â â¢â¢â¢?'â * *;Ã¯ quot; â v. ,, ;â ,:K ⁸ lt; ' â¢ '^f .' ^ t gt; *

Bij liet schrijven van dit werk, heb ik naar klaarheid, beknoptheid, maar vooral naar waarheid (jeztreefd.

Wellicht zal men mij verwijten, het eerste gedeelte tot en met het Bourgondische Huis te zeer gerekt te hebben.

Het staat immers iederen leeraar vrij, dezen of' genen Â§ over te slaan, of slechts gedeeltelijk te behandelen.

Mij dunkt echter, dat, zoo men de deels fabelachtige geschiedenis der Grieken, Romeinen, enz , van den aanvang hunner wording in bijzonderheden nagaat, de geschiedenis onzer voorouders gedurende de 10 eeuwen, vÃ³Ã³r de omwenteling tegen Spanje, wel degelijk verdient behandeld te worden.

Mocht dit boek iets tot nut, tot vorming der jeugd bijdiagen, dan zou de schrijver zijne moeite honderdvoudig beloond achten.

Onze vaderlandsclie bodem, deels uit zaÃ¯idigen diluviaal-, deels uit vetten alluviaal-grond, en voor een klein gedeelte uit lage en liooge venen bestaande, is, sedert de komst der eerste bewoners, merkelijk gewijzigd en van gedaante veranderd.

Het water, in lateren tijd bron van welvaart en bondgenoot van liet Nederlandsche volk, maakte toen ons land tot een uitgestrekt moeras, tweemaal daags door den oceaan overstroomd, en dwong den rampzaligen bewoner, zijne ellendige hut op hoogten, terpen of vloedheuvels te bouwen.

Door dijken en kanalen moest het vruchtbare mondings-gebied van Rijn, Afatis en Schelde langzamerhand aan de zee ontwoekerd worden.

Daar, waar de vertikale vorm des bodems de overstrooming belette, en de grond niet door het water onbewoonbaar gemaakt werd, in het Zuidelijk en Oostelijk gedeelte, strekten zich heidevelden uit, of verhieven zich maagdelijke wouden, die, op eenige plaatsen ontworteld door den Kim-brischen vloed (150 v. Ch.), waarschijnlijk tot de vorming der hooge venen hebben bijgedragen.

Walcheren en Z. Jieveland met Staatsvlaanderen, en de andere Zeeuwsche eilanden onderling verbonden, werden slechts door de vereenigde wateren der Schelde (Ooster-schelde) gescheurd en gescheiden.

De Rijn, nog niet verzand, liep met breede monding bij Katwijk in zee; de Vecht doorstroomde het meer Flevo (Elmeri), en baande zich als I 'lie een weg naar de Noordzee tusschen l li el and. en Terschelling. Deze twee eilanden met Gesch. d. Vaderl. 3^0 clr. I.

de overige ten X. gelegen, waren nog niet door de wadden van het vasteland gescheiden. De Doilard ontstond eerst in \211.

Eveneens waren toen land de Siesbosch (St-Elisabeths-vloed 1421), de meren van Holland en een gedeelte der Zuiderzee, door watervloeden in 839,1170 en 1260 ontstaan.

Daarentegen had het aandrijvend slib der Maas nog niet aan de Z. Hollandsche eilanden hunne tegenwoordige uitgestrektheid gegeven, en reikten de duinen der westkust een eind verder in zee.

1) In de bosschen en moerassen van Z. Nederland vestigden zich, reeds 3 eeuwen vÃ³Ã³r onze tijdrekening, de blonde Kei/ien, van de Midden-Aziatische bergvlakte herkomstig.

Dit volk, met de IberiÃ«rs of zwartharige Kelten, en met de Germanen (ger = speer of oorlog) verwant, werd, tus-schen 200 en 130 v. Ch., door de Nederduitsche TeÃ¼toxe.v grootendeels van zijn land beroofd, en later, met de overwinnaars, onder den algemeenen naam van Belgen begrepen.

Van de stammen dier Belgen verdienen vermelding; de NeeviÃ¼rs, in Z. Brabant en Ilene jouwen: de MenapiÃ«rs, in Vlaanderen, N. Brabant en A. Limburg; de Eburonen, tus-schen Hasselt, Luiken Gulik: de Tkevierex, in Luxemburg en het oude keurvorstendom Trier; de Attuatikers, in de provincie \amen: de A m bi variet en, tusschen Antwerpen en Breda.

In i\^r. Nederland vestigden zich eerst de Friezen, van Nwrd-Neder- Nederduitsch-Kimbrischen oorsprong, heel ons land boven den Rijn bevolkend, en de Maresaten in Zeeland. Langs den rechter-Rijnoever, in Gelderland, woonden de TenktÃ©-ten en UsÃ¯peten ; ten N. van dezen, de Chamaven ; ten O. de Brukteren, en in Twente, de Ã¯ ch anten.

De Batavieren, Batten, Bataven of Batouwers (van Batouwe â goede grond), die, wegens een twist met de stamverwante Chatten, in Hessen, hun vaderland verlaten hadden, kwamen 100 j. v. Ch. op het eiland, door Rijn en Maas

gevormd, een rustiger woonplaats zoeken. De tot aan de duinen doorgedrongen Batte.v droegen den bijzonderen naam van K.vnixkfatk.v ; de Fuiezkx der westkust dien van FlusiABONEx.

Alle deze bewoners van Z. en N. Nederland, behalve de Bataven en AttÃ¼atjkers, waren Gek.manen van Kimbro-Teutonischen of Nederduiticben Oorsprong, Ã©Ã©n volk, welks talrijke stammen te zamen wel niet meer dan 1 millioen zielen telden. leder dezer stammen was in verschillende volks- VoikskiJissm. klassen verdeeld; de edelen onderscheidden zich door meer grondbezit van de vrije lieden. Een derde klasse, die der hoorigen of lijfeigenen, in dienst der anderen, mocht niet nan de volksvergadering deel nemen, noch wapenen dragen.

Met krijgsgevangenen handelde de Gekmaa.v, ongeveer zooals de Komei.v met zijne slaven.

2) Bij hen, even als bij alle volken, het IsraÃ«litische uit- Godsdienst, gezonderd, was het geloof aan den Ã©Ã©nen waren God te loor gegaan. Ze vereerden de natuur en hare krachten;

de helden, hunne voorouders; ze aanbaden in de heilige wouden, hun eenige tempels, alles, buiten den waren God.

Eene vervalschte overlevering van liet Paradijs, van den val onzer eerste ouders, van de Drievuldigheid (1) en de belofte van een Heiland, schijnt evenwel bij hen, evenzeer :ds bij de hun verwante Azen of ScaxdinaviÃ¼rs, bewaard te zijn gebleven. Â«Toen Odi.n's zoon, zegt de Edda,

verving eene ijzeren eeuw de gouden. Het kwaad zegevierde. Doch Baldur zal verrijzen, en eene nieuwe zon over het aardrijk opgaan; de goeden zullen in het Walhalla beloond, de meineedigen en sluipmoordenaars bestraft worden in het duistere Niflhbim, een padds te midden van ijsstroomen, op de ruggen van slangen gebouwd.' Onwillekeurig doen ons Baldur en Loki denken aan den goeden en den boozen geest Or.mi zd en Ahrimax;

(1) Jn \\alhallu bevinden zicli 3 tronen boven elkander: op den laagsten zit een koning wiens nuain th'- llnoijr is; op den tweeden, de EvenhÃ³pye, op den bovensten zit de U-nie: maar de drie zijn de eene (Jtlhi. (Edda.)

Goden. WoDA.v (OJiiO, de Alvader, zoon van het Noodlot, god des lichts, was de voornaamste godheid der Germanen (Woensdag). Behalve hem aanbaden zij den oorlogsgod Thor of Donaii (Donderdag); Fueija (Frigga, Frouwa) ot' Holda, de sodin der vruchtbaarheid en der liefde, de gemalin van Wodan, en moeder der aarde (Vrijdag); wellicht een god Satxjii (Zaterdag), en den krijgsgod Dis (Dinsdag) ook wel Tun s, Theutates of TheÃ¼t genoemd.

Hunne Priesters, de DruÃ¯den, brachten aan deze goden oiTers. offers van runderen en paarden, soms bij lijkplechtighe-den en na overwinningen, van krijgsgevangenen.

Gelijk de Grieken bij de Pythia, zoo gingen onze voor-vciietia. ouders bij wichelaressen, onder welke vooral Velleda en AÃ¼iuma bekend zijn, te rade, om de toekomst te vernemen. Haar, den druÃ¯den en den barden, die de daden hunnei helden bezongen, droegen ze een onbeperkten eerbied toe. Gebruiken. 3) Bewoonde de bevolking van ItaliÃ«, Spanje en Gallic slechts steden, de vrijheidminnende Germaan zocht afgezonderde hoogten of terpen, om ongehinderd door jacht, visscherij of veeteelt in zijne geringe behoeften te voorzien. Daar bouwde de met dierenhuiden gekleede barbaar zijne door palen geschraagde, met klei of riet bedekte hut in den vorm van een bijenkorf. Groot van gestalte, van de jeugd af geoefend in het worstelen, het zwemmen en het hanteeren van lans, strijdbijl en boog, onverschrokken van natuur, vond het breedgeschouderd voorgeslacht op lateren leeftijd zijn genoegen in jacht en oorlog. Is het te verwonderen, dat het zich in den strijd en het genot van gerstenbier, het hoogste geluk van zijn Waijiai.i.a droomde V

Bij begrafenissen werd een groote feestdisch aangericht, en was de ontslapene door afkomst of wapenfeiten beroemd, dan werden zijn asch, beenderen en wapens in eene langwerpig-vierkante grafkamer, uit granietblokken gebouwd, neergelegd, en met rotsblokken bedekt.

Hunebedden Xog vindt men die Â«hunebeddenÂ» in Drenthe en .V. 'voorname)?' Brabant. Het stoutste, doch zeer gehavende ligt bij /lort/ar en is bijna 80 voet lang. Ongeschonden bewaard is alleen

liet hunebed te Tinnarloo, in 't vlakke veld, aan den weg tussclien Vries en Zuidlaren, in Drenthe, gelegen.

Ã¼e gerechtelijke tweegevechten, de ordaliÃ«n in het algemeen, hebben, al spreekt Taciti s er ook niet van, aan de germaansche gebruiken hunnen oorsprong te danken.

Met de verHjnde weelde en bedorvenheid der toenmalige /-eden. Romeinen vergeleken, kunnen de zeden der Germanen rein genoemd worden, en in dezen zin is de schets, welke Tacitus er ons van geeft, volkomen jui.it. Gastvrij, openhartig, en trouw waren ze stellig; daarentegen maar al te zeer verslaafd aan dobbelspel en drank.

Enkele stammen hadden een koning, die, door de vrije Bestuur, volkskeus uit de dappersten van het koninklijk geslacht gekozen, met de volksvergadering of yoii-dinq het gezag deelde, maar volstrekt geen alleeuheerscher was.

1) In de sombere wouden van Gertnmije was de blik des Juims cesar. Romeinschen adelaars, die toen schier alle bekende volken onder zijne klauwen deed IjJoeden, nog niet doorgedrongen.

Toen Julius Cesar, schrander staatsman, groot veldheer, groot redenaar en geschiedschrijver tevens, als consul aftrad, en l'ransa/pijmck Gallic tot provincie verkreeg,

vatte bij het stoute plan op de Kkltk.v en Gkrmaxe.v in hun geheimnisvolle bosschen op te zoeken en te onderwerpen. Met 9 legioenen, door Gallische hulpbenden versterkt, sloeg hij tusschen Laon en Reims, op de oevers der Aisne, de Calkte.v (Galais\ de Bellovaken (Beauvais), siag van aisne de Si essoxen (Soissons) en Atrkbate.v (Atrecht), 300,000 ^{57 v}quot; ^ch' in getal, en stiet te Freule bij Charleroi, op 50,000 NEK-siag van Piesie vi ious, door Boduooxatus aangevoerd. Van alle Gallen ^{01 (}'¹¹-waren de Belgen de dappersten, van alle Belgen, de NerviÃ«rs.

Het leger der wereldbedwingers, zoo uitmuntend gewapend, zoo geoefend in den strijd, door zoo groot een genie aangevoerd, en hierbij talrijker dan dat der barbaren, begon te wijken. De NerviÃ«rs zich der overwinning zeker wanend, verlieten het gelid, verstrooiden zich, en plun-

derden reeds liet Romeiusclie legerkamp, toen Cesar, door persoonlijke dapperheid, en door twee in liindeilaag liggende legioenen te doen aanrukken, de krijgskans te zijnen gunste deed omslaan.

De Romein mocht echter zijn vijand niet zien vluchten. Pal stond deze tot in den dood, waaraan slechts oOO Mtuatikers vor- mannen ontsnapten. De 60,000 Attoatikers, welke te laat kocht. ter ondersteuning hunner bondgeuooten aanrukten, en 's nachts hij Namen. Cesar's legerkamp aanvielen, werden fevanwen genomen en als slaven vei kocht.

55 v. cii. peten do nederlaag. 13elialve de jVIkxapikiis , 1' hiezbn Oiiderwciping. Treviere.v, verkozen nu de stammen de onderwerping boven den strijd, en werden als socii of bondgeuooten dooiden overwinnaar behandeld. Zij zouden onder bescherming staan van Home, en aan Rome hun krijgshaftige jongelingschap leen en; zoo vorderde het de Ivomeinsche politiek.

2) Cesar bouwde op geregelde afstanden versterkte leerplaatsen, van waar uit zijne legioenen het veroverd Tand gemakkelijk in bedwang houden, en elkander onderlinge hulp konden aanbrengen. Ten strijde trekken tegen den vreemde, was den voorzaat een lust; voor den vreemde den bloedcijns betalen, voor hem de lans in het bloed van stamgenooten te verven, was hem ondiagelijk. iS.iu-welijks had Cesar deze gewesten verlaten, of de twee legioenen, te AimATic v (Tongeren of volgens anderen Hon-tem bij Gronsveld) gelegerd, ondervonden, hoe de Germaan liet verlies der vrijheid poogde te wreken.

Opstand dor A.MBI011IX. en CaTWAL, liootdeil dei* liiBl IIONEX , lOlvteil Eburonen. ^ bevelhebbers Cotta en Ãabixus in eene hinderlaag, en vermoordden hun heel legerkorps. Door MknapiÃ«ks en NerviÃ«rs versterkt, belegerden zij vervolgens het bij J/ows (Bergen in Henccjouiceri) gelegen, door Ij. Cicero vei de-digde kamp. en stonden op het punt het in te nemen, toen zij door Cesar, die met een versch legioen kwam aanrukken, verstrooid werden. Duur moesten de Ebi ro-nen hun opstand boeten: van drie kanten inkten Im-meinsche legers, na in het gebied der Ireaieren en 111 de moerassen der MenapiÃ«rs hunne zegeteekens geplant uitroeiing _t(i i_ie|₎i_ieu) i_iet; land binnen. De onversaagde stam der

Van nu af vochten Belgen en Batten onder Komein-sche banieren, en brachten veel bij tot de overwinning, door Cesar op zijn tegenstander Po.mpejus bij Pharsalus behaald.

3) Cesar had de nationaliteit der overwonnenen geÃ«erbiedigd; onder Keizer Augustus trad, op den voet der andere wingewesten, de provincia Behjica in 't leven, verdeeld in Bciglca'.^aeigenlijk Belyiii (Trier;, opper-en wAnY-Germanje (Mentz en Keulen).

Dezelfde vorst bevolkte weer het land der Eburo.ven door l bikrs uit de streken van Keulen (Ara Ubiorum, later Colo-nia Agrippinae), door Srxici, en opperduitsche Tongeren.

Aan Si ka mb ren uit het land van Dusseldorf, en aan Taxan-dhen, schonk hij een deel van het grondgebied der Mena-pikrs met de Kempen, die tot in de 18'ⁱ⁽' eeuw TaxandriÃ« genoemd werden.

13 Jaren v. Ch. zond Augustus zijn stiefzoon Drusus her- prusus is waarts, met den last tot in het hart van German je door te ^J' ^¹' dringen. Hij was het, die quot;t eerst dsn Friezen eene schatting van ossenhuiden oplegde, met de verplichting tevens, de Romeinen op hunne tochten over den /x'ijn te ondersteunen.

Na door de Drasusffracht deze rivier met den Usel verbonden, en, zegt men, Doesburff gesticht te hebben, drong hij in 4 veldtochten tot de Elhe door, de voltooiing van zijn werk aan zijn broeder Tiberius overlatend.

Hekman (Anninius) de Cherusker kon, wel is waar, de varus-legoj-ver-3 legioenen van Varus in het Teutoburc/erwoud bij Bed-uni ^niclci!,J'quot;' ^^ch-vernietigen, en een tijd lang met het Cheruskenbond den indringelingen het hoofd bieden; maar verraden door zijn oom Segest, moest ook hij, na heldhaftigen strijd, voor het beleid van Germanicus, Drusus' zoon, zwichten.

De Bataven, onder Coriowalu, vochten moedig aan de zijde der legioenen. Hunnen natuurlijken bondgenoot Herman bevochten ook de Friezen, doch beproefden later op opstand der hunne beurt den opstand. Ze verjoegen den landvoogd ^Fn,m^eich^8j-Olennius, en sloegen het legerkorps van Apronius in het Baduhennaipoud. Weldra deed Coiibulo hen andermaal den Gedempt 47 jar. stuggen nek krommen. ^{na Ch}-

l'i Gemakkelijk is 't aan eene in zich zelve verdeelde macht weerstand te bieden. Toen \ itei.lils en Vespasian us elkander de keizerskroon betwistten, waagde het een dei-kleinste stammen van Germanji; den Romeinschen kolos te trotseeren. De Bataafsche jongelingschap diende in het leger der onderdrukkers, die zich niet schaamden, ten einde losgeld af te persen, zelfs grijsaards en kinderen te ontvoeren, oonaak. De maat van rampen, maar ook van misnoegen, was vol; en toen de Ã©Ãªnoogige Cr.Aumus Civilis zijnen vergaderden landgenooten den moord, op zijn broeder Julius Fallus Aanleiding, gepleegd, en andere gruweldaden der overheerschers in herinnering bracht, liepen allen te wapen en verdreven de Romeinen uit het eiland. Biunio, opperhoofd der Ka-ninefaten, reikte Civilis de hand Acht legioenen vormden de Romeinsche Â«Wacht am RheinÂ». Wegens den strijd tusschen de Keizers, het wantrouwen der troepen die VitelliÃ¼s aanhingen jegens hunne bevelhebbers, en de daaruit volgende muiterijen, konden slechts 2 legioenen tegen de Batten optrekken. Dit leger, in wanoide gebracht door het overloopen der in Romeinsche school gevormde Bataafsche cohorten, werd door Civilis geslagen. By het vernemen dier verrassencie tijding deserteerden b andere cohorten uit Straasburg, baanden zich een weg door 3 legioenen heen, die hen te Jionn wilden tegenhouden, en kwamen de gelederen hunner broeders stijven. Battenbomi. Ook andere stammen. Tongeren, Biiukteren en Tre-vieukn schaarden zich weldra om den bevrijder.

Eene vijandelijke Rijnvloot van 24 schepen werd nu genomen, en den UbiIoks, ter bestraffing voor de hulp den legioenen verstrekt, eene gevoelige nederlaag bij Daren toegebracht.

Overwinningen. Een korps Romeinsche ruiterij onderging hetzelfde lot te JVruss, (Jastru 1 etcvu (by Xanten~Colonia Irajana), het sterke legerkamp, met 5000 man bezetting, werd vervolgens bestormd, en, na een eerste mislukte poging, tot overgave genoopt. De bezetting werd, met schending der voorwaarde van overgaaf, over de. kling gejaagd.

2) Thans keerde het krijgsgeluk; en het kon niet anders , daar intusschen bij de Romeinen eendracht, onder de Germaansche bondgenooten daarentegen verdeeldheid heerschte. Labko, de erfvijand van Civilis, keerde met zijn aanhang het staal tegen zijne broeders. In een moorddadig gevecht bij Trier, in een ander bij Xanten over- Nederlagen, wonnen, behaalde het Battenbond wel nog eenige voor-deelen, versloeg o. a. het 14^,j6 legioen aan den mond der -'/quot;quot;â S en nam bij Bonn het admiraalschip van den vijandelijken bevelhebber Cerealis, dat aan Vellkda geschonken werd, doch moest eerlang voor de overmacht en de lio-meinsche krijgstactiek bukken.

De kloeke Civilis, diep geschokt door het mislukken van zijn plan, en het verlies van gade en zuster, welke de trouwelooze UbiÃ«rs den vijand hadden overgeleverd,

hernieuwde op eene half afgebroken brug op den IJsel het oude verbond met de Romeinen. Voor hen vergoten vrede79 j. na ch. weer de Batavieren hun bloed op alle slagvelden, en onderscheidden zich, vooral onder Juliaax, tegen de Allk-manxex. In 408, onder keizer Hoxoiaus, wordt hun naam nog eens genoemd, en verdwijnt dan spoorloos uit de geschiedenis.

Meer en meer door den oorlog gedund, smolten ze samen met de aanrukkende Franken.

li Met JiLii's Cesar had te Rome de volksregeering uesiuur. slechts gezegevierd om alle waardigheden, alle gezag in handen van haren eenigen vertegenwoordiger over te geven.

Het Cesarismus, waarop het democratisch beginsel noodzakelijk iiitloo})t, dankt hem zijn naam. Keizer Augustus is reeds eene levende wet, eene echte Romeinsche godheid. welke de ontaarde republikein als zijn maaksel, en fier op zijne slavernij, aanbidt. Om dien staatsgod, hetzij hij eigen gezag deed gelden, of ten speelbal der Praeto-rianeu diende, te voeden, strekte de polype der centralisatie hare zuigers over de provinciÃ«n uit. Welk onder-

scheid bleef er nog tusschen focÃ¼ en dedititÃ¼? Wij hebben reeds gezien, hoe de trouwe Batten door hunne beschermers behandeld werden. De landvoogden, eerst te 7 nrr en later te Keulen zetelend, vorderden, bij den legerdienst, van de bevolking hoofdgeld en belasting op de voortbrengselen des lands.

Zeden, enz. 2) Gelukkig, echter, dat noch taal, noch gebruiken, noch de beneden alle peil gezonken zeden der onderdrukkers hier, zooals elders, ingang vonden.

Spanje en GulllÃ« werden geromaniseerd, wijl daar hoofdzakelijk steden beitonden. Met uitzondering van het Ba-tiwfiche eiland en het gebied der Nkrvikks. behield ons land een uitsluitend Gerraaansch karakter, wijl dc bewoners, overal verspreid, den verderfelijken invloed dei-vreemde kolonisten niet ondergingen.

steden- 3) Steden bouwden hier eerst de Uomkinkn: in Hel ff u;: Adaatira Tiim/roncrn (Tongeren) en Tornamm Doornik; in .V. \ederlniid; Ijiiifdiuiuin Ihtfquot;roi'um [ Leiden), I Itra-jectmn (Utrecht), Trajectum ad Motcnu (Maastricht), de vesting Nociomorjiim (Nijmegen\ Hatavodurum (Wijk bij Duurstedequot;¹. Fornrn lladriani (Voorburg), IJritteidiiuy aan Ca.^iciia. _Ij_en Rijnmond, Ccesferf lt;â¢]gt; den St-Pietersberg bij Maastricht, Castelluin -Menapioriiin (Kessel), Uoeshurg ol Dm-.â stifiliiirf/ en J3lariocuin (Hlerick) waren versterkte burchten, opgericht om een opstand te voorkomen, en de nieuwe wingewesten tegen invallen te beveiligen.

Heirbanen. 4) De praktisch ingerichte heirbanen hadden geen ander doel. De eene liep van Ca*se! over Door-ink, naar Tn n oer mi, en van daar over Maastricht en I alkenburcj naar Keulen. De andere verbond Tongeren over Blerick (V) met Kijmeqen, waar ze zich in tweeÃ«n splitste, en langs de Waal Ã³ver het eiland der Batten tot Lugduvum door-Kunaien. drong. Behalve de Druni^f/racht groeven de Ivomeinen een kanaal ter verbinding van Rijn en nieuwe Maas.

Van Augustus tot Constanti.in df.n Ghoote behoorde ons land tot de Procincia JJeUiica; van Constantijn af, frootendeels tot de German ia secanda,

1) Als lawinen, in Laar vaart steeds vergroot, zoo on-weerstaanbaar rukten de Germaansche volken, door over-wonnenen telkens versterkt, tegen den vermolmden Ro-meinschen kolossus voort.

Wel had de aanval van ('imbk r:\ en TkÃ¼toxe.v zich oj) Mainrs'schild verbrijzeld; wel had Cesar den Sneef Aiiio-vistus, de Tknkteue.v en Usipetex geslagen, en Gkkua-Ntcus de Duitsche stammen in hunne haardsteden overwonnen; maar in 't midden der 5'^lc eeuw werd de aandrang der barbaren, van 't Oosten naar het Westen, van 't Noorden naar het Zuiden, zoo onstuimig, dat versterkte wallen noch legioenen hun woeste vaart konden stuiten. Reeds in 241 vertoonden zich de Franken (franke of framÃ©e) door de Saksers voortgestuwd, op de grenzen van het Romeinsch iste aanval 241 gebied. Eenige jaren later plunderden en verwoestten ze,

behalve Keahn, Trier en Ment:, schier alle steden der A edfi tauden, en bezetten verscheidene door hen ontvolkte streken.

2) Keizer ProbÃ¼s stond aan hun opperhoofd Go.vde-iÃ¯auÃ¼ het Bafaafsc/ie eiland af. De MenapiÃ«r Cerausius betwistte (287) een tijdlang met goed gevolg Groot- Hrit-fanje aan den Cesar Constaxtius; en alhoewel deze Ce-rai sTus'bondgenoot, den gemelden Gonuebaud, overwon,

belette dit de Fhaxken niet, met Chkrusken, Chajiavhn en Sikambre.v verbonden, een nieuwen inval in GalliÃ« (306) te beproeven. Hunne aanvoerders Radagijs en Askarik boetten echter ditmaal, op bevel van Constantijn ujsx Grtote, hun overmoed in het amphitheater van Trier,

de Salische (1) Franken, doch schonk hun A. Brabant Saiischo en hip en het beroemde eiland, dat men niet meer eiland der ^Frankcn-Batarierm noemen kan. Van daar uit verdedigden nu,

(i) Vnn Saaie, zijrivier der Elbe, of van Isala, IJsel. De Ã¼ipl'aki-sciik Franken bewoonden don rechter Rijnoever.

CuARiKTiio, Rijn en Usel tegen de woeste QÃ¼adf:n; daar heerschte reeds in 418, vrij van vreemden invloed, de PharamonU 418. Salisclie kolling PllARAMOND.

Voor diens zoon Ci.ouiox weken de Romeinen tot in liet hart van lirohunt; voor zijn kleinzoon Mkrwich of Mkkovkus (Merwede, Merovingers) tot Kamerijk (450 ). ^

siagvanchaions- Gewonnen door de edelmoedigheid van A etius, bevoch-s-mibi. t_en je Fuanken, met BourgondiÃ«rs en West-Gothex vereenigd, onder aanvoering van dezen Â«laatsten der RomeinenÂ» in de velden van C/i('ilons-sii,r-M(ir?ie, een bloedige zege op den ontzaglijken Himnenbond. Laatste stuiptrekking van den gewonden adelaar! In het midden der 17Je eeuw werd te Doornik liet reusachtig geraamte gevonden van Merwich's zoon Ciiilperik, die zijn vijftienjarigen zoon Clovis of Chlodwig de taak overliet, het

ciovi.. tel -ml. ri De barbaar Chlodwig (Lodewijk), met het militaire bewind over eenige Salische stammen bekleed, vereenigde in zich sluw- en wreedheid met moed en heerschzucht.

Door zijn beleid werd de onafhankelijke Romeinsche veldheer Siagrius uit Soixsons verdreven en het land tus-schen Soimne en Seine veroverd; aan een wonder dankte hij zijn zege op de Ai.t.emannkn te Znlpich (Tolbiac):

door wreede list bracht hij de andere Salische stammen en de Ri.infr.vnken (RipuariÃ«rs) onder zijn gezag. De zeo-e van Znlpich was oorzaak, dat de Â«fiere SikamberÂ»

hel geloof der Bourgondische prinses Citlotilde , zijne gemalin, omhelsde. Duizenden Franken volgden zijn voorbeeld, en namen langzamerhand, met den godsdienst, ook de taal en zeden der meer beschaafde Gai.lo-Romanen over. Het duurde echter eeuwen, eer de godsdienst hunne onbeteugelde natuur voor goed aan zijn verzachtenden invloed onderworpen had

Uit ons vaderland voortrukkend, had Ciieouwig in -TG jaren ( 511) zijn rijk van Rijn tot Garonne en RhÃ³ne

2) Wel trachtte Clovis' jongste zoon, de wreede Cjii.o- ciiiothai i. taii I, nadat hij van het aanvankelijk met zijne broeders gedeelde rijk alleenheerscher geworden was, hen te onderwerpen, doch zijn toeleg faalde.

Toen hij in 561 voor den Koning des hemels, Â«die de grootste koningen doodtÂ» rekenschap moest geven van liet vergoten bloed, konden zijne 3 zonen een rijk dee-len, dat het Hoheinerivald en de Pyreni-en tot grenzen had.

Gl ntuam werd koning van ISouvgoitdiÃ«. Tusschen Sigk- isinvoniepiing Bert, die AustrasiC- (Ostnke , waartoe heel ons vaderland '^lesbeneden den Ui ju, behalve Vtaandcn'ii, behoorde, en CIjiii.-pkuik, die ^euxti-iÃ¶ erfde, brak dra een bloedige broedertwist uit, door de demonische Fkedeoonue (Grimhilde)

verwekt en gevoed. De zachtere, rijk begaafde, doch heersch-zuchtige West-Gothische prinses Bkuneiiilue, SiÃ¼ebekt's gemalin, werd, uit wraakzucht tegen FkeÃ¼egonjje, die hare zuster Gai.svikthe en haren gemaal had doen vermoorden, eene furie, evenmin als hare tegenstandster voor misdaden terugdeinzend. Als voogdes van hare kinderen en kleinkinderen, hield BÃ¼ixeiulue krachtig de teugels van het bewind, en bracht grootsche werken tot stand (o. a. de Urunehautswegen), die bij het nageslacht hare gruwelen in vergetelheid brachten. Daar ze door eene te autokratische regeering den vrijheidszin der Austrasische lenden (hooge adel) kwetste, verbonden zich dezen met Neustkikus en Boi iigondiKks, sloegen Buunehaut's lelt;gt;-er,

en erkenden als koning van het weer Ã©Ã©ne Frankenrijk ca.inii.ar n. Cu lot ar II, die, door het vermoorden der grijze koningin en harer achterkleinkinderen, zich zijner moeder Fhe-Ã¼eoonde waardig toonde. Meer en meer scheidde zicli gedurende die twisten Pvcmcio, /ciLtomcci of Austrusti}- van Franciu Romana of NeustriÃ« af.

3) Niet tevreden met het onttroonen der naar onbe- nagobert i. perkt vorstengezag strevende prinses, dwongen de Austrasische lenden, vooral Pepijn van Landen en zijn broeder

A unuj.i-, koning Chlothau, hun zijn zoon Dagobert tot vorst te geven, en hem, tot steun voor den adel, een major of hofmeier ter zijde te stellen. Wegens de diensten

aan godsdienst Â«1 beschaving bewezen, en den geest, die hem bezielde, zou deze Â«groote koning DagobertÂ» werkelijk den naam van Groote hebben verdiend, ware zijn hart niet even bedorven geweest als dat der overige Me-saksers en KowiGs. (1) Voor hem bukten ook Saksehs en Fuiezen, toen Friezen. C ulo in a i! 11 met zijne NeustkiÃ«hs den hoon kwam wreken, door Bi:ii;uoLÃ¼, koning van Saksen lam/ (verdeeld in Oostfalen, We.-lfalen en Augren), zijn langgelokten zoon aangedaan. Riisaaud, koning der F hik/, ex , vocht aan Behthold's zijde. Utrecht werd door Dagobekt genomen, en eene schatting van 500 runderen moest weer door de overwonnenen opgebracht worden.

Nadat de Warners, gelijk men gist, in 590 door ('iiu,-noBERT II waren uitgeroeid, en de Anolen ons vaderland verlaten hadden , om in vereeniging met SakseÃ¼s en talrijke Friezen Alhion te veroveren (450). behoorde ,V. Nederland boven de Waal, met inbegrip van Zeeland en der door Sakseus bewoonde provinciÃ«n Gelderlatid, Ooer-ijsel en Drenthe tot het, den Franken cijnsplichtige, koninkrijk Friesland.

Samensmelting 4) Deze Saksers met de hier verbleven Franken smolten Fran keif 1 ne i⁶ de allengs van de 5^lle tot de 8^sle eeuw samen met den Frie-Friezen. zeustam. De Hofmeier, welken de AustkasiÃ«rs als tegenwicht voor het koningschap, naast den troon geplaatst hadden, was Feim.ix van Landen, gesproten uit een Ne-derlandsch-Rijnfrankisch geslacht, invloedrijk door deugd, bekwaamheid en bezittingen.

De Pepunen maakten geen misbruik van eene macht, die den koningen slechts een schijngezag overliet. Ze bevorderden de ontkiemende beschaving, en beschermden ze tegen de lans van den Sakser en het kromzwaard van den Arabikk.

Eenmaal 's jaars in het Maart- of Meiveld (volksvergadering) hunaen onderdanen te toonen, hoe liet Salische vorstengeslacht meer en meer ontaardde, bleef den verwijlden Merowigs nog voorbehouden. De fiere Uipuarier zal niet lang meer die Salische mummiÃ«n als opperhoofden siag van/restry. gj-kennen. Te Testry bij St.-Quentin veroverden de Ri.in-

(1) PiurtliolÃ©my en moer andere geleerden houden vol dat de Merowigs ten onrechte van vele misdaden beschuldigd werden.

ojj cle JNeustrikrs, ontnamen echter den onttroonden Â«fai-nÃ©antsÂ» den koningstitel nog niet. Deze Pepijn, uit An-segisei,, zoon van Arnulf van Metz en de H. Begga (1)

Eerst nadat liij A eustriÃ« en JJounjondir had doen zwichten, kon hij zijn zwaard keeren tegen den Frieschen koning Ratojoud, die Wilteuburg {Utrecht) en Doiu-Mudt ( Wijk bij Duurstede) veroverd had.

Hij laatstgemelde stad moest de overwonnen Fries den vrede door het huwelijk zijner dochter Thevdesinije met Pepijn's zoon (Iri.moai.Ã¼ bezegelen (09(3).

5) Pepijn van Herstal stierf in 714, drie zonen nalatende : Gri.moald die te Luik in de St-Lambertus-kerk door een Fries vermoord werd; Hildebrand, stamvader van liet Capetisch vorstenhuis, en Karei. Martel, opvol- Karei Martel, ger zijns vaders.

Hoe onbeduidend ook de schatting was, door Radboud den Franken verschuldigd, toch greep luj bij het vernemen van Pepijn's dood, weder naar de wapens.

Eerst zelt overwonnen te heulen, dwong Karei, de bij Kumerijk geslagen Friezen, in de velden van Poitiers mÃªe te strijden tegen de Arabieren. Jammer, dat de zeden der volgelingen van Mohammed meer op den geduchten Karel vermochten dan de macht hunner legers.

In 734 stonden de stugge Friezen nogmaals op, maar bogen ook nogmaals het hoofd onder Karel's hamer.

Het schijnt dat AdegilÃ¼, Radboud's zoon, die toen regeerde, MedemhiÃ¯k tot residentie had, en Stavoren toen reeds eene bloeiende handelsstad was.

(i) Het vergoten bloed en de talrijke gruwelen op hunne villa's gepleegd, riepen wraak tegen de ontzenuwde Me-rowigs. Gelijk Lodewijk XVI later, moest Ciiilperik 111 voor de misdaden zijner vaderen boeten. Van hun kiesrecht gebruik makend, gaven de Franken, onder goedkeuring van Paus / ach arias, na Karel's dood, den konings-

(I) De II. Begga cu do II. Geertruide waren dochters van Pepijn van Landen of Pepijn den Oude en Itta.

pepijn do kmic In 752 door den H. Bonifacius tot koning gezalfd, k..uiiin /..2. _wer(j ₍|_eze te Jieimn plechtig gekroond door Paus Ste-piianus III. die aan hem grootendeels de bestendiging van zijn wereldlijk gezag te danken had.

vrije liedon. 1) Uit het voorgaande blijkt, dat de macht der Mero-wigs over hunne Frankische onderdanen gering was. Vrij leefden deze op hun a lode (1), vrij namen ze deel aan de rechtspleging, vrij verhieven ze in de Maart- of Meivelden hunne stem tegen den vorst, en deelden met hem, iifei-enen- ^^lun legerhoofd, den behaalden buit; terwijl de G.vli.o-a. hotiiooiigenen Roman en, gewoon te dienen, en de afstammelingen der

li.cigcuhc.....o''quot;- Qjiderworpen volken in quot;t algemeen, als lijfeigenen zonder

vrijheid noch rechten, den huis- of veldarbeid voor vrlj-(fehorenen en cul l verrichtten. De groote lenden, die op hunne villa's, te midden der uitgestrekte bezittingen, hun na de verovering ten deel gevallen, leefden, hielden bijna gelijken tred met den koning. Zij noemden zich pairs (gelijken); doch moesten hem wel als p r i m us in te r pares erkennen, omdat de MeÃ¼owig, erfgenaam der Ro-meinsche keizers. veel grooter domeinen bezat, en, als gezalfde des Hemels, meer ontzag inboezemde. Te vergeefs streefden de Cht.otars en Bkunhilde naar uitbreiding van het koninklijk gezag; ja, dit ging geheel te loor onder de hofmeiers, wien het toekwam den oorlog te verklaren en te voeren, de hulde der vazallen te ontvangen en de vorstelijke leenen te vergeven.

Leenstelsel. 2) Van de uitgestrekte domeingronden, die de koningen in bezit hadden, konden eerst zij, en later hunne hofmeiers, gebruik maken, om zich trouwe aanhangers te verbinden. Ze gaven aan dezen of genen edelman een deel dier domeinen te leen, (2) en namen de verplichting op

zich den beleende te beschermen, onder voorwaarde, dat de leenman (vazal) zijnen leenheer (suzerein) voor liet leen of feodaalgoed (Ij buide zou brengen, en hem met zijn krijgsmacht ten dienste staan. Brak de leenman zijn trouw tegenover den suzerein. dan kon deze hem meineedig (fi-'lcn) verklaren, en van zijn leen berooven. Meestal liet echter de leenheer de uitspraak, in geschillen met zijne leenmannen, over aan het feodale hof, uit^ leenmannen,

zoowel als van hunne door 's vorsten gunst verworven leenen, gaven ze dikwerf gouwen of marken aan minderen te leen (orV^vleenen). Zoo b. v. waren de heeren van Valkenburg leenmannen van den Hertog van Livihury, achterleenmannen des Keizers.

Toen later de leenen erfelijk geworden waren, onderscheidde men nog de .nroawZleenen, welke slechts mannen,

3} Onder de Frankische heerschappij was het rijk verdeeld in de door verschillende volksstammen bewoonde landen.

Het militair en burgerlijk gezag oefende in die landen Landen =Hcr-een Ivrtonj uit. Onder hem stonden de lt;/raven, eerst rechts-bedeelers der r/owren of onderdeelen des lands, later ook Gomvcnâ-craaf-met bestuur en krijgsbewind belast. Elke gouw bestond schappen, uit tal van marleen, die den naam van ambachten of schout- Marken-. Schout-ambten kregen, toen de graven aan schouten de rechts- ^a'^nlllcquot;' bedeeling der marken {2) overlieten.

4) De Romeinsche beschaving lag onder de hoeven der beschaving. Germaansche strijdrossen vertrapt. In Trier, Keiden, Ment:

en de Gallo-Romaansche steden kende men de eenige Romeinsche staatswet, liet niuiiicipaalrecht. De woeste vrijheidsdrift van den Frank, bekreunde er zich niet om, de Fiuks kende ze niet.Wat de Romeinsche beschavinc jroeds

had, was verdwenen, of verdween door de nieuwe invallen der barbaren, die tot de 10^de eeuw voortduurden. Het zedenbederf der Komioinkn had dieper sporen in het Frankenrijk nagelaten. Hoe zal de diep gezonken beschaving weer herleven V Door de vestiging van het feodaal stelsel, dat nu nog een bajert is; door de werking van groote mannen, zoo als Dagobkut, de Pupuxkn en ('har- '

i.KM.uiNi;; door de Kerk vooral, die op de nieuwe bar-baarsche wetten meer en meer den Christelijken stempel drukken zal.

Hij den Fries bestond geen geschreven wet voor de O¹¹Â® eeuw. De gewoonten en gebruiken vervingen ze, totdat, na de invoering des Christendoms, de lex Fnsonuvi,

en, voor andere streken van ons land, de lex Saxonum geboekt werden. Wel veel overeenkomst zullen die gewoonten gehad hebben met de bepalingen der oude Sa-lische wet, hoofdzakelijk uit strafbepalingen bestaande.

De later geschreven Ripuarische wet behield, alhoewel door de hofmeiers dikwijls in christelijken zin gewijzigd,

nosjr lanlt;r een heidensch karakter. De Gkkmaan kon maar niet aannemen, dat het leven van een slaaf of van een Gallo-Ã¼omaan evenveel waarde heeft in de oogen van God, als dat van den Frank. Moord en verwonding werden met bepaalde boeten in geld bestraft, zoo de bloedverwanten de lex talionis niet toepasten.

Niet de aanklager moest in crimineele gedingen zijn beschuldiging, maar de aangeklaagde zijne onschuld bewijzen.

Kon hij dit niet, dan wendde hij zich tot het Â«ordale Godsgt;. (Zie i; 21 B, ordaliÃ«n.)

Beschavende Zoo even werden als werktuigen der beschaving de ^inVK⁰e^erk.^de' groote mannen genoemd, welke het besproken tijdvak voortbracht. Ze deden echter niets meer, dan de werking eener andere macht beschermen en schragen, den zach-

ten, onweerstaanbaren invloed der Kerk. Haar alleen heeft Europa eene beschaving te danken, die het heden zoo hartstochtelijk tegen zijne weldoenster misbruikt.

Den godsdienst der liefde in zijn wezen, als band der volken, te beschouwen, behoort niet tot onze taak. Slechts zij hier aangestipt, dat hare priesters den vorsten en lenden gerechtigheid en zachtheid tegenover de zwakken

predikten, en den lijfeigene door de hoop op een beter leven bemoedigden: dat de gelijkheid der menschen voor God, immer als beweegreden voor de bevrijding van slaven wordt aangegeven; dat de Kerk tegen de barbaarsche gebruiken te velde trok; door openbare boeten op te leggen, de zeden langzamerhand verbeterde, en, wat vroeger als eervol gold, als kwaad deed verafschuwen.

De Kerk bezit en leidt den geest, ze maakt zich telkens meer meester van het hart der barbaren; haar theologisch bloed doorstroomt de aderen der verjongde maatschappij.

In dien strijd der Kerk tegen de barbaarschheid onderscheidden zich vooral de Benedictijnen. Zoodra het geloof een nieuw terrein veroverd had, bouwden ze er, door de mildheid der vorsten geholpen, hunne kloosters en scholen. Moerassen en heidegronden werden in vruchtbare akkers herschapen. (1) Het kostte hun meer moeite den grondeloozen poel der heidensche hartstochten te dempen , en het dorre veld des geestes te bevruchten. (2) /e slaagden. In dezelfde kloosters zullen dra de zonen dier wilden het menschelijk vernuft tot eene ongekende hoogte doen stijgen, en de grootste geleerden der verlichte 10^le eeuw zullen zich niet schamen bij hen ter school te gaan.

Welke mannen plantten op onzen bodem de banier des kruises en der beschaving? Leeren we met een dankbaar hart althans hunne namen kennen.

1) Het bloed der Christen legioensoldaten was het eerste zaad des geloofs, op Germaanschen bodem gevallen.

(1) Â«Eeuwen lang is allo Â«W'iiihsrlial'llichcai vooruitgang van de Bisdommen en kloosters uitgegaan.Â» (Janssen. GcschicUlc Deutachlandx. bl. 314.)

(- quot;His zu Anfang des 13. Jahrlmnderts ging aller Unterrieht aus den KlÃ¶stern der Henedictiner lienor.Â» Hurler, Gesch. Innoc. 111 IVâ98.

tok ims, die, de eene te Rijssel, de andere te Terouanc, op liet einde der oquot;'¹' eeuw den marteldood ondergingen, de grenzen van het tegenwoordig Vlaanderen overschreden? den H. Mvtkunvs komt de eer toe als eerste apostel van Z. Xeilerlond genoemd te worden.

ne II. Maienms Tn het begin der 4'^le eeuw (312) verplaatste deze groote bisschop zijne residentie van l'rier naar heulen, doorliep al predikend bet land, en bouwde de eerste kerken te Maastricht en te Tomieren.

In deze stad verrees de eerste bisschopszetel der A e-korstohissciiops- derlamlen (355), door den heiligen biss hop Skrvaths, _{een naar} }faa*tricht verplaatst, toen Toncjeren

Te Maaxtricht volgden 21 bisschoppen, allen heiligen, elkander op. Onder hen muntten uit de H. Mom lpius, stichter der St. Servutins-herk en der stad Lnii-, de H. Am an-ms (t 57(5), die bij Gent, nooruil- en Nivelle abdijen bouwde; de H. Remacus stichter der abdijen Maimedn on Stavelot in 't Ardennenn-ond; de H. Lvmbkutus. te Maastricht geboren en te Luik in 708 vermoord. Zijn opvolger, de H. Hi bkhti s. braclit in 722 den bisschopszetel naar La ik over. Ondertusschen hadden de H. Eli-gus ( G50), de H. Livim's ( 057), en de door Aman-dÃ¯s bekeerde edelman St-B\vo de Vlamingen tot den schoot der Kerk gebracht.

2) De haat der Friezen tegen de Franken en hunne ontembare vrijheidszucht waren oorzaak, dat het geloof eerst later in .V. Nederland doordrong.

Meer dan 3 eeuwen later dan te Tornieren, werd on-Kerste Kerk in der Daoobicrt te Utrecht (630) de eerste kerk gebouwd, n. Nederi. 630. _{en de R} WÃ¯LFRit'.D, bisschop van York, door hertog Adegild vriendschappelijk ontvangen, doopte de eerste Friezkm Den titel van Apostel der Irtezcn verdiende echter een ander Engelschman, in het klooster van Ripon Eerste bisschop ₀plt;r_ev0ed, de H. Wn.LEBRORDrs, welke, na Pepi.in's over-winning over Adegild s zoon, den beruchten Hatboi d, zijn bisschoppelijken zetel te 11 iltenhurg (Utrecht) vestigde (696), daar, even als te Westcapelle, kerken, en te Sustegt;â¢ 37i een klooster stichtte, en in 739 het loon zijner zoo goed geslaagde werkzaamheid ging inoogsten.

Zijn werk, waarin hem de H. Suitbertus, en de H. W11,-FiiAX, een Frank (mislukte bekeering van Rvtbouii . be-hulpzaam waren, werd voltooid door den apostel van Duitschlaml, den H Bonifacifs (Winfried), die hier te lande het eerste Concilie, te Leptine. in //, â iie(jougt;ren, beriep, en (755) de bekeering der Frikzi.x te Dokkum met zijn martelbloed bezegelde.

1) Bij de grootsche figuur van Ciiaklejiaonk zijn wij blijven stilstaan. Het nageslacht weefde de grootheid in den naam van dien Xbokrl.vxdschkn KaÃ¼ei, , groot als Karei de Groote, veldheer, groot als staatsman en wetgever, als banierdra- ^gel'' ⁷⁴quot;' ger van geloof en beschaving. Â«Het meest volkomen genie, de krachtigste bestuurder en regelaar, de hoogste verpersoonlijking van liet koningschap was hij.Â» Hoe klein wie aan die grootheid knaagt!

Kauki, de Groote ondernam 53 veldtochten tegen Sak- a) Veldheer. seks. Friezen, Aramikhex, Lommarden en Slaven. Is het te verwonderen, dat zich in 1U9() het gerucht verspreidde, dat CiiARr.EMvgnk uit zijn graf te Aken was opgestaan,

om zich aan het hoofd der kruisvaarders te stellen, daar reeds zijne tijdgenooten de oorlogen tegen de Saksers als kruistochten beschouwden (1)?. Of l'^iropa Christelijk, of wel weer heidensch ot mahomedaansch zou worden, wat onze vaderen waren, en wat wij eens zouden zijn, dit alles hing af van zijn zwaard.

Op Kerstnacht van het jaar 800, werd Kakel door Paus Keizer soo. L'*⁰ Hl tot Keizer van het Westen, van 't H. Roomsche rijk gekroond.

Door die waardigheid, welke niemand dan de Paus geven kon, en die noch erfelijk, noch verdeelbaar was, kreeg

Het nieuwe staatsstelsel had tot grondslag de innige vereeniging of liever overeenstemming der geestelijke en tijdelijke macht, en de ondergeschiktheid der laatste aan de eerste in alle zaken, geestelijke belangen betreffend; zoo dat in de middeleeuwen ^1) de H. Stoel het hooge gerechtshof bleef, waarop volken en vorsten beroep hadden. Heeft Ch.uilemagxk van die eenheid tusschen Kerk en Staat misbruik gemankt? Heelt hij zich van de Kerk bediend om zijne heerschzucht te voldoen v De Pausen AdiuaaÂ» I en Liquot;:o 1H, zijne vrienden, zouden in dit geval niet geaarzeld hebben, hem tot zijn plicht te roepen, even als het Stkphanus Hl reeds gedaan had, (2) en het andere Pausen niet andere vorsten, o. a. niet Hendrik IV, later deden.

Na in 785 de Frikzkx, en in 80:5 de Sakskus voor goed onderworpen, eu de hardnekkigsten dezer naar de omstreken van Gent verplaatst te hebben, leefde omari.iomacnk nog tien jaren, meest in de paleizen van . 1 ken en Nijmegen b. Beschaving. (Valkhof¹, terwijl hij in de talrijke scholen (3) door hem gesticht, de jeugd door zijne tegenwoordigheid aanmoedigde, en er naar trachtte, door een heilig leven de fouten zijner jeugd en de slachting van Verden te doen vergeten.

2) Den 20quot; Januari 814 stierf de heldhaftige Keizer te Aken, den schepter over een rijk, dat zich van den Li der tot de straat van Messina, van den Donau tot den Ebro, Lodewijk de uitstrekte, overlatend aan zijn zwakken zoon Lodewij k

(li Middeleeuwen: van den val van liet Kom. Westersch rijk 57(1 tot de ontdekking van Amrrikn li⁽J'2.

iTii Geleerde mannen uit de kloosters van KtKjrhind en lUUic. aan zjj,, hof, o. a.: Alclmnus, Hkha, EgiikrÃ¯, Paui, de diaken, I'ktrus van l'iaa, enz.

zijner tweede gemalin Judith ontbrand, en de invallen van Dkxen en Noormaxnex maakten dezen vorst liet re-geeren l)itter. Ue Dknkx hadden drie broeders van hunnen koning Godfuikd verjaagd, en kwamen hen, toen Lodk-wijk de bannelingen met leenen begiftigd had, tot in ons land bestoken. Aan HÃ©rold had hij namelijk het graafschap Rustringa in Friesland, aan HWalcheren,

aan Roruk Dorestadt en een deel van Kin/mm (1) afgestaan. Om Onix te wreken op de Frankk.v, en hun zucht naar avonturen te voldoen, verspreidden Noren en Denkx,

van het begin tot het einde der 9''quot; eeuw, schrik en verwoesting over heel ons land.

uivRiis I, bij het verdrag van 1 er dun, belialve ItaliÃ« en de keizerskroon, het zoogenaamd Midil iirijk, bestaande uit een strook lands tusschen Duitsc/iland en Irardtrijk,

van de ,\ oordzee tot de Middellaiul^ehe. Daar Lotjiaeius Lotharius i. zich niet ontzag tegen zijne broeders de Noormannen te hulp te roepen, konden deze, onder Hekoi.d's zoon God-Ã¯rted, in 852, naar hartelust het Frnnkenri]k plunderen 'ler

Muaan drongen ze door, vernielden keiden (U.000 maagden) en Kar els paleis te Aken.

Lotharius II, die aan dezen onwaardigen vorst in het N. gedeelte zijner staten opvolgde (858), gaf zijn naam aan het hertogdom Lotharingen (Lothar-rike), be- ^Lothil|,infc'en. staande uit de Nederlanden bezuiden den Rijn en het Vlie (behalve een deel van Vlaanderen), de Palts, de Hijn-provincie en E'sas-Lotharingen.

3) Dit rijk, in 870 door het verdrag van Meersen ge- verdrag van splitst, en later weer vereenigd, door Keizer Arnuef aan â¢^Me'^{;rscn 87Ã¼}-zijn zoon Zwentiuoi.d (2) en door Karei, den Eenvoudige aan Reiniek 1 van Henegowr. n (912) geschonken,

werd eindelijk aan diens zoon Giselbert als erfelijk hertog door Hendrik 1 van Duitschland afgestaan. (Zie bl. 30).

('2'j Ie Orcushruck bjj Sillurd hield liij hof, en werd (900) in Sus-la-en begraven.

Ondertusschen hadden de Noren Utrecht in puin ^e-lelt;f(l (857) en op verschillende plaatsen, o. a. te Hasloit (Elsloo), op Wulchereii en te Leuven sterkten gebouwd, om hunnen roof in veiligheid te brengen; en, ofschoon vermelde Goofrikd door Rkinikr I Langhals van lleve-(jouwen (878) en door Lodkwi.ik den Sakser (880) verslagen werd, verkreeg hij, met de hand van Giski.v, dochter van Kar ia. dkn Dikkk, de graafschappen Kinheim en lei*-terhant (1), en bleef de l)laag van bet Westen, totdat hij (885) door graaf Everhaku vermoord werd.

Eenen laatsten maar vreeseljiken vernielingstocht bielden de Noordsche roovers in 882. Keizer Arnulf zuiverde er ons land van door een slag aan de Dijle bij Leuren {8iÂ»l).

1) Het erven der domeingronden .en de zalving tot koning vermeerderden nog Pkjm.in's gezag, door het hofmeierschap en uitgebreide allodiaalgoederen reeds grooter dan dat der Mkrowigs.

Charlemagne regeerde, door het ontzag, dat zijne groot-sche figuur inboezemde, als een absoluut vorst, al bleet ook de rijksdag (2) over te nemen besluiten beraadslagen, en de wetsontwerpen bespreken, waarvan KaÃ¼el's c Karei weign-zegel wetten (3) maakte.

^{vcr eQ}der^CSlquot;^U1'' Daar het den schranderen staatsman niet ontsnapte, dat de hertogen, die het bewind voerden over gansche landen, een gevaar waren voor den troon, verdeelde hij die landen, en gaf de verschillende gouwen aan graven, die hij met de rechtsbedeeling en het militair gezag belastte. Over de graven hadden de Â«mitssi doitiinu iÂ», over de mindere beambten de Â«iiiissi minor esÂ» het toezicht. Deze nuttige inrichtingen baatten zijnen zwakken zonen echter niet,

(1) De Tioler- en Uommelerwiiard, de landen van Kuilrnhunj, Uituren Vianrn. Arlid. Ilrumlcn en Alh'iia tot aan de Oude Maas tue.

welke, door onderlinge twisten uitgeput, aan de vorderingen van Nop;* en leenmannen telkens moesten toe- ^D w^lTÃ¼.''⁰geven. Het nationaliteitsgevoel der verschillende stammen,

die in de hertogen vrijheid, eigen nationaliteit, in de graven ambtenaren des konings, onderwerping zagen, zooals ook de gewoonte der keizers om aan hun zonen, of aan leaden, die vorstelijke prinsessen huwden, over gansche landen het bestuur met den titel van hertog te feven,

Vooral toen de leenen erfelijk (1) geworden waren, en de leenmannen, niet beschut door hunne vorsten, versterkte burchten gebouwd hadden, waar ze zich niet alleen voor de N'on i.\, maar ook voor den leenheer veililt;r konden achten, ging de decentralisatie met reuzenschreden voort.

A oor bewezen diensten wilde de leenman niet nieuwe domeingronden beleend worden, welke leenen nu schier dezelfde waarde als alode hadden. De domeingrond verminderde, en hiermede de macht des suzereins. Hoe den weerspannigen vazal tot onderwerping dwingen ? Er was noch staand leger (2), noch geregeld belastingstelsel, en do leenmannen, die de kracht des leenheeren moesten zijn,

-) En, wat moest er worden van de vrije lieden, bloot-vrije Heden ver-gesteld aan het staal der Nok ka en dikwerf aan de heb-'^'ÃSiV et^⁰zucht van den nog ruwen slotvoogd? Daar zij het lot dei-veilige Ujfehjenm benijdden, traden ook zij, om beschermd te worden, vrijwillig in de hoorigheid des add*;

zoodat, in de 9'^JÂ« en 10'Â® eeuw, de stand der vrijen, buiten l'rleslaud, overal dunde, ja bijna verdween. Zie ^ 21).

Het Evangelie stelde hen schadeloos voor het verlies der vrijheid. Doch, hoe ruw waren nog de zeden, hoe ingeworteld het heidensch bijgeloof! Hoe deerniswaardig zag liet er uit na eene eeuw van verwoesting, door wraakgierige heidenen aangericht! Kloosters en steden waren vernield, en op puinen moesten godsdienst en beschavincr hunne werking hervatten.

(1) Door ile Cupitulariu, welke Kaiiki. de Kam: in 87,1 tc Kirrsfi uitvaardigde.

1) Over het rijk van Ldtharius II en Zwentibold, werd (912) Reinier Lvngh.vls door K.vrel den Ef.nvou-tÃ¯ige als hertog aangesteld. Zijn zoon Giselbert stond i ..II, erfei ⁰P t^eg^en den Fraiischman, wierp zicli in de armen van Duitsch hert'.gd.Keizer Hendrik I, en verkreeg van hem de erfelijk-lier-togelijke waardigheid over Lotharingen (92.')).

Toen Giselbert in een nieuwen opstand het leven verloren had, en zijn tweede opvolger Koenravd v.vn Franken zijn voorbeeld van verzet volgde, schonk Orro de Groote (I) het hertogdom aan zijn broeder St-BRÃ¼NO, bisschop van Kralen, die, om de macht der hertogen te Verdeeld 1)59. het in Opper- en Neder-Tjutliarinyen splitste (9o9),

eu twee hertogen aanstelde, terwijl hij zich zeiven het toezicht over hen voorbehield.

Neder-Lcthiirin- 2) Met Xeder-Lot/iarhiffi'u, tnsschen Rijn, Moezel ^Bequot;' en S helde gelegen, werd een zekere Godfried beleend. Zijne geschiedenis en die der volgende hertogen is min-Codfried ii. der belangrijk tot aan Godfried II van Eenham, (2) Slag vau viaar-wien Dikk quot; III van Holland te Vlaardhnien ^ sloeg en dingen 1033. _(revanlt;ren nam. Alhoewel Godfried's broeder Godei.o de kronen der beide Lotharingen op zijn hoofd vereenigd had, mocht zijn zoon Godfried III zich gelukkig achten, na zijn opstand tegen Hendrik III, Neder-Lotharingen Godfried de aan zijn zoon Godfried IV (den Bultenaar) te kunnen Buitenaar. _overl_aten. Deze zeer begaafde en dappere vorst trok ter hulp van Willem, bisschop van Utrecht, welke door Keizer Hendrik IV, ten nadeele van Dihk V, met het graat-Slag van Leiden schap Holland beleend was geworden, sloeg den \ laming ¹⁰⁷¹' Robert den Fries, 's graven voogd, en veroverde (1071) het betwiste graafschap. Trouw aanhanger des keizers,

(I) Stiolitcr van het Ãuitschc keizerrijk, dat DuilschUnul en bevatte. igt;e Pausen bleven bescbikken over ile keizerskroon. Dit rijk duurde tot 1800.

hielp hij dezen in 1076 de overwinning op de Ãakseks aau de Unstrut behalen. Het volgend jaar viel hij te Antwerpen onder het staal van een sluipmoordenaar. De zoon van zijne zuster Ida en Eustachius van Boulogne, Godfried van Bouillon , (P die in het bezit was van het ^G'Ã¯Joufn_on^v.^anmarkgraafschap A nhrerpen als leen, en van het stadje Botdlion met belangrijke allodiaalgoederen in Z. Hvabant,

verkreeg eerst den hertogelijken titel, eenigen tijd nadat zijne speer Rudolf den Sakser in den slag aan de FAster doorboord had (1089). Tien jaren later verwisselde die groote landgenoot, een type der ridderschap, den hertogs-titel met dien van Beschermer van het H. Graf.

3) Toen zijn opvolger, graaf Hkndkik I van Limburg, ^Heuquot;burg!^andie Hkndkik IV tegen zijn zoon Keizer Hkndkik \^r ondersteund had, door dezen van Lot/iaruigen beroofd was geworden, kwam de hertogelijke waardigheid, van alle Hertogen van grondgebied ontbloot, aan de graven van f.eumu. Brabant.

Zich onafhankelijk te maken van den Keizer, hadden de hertogen van den beginne af beproefd. Met beter gevolg deden 't de achterleenmannen tegenover de hertogen zei ven; zoodat men gedwongen is, aan onderdeden van het hertogdom, aan Holland, Vlaanderen, enz. eene afzonderlijke plaats in te ruimen, totdat allen weer onder de hertogen van Hourgondic vereenigd worden. Over de kleinere heerlijkheden, die vÃ³Ã³r, of in de 11Â° eeuw hare zelfstandigheid verliezen, zooals o. a. die van Teisterbant,

van Zn ijlen, van 11 'axsenaar, van Bergen, van Bronkhorst, van Eenhcnn, enz., enz., zullen we verder niet spreken.

1) Lamkkut di: Baaudigk, zoon van Kkiniku II van varLouve^QSÂ». Henegouwen, staat als eerste graaf van Leuren te boek.

Zijne gemalin Gerbkuga, dochter van Karei, van Frankrijk, erfde Brussel, Tercaeren en i 'dvoorde van haren broeder Otto, hertog van Xeder- Lolharingen.

Ã¼odrriedihertog Een hunner opvolgers, Godfkikd I Â«met den baardgt;, iÃ¼78. broeder van graaf HÃ©ndiuk III, die den titel van graat van Leuven en Brabant had aangenomen, werd door keizer Hendrik V tot hertog van Lothavbiyen verheven, en beleend met het markgraafschap Antwerpen, mei de stad Maast richt (l) en een gedeelte lands over de Maas.

2) De twist tusschen Godfkikd I en Hkndkik I van Limburg om het bezit der hertogelijke kroon , bleet onder hunne opvolgers voortduren, totdat hij in ll;gt;3, door coiiivk'd in. liyt; huwelijk van Godi-kikd III met Makgaretii.v, dochter van Hkndkik. II, werd bijgelegd.

Deze kreeg den titel van hertog van Limhurg met de hertogelijke rechten op den rechter-, gene behield de waardigheid van hertog van Lothrijk en Brabant, niet de rechten op den linker-.1/art.soeiw. Even gelukkig was Godfkikd III (Mi.MiKM-iisd.c quot;h _zquot;_{n 00r}i₀op te^en de Burtiiouds van Grimbergen, die

bijna de ganscne provincie . I ntieer/xn) in leen naacien. Aan dezen Godfkikd heeft 's Ilertoi/enbosc/t zijn ontstaan te danken (1184'.

iiimidrik dc Onder zijn zoon Hkndkik Â«den krijgerÂ», die zijne dap-ki ijgor. perheid in de veldslagen van llunsden, /if ij rath en Bourine* toonde, en onder de vreedzame hertogen Hkndkik 11 en Hendrik 111 werden de steden van het toen bloeiende Brabant met onschatbare meesterstukken van bouwkunde verrijkt.

zic-iArtfe 3) Jan I de Â«zeeghaftigeÂ», een der edelmoedigste en dapperste ridders zijner eeuw, stelde zi 'li door de over-_wi_uni_ng van 1 Voeringen in het bezit van het hertogdom ' ' Limburg, dat met Jh-ahant vereenigd bleef. (Zie g 14.) .ia,, ii. Alhoewel zijn opvolger Jan II, de Â«vreedzameÂ» genoemd

werd, was zijne regeering ver van rustig te zijn. Van de PatriciÃ«rs, die in de steden het bestuur voerden, en het monopolie van nijverheid en handel hadden, vergden toen uurgoriwisten, de ambachten meer burgerrechten en gelijk recht op den arbeid. Vruchteloos stonden dezen in 1301 en 130(i op tegen de heerschende geslachten, welke de hertog beschermde. Jan II verdeelde Brabant in de 4 kwartieren:

cl) Maaslnchi werd in 1284 verdeeld tusschen Jan I van Brabant en den bisschop van Luik.

Brussel, Leuven, Antirerpen en 's Hertogenhosch, en gaf in De j kuiutieren, 1312 het vermaarde C'iavter rem Cort 'iilierq, dat onder zijne kleindochter Joanna, na toevoeging van eenige nieuwe bepalingen, den naam van hlijde inkomsle kreeg, en door niijfie inkomste de hertogen, liij hun plechtigen intocht in de steden, na de troonbeklimming, moest bezworen worden.

De Brabantsche hertogen maakten zicli door dit charter in zekeren zin voor hunne onderdanen verantwoordelijk ( 1)

en riepen eene soort van volksvertegenwoordiging in liet leven, aanvankelijk bestaande uit leden van adel en burgerij, sedert 1383 door vertegenwoordigers van den geestelijken stand versterkt.

4) Na .Tax III Â«den zeeghaftigeÂ», die Rkinoi d van jan nr. \ alkknbi'rg overwon en zijn kasteel slechtte, kwam in 1355 de hertogelijke kroon aan zijne dochter Joanna , Joanna, ecutgenoote van AVkxcesltjx vax LuxkmbÃ¼kg. Ongelukkig in haar oorlogen tegen de Vi.amixgkx, die een jaar lang Brussel bezet hielden, en tegen Wiu.em vax Gui.ick en de Ltxfakrts (2), die Wkxceslijx bij Alsdorf sloegen,

de macht van het Bourqondische vorstenhuis te vergroo-ten. /ij zelt vermaakte Hrahant en JAvihurtj aan Philips den Stoute van BourgondiÃ«, wiens zoon Axtoixe haar Antonio van (1400) opvolgde. Nog'bleven de twee hertogdommen _lla^Boquot;^rs^ondi''' quot;quot;^!-Axtoixe's dood, onder Jan IV (3), gemaal van Jacoba vax Beieuex, en onder Philips vax S^l Pol hunne eigene hertogen behouden, tot dat in 143U Philips de Goede, philips iv:o. hertog van BourgondiÃ«, er zich deed huldigen.

(1) Zoo de hertog of zijne opvolgers de geschonken voorrechten quot;fellte niet houden en wouden . zoo consenteeren wij ende willen voor ons ende voor onze nacomelinghe, dnt nipn binnen onze landen geen dienst doen en sal (van den hertog) tot aan dier stond, dnt men die dinghe lulde ende gescien dade. ghelijc dat voorgheseght is.Â»

welke strekâ¢ naam aan liet kleine graafschap, aanvankelijk een deel i.. provincie Luik en der Hijiiprocincie, later niet de graatschappen llertngeiirade ^llolduc), Volkenberch en ffaeUww vergroot.

Frederik van .1 eersten erfeliiken graaf ontmoeten we Frkdkiuk va\ Luxemburg, , ⁿ # i â¢ i

Li xkmiu R(J, die de kroon van A. Lotharingen droeg, en walram i lOG'i. het graafschap TAmhurg aan den graat van Ar Ion, AVai.-kam I, echtgenoot zijner dochter Ji dith , naliet. Diens hendrik i. zoon Hexdkik I, voor een wijl hertog van iN. Lotharin-(lev, werd door Walram II Â«payenÂ» opgevolgd, zoo genoemd, zegt Ernst, wegens zijn strijd tegen de heidensche Tukken in de kruistochten.

Bi' atrix, dochter van Walram Â«den heidenÂ», trad in den echt met Rvpkrt van Nassau-Dietz.

Aan den kloekmoedigen Hendrik III, die ook graat van Bei'lt;i was, werd door keizer Fuedkrik II het bevel over het leger der kruisvaarders opgedragen, Ã¼e heldhaf-wairam ui - tige Walram III, hertog van Limburg en Liixtmhnrg, eei-st met Kin koon da van Valkenbkrch, en later met Er-m ez in da van Luxemburg gehuwd, overtrof niet alleen zijne voorvaderen, maar al de ridders van zijn tijd, in schitterende wapenfeiten, welke hij in talrijke tornooien, bij het beleg van /1ijssd. en in twee kruistochten verrichtte.

â¢1) Zich beroepende op een lang gevestigd gebruik, krachtens hetwelk ook soms vrouwen in mannelijke ot zwaardleenen opvolgden, nam, bij den dood van Limburg s gingsstryd!quot;' laatsten hertog Walram IV, zijne dochter Ermingarde de tengels van het bewind in handen, en droeg, bij haren dood, die twee jaar later plaats vond, hare rechten op haren gemaal Reinoud van Gelder over. Van den beginne at echter, had Adolf van Berg, naaste mannelijke bloedverwant der Lgt;mhurgsclie hertogen, de kroon voor zich geÃ«ischt. Machteloos zijnen eischen door het zwaard klem bij te zetten, stond hij zijn recht aan Jan I van Brabant af. Tegen dezen niet bestand, deed ook Reinoud van Gelder afstand van het zijne ten gunste van Hendrik IV van Luxemburg. Aan de zijde van Jan I schaarden zich Floris V van Holland, Jan, bisschop van Luik, de graaf van Chafillon, de burgers van heulen en der Brahantsche steden. Met Luxemburgers en Gelder-

schen verbonden zich Wai.ram van Vai.kenbekch, Aijoi.v van Nassau (later Keizer), SiwjfkikÃ¼, aartsbisschop van Keulen, en Dikk, ^raaf van A /twj. Bij 11^roptuku'd , niet si^ao \\^roe-ver van Kruien, kwam het tot een veldslag,' die door ^riquot;^BTiÂ°.^Meiroemrijke wapenfeiten der talrijk vertegenwoordigde ridderschap, een der vermaardste der middeleeuwen is gebleven, en waarin Jan i eene schitterende overwinniiiquot;'

bevocht. Hendrik van Lr x km hu kg sneuvelde met zijne twee broeders; Adolf van Nassau, Sm;fried van Kkllkn en Rkinoi d van Gkldek werden krijgsgevangen gemaakt.

Limburg werd met Brahunf vereenigd, en de vrede door het huwelijk van Hendrik V van LuxjiunrKo met Mak-oaretha van Bbabant bekrachtigd.

1) Het land der ]â lemmylmx (vluchtelingenV), afstammelingen dÃ¨r ontembare MenafiÃ«rs, Sakseks (1) en Friezen (- s het land in de middeleeuwen zoo beroemd, dat men alle Nederlanders 1 lamimjen heette, omvatte ten tijde van Baudewijn I, een deel ' slechts van het boschrijk ^Welkokl.^;^dfi,,c-11.1 Umnderen.^ Twee eeuwen later strekte het zich uit over O. en II . 1 laanderen, Zeeland be wester Schelde met Walcheren, en het N. departement van Frankrijk met de steden Tlijssel, Duinkerken, enz.

Baudev ijn, met den ijzeren arm, in het ambt van Fo-lestiei aan zijn vader Engelram opgevolgd, huwde tegen den wil van zijn leenheer, Karel den Kale van Frank-rijk, diens dochter Judith, en kreeg na de verzoenin⁰* baudewijn iv. door Paus Nicolaas I bewerkt, met den grafelijken titel.'

la ami eren tot de Schelde ten O., van Duinkerken tot aan de Scarpe ten Z. (863).

tl'TTv ^A,iNlv^F: ^enJ^an B^^vi^ÃH, verkreeg Bau- _{baudewijn 1v}, diam.in I\ van keizei Hendrik II, die hem vruchteloos

in Valencijn en Gent belegerd had, de Zeeuwsche eilanden, zeemvslnfe eikln- (1007). Zijn even strijdzuchtige opvolger BaÃ¼dewijnV '^u'quot; bewerkte het huwelijk van zijn zoon met de amazone iu-HenÃªgoÃ¼lven ciiii.DE, erfdochter van Henegouwen, en stelde hem in bezit ¹⁰'ⁿ- van dit graalcchap. Door denzelfden Keizer Hendrik 111, die zich liierte.'en niet de wapenen in de vuist verzet had, BaÃ¼dewijnV. werd li ai DKWi.J n' V in 1057 in het hezit van O. Vlmn-deren en van ZeeUmd bewester Schelde, als Diutsch ieen, Keizerlijken bevestigd. Van daar de verdeeling: Keizerlijk oÃ¯ O. Vlnan-^WedÃ¨ron'.^aquot;' deren, en Vlaanderen onder de kroon = Fransch of UW-V laanderen.

2) Marmowi.in VI verdeelde weder de vereenigde graal-schappen, door aan zijn zoon B.u dkwun EL-neijoiucen, aan AknÃ¯ i.f Vlaand ren te schenken. Toen nu Uiciiii.de zich de aan Robert den Fries over zijn neef Arnui.f opgedragen voogdij aanmatigde, en de Vlamingen wreedaar-diquot;quot;onderdrukte, riepen dezen den dapperen Robeut uit jFolland terug, bevochten op Henegoi wers en Fr axscilen sia^,r van Cassei, de overwinning te Gastel, en droegen de kroon van den ^1ÃTI- o-esneuvelden Akm i.k hunnen zegevierenden veldheer op.

robert ii. Robert's zoon, Robert II, de held van Mn'a, ^ÃochiP, Jerii-alein en A*calon, gaf 1 laanderen Iwu-exter-bchelde ( v) den -'quot;raaf van Holland in achterleen. Zijn opvolger Bai -Baudewnn Hap- uewun VII Â«met de bijlÂ» (Hapkin) wordt te recht als ^kiquot;- .restrenquot;- rechtpleger geprezen. Zyn bijl was bil alle boosdoeners⁰ geducht. want niet zelden trad hij in persoon als kastijder des onrechts op.

Karei de. Goede. De deugdzame K.vrel de goede, zooll Van bt-l.\Nl i vvn Denemarken en Aleida (2) van Vi.aanderen, even rechtminnend als zijn voorganger Hapkin, werd, terwijl hij in de St-Donatuskerk te Jlrugye bad, door leden van vermoord 1127. het geslacht der EremboÃ¼ts vermoord, en dra in Vlaanderen als Gelukzalige vereerd. , ^ , 3) Nu benoemde IjOdewi.ik VI van Fkankkmk tot gradt den NorniandiÃ«r Willem Cliton, die echter door afper-

di Vlaanderen hewcster-Scheldr bevatte: Walcheren X en Z Beveland, de ambaeliten Huhl, Axel, Assen cd r en lloecl.lwll. het land van lVaas i nupelmonde, Dcnderrnondc), Aal*f.

singen de Vlamingen zoozeer verbitterde, dat zij voor Dn;-derik van den Ei,z.\s, gemaal van Gektruida, dochter van Kouekt den Fkies, de grafelijke kroon bevochten (1128).

De stem van St.-HEKXAKDrs (1 volgende, toog deze^l)ief^^rilÂ£vÂ»n^dtnheldhaftige Diedekik 4 maal ter kruisvaart, hielp niet Hoi.landers en Friezen de Mooren uit PoHngal verdrijven,

en bracht uit het //. Land, waar zijne gemalin Sibyi.ia van Anjou hem vergezeld had, eenige droppels van het H. Bloed naar Hrnqiie over. Daaroai vergat hij Vtaunderm niet, welks bloei hij, door het schenken van privilegiÃ«n aan de steden, zeer bevorderde. Zijn nakroost was zijner waardig, een heldengeslacht. Voor PtolernaÃ¯s stierf zijn zoon Prnlips van ukn Ei.zas , die Floris van Holland ^pllilip? van den overwon, het land van Waas veroverde, en met hem do opbrengsten van Vlaanderen hncesler-Schrlde deelde. Hij beging echter de fout van Artoh aan Frankrijk af te staan. (1180).

Philips' zuster Margaretiia, met Hai dkwun V (2) van Henegoi wen gehuwd, liet de Iteide graafschappen (1192) baudewyu i.\ Â«r. aan haar zoon Bai dewijn IX. Als staatsman trad deze in de voetstappen van Diederik en Philips van den uw. Elzas, door de gemeenten (Zie Â§ 21, 4) te begunstigen,

en liet de coMumen of oude gewoonten, volgens welke recht gesproken en het graafschap geregeerd werd, verzamelen. Als kruisridder maakte hij zijn naam onsterfelijk door de verovering van Constantinopel en de stichting van het Latijnsch Keizerrijk (1204).

4) Na het kinderloos overlijden zijner oudste dochter Joanna, met Ferrand van Portugal gehuwd (Bouvines),

die in 1228 het college der 89 te Gent instelde, droeg de jongste, Â«de zwarte MargerietÂ», met Boekhart van Avesnes gehuwd, de dubbele gravenkroon. Tusschen de kinderen uit dit huwelijk, en die uit een tweede met W illem van Dampierue, gesproten, duurde een verwoede broedertwist zoo lang, tot dat, na de overwinning van nroedertwisien. Willem H van Holland op de Dampieiuie's te ... .

5) Destijds zochten in \ laanderen de Lei.iaerts (1), partij uit een gedeelte des adels en der stedelijke regee-nn.ren bestaande, steun bij Frankrijk tegen de echt nationale burgerpartij der Ci.a. waerÃ¯s (2), machtig door

Niets kon den listigen en schraapzuchhgen Philips den ScmÃ¼one, die op het rijke Vlaanderen aasde, welgevalli-o-er zijn, te meer daar de nieuwe graaf Gwv van Dam-'^;wvâ¢r^,.-^1,a,nquot; pieiuu' (3 , door den vrijheidszin der steden te krenken, de liefde zijner onderdanen verbeurd had.

Philips nam tot voorwendsel van vredebreuk het voorgenomen huwelijk van Guido's dochter Philippine met den hem vijandigen Ediard 1 van Engeland, en ver-v laan deren ver-overde na den slag van \ eume heel 1 laanderen (IdOOU overd 1300. ^ _{eell I},_ieuwe /'gtjulus kwam de grijze gevangene des

konin^s zijne landgenooten tot weerstand aanmoedigen, en keerde in zijn kerker terug. Dra richtten de Llm -Bevrijding, waerts , aangevoerd door Pieter ue Coninck en J vn Breydel, onder de Franschen te hragije een vreeselijk bloedbad aan i4). In de overige steden werd dit voorbeeld gevoW. Het sterk en schitterend leger, door Philips te^en de muiters afgezonden, werd, door de goedendags der Vlaamsche kaerels deerlijk gehavend, in den Sporenslag 1302. Sporenslag (5) bij Kort rijk op de vkchtgedreven

Juli r.jÃ¼'Z). Een tweede slag bij Mons-en-1 uelle bleet onbeslist. Wijl Â«het Vlamingen regendeÂ» zag zich Philips crenoodzaakt het beleg van Rijssel op te breken, en te verdrag van een verdrag te sluiten (1305) door de \ lamingen,

Athie 1305. _weo._{ens de} bepalingen er door den koning wederrechtelijk ingelascht, Â«traktaat van ongerechtigheidÂ» genoemd.

(5) De roekelooze Fransche adel waagde hier zooals te Maupertuis en CrÃ©cy, den aanval in een moerassig oord, zonder het voetvolk af te wachten. De gulden sporen der in grooten getalle g^edoode ede-lieden, schonken de Vlamingen der kerk van O. L. \ rouwe te Kortnj .

zoo luidde het fiere antwoord van Guiuo's opvolger, Ro- iiobert de Be-15ert van Bethune. Roemrijk tijdvak voorwaar voor de burgerij, doch al te kort van duur, ten gevolge der twisten uit de afgunst der lagere volksklassen tegen de rijkere.

der steden onderling, en uit don haat tegen de Fransch-gezinde graven, die de voorrechten der burgerij trachtten Twistâ¢, te besnoeien, geboren (1).

G) Puit,IPs \ 1 van Valois verloste, door den slag van Cassel, Lodewijk vax Cri'cv, opvolger van zijn groot- Louis do ciwy. vader Robert van Betkuxe , uit de gevangenschap der Bruggenaars, die, onder Zanxekijn, SI ui* vernield, en de siag van cassi-i. (xentenaars bij Dein ze geslagen hadden.

Maandertn k grootste burger, een wever van Gent, de schrandere Jacob van Artevei.dk, bewerkte een verbond ^van arte-yan zijn vaderstad met Bnujfje. en Vperen. (1338). sloot ^velde' in hun naam een verdrag met Eduard III van Engeland tegen de Franse/ten en Louw ijk van Crecy, en dwong dezen met de afgevaardigden dier steden, Â«de leden ne Â«ledenÂ» of

A_ , i* /quot;y i . Â«j v litcinuorcn looo._ , i* /quot;y i . Â«j v litcinuorcn looo.

Afgunst scheidde op nieuw de verbondene steden, toen Lodewijk van Mat.e, zijnen te Creey gesneuvelden vader i.onis de Male. was opgevolgd.

_i Jan Yoens dempte, met de Â«witte kaproenenÂ» (2) van Gent, een door de Bruggenaars naar de /.//* gegraven kanaal.

Oe Gentenaars, door Philips van Artevelde aan^e-^vam ar-voerd, weerstonden hierop in hun belegerde stad aan den ^leveld,'' graaf, aan de 1' ranschen en aan de Bruggenaars, die zij in een uitval bij Brugye versloegen; en hoewel in het open veld door koning Karel VI te Rooseheeke over-^slab ^van noose-wonnen, bedongen ze een voordeeligen vrede (1384). Vier ^beellt;e'^im

(d i Gwy van Namen, een der zonen van G. v. Damp. wreekte de hulp door de Hnneg. mm de Fransclien verleend door oen krijgstoelit in Zeeland en Holland. Witte van Haemstede. Zie bl. 43.

ilao'eu later overleed Lodkwi.i k van Mai.k zonder maiiiK'-lijke erfgenamen na te laten, en Philips de Stoute, her-too- van BoukgondiÃ«, met Lodewijk's dochter Maugauk-Hoe aan Bom- _{TU v} wehuwd, gaf het rijke Vlaandemi aan zijnen zoon j_an. Â°_0XDER vukes, wiens opvolger, Phiups de Goede, _IV1,) het in 1419 met BourgondiÃ« onder Ã©Ã©n bestuur bracht.

De Vlaamsche nationaliteit zal zich ook onder dit l'ransche vorstenhuis weten te handhaven.

Henegouwen, 875 â 1300. Het graafschap llenegouicen (gouw der beek Uaine), bevatte, met de tegenwoordige provincie van dien naam, een deel van het Fransche Soorder departement met de steden Valencijn, iJouai en Conde.

Jan van Avesnes, zoon van Aleida, dochter van 1-lo-ris IV van Holland, vereenigde het in 1279 van Vlaan-Met Holland aan deren gescheiden graafschap met Holland en Zeeland, on-BourgondiÃ«.l436._der y|j_n l_)ewi_n(l (1299).

Namen, 908â1429. Het graafschap Namen, een deel van het oude graafschap Lomme, en ongeveer de heltt der tegenwoordige provincie, bleef van 1136â1190 met Luxemburg vereenigd, en werd in 1259 aan (rwy van Dampieuke, en in i421 aan Philips den Goede van Bour-1420 ^Bours-gQn^iÃ« verkocht, welke laatste in 1429 het bestiuu ei

Luxemburg, 963â1451. In 1136 kwam het graafschap Luxemburg (het huidige Waalsch en Duitsch Luxemburg) aan Hendrik den blinde van Namen. Walram Hl van Limburg bestierde het na zijn huwelijk met Ermezindk. Hendrik V, achterkleinzoon van Ermezinde, en zijn kleinzoon Karkl IV verkregen de Duitsche keizerskroon. Laatstgenoemde verhief Luxemburg ten gunste van zijn halven 'broeder Wf.ncf.lun tot een hertogdom (1354). Keizer

Wenceuj.v II, zoon van Kaeel IV. verpandde liet hertogdom als bruidschat aan zijne nicht Elisabeth van GÃ¶klitz, die het in 1451 aan Philips den Goede van BourqondiÃ« overliet. ^{In 1451} aan

1) Het oude of Hollandsche iuiis (1122-1300). Ã¯ot Dir k graaf van eersten graaf van de gouw Kinhelm of Kennemerland, ^Kinlleim-⁹'²quot;^J-door de Noordzee, Rijnland, Amstelland en West-Friesland (1) ingesloten, benoemde Kakel de Eenvoudige in 922 DikkI, in de door hem gebouwde abdij van Egmond begraven.

Zyn zoon Ã¼ikk II, die moedig de AVest-Kriezen en Noren bestreed, werd door Lothaar II met een Gedeelte van Zeeland en belangrijke allodiaal-goederen hegiftigd.

Diuk III, zijn in W-Friesland gesneuvelden vader Alt- dirk m gia.if ni li-' opgevolgd, nam den titel van Graaf van Holtland 098-ic)3il.'^d' (Holland) aan.

Toen volkplanters, door hem gezonden, aan de Mer-wede, in 't gebied des bisschops van Utrecht, de stad Dordrecht gesticht hadden, begon Dirk op de voorbijvarende schepen tollen te heffen . waarover zich de Keulsche en Tielsche kooplieden op een rijksdag te Nijmegen met recht beklaagden, Ã¼e hertog van Lotharingen, Godfried II, door keizer Hkndkik 11 met de bestraffing van Dirk belast,

werd door dezen te 1 laardingen geslagen en rrevangen genomen. Ook voerde Dirk IV oorlog'tegen den Keizer, _Dirk jv. wiens vloot hij op de Maas overwon. Toen hij in een steekspel te Luik den broeder van den bisschop van Keulen verslagen had, werd hij gedurende den hieruit ontstanen oorlog, in de Gravenstraat te Dordrecht door een veiyiftio-den pijl gedood. Door nog talrijker vijanden -wenf deze stad onder zijn opvolger aangevallen. Floris I, die toen Kloris i. door een krijgslist (2) de overwinning behaalde, werd bij

1 De uitstekende hoek van N.-llollnml tussclion Enkhuizon. Mo-'lomblik en Hoorn.

de vervolging des viiands, door den heer van Kuik vermoord. Zijne weduwe Gkichtiii'idv van Saksen huwde Robert den Fries (zie Â§ 15-2 en 12-2 ) Na den dood van uirk v. Godfried den Bultenaar geraakte Dirk V weer in bezit van het door dezen veroverde graafschap, waaraan hij Zeeland bi'ivester-Schelde als leen van Vlaanderen toevoegde. Tusschen Dirk VI, en zijn broeder Fi.oris den Zwarte steunend op de W.-Friezen, ontbrandde een felle strijd. (1) Kloris ui Floris 111, door Philips van den Ei.zas geslagen en gevangen genomen, vergezelde later Fbedeiuk Barba-kossa als kruisridder, onderscheidde zich in den slag van Iconiam, en stierf te AnfiocldÃ©. Gelukkiger dan zijn vader uirk vu. versloeg Dirk VII de Vlamingen, terwijl zijne gemalin Aleida de \V.-Friezen beteugelde. Daar Holland een zwaardleen was, mocht hunne dochter Â«de ongelukkige AdaÂ» niet opvolgen.

wÃ¼iein i. 2) Willem I had groote moeilijkheden met den graat van Loon, Ada's gemaal, uit den weg te ruimen, eer hij zijn broeder Dirk kon vervangen. Nauwelijks uit de Fransche kluisters bevrijd (Jlourines), vertrok hij met eene vloot ter bestrijding der Saracenen eerst naar Portugal, waar hij Alcazar, en dan naar hriypte, waar hij liet trotsche DaÂ» iate hielp innemen.

Horis iv. Willem's zoon, de vaardige ridder Floris I\, werd op een steekspel te Corbie door den graat van Clermont uit naijver vermoord. Meer bijzondere vermelding verdient de vrome en dappere graaf Willem II, de stichter van Willem ii. 's Gravenhage, die te Aken, na deze stad door list (2) tot overgaaf gedwongen te hebben, op 20jarigen leeftijd tot Roomsch-Koning [Ã¯ooiu*cJi~h()itin(f gekroond werd (1248). Als Koomsch-ko-¹²''⁸' ning (3) leenheer, als graaf leenman (voor Zeeland hew.

S.) van Margaretha van Vlaanderen, geraakte hij met haar in twist, ondersteunde Jan van Avesnes, gemaal zijner zuster Aleida, en sloeg de Dampierre s Â«olt scape

warenÂ» te West-Capelle (1253). Het graafschap IJollandsiagw.-Capeiic, ware misschien de kern van een machtig rijk geworden, ^12Ã¼'¹' zoo de knodsen der W.-/-'riezm niet vroegtijdig bij Iloor/-wouclc een einde aan het leven des jeugdigen vorsten gemaakt hadden (1254).

3) Zijnen dood wreekte (1282) zijn voortreffelijke zoon FlÃ¼ris V, die zich in 1288 op het slot Toorenburg ^v.

bij Alkmaar als heer van Friesland deed huldigefi. (1) H^{|er va}quot; w--De Oost-Friezen bleven echter onafhankelijk. Even ^¹ quot;^LSlaml'^⁸*-zijn vader, begreep ook Floiiis, dat, door het begunstigen der steden, door haar privilegiÃ«n en handvesten (2) Begunstigt de te schenken, de welvaart des lands, en de invloed des ^{s e c}quot;' vorsten zouden toenemen. Wat Â«der Kaerlen GodÂ» zijne geliefde burgerij aan voorrechten en aanzien deed winnen,

verloor de spijtige Adel. De hieruit volgende misnoegdheid der edellieden was een der redenen, waarom Gijsbreciit van Amstkl, Gerard van Velzex, Jan van Cuijcx, Herman van Woerden en anderen besloten Fi.oris op eene jachtpartij verraderlijk te ontvoeren, en aan den vijan-digen (3) koning van Engeland over te leveren. Hierin verhinderd door de Gooilanders, vluchtten ze met hun gevangene uit het slot van Midden, en brachten den edelen graaf onder weg meer dan twintig doodelijke wonden toe.

Toen drie jaren later Fi.oris' zoon. Jan I, kinderloos stierf, ging Holland over aan het

4) Jan van Avesnes, zoon van Ai.kida, de zuster van Jan n vanAves-Willem II, vereenigde IJolland, Zeeland en 't onderwor- quot;^{Cs tiajf} ^^an ' pen deel van Friesland, met Henegouwen, onder Ã©Ã©n bestuur. Nog was de familieveete niet gesmoord tusschen de Avesnes en de Dampikrke's, welke laatsten onder zijne regeering bijna geheel Holland veroverden, en slechts dooiden krachtigen arm van Witte van Hae.mstede (slag bij het Mannenpad en voor ZlerikzeÃ¨) verjaagd werden.

Willem de Goede. Gedurende het iWjari^ bestuur vim zijn zoon \\ ii.lem 111) Â»den GoedeÂ», steeg Holland tot een hoogen bloei, en werd Amsterdam, onder Flouis V nog een vissclieisdoip, tot eene stad verheven. Had de goede graaf geld noodig, de burgerij bood hem het tienvoudige van het gevraagde zijne macht? _a;_ln. Iu 1324 werden de langdurige twisten met de 1 la-mmgm ten zijnen voordeele vereffend; behalve enkele ambachten, verbleef Zeeland aan Holland als onmiddellijk rijkdeen. Ook was deze uitstekende graaf de eerste en laatste, die zijn gezag in Friesland handhaafde. Lven ridderlijk en dapper, doch minder staatkundig was zijn zoon wiiiem iv. Willem IV, Â«le iiiaitre des soldats et le gouverneur des princes.Â» Hem, wien het staal van Sarracencn en hei-densche Pruisen gespaard had, Joodden de opioeiige / rie~ siag van Warns in een slag bij 11 arn*, niet verre van Staroren.

des adels tegen de verrijkte burgerij, der steden onderling. Oorzaken en der gilden tegen de aanzienlijke geslachten partijen van doen ontstaan, welke slechts eene gelegenheid afwachtten iloeksche en Ka-om het burgerbloed bij stroomen te vergieten.

tw!sten^Wi^c^. Die gelegenheid deed zicli voor: Keizer Lodewuk va.v BkiereS met Wili.em's zuster M.vhgaretii v gehuwd, veranderde ten gunste zijner echtgenoote het zwaaidleen Holland iu een spilleleen. Na Lodewijk's dood (1349 gt; schonk Margaretha echter, tegen eene jaarwedde van 26 duizend gulden, hare graafschappen, behoudens Heneiionwen, aan aanleiding, haar zoon Willem V. Daar Willem zijn verplichting niet nakwam, herriep zijne trotsche moeder, geen uitstel gedoogend, in 1350 den gedanen afstand. De groote meerderheid des adels en de burger ij en van eenige hteden kozen partij voor de moeder, en noemden zich Hoekscuen. De meeste steden en eenige edellieden verdedigden de rechten des zoons, en werden de partij der Kvuetjm w-schex Tehee ten. Geen haat zoo vinnig als tusschen broeders, geen oorlog zoo barbaarsch als burgertwisten . I us-schen moeder en zoon kwam na vier jaren leeds de verzoening tot stand; tusschen de partijen woedde de uiterst bloedige twist gedurende anderhalve eeuw.

bij de monding der .\faaii beliaald, zijne moeder met hem m vergelijk te treden, en werd (135G) ook graaf van llnw-gouwev. In 1358 doodde hij te Londen, in eene eerste vlaag van krankzinnigheid, den ridder Gkiuut v.w Wateri.nck^ en Â«beurtlings balling, heer, en speelpop van zijn landen'.

voleindigt hij zijn wee in 't aaklig kerkerhofÂ» van Quesnoi in 't HE.NECrOi'wscnK (1389),

Zijn broeder Amuieciit, die intusschen zijne staten als I Ju waard bestuurd had, nam (138⁽.l) den graaflijken titel aan.

Albkkcht's zoon Willk.m (l), graaf van Ãostenvaiif, na hevigen twist met zijn vader verzoend (moord van . Ileid ran Poehjeesf), trok in 139(3 met een groot leger naar Fries/and,

overwon, doch onderwierp de stugge Fkiezex niet. Beter ^{willein v}'-slaagde hij tegen de graven van A uk ei, en van Ecmoxd.

dochter van Philips den Stoute, sproot de ongelukkige Jacoha \ a x Beieke.v, die in 1417 de regeering aanvaardde.

steunden haar oom Ja.v van Beierex, elect-bisschop i 2) van j_acolja v,_{ln B} â Luik. wien Keizer Sigismi xu den grafelijken titel schonk. ^'requot;quot; Om beter in staat te zijn hare rechten te verdedigen, trad .Tacoiia , na het overlijden van haar eersten geniaal Jan,

Ã¼auphijii van Frankrijk, met liaar vollen' neef^lAX IV \ an I)i, a bant. in den echt. Zij moest zich echter de mederegee-nng van haar oom laten welgevallen, die meer en meer in Holland veld won. (Handvest van Dordrecht 1418).

Zij, die reeds dispensatie voor haar tweede huwelijk had aangevraagd, wendde zich nu andermaal tot den Pans, en toen deze weigerde, tot een Anti-paus, om, terwijl Jan IV no;'-leefde, een derde huwelijk met Humphuev van GLor esteif.

broeder van Enyeland's koning, te mogen sluiten. De Antipaus voldeed, zoo gist men, aan haar verlangen. Â«Maar wat bad ze aan de bul van dien vermuften Bknedh rrsVÂ» (3)

1' Sedert hoi \\ ii.i.km \ I. Ai.iiinx ut on W ii.i.km \'| Imdden hier te hinde de eerste huurtroepen in dienst. Kik dorp betaaldeliiertoe /' l.Ã¶o.

(2) Hij waa sub-diaken en zou bisschop worden, doch ki'eCquot;' pauselijke dispensatie om in den echt te treden.

Op aanraden harer moeder aan haar neef Philips den Goede van BourgoudiÃ¼ toevertrouwd, ontsnapte de lichtzinnige Jacob \ vermomd uit het kasteel van (rent naar Ilol-IihkI, waar om harentwil de strijd tusschen Hoekschkn en Kabeljauwsciikx met nieuwe woede ontbrandde (slag van Alphen. Albrecht BeilingX Philips echter, aan wien de ver- i

dwong haar (1428) hem als ruwaard en erfgenaam harer staten te erkennen, en te beloven zonder zijne toestemming geen huwelijk meer aan te gaan. (1) Toen ze, deze verplichting in den wind slaande, in het geheim met een Zeeuwsch edelman. Frank van Bouseeen, huwde, deed haar de sluwe ^ â _B)Ur Philips in 1433 den afstand harer staten onderteekenen. Ja-''gondii 'u33.' coisa, meest door eigen schuld ongelukkig, overleed drie jaren later op het slot Teilinym,

Friesland bevatte 0.-Friesland, van de Eems tot aan het Vlie, en \\ est-J'Viesland van het 1 hc tot Alkmaar. Dit land, in gevaarlijke tijden geregeerd door een potestaat (2), werd door verschillende Keizers, dan aan de graven van Holland,

AniankeiijkheiÃ¼ _t|._{m aan (}l_e hertogen van Gelder, dan aan de bisschoppen van L'trecht ter leen geschonken. Hun, evenmin als den keizer,

dien ze alleen als heer erkenden, gaven de O.-i'riezeu echter ooit het minste blijk van afhankelijkheid. De II .-Hdezcn werden eerst door de llollandxche graven in 1288 bedwongen,

toen ze door het ontstaan der Zuiderzee (1260) van hunne stamgenooten gescheiden waren. Twee eeuwen lang werd friesland door de Noren geteisterd De potestaat Cam-mingha versloeg hen bij een laatsten aanval onder de re-

(1) In dit verdrag komt t eerst de naam van staten van Holland en Zeeland voor, wier vergadering Jan van Beieren in 1418 had toegestaan Â«tot quot;s lands oorbaar.Â»

('2) De landdag uit afgevaardigden van Ooslcrgoo, 'Wcslcrggp m Zevenwouden bestaande, besliste in belangrijke aangelegenheden, zooals vrede of oorlog. Aan het hoofd der 30 yrielenijen of districten stonden 4

geering van Wtllkm III. In het begin der 14^lie eeuw-ontstond ook in O.-Friesland een burgertwist tusschen de rijke grondeigenaars en hun aanhang, Vktkoopkks, en de ^vetknopers!'¹¹geringere klasse, Schieringkus genoemd (1). Langer dan Hoekschex en Kauki.jauwschex bestreden elkander die partgen, verbonden zich echter telkens als er een gevaar van buiten dreigde. Wel werden ze door Graaf Willem VI in 1390 en 13U7 onder hun potestaat Juwi.vga, en door Jan vax Beiehen onder Focco-Ukena (1420) geslagen: doch nauwelijks was de vijand uit het land, of de Fi!uzen rekenden zich onafliankelijk en hernieuwden xniankeiijk. de gruwzame burgerveeten. Zelfs de machtige hertogen van Uourcfondic. onderwierpen ().-/â¢ rie.slaud niet. Ten laatste moest echter het taaie volk, door eigen staal gedund,

door voortdurende overstroomingen verarmd, een vreemden meester erkennen in Al nu echt vax Saksen-Meiszen, veld-

lieer van Maxim ilia an van Uostexrijk. Albrechts zoon, Karei v, 1024. Jouis stond Friesland (1515) af aan Kahel V, die eerst in 1524 feitelijk in het bezit des lands trad. Gromnr/en met oinuwtauden (stad en lande), sedert 1050 ten minste in naam van het bisdom Ftrecht afhankelijk, werd door dezelfde burgerveeten als 1-rietland geteisterd, en kwam in 1530^GroninÂ£en ^^036-onder den schepter van Kakel V.

1) Het voormalige hertogdom Gelder omsloot behalve Gelderlaud, het N.-gedeelte van het tegenwoordige Limburg tot aan Susteren toe. De oudste bezittingen der gei-dersche graven moet men zoeken in 't bovenkwartier, de stad Gelre bevattend, die haar naam aan de geheele landstreek gaf.

De vroegste geschiedenis van Gelder is in duistere nevelen gehuld. Wat de sage van de heeren van Pont en zelfs van Nassau verhaalt, rust op geen historischen grond. De eerste graaf van Gelder, die in de diplomen

Het graafschap werd sedert 1248 iu 4 kwartieren ver-'ikwariii ren, sc-deeld; dat vuu . [rn/wui ( Veluwe), achterleen der kerk van dei-t 1248. l'trecht, van Roermond (Overkwartier), van Nijmegen (1248) tusschen Rijn, Wnal en I/aas, en van Zutphen meest uit aioden bestaande.

Herhaaldelijk in oorlog met zijne naburen, onder Ger-hakÃ¼ 111 (2). door Keizer Otto TV deerlijk verwoest,

leerde Gelre eerst den voorspoed kennen ouder den door staatsbeleid en ridderdeugd uitmuntenden Otto II, die het kwartier van Nijmegen, als onderpand voor geldeu aan den Roomsch-koning Willem van Holland verstrekt, behield, en vele voorrechten schonk aan de steden van zijn gebied.

De Â«strijdbareÂ» Kkinoi n 1. OtÃ¯o's zoon, in 12 iG met unnoM.1 r. y_km1n-_ga1u)e van Li.MurKG gehuwd, verloor door den slag van Woervitien (1288) het bezit van het hertogdom Lim-hnrii. waarin hem Ri uolt van Habsisi rci bevestigd had (zie Limburg.)

Onder den bekwamen Kkinoid 11 Â«den ZwarteÂ», die met zijn zwaarmoedigen vader in twist geleefd, en sedert 1318 de inkomsten van het graatschap gedeeld had, werd (ielder door Lodewi.ik vax Beieren (1339) tot eeu hertogdom verheven, I'iel er bijgevoegd, 1 enlo en eenige andere steden met privilegiÃ«n verrijkt.

Maar ook Gelder bleef niet vrij van de beroerten, die u'ronkiiMrsten.' destijds de andere gewesten deden bloeden. Toen Rei-noud 111 zijnen jongeren broeder Eduard een Â«apanageÂ»

weigerde, greep een deel des udels, door de HiiONKiion-stex aangevoerd, naar de wapens; de HeeckkÃ¼kns, met de andere helft des adols eu de meeste steden, verdedigden de zaak van Runotd, welke echter bij Tiet (1361)

door zijn broeder geslagen, tot aan Edi akd's dood, op â¢ liet slot .\ ijenheeh als gevangene verbleef. Eene ovei win

ning op de Br.vhantehs (1371) te (Teihnihin-hcii behaald, had Eduaud het leven gekost. Drie maanden na hem stierf ook de zwaarlijvige lÃEi.vot i), even als zijn broeder kinderloos.

2) Willem van Gulick, een zoon van Makia, de dochter iiui* van Guiick van Reinoud TI. volgde hem (1377) op, nu langen strijd

met de Heeckeiiexs, die Maria's znstei' MathilÃ¼e tot hertogin verlangden. Behendig in het bestuur en op het oorlogsveld, herstelde hij rust en veiligheid, sloeg met 120 ridders 40,000 Bra banters op de vlucht, en sloot,

ten spot van 100,000 Franschen door Kakel 111 tegen hem afgezonden, een niet onvoordeeligen vrede (1391).

Twee jaren later erfde hij Gullek, en liet de vereenigde hertogdommen in 1402 aan zijn broeder Keixoud IV achter.

Dezen dwongen de steden en de adel, die in 1418 zonder zijne voorkennis eene statenvergadering belegd hadden, den verbondsbvief te bekrachtigen, waarin ze de erkenning hunner privilegiÃ«n eischten en voor het vervolg gehoorzaamheid opzegden aan een hertog, zonder toestemming der steden gekozen.

3) De hierdoor voor goed gevestigde lamlslevleu van Landsimiien Gelder, uit baanderheeren, ridders en poorters bestaande, ^U,K' erkenden, te j\ ijmegm vergaderd, in 1423 tot opvolger

van Reinoud IV, die kinderloos overleden was, Arnoud van Egmo.vd, zoon van Reixoud's zuster Maria. Tot Huis van Eg-1444 moest hij oorlog voeren tegen de Stichtenaaus en Adolf van Berg die in 1425 het hertogdom Gulick veroverd had. Ten gevolge dier oorlogen stegen zijne schulden tot verbazende sommenâ¢. en de ontevreden steden,

door zijne echtgenoote Katharina van Kleef, en zijn ontaarden zoon Adolf opgehitst, zeiden hem niet alleen de gehoorzaamheid op, maar erkenden zelfs den oproerigen 4 Adolf tot hertog. Kakel de Stodte van BoukgondiÃ«_Kai,_{(i| (1 st |it}verloste den ouden hertog uit zijn kerker te Burm. Doch ...... quot; '

toen de steden weigerden hem te erkennen, verpandde AÃ¼-voud voor 92.000 goudgulden zijn hertogdom aan den lioURGO.NDiKR, die in 1472 het bestuur aanvaardde. Maxi-milt\an van Oostenrijk moest echter het weder opgestane Gelder heroveren. Tegen Philips dkv Scuoonk en Keizer Ka rel V handhaafden de Gelderschkn nog veertig jaren lang hunne onathankelijkheid onder hertog Ka-Karei v iÃ¼'i3. rkl van Egmond, zoon van den beruchten A dole. (Vrede van Venlo 1543. Zie Â§ 28).

1) Heel ons land tusschen Rijn en Schelde, was aan het geestelijk gezag der Bisschoppen van Utrecht, Â«het Rome der NederlandenÂ», onderworpen (1). De onbeduidende streken lands, aan den eersten bisschop Willebrohd geschonken, groeiden allengs zoozeer aan, dat in 977 reeds de wereldlijke macht der bisschoppen over de provincie Benedenstici.t. Utrecht (Benedensticht), als gegrondvest kon beschouwd worden. Dankbaarheid der bevolking voor eene kerk. die haar waarheid en beschaving leerde kennen, die haar land had ontgonnen, en het Â«leven onder den kromstafÂ» voor-deelig en veilig maakte, de mildheid der vorsten, die geen getrouwer leenmannen vonden dan de bisschoppen: ziedaar de hoofdoorzaken dier belangrijke uitbreiding van wereldlijk bezit.

Het Bovensticht (Overijsel), Drenthe, Groningen en deelen van Z.- en X.-Holland vergrootten nog bij verloop van Bovensticht, tijd het wereldlijk gebied des bisdoms.

Baiderikt9quot;quot;. In gemeld jaar 977 stierf de 15^e bisschop. Balderik, die, even als zijn voorganger Radboud (2), Utrecht in de handen der woeste Noren vond, die kloosters en kerken vernield hadden. Hij en zijne waardige opvolgers Ansvried. A dei,bold (oorlog met Dirk 111 van Holland),

(1) Het oostelijk deel stond onder Munster: con gedeelte van liet Z. onder Luik.

doch vooral de vronir Bernulf, maakten zich zeer ver- Bemuif. (lienstelijk door het weder opbouwen van vervallen kerken en scholen. Door keizer Hkndiuk 11 werd aan Am:uiui,igt;

liet graafschap Drenthf, door Ivoknkaai) 11 aan Bkiojulv Overijsal en lt; 1 ronivyerland geschonken. nientiie en Gro-

Dat Beuxulf in den Bisschop Wii.i.em een des mijters ^nineequot;' onwaardigen opvolger vond, was een gevolg van de aan-matigingen der keizers in de benoeming der bisschoppen.

Onder het episcopaat van 11 KiiBKiiT werd eindelijk in 1122 door het Concordaat van Worms (Callixtns II en Hendrik V)

Even noodlottig als de invloed der Keizers werkte latei-de druk door de graven van Holland en de hertogen van (ridder op de bisschopskeuze uitgeoefend.

Verscheidene bisschoppen werden met de Friesche graaf- Fnesi.md? schappen ()o*terlt;ioo en Westurifoo beleend, zonder er evenwel hun gezag te kunnen doen gelden.

Onder Andreas van CÃ¼ijck barstten in Drenthe en Gro-nini/erland burgertwisten uit tusschen lt;le Groenenhurqers in Gelkin gen, die lang na zijn dood bleven voortduren.

Het lijk van bisschop Otto II, die in een strijd tegen de oproerige Diientiienaars gesneuveld was, werd door dezen, deerlijk verminkt, in eene gracht geworpen.

Vianden, die zijn leenmannen met straffe hand in toom hield, en met veel beleid het bisdom bestierde. Zijn onwaardige opvolger Jan I van Nassau zag de Hollandsch gezinde partij der Lichtenbergers, waar die van Lam-brecht de Vreeze tegen over stond. in aantal en invloed toenemen.

Een groot man onder alle opzichten was bisschop Jan Jan van Arkei. van Arkel, die drie maal het sticht verliet om door bezuinigingen den ontredderden toestand der financiÃ«n te verbeteren, den overmoed der Lichtenbergers fnuikte, en vele grootsche gebouwen te Utrecht oprichtte. (1quot;) Onder Twisten, zijne opvolgers had het sticht veel te lijden van de twisten der genoemde Lichtenbergers en Lock horsten, welke

(!) Toon in 1348 ilo Â«zwarte doodÂ» vele offers eischte, bouwde hij t thans nog bestaande (militair) hospitaal.

met die der Hollandsche Hoelvschen en Kabeljiiuwschen weldra ineensmolten. De Sflc/il.tc/ie steden, onder den vromen hisscliop l' i.oius van \\ kvki.icuovkn getrouw gebleven aan den Paus van Kome gedurende liet schisma mn . 1 ciijnon, verzetten zich later tegen hunnen wettigen hisscliop zweder v.\x krilkn'buiig, en hielden het met Urnoi.k van Diephout, die echter, na Zwkokk's dood. door den Paus werd erkend.

'^avil;'?;; ^Boulquot; Bisschop Daviu van Bouugondi'k, halfbroeder van Kakel den Stoute, moest met geweld ingevoerd, en onder Maximiliaan door de wapens op zijn zetel hersteld worden.

De Hoekschex, den BouhgondiÃ«h vijandig, en de hem gunstige Kabkl.iauwsciihn, bestreden elkander vinnig onder zijn bestuur (Jan van Schaffelaar, 1482 .

In 1528 stond de laatste vorst-bisschop Henihuk vvx Beikken, tegen Karei, van Gelre niet bestand, het we-karei v 1528. reldlijk gebied des bisdoms aan Kakel \ af.

Sedert de 14'' eeuw was de macht der bisschoppen in staten Ocerijsel beperkt geweest door den landdag, uit ridders en afgevaardigden der groote steden saamgesteld. In Drenthe in OvorÃ¼soi oefende de burggraaf van Coevorden in naam dos bisschops het oppergezag uit. In !'irecht zelf bestond, sinds Jiet en midden der l-')¹' eeuw de vergadering der Staten uit de f/eÃ«lif/eerden, d. w. z. geestelijken uit de â¢'gt; kapittels ge-rtredit. 'kozen, den adel en de afgevaardigden der steden. De Secretaris van het Domkapittel was tevens secretaris (oi pensionaris) der Staten.

1) De grondslag van den staatkundigen toestand der middeleeuwen was het leenstelsel izie bl. 20i, dat, ontstaan onder de Merovimjers, zich langzaam ontwikkelde. Feodale staat van 1100 tot 1350 bloeide, en van 1350 tot 1500 in vervan LoJowijk val geraakte. De feodale staat was een bond op schier den Vrome dezelfde grondslagen berustend als dat der Zwitsersche Kantons: aan ieder heer, aan ielere stad het grootst mogelijk gezag laten, zoo weinig mogelijk souvereineteit aan den leenheer.

In een afgelegen, door natuur en kunst versterkt oord heerscht de fiere *casteleinÂ» (van Casf.eltu?n\ die alle rech- tot ten, welke wij publieke rechten, alle macht, welke wij publieke macht noemen, bezit; noch die van wetten te geven of belastingen te heffen, noch invloed op het rechtswezen, had de Suzerein. Op den land- of rijksdag (1), _|1(, komt den Suzerein het voorzitterschap, niet de beslissing der zaken toe.

In zijn gebied kent het recht dos vazals, tegenover den leenheer, geene andere grenzen dan die zijner macht.

Tegenover zijne lijfeigenen heeft hij het recht van wetten te geven, schatting op te leggen, lijfstraffen toe te passen. Den lijfeigene ('2) met het land. dat hij bebouwt, kan men tot de I2^de eeuw tue, beschouwen als het eigendom van zijn heer, die echter, door den godsdienst voorgelicht,

Van de 12^de eeuw af verliest de leenman meer en meer zijn absoluut gezag, en moet zeer dikwijls onder eed de vrijheden van dorpers zoowel als van poorters bevestigen.

Kon de Suzerein van een land zijne macht niet doen gelden (redenen waarom, bl. 29\ minder nog kon het de Keizer, die in naam leenheer der gansche Christenheid was.

Meer invloed had in die eeuwen van geloof de Paus, ^ccuw-het hoofd der Christelijke maatschappij.

die heele landen bestuurden, te breken, de hertogdommen meermalen door de Keizers gesplitst werden.

Zoo ontstonden in het Ã©Ã©ne ^rdi r-Lotharwgen de her- v.â¢ de 12de togdommen Brabant, Limhnrii, Luxemburg en Gelre. De ^{eeuw on}B^evce.^r, hertogen, met het bewaken der openbare orde, het uit-^Li0,quot;^,gquot;^lkquot;^srusten en aanvoeren der legers belast, en met een uitgebreid rechtsgebied over de hun onderhoorige graven en mindere leenmannen toegerust, streefden niet alleen naar

(1) Tot 900 uit adel, geestelijken en vrije lieden, nn 900 uit hoogen adel en geestelijkheid saanigestcld.

(-) Lijfeigene ook Utcn (van ligig a /iV/nnt/o) rigoihoorigen of hdUhooritjen genoemd : zij die op een hof of hofstede voor hun lieer â werkten, werden linfliinirigrii genoennl. en gingen hij verkoop met den grond aan een ander lieer over.

onafhankelijkheid van den Keizer, maar trachtten ook allengskens hun gebied te vergrooten, en de regaliÃ«n d. i. recht van munt, tollen, enz. aan zich te trekken.

Hun streven vond navolging bij de markgraven en graven, aanvankelijk rechtsbedeelers, later ook krijgsoversten der gouw ot' gouwen, waarover zij in naam des Keizers het gezag voerden.

In de 12^du eeuw reeds was het in de 10'^le nog zoo verbrokkelde Xoord-Nederland, bijna geheel aan de graven van Gelder en Holland en de bisschoppen van Utrecht onderhoorig. Het uitsterven van vele adellijke geslachten, tijdens de kruistochten, en het onderwerpen van anderen door de vorsten, met behulp van bevriende steden, brachten hiertoe het meest bij. Voornoemde graven kon men, even als die van Vlaanderen, als de hertogen van Brabant, enz. landsheeren noemen, wijl de leenband die hen aan het Keizerrijk hechtte, zoo slap was. Het was er echter ver af, dat de ondergraven, baroenen of baanderheeren en burchtgraven, die in hun landgebied woonden, hun ten eenemale onderworpen waren. Integendeel, dezen toonden zich vaak even naijverig op eigen gezag, en weerspannig jegens hun meesters, als de hertogen en graven tegenover den Keizer.

Sedert de 12^Jc eeuw dus (in eenige gewesten sedert de ll^de) kwamen meerdere gouwen aan Ã©Ã©n graaf. Nu verloren ze langzamerhand haar oorspronkelijk karakter, en werden provinciÃ«n van het grafelijk gebied, door Balju-xcen (of hoofdschouten), 's graven ambtlieden, bestuurd. Bovendien werden de steden, de kerkelijke bezittingen, en de hooge heerlijkheden aan het gouwgerecht onttrokken (1). Onder den hoofdschout, was de schout met rechtswezen en politie, de waarsman of burgemeester met de administratie der ambachten of schoutambten (gemeenten) belast. (Zie bl. 58).

3 i De stand der vrije lieden was sedert de invallen der Noren (850-1150).grootendeels verdwenen (zie bl. 29-2). In N.-Holland buiten Kennemerland, en in Friesland, waar de feodaliteit geen wortels geschoten had, waren de

vrijgeborenen, die hun alode hebouwilen, zeer talrijk. Cijnsplichtigen, geene lijfeigenen kende men hier.

Hoe herleefde intusschen elders de stand der vrije lieden ? line herleeft de VÃ³Ã³r de kruistochten reeds hadden vele geestelijke lands-^Vlij^eheeren hunnen lijfeigenen, wier lot onder den kromstaf ^e eeuw nooit hard geweest is, de vrijheid geschonken. Vooral echter aan de pogingen die het ridderlijk Europa deed, ^0,1om het H. Graf te bevrijden en te behouden, is de opkomst van een vrijen boerenstand toe te schrijven: door het aannemen van het kruis werden allen vrije mannen; |._mj en wilde de adellijke kruisvaarder voorkomen, dat zijne lijfeigenen hem volgden en zijne bezittingen braak lieten liggen, dan zag hij zich dikwerf gedwongen, hen van den band der hoorigheid te ontslaan.

4) Voor de kruistochten had zich ook reeds een kern van vrije lieden gevormd in de stedelijke burgerijen, ontstaan uit de vereeniging der nog overgeblevene vrijen met anderen, die aan geestelijke landsheeren meestal hunne vrijheid te danken hadden.

Aan de poorters 11) of burgers, door hun getal en eenheid sterk, door hun nijverheid welvarend, schonken de landsheeren op wier gebied de stad verrezen was, onder _dede kruistochten vooral, of vrijwillig of gedwongen, rechten en vrijheden. Verschafte eene opkomende stad haren sie.ien. heer, die de kosten der uitrusfing niet kon dekken, eene som gelds, dan verlangde de burgerij daartegen, zich door wallen en grachten te mogen beveiligen. Achter die wallen kon ze zich doen gelden, het eene recht voor, het andere na, den landsheer ontwringen , en, even als de edelman op zijn slot, als een staatje in den staat vormen.

In de Keuren of Charterbrleven, door den vorst in overleg met de burgerij gemaakt, waren alle rechten en wetten,

o. a. het Â«jus de non evocandoÂ», waardoor de ingezetenen verzekerd werden niet buiten de grenzen van stad of newest voor een rechter gedagvaard te worden: vrijheid vau tol; het recht van schepenen te kiezen; enz. Ze

(1) Poovlcrij (van de poortGn der beitiuurdo staii of gemeente (belangen en plichten aan alle burgers gemeen).

droegen het karakter van voorrechten. In N.-Nederland heetten cle door den vorst eener stad bewilligde voorrechten en wetten Â«handvestenÂ».

De poorters hielden vol, dat de eens bestaande voorrechten. hetzij ze voor geld, of voor diensten den vorst bewezen (privilegia pactitia), hetzij ze alleen door gunst der vorsten {prioilegla gratiosa) waren verworven, eene Binnen en bui- blijvende waarde hadden. Anders oordeelden de landsheeren. Grootburger'/'en De gemeente was verdeeld in binnen- en buitenpoorters; ambachtslieden. j_n o-_r00tburgers (geslachten, lignages) en manants of ambachtslieden. Wevers, smeden, enz. vereenigden zich tot GiUen. afzonderlijke gilden, bestaande uit een hoofdman of deken, Doei. meesters, gezellen en leerlingen, en zich ten doel stellend gemeenschappelijke samenwerking ter verdediging hunner rechten en belangen. Geen ambachtsman mocht zijn ambacht uitoefenen, zoo hij niet tot het gilde behoorde.

Ieder gilde had zijn patroon, zijne kapel, zijne banier, zijne bijzondere feesten, even als de ridders, oefende zich afzonderlijk in den wapenhandel, en deed, door eenheid sterk, aldra zijnen invloed gelden naast dien der grootburgers. Uit den naijver dier volksklassen ontstonden langdurige twisten.

Zonen der 19^de eeuw, treden we eens eene stad der stad der iade 13^de binnen. Hooge, dikke muren omgeven de vesting, eeuw. j_oor altijd gewapende poorters verdedigd. Vraagt den schilderachtig gekleeden burger naar het bestuur des lands: hij bekommert er zich niet om, wijl hij van geen gewicht in den staat is. Zijne stad is zijn vaderland, zijn souve-rein is hij zelf. Want de poorters leggen zich zei ven belastingen op, vereenigen zich, als de klok van hun trotsch beffrooi hen ter vergadering roept, om over hunne zaken te beraadslagen; zij kiezen hunne ovei-heidspersonen (niet overal); zij zijn niet onderworpen aan het gouw-of grafelijk gerecht; zij oordeelen, vonnnissen en straffen; zij hebben eene eigene militie en krijgsmacht; zij zorgen voor het herstellen der vestingwerken; zij voeren oorlog voor eigen rekening, ook tegen hunnen heer; zoo deze eene hede (1) tot hen richt, staat het hun vrij ze

(1) Aanvrage om geld, buiten de som verschuldigd voor het bezit van den domeingrond, waarop de stad gebouwd is.

te bewilligen, want zij zijn vrijgesteld van Â«schotÂ» en Â«lotÂ»; in een woord ze rcgeeren zich zeiven, ze zijn sou-verein. In de 13^dc eeuw zijn de burgers als deel der natie niets, en is de gemeente alles, in de 19^do is de derde stand alles, en de gemeente niets. Hoe verbaasd zou de poorter der middeleeuwen staan, zoo hij eene onzer he-dendaagsche steden intrad, waar hij vernam dat de derde stand, dat het volk in de kamers het land bestiert, wetten maakt en afschaft, dat noch adel noch geestelijkheid voorrechten bezitten; doch dat er eene macht, buiten de stad zetelend, haar belastingen oplegt, de burgers ten krijgsdienst en ter gerechtstelling daagt, enz. enz. Zou hij willen ruilen V

Aan het hoofd van het collegie van schepenen (I), dat schepenen, het bestuur voerde, de stad vertegenwoordigde tegenover den vorst, over de beden beraadslaagde, de geldmiddelen bestuurde, en in strafrechtelijke, zoowel als in civiele zaken recht sprak, stond de eerste schepen of burgemeester.

Elzas, Willem; II, Floris V en Willen III zochten en'quot;'derl-orsten.⁶quot; vonden, door de stedelijke privilegiÃ«n uit te breiden, in de burgerijen een machtigen steun tegen den adel.

nam plaats naast adel en geestelijken in de land stenden. (In Brabant sedert 1312, in Geld. 1418, Vlaand. 1338,

Wat het gilde was voor de industrie, dit was de Hansa {2) iiansa. voor den handel.

5) De emancipatie van het platte land volgde die der Landvolk, steden op den voet. Tegen het einde der 13^de eeuw waren schier alle dorpers vrije lieden, wien de corvees (3), onderhouden van wegen, kerken, enz. ten laste kwamen.

(-' Hansa komt reeds in Llfilas voor in lt;le beteekenis van cobors, multitudo, dezelfde als die van yihhr. liansa bij voorkeur voor verbond van kooplieden, liet doel: verplichting tot wederzijdsche ondersteuning en bescherming, was bij beiden hetzelfde. Onder Jaeoba v. 13. traden vele Hollandsche steden tot de Hansa toe.

Het lot der nog overgeblevene lijfeigenen werd sedert de 12^do eenw zeer verzacht. Het versterfrecht den heer ^ toekomende, dat vroeger de gansche roerende have des hoorigen omvatte, werd door het beste hoofd (beste stuk vee, keurmede) vervangen. In de 13^tlu en I4^llc eeuw zijn de landerijen der grond- of hofhoorigen zelfstandige bezittingen met een dienst- of cijnsrecht belast. De lijfeigenen waren dus cijnsplichtigen of pachters geworden, en betaalden, meest in nafura, zoo weinig, dat het gepachte met eigendom gelijk stond.

Heciitswezen 0) Sedert de helft der 12^de eeuw stond meestal als bur-^{1 lanl1}- gerlijk bestuurder aan het hoofd eener gouw de baljuw, die als 's hindsKeers plaatsbekleeder tevens voorzitter der hoogere vierschaar was. De adel had het voorrecht van beroep op den keizer. In de onderdcelen der gouw in de ambachten was 's graven ambtenaar, de schout, voorzitter der lage bank of buurtvierschaar (1). De vrije lieden oordeelden en streken vrij liet vonnis (2), dat baljuw of schout ten uitvoer moest brengen.

Eerst riep de schout ter vierschaar op, wien hij wilde later werden beÃ«edigde schepenen (van scheppen - vinden) voor hun leven aangesteld (In Holland sedert 1291).

In de oorspronkelijke Frhsche laiuh n moesten de Aziyen, door de buren gekozen rechtsgeleerden, die voorzitters dei-vierschaar waren, bij de invoering der schepenen voor dezen plaats maken (3).

7) De kruistochten, welke den vrijen boerenstand deden Gevolgen der herleven. den bloei der steden en de macht der vorsten km stochten. doch den lageren adel verzwakten (4), had

den nog andere voor ons land belangrijke gevolgen: nieuwe kennis werd er door de aanraking met Italianen en Oosterlingen, in bouwkunde, geneeskunde, enz. opgedaan ; de ridderschap werd veredeld; de handel, wien een nieuw en ruim veld geopend was, deed de nijverheid in

(il Door de bevrjjding dor moeste lijfeigenen en het toenemen in macht van steden en vorsten.

l laanderen en Jirahaiif, en wat later in Holland, bloeien; het volkenverkeer nam toe; en de band, die het geloot'

reeds gelegd had, werd nauwer aangesnoerd, Onder Ã©Ã©ne leus, onder Ã©Ã©ne banier streden immers alle Europeesche volken ?

misbruiken bestonden; maar zeker ook, dat ze door de^Vanwaai;^derais-schrijvers der Renaissance, door Protestanten en Voltairi-anen drie eeuwen lang sterk overdreven, dat afzonderlijke feiten veralgemeend, en dien tijden euveldaden zijn ten laste gelegd, welke alleen hebben bestaan in de verbeelding der beschuldigers. Voor korten tijd nog, stonden onze voorouders van dat tijdvak als onwetende, zedelooze barbaren bij velen te boek. Dat ruwe heidenen niet in eens,

als bij tooverslag, beschaafde, geleerde lieden werden, is zonneklaar; dat tegen het einde der middeleeuwen, toen de geest, die ze bezield had, wegkwijnde, de zedeloosheid en onkunde toenamen, valt niet te ontkennen. Maar wie dit tijdvak in zijn rijpheid, de 13^de eeuw, gadeslaat, moet,

hoe meer hij liet leert kennen, des te meer tot de overtuiging komen, dat die tijd van vurig geloof, tevens het tijdperk was der ware burgerlijke vrijheid (1), van de zegepraal der zedelijkheid, de gouden eeuw van het men-schelijk verstand, waarin het menscheiijk hart eene kracht en liefde ten toon spreidde, die men in geene andere aantreft.

Weren wij een oogenblik den balk uit ons oog, om de splinters in het wezen der middeleeuwen beter te be-oordeelen.

(â¢1) Â«Kt bientÃ³t la libertÃ³ civile du peuplo, los prÃ³rogatives de la noblesse et du clergÃ© se trouvÃ¨rent duns un tol concert, i|uo je no crois pas, qu 11 y ait ou sur la terre de gouvornement si bieu tem-pere.Â» Montesquieu. Esprit des lois. livre XI Ch. 8.

Â«Sous des formes d'administration moins libÃ³rales que celles d a present, on avait au moven age do sÃ©rieuses rÃ©alitÃ©s de libertÃ³.Â» Perin: les lois de la SociÃ©tÃ© ChrÃ©t. t. 11 p. '2s;lt;.

Â«lle Pausen waren, zegt Leo i(iescli. des Mittelalt. 11. 119) in de middeleeuwen de beschermers dor politieke vrijheid.Â»

Misbruiken. 2* Welke misbruiken bestonden er werkelijk? De gedurige veeten tussclien edellieden, een der slechte gevolgen van het feodale stelsel, veeten waaraan echter de godsvrede (treuga Dei) en de landsvrede perken stelden; de benoeming van onwaardigen tot bisschoppen en abten door de Keizers of' door invloed der wereldlijke vorsten, en de hieruit voortspruitende simonie (tot 1122, Concordaat van Wovtns)', het gedwongen intreden in den priesterstand van jonge edellieden, wien geen apanage ten deel viel (I), omdat de ouders het wilden, of om de prebenden der abdijen; de willekeurige, soms wreede behandeling van lijfeigenen door hunne heeren; het hier en daar heerschend bijgeloof, en de ordaliÃ«n eindelijk waren groote vlekken.

Bijgeloof. Ã¼e eeuw van ongeloof, moeder des bijgeloofs, de eeuw waarin magnetisme, klopgeesterij, sprekende en dansende tafels, enz. zooveel hoofden, niet 't minst onder de geleerde klasse, aan het dansen brachten, die eeuw durft den middeleeuwen bijgeloof verwijtenV Het bestond; het bleef bestaan, v,-ijl het zoo diep in de heidensch godsdienstige begrippen der Germanen wortelde, doch nam dooiden invloed des Christendoms meer en meer af (2).

OrdaliÃ«n, Het Â«ordaleÂ» (oordeel) Gods gold als laatste bewijsmiddel, als men op geene andere wijze tot de waarheid komen kon, als de aangeklaagde in crimineele gedingen, zijne onschuld door Â«eedhelpersÂ» niet kon bewijzen.

Deze ordaliÃ«n. vuurproef, waterproef, tweegevecht, enz., tot bewijs van onschuld, waren allen, buiten de kruisproef en die der H. Communie, van heidenschen oorsprong. Bij alle heidensche volken vindt men verschillende soorten van Godsgerechten: zoo bij de Sakseus de ketelproef, bij

('1) Voorschriften en strafbepalingen (poenitentialial tegen het hij-geloof uitgevaardigd door de Concilies van Arles 452, van Orleans 511 en 541, van LrpHne in de Xederl. 743, Capitularien van Aken tegen bijgeloof 78'.! en HOi. Van do H^tlR tot 1 ide eeuw minder verordeningen, wjjl minder misbruik. Tanchelm, een Nederlander, om ergerlijk bijgeloof in 1 I 13 door Fkedekik, Bisschop van Kruim, in hechtenis genomen. De Concilies van Utrecht 1310 en 1343 lellen tooverij onder de gewetensgevallen den Bisschop voorbehouden.

de (trikkkn (Antigone van Sophocles,) de water-en ijzerproef. Wijl ze zoo diep in hot volkskarakter en de volkszeden der Gkrmaxkn wortelden, was het onmogelijk ze in korten tijd uit te roeien; en eenige bisschoppen en synoden, van twee kwaden het geringste kiezend, vermeenden er een christelijken stempel op te moeten drukken. Eene sanctie, eene goedkeuring in canonischen zin,

hadden echter die Godsbeproevingen niet, daar alle Pausen. die er over ondervraagd werden, zich er streng te^en verklaarden (1). ^{0 0}

â¢!) De slechte behandeling der lijfeigenen, het berooven Roofridders, van kooplieden zijn zeer overdreven geworden: het waren uitzonderingen, en wijl het uitzonderingen waren, werden ze door de chronijkscnrijvers der vermelding waardig gerekend, gelijk alles wat door zijn ongewoonheid de aandacht trekt, en later door romanschrijvers als alledaagsche gebeurtenissen geschilderd.

iÂ»e ridder (2), zelf geloovig, op zijn slot levend, in gezelschap van eene zachte, godvreezende gade, zijne kinderen en den slotkapelaan, die tevens pastoor des dorps en de band tussehen heer en hoorigen was; de ridder, die gezworen had, niet alleen trouw te blijven aan God en vorst, maar ook den zwakke en onschuldige te be-schermen, kon in den regel niet de demon zijn, dien men hem heeft willen maken. Het lot der lijfeigenen,

zegt Grimm, was beter, dan dat der meeste mijnwerkers en fakriekarbeiders van onzen tijd (3).

De leenmannen waren onder straffe verplicht voor de veiligheid der wegen van hun leen te zorgen, opdat de Geen we-en koopman tegen de dieven bevrijd zou blijven, Daarente- zelfs?quot; gen hieven de burchtvoogden op die wegen een tolgeld. In t voorbijgaan zij bemerkt: buiten de Romeinsche heirbanen, bestonden er 5 soorten van wegen. De grootste

(1 Zoo \ic. I in 8(i7 in een schrijven aan Kaiiki. iikn Kale. over liet tweegevecht, Stkimiam s V, ijzerproef, Alexandkh 11 en Lucius III waterproof; Innocentius III. welke in 1211 en 1ÃI5 allo inmenging van geestelijken in Ordalirn streng verbood.

behoorden den keizer of koning, de andere stonden onder toezicht der leenmannen, die in boete vervielen, zoo zij de bruggen en wegen in hun gebied verwaarloosden; of

vaak twisten tusschen hoogere en lagere burgerij, soms ook tusschen de verschillende gilden woedden, kwamen verwondingen en doodslag meer voor dan thans.

OnweicmJheid ? -i) De edellieden konden schrijven, en waren zeer dikwijls sedert de 13^de eeuw rechtsgeleerden, die de hertogelijke of grafelijke rechtbanken ^bezetten. (2). Eene fabel is 't, dat ze de formuul gebruikten: Â«Ik verklaar in mijn hoedanigheid van edelman niet te kunnen teekenen.Â» Nergens nog, onder duizenden akten, heeft men deze formuul, overal integendeel de handteekening der edelen gevonden. (3).

De volksscholen waren talrijk, en werden door de bisschoppen en abten bewaakt. In die lagere scholen leerde men geen natuurwetenschappen, maar lezen en schrijven,

soms ook latijn; men leerde er vooral de christenleer. De latijnsche dom- en kloosterscholen vervingen ons middelbaar onderwijs; de hoogere studies werden aan de druk bezochte universiteiten van het buitenland volbracht. (4).

door noeste vlijt ons de meesterstukken der heidensche schrijvers bewaarden, maar zeiven meesterstukken wrochten, ruw in vorm wel is waar, maar door degelijkheid,

door scherpte van vernuft en oordeel in de verhevenste aller wetenschappen, de godgeleerdheid, de voortbrengselen gt; der andere eeuwen verre overtreffend. De ziel baadde

5^ /edeloosheid V In geen tijd was de vrouw het voor- zedeloosheid, werp van een zoo teederen, zoo godsdienstigen eerbied,

noch gevoelde ze meer de terugwerking op geheel haar geslacht van de hooge vereering der Gezegende onder alle vrouwen; nooit heeft de wet, toen op den godsdienst gegrond, hare zwakheid, hare rechten en waardigheid beter beschermd, nooit heeft ze als echtgenoote en moeder een verhevener rol gespeeld. Hoe kon het anders in eeuwen,

waarin het geloof alles beheerschteV Â«Ook spreidde ze toen een deugd, een glans ten toon, die men elders in de geschiedenis vergeefs zou zoeken.Â» (1).

moest bewijzen, dat hij uit den echt van vrome ouders geboren en zelf deugdzaam was (2). dn het gilde zal de meester den leerling tot het bezoeken der kerk, tot vreeze Gods en eerbaarheid met ijverigen ernst aanmanen, en hem opvoeden, alsof hij zijn zoon wareÂ» (3\ Gelijk de arbeid,

zoo ook was het zedelijk leven der gezellen Â«.lurch ambts-gebotÂ» , aan het opzicht toevertrouwd van de meesters,

die er zich niet straffeloos aan konden onttrekken. Vergelijkt eens de strenge hofzeden, de kleederdrachten van dien tijd met die van den onzen, en oordeelt! En toch zijn de middeleeuwen als zedeloos uitgekreten, en onder een stortvloed van lasterlijke aantijgingen drie eeuwen

In de 13^{le eeuw had ItaliÃ« alleen 1H universiteiten. Do Pausen stichtten er 12 in Kuropa gedurende de middeleeuwen; die dompers!

NU. Met 11de alg. ccmc. in-1179, en 't l'ide in 1215 schreven den geestelijken voor de kinderen der armen koileloos in christenleer lezen, sehrjjven en rekenen te onderwijzen. Zie Nettesheim bl. 10 en 1 I \ (II Guizot, llistoire de la civilisation. Tome 111, p. 332.

Ian it begraven; aantijgingen die meestal niet eens den schijn van waarheid voor zich hebben. Zeker de raensch blijft altijd mensch, maar was het hart soms bedorven, de ziel bleef trouw aan het heilig geloof, en aldus voor berouw toegankelijk.

6) Neen! schamen we ons onze voorouders der middeleeuwen niet: dier eeuwen van Â«barbaarschheidÂ» waarin men toch zoo goed den weg des hemels kende, waarin God als zicht- en tastbaar overal regeerde. Schamen we ons den Â«mest der ScholastiekÂ» (1) niet, mest die zoo diepe philosophische en theologische werken (2), zoo heerlijke epische en dialektische gewrochten, zoo teedere, verhevene en kinderlijk-eenvoudige lierzangen voortbracht; mest, waaruit St. Thomas van Acjuine, Duns Scotus, Thomas a Kkmpis, Alberti s Magnus, St-Bonaventura, Dante, van Maerlant, enz. te voorschijn traden; mest, waaruit als een steenen kantwerk, die bezielde kathedralen en stadhuizen ten hemel opschoten, eu die aan de meegesleepte miilioenen, als staatkundige reden der kruistochten, een kreet, den diepzinnigsten en roemrijksten kreet, welken ooit 's menschen borst uitte, deed slaken: Â«God wil het!Â»

1) Rijker en machtiger wellicht dan Ã©Ã©n vorst van zijn ii'ps dcn^aGoeaÃ¨'tijd was Philips de Goede (3\ die over BourgondiÃ«r l'l-

cardiÃ« en over alle JVederlandsche gewesten, behalve Gelre en Friesland, als hertog of graaf den schepter zwaaide, en in het bisdom Utrecht door zijn zoon David, zooals te Luik door zijn neef Lodewuk van Bourbon-, een macli-tigen invloed uitoefende.

De verschillende Nederlandsche gewesten hadden nu Ã©Ã©n vorst, maar moesten, ieder afzonderlijk, naar eigen instellingen en keuren geregeerd worden.

Een absoluut vorstengezag te grondvesten op de puinen der gewestelijke en stedelijke vrijheden was het streven,

dynastiek belang vÃ³Ã³r landsbelang de lens der vorsten van de XV^e eeuw, der BourgondiÃ«rs in het bijzonder.

maakte l'iur.ips een hofadel; tegen de gemeenten ging hij met sluwheid, geweld, soms met wreedheid te werk?

2) Tot 1453 sluimerde zijn politiek, wijl hij de handen vol had met het aanwerven van nieuwe gewesten, en met den oorlog dien hij om den moord zijns vaders (1) te wreken, als bondgenoot van Engeland veertig jaar latiquot;quot;

De Â«heiligeÂ» vrede van Atrec.ht maakte van den bond- Met Engeland, genoot der Engelschen hun vijand. Van Calais uit verontrustten nu dezen den vlaamschen en hollandschen handel.

en 30,000 gildemannen voegden zich vrijwillig bij's her-togs leger, lieten hem echter weldra in den steek, onder voorwendsel dat de adel hen verried.

De vlaamsche militiÃ«n, die het smeeken van Philips Met Bmege. barsch beantwoordden, lieten zich gemakkelijk door volksmenners leiden. In 1437 brak een opstand uit te Brugge,

den moord van zijn schout, en van velen zijner voornaamste edellieden en eigen lijfsgevaar door opheffing der stadsprivilegiÃ«n wreekte.

(li Jan zonder vrees op de brujj van Montereau door toedoen van Karei VII vermoord.

(2) Philips gehuwd met Kareis zuster MichaÃ«la: Â«Votre frÃ¨re a tuÃ© mon pere.Â» Barante t. 4. p. 457.

een nieuwen opstand te Gent. De witte kaproenen bezetten gewapend de vrijdagsmarkt en deden, om de verbanning van drie burgers en de schending hunner voorrechten te wreken, twee hertogsgezinden onthalzen. Nadat ze echter te Audenaarde (1451) en te O aver en (1453), waar er 14000 sneuvelden, de nederlaag geleden hadden, moesten de overheidspersonen der stad barrevoets, in hun hemd, den hertog om genade komen sraeeken. De Â«.goede-Â» Philips ontnam hun de meeste privilegiÃ«n en liet, behalve honderden krijgsgevangenen, de menners onthoofden. Sedert dien tijd kon Philips zeggen: Â«l'Ã©tat c'est moi.Â»

De demagogie verontrustte veel minder Brabant en Holland. Dit laatste gewest, waar Hoekschkn en Kabel-javwschen elkander nog even vinnig als vroeger bestreden, voerde (van 1438-41) een gelukkigen oorlog tegen Lubeck en de bewoners der Oostzeekusten.

3) Toen de mare zich verspreidde dat Constantinopel door de Torken was ingenomen, verbonden zich Philips en zijn adel op het glanzend Â«geloftefeestÂ» te Rijssel door eed, de wapenen tegen Mohammed's volgelingen te gaan voeren. De gelofte bleef echter gelofte: Philips stelde van jaar tot jaar uit, tot dat de ouderdom hem 'den krijgstocht onmogelijk maakte. De galeien, welke hij tegen de Turken uitgerust had, richtten weinig uit.

'sllertogs toegevendheid (T) jegens den Franschen Dau-phijn. Lodewi.ik , zoon van Karei, VII, de begunstiging der de Croys, en het ergerlijk krenken zijner gemalin, verbitterden dermate tegen hem zijn opvliegenden zoon Kakel, dat deze zich voor langen tijd van het hof ver-vv ijderde.

Behalve de heerschzucht aan beiden gemeen, geleek Karei, zijn vader weinig, Deze was sluw, weelderig, zedeloos en handelde met koud overleg; gene streng van zeden, matig, eenvoudig, doch liet zijne goede hoedanigheden van geest en hart meer en meer in halsstarrigheid en ongetemde drift ontaarden. (2).

Holland tegen Lubeck.

Geloftefeest.

Onmin met zijn zoon.

Philips tlood 1407.

Karakters.

1) VÃ³Ã³r dat Philips, stierf, had Kvrki, reeds eenige jaren feitelijk geregeerd. In 1405 had hij, met de groote Pransche leenmannen verbonden, door den slag van Mortt-

In het volgend jaar had hij de Luiken'a.vus, welke tegen ^0pslaquot;'^{1 teI}-^uik-zijn schoonbroeder, den bisschop Lodiowmk van Boukbon,

door 1- rankrijks koning waren opgeruid, streng hun opstand doen boeten , en het uitgemoorde Jflnanf met den grond gelijk gemaakt. quot; _{Te Gent}

liep hij groot levensgevaar, wijl hij de oproerige menigte met stokslagen wilde uiteenjagen. De welsprekendheid des ridders van Gruythuizen redde hem het leven.

Na den opstand van St-Lieven te Gent, nieuwe opstand 2de opstand te te Luik, door den gewetenloozen huichelaar Lodewijk XI ^Luik-andermaal aangevuurd. De Luikenaars werden bij St-Truyen geslagen, en de poorten hunner stad geslecht; wat niet belette, dat ze, in 't volgend jaar, nogmaals naar de wapens grepen. Lodewijk XI was toen juist Karei.'s gast te Peronne. Noch de listen, noch de lage vleierij van den ^s'^lp' geslepen koning konden den woedenden hertog bedaren;

riddereer alleen belette hem zijn gast en leenheer te doen wurgen. Evenwel dwong hij hem tegen de Luikenaars mede op te trekken, en de vernieling der stad bij te wonen.

2) Verdragen en meineedige vredebreuken volgden el-oorlog met Lokander nu van weerszijden op den voet. Lodewijk, laf- dewijk xi. hartig als alle wreedaards, zocht door geheime kuiperijen

Kakel , in den beginne rechtschapen, bediende zich ook van lage middelen, nadat zijn leger voor Beauoais liet hoofd gestooten had, en andere aangelegenheden zijne krachtsinspanning elders vorderden.

veroverde (1472) en menigen opstand fte Hoorn 1471, te Zierikzee 1472) in het bloed der heethoofden smoorde, beefden de cretneenten voor den despotieken hertog, Zijnen leenheeren Keizer Frederik IV en Lodewijk XI boezemde hii ontzag in. Een geoefend staand leger (1) stond hem ten dienste. Wie zou hem beletten zyn ryk van den Rijn tot de Alpen uit te breiden, en een koninkrijk Bourjondie

winnen, en van den keizer den schepter trachten te vei-krii^en, door zijn eenig kind Maria van Boi ugosÃ¼ii; aan Fr'koer.k-s zoon, Maximiliaan ten huwelijk te geven. Doch een brief van Lodewijr XI had het vertrouwen, het pralen der Bourgondische edelen, de Â«delheul des keizers dermate geschokt, dat hij Trier, waar de onderhandelingen o-evoerd werden (1473), 's nachts verliet, terwijl Ka rel reeds van kroon en schepter droomde

Het volgend jaar riep de bisschop van heulen, Kouert v vn Beieren, 's hertogs hulp in tegen Hekman van Hessen. Ã¼eze gelegenheid, om vasten voet aan den hyn. te kry-cren, nam Kakel gretig te baat. Tien maanden lang be-Twrrprdp hii HeÃ¼m^n in de vesting JSeuss, welke sta^l Ã¼e Beleg van Neuss,l^^_ei_ ^ ^ ^ _{van 10U)}0UU man niet kou ontzetten.

Sedert 1409 werden eenige landschappen van Nzas en Bremiau, door aartshertog SigismÃ¼xd van Oostenrijk aan den BourgondiÃ«r verpand, door den wreeden stadhouder r, . . , Ui- Pftek van Hagenbach bestuurd. Tegen dezen stonden de ^e gen bach. Elz\ssers op, doodden hem , en sloten door bemiddeling van LoÃ¼kwmk XI een bondgenootschap met de Zwitsers, die hierop in de Franche-Comte, en met de Lothanngers,

Om zich te wreken brak Karei, het beleg van .\em^ ⁰Â°haringen'enquot; op, nam Nannj in, en veroverde heel Lotharingen, om zwiuers. _vervolgens zijne woede op den Zwitsers te koelen Dan-, ziine gelukster taande : te Granson, en wat later te Murlen ^sla6VÃ47^G6^ranSon(l47b^P) werd hij volledig verslagen. Hinderpalen en te-siag V. Muiten, _m,_iakten hem hardnekkiger. Met moeite verza-

melde hij een nieuw leger, waarmede hij midden in den winter tegen \ancy, door hertog Rene van Lotharingen hernomen, optrok. Hier waagde de roekelooze een onge-lijken strijd tegen de aanrukkende Zwitsers en Lotharin- ^Sla8 van Nancy gers, en verloor, door zijn vertrouweling Campo Basso verraden, slag en leven. (5 Jan. 1-177.) Aan de lange nagels zijner vingeren herkende men eerst drie dagen na den slag zijn uitgeschud lijk.

1) Eene uitgeputte schatkist, het leger vernield, van Maria's toestand, buiten een machtige vijand. Lode wijk XI, in liet binnenland woelige gemeenten, te overmoediger naarmate zij

langer onderdrukt waren, en die met klem de verbeurde privilegiÃ«n terugvorderden.... wat stond der negentienjarige Maria te midden van zoo groote moeielijkheden te doen?

Door trouwe raadslieden (1) voorgelicht, won ze den steun ^,,oe Â«^prciider gewestelijke staten en der gemeenten, door hun het Â«Groot privilegieÂ» te schenken, waarbij ze alles wat Philips en Karei, tegen hunne voorrechten en costumen gedaan hadden, herriep, zich verplichtte geene nieuwe tollen te heffen, nog oorlog te verklaren zonder goedkeuring der staten, en aan Holland en Zeeland een bijzondere rekenkamer en een hooger gerechtshof toestond.

2) Om tegen den trouweloozen Louewijk XI, die den strijd tegen eene onmachtige vrouw durfde aanvaarden,

bestand te zijn, schonk zij hare hand aan aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk. Deze stuitte weldra den voortgang der Franschen, die reeds het hertogdom Houv-gondiii en PicardiÃª veroverd hadden. Nadat Maximiliaan op Lodlwijk's troepen den slag van Guineyate, (1470)

Ka rel , zoon van den beruchten Adolf (2), tot hertog Gelderschen en hadden uitgeroepen, te onderwerpen, en dwong de twist- ^,l0denâ¢'p₍.,,.⁰ⁿ'

zieke Hoeksche.v in Holland tot den vrede. Op eene jachtpartij van het paard gevallen, verwaarloosde de deugdzame on zachtzinnige Maria, hare wonde, en siieit Dood van Marin 27 Maart 1482 te Bt'ii'f'ifi twee kinderen nalatend, i in-^1,8~ 1.1 ps dkx Schoosk en Mahoaketha.

1) Sedert de regeering van IIitdoli' van Habsbukc , trachtten de keizers de macht der hertogelijke of grafelijke familie, waaruit zij stamden, te vermeerderen, terwijl zij den grooten leenmannen in hun gebied bijna volkomen vrijheid lieten.

Duitschiand ver- Zoo werd Duitschland voor eeuwen lang in een groot brokkeid. aantal schier onafhankelijke staten gesplitst, terwijl Frankrijk, daarentegen aan de geslepen doch gewetenlooze Frankrijk Ã©Ã©n. _{staatkunde van} LoDEWUK XI zijne politieke eenheid te

Voor een deel hunner steden leenmannen van rranL-voor een ander deel van DM,land, erkenden de van Bourg. ? oroote hertogen van liet Westen, Philips en Kakel, tei-telijk geen g-ezag boven zich, en erkenden zij evenmin de bestaande rechten en privilegiÃ«n hunner eigene onderdanen.

Het gezag te centraliseereu in de hand van den Ã©Ã©nen vorst, de administratie, justitie en finantiÃ«n voor alle gewes-Middeicn â tot ten eenvormig te maken: ziedaar de strekking van hunne dit doei. binnenlandsche politiek. Middelen hiertoe waren het besnoeien van de voorrechten der gemeenten, de instelling der ridderorde van het Gulden \ lies fl), waardoor 1 hilips den hoogen adel aan den vorst verbond; de welslagende pogingen om den minderen adel zijne zelfstandigheid te ontnemen, de oprichting van eene algemeene rekenkamer en van den hoogen raad te Mechden. Het volkskarakter der Nederlanders kwam hiertegen in verzet, en bukte men al voor dwang, een belangrijk punt gaf men zelfs den onstuimigen Karei, niet toe, het recht van het be-

willigen of weigeren der Â«bedenÂ», dat aan de gewestelijke Ook .bedeÂ»? of generale staten voorbehouden bleef.

2) In de meeste gewestelijke staten was de geestelijk- Gewestelijke beid door bisschoppen en abten, de adel door eenige aan- ' zienlijken, en de stad door hare burgemeesters vertegenwoordigd. De staten kozen hunnen pensionaris (1) die het voorzitterschap bekleedde en hunne besluiten ten uitvoer moest brengen. In zake van belasting werd eenstemmigheid vereischt.

Wetgevende macht, of deel aan het landsbestuur hadden de gewestelijke staten niet. Hunne voornaamste rechten bestonden hierin, dat zij de bede der vorsten konden weigeren en den eed des souvereins ontvingen, waardoor deze zich, bij zijne inhuldiging, verplichtte 's lands cos-tumen, usantiÃ«n en voorrechten te eerbiedigen.

Puir,ii's dk Goede riep in 1405 voor de eerste maaldonemic staten de generale staten te zamen. ¹

In moeielijke omstandigheden beriepen ook zijne opvolgers, en vooral Kyki i, V, alle gewestelijke staten ter algemeene vergadering, om hen over belangrijke staats-aangelegenheden Ij. v. vrede en oorlog, buitengewone nevoegiihcid. bede, en/,, te raadplegen. Ieder gewest had eÃ©ne stem,

iedere stem woog evenveel. De gevolmachtigden der gewestelijke staten in de Staten-Generaal moesten stemmen volgens den hun opgedragen last. Elk gewest was slechts, zoo oordeelde het volk, door zijne eigene stem gebonden.

Al lag ook niet aan de organisatie van landstenden het denkbeeld eener volksvergadering ten grondslag, ze vertegenwoordigden niettemin het algemeen belang des lands, en noemden zich ook soms uitdrukkelijk Â«een het gansche land vertegenwoordigend lichaamÂ».

Onder Philips ukx Goede ontstonden ook de stedelijke omstaan der raden of Â«vroedschappenÂ», een lichaam, dat uit de vroeden vroedschappen, (wijzen) en rijken saamgesteld, en door 't Â«GherechtÂ» of t stedelijk bestuur, uit schout en schepenen bestaande,

vooral in ftnancieele zaken werd geraadpleegd. Het privilegie door Pm ups in 1443 aan 40 vroeden en rijken van

Delft verleend, oin in 't vervolg de gansche burgerij te vervangen en bij versterf nieuwe leden te kiezen, werd weldra ook aan andere steden bewilligd.

Hoe verloor de 3) Door de uitvinding van het buskruit en het invoe-aiiei zijnmvioeii. _{i vaI}j staande legers en waardgelders, verloor de adel in dit tijdvak zijn militair overwicht; door zijn verkeer aan het hof daalde hij tot een hofadel, die om de weelderige vermaken der paleizen, rijkdom en oude fierheid op het spel zette, en het afnemen van ridderlijken geest door glansrijk vertoon zocht te verbloemen. Tot in het bespottelijke ging de zucht naar avonturen, zoo plastisch door Cervante's Don Qui.rotte aan de kaak gesteld.

Aan liet hof trad de zedeloosheid schaamteloos op, en ging van de hoogere klassen op het volk over. Tornooien weelde ^van hei _en f_eesten verdrongen daar elkander, en met wat luister werden zij gehouden! Bij gelegenheid o. a. van 1'hiups' huwelijk met Isabella van Portugal, koelden (l) drie fonteinen voor het paleis geplaatst, acht dagen lang den dorst der Bruggenaars met Bourgogne, Malvezy- en Muskaatwijnen. Op het geloftefeest te Rijssel, bewonderde men (2) aan den feestdisch eene kerk met klokken en orgel, een schip met zeilen, waarlangs matrozen opklommen, eene pastei waarin 28 muzikanten speelden, een kasteel met torens en grachten, enz.

Na den slag van Granson (3), vonden de Zwitsers meer dan 400 stukken zwaar geschut, 400 tenten van fluweel en zijde met goud gestikt, een leuningstoel van massief goud, allerlei meubels en wapens met diamanten bezet, den bekenden grooten diamant Â«le Sana/Â», 300 zilveren tafelserviesen, geheele kisten vol goudlaken, bra-bantsche kanten en tapijten van Atrecht, de nog rijkere kapel des hertogs, en eindelijk de krijgskas, zoo goed voorzien, dat men met volle hoeden den inhoud aan de soldaten uitdeelde.

Letterkunde. 4) Philips was de .U'-ri'uns van zijn tijd. Kunsten en scii. Kunsten. _wetenschappen bevorderde hij op allerlei wijzen. Aan zijn

hof leefde Jan van Eyck, die door 't gebruik der olieverf en door den achtergrond des tafereels met vergezichten te versieren, aan de schilderkunst den grootsten dienst bewees. Ook Roger van der Weijden en Hans Memlinc, een Duitscher (1), wrochten hunne meester-\ stukken in dit tijdvak, dat ons tevens de St.-Janskerk

van den Bosch, de O. L. Y. kerk te Antwerpen, de St.-Janskerk te Gouda met hare beroemde glazen, vele andere vermaarde gebouwen en ontelbare meesterstukken aller soort heeft nagelaten.

Voor de Nederlandsche letteren deed Philips echter niets; de franciseerende invloed van het hof werkte integendeel verbasterend op de Nederlandsche letteren. (2.)

In 14G0 stichtte Gkeut Groote de scholen (3) van mid- Onderwijs, delbaar onderwijs der broeders des gemeenen levens, die kosteloos onderwijs gaven, en zelfs de arme studenten van schoolbenoodigdheden voorzagen. De beroemde Nico-LAAS VAN CÃ¼SA, Ã«ltdoll-' AgRICOLA, THOMAS a KeMPIS,

Hegius, professor te Deventer, vereenvoudigde de methode van onderwijs, verbeterde of verbande de oude leerboeken,

5) In de 1 â¢)'^le eeuw bereikte de Hansa haren hoogsten Handel, bloei; bijna alle Nederlandsche steden, aan waterwegen j. gelegen, maakten er deel van. Van Sept. 1441 tot Mei

1447 betaalden de Hollanders alleen aan rechten voor de in DantsÃ¼j gekochte waren, 120 millioen daalders. (5).

Voogdijschap van Maximu.iaax 1482-it:j. 1) De Gentenaars . door volksmenners ojigeliitst, door llmyac en Yperen ondersteund, verzetten zich tegen Maximieiaan's voogdijschap, en weigerden drie jaren lang den jongen prins Philips en diens zuster uit te leveren. Maximiliaan zelf, geruimen tijd gevangene der Hun.wenaars, moest (1G Mei 1489) al wat de muiters eischten, onderteekenen, ofschoon zijn vader. Keizer Fredekik 1\ , met een leger ter zijner bevrijding opdaagde. De aangegane belofte niet verplichtend achtend, liet hij aan zijn veldheer AehÃ¼echt van Saksen de taak over, de Vlamingen te tuchtigen (1400). Hetzelfde jaar zag ook den ondergang der Hoekschen: door Aluiiecut uit l 'irecht, en uit het door hem overrompelde Rotterdaiii verdreven, leden zij bij Bronirersha-ven eene volkomen nederlaag. Hun aanvoerder. Jonker Frans van Bredekodh, stierf aan zijne wonden, en zijn opvolger, Jan van Naaldwijk, moest de stad Slu!*, hun laatste toevluchtsoord, in 1492 aan Albkeciit overgeven. Middelerwijl duurde de oorlog (li met Frankrijk voort, en woedde in X.-Holland de opstand van het hongerend Kaas- en Broodvolk, dat, na Alkmaar. Hoorn en Haarlem geplunderd te hebben, door Albkecht van Saksen werd bedwongen.

Minde der Hoek-sche en KalÂ», twisten, 1492.

De Â«Jonker Frans-oorlog. â¢

Kaas- en Brood volk.

(1493-150(3). Toen Maximi-erkenden alle gewesten den Gelre. Hier trotste Kakel beruchten Adolf, Philips

Karei v. Egmond

Huwelijk van Philips den Schoone.

Gevolg.

In 1496 huwde Philips de Schoone met Joanna (later de kraukzivnuje genaamd), dochter van Ferdinand van Ar-ragon en Isabella van Castii.h;, wier staten ze erfde.

om het Hahshurgsche hult, zoo machtig reecis door de Jiourgondisc/n' nalatenschap, er mede te verrijken. De jeugdige vorst, die nu eene wereldheerschappij kon te gemoet zien, sloot in 150G een wapenstilstand met Kakki, van Eo.moxd, bezijdigde het door zijne moeder geschonken (ji'oot privilegie, en vertrok naar Spanje, waar hij nog in hetzelfde jaar overleed. zijn uood, isog.

3) Karei,'s mindeiuakioukid, 1506-1515. Maximiliaan werd andermaal belast met de voogdij over zijn kleinzoon Kakel, in 1500 te Gent geboren. Hij benoemde tot land- margareuia landvoogdes der Nederlanden zijne talentvolle dochter Makgakk- quot;^og' *^stha van OoSTENKIJK, tot KaKEL's gouverneur WlLEEM van Kaleis v leer-Cuoy, heer van ChiÃ¨vres, en tot zijn onderwijzer Adkiaan Boeijens van Utrecht, een Leuvensch hoogleeraar, later Paus Adriaan VI.Evekhakuvan Ã¼eiiMakk. Â«het groote everzwijn der ArdennenÂ», Karei, van Eg mond, en de immer vijandig gezinde Franschen bemoeielijkten Margaretha's taak. ^squot;jquot;

De Gelderschen werden-door een verdrag (1513) voor eenigen tijd in toom gehouden, de Franschen te Guine-(jafe (1513) door Maximiliaan, aan liet hoofd der troepen van zijn bondgenoot Hendrik VIII van Engeland, geslagen. Twee jaren later reeds werd de I5-jarige Kakel rijp geacht voor het bestuur, omstreeks denzelfden tijd,

dat zijn groote tegenstander Fkans T, in Frankrijk aan Lojjewlik XII opgevolgd, en de beruchte Maakten Lltukk op het tooneel traden.

1) Den jongen vorst, dien men gewoonlijk, naar zijn keizerstitel. Kakel V (Charles-Quint) noemt, ofschoon hij in de Nederlanden de ir^ie,in Spanje de I^s'''van dien naam was, viel in weinige jaren eene, na Kakel den Gkoote,

In 1515 aanvaardde hij het bestuur der Nederlanden; ^MaelJ.'_el^vv^{n Ku}quot; het volgend jaar, door den dood van zijn grootvader Fmi-dinand van Akkagon, dat van Spanje waartoe Xapelx,

SiciliÃ« SardiniÃ« en het leenheerschap over Milaan behoorden, en waarbij Columbus een geheel werelddeel ge-

voegd had; in ir)19 werd hij keizer, en kwam in bezit der rijke Oostenvijksche erjlam/en, welke hij echter zijnen broeder Fekdixaxd afstond.

De last eener kroon is zwaar. Wat dan zoovele kronen op Ã©Ã©n zoo jeugdig hoofd in de moeielijkste omstandigheden....!

En toch was de edele jongeling voor zijne taak bere-Karei v. kend: zijn scherpe blik wist mannen (1) te vinden, die hem den last dis bestuqrs konden vellichten en hein, waar het noodig was, waardig wisten te vervangen. Hij zelf, ongemeen begaafd (quot;2) en ijverig, boezemde door zijn statig uiterlijk en ridderlijken moed, ontzag, door een open toegankelijk karakter, liefde in. Te betreuren blijft het, dat hij somwijlen met de rechten zijner onderdanen, met die der Kerk (3) en der zedelijkheid wat lichtvaardigomsprong.

Kareis doei. 2) Kakkl streefde er naar, in 5.ii^ne staten het absoluut vorstengezag nog hechter te grondvesten; in de Neder-landsche gewesten meer eenheid te brengen; zijne landen tegen Franschen, Turken en Hervorming ongedeerd te bewaren.

Moeilijkheden. Moeieli]ke taak voorzeker, den aanvallen van het sterke Frankrijk en der machtige Turken te weerstaan, in S/xinje en in de Nederlanden de woelige gemeenten, in fhiitsch-land de helft der rijksvorsten in toom te houden!

Oorlogen niet F i!ANs I, die naar de keizerskroon gedongen had, bleet ankiijk. ^ KakÃ¼l's verkiezing, zijn vijand, maakte zich meester van Milaan, doch verloor (1525) bij Paria slag en vrijheid tevens. De keizer deed hem het volgend jaar het vernederend verdrag van Madrid onderteekenen, waaraan zich Frans, na zijne invrijheidstelling, zoolang niet stoorde, totdat (1529) de hem gunstige vrede van Kamerijk (paix des dames) (4) tot stand kwam.

In een nieuwen oorlog met Frankrijk, sneuvelde voor St.-Dirier (1544) de keizerlijke veldheer Reuk van Oranje, die aan zijn jongen neef, Willem van Nassau, zijne erfenis en den titel van Prins van Oranje naliet. In bet-

(4) De onderhandelingen werden gevoerd tusschen Louise van Sa-voie, s konings moeder, en 's keizers tante Margaretlia v. Oostenrijk.-

zelfde jaar nog werd de vrede van Crespy gesloten: Kv-Ã¼kj. zagat van zijne aanspraken op het hertogdom Bour-ttmulik, r JiA\s I van de suzereine rechten op Vlaanderen en A rtois.

3) Zocht Hendrik [f, opvolger van Frans I, bondlt;renoo-ten tegen Ka n, i, bij de Ã¼uitsche Protestanten, zijn vader Â«le roi tres chretienÂ», Â«le dernier chevalierÂ», had er hem het voorbeeld van gegeven, door voortdurend te heulen met de Iuukex, die in 1522 Rhodas namen, tweemaal tot voor ernen doordrongen, onder de gebroeders Bui-b.vkossa (1) lums veroverden en de kusten van SiciliÃ« llalii- en Spanje onveilig maakten.

Onder bevel van Karel V en van den Genuees A\-igt;Ki:vs Uoria, nam de Spaansche vloot, door Nederiandsclie schepen versterkt, in 1525 GoEletta en Tunis in, en verloste LU,000 Christen slaven.

41 Ondertusschen had Luther's opstand te^en de Kerk '^ret-'cn de Pro-een opstand tegen de wereldlijke macht en de verdeelin- ^leslantequot;-

Vuitu-hland in twee kampen ten gevolge gehad. Verschillende Duitsche vorsten, welke tot de nieuwe leer waren toegetreden, hadden onderling (1530) te Srnalcatdm en later met ie r ranse hen, tegen Kuiel verbonden gesloten.

Wel behaalde Ai,va's krijgstalent op liet Smalcaldisch verbond eene schitterende overwinning bij MaMbern (1547 \

zwakken maatregel, die geene der partijen kon tevreden stellen en door het verraad van Ma trits vax Saksen,

5) Veree.vigixr ai.i.ek Ned. gewesten. Ook hier inde iNederlanden ontbrak het geenszins aan moeielijkheden,

kÂ» gioot de volksgunst was. welke hij genoot. Karel ^^aie'^{v k}i?^mon(i' van Gelder bleef altijd vijandig, schond'alle overeenkomsten met den keizer en sloot verbonden met het buiten-

r ieZi - H?'-- ^Vlt;'|quot; ^J[?^c.^klenburs- ^slnteii in 1551 een verbond , ', ndiikll tegen den Keizer en vonden goed Â«in dieser Urknnde deutscher Schande und deutsclien Selbstverratlies. dass der KÃ¼niir

land en de Friesche zeeroovers Â«Groote PikÃ¼Â» en Â«Grootk Wee iiÃ¼Â», die de Zuiderzee onveilig maakten, terwijl zijn beruchte veldheer Maakten van Rossum met de Â«zwarte heiu/eÂ» voortdurend invallen deed in de naburige gewesten. Door die woestelingen in liet nauw gebracht, zag zich utrecht, r.'is. d⁰ toenmalige bisschop van Utrecht, Hendkik van Beie-liE.v, gedwongen zijn wereldlijk gezag aan den Habsbur-ger over te geven. (1528).

buecÃ¼t vax Saksen was verpand, werd door diens zoon JoiÃ¯is, in 1515, voor 350,000 fl. aan Kauel \ afgestaan. De hardnekkige Gelderschman bleef niettemin zijne aanspraken op J'riesland en Gronmctev, volhouden tot 1536. Van dit jaar af kwam Kakel V eerst in het rustig bezit van Frieshmd, Drenthe en Groningen met Onrnwluhden. Twee jaren later stierf de onrustige Kakel van Egmond, zijne kroon en zijne veete aan zijn bloedverwant \\ ii.ij.m van Gui.ick nalatend.

Geire i.-.M. vrede Toen M aakten van Kossi m in 1542 een strooptocht van vcnki, tot voor de poorten van Leuven, en het volgend jaar in V Sticht gehouden had, kwam de keizer met een sterk leger naar Gelre, en noodzaakte Willem van Gulick den vermaarden vrede van \'enlo en den afstand van Gelderland te onderteekenen, waardoor (12 September 1 â¢gt;43) de vereeniging aller Nederlandsche gewesten een voldongen feit werd.

De nu vereenigde gewesten niet Artois, Franehe-ConitÃ© en 11-'.- Vlaanderen, die Fransche leenen geweest waren, hom-iioiunsche stelde Kakel in 1548, door de Transaelie van Augshurff, liiuu i/is. als Sourqondis 'hen cirkel onder de hoede van bet Uuitsche vijl-, onthief ze echter van de keizerlijke rechtspraak, en verklaarde ze door zijne Pragmatieke Sanctie (l) (1549) onverdeelbaar. Hierdoor werden de Nederlanden eene zuiver Habshurgsche bezitting, onafhankelijk van Dnitschland, behalve hun aandeel in de rijkslasten, die weldra ook niet meer uitbetaald werden.

Iluiurich II sich der deutsclien Stiklto Cummerieh. 'I'lml. Mcfz. \ er-dun und andere inelir bemachtigt; und dass der KÃ¶nig rin Feucv in den Xiedcrlaiiden entziinde. (Janssen III, 642.)

6) Jn l.i,il liad [\.\bikl \ /.ijne schrandere zuster Ma- centralisatie, m.v (1) tot landvoogdes der Nederlanden, ter vervangins?

zijner moei Maegarktha, benoemd, en haar drie collute-rquot;^l;' raden ter zijde gesteld, eene inrichting die meer eenheid bracht in 's lands bestuur. In elk der verschillende gewesten stelde hij stadhouders aan, om, als zijne plaats-vei vangeis, bij zijne afwezigheid, de souvereine macht uit te oefenen,

'vuiKr 's gedurige oorlogen hadden den Nederlanders ontzaglijke sommen gelds gekost, welke de staten, hoezeer het n li li ook griefde, immer den geachten vorst hadden ingewilligd. De stad (imt alleen toonde zich in 1536 Opstand te Gent. weigerachtig, sloeg (1539) tot open verzet over. doch waagde liet niet aan Kahei, zeiven weerstand te bieden.

Alle privilegiÃ«n der stad werden opgeheven, de belhamels ojigehangen, en ter voorkoming van nieuwe onlusten onder zijne woelzieke stadgenooten, deed de keizer te Gmt een sterk slot bouwen. De zegepraal van het monarchaal beginsel over de volksregeering was nu beslissend,

7) Krachtiger dan in Duitschlainl kon onze vorstin zijne erfstaten optreden tegen de dwaalleeringen, die ook in de Nederlanden binnendrongen. Na Lithkr te Hom* ver-Plakkaten tegen oordeeld en in den rijksban gedaan te hebben, vaardigde liij hier een eerste, later herhaaldelijk verscherpt dekreet tegen de verspreiders der Luthersche leerstellingen uit, en benoemde twee inquisiteurs om onderzoek te' doen naaide overtreding van gemelde plakkaten. Adiuaax VI lt;gt;-af den inquisiteurs buitengewone volmachten.

De sekte der Herdoopers, die zich niet alleen in Mnn-^s/:'^{r 1Ui}}.^{ar 0,lk} binnen Am.-fen/am en andere steden uit geestdrijverij tot de ergerlijkste buitensporigheden liet oprenen, troffen Karei/s plakkaten vooral: honderden hunner boetten als gewone misdadigers hun dwazen euvelmoed op schavot of brandstapel,

8) Aldus had Kakel V zoowel in het binnen- als in het buitenland 40 jaren lang, zonder verpoozing, met groote

tl) Weduwe van den koning vim llonquot;-iirjje (2) Jan ^lntlijjszoon en Jan van LeidenlÃ¶sWÃ¼o Wederdoopers niet te \ei\Msselen met de vreedzame Mennonieten of Doopsgezinden.

moeielijkheden te kampen, totdat hij worsteleusmoe, en door de jicht half verlamd, het grootmoedig plan opvatte vrijwillig zijne kronen neer te leggen. In eene plechtige Karei s afdan- vergadering der Staten-generaal te Brussel in 1555, stond ^killo- hij de kroon der Nederlavden aan zijn zoon Pinups II af; in 1550 schonk hij hem die van Spanje, en zond in 1558 de keizerlijke insigniÃ«n aan zijn broeder Ferdixand (1). zijn dooÃ¼ 1558. De eens zoo machtige keizer trok zich nu terug, om zijne laatste levensdagen in stille afzondering te kunnen doorbrengen, in een klooster te )'wste in Estmmaduia, waar hij den 21quot; September 1558 stierf, door alle Nederlanders oprecht betreurd. Karei, dk Guootk was de eerste Ã¼uitsche keizer, door den Paus gekroond, Karel de laatste. Verdient hij den naam van Â«den grooteÂ» niet, zeker wordt deze titel aan anderen gegeven, die hem minder verdienen dan hij.

OvcrKiiiiÃ¯NlijiIjH'rk van lt;!lt;â .'Ã¯l iilrti'It't'iiwen tot Â«le nieuwe geseliieileniÂ».

1) Niets stond meer, na de tuchtiging der Gmtenaars, i) RcKeeiings- ^gj- absoluut vorstengezag in den weg. Karel V, een Nederlander niet alleen door geboorte, maar ook door karakter en omgang, schonk zijn vertrouwen vooral aan Nederlanders, en de Nederlanders in 't algemeen beantwoordden er aan, door in de generale en gewestelijke staten altijd 's vorsten beden goed te keuren, hoe lastig hun dit mocht vallen, hoezeer ze ook, tegen Karel's zienswijze in, aan den regel vasthielden, dat er geen overstemming mocht plaats hebben.

collaterale raden. ()_{tn meer} gelijkvormigheid te brengen in 't bestuur, had Karel, zoo als wij zagen, de Collaterale raden: staats-rcidd, raad 'van financiÃ«n en yehetmen rand- ingesteld.

De staatsraad uit de hooge waardigheidsbekleeders in den lande saamgesteld, zou zich onledig houden met de algemeene staatsaangelegenheden, zooals de benoeming tot voorname ambten, quot;t beslissen over vrede en oorlog, en

't sluiten van verdragen. Do geheime raad was met de politie en justitie, met het ontwerpen en uitvaardigen van niemve wetten en decreten belast. Behalve deze raden ontstond de Comulfe (3 leden) zonder dewelke de landvoogdes niets mocht doen. Tot stadhouders of gouverneurs der provincies werden aanzienlijke edellieden benoemd.

2) Zooals in den regeeringsvorm had er ook op het einde,, _nder 15^fIc eeuw, eene omwenteling plaats op het gebied v^;m wetenschap en kunst, de rniaLisance (1). De geestdrift voor den schoonen vorm der oude Grieken en Romeinen deed den niemren Humanisten de degelijke doch ruwe scholastiek verachten, en al te vaak gedachten aan vorm opofferen. \\ at geen heidensch kleed droeg heette barbaarsch, zelfs de prachtige gothieke kerkenquot; en de heerlijk geÃ¯llustreerde perkamenten, waarop voorvaderliike ndclerronians 'geschreven waren.

De scherpe pen van onzen begaafden docli egoÃ¯stischen landgenoot Erasmus (2) verdedigde een tijd lang Luthek, den driesten hervormer tegen âde monnikenquot; en berokkende hierdoor, zonder het echter te bedoelen, der Kerke veel nadeel. Bekend is het, hoe hij, tot helderder inzichten gekomen, met Lutiikr zeiven den spot dreef, zeggend;

dat de âhervormincfquot; even als alle andere comedies, uitliep op eene trouwpartij.

lt;Wm! l'rrSquot; ^dai^U' l^{de he}r⁰ⁿ.^ml,g' ^{die Sr00te bewe}- Hervorming? o o Iveikelyk gebied, onder Kauel's regeering be-

gonnen. Het hoofdpunt harer leer was de rechtvaardig-makmg door het geloof alleen, en de nutteloosheid der goede werken ter zaligheid; zij stelde onbeperkte vrijheid van indÃ¼idueel onderzoek in de plaats van liet gezag der Kerk, en deed uit den opstand tegen de Kerk eene staatkundige en maatschappelijke revolutie geboren worden,

door een der drie standen, dien der geestelijkheid, althans in i\'oord-Nederland, uit 's lands staten te weren, en door verbeurdverklaring der kerkelijke goederen het eigendomsrecht op groote schaal te verplaatsen, of liever schande-

Hervorming was noodig â het concilie van Tirnle bracht ze aan â daar de kerkelijke tucht veel geleden, en een geest van wereldsche gezindheid aan Â«bet zont der aardeÂ», dat de menigte voor bederf moest bewaren, zijne kracht ontnomen had. De vier bisschoppen (1) der Nederlanden konden slechts een zeer onvolledig toezicht over hunne geestelijkheid houden. De fouten barer bedienaars weten sluwe volksmenners der Kerk zelve, en velen namen den opstand tegen baar, grootendeels uit onwetendheid, als eene hervorming aan. Daar de katholieke godsdienst staatsgodsdienst was, werd ketterij als politiek vergrijp aangezien en gestraft.

Kak ki, V, doordrongen van de waarheid zijns ge loot's, doordrongen van bet eeuwig ware beginsel, dat der dwa-lino- eigenlijk geen rechten toekomen, vervolgde in zijne landen de Protestanten. even als de Protestansche vorsten van Dnitsc/ilainl, teunende op den door hen uitgevonden stelregel Â«cujns regio, illius et religioÂ», liet met de Katholieken deden. Zijne strenge plakkaten en de strenge uitvoering ervan, waren geheel in den geest des tijds. Zij. die, op welke wijze ook, de ketterij verspreidden, en hunne dwaling niet wilden herroepen, of er in hervielen, werden als plichtigaan majesteitsschennis door de wereldlijke macht Tn uisitio ter dood verwezen. De pauselijke of bisschoppelijke inquisiteurs onderzochten slechts, of de beschuldigde ketter was, al dan niet: maanden hem aan, zoo hij plichtig bevonden werd, zijne dwalingen te herroepen, en leverden hem, in geval van weigering, over aan den Â«wereldlijken armÂ», die de straf toepaste. De Spaan.'che inquisitie, eene half politieke instelling, heeft hier nooit bestaan; Kakel V is een oogenblik van plan geweest ze hier in te voeren ^2', Philips nooit.

ili Utrecht, Luik, Doornik en Kamenjk. â Een deel van X. O. Nederland stond onder jurisdictie van den Bisschop van Munster.

(2) Â«Je voulais v introduire 1 inquisition espagnole.... Tous sy op-posÃ¨rent, disant qu il n'y avnit pas do Juifs parmi eux. (Brief van Ka hei. V '2U Mei 1558.)

vergemakkelijkte (1440\ werden hooger en hooger opfe-yoerd. Wij, Nederlanders, leverden meesters aan Europa in liet latijn en de muziek (2: terwijl onze schoone nationale taal in Nederland zelf' bijna geene beoefenaars meer vond. De Universiteit van Leuven bloeide, bleef der Kerke getrouw en leverde haar begaafde verdedigers.

luiAKD Iapper, de zwaar belasterde kanselier der (Jni-versiteit, was een dor bekwaamste tegenstanders der Hervorming.

Te Antwerpen werd onder Kabkl's regeering de be- Kunst, loemde toren der 0. L. V. kerk voltooid, bewijs genoeg,

5) lu (ienf, Maastr.c'it, Yp.'ren en heiden waren laken inausirio. en linnen nog altijd belangrijke artikelen van nijverheid.

Zooals l trecht om zijn fin weel, Atreeht om zijne kostbare tapijten, waren Brussel en Merhelen wereldberoemd door hunne kanten.

Amsteidam begon in handel te wedijveren met Antwerpen, dat de plaats van Brugje, als eerste handelsstad van ^llan'¹quot;'' het Noordelijk Europa, had ingenomen. Graan uit de Oostzeelanden , haring (3) en gedroogde visch brachten onze schepen naar het zuiden, en kwamen uit Cadix en JAs*a-hov met specerijen bevracht terug.

De ontdekking van Amerika, die den handel nieuwe, ro Ontdekking v. onuitputbare bronnen opende, is de vijfde der groote ge-beurtenissen, die de regeering van Philips 1 en zijn zoon Karei, als overgangstijdperk kenmerken.

1) Was Karei, V door geboorte en karakter een Ne- KarakteisMts derlander, zijn zoon Philips II, uit eene Portwjeesche ^V''^{n Pl}'quot;^ipsmoeder te Valadolid geboren, in Spanje opgevoed, Ã©n met eene Portwjeesehe prinses gehuwd, was en bleef, in zeden

en gewoonten, een eclit Spanjaard. Met de noodige gaven van geest en hart toegerust, om een uitmuntend vorst te worden, ontsierde stugheid zijne edelmoedigheid en ontaardde zijne politiek eovervoorzichtigheid in dubbelhartigheid, besluiteloosheid en achterdocht. Vergelijkt men hem met andere gekroonde hoofden van zijn tijd, dan, ofschoon niet onberispelijk van gedrag, overtrof hij iillen, niet het minst de Â«Queen virginÂ» Ei.isabeth, in zedelijke deugden. (^1). Snel inzicht van zaken, van moeilijkheden, snel beramen en uitvoeren van krachtige maatregelen, de hoofdzaak door persoonlijk optreden doorzetten en de bijzonderheden aan minderen overlaten, dit kenmerkt o. a. den grooten monarch. De onvermoeide werker Philips, die zich met allerlei kleinigheden, tot in het kleingeestige toe, inliet, stond vaak besluiteloos, als een belangrijke maatregel spoed eischte. Hij begreep echter zijne roeping, en achtte het zijn plicht, de ketterij uit zijne landen te weren. In het volle bewustzijn zijner verantwoordelijkheid, bleef hij zijner taak ten einde toe getrouw. Getrouw ook aan het liem door zijn vader ingeprent beginsel van absoluut vorstengezag, schroomde hij niet, hoezeer ook bij hem alles aan zijn geweten en den godsdienst ondergeschikt scheen, den godsdienst somwijlen tot staatkundige doeleinden te misbruiken. (_2\

2) VÃ³Ã³r zijn vertrek naar Spanje, hernieuwde de koning. zooals zijn plicht hem gebood, de plakkaten tegen Bisdommen, de ketters en verhaastte, ten einde het zedenbederf tegen te gaan, de reeds lang beoogde oprichting van 14 nieuwe bisdommen, een dringend noodzakelijke maatregel, die in N.-Nederland helaas 1 niet ten uitvoer kon gebracht worden.

Om het bestuur te regelen, benoemde hij, in de plaats van PmuuKKT van S avo ie (opvolger van Makia van Oos-_M v. parma^TE-^VET'^,K), ^ algemeene landvoogdes zijne halfzuster MaÃ¼-landvoogdes. oarktiia van Pakma, en tot leden van den raad van state ^Led0raden.^coquot;' ViGLius van Aytta, een Fries; Anthonik Pkrrbnot he

(.2) Do Minister Canovas del Castillo in de voorrede van Gaspar Muro's werk: Â«De prinses Eboliquot; zegt: Â«lopposition de son temps a ctÃ© onvers Philippe II d une prodignlitÃ© inouie do calomnies.Â»

Granvei.i.e, een BourgondiÃ«r, bisschop van At recht; graaf Kakel de Berlaimont, president van den raad van financiÃ«n; Willem van Nassau, prins van Oranje; Graaf Lamoraal vax Egmo.vd; Philips van Montmorency, graaf van Hoounjs, en later den hertog van Aerschot, Philips oe Ckoy. De consulta, die eigenlijk het roer van het bestuur in handen had, daar de landvoogdes zich naar haar moest voegen, maakten de drie eer.itgenoemde leden van den staatsraad uit. Tot stadhouders werden aangesteld in Vlaanderen en Artois Er.mond; over Holland, Zeeland en Utrecht Oranje; in Ocerijsel, Groninqen en Friesland de graaf van Akembeiu; ; over Doornik Hoorne, enz. Brahant bleef onder het onmiddellijk bestuur der landvoogdes.

3) Nuttig is 't de voornaamste der mannen van dit fel bewogen tijdvak nader te leeren kennen:

Granvelle, bisschop van Atre ht, een geleerd en scherpzinnig staatsman, voorstander van het absoluut vorstengezag. dat hij ter bestrijding der hervorming noodzakelijk oordeelde, was de vertrouweling des konings en der landvoogdes. Hij alleen was tegen Oranje opgewassen.

ViGLirs, voorzitter der consulta, was een uitstekend rechtsgeleerde en een nobel karakter.

Willem van Oranje, een Duitscher, in 1533 uit het huwelijk van Willem van Nassau (1) met Juliana van wuiem v.Oran

Stolberg te Dillenbitrij geboren, bezat in de Nederlanden de Baronie van Breda. Hoog geschat en bevoordeeld door Kakei, V, werd de geniale Â«Xn-ijlt;i'rÂ», door heerschzuclit misleid, Philips' gevaarlijkste vijand; gevaarlijk, omdat zijn hoogmoed geen gezag boven zich duldde, meer nog, wijl hij de geheime drijt'veeren van 's menschen hart kennend en tot zijne plannen gebruikend, zicli zeiven in een nevel hulde voor weinige zijner tijdgenooten doorzichtbaar. Met niet minder standvastigheid dan sluwheid bediende zich de helderziende doch gewetenlooze staatsman van alle middelen om tot zijn doel, een troon, te geraken, offerde er vaderland en godsdienst (l) aan op, en bleef daarbij koelbloedig alsof' hij slechts uit plichtbesef handelde (2).

Egmond. De rondborstige Egmond , in weerwil zijner krijgsta-lenten, bekrompen van doorzicht, in weerwil van zijn driftigen aard en fierheid, (3) weinig zelfstandig en een speelbal van Oranje en van den Calvinist de Backer-zeelk, stond om zijne ridderlijkheid en den roem zijner overwinningen op de Franschen, zeer hoog bij het volk in aanzien.

4) Toen alles gereed was, om naar Spanje te vertrekken, beriep Philips het laatste kapittel der vliesridders en de generale staten te Gent.

De vorige landvoogd Philibeiit van Savove en Egmond ^S1'nuentin^St'quot; hadden de Franschen, door de overwinningen van St-Qnenfin en Grevelingen, tot den vrede van Chateau-Camhresis ge-_/ dwongen.

Gelukkig tegen Frankrijk, zag Philips in zijne staten, op de vergadering te Gent, reeds de kiemen van ontevredenheid, van tegenstand, en had genoeg doorzicht dit

(1) Eerst Lutheraan, werd liij later Katholiek, vervolgens Libertijn en, toen do Calvinisten veld wonnen. Calvinist.

quot; (2) Salustius toekende hem in Catilina iV): Â«Xohili genero natus, magna vi animi, sed ingenio malo pravoque; animus audax, subdo-lus, varius: eujus rei libet simulator ae dissimulator, alieni adpetens, sui profusus.Â»

verzet aan Oranje te wijten; Â«aan u, zei hij, aan u de schuldÂ» en vertrok naar zijn vaderland, om Nederland nimmer weer te zien (25 Aug. 1559). (1)

Welke waren de oorzaken van dit verzet, dat dra tot openlijken opstand, tot een langdurigen oorlog, tot splitsing van ons schoon vaderland voeren zou?

Als hoofdoorzaken kan men aangeven: de staatszucht Grondoorzaken des lioogen adels en inzonderheid van den Zwijger: ere-^{der ncd}-^lgt;eroer-biek aan hechte beginselen en fortuin bij den lagen adel,

op de kloostergoederen belust; den nationalen afkeer tus-schen den stuggen Spanjaard en den rondborstigen Nederlander, en eindelijk de Reformatie.

Hierbij kwam, dat 4000 spaansche soldaten, tegen zijne belofte door den koning bier gelaten, nog anderhalf jaar hun euvelmoed (2) ongehinderd konden bot vieren; dat het volk door herschenscbimmen, als de invoering der spaansche inquisitie, door het overdrijven van het getal slachtoffers (:3) der bestaande iii(|uisitie en der plakkaten in gisting gebracht werd. (4).

(1) Â«No los Kstados. mas vos. vos, vos.Â» Niet do staten, maar quot;â¢ij.

(H) De protestantsclie gesohiedsclinjver lirandt kan slechts 500 slachtoffers der inquisitie noemen van IÃ¯rlÃ¯-1Dat het getal slachtoffers van inquisitie en plakkaten door Oranje en Hugo do Groot aangoge\eii. ver overdreven is. blijkt ook klaar uit de weinige nie-dedeelingen omtrent terechtstellingen aan Philips gedaan door Mar-garetha, die t^ch op dat punt, door hare brieven. Philips zoo nauwkeurig op do hoogte hield.

(t) legen den zin van (iranvelle en \iglius, zette de Zwijger do openbaarmaking van Philips' brieven uit 't bosch van Sigovia over de handhaving dor plakkaten door Â«pour creuser. zooals hij zeide,

Â«un abimo d impopularitÃ© entre la puissance Kspagnole et lÃ©s Puvs-Â«has.Â» Het lukte hem en hij riep quot;tjuasi laetus, gloriabundusqueÂ» uit:

Van wie gingen die kunstgrepen uitV Van eenige leden des hoogeren adels, door de hervormden en de met schulden beladen leden des lageren adels naar krachten ondersteund.

Ja, zelfs den zoo nuttigen maatregel van de oprichting der bisdommen gebruikte men tot opschudding des volks,

ten doel had de spaansche inquisitie in te voeren en 's lands voorrechten schond. De schenking der nieuwe zetels aan doktors in de godgeleerdheid meest tot den derden stand behoorende, wekte nog meer den tegenstand des adels,

Te beweren, dat de Nederlandsche natie zou zijn opgestaan tegen Spanje, uit haat tegen de godsdienstver-

^Oodvo^diquot;ing^l?^eiquot; volging, blijkt, behalve uit liet voorgaande, ook hieruit eene dwaasheid te zijn, dat in de Generaalstaten van 1557 alle gewesten voor de repressiemaatregelen stemden, behalve Holland, hetwelk alleen de kerkelijke inquisitie (zonder de plakkaten) wenschte; dat, volgens Bilderdijk,

in het begin der 17^de eeuw, toen in het gewest Holland de Katholieken door de Protestanten verdrukt werden. de Roomschen nog 2^,3 der aanzienlijke geslachten, 2/5 der burgerijen en 7/8 der plattelandsbevolking uitmaakten. De meerderheid der Katholieken werd door de onedelste middelen misleid. Â«Behalve de Staten van Holland en Zeeland. zoo schreefquot; 13 Maart 1578, de Graaf Ja\, Oranje's broeder, aan Willem van Hksskn, heeft zich nog geen lid der Generaalstaten voor de Â«religieÂ» verklaardÂ» ; en in April 1580 in een brief aan Ernst v. Schauknburg :

Â«In deze provinciÃ«n is niets dan oorlog, groot wantrouwen , oneenigheid, verderf. Ik en mijn broeder Willem zijn geenen dag zeker van ons leven; wij worden zoo weinig ondersteund, dat ons dikwerf 't brood op tafel ontbreekt.Â» (Janssen, V, 5.)

Begiquot; ran ver- 2) De hooge adel, welke eene oligarchie wenschte, keerde zich eerst tegen den staatsman, die zjjnen plannen het meest in den weg stond, tegen hem, die de ziel was der consulta, en dus feitelijk het bestuur voerde, die niet schroomde den hoogen adel zijne meerderheid te doen . -i

tegen den Â«vreemdelingÂ» Uuanveli.k, sinds kort tot aartsbisschop van Mi'chelen en kardinaal benoemd.

Oranje, Er;mond en Hoorne vorderden, in den raad van state, de bijeenroeping der generale staten, verzachting der plakkaten en verwijdering van Graxvelu-;, dien men reeds door lasterlijke aantijgingen, door spotprenten en schotschriften in de oogen des volks verachtelijk had trachten te maken. Toen Philips echter den getrouwen dienaar handhaafde, verlieten de heerschzuchtige heeren, als mokkende scholieren, de raadzaal, en ruiden in het geheim de landvoogdes tegen hem op. Granvei.le moest nu (1564) aan het triumviraat de plaats inruimen.

Van verzachting der plakkaten, van samenkomst dei-generale staten kwam echter niets; en daar de hooge intriganten, vooral On an.ie , Maugaretha's plaats, ja wellicht meer nog, begeerden, bleven zij bedekte plannen smeden. Door hunne voorrechten als vliesridders stout gemaakt, bediei.den zij zich van hunnen invloed in hun stadhouderschap, om het gezag des konings te ondermijnen. Tegen zijnen iptdrukkelijken wil, lieten zij de Â«gras-preekenÂ» der hervormden toe, verzetten zich tegen de afkondiging der besluiten van het Concilie van Trentc,

gaven wenken van verzet aan den lageren adel, ja, zelfs stelden Oranje en Hoorne op de bijeenkomsten te Hoofj-straten, Jireda en Weert voor, het heft der regeering in handen te nemen; een plan door Egmond's verzet verijdeld. (1)

3) Die wenken aan den lageren adel bleven niet zonder gevolg: in November 1505 werd er in 't huis van Nico- ^{ncl c}1quot;^^proquot;^gt;islaas de Hames te Brussel een verbond gesloten tusschen eenige leden van den lageren adel, met het doel elkander tegen plakkaten en inquisitie de behulpzame hand te bieden. In dit beruchte Â«CompromisÂ» door Gilles Le Clehcq, secretaris van Lodewijk van Nassau, opgesteld. (2)

(1) Do graaf van Meghem steunde Kgniond: Â«Quoi. zei hij, quol-ques vauriens dicteraient la lui I Si kgt; roi m ecoutait. je leur raccour-cirais la tÃªte d un [lied.Â»

(-) \ olgens getuigenis vau i.e Cocq do Xeorijnen door Philips Mar-nix van St. Aldegonde.

deelnemers elkander onder eed, de inquisitie, Â«met alle goddelijke en menschelijke wetten in strijdÂ» , geheel uit te roeien en elkander tot dat doel met goed en bloed bij te staan. Zich op zulke wijze tegen eene bestaande staatsinrichting kanten , was opstand . was majesteitsschennis, waarop de doodstraf' stond.

De loszinnige Hendrik van BÃ¼edkuoue en de fortuinzoeker Lodewijk vax Nassau, Ohanje's broeder, gingen als hoofden des adelverbonds, tot hetzelfde einde verbintenissen aan met Colic.ny, aanvoerder der Fransche Hugenoten, en met Duitsche vorsten, en stonden de eersten Verzoekschrift j_{n (}l_e ireledereii der 22't Â«schooiersÂ» (1) die het waagden openlijk in een verzoekschrilt. door AVii.lk.m van Oranje opgesteld, samenroeping der Generale Staten en'schorsing van plakkaten en inquisitie van de landvoogdes te vorderen (5 April 1566.). Het gevolg hiervan was, dat in den raai van state besloten werd, Montionv, broeder van Hoorn, en den markgraaf' van Bergen naar Spanje te zenden, ten einde Philips van den stand der zaken te onderrich-Moderatie. ten, en dat er een ontwerp van matiging Â«moilcratiÃ¯Â» der plakkaten gemaakt werd ; toegevendheid door de compro-- mismannen op schandelijke wijze misbruikt. Men strooide namelijk uit, dat de moderatie volkomen vrijheid van godsdienst toestond. Toen dit bleek niet het geval te zijn, noemde het bedrogen volk de moderatie Â«moorderatieÂ».

4) Op de bescherming van den adel, hun te St-Truijen toegezegd, betrouwend, preekten Calvijn's volgelingen niet alleen in het veld (hagepreeken) maar zelfs in de steden; ook onder de calvinistische kooplieden werd er tegen in-Beeiusiorm i56G. quisitie en plakkaten een verbond gesloten, en de consis-toriÃ«n (2), van dag tot dag driester, beraamden het weldoordachte plan, de zaken door een stouten wandalentrek, den beeldstorm, tot het uiterst te drijven. Philips schreef' ondertusschen brieven, en beraadslaagde: Â«deliberante Roma perit Saguntum.Â» (3\ Van den 10'^Jequot; tot i)0^stuquot; Anti) Â«Cu ue sont que dus guouxÂ» zou liaiiaymont dor landvoogdes, toen de edelen voor liaar verschenen, gezegd hebben.

('2) Raden van predikanten cn ouderlingen der hervormde gemeente. t^J Â«Terwijl de Romeinen beraadslagen, gaat Saguntum verloren.Â»

gustus 1566, schonden benden van in- en buitenlandseli janhagel schier alle kerken van ons land, verbraken beelden en monumenten, en bedreven de afschuwelijkste heiligschennissen. Alleen in de kathedraal te Anticerpmi werd er voor millioenen door een klein getal onverlaten verbrijzeld. Okanme, markgraaf van Antwerpen,, in de stad aanwezig, liet alles oogluikend gebeuren, ofschoon hij het gemakkelijk had kunnen beletten. ( 1 .

schreef zij aan Philips, Hire, vous Ãªtes train. Les traitres sont le prince d'Orange, les comtes d'Egmond, de Horn et de Hoogstraten.Â» Zonder geld, met weinig troepen,

stond ze tegen overmoedige sektarissen, op de leden van het compromis, den hoogen adel en de hulp uit het buitenland rekenende. (2).

Oraxje , wien dit oogenblik voor den opstand gunstig toescheen, las, vooral om Egmoxd tot het opvatten der wapenen te overreden, op eene bijeenkomst te Dender-tnonde, valsche stukken voor, nagebootste brieven van Alba aan Alava, den Spaanschen gezant te Parijs, waarin de adel met Philips' wraak bedreigd werd Egmo.nd bleef trouw.

Nu handelden de sektarissen alleen. Duur kwam hun ⁰P^stand^¹quot;^heiquot;-euvelmoed hun te staan. Het verraste 1 alencijn werd door NoiKCARMivs hernomen, en eene bende van 4000 Geuzen onderdrukt, te Austencecl bij Antwerpen, door 800 man van Philips de L\\\ov, heer van Beai voiii geslagen. De oproerlingen deinsden allerwege.

5) Bemoedigd door die overwinningen vergde Marga-retha van alle hooge waardigheidsbekleeders des lands

(I ^: Men Ic-zu in de Â«StadionÂ» Oranje s jjlakkaat ten gunste der Jn-quisitio van â gt; Januari '1506 (XWII deel : zijne encycliek van quot;2'2 April 1501). gebeden tegen de ketterij voorsclirijvende jaargang 1S81 ; zijne deemoedige brieven aan don Paus van 12 Mei en 8 Juni 1560 jaargang. 'gt;lt;1Â° deel), en nion beoordeele don mm.

- In eon brief' van Lod. van Nassau van IH Aug. 1560: Â«Mem Iroro, le l'rinco d'Orange traite avec lo colonel Georges Van Hull, qui de concert avec 1 olectour de Saxo recrute des reitros on Alle-magno. Los levees so font au nom du prince d'Orange et de la noblesse dos I'ays-Has, (Zie: Hes Huguenots et los Guoux door Kervijn de Lottenhove, I. ;!53 en 354.)

bceiÃ¼stormsf Aan vele katholieken had de heeldstonn de oogen ge-opend en eene scheuring in het compromis te weeg gebracht. De Moge adel had door een nieuwen eed den koning trouw jjfezworen. Den sektarissen zonk de moed in de schoenen. Velen verlieten het land. De Zwijger volgde hen weldra. Maximiliaan Hennin, graaf van Boussu, trad als gouverneur in zijne plaats. Er heerschte weer rust, eene rust die den storm voorafgaat.

1) Â«Liever duizendmaal stervenÂ», had Philips in Ec-mosd's tegenwoordigheid eens gezegd, Â«dan ketterij in mijne landen te gedoogen.Â» Bij het vernemen van den beeldstorm ontstak hij in woede, en zwoer den woestelingen hun euveldaden duur betaald te zetten. (1). Om _llb;u de Nederlanden te straffen koos hij van zijne veldheeren den knapsten uit, Don Alvakez dk Toledo, hertog van Alba, eene strenge soldatennatuur. wien majesteitsschennis tegen God of koning als de afschuwelijkste aller misdaden gold.

Ware Piui.ips zelf overgekomen, zooals hij meermalen beloofde, had hij, na de hoofden des oproers gestraft te hebben, eene algemeene amnestie verleend, waarschijnlijk zouden de Nederlanden voor hem behouden gebleven zijn.

Aan het hoofd van een leger van UOOÃ¼ uitgelezene Spaansche en Italiaansche krijgslieden, dra door Duitsche Alba's doei, _lulurling_{en vers}terkt, kwam Aluv (20 Juni 1567) in ons

land, met het doel, niet slechts de beeldstormers en opstandelingen streng te tuchtigen, maar ook alle privilegiÃ«n van gewesten en steden op te betten, van de Neder-

(1) Viglius on Granvelle maanden tot toegevendheid. Â«Sire, schreef de laatste, la voie de la clÃ³mence est la plus sÃ¼re. KÃ©pandre Ie sang de ses sujets. c'est s'nffaiblir soi-mÃªme. II faut savoir benucoup par-donner, Ã©t les services rendus autrefois doiveut plus poser dans la balance qu'un moment d'erreur.

2) Ken groot aantal edelen en honderden burgers, de graven van Egmond en Hooux zeiven, werden op bevel van den nieuwen landvoogd in hechtenis genomen, om _{Baad van be}. voor eene buitengewone rechtbank, raad der beroerten, te roerteu. recht te staan.

Â«Dass dieser liatk die ;/an- verdienle und xelbst yebun-dene Rathe far den frÃ¼heren Muthvoillen rear, darf wan ehtem Aiederlander freilieh nieht sagen Â».(1) Dat zulk een raad opgericht, en menig privilegie, o. a. dat der Vliesridders, van door vliesridders slechts gevonnisd te worden, door hem miskend werd, was in de 16^Je eeuw niets buitengewoons. Â«Man bedenke, wie in diefem besonderen lalle, u-o nek Majestatsverbrecher und Hochverrather /ante) den joruiellen Hechten der Provinzen sicher verstecken vollten, die Spanier sich zu besonderer Achtumj derselben uujijefordert fiihlen konntenÂ». (2)

Behalve den zwakken Del Kro en Vargas, dien Pm-i.ii's uit den kerker bevrijdde om hier rechter te zijn,

waren de leden van den raad Nederlanders. Al ba was \ ooizitter en sprak de vonnissen uit, meer gewicht hechtend aan de zienswijze van den wreeden Vahgas dan aan die der overige leden. Vargas' handelwijze is te laken.

doch lt;auch nuf ihn, zegt Leo, wie auf alle gegen die Recolutwn thaligen Spanier, hat die giftigste Verleumdung thren (yeifev ausgespritztÂ» (3\ De hardvochtigheid van Bloedraad? Vargas, de onverantwoordelijke lichtvaardigheid, met

ili De protestantsclic geschiedschrijver Leo. Niederliindische lie-schichto. 'iile lid, bl. 497.

(2) Leo. '2Je bd. bl. 501. Ook liakhuizen van den Uiink zen-t: Â« Na uitspattingen, zooals de beeldstorm moest de justitie het zwaard gebruiken . en men kan er niet aan twijfelen.' dat de bestraffim' geringer was dan de misdaad, dat t getal veroordeelden veel kleiner wns dan dat der schuldigen.Â»

welke tal van dooclvoiiuisseu gestreken werden, de achteloosheid voor de rechten van derde personen op de verbeurdverklaarde bezittingen der veroordeelden, wekten verbittering en verontwaardiging, en deden aan die rechtbank, als instelling niet te laken, den naam van Â«.bloedraad'Â» geven. (1 .

Het getal der veroordeelden bedroeg van 0000 tot 8000; volgens getuigenis van de Staten-Generaal aan den hertog van An.iou 80Ã¼0; volgens eene aan Alb.v vijandige memorie, in de Spaansche Archieven gevonden, 0000. Doscfigeuzen. Vele gedaagden verschenen niet. en gaven met een tal bandieten vereenigd, onder den naam van Bosciicei /kn', Ai.ba de handen vol werk.

3) Op de verbittering des volks, op liet geld der con-sistoriÃ«n en de uitwerking zijner Â«justificatieÂ» bouwend, achtte de Zwijger den tijd gekomen om met geweld de Spanjaarden van hier te kunnen verjagen.

Hij gaf voor, niet tegen den koning, maar tegen den dwingeland Ai,ha , Â«die 's konings bevelen miskendeÂ» invallen iicr op-naar de wapenen te grijpen. \ olgens afspraak, zou de slamloiingen. _Hug_enoot CoCQU A ii.i.k in Artesir, JaX de VlLLERS ill Gel re, Lodewi.i k van Nassat iu Gronlrifjen, de /wi.ioei zelf met een grooter leger in het land van Luik en /1 ra-bant vallen. Gelukkiger dan (quot;ocqukmi.i.k en Viu.ers, siag 'J^iiiger-slaagde LonEWi.iK er in den graaf van Aur.Miii iÂ»; bij //./-'ee \.hgt;. i;^,_ri_{ee te vers}l_aan (1568'. A it km li Kit G sneuvelde.

4) Alvorens den vreemden indringeling te verjagen, wilde Al.B.v de hoofden zien vallen van twee voorname mannen, die hij beiden, helaas, als vijanden zijns konings

^Ã¼quot;¹k^S ^vaquot; beschouwde, van Egmond en Hooune. Zij werden (5 Juni) en HoerÂ» ioigt;\ JJrussel onthoofd.

den gevierden held, die de slagen van St-Qnnitin en Grr-relinqen voor zijnen meester gewonnen had, den te weinig scherpzienden ridder, door OÃ¼an.if. en Louewijk van Nas-sai' een oogenblik verleid, doch altijd getrouw aan de grootste nationale instelling, (2) den katholieken gods-

dienst, eu van November 15G(3 af, onwankelbaar ook in s konings trouw, den edelnioedigen graaf, die weinige uren voor zijn dood nog in een brief(l) aan Philips van zijne goede meening ten opzichte van God en koning een doorslaand bewijs gaf, Ecmoxd te doen onthoofden! Eene j^ioye politieke tout was t, eene daad van onverantwoordelijke ondankbaarheid; een gerechtelijke moord echter niet, wijl de graaf, .stadhouder van Vlaanderen voor een IvOimig, die zich tot hoofddoel stelde de ketterij uit zijne staten te bannen, aan ketters verlof bad gegeven op verscheidene plaatsen, o. a. te Gent, bedehuizen op te richten, zelfs op plaatsen, waar tot nu toe niet gepredikt was. Dit, zoowel als de oppositie tegen 's konings bestuur, werd toen als majesteitsschennis aangezien, en in zake van majesteitsschennis, zoo meenden Philips en Alb.v, vervielen alle privilegiÃ«n. (2).

lt;lt; Het Uomeinsche recht (3), dat tot grondslag van de juii.-piudenlie dier tijden diende, gaf hun genoegzamen grond tot die meening.- (4\ Hoornu, blijkens ziji? testament in 't katholiek geloof gestorven, maar destijds wei

des priviNWes los mieux ('â tablis dos ancionnos provinces belRinuosÂ» (Ciroen van Prinsterer. Â«Archives,Â» I. IGCÂ».)

I | Sire. ik heb boden avond bet vminis vcnionion dat bot uwo Majesteit bebaagd beeft over mij uit te spreken. Iloowol bet nooit mijne meening is geweest, iets tegen den persoon of den dienst uwer .Majosteit te ondornonion. noeli tegen onzen waaraobtigen aloudon godsdienst, wil ik toob geduldig dragen, wat bet don goeden God bobaa^t mij toe te zenden. Zoo ik gedurende deze Deroerten iets mocbt gedaan of toegelaten bobben, dat biennede niet scheen overeen te komen, dan is bet geschied met eene ware en goede meening voor den dienst van ,'quot;d uwe Majesteit en door den nooddrang der omstandighodon. Daarom bid ik L we Majesteit het mij te vergeven en medelijdon to bobben met mijne arme vrouw, on kindoren on dienaren, tor herinnering mijner vroegere diensten. In deze hoop ga ik mij thans aan (iods genade aanbevelen.

licht een bedekte aanliangei' tier sektarissen, die iu zijn stadhouderschap Doornik huu toestond drie bedehuizen te bouwen, en beelden uit de katholieke kerken tot ton-dauienten te gebruiken, was meer plichtig en verdient overigens minder sympathie.

Egmond's terechtstelling had zelfs Al ba tranen uit de oogen geperst. Paus Greg. Xllf smeekte Philips in een brief aan EgmoncTs weduwe en kinderen hunne goederen terug te schenken, vat dan ook gebeurde. De Markies van Bekgen ontsnapte door eene doodelijke ziekte aan de koord van den beul, die Montionv (1) in de gevangenis van Simancas wurgde.

sia^ v. jemguiii. Nadat Alba Lodewi.ik van Nassau te Jamgurn volkomen geslagen had, kwam hij naar het Zuiden terug om de troepen van den Zwijger het hoofd te bieden. Het gelukte hem de achterhoede van 's prinsen leger te over-oranje mo t zijn _va|i_en (\2 Oct 1508). Geldgebrek deed het overige.

5) Aan zijn plan, deze gewesten tot een enkelen staat om te scheppen en het gezag te centraliseeren, kon Alba nu de hand gaan leggen. Op zijn last maakten Violius en eeuige andere rechtsgeleerden een algemeen strafwet-Crhnine-k or.ii- Â«rrimiiiPt'le orJonnantiÃ«nÂ» genoemd, dat als een mees

NieawÃ¼oor?, van Doch de heffing der belasting van den honderdsten ijeroerteii. penning aller eigendommen, van den 10''^pquot; penning voor den verkoop van roerende, en van den JO'¹'quot; aller onroerende goederen door den kooper te betalen, belgde uitermate ons handeldrijvend volk, reeds door Egmond s terechtstelling, door de gestrengheid van den raad van beroerte en de oprichting van AlÃ¼a's trotsch standbeeld te Antwerpen verbitterd, en maakte de kloof tusschen Spanjaarden en Nederlanders, zoowel katholieken alsnieuw-gezinden, dieper en dieper. Van het innen dier belasting kwam niets.

Alba had het land betrekkelijk rustig gevonden: bij zijne komst was de groote massa der natie koningsgezind.

11 Volgens Cabrera, zou Montiguy iÂ» misdadige betrekking hebben gestaan met den zwakhoofd Don Carlos, Philips zoon.

Toen hij naar Spanje terugkeerde, had de ontevredenheid de meeste harten gewonnen en overal nieuwe brandstoffen voor het oproer opeengestapeld.

De algemeene amnestie in 1570 geschonken, miste op Ar/inestie. de gramme gemoederen hare uitwerking, Ã¼it het buitenland hield de Zwijger door talrijke handlangers de gisting gaande, en zocht door zijne broeders de vorsten van Frankrijk en Duitschland ter begunstiging zijner plannen over te halen. Lodkwuk \ w Nassai vocht met de Hugenoten te Montcontour en vluchtte dan naar La Rochelle om in naam van den prins van Oranje, den buit dooide Watergeuzen aangebracht, te verkoopen. Den 14 Juli 1quot;gt;71 vinden wij Lodewi.ik ie LumÃ¼jiiii om met KaÃ¼ki, IX een inval in BelgiÃ« te beramen, en wat later te Fontaine-bleau, waar hij aan Kaki i. IX voorstelde de Nederlanden tusschen Frankrijk, Engeland en Duitschland te verdeelen.

Duitschland zou Brabant, Gelder en Luxemburg onder den prins van Oran.ik als keurvorst krijgen. Na lange onderhandelingen beloofde Kakel IX, tegen afstand der Z.-Ned. gewesten, aan den prins de souvereiniteit over Holland, Zeeland en Utrecht. (1)

G) Vasten voet in Holland verschaften hem, door de inname van den Uriel (157-J), de Watkroeizkn, die even quot;i¹.,¹¹â¢

als de Boschgeuzen, uit het schuim der bevolking, uit vogelvrij verklaarde Calvinisten en avonturiers bestaande,

onder Tresi.on en Willem de la Mauck, graaf van Lummex ^w;,uu'lt;^gt;i'zen. oFLumev, een afstammeling van het Â«Everzwijn der Au-denne.nÂ», op zee van roof leefden.

Aan die zeeroovers had Oranje patent gegeven om in zijnen naam Â«zeeoorlogÂ» te voeren. Dezen grondleggers nu der Nederlandsche vrijheid, uit de Engelsche havens door Elisabeth verwijderd, gelukte het bij toeval den Briel te overrompelen Â«in naam Je konings en dus prinsen van OranjeÂ». Te vergeefs spande de stadhouder Borssu alle krachten in om de stad te hernemen. De bezettingen der Hollandsche steden werden dra naar het Zuiden beroepen,

De inneming van den Uriel had tot gevolg, dat de mis-Gevoig. noegde steden van Holland en Zquot;land, Amsterdam en .Uiddellmra uitgezonderd, de gedunde garnizoenen verjoegen en bezetting van den prins innamen. Hun voorbeeld werd dra door de meeste steden van ('trecnf, l'rledand en Gelderland gevolgd.

Jequot;- des opstands. had men de wapenen opgevat; het gelooi zou vrij zijn; Â«in njani den koninfi*Â» namen de prinsge-zinden de steden des konings, doch overal schonden zij Â«de satisfactie*Â» (1), overal bleek uit hunne daden zonneklaar het Calvinistisch en revolntionnaire karakter dei-omwenteling: Â«de strijd voor de privilegiÃ«n begon met de verkrachting der privilegiÃ«n'Â» ; er werd gebeeldstormd, en met het goud der kerken Or.vxje's schatkist gevuld; oj) bevel van Lumhy werden de R. K priesters verjaagd of gedood (Martelaars van Gorkum). Niettemin liet Oiivnjk Limey als zijn plaatsvervanger in Z.-Holland, totdat hij den geleerden priester MÃ¼siÃ¼s, tegen 's prinsen bevel, had doen folteren en dooden.

7) Tegen Jlenj n wendde Ai.ha al zijne krachten. Maar xieuwe kiijgs- ook de Zwijger was niet onledig gebleven. Met een leger ^,ochmiIiu⁽ki!^lquot;^ie van 16,000 Duitsche huurlingen drong hij over lloi-rmonil 2) in Brahant. tot kort bij lt;te belegerde stad door, doch berpon vaÂ», werd, door Juli aan Uomkuo 's nachts overvallen, geducht bij //lt;*riniifnies geslagen. De 13artholomeiisnac/it verhinderde verdere hulp uit Frankrijk. Bergen kapituleerde Het garnizoen moest den duren eed zweren, niet meer tegen den koning van Spanje te strijden. Vreeselijk woedde Alba's Mecheien ge- toorn tegen het ongelukkige Mechel en, dat den vijand piunrierii. _/jj_ne j_)00rten geopend had, door driedaagsche plundering, met moorden en heiligschennis gepaard.

Eer Ai.ba's benden naar het Noorden optrokken, om het verlorene te herwinnen, was de Zwijger er op be-

11 gt; |)o satisfactie ot' verdrag van overgaaf van Dordrecht o. a. behelsde: Â«Dat belangende liet punt van de religie, d'oxercitie van de Catholycko Religie zoude onderhouden worden, zonder eeniglie ver-hinderninghe, letsel of injurie.Â»

i''2i Oranjes krijgsvolk vermoordde er een aantal geestelijken in de kerk van het huidige Seminarie, tegen den wil des veldheers.

nu in oorlog met zijn vorst, had eigenmachtig zijne stad-^Slad,quot;'^u'^lÂ®''^{s van}

Den 19'*quot; Juli 1072 werden de Staten van Holland op verlangen des prinsen, te 1 ford recht saamgeroepen. ^Ie ' 'quot;i'ireciit. waarop Pu. Maumx van St.-Ai.dkcondh, Oiianje's gevolmachtigde, twee afgevaardigden des adels en twaaÃ¯f der opgestane steden, den Zwijger als wettigen stadhouder over Ilollaud, Zneland en l'trecht erkenden, en hem 100,000 kronen uit het goud- en zilverwerk der kerken saamge-Ijracht, tot het voortzetten van den oorlog inuillifden.

Huichelend bleef men nog Philips als vorst erkennen en den Katholieken, echt machiavellistisch, vrijheid van godsdienst voorspiegelen.

8) Dapper was het Spaansche leger, het dapperste van Europa; dit bewees de tocht van Mondiugon door het ^Mondiag^on-water naar Zuid-Beveland; maar wreedheid ontsierde zijne heldendaden. Onder Don FÃ¼edekik de Toledo, Alba's ⁱⁿ

zoon, trok het in November 1.quot;gt;72 ter herovering van Holland op. Zntphen werd stormenderhand ingenomen en ^/lquot;i^{,lllt; n} k⁰quot;⁰-onderging het lot van Mechelen. Nog gruwzamer gingen de Spanjaarden te werk in Naar den, uit welke stad een ^x'^ia|,(len-schot op den onderhandelaar Boussr gelost was. Wanhopig verdedigde zich zeven maanden lang Ilaarlon's be- ^I,a:i,'^:eni-zetting, door de burgerij (Kenau Hasselaak) krachtig ondersteund. Van weerskanten werden er gruwelen gepleegd. Toen de uitgehongerde stad zich overgaf, werden de predikanten, de beeldstormers, de bevelhebber Ripperda en de soldaten van het garnizoen, die vroeger beloofd hadden tegen Philips niet meer de wapenen te draden,

ten getalle van 2300, over de kling gejaagd. Voor Alkmaar stieten de Spanjaarden het hoofd; en bijna terzelfder tijd werd BoÃ¼ssu op de hoogte van Hoorn door eene N.-Ne-^{Zeegevcc,lt:Zui}-derlandsche vloot onder Kohnelis Dikkzoon geslagen en ' ^lquot;quot;^ssu' gevangen genomen.

1573) zijne waardigheid moest overgeven aan den zach-teren Don Lons de RequÃ©sexs.

1) Philips kwam niet; Requksens kwam te laat. Alba. door zijne te groote gestrengheid, door zijn trots, Oranje door den nationalen afkeer tegen Spanje en den godsdienstijver der hervormden te prikkelen, hadden de bevolking van haren koning vervreemd. Verschillende gewesten waren reeds verloren. Slechts op zijne Spaansehe huurlingen kon de nieuwe landvoogd rekenen, en de oorlogszenuw, geld, het eenige middel om muiterij onder hen te voorkomen, ontbrak. Daarenboven mislukte zijn eerste onderneming, den heldhaftigen Mo.vdrago.v in Middeltjura te ontzetten. Zijne vloot werd bij Roetnersn-ah' door de Zeevwkn geslagen, en MuldcWnry bezweek. Reqi ksexs Slag op de moo-onderbevelhebber Sa.vcho d'Avila behaalde daartegen op kerheide. _t|_e ]\[₀₀k_erheide (12 April 1571) eene schitterende overwinning op de Duitsche huurbenden van Lodewi.ik en Hendu^k van Nassau , wier lijken nooit teruggevonden

2) Valdez kon nu het, door t aanrukken der Dnit-Bei^eg ' ''â quot;'n. _sc]_iel._s onderbroken, beleg van Leiden, hervatten. In die stad, van geen garnizoen en slechts karige levensmiddelen 'voorzien, behield de partij van verzet tot het uiterste, aan wier hoofd de onversaagde burgemeester van dei: Werpf met den geleerden en krijgskundigen Jan Douza stond, de overhand. Â«Al moet men den linkerarm van hon-qer opeten, met den rechter zou men zich rerdeditpiriÂ», tot 'dat de hulp, door Oranje toegezegd, aankwam. Men hield woord. Bijna de helft der uitgemergelde bevolking zonk in 't Â«Taf, eer Lodewijk van Boisor met zijne vloot over het overstroomde land de stad kon naderen en ontzetten. Leiden's dappere verdediger legde eenige dagen later zijne waardigheid neer, toen Oranje, de privilegiÃ«n der stad miskennend, de vroedschap eigenmachtig verminderde. Â«In naam des katholieken koningsÂ» stichtte de Zwijger hier eene kweekschool van Calvinistische predikanten, de

Â«absolute macht, autoriteit en souvereiu bewind tot directie van 's lands zakenÂ» hem door de Staten van Ifo!-land en Zeeland aangeboden, aannam, en de vredesonderhandelingen, door den koning in Maart aangeknoopt,

3) Vrijheid van godsdienst voor de Calvinisten, of geen vrede! Zoo schreeuwde men; terwijl de uitoefening van den katholieken godsdienst reeds sedert 1573 geschorst

was, en Sonoy's bloedraad de gruwelen door de Ã¶ pan jaar- ^Sonoi:_a^lt;Ml^hlquot;^e'¹' den gepleegd, ver overtrof. Van 1573 af verklaarde zich Willem van Oranje openlijk Calvinist. Eene verloopeu non werd zijne gemalin in plaats van de Luthersche Anna van Saksen, die hij valschelijk bij den koning als katholiek had doen doorgaan en nu verstiet. (1). In de eerste ^l?tlt;quot; synode v.-m Synode van Dordrecht werd de Calvinistische kerkregeling voorloopig vastgesteld.

Den 29^en September 1575 volbracht de heldhaftige Mon- -^v'^in,lrasâ¢. dragon met zijn voetvolk een tweeden tocht door de wateren. die l^/iihpslond van Duiveluiid en Sc/ioiiW' n scheiden,

midden door eene vijandelijke vloot, versloeg de Zeeuwen op laatstgenoemd eiland, en nam Zierikzee. Gedurende het beleg dier stad stierf de edele RkouÃse.vs (5 Maart 157(3'^{v Dood}

4) destÃ¼ur van den Staatsraad tot de komst van Don Jcan, (5 Maart tot 4 Nov. 1576),

Het voornaamste staatslichaam, de Staatsraad, dut in naam van Philips, na KecjvÃ©sens' overlijden, de teugels ^Mquot;^i,eni^{der s}p-des bewinds in handen genomen had, zag zich dra ge- ^ro'f'^en-noodzaakt aan Philips' soldaten den oorlog te verklaren.

Wijl men hun de beloofde soldij niet uitbetaalde, sloegen eenige Spaansche regimenten op Schouwen aan het niui-ten, kozen zich Â«eletto'sÂ», verlieten het pas veroverde Zieril-zee. en gingen Aaht met zijne rijke omstreken plunderen, zelfs de abdijen niet ontziende.

Waar heil gezocht tegen hun moedwil? In den Staatsraad werd besloten een Nederlandsch leger tegen de on-^Xefi;/SIÃ©rs.^en

(1) Willem van Oranjp is viermaal gehuwd geweest: !) met Anna van Buren, wiens zoon Willem van Huren, door Alba naar Spanje gezonden, katholiek bleef'. 2) Anna van Saksen, Maurits' moeder,

verstoeten. .3) Charlotte de lÃ¯ourhon. -t- Louise dÃ³ Colignv, moeder van Frodcrik Hendrik.

verlaten te werven, 't Was al koren op den molen van Oi: wik, die meesterlijk van de omstandigheden partij wist te trekken. Hij liet door (ilymes, bevelhebber der Staatse lie troepen, den staatsraad gevangen nemen, en intrigeerde bi] de staten der gewesten, om een bond tussclien de zuule-liike provinciÃ«n en tloÃand-Zeeland tegen den Â«vieenide-lingÂ» tot stand te brengen. Dit zou den opstandelingen de gewenschte verademing geven, legen den wil dei stedelijke overheid zond hij Ouvieu van den I^mpel met Calvinistisclie troepen naar deuf, en bewerkte de samenkomst der generale staten in die stad. Het bloedbad door het rfpaansehe garnizoen onder de muitende burgers van MaaM richt aangericht, de plundering van A nf werpen (Spaan-Â«n fnrip tp \nt- sche furie\ waar een aantal burgers door bpaansche regi-quot; werpen 157Ã¼. ponten vermoord werden, verhaastten de onderhandelingen, door gevolmachtigden des Prinsen, in naam van Holland en Zeeland, met Utrecht en de znideliike gewesten gevoerd.

5) Terwijl de staatsche kanonnen tegen het kasteel van Creni losbrandden, werd de vermaarde IWijlcaih- van Gent C 1 â¢ -(8 Nov. 1576) gesloten. De twee partijen: 1) bleven den iiigitv,' k Nov. koning erkennen . doch erkenden tevens den 1 iiiNs ^ ax ^1o7(i' Oranje als stadhouder van Holland en Zeeland; 2) verbonden zich om de Ãpaansche soldaten uit het land te jagen en de plakkaten tegen de ketterij te doen afschat-fen; 3) erkenden de onschendbaarheid van den katholieken o-odsdienst, buiten Holland en Z eland. Aan die (rentxche Ã¯evrcdiqincj, welke ze slechts als een middel om bondge-nooten' te verkrijgen beschouwde, stoorde de partij van Oranje zich evenmin in liet Z. als in het N. Wat hiei-van het gevolg was, zullen we verder zien.

1) Op het oogenblik dat de Spaansche woestelingen Antwerpen plunderden, kwam de hun door Philips gezon-Don Juan's ^ _vei_cihe_er, 's konings halfbroeder Don Juan van Oostenrijk, in de Nederlanden aan.

ter, had Â«de laatste kruisridderÂ» , de overwinnaar van Lepanio, het stoute plan opgevat, de ongelukkige Ma ni v ^Doel-Stuaut uit den kerker te bevrijden en met haar Ei.isa-Â«ktm's troon te bestijgen. Hij vermeende dit des te gemakkelijker te kunnen uitvoeren, doordien Philips nu alle eischen der Nederlanders wilde inwilligen, slechts handhaving van zijn gezag en van den J{. !\ godsdienst vergend. Â«Doch hij werd door het tergend wantrouwen en de overdreven eischen der staten buiten zich zeiven gebracht, en Okanmk ontzag niets om eene volledige en on ^lt;-'^ranj^e'ⁿ'r's^eer' herstelbare breuk met s konings landvoogd te weeg te brengenÂ», (^11 door Juan's bedoelingen verdacht te maken zoo bij de staten als bij het volk. (2). Om alle Nederlanders tegen den nieuwen landvoogd te verbinden, bewerkte hij de Unie van Brussel waardoor Protestanten ,_{Jnie vrin r!rllg}_ en Katholieken der 17 ProvinciÃ«n zich verbonden: de ^{sel 7}â¢'aquot;-Spanjaarden uit het land te verdrijven, den I\. K. godsdienst te handhaven (? . en de pacilicatie, door de Cal-\inisten reeds op vele plaatsen geschonden, in eere te houden.

Nog in dezelfde maand namen verschillende Hollandsche steden satisfactie ( 3) van Oranje aan, eene overeenkomst Satisfactie, na korten tijd door de C alvinistische raddraaiers als niet bestaande beschouwd.

2) Ondanks 's prinsen tegenstreven, werd echter door bemiddeling van Keizer Rudolf, een verdrag Â«Eemriqeeuwigcdi.;' ran ediclÂ» tusschen de Staten-generaal en Dox .Ti ax?te Marchc in Luxemhuvr) gesloten, waardoor deze zich verbond de Spaansche troepen te doen vertrekken, de pacificatie van Gent aan te nemen, en de Staten-generaal saam te roe-

(â¢2¹ Don ti Mei l.quot;)7(p went oon door Willem van Oranje om de staten van Holland on Zeeland ondertcokond stuk don liertog van Alenoon, broeder van frankrijks koning aangeboden, waarin o. a.: Â«Que son altosso sera reouo comiiie cointo de llollande et do ZÃ©lande, et qu on lui remettra les dits pays eiitro ses mains pour en jonir, los possÃ©der ut los gouverner oom me los comtos lont fait do tuut tomps.Â» Korvijn. 1\', 53. Ã¶i.)

Verdrag van overgaat op voorwaarden van handhaving dor voorrechten en van don godsdienst.

pen, mits men beloofde hem als stadhouder te erkennen, en den waren godsdienst te handhaven.

Ue Zwijger weigerde in naam van Holland en Zeeland het Edict aan te nemen, bleef intrigeeren, bleef Â«wind zaaien, om uit den storm ruimschoots te oogsten.Â»

Te Madrid zoowel als in Nederland miskend, zonder lelt;*er, in het revolutionnaire Brussel aan allerlei lagen en beleedigingen, ja, aan levensgevaar (1) blootgesteld was het in zulk een toestand den landvoogd wel euvel te duiden dat hij, om in eigen veiligheid te voorzien, het verrassing van kasteel Van Namen verraste V Blinde hartstocht alleen kan ' namen ^V!in geheime lagen van den Zwijger biUijken, en Don Juan s daad van zelfverdediging, verraad noemen. Van uit zijn nieuw verblijf trad de landvoogd in onderhandelingen met Oranje intrigeert dg staten. Ã³iianjk intrigeerde. De landvoogd bracht eeu verdrag tot stand; maar OuaÃ¯sje's geheime invloed bewerkte, dat er slotbepalingen bijgevoegd werden, die, wijl zij Juan's gezag vernietigden, en voor hem zeer grievende beleedigingen behelsden, door dezen niet konden aangenomen worden. Dus voortzetting van den burgeroorlog. Hij, die het wÃ¨l meende, werd tot vijand des vaderlands verklaard, de bewerker van het nieuwe bedrijf in Â«het schoon treurspelÂ» daarentegen, zag zijn kuiperijen naar wensch geslaagd.

Het volk, altijd kind, liet zich door schijn begoochelen; en, als om de verwarring nog grooter te maken, bood de partij der Staten-generaal, nog niet Ã©Ã©n met die van Oranje, en nog minder met de dweepzuchtige Calvinistische, de waardigheid van gouverneur-generaal der Ne-Mathias v. Oost.derlanden den aartshertog Matiiias van Oostenrijk aan. ^g'^K' In werkelijkheid was hij niet meer dan de griffier, een werktuig van hem, dien dc staten ^22 Oct. 1577) tot Ru-waart van Brabant en luitenant-generaal benoemden, van den sluwen Zwijger. Met den dag werd de partij des op-stands machtiger, en vergde ze meer.

Nadere Unie van 3) In de i iiie van Jjrussel had men de onschendbaar-nr. Dec. 1577. heid van den R. K. Godsdienst in 15 provinciÃ«n aange-

(1) Twee aanslagen op zjjn leven door Bonnivet en Rellangreville en door Ratcliffe en Gray werden verijdeld.

nomen, niet uitsluiting van andere; in de Â«nadere Unie van BrusselÂ» verbonden zich Katholieken en Protestanten tegen Spanje onder belofte van verdraagzaamheid in zake van godsdienst, belofte, die reeds in 't volgend jaar door den religievrede (22 Juli 1578) tot wet zou verheven worden. ^Heli1^K^^Tod,!

Ziedaar dan de vrijheid van godsdienst, waarvoor men in het.V, zoo het heette, gestreden had, door de Staten-generaal erkend!

Hoe werden de nadere unie en de religievrede toegepast? Toepassing der In Holland schonden de Calvinisten overal de satisfactiÃ«n ^^erJiab'^en-der steden; de katholieke godsdienst werd verboden; kloosters en kerken werden geplunderd, en verbanning was het zachtste lot den geestelijken beschoren. Te Gent (ook in Brugge en \ peren) vierde een geringe minderheid van sektarissen onder Hembyzk, Rykove en den predikant D.vtiienus, op benden van protestantsche huurlingen steunend , harer dweepzucht ongehinderd den vrijen teugel.

.Tax vax Nassau, 's prinsen broeder, door diens invloed tot stadhouder gekozen, handelde in Gelderland even willekeurig. Eene terugwerking kon niet uitblijven.

4) Dox Juax, onmachtig, moest dit alles laten gebeuren, totdat hem Alexander Fauxese, prins van Parma (Margaretha's zoon), een nieuw leger in Januari 1578 toevoerde. Dank zijnen moed en Pauma's krijgsbeleid behaalde hij dezelfde maand nog, eene glansrijke overwinning op de staatsche krijgsmacht te Gemblou.v, waarvoor ^S|:18 ^v;'ⁿ Gem-echter de aanwinst van het trouweloos verraden Amster- Amsterdam dam (1578) de Staatschen schadeloos stelde. Den 26^s leu neemt satisfactie. Mei werden de priesters en regeeringsleden dier stad met geweld op schepen, zonder roer of mast, geplaatst, en aan het goed gelnk overgelaten, de kerken den R. K.

ontnomen, hoewel de stad uitdrukkelijk bij de overgaaf bedongen had, dat de R. K. godsdienst alleen binnen hare veste zou geduld worden, en de staten van Holland (17 Dec. 1576) den Amsterdammers vrijheid van godsdienst beloofd hadden. (1)

(l) Â«Immers zijn (wjj) wol tevreden u-lieden te laten de vrije dispositie op het stuk van de religie in den uwen. . . en te aecordeeren volkomen macht en authoriteit.Â»

_{D 1 (|] D} ^ Kort na de overwinning stierf, door leed en zorgen (1quot;) juau ij78. ondennijtul, de edele Don Jl \x, aanstonds door Ai.exax-

Jan Casimir. Bijna tegelijkertiid kwam J\x Oasimiu, zoon yan den keurvorst van de Paltz. door de Xederlandsche Calvinisten ter hulp geroepen, den verwarden toestand nog wanhopiger maken. Er waren nu drie landvoogden cu een beschermer van quot;t Â«Calvinistisch Siou.Â» (2)

liCNtuur vaÂ» .Â«It'xamW'r Fanu'si', x ;3:s a sÃ¯W lt;Â«S hot fjsui- tan di' stjfS:t!ns ÃSejiublieSi. lsÂ§8.

1) Behalve Xainen, Lurriiihiiiui en een deel van Jjru-binif stonden al de gewesten met het leger van Jax Casimir vijandig tegenover den nieuwen landvoogd, en het genie van den Zwijger leidde den opstand. Om de hope-Ã¯ooze zaak des konings te redden was er een groot veldheer en geslepen staatsman noodig, een man als I'akma was. Verbitterd over de gruwelen, door de Calvinisten onder Hembvzf. en Kvhove te Gent en elders begaan, over het schenden aller verdragen, had zich met den aanvang van Parma's bestuur eene nieuwe partij, die der Â«MalcontentenÂ», iTsvormd. Valentin- de Pardieu en Emm. de ljai:Ainii . bevelhebbers van eenige Waalsche regimenten, waren er de hoofden var.

Het duurde niet lang, of de staten van Ilener/ouwen, Doornikerland en IVaal.-c/i- l'laarulfrrn weigerden gehoorzaamheid aan de Staten-generaal, en sloten onderling de

(1) Â«Si ma conseionee ot mon devoir no m'arrotaiont, zoo scliroof Iiij aan Philips, je me jetterais contre un mur ou je me prÃ©eipiterais dans un abime. iiÃ©las I je suis eonime quelqu'un qui a les mains ooupÃ©es.Â» 'Jevuo gen. Mars I1S77. |i 378).

(â 2) Johan Casimir begclmldig'de den prins van Hranje. zitdi nooit ernstif om de Â«religieÂ» bekommerd te hebben en alleen erop bedacht te zijnosiuli grosz und zum llerrn zu machen.Â» Den 'i April 1Ã7⁽.I schreef hij aan zijne schoonmoeder Anna van Saksen: Â«lch ^olle micli diese SommerzÃ©it als der verlorene Sohn einstellen, dann ich habe mit. den Schweinen nun genug gegessen.Â» .lanssen \. â ' en (i.i

De l'iigolsche diplomaat Davison schroef aan .loh. Casimir: Â«On ne voit dans vos artes que calamitÃ©s. pilleries. sauvagerie et devastation.Â» (Kervijn \ , '286.)

van de ontevredenheid der Walen partij. Ie gelijker tijd if.79. dat hij Maastricht niet ijzeren arm omkneld hield, wist hij de Waalsche gewesten door zijne knnst van onderhandelen te winnen, en bracht ze door het verdrag van Afont-Eloij bij Atrecht, onder de gehoorzaamheid zijns ko-verdrag v. Mont-ninys terug. ^st- ^EloÃ¯- ^{8 A}igt;-

2) Doch reeds was ook in het Noorden eene gewichtigere Unie door Jan van Nassau (quot;en Oranje?) tot stand unie v. utreciu. gebracht, de Unie van I trecht, tot welke in een kort ^{23 J}an. 1579. tijdsbestek zeven noordelijke, gewesten. Holland, Zeelam!,

Utrecht, Gelderland, Friesland, Overijsel en Groninqin met (rent, Antwerpen, Hrussel en Mechelen toetraden.

1Â°) De gewesten verbinden zich zÃ³Ã³ vereenigd te blijven , alsot ze tegenover het buitenland maar Ã©Ã©n landschap vormden, met behoud echter van ieders bestaande rechten en privilegiÃ«n.

2 ) Geen gewest, geene stad mag eenig verbond met den vreemde aangaan, zonder toestemming der bondgenooten.

3quot;) Eenstemmige bewilliging der gewesten wordt vereischt in zake van algemeene belastingen , van vrede of oorlog.

sullen hem die van Hollandt en Zeelant dragen naar haer lieder goetduncken, ende de andere provintiÃ«n van deser Unie sullen hem mogen reguleren na inhout van de re-ligionsvrede dij de Erz Hertoge MathiasÂ», d. i., zoodat niemand ter zake van den godsdienst vervolgd worde.

Wapen der Uuie: gouden leeuw op een rood veld, in den voorsten rechterpoot een zwaard, in den linker zeven saamgebonden pijlen houdend. Wapenspreuk: Eendracht maakt macht.Â» De leeuw droeg den vrijheidshoed op den kop, na den Westphaalsche vrede, eene gouden kroon.

Â«Zooals de Unie, van Atrcchf een katholiek karakter ^Ge% Unies.droeg, zoo droeg de in ie ran / / recht een anti-katholiek karakter; gelijk de eerste in hare gevolgen leidde tot de verzoening der Waalsche gewesten niet den koning van Spanje, zoo leidde de andere in hare gevolgen tot de afzwering van Philips IIÂ» (1), tot scheiding van het Spaansch-katholieke Zuid-Nederland van het calvinistisch-revolntionnaire Noorden.

Dat de i'nv' van l trecht een anti-katholiek karaktei droeg, en de opstand van nu af aan voor goed in een daling, godsdienstoorlog ontaardde, bleek duidelijk uit de onder-¹⁵'^u' handelingen, te Kruien, door s Keizers bemiddeling, tus-schen de gevolmachtigden des konings en der Staten-ge-neraal aangeknoopt.

3) Verwijdering der Spaansche troepen, handhaving der privilegiÃ«n, nationale zelfstandigheid, vrijheid stond Philips toe; slechts erkenning van zijn gezag en handhaving van den It. K. Godsdienst bleef hij vorderen.

Wijl de Staten-generaal, onder Oeanje's invloed, vrijheid van den hervormden godsdienst in alle gewesten, en onderdrukking van den katholieken eeredienst in Holland en Zee-Misiukt. i_ancj vergden, kan men gerust beweren, dat het de Zwijger was, die de onderhandelingen weer deed mislukken. ^D Van lieverlede werden aan velen, ook buiten het Walenland, de oogen geopend. Streed men nog voor autonomie, voor voorrechten V â Philips had ze toegezegd. Waar de opstand zegevierde, werd daar niet het Calvi-nismus ingevoerd, en de li. K. Godsdienst gewelddadig, ten spijt der traktaten, onderdrukt?

Zoo oordeelde o. a. Georues de Lal.uxg, graaf van Jiermenberf), door de Staten-generaal met het stadhouderschap over Friesland en Groninoen belast. Wegens de voortdurende schending van de Pacificatie en den leligie-vrede zich door geene verplichting meer gebonden achtend, GroninleniSo. bracht hij Groirmnen onder gehoorzaamheid van zijnen koning terug. (2). Dit wordt door velen verraad genoemd.

rii Steonwijk door Jan van ilcn Kornput togen Itenncnberg vorÃ¼e-digd. De dappere Verdugo volgde Rennenberg in 1581 op.

Doch wanneer de Zwijger, (IS Aug. 1578 en 9 Aug. 1580) _Vei._{(lra van}steunend op de belofte van den laagsten der zonen van Piessls'ies Tours ('athakina de MeÃ¼icis, dat hem de souvereiniteit over Holland, Zeeland en Utrecht zal gelaten worden, Philips'

erfrechten aan een Valois verkoopt, (1) dan wordt dit den Â«1 ader de* J aderlandsÂ» niet ais verraad verweten.

Den 29quot; December 1580 teekende de hertog van Alen-ton¹, broeder van Frankrijks koning, de volgende verkla-ring,. Â« recersaalhrief Â» genoemd: Â« Nous, Fr a v sols, due Reversaaibriei. d' Au jou, p.v ratijiant la promesse, que nostre dier et hien-aime des l'ruiieoux a fait a uioji c/ier cousin le prlnse d Orange le neuJiesme d\iout dernier passÃ©, prometons au dit sleur.... et en oultre nous acordons des a sete /teure que le dit sleur prinse et ses houers desandans e droueete ligne dimeureni prinses et seigneurs souverins de llolande et ZÃ©-lande et L utree.... coinme aussi le dit prinse jure et promet lt;le demeurer en honne et ferme intelbganse, communication,

amitiÃ© sain et e et parfait e aveeques nous, nous faire a tout es /tocaslons tres-humhle servisse et procurer an tout et pur-tout r adcansernan de nostre grandeur par dessus tout es c/ioces.Â»

Philips voor wien die onderhandelingen geen geheim vogelvrijverki. gebleven waren, besloot nu zijn recht van ban en vogel- ^van Oranje, vrijverklaring op den meineedigen vazal toe te passen. Â«Wij Nederlanders, zegt de geleerde Frcyn, hebben het recht niet om het wapen, waarvan Philips zich bediende af te wijzen als een oneerlijk wapen, waarvan onze voorouders zich geschaamd zouden hebben gebruik te maken.

De laatste graaf uit het Hollandsche huis, .Tax I, heeft in een handvest van 1299 zich uitdrukkelijk het recht voorbehouden om er zich van te bedienen. In 158G verklaarde de raad van State twee Engelsche officieren vogelvrij ; Â«Zgt;o is 7, dat wij raad van State gecommitteerd nevens zijn E c cellen tie met voorweten en advies van de 11 eer en (xenemle Staten verklaren met dezen Willem Stanley en Roeland York schelmen e?i verraders van II. ^f. de ko-

l'hilips van Marnix, onderhandelde in zijn naam voor hem. liet bewijsstuk is onlangs gevonden. (Zie Kervjjn, V, 580 - 000.

it in I rhi van Knyeland, van zijne E.cvellfntii.' en van deze I er-eenicfde ProvinciÃ«n en voor zal.'ce a/s vijanden van God en de mensc/ien, proxcriheeren, abandonneer en en (/iven over nuts dezen aan een /â¢ i/elijl', wie zich hekloekt, dezelve ticee pvin-cifxde hoofdverraders hetzij levend of i/ood te brengen. 1 oor dezen kloeken feit zal venjolden u-orden met de som van :!000 i/uld'n; en zoo zulke persoon in eenine maniere te voren iets misdaan had, zal hem hetzelve (jansch verf/even zijn. Â» (1). _ ..

Op het banvonnis des konings antwoordde de /wyger zijiif apuidgic. door zijne Â«.1 polo;/ieÂ» waarin hij meesterlijk zich zeiven in de rol van engel, en Philips in die van duivel hand-haalt. (2 . Daarenboven dreef hij in de Stateu-generaal, waarin de Walen en het grootste gedeelte van Jirabant niet meer vertegenwoordigd waren, door. dat ze Â«den piiiiips af^ezwo- dwingelandÂ» Philips als landsheer der Nederlanden at-ren 2H Juli 1581. _ZWoeren , en alle ambtenaren van hun eed ontsloegen.

Van dit oogenblik af drukte de Calvinistische tyrannic ^Ver^;âde katholieke bevolking in de groote V/acnnsche steden.

en meer nog in Ho/land eu Zeeland. Hier (in de andere N. o-ewesten wat later i werd door een dekreet van den 20 Dec. 1581, de uitoefening van den 11. K. Godsdienst verboden, en de hij woning der 11. Mis zwaar beboet. De geestelijken werden gevangen genomen ot verbannen, en in het geheim voorzagen slechts eenige moedige priesters nog zooveel mogelijk in de behoeften der zielen. De vromeÂ» Jan vax Nassau poogde met niet altijd eerlijke middelen de hervorming te Nijmegen, en iu geheel Gelderland in tc voeren. Moet het bevreemden, dat geloofsijver een Jai regi i tot een aanslag op den vogelvrij verklaarden Â«â cartsketterÂ» aanzette? (Pater Timmermans â Zie Kervijn, \ 1, 299).

4) Eenige maanden na de plechtige inhuldiging van A.n.iou als Hkrtog van Brabant, te Antwerpen, nam Oranje Oranje graai van (jg opdracht der grafelijke kroon van Hol/and en Zee/and Â«82?^Aquot;Â° aan onder voorwaarde, de privilegiÃ«n dier gewesten, en de christelijk gereformeerde religie te handhaven, een

'2) Â«Ediderunt novum dogma, liis esse lueis et memUieiis nti quot; Krasmi Epistolae p.

naast zich te dulden, en vrije bijeenkomst toe te staan aan de Staten-generaal, die zeiven over belastingen, vrede en oorlog in het vervolg zouden beschikken.

Wat deden inmiddels Pakm.v en onze nieuwe Fransche Â«souvereinÂ»? Deze gevoelende, dat zijn gezag, door Oranje en de staten gekortwiekt, een schiinlt;rezalt;r was, trachtte,, . .. .

door de (mislukte i overrompeling van A ntwerpen aan zijnen 1582. titel eenige waarde bij te zetten; gene veroverde Auden-aerdr, een uitgangspunt ter verovering van alle Z.-Neder-landsche steden. (Zie Kervijn, VI, 365-369).

Hoewel het heulen met Frankrijk aan Oranje's populariteit in liet Zuiden een gevoeligen slag had toegebracht,

schreef hij toch nog (24 Juni 1584), dat hij, met het oog op de omstandigheden, alleen heil verwachtte van Frankrijk s koning. Doch de doodelijke wond, hem door den oranje gedood BourgondiÃ«r Balthazar Gehards (l) in 't S'.-Aaaten-klooxter te Delft sluikswijze toegebracht, verhinderde hem in de uitvoering van zijn plan, dat evenwel door zijn trouwen handlanger Marnix na zijn dood vervolgd werd. Oranjes rechter-Â«(gt;n fermerah la houche au.v coÂ»seillers da rol de France, ^lmr'^{d Ma}''^nix-schreef deze, en doimant pleinquot; viesure a sa majestÃ© en lui ojf raiit la possession entiere de ces pai/i-has, sans except ton auciineÂ». Â«Par ces discours, zoo luidt het op eene andere plaats, pent-on roir c/airement, lt;jne 1'off re a faire de tantes ces provinces en (jÃ©nÃ©ral a sa Majestr', pour Ãªtre anne.iuis toutcs ensemble a la couronne de France, est profitable an.c uns et aur aatres...... // semble rpie non seule-

Jarre off res telles /pit le puissent Ã©niouvoir, tnais (/ue mesmes nous en deron* faire a ronde et prompte instance'!). Voorliet huis van Oranje zal men van den koning een hertogdom of graafschap in zijn rijk vragen npour la rÃ©couipenser de. sa pretention de Ilollande et de ZÃ©landeÂ». O Vaders des Vaderlands!!

â â '''''^)â quot; lialthazar (â crurds. lt;gt; IIraiult. leed /ijne straf niet onge-i' loof'eljjke linrdvoohtighoid, zonder eenig geluid van weedom te slaanÂ».

dood niet wilde aannemen, riepen de Staten, hiertoe ge-XaTpanuaquot; noodzaakt door Parma's voortgang in het Zuiden, de hulp in van koningin Elisabeth van Engeland. Faunjsse namelijk, had na de inname van Maastricht (1579), (1) in 1584 en 1585 Gent, Brussel en Mechelen tot overgave gedwongen, zoodat Ostende, Sluis en het machtige Antic er pen alleen nog in BelgiÃ« den staten overbleven. Het ^Uelewcrpeii ^¹¹' Ijeleg der laatste stad, met schier onoverkoombare moeie-lijkheden gepaard, verhoogde zeer Faii.vese's krijgsroem. Vruchteloos stelde de garnizoens-kommandant Hohenlouh alle pogingen in het werk om de nieuwe wallen, door 18000 Spanjaarden om de stad geslagen, te doorbreken; vruchteloos zond Gi vnibelli zijne branders tegen de brug, waarmede Parma's genie de Schelde had versperd; vruchteloos poogden de Zeeuwen' den Kauwenste)jnschen dijk door te steken, om over het overstroomde land. levensmiddelen aan te voeren. De burgemeester Philips Marnix van St. Aldegonde leverde de stad den vijand over. (2).

inmime^n Aug. ])_e Â«koningin -der ScheldeÂ» viel, en moest, als de andere genomen steden, berusten in 's landvoogds voorwaarden: herstel van den katholieken Godsdienst, en verwijdering van alle hervormden binnen de twee jaren. De scheiding van N. en Z. was hiermede een voldongen feit.

leycesier's 6) Koningin Elisabeth, voor 't oogenblik nog beducht konist, lohu. _{voor een} ooj-jog met Spanje, durfde, evenmin als Hendrik Hl, de haar door de staten aangeboden souvereiniteit aannemen.

Echter liet ze zich bewegen haren vertrouweling, Robeiit Dudley, graaf van Leycester, met 0000 man hulptroepen naar Holland te zenden, VlÃ¼singen, den Briel en het fort Rammekens als onderpand vorderend. (3) Dezen Â«nieuwen GideonÂ» droegen de generale staten der N. gewesten de landvoogdij op, niet dien verstande, dat de macht er aan verbonden, den naam van Â«absoluut gezagÂ», haar door Macht. Leycester gegeven , verdiende.

(1) Vele soldaten van liet garnizoen en burgers sneuvelden in hun hardnekkigen strijd tegen Panna s troepen, doeh de stad werd niet uitgemoord. Zie liet Â« beleg van Maastricht Â» door II. Haakman eu 11. Allard.

(3) In 1616 kroeg de Republiek die drie plaatsen door Ãldenbar-nevold's beleid weer terug.

Zooveel macht in de handen van een vreemden hoveling verdroot vooral twee invloedrijke Hollanders, Pai lus Bcys,

lid van den staatsraad, welken men ter voorlichting van Leycesteh had opgericlit, en den vastberaden advocaat van Holland, (zie S 8(3-2) Jon an van Oi.dknbarneveld. ^{01denbarneve!d}. Deze werd de eigenlijke grondvester der beroemde republiek, en de stichter der staatsgezinde partij, die aan de staten van ieder gewest in 't bijzonder de souvereiniteit toekende (zie ^ 80.) Eenheid van gezag vroeg Levces-ter; naar decentralisatie streefde Oloenbaiineveld. VÃ³Ã³r Levcester's komst had deze reeds bewerkt, dat de staten van Holland en Zeeland den jongen Maurits van Nassau als stadhouder dier gewesten benoemden, en hem den titel vanquot;Â»* enlt'.quot; van Â«(jehoren prim van OranjeÂ» gaven.

7) De instelling van den raad van FinanciÃ«n, (met den Oorzaken van dweepzieken Reixgoud als schatbewaarder), waardoor hij val.

verandering in de regeering bracht, en zijne bevoegdheid overschreed: het verbod door hem uitgevaardigd van met 'Spanje en de Z.-Nederlanden handel te drijven; het gegronde mistrouwen in de Engelsche politiek, door het verraderlijk overgeven van Devenlcr en eener schans bij Zutphen versterkt, waren zoovele redenen, waarom Levcester's geringe populariteit geheel verloren ging, en het verzet tegen hem immer heviger werd.

Van eene tijdelijke afwezigheid des landvoogds maakten de staten van Holland en Zeeland gebruik, om Maurits het gezag van stadhouder op te dragen, en hem als ka-pitein-generaal aan het hoofd der legermacht te plaatsen.

Weinig baatte den landvoogd de steun der Calvinistische Vlaamsche uitgewekenen, der predikanten, en der door hen tegen Oldenbarxeveld van nu af aan reeds opgehitste mindere volksklasse. Hij vertrok in December 1587 zÃ¼^vertiek naar Engeland, na den lande meer na- dan voordeel aangebracht te hebben.

Midden tusschen de klippen der baatzuchtige Engelsche politiek en inwendige verdeeldheid, had de schrandere Ol-denbarnevei.d het staatsschip ongedeerd weten te sturen.

De strijd tegen Leycester ontwikkelde den regeerings-vorm der republiek, wier vestiging dagteekent van zijn vertrek, 1588.

1) In 't eigenlijke jaar der stichting van de republiek^ 1 ;gt;88) bedreigde haar reeds het grootste gevaar van ondergang.

PainiA staakte eensklaps den loop zijner overwinningen, door de inname van Grave en Venlo nog vermeerderd, om zijne dappere regimenten in Dninherh n, waar eene groote vloot hen opwachtte, bij een te trekken. Waarom?

De Armada 1588. Ãit Spanje daagde eene aimada op, 130 groote oorlogsschepen, 20,000 koppen sterk, eene Â«onoverwinnelijke vioolÂ». door Philips bestemd om, met de troepen van Parma, den moord van Makia Stuaut en de hulp aan de Nederlandsche opstandelingen verleend, op de trouwelooze Elisabeth te wreken. Veroverde de Armada Enr/e/anil, hoe zou de kleine republiek nog weerstand hebben kunnen bieden V Wat niemand echter verwacht had, gebeurde: terwijl een vcmU'M. smaldeel der Nederlandsche vloot 1 akma te 1)'ilitier!t /t ingesloten hield, streden de logge Spaansche zeekasteelen onder den onervaren vlootvoogd Medina Stdom v telkens met nadeel tegen de kleine doch vlugge Engelsche en Hollandsche vaartuigen. Tot overmaat van ramp werd de Armada zoo door stormen geteisterd, dat slechts 58 gehavende galjoenen in Spanje terugkeerden.

2) Inmiddels had de stadhouder van Holland en Zn'land^ Prins Maukits, den ouderdom van 21 jaren bereikt.

oidenbaineveM. Terwijl de raadpensionaris van Holland, de verreweg machtigste provincie, door zijn invloed in dit gewest niet alleen, maar ook in de Staten-generaal, wier voorzitter hij was, als hoofd der in- en uitwendige politiek kon beschouwd worden, was Maukits het schild waarop 's vijands aanvallen stuitten, de degen, die nieuwe gewesten won.

Manrits. Sedert 1590 stadhouder van vijf gewesten en bevelhebber der land- en zeemacht, stelde de eerste dienaar der staten zich tot wit lauweren op het oorlogsveld te plukken, en den Spanjaard uit het land te jagen. Zijn neef Willem Lodewijk , stadhouder van Friesland en Groningen, een ervaren kapitein, stond hem wakker ter zijde.

Aan de snelheid van liet vervoer zijner troepen over ais veldheer, stroomen en kanalen , de vlugheid van beweging in den slag door splitsing dei- zware regimenten, de strenge krijgstucht en eene onovertreilelijke krijgstactiek, dankte Mai -iuts zijne overwinningen. Veiov. v. breda

Geertriihl' ithery en het belangrijke Gioniiu/en moesten zicli van 1590-1.quot;iO l aan hem overgeven. Ook in Kuiilen, door IiDZ.vki) II, graat van Ooxt-I Vin-i/arul, bestuurd, legde hij een staatsch garnizoen (1).

3 Pak^ia had een hem waardigen tegenstander gevonden. Parma. Daarenboven ziekelijk, zag hij zich gedwongen de gedunde bezettingen der steden aan hun lot over te laten, wijl hij ^Madllrlocquot;ⁱ-op last van Philips met de beste helft zijner troepen tot hulp der Fransche LiguÃ¯stkn tegen Hkxduik IV moest optrekken. Zijne verdiensten werden vergeten, zijne bedoelingen door den achterdochtigen koning miskend. Afmat- Miskend, ting en droefheid verhaastten den loop der slepende ziekte,

Achtereenvolgens benoemde Philips tot zijne opvolgers den graaf Ehnkst van Mansveld, den aartshertog Ernst van Oostenrijk:, den graaf van Fuentes en eindelijk den ^zÃ¼n opvolgers, aartshertog Albert van Oostenrijk, die met 's konings dochter, de Infante Isabella, huwde. Albert, een man van karakter en onkreukbare trouw, even ervaren in staatszaken als in krijgskunst, was zijner bekwame, deugdzame en manhafte gemalin waardig. Den aartshertogen stond De Ned. bruid-Philips de Xcdei-hnulcn als bruidschat af, onder voor- ^schatlt;||l'_|^^artsb. waarde, dat, zoo ze kinderloos bleven, deze gewesten aan Spanje zouden terugvallen.

Igt;e Nederlanden? Noord-Nederland, reeds van het Zuiden gescheiden, volhardde in zijn verzet, en volhardend bleef het geluk der Unie toelachen. Het door Oranje zoo Verbonden met lang gewenschte verbond met Frankrijk en Evcjeland kwam ^I' '''^equot; ^Kquot;^i;'^lr)%' tot stand; de inname en plundering van Cadi.r door eene Cadix gepiun-IIollandsch-Engekchc vloot, en de door Maurits' ruiters ^dc'^d'

rl O.-Frieslund mut Embden werd den 'IT* .Mei 174-t na den ge-lieimnisvollen dood van den lantsten Cirksena, door Froderik II van Pruisen in bezit genomen. (Zie O. Klopp's Kriedrich If, 152-155.)

op Varax behaalde zege bij Turnhout brachten den Spanjaarden gevoelige verliezen toe.

Zijn Cadix door de Hollanders verwoest!... Dien smaad moest Philips, eens de machtigste vorst der aarde, nog verduren, alvorens door zijn heldhaftigen dood een half verbroken schepter zijnen zwakken zoon Philips III in

4) Tot nu toe waren de Spanjaarden in geregelde gevechten onoverwonnen, en gold het als een waagstuk zich Slag van Nieuw-_met hen te meten. In 1(500 zonden de Staten-generaal poort wk), _{Maukits met eeil} leger van 15000 man naar Vlaanderen, om Duinkerken, waaruit de vijand den Ned. handel groote schade toebracht, te belegeren. Albkkt tiok hem te ge-moet met 12000 Spanjaarden en Walen. Na hardnekki-tren strijd behaalde Maurits' leger, door zon en wind begunstigd, by Nieuwpoovt, eene schitterende overwinning.

Over de voortzetting van den tocht naar Duinkerken, had er na den slag tusschen Oldkbaknevelu en M.u ans eene woordenwisseling plaats, die waarschijnlijk de eei^te oorzaak was van den twist tusschen die twee invloedryke mannen, welke zulk een tragischen afloop hebben zou Beleg v ostende De staatspartij bezat nog Ã©Ã©ne stad in BelgiÃ«, Ã¼stende.

^16m' Het gelukte in 1(504 aan Albert's veldheer, den (xenuees Ambuosius Spinolv, een krijgsman tegen Maurits opgewassen, na driejarig beleg, die vesting op den Engelschen (1) Inname 1604. kommandant, Francis Vere, te veroveren.

Maurits nam van zijnen kant Sluis en (jvare. Lene reeks van glansrijke wapenfeiten ter zee werd in lbOb door den roemvollen strijd van Reimer Klaassens bij Rein. Klaassens J^aap St- Vincent (zijn dood), en de overwinning van â a-â â cob v. Heemskerk in de baai van Gibraltar, geopend,

j. v. Heemskerk. 5) Daar Frankrijk in 1598, en Ktkjeland, na a-beth's dood in 1(304 den vrede met Spanje gesloten had-den, zochten ook de staten, zoo niet den vrede, dan tocli een wapenstilstand met den vijand te bewerken. Evenzeer i2jarigbestand verlangden de Aartshertogen naar verademing; en zoo

(i l Na Leycester's vertrek bleven de Engelsclie hulptroepen nog ge ruimen tijd in ons land. Het beleg van Ã¼stende kostte aan meer dan 400,000 man liet leven.

kwam men te Antwerpen door bemiddeling van den Fran-schengezant Jeannin in 1609 tot een twaalfjarig bestand:

Spanje zou voorloopig met de Veremigde provinciÃ«n als met vrije staten handelen, enquot; gedurende deze twaalf jaren zou iedere partij behouden, wat ze voor het oogenblik bezat.

Regeerinysvorm: 1) Na Oranje's dood werd aan een Kaad van state, met Maukits aan het hoofd, het uitvoerend bewind toevertrouwd.

Onder LeycÃ«ster was deze, bij 's graven komst ver-meuwde raad van weinig beteekenis. Na diens vertrek andermaal niet de hooge leiding der staatsaangelegenheden belast, was hij toch op den duur niet opgewassen tegen den invloed der Staten-generaal, op wie allengs al zijne bedieningen overgingen, zoodat hem sinds 1593 niets overbleef dan het beheer der financiÃ«n en krijgsverrichtingen.

De raad van state bestond uit de stadhouders der verschillende gewesten, en twaalf leden, ongelijk over de provinciÃ«n verdeeld. (Holland zond er drie). Men stemde er per hoofd. Eene rekenkamer stond hem ten dienste voor het financiewezen.

De bevoegdheid der generale en gewestelijke staten onder _Wie souverein het Bourgondische en Habsburgsche vorstenhuis hebben wij op bl. 74 leeren kennen. Nu, nadat Philips afgezworen, en Anjou gestorven was, nadat Hendrik 111 en Elisabeth de souvereiniteit geweigerd hadden, rees de vraag:

Wie zal den souverein vervangen? Zij, â zoo oordeelden Oldenbarneveld en de pensionaris van Gouda, Frans Francken, in hunne deductie, en na hen de staatsgezinde partij, â zij, uit wier handen de vorsten vroeger de souvereiniteit ontvingen, zij, die Philips als souverein afzwoeren. de staten van iedere provincie in het bijzonder.

Volgens deze doorgaans gevolgde meening vormden de zeven provinciÃ«n een statenbond van onafhankelijke gewesten, tegenover het buitenland vertegenwoordigd dooide Staten-generaal, d. i. de gevolmachtigden der zeven provinciale staten, der zeven souvereinen.

2) Niet op dezelfde wijze was in de verschillende provinciÃ«n die souverein, of liet lichaam der gewestelijke staten, saamgesteld: niet op dezelfde wijze werd er overal gestemd.

Gewestel staten. In Gelderland, waar ridderschap en steden vertegenwoordigd waren, had ieder der drie kwartieren (1) eene stem, en de minderheid moest zich voegen naar de meerderheid. In de gewestelijke staten van Zeeland was de adel Hoe (door den Â«eersten edeleÂ») en de burgerij van zes steden saamgesteld? vertegenwoordigd. In Holland werd de veelhoofdige souverein gekozen door de vroedschappen van achttien stemhebbende steden en door het lichaam der edelen. Ieder dier steden had Ã©Ã©ne stem, dus achttien te zamen, de adel slechts Ã©Ã©ne. Ue provinciale staten van Holland noemden zich Edel (iroot Mogende Heer en. In Groningen hadden Stad en Ommelanden ieder Ã©Ã©ne stem, in Friesland de vier kwartieren. Bij staking besliste de stadhouder. Ocerijsel had twee leden, adel en steden; Utrecht drie, de geÃ«ligeerden (protest, geestelijkheid) adel en burgerij. Macht der stedei Natuurlijk, dat de vroedschappen, welke den souverein ' Vegeeringen. ' kozen, hem de hand niet vrij lieten, zijne stem van hunne meening afhankelijk maakten, en aldus zich zeiven feite-Ecnstemmigheid jg souvereiniteit toekenden. Van daar dat er Ã©Ã©nstemmigheid vereischt werd, van daar dat er nooit eene eigenlijke beraadslaging plaats vond, wijl de stemming der afgevaardigden vÃ³Ã³r of tegen eenig voorstel in de gewestelijke staten-vergadering, door de vroedschappen van te voren reeds bepaald was.

Pensi naris h*^e afgevaardigden der steden werden altijd door eenen e si . s. _ens{_onar{_{s vel}-ge_Zeld, die als raadsman en minister dei-stad optrad in aangelegenheden met generale, gewestelijke staten en andere steden.

De vergadering der gewestelijke staten van Holland koos ^of'raadpens?'¹ voor den tijd van vijfjaren den Â«advokaat van HollandÂ», sinds Oldenbarneveld's dood bij voorkeur raadpensionaris genoemd, die de beraadslagingen leidde, en in naam van het gewest de briefwisseling met de gezanten der Republiek in het buitenland onderhield. Ook woonde hij de

zittingen bij der gecommitteerde raden, (1) eene penna- _{riecommitteerda}nente commissie uit de gewestelijke staten gekozen, welke quot; raden, met hem hunne bevelen ten uitvoer moest brengen.

3) Wij zagen, dat de stemmen iu de gewestelijke staten afhingen van den wil der stedelijke vroedschappen; wij zullen verder zien, dat de stemmen in de Staten-generaal,

Die vroedschappen werden in de .steden uit eenige aris- v^edTnrVni¹-' tokratische burgerfamiliÃ«n gekozen, die in Holland vooral,

Hoe ontstonden die oligarchiÃ«n? In 1581 namen de staten van Uo/land het besluit, dat in het vervolg gilden,

schutterijen, de gewone burgerij in een woord, niet meer in stedelijke aangelegenheden geraadpleegd zou worden.

Voegt hierbij, dat de katholieken, tot nog toeliet grootste gedeelte der bevolking, uit alle betrekkingen geweerd werden, en het wordt duidelijk, dat de geheele regeering in de macht van eenige aanzienlijke familiÃ«n komen moest.

door de Hollandsche steden gegeven. Buiten burgemeesters, schepenen en raad, had men in Gelderland en eenige andere gewesten nog de gemeenslieden, een lichaam, dat soms in gewichtige zaken werd geraadpleegd.

4) De zeven (2) gewestelijke statenvergaderingen, die^Genei'^{a,e staten}-zeven veelhoofdige souvereinen, vaardigden een onbepaald

aantal leden af, om hen tegenover het buitenland te ver-^{,loe saam}Â»^?es,eMtegenwoordigen, en de algemeene belangen der Unie te behartigen. Ieder gewest had op zijn beurt het voorzitterschap.

Ieder gewest had slechts Ã©Ã©ne stem, hoe groot ook het aantal afgevaardigden wezen mocht. De Staten-generaal heetten zich Hunne Hoog Mogenden. Ze hadden een griffier, en tot thesaurier-generaal een lid van den Raad van state, onder het toezicht van dezen raad, met het beheer der financiÃ«n van de Unie belast.

In Gelderland en Utrecht werd dit lichaam het collegie van gedeputeerde staten genoemd.

Drenthe werd in de generale staten niet vertegenwoordigd, wijl t kort na t sluiten der Unie een tijd lang Spaansch gebied bleef.

of oorlog, van iilgenieeiie belasting, werd er Ã©Ã©nstemmig-Â» _j lieid vereischt, en de steinnien der afgevaardigden hingen

Overstemming / j_{an a}Â£ _{vall (}|_{eu w}j[ ₍i_er gewestelijke staten, of liever der

stemmen iiii .u- stedelijke vroedschappen. Kwam er een belangrijk voorstel keiijk. ter tafel, dan moesten de afgevaardigden ter Staten-gene-raal eerst ruggespraak houden met hunne lastgevers, de gewestelijke staten, en deze op hunne beurt de zienswijze der edelen en der vroedschappen van de steden inwinnen. Het duurde dus lang, eer er gestemd kon worden, en dan nog kon in gewichtige aangelegenheden de meerderheid niet beslissen, kon er geen overstemming plaats hebben.

Holland, dat alleen 58 p. c. van de totale belasting op-^0vTioi'ian'd^van ti^rac^^t' dat meer dan de helft van het krijgsvolk onderhield en het meest voor de zaak der onafhankelijkheid gedaan had. Holland, het rijkste en meest bevolkte gewest, had in de Staten een zoo groot overwicht, dat het er meestal zijne voorstellen zag aangenomen, of, zoo er iets tegen zijn wil besloten werd, zich aan dat besluit niet stoorde.

In oorlogstijd werden den veldheer eenige leden der Gen. Staten als raadslieden ter zijde gesteld. Men noemde ze ^C,e(te^Pvefue.^den gedeputeerden te velde.

Bevoegdheid der' Tot de bevoegdheid der Staten-generaal behoorden: het st-gen. sluiten van vrede en verdragen met andere mogendheden;

het verklaren van oorlog; de benoeming der hooge ambtenaren der republiek o. a. van kapitein-generaal, thesaurier-generaal, veldmaarschalk, enz., het oppertoezicht over de algemeene inkomsten en uitgaven, en over de vijf collegiÃ«n der admiraliteit, die met het bestuur der zaken, welke op de vloot betrekking hadden, belast waren. De leden dier collegiÃ«n werden benoemd door de Gen. Staten. Voorzitter van ieder in 't bijzonder was de admiraal-gene-raal, die, uit een voordracht van twee personen door de collegiÃ«n opgemaakt, de scheepsbevelhebbers benoemde.

5) Beschouwden zich de gewestelijke staten als souverein, dan was de stadhouder of gouverneur, dien ze aanstelden, ^Benouders!^adquot; hun dienaar, hun beambte.

Wijl echter deze beambte van de Staten-generaal, kapitein-generaal en admiraal der Unie en stadhouder van verschillende provinciÃ«n te gelijk was, en daarenboven tot

het gevierde geslacht van Oranje behoorde, was zijn invloed zeer groot: (1) In ieder gewest (2) was hij het hoofd der uitvoerende macht; had Â«het recht van gracieÂ» ;

koos in de meeste steden de nieuwe leden van de vroedschappen, uit de voordrachten (in eenige gevallen zonder .voordracht) door die vroedschappen gedaan; en benoemde de meeste ambtenaren en de voorzitters der rechtbanken.

Gquot;) Â«Regeeriug door de staten der verschillende gewesten, Overzicht, welke zich als 's lands souvereinen beschouwden; regeering der steden door corporatiÃ«n, welke meer ot minder gesloten, den burger nagenoeg geene deelneming aan het openbaar beleid der zaken toelieten; de meest mogelijk uitgebreide zelfregeering der steden, met de meest mogelijke decentralisatie; een gedeelte slechts der uitvoerende macht, het beheer van het leger, benevens een vrij grooten invloed op benoemingen tot ambten en betrekkingen overgelaten aan den stadhouder; ziedaar de algemeene karaktertrekken vandenregeeringsvorm der verschillende gewesten, die evenwel ieder voor zich, weder bijzondere instellingen hadden.Â» (3)

Hoe ingewikkeld, hoe gebrekkig die regeeringsvorm ook was, het beleid van een aantal groote mannen, en de vaderlandsliefde des volks maakten, des ondanks, dat de Republiek in bloei en macht steeds toenam.

7) Zeker is het, na God, aan Philips II te danken, dat ^{Golt;lsclienst}-BelgiÃ«, het huidige Limburg en N.-Brabant van ketterij bevrijd bleven. Geen ketters werden in 's konings gebied geduld. Hun werden in de veroverde steden twee jaren tijds gelaten om hunne goederen te verkoopen en het land te ruimen.

(1) De stadhouders en hun partij ijverdon altjjd om de macht delgen. staten te vergrooten. Wijl er dikwjjls verscheidenheid van belangen tusschen de zeeprovinciÃ«n Holland en Zeeland en de landprovincies bestond, konden de stadhouders in de generale staten beter hunne plannen doordrijven.

(2) Drenthe, I ricsland en Groningen hadden tot 1740 afzonderlijke, stadhouders.

Overal werden hier van den beginne af de satisfactiÃ«n dei-steden over het hoofd gezien; later de uitsluiting van den R. K. godsdienst, de verbanning van priesters en monniken, en de afstand van kerken en kloosters aan de hervormden, tot voorwaarden van overgaaf gesteld (als te Gronitn/en). Toen Groningen en Drenthe met de Republiek vereenigd werden, verbood er de Generaliteit, in strijd met artikel XIll der Unie van Utrecht, elke godsdienstoefening, behalve de protestantsche.

De geesteliiken verbannen, de Katholieken uitgesloten van alle staatsambten, kerkdienst en katholiek onderwijs verboden, en dat twee eeuwen lang...! Hoe is het moge-liÃ¯k, vraagt do geleerde Fur in. dat in weerwil van zooveel bedreigingen en verleiding, de Roomsche kerk zoo weinig afbreuk geleden heeft V Sasboldus Vosmuek, tot apostolisch vicaris benoemd, vond (K)80 in de Republiek van de duizenden slechts vijf-en-twintig priesters meer. Hij en _zijn opvolger Piin.iPfus Rovknius stierven in ballingschap.

Veel dienst bewezen in die dagen de .JezuÃ¯eten. De namen dier geloofshelden mogen niet vergeten worden: Nicoi.ai s GovÃ¼anvs werkte in N.-JÃ¯rahant, Andreas Boccatius in Fries/mul, Gouefridus Lummius 'm Zeeland, Petrus Ca-nisus, Leom vkdi s Kesselius enz., in Ge/der/and en Over-ijsel. De eerste naar llolhrnd gezondene Paters waren Le-onÃ¯us en Duijstius. Â«Leonius (1) gheraeckte niet gebroken leden te /Ã¯ordvecht zijn vaderlandt, soo mismaeckt van de Geusen, dat hij van sijne eijglien vrienden verstooten wiert; maar aan sijne moeder wiert hij bekent.... Dlys-tius quam oock te Dordrecht aen, niet beter getracteert op den weg als den eersten.Â»

Niettegenstaande de vervolging, en den toevoer van talrijke hervormden uit Belfjir, was nog de overgroote meer-derbe'd van bet volk der zeven vereenigde gewesten in het begin der 17^dc eeuw Roomschgezind.

Gemis aan onderwijs, wat ook de JezuÃ¯eten in 't geheim al werkten, en stelselmatige vervolging ontvreemdden in den loop dier eeuw de groote heltt der bevolking van de Moederkerk.

Bijtende hekelschriften van Roomschen en Hervormden, Letterkunde, dit kon niet uitblijven, zagen in de laatste helft der 10'^leeeuw het licht. De schriften der begaafde Anna. Bijns, van D.vtiikkn en Mar\ ix (berijmde vertalingen der Psalmen en Bijencorf ) verdienen vooral vermelding (zie Everts,

8) De uit Behjiii verbannen Hervormden, waaronder vele i^lan,|e^| en nij-groothandelaars van Antwapen en industriÃ«elen van Gent ^vt''^e' en Brugge, kwamen het Noorden met hunne schatten verrijken, in Holland en Zeeland hun handelskantoren vestigen en nieuwe fabrieken bouwen.

eerste handelsstad van Europa; Leiden en Utrecht werden bloeiende fabrieksteden. Op verbazende wijze nam de handel van Holland en Zeeland toe. De schepen dezer gewesten voorzagen Europa van kaas en boter uit het binnenland, van Fransche en Spaansche wijnen, van specerijen en zout uit Portugal, van hout en granen uit de Oostzeegewesten aangevoerd. Jaarlijks vertrokken bij de 2000 buizen ter haringvangst. Het Â«convooigeldÂ» voor de begeleiding van oorlogsschepen en de Â«licentenÂ» voor de vergunning om in niet bevriende landen handel te drijven, en om enkele handelsartikelen in te mogen voeren, door de kooplieden betaald, stijfden de schatkist der Unie, gewoonlijk beter voorzien dan die van het rijke Spanje.

De handel, door de gunstige ligging des lands, door de geschiktheid des volks voor de zeevaart reeds zoo bloeiend,

brachten de Nederlanders grootendeels op de Europeesche markten ter veiling. Die voordeelige tusschenhandel hield op, toen Port liga/ door Al va in 1580 was veroverd. Rijke bron van inkomsten verloren! Zullen onze ondernemende

varensgezellen hierbij berusten? Jan HÃ¼i.igkn Linschotex (1594), en liet volgend jaar Hkkmskekk, Ba rent/, eu Rui' zochten vergeefs door het N. den weg naar O.-lndiÃ« (No-va-Zembla.)

Coknklis Houtman, vertegenwoordiger der Maatschappij Verre, te Amsterdam gesticht, en Pieteb Kevser zeilden echter hetzelfde jaar nog om de kaap de Goede Hoop, en landden, in Juni i596, in het N. W . van ./Â«ra te Bantani.iV).

Verschillende maatschappijen Â«van verreÂ» werden er nu in Holland en Zeeland gesticht, en vloot op vloot koos den door Houtman gebaanden weg; niet altijd echter met gunstig gevolg. Ja, de mededinging der CompagniÃ«n onderling, en de slagen aan hunne afzonderlijk handelende vloten door Spanjaarden en Portugeezen toegebracht, zouden die nieuwe inrichtingen ten gronde gericht hebben, zoo Oldenbarnevei.d niet de Vereenigde O. 1. Compagnie had weten tot stand te brengen.

2) Haar kenden de Staten-generaal (20 Maart 1602) voor 21 jaren het recht van alleenhandel op de Oost toe. De deelnemers brachten een kapitaal van (3 1/2 millioen gulden bijeen, waarvan Ainsterdam de helft, (Mid

delburg) 1/4, Rotterdam, Delft, Hoorn en lonkhuizen ieder 1/16. leder der deelnemende steden werd door eene kamer vertegenwoordigd, wier leden talrijker waren, naarmate de inleg der stad grooter was. Het uitvoerend bewind der Maatschappij werd toevertrouwd aan eene vergadering van zeventienen, waartoe de kamer van Amsterdam acht leden, die van Zeeland vier, en die der andere steden elk een lid benoemden. Het zeventiende lid werd beurtelings door de steden (behalve door Amsterdam) gekozen.

Het veroverd gebied kwam niet den staat, maar der Compagnie ten goede. In de Oost was zij volstrekt meester, voerde oorlog voor eigen rekening, en had een tijd lang haar eigen munt. Verbonden sloot ze evenwel op naam der Staten-generaal, en haar krijgsvolk moest den Staten den eed van getrouwheid afleggen.

Maatschappijen van verre.

O. I. Compagnie 1602.

Gevormd.

Bestuur.

Verhouding tot 't moederland.

Gr. winsten in weerwil van â

Alhoewel krijgsschepen iedere vloot vergezelden, alhoewel men handeldrijvend te gelijker tijd een verbitterden oorlog

tegen Spanjaarden, Portugeezen, Engelscheu en soms tegen de inboorlingen der verre gewesten te voeren had, alhoewel het veroverd gebied door het aanleggen van vestingen moest beveiligd worden, hadden de inleggers jaarlijks meer dan 20, soms 50 tot 75 p. c. van hunne actiÃ«n.

3) Toen het twaalfjarig bestand gesloten werd, had de uitbreiding der Compagnie reeds factorijen opgericht op de meesten der ^be'^!lUlnKâ¢-Soenda-ei/anden en .Uo/ukken, op het schiereiland Malacca,

op Cr ij Ion cn de kusten van Deka n, en van de kleine republiek een ook in het Oosten geduchten staat gemaakt.

Hare admiraals van Hagen en Cor.velis Matei.ikf brach- C- siateiicf. ten den Portugeezen gevoelige slagen toe. (1). Het Bestand was der uitbreiding van macht der Nederlanders in O. 1. geen hinderpaal. Te klein nog scheen voor hun ondernemingsgeest het groote Insulinde. Door de straat van Maf/ellaav drong de stoute Joris van Spilbergen (1614)

in de Sti//e Zuidzee door, sloeg er eene Spaansche vloot, en plunderde eenige kuststeden van Chili en Peru.

In 1610 stelde de Compagnie, de voordeden van een ^lste e^oquot;^v-gen-Ã©Ã©nhoofdig gezag inziende, Pieter Both als gouverneur generaal barer bezittingen aan. Zijne hoog Edelheid, aan het hoofd van bestuur, leger en vloot geplaatst, zou bijgestaan worden door den raad van IndiÃ«, en het toezicht naad van indiÃ¼. over den handel aan een Directeur-generaal overlaten.

Koen, onder den naam van Batavia, de hoofdstad van Ned. Batavia gesticht O. IndiÃ«. Koen veroverde AmboÃ¯na en een deel van het^{Joor Koe}quot;'^¹⁶¹⁹-eiland lormom, waar het nog heden bestaande fort Xe-landia gebouwd werd.

^ ij ontnamen den volken der 0.-1. Eilanden hunne onaf liankelijkheid ; brachten wij hun een hoogergoed, 't ware geloof of ware beschaving ? (Zie vervolg Â§ 41-2.) (2)

(1) Â«Und der Mass, den die Portufrieson durch ihreBedrÃ¼ckungen auf sicli geladen, kam dabei den Holliindern zu statten, welche nicht,

wie die l'ortugiescn. ein hÃ¼hcrmensohliches Interesse dor Lnterdriik-kung heidnischer (irauel, sondern bloss das der Krweiternng ilires Handels in diese Gegenden brachten, also anf'angs den Kinwohnern nur als gunstigere Kautieute undals liundesgenossen erschienenÂ» Leo.

1) De Protestanten hadden het gezag van Paus en Kerkvergadering verworpen. Vrijheid van onderzoek was hun beginsel. Â«Zooveel hoofden, zooveel zinnenÂ», (1) is t natuurlijk gevolg van dat beginsel. Toch kan er slechts eene waarheid zijn. Om tot eenige eenheid te komen, werden er te Auqsbury voor de Lutheranen, te Heidelherrj voor quot;Ã¨'il'igi'iÃ©'dde Calvinisten (1561) Â«formulieren van eenigheidÂ» opgesteld. Aan het gezag van eenige predikanten zouden onze Calvinisten zich nu moeten onderwerpen. Velen echter bleven het beginsel trouw, onderwierpen de leerstellingen aan hun eigen oordeel, en namen slechts datgene aan, wat hun beviel, terwijl zij het voldoende achtten in Christus tegelooven en reeds bij voorbaat den stelregel Â«Christendom boven geloofsverdeeldheidÂ» volgden. Deze richting vond de meeste aanhangers bij de staatsgezinde partij, bij de burgeraristocratie, die, wijl zij Ã©n in de steden, Ã©n in de Libertijnen. _st_aatscolleges aan het roer stond, de inmenging der wereldlijke macht in kerkelijke aangelegenheden goedkeurde, de regeling der godsdienstkwestiÃ«n aan de staten van iedere provincie, aan den souverein toekende. Men noemde hen Libertijnen, later Armenianen of Remonstra.ntex.

Â«Cujus regio, illius et religio (2)Â» klonk te zoet in de ooien van den orthodoxen staatsman Olijexbaknevemi , dan dat hij zich der partij, welke die Luthersche spreuk huldigde, vijandig zou getoond hebben.

wetenschappelijke vergadering te Amsterdam: Â«Eeve vooral der Kath. geestelijkheid! Zij heeft, terwijl zij de verbreiding van't Christendom

Om het Christendom was 't den Spanjaarden veel meer dan den Hollanders altjjd te doen. Beoogden de laatsten van den aanvang af voornamelijk handelsbelangen, den eersten stond als hoofddoel steeds de verbreiding van quot;t geloof voor den geest 1Â»

(1) Luther schreef reeds in 1525 aan zijne aanhangers te Antwerpen: Â«Dieser will keine Taufe habcn, Jener leugnet das Sakramcnt.... iind schier sind so viele Secten und Glauben, als KÃ¶pfe.Â» lijj de Wette b. Ill bl. 01.

Tegenover de Libertijnen stonden de strenge Calvinisten Orihodoxen. of Okthouoxe.v, welke den Heidelberger Catechismus voor een ieder verbindend maakten en eene nationale synode als hoogste autoriteit der staatskerk wilden erkend zien, zonder inmenging van stedelijke magistraat of gewestelijke staten.

De groote meerderheid der predikanten en de kleine burgerij of de Â«goe gemeenteÂ» ijverden voor deze zienswijze.

2) Geschillen over liet essentieele dogma der voorbe- i'iaeciesUnaiie. schikking of Â«praedestinatieÂ», deden gedurende het Bestand den strijd dier partijen in hevigheid toenemen, toen Ak-mÃ¯.vius(I) aan de kweekschool van predikanten te Leiden zich uitsprak tegen Calvijn's buitensporige leer: Â«dat krachtens een door God vÃ³Ã³r 's menschen schepping en val genomen besluit, de mensch of zalig of verdoemd is;

daar de uitverkorenen door de werking van den H. Geest onwederstaanbaar d. i. zonder vrijen wil, tot het goede, de verworpenen tot het booze gebracht worden Â». Een ander hoogleeraar te Leiden, Gojiakus, bestreed Arminius. Een ieder trok partij voor of tegen, een ieder werd theologant;

tot op de dorpen woedde de strijd; men verketterde den andersdenkende; broeder stond tegen broeder, zoon te^en vader; hier werden Gomaristische, daar Arminiaansche predikanten afgezet; onlusten, volksoploopen hadden in verscheidene steden plaats, en men vreesde bloedige toonee-len. lutusschen overleed Arminius reeds in ItiOO.

door eene Â«remonstrantieÂ» aan de staten van Holland, zich van den blaam der ketterij te zuiveren, en gaven in vijf punten de door iien bestreden leerstellingen aan. lu 1611 volgde eene bijeenkomst van zes predikanten van iedere partij, Â«de Haagsche ConferentieÂ», waarop deGomaristen eene Â«contraremonstrantieÂ» indienden. Olie in 't vuur! Tusschen Ar-^Armil'- ^{of ne,n}-

minumen ot Kemonstranten en Gomansten of Contra- Hem. Remonstranten werd de strijd nog heviger dan te voren.

Graaf Wii.lkm Lode wijk. Jacobus I van Kixirlaml en zijn gezant Cakletox namen er vurig deel aan. Toen ein-

Maurits Gomar.! delijk ook Peins Maurits, die bekende niet te weten of ^v de pra;destinatie er groen of blauw uitzag, zijn zwaard ten gunste der Orthodoxen in de weegschaal wierp, Â«Toen aenbadt elck Gommers pop ,

En Armijn, die kreegh de schop.Â» (Vondel.) oidenbainevoid. 3) Holland's raadpensionaris Oldexbarxevuld, vertegenwoordiger van het verreweg machtigste gewest, was door â¢zijn invloed en uitstekende talenten feiteljilc minister van binnen- en buitenlandsche zaken der Republiek en de leider der grootendeels Remonstrautsche staatsgezinde partij.

maurits Maurits, tevreden met het bevel des legers, liet Ã¼l-uexbarxeveld begaan, zoolang de oorlog dunrde. Onder het Bestand gevoelde hij, en 't griefde hem zeer, dat zijn invloed door dien van Oldkxbarxkveld overschaduwd werd.

Terwijl de Prins, zijnen wrok en de aantijgingen zijner vrienden Frans Aersexs, heer van Sommelsdijk, Hu(;o Muys vax Holy en Adriaan Pauw tegen Oldexbarxbveld gehoor gevend, voor de Contra-Remonstranten partij koos, om 's lands advokaat ten val te brengen, (1) bewerkte deze in de gewestelijke Staten-vergadering van Holland Scherpe iiesoi. het aannemen der Scherpe Resolutie, waardoor de meer-4 Aug. ioi7. ₍|_er]_)ej₍j ₍|_ei. _staten zich tegen de bijeenroeping eener nationale synode verklaarde, en de steden, tot afwering van gewelddadigheden der tegenpartij, machtigde totindienstne-Waardgeiders. ming van Â«waardgeldersÂ» (2). Dit verdubbelde de spanning. Natiun. synode, 4) Samenroeping eener nationale synode, het groote vraagstuk van den dag, verdeelde ook in de Staten-gene-raal de afgevaardigden der verschillende gewesten. Vier gewesten waren er vÃ³Ã³r; Holland, Utrecht en, in den beginne, ook Overijsel er tegen. Ondanks hun verzet, in weerwil dat de Unie van Utrecht de godsdienstkwestie aan iedere provincie in 't bijzonder had overgelaten, namen de Staten-generaal, door overstemming der weiger-nciaiigr. besluit achtigen, het besluit tot saraenroeping der nationale der st. gen. 12 synode: en toen Hollanil en Utrecht in hun verzet bleven

(1) Oldenbameveld, zegt Leo, (â¢2'^ bd. p, 7.quot;)8l viel als offer van Maurits' heerschzucht, even doemenswaard als die van Willem van ()ranje, die 't eerst de vlam des oproers in de Nederlanden aanblies.

(2) Soldaten door de steden bezoldigd om Â«waardeÂ» of' wacht te houden, om in de stad de rust te bewaren.

volharden, werd er eene 2^,lc resolutie, de afdanking der waardgelders betreffend, genomen (12 Juli 1618).

Aan het hoofd der gewapende macht volbracht Maurits d^w^rd^eidcre deze hem opgelegde taak, ontsloeg eerst op het marktplein,

de Neude (1\ de Utrechtsche waardgelders, vervolgens die der andere steden, en veranderde overal, ook in 't machtige Amsterdam, naar zijn zin, de staatsgezinde vroedschappen.

Onder die slagen boog de Remonstrantsche partij. I 'frecht en Holland moesten nu hunne goedkeuring geven aan de nationale synode, die in Kil8 te Dordrecht vergaderde. ^¹⁸-

De Remonstranten, in wier naam Episcopius, hoogleeraar te Leiden, met eenige predikanten ter synode verscheen, werden er door Â«de papieren pausen van 't Geuze TrenteÂ» ( 2) als gedaagden behandeld en hunne leerstellingen verooi deeld.

Â«Niets (3) zou minder vrij, minder ernstig zijn dan de Dordtsche nationale synodeÂ», waarin, volgens het oordeel van een lid dier vergadering zelve iets goddelijks, iets menschelijks en iets duivelsch lag. Eene vertaling des bijbels in het Hollandsch, op bevel der synode begonnen, ocwetcnsvrij-de statenbijbel, werd eerst in 1C35 voltooid. Op Remon- ^lie'^dquot;' strantsche predikanten, die de Â«akte van stilstandÂ» niet wilden teekenen, die zich niet schriftelijk wilden verbinden, geene kerkelijke bedieningen meer waar te nemen,

5) Een harder lot trof de hooiden der overwonnen oppo- Bestraffing der sitie: de geleerde Hugo de Groot (4), pensionaris van ⁰PP^0si,ie-Rotterdam, een ijverige Remonstrant, Hoogerbeets, pensionaris van Leiden, en de secretaris van Utrecht, LeÃ¼e-berg, werden op bevel van Maurits in hechtenis genomen (29 Aug. 1618.) (5) Dien dag begaf de grijze landsadvocaat zich naar het Binnenhof om aan de beraadslaging der staten deel te nemen. Daar, ter plaatse waar

(5) .Maurits gaf dit bevel zonder voorkennis der St. Gen. in overleg ulluen met do commissie iiit do St. Ã¼en.. welke hem naar Utrecht vergezeld had.

hij, te midden der grootste moeielijkheden van binnen-en buitenland, een geregeld bewind gevestigd en orde gebracht had in 's lands tinanciÃ«n, benam men ook hem de vrijheid; daar maakten partij- en godsdiensthaat zjjn nood v. oiiianb. vonnis op; daar viel het hoofd van den een-en-zeventig-13 Mei 1I!19. j_arig_en grijsaard, die 40 jaren zijns levens tot het welzijn des lands had gezwoegd, en meer dan Oranje den naam van quot;Â«stichter der RepubliekÂ» verdiende. (1)

Â«Bedrukt en troosteloos treurt Hollands goÃª gemeent' Op grÃ³otvaers koud gebeentquot;Â» (Vondel).

Ledebkro benam zich in den kerker het leven. Hoo-gerbeets en ue Groot werden tot levenslange gevangenis veroordeeld.

Buitengewone Eene rechtbank van vier-en-twintig buitengewone rech-rechtbank. ^_ers (twaalf uit Holland, en twaalf uit de andere gewesten), onder welke meer dan Ã©Ã©n vijand van 's lands advo-kaat, veroordeelde die verdienstvolle mannen, wijl ze, dooiden godsdienst in verwarring (?) te brengen, de Kerk Gods bedroefd, de scherpe resolutie in het leven geroepen, de strenge verordeningen tegen de aanhangers van den waren (?) godsdienst niet verhinderd, en den band der Unie verbroken hadden. Doch in zake van religie kon ieder gewest, volgens de Unie van Utrecht, naar willekeur handelen ; liet aannemen der waardgelders door de steden was sinds lang in gebruik, en klaar als de zon is t, dat de staatsgezinden niet voor hadden met dien kleinen ongeoe-fenden troep zich tegen het leger der Staten-generaal te verzetten, ze tot den burgeroorlog te gebruiken. Overigens waren de beschuldigden dienaren dor staten van hun gewest, van hun souverein, en diensvolgens noch voor de besluiten door die Staten genomen, noch voor de uitvoering ervan verantwoordelijk.

(1) Â«lek trooste mijÂ», zoo schreef de grijsaard aan zijne familie Â«lek trooste mij in Godt den Ileere, die een kenner der Herten is. lok hebbe de Hoeven Staoten van Hollandt ende West-Vrieslant do llce-ren Ed. en steden van dien rechtelijck, vromelijck endo getrouwelijck gedient, en niemant bij mjjn wetenschap vorongeljjcktÂ» enz. Uit mijne kamer der droefenisse dezen 12 Mei 1619.

de Groot, redde haren echtgenoot, door hem uit liet fort De crooi onisn. Loevenste.in in een boekenkist te doen ontvoeren.

Petrus Enoei.raevk, predikant te Boskoop, en Petrus Bertius, regent van liet statencollege te Leiden, die naar Frankrijk was uitgeweken, keerden in den schoot der moederkerk weder. (1).

1) Wapenstilstand in de Nederlanden, oorlog in de Oost _r .. . ... . tegen de Portuoeezex, in de Gulik-Kleefsche grenslanden oorlog irfis.⁰¹⁶met Spanje. â Johax Sigismcnjj, keurvorst van livanden-

hurg, een gereformeerde, en de katholiek geworden Wolfgang van Paltz-Nieiwburg , maakten beiden aanspraak op de nalatenschap van Jan Willem, hertog van Gulik en Kleef. Den eerste steunden de JV. Xederlanders, den andere 'de aartshertogen. Spixola nam Wezel en Aken, en ³⁰quot;¹?6i8-'i8⁰quot;quot;⁸hernam het door Maurits genomen Gulick. Ã¯ot 1615 duurden de vijandelijkheden op vreemden grond voort. Van 1618 tot 1648 smolt de zoogenaamde tachtigjarige oorlog samen met den dertigjarigen. De Nederlanders met de protestant-sche vorsten van Duits Mand, met Zweden en Frankrijk,

2) Den 3^Jequot; Juni van het jaar, dat het bestand ein-'â¢ ^mpagnic digde, verleenden de Staten-generaal aan eene door de zorg ¹⁶²¹' van Willem Ussellnck ontstane 11 . Ind. Compagnie een

octrooi van vier-en-twintig jaren, waardoor zij haai- den alleenhandel op Amerika en een deel van Afrika toestonden. De deelnemers brachten een kapitaal van 7,200,000 gld. bijeen, verdeeld in 1200 actiÃ«n. Kamers, bewindhebbers, uitvoerend bewind, alles was geschoeid op de leest der O. I.

Compagnie, met dit onderscheid, dat de Staten-generaal het 10^c lid ter generale vergadering (uitvoerend bewind) afvaardigden, en de keus van den Gouverneur-Generaal

moesten goedkeuren. Aan de Hudson, door een Engelsch-iste w. i. kol. niiin in Hollandschen dienst sedert 1609 ontdekt, werden de eerste factoryen aangelegd, en op liet eiland jlfanhat-lan verrees, als hoofdstad van Nieuw-Nederland (1026), de stad Nieuw-Amsterdam, thans J\ew-)ork genaamd. (Zie Â§41-2).

3) Oldenbarnevelu's dood en het ontzetten der staatsgezinde vroedschappen ontnamen een tijdlang allen invloed aan de staatsgezinde partij. De invloed des stadhouders,

Maurits'invloed hierdoor aanmerkelijk gerezen, werd nog verhoogd door neemt toe. ^ _erv(,_{u Yan} i₁₍.t prinsdom Oranje, van alle bezittingen zijns ouderen broeders Phii/ips-Willem (1618), en door het stadhouderschap van Groningen en Drenthe, hem na het overlijden van Willem Lodewijk (1620) opgedragen. In Friesland werd Ernst Casimir, W. Lodewijk's broeder, stadhouder. BelgiÃ«, bij het hervatten der vijandelijkheden aan Spanje teruggevallen, werd door Isabella (tot 1633) bestuurd (l). Aan het hoofd barer troepen veroverde Am-brosius Spinola Breda.

4) Nog bestond echter de staatsgezinde partij, die bet staatsgezinde _souvevei₁₁ trezaquot;^- den gewestelijken staten toekende, den

stadhouder overbodig achtte, en zoo sterk mogelijk decentralisatie beoogde, eene partij, wier kern de afgezette re-genten-familiÃ«n der steden vormden.

Teeen baar over stond, na Oldenbarneveld's dood, de ^StadparUj.^r,ijke reeds⁰onder Leycester geboren stadhouderlijke partij, tot dewelke de massa des volks en de door Maurits o]) het kussen geraakte regenten overhelden. Meer eenheid te brengen in het bestuur was haar doel, en wilde ze bet aanvankelijk niet, van lieverlede kwam ze er toe, de macht des stadhouders te schragen. Een gewichtige rol was ook dezer partij in de toekomst weggelegd. Den zie-kelijken Maurits kwam ze weinig te bate. Tot ontzet van Maurits sterft Jireda opgerukt, stiert hij onderweg in 1625. Het stad-¹⁶²⁵quot; houderschap en zijne bezittingen gingen op zijn broeder Frederik Hen duik over.

Twee jaren vÃ³Ã³r zijnen dood hadden Oldenbarneveld's ¹⁶%n^aie^s!^aen.^0p zonen, de heer van Stoxitenburg en Renier van Groene-

veld, eene samenzwering gesmeed, om Ma nu its te vermoorden. Geokxeveld met vier-en-twintig medeplichtigen onderging op het schiivot zijne straf. M.vuiuts was als veld- Nog eens Maurits lieer groot. Hij overwon de vijanden des lands, maar werd overwonnen door zijne driften. Aan zijne nagedachtenis kleeft het bloed van den grijzen stichter der Republiek.

zameren broeder Fkederik Hkndimk, met Amalia vanFrederikHendrik Solms gehuwd, tot stadhouder, en de Staten-generaal erkenden hem als kapitein-admiraal-generaal. In Groningen en Drenthe werd het stadhouderschap aan ErnsÃ¯-Casimiii opgedragen.

Hetzij uit verdraagzaamheid, uit overtuiging of uit po- Politiek? litiek, de nieuwe stadhouder liet oogluikend de Remonstranten begaan, ja, bracht in verscheidene steden de staatsgezinde partij, welke weer langzaam invloed gewonnen had, aan het roer; zich boven de twee kerkelijke partijen plaatsend, nu deze, dan gene begunstigend, wist hij het zoo ver te brengen, dat de meerderheid der Staten-generaal zijne politiek getrouw bleef.

2) Veldheer in Mu um' school gevormd, overtrof hij wellicht zijn meester in de belegeringskunst.

In 1027 nam hij Grol, in weerwil van een vijandelijk siedenbedwinR. leger dat bij \\e.tel waakte. Om '.s Hertogenbosch wierp hij in korten tijd versterkingen op, gebruikte de Aa en de Donnnel tot grachten zijner nieuwe vesting, en dwong in het gezicht van 35000 Spanjaarden, onder graaf Hendrik van den Berg, de sterke stad tot overgave (1G29). i^n Bosch Â«29.

De verrassing van II rsel door Otto van Gknt noodzaakte van den Burg en den keizerlijken veldheer Montecuci u, die hem ter hulp gekomen was, hun inval in de 1 'elmoe te staken.

Venloo, Roermond (beiden in 1G37 door de Spanjaarden hernomen), Jfaostricht, 1 alkenlmrii eu /lertocjenrade kwamen in 1632 aan de beurt. Voor Roermond sneuvelde Ernst-Casimir, dra door zijn zoon Hendrik-Casimik in zijn ambt vervangen (1632-1(340). Noch de Markies van Santa-Ckux

inname v.Maas-met zijne Spanjaarden, noch P.vpi'kxhioim met zijne Duit-tnchi 1032. _sc]_lers konden den Â«HoschbedwingerÂ» beletten Maastricht Tweeheerig. te nemen. De stad bleef tweeheerig. daar de rechten des bisschops van Luik bij het verdrag van overgaaf gewaarborgd werden. Vrijheid van godsdienst werd den Maastrichtenaars bewilligd, mits afstand van twee kerken aan de Protestanten. Van waar die goedheid? Fkedeuik-Hkn-oiiiK had het plan een deel der Zuid-Nederlanden te veroveren, en zocht de bevolking door gematigdheid te winnen. Vooruitzicht op die verovering gaven hem een bond met Frankrijk tot dat doel gesloten, en het verraad der, door staatsch geld omgekochte, graven Van dkx Behg en van WarfÃ¼sÃe. Zoo wilde het tevens Richelieu's politiek.

3) Het verbond met Frankrijk, de droom van Oi.den-baiinevki.d, leidde onder Fkkdkrik-Hexdrik tot het zonderling verschijnsel, dat ons Calvinistisch gouvernement zich genoodzaakt zag, den Franschen koningin 1(528 tegen de Fransche Calvinisten met eene vloot te ondersteunen. Verbond met Krachtdadig mengde sedert 1635 Frankrijk zicb in den

dertig]angen oorlog, en sloot met de Kepubliek een nieuw aanvallend en verdedigend verbond: zonder Frankrijk zou de Republiek geen vrede niet Spanje sluiten; BelgiÃ« zou tusschen beiden verdeeld worden. Spanje zond hierop (1lt;gt;39 ) eene tweede Armada van zeven-en-zestig groote oorlogsschepen om de Nederlanders te bestrijden. Na een gevecht te Bevesier (W. van Dover) sloot Maarten Harpertpz. Tromp de Spaansche vloot onder O'Quexdo op in de reede van Duim (1039). En hoewel de koning van Engeland, Karet. I, zijne toestemming tot het leveren van den slag in de Engelsche wateren weigerde, tastten Tromp en de vice-admiraal van Zeeland Jan Evertsen de vijandelijke galjoenen aan, en behaalden eene luisterrijke overwinning. Zoo groot was het zelfvertrouwen der Hollanders, dat zij den vijand vÃ³Ã³r den slag van ammunitie wilden voorzien.

Te land nam de stadhouder in 1G44 Sas van Gent, in 1045 Hulst. Gaarne had hij toen vrede met Spanje gesloten ; van den eenen kant, wijl de Republiek, door ves-' 'nabuur?'⁰¹ tingen genoegzaam beschermd, van het verzwakte Spanje niets meer te vreezen had, en veel meer het machtige Frankrijk moest duchten; van den anderen, wijl de meeste

gewesten de zware oorlogskosten niet konden opbrengen, en het rijke Holland schier alleen aller lasten droeg. Fheuerik-Hh.vdrik zag evenwel den vrede niet. Hij stierf in Ilt;)17, de geschiedenis zijner krijgsdaden in de Â«Memoires de quot;quot;O'^{1 van} f'quot;'-FrÃ©dÃ©ric-HenriÂ» nalatende (l). Zijn zoon en opvolger,

Willem II (1026 geb.), huwde in li)44 met Prinses Maria vax E.vgelaxd, do dochter van Karei I; zijne dochter Albertine Ag.n ks met Willem-Fiiederik, stadhouder van Friesland. Zijne Â«MÃ©moiresÂ» en het krijgsbeleid zijner leerlingen Ture.vxe en Tortexston zijn glansrijke bewijzen voor zijne strategische kennis; zijn groote invloed in het binnenland en de vrede, dien hij er handhaafde,

1) Daar wegens het gebrekkige der staatsregeling, de Staten-generaal moeielijk en slechts langzaam tot een besluit konden geraken, kwam sedert 1035 de gewoonte op, dat de stadhouders met negen hiertoe aangewezen quot;f'¹ geiicimi; beleden der Staten-generaal, de belangrijkste buitenlandsche aangelegenheden leidden, en bes-luiten namen, dikwijls zelfs zonder voorweten van dit staatslichaam. Die geheime besluiten werden in een Â«secreetboekÂ» opgeteekend.

Frederik-Hexdrik en de staatslieden van zijn tijd begrepen zeer goed, dat de aanwinst der helft van BelgiÃ«,

door Frankrijk in 1635 beloofd, hun een veel gevaarlijker nabuur zou geven dan Spanje; zij herinnerden zich ter goeder ure het Â«timeo Danaos et dona ferentesÂ» (2). De grootheid, de macht der Unie moest op het water verworven worden door den handel naar buiten, door indijking der zee, door 't droogmalen der meren in het binnenland. Behalve het Oude liildt (ten N. W. van Fries-Onbloedige ver-land), de Zijpe, de Purrner en Beemster, vÃ³Ã³r Frederik-He xÃ¼kik op de baren veroverd, werden de Worm er (ten

Z. van Purmerend) en tal van bunders op de Zuid-Hol-landsche en Zeeuwsclie eilanden, vroeger door de golven bedekt, in vruchtbare landouwen herschapen. Jan AdÃ¼i-aansz., Leeghwater bijgenaamd, bracht, onder Fheukimk Hendrik, de kunst der droogmaking tot hooge volmaakt-lieid. En de handel?

(2) De O. 1. Compagnie breidde ieder jaar hare ver-o.!. â¢ _overi_ng_{en u}it. Onder den gouverneur-generaal Carpentirr

werden in 1623 eenige Engelsche kooplieden om samenzwering tegen de Compagnie te Ambon terechtgesteld. (Ambonsche moord.) Koen verdedigde (1629) met goed gevolg Batavia tegen het 100,000 man sterke leger des keizers van Mataram. De gouverneur Antonie van Ã¼iemen ki'ce^rr vasten voet op het kaneelrijke Ceylon, en nam, benevens Malacca (1641\ een gedeelte van dit eiland in bezit (Punto-Gale). Onder zijn bestuur ontdekte Abel Tas-manNieuw-Zeeland en van Diemensland. In Japan verkregen de kooplieden der Compagnie in 1641, helaas, ten koste van vertreding des kruises, den alleenhandel met eene factorij op het eilandje Dmma in de haven van Nangasaki, en brachten het hunne bij ter vervolging des Christendoms. Van dien tijd ook dagteekent het even schandelijk als onrechtvaardig bevel, door de Compagnie ter handhaving van haar monopolie uitgevaardigd, om de aanplanting van nieuwe specerijboomen op de Molukken met geweld te beletten, en de meeste plantages uit te roeien.

Evenzeer bloeide de W. 1. Compagnie. Het verlies van .omp.-n,quot;quot;..BahÃ¼i ₀f San Salvador (in BraziliÃ«), in 1624 door de maatschappij veroverd, werd in 1630 door de inname van Olinda en het Rtd.f vergoed. Haar admiraal Piet Hein slag AUerheiii- sloeg eene Spaaiischc vloot in de Allerheiligenbaai bij Ba-gen-baai iti27. _en overmeesterde (1628) in de baai van Matamas ten zilvervloot Â«as. N. van Cuba, eene Spaansche zilvervloot, met twaalf mil-lioen gulden in kostbaarheden bevracht. Over eene groote streek lands in BraziliÃ« veroverd tusschen de Rio-grande en de St.-Francisco rivier, werd in 1636 de veroveraar van Curasao, Jan Maurits van Nassau, een kleinzoon van .1. m. v. Nassau. J.\n den OÃ¼de, als landvoogd aangesteld, die in 1637 St.-George d'Elmina, in 1639 St.-Enstachius, in 1641 de helft van St.-Martin bezette. Na Jan Maurits' vertrek

kwam de bloeiende Braziliaansche kolonie, door de inboorlingen en de Portugeezen onder Vidal bestookt, tot verval. Zelfs moest het sterke RÃ©cif, uit hoofde der nalatigheid van de Compagnie, zich in 1G54 den Portugeezen ^Ver|.^ie?^{val1 Bra}-overgeven. Bij den vrede van den Haaf/ in 1G61 met Por- '

tugal gesloten, zag Nederland voor acht millioen gulden van het rijke BraziliÃ« af. (Zie vervolg Â§ 48-5).

3) Ofschoon de Duinkerker kapers in eenige jaren tijds^HanileI '^{n 1 al}-G00 Nederlandsche schepen buit maakten, nam de handel K^uquot;^een-op de koloniÃ«n en in de Europeesche wateren dermate

toe, dat ons land in de eerste helft der 17^e eeuw zoovele schepen uitrustte als alle andere landen te zamen en alle zeÃ«en beheerschte. Granen, hout, enz. uit de Oostzee-ha-vens werden naar het Z. van Europa, de voortbrengselen van het Z. en der koloniÃ«n, naar het Noorden, of Rijnopwaarts tot in het hart van Duitschland vervoerd. Zoo druk was onder Frederik-He.vdrik de scheepvaart naar Klein-AziÃ«, de Grieksche eilanden en Eyijpte, dat er een college van bestuurders van den handel op den Levant te Amsterdam opgericht, en consuls te Snu/rna, enz, aangesteld werden. Alleen de provincie Holland had in het midden dezer eeuw 10,000 schepen.

4) Doopsgezinden, Joden en de Katholieken, die nog LioJsdicnst. het meerendeel der bevolking uitmaakten, mochten slechts

in woonhuizen, in achterbuurten, niet in kerken, hunnen godsdienst uitoefenen, en werden uit alle ambten en bedieningen geweerd (staatskerk). Evenwel stond de magistraat op vele plaatsen de uitoefening van het zielenambt den katholieken geestelijken, tegen betaling eener som gelds, oogluikend toe. (1).

5) V oor de hoogere studies werd veel gedaan: stichting weienschap, der Hoogeschoolen van Franeker 1585, van Harderwijk

1G00, van Growngen 1G14, van Amsterdam 1G32, van l treehf 1G3G, en van meerdere academische gymnasiÃ«n. Het middelbaar onderwijs liet echter veel. en 't lager nog meer te wenschen over.

Hi HiOl, 13 Suptembor. Decreet: vreemde papen ziillon mot oen fjevangenisstrat van zes maanden op water en brood gestraft worden.

Trots dit verbod waren er in l(gt;l-4 reeds 170. in 1650 reeds 4(i(i priesters in de Republiek werkzaam.

Over Muiderkring, Amsterdamsche school, Coorxhert, L vukknsz Spieghel, Bari.akus, Vossids, Roemer Visscher ^Glt;leUequot;kunde^dC1 Gil llocllters, VoN'DUL, hoovt, BuKDERO, CoSl'ER, HÃ¼GO 1)E Groot, enz.; over /)oidt*cIie school, Jacob Cats, Constax-en tux IIuvoiiENs, Gurard Braxdt, zie Everts bl. 144-217.

Eveneens beleefde men toen de gouden eeuw der kun-^dei' sten, der schilderkunst vooral : Rembrandt Harjiens van Ruijx (1008-10(59) werd door eigen waarneming en studie .choonckunnen._een grootste schilders der wereld; in het teruggeven van het licht-donker, het relief, in zijn koppen van grijsaards, was de stichter der Hollandsche school onovertroffen (Nachtwacht, Snijkamer). Naast hem werden beroemd zijn leerling Gkrard Dor, J a.v SÃ¯ekn, Frans van Mikris, Rembrandt, v. i). Helst (Schuttersmaaltijd door hunne schilderstukken, huistafereelen voorstellende, Bakhuizen ^maiine), Potter (stier), Wouwerman (paarden\ Riysdaal (^landschappen), Frans Hals (portretten;.

Belf/w ook kon op groote geleerden wijzen, o. a. Jus-Rub iis ^{t( s} Li pstrs en Pcteants van Venlo; Rubens, van Ã¼i.ick en Joruaens muntten er als schilders uit; Petrus Diva kus, en de JezuiÃ«t Boi.landus (Bollandisten) als geschiedschrijvers. Poirters schreef er ziju Masher der wereld.

1) Eindelijk naderde de Â«bloedstrijd der vaderenÂ» (te land meestal met vreemde troepen gevoerd), de zoogenaamde tachtigjarige oorlog, zijn einde.

In 1040 vertrokken Adriaan Paauav en Jan van Ma-tiienesse, leden der Staten-generaal voor Holland, Jan de Knuit voor Xe el and, van Reede van Nederiiorst voor Utrecht, en vier andere afgevaardigden voor de andere gewesten. naar MiutHer, waar, op aandringen van Paus Urban us V III, een congres geopend was, om tusschen de in den dertigjarigen oorlog betrokken partijen, den vrede tot stand te brengen.

Hoezeer de Fransche gevolmachtigde d'Avaux hun aan Mociciijkheid. de verplichting, in 1035 tegenover Frankrijk aangegaan, van geen vrede zonder dit land te sluiten, herinnerde,

hoezeer van Nedkrhorst zijnen medeafgevaardigden die verplichting voor oogen hield, gingen de onderhandelingen haren gang, en werd 30 Januari 1G48 de West-phaalschc ot Mimstersche vrede door zeven der acht afgevaardigden geteekend. Utrecht trad eerst later toe.

2) Het Nederlandsche volle ontving met geestdrift de Bep. des vredes, mare des vredes, te meer nog, wijl de voorwaarden eervol en voorJeelig tevens waren: de zeven provinciÃ«n onafhankelijk verklaard; de veroveringen in de koloniÃ«n, in I laanderen, Jjimhurg en Tirnhant haar toegekend; sluiting der Schelde voor den Belgischen handel. Voorts verbonden zich de Spanjaarden hunnen handel in het Oosten niet verder uit te breiden. De geschillen over betwiste punten der grenslanden zouden door eene Chmnhre mi- chamij.-e n.i-partie, uit rechters van beide partijen bestaande, worden P^ai'^tie-beslecht. Deze chambre mi-partie richtte niets uit. Een in 16G1 te 's G rmevhane gesloten verdrag regelde de grens.

Staat*- Vlaanderen, de landen van Overmaas en Staats-Brahant kwamen onder het bewind der Staten-generaal,^I;,u ecncraiiieits-en werden daarom Â«generaliteitslandenÂ» genoemd. Het ^{an en}-ambacht Axel werd door de gecommitteerde 'raden van Zeeland bestierd (committimus), Maastricht bleef tweehee-rig: twee afgevaardigden der Staten-generaal en twee van den Prins-Bisschop van Luik regelden het bestuur dier stad, welke evenwel als vesting den Staten-generaal alleen behoorde. Negentien dorpen uit den omtrek heette men redemptiedorpen, wijl ze, tegen eene bepaalde, ieder jaar te betalen som, de belastingen hadden afgekocht.

1) Aan \\ n.i,int II werd in het jaar vÃ³Ã³r den vrede het stadhouderschap over alle gewesten, behalve Friesland, opgedragen.

Vrede was er nu met Spanje: maar de reden, welke de gewesten gemeenschappelijk deed handelen, de oorlog,

band der Unie, ontbrak, en de binnenlandsche twisten herleefden. Hoe gretig ook de stadhouder verlangde, hoezeer hij er op aandrong, dat de Staten-generaal krachtda- 'quot;^lecidTfcidquot;'

dig voor zijn schoonvader Kuucl I, gevangene van het Parlement, zouden optreden, bepaalden zich dezen tot het zenden van een gezantschap, om het leven des ongeluk-kigen konings te redden; uit vrees dat de handel, door een openliik conHikt met het Parlement, zonde te lijden hebben, lie talentvolle jonge stadhouder trachtte aan 't streven des stadhouderschap, dat reeds sedert Fukdeuik-HknÃ¼rik in i'imseu. heteekenis gewonnen had, nog meer invloed bij te zetten, ja, zoo mogelijk, zich tot souverein te verheffen; vergat hierbij, dat hij ambtenaar der souvereine gewestelijke Staten was, en stoorde zich weinig aan stedelijke voorrechten. Zoo stelde hij te AijineiTu gewelddadig nieuwe overheidspersonen aan (1040 ', ofschoon in vredestijd die stad het recht bezat zelve hare regeering te kiezen; zoo geraakte hij in hevig geschil met de staten van Ilolldud, wijl hij, kapitein-generaal, in het leger zijn krachtigsten steun vindend, niet wilde gedoogen, dat die staten naar willekeur troepen afdankten.

Een eerste afdanking werd door de Staten-generaal goedgekeurd. Tegen een tweede verzette zich de prins en de Staatsraad. Niettemin gaven de Staten van Holland aan de gecommitteerde raden bevel, hunne besluiten desaan-gaande ten uitvoer te brengen (:50 Mei 1049). Op aandringen des Prinsen besloten nu de Staten-generaal, met

oversteniniing. overstemming Viin Holland en (jdderland, den bevel-hebber der afgedankte troepen tegenbevel ter hand te Bezending, stellen, een gezantschap uit personen door den Prins te kiezen naar de stemgerechtigde der steden van Holland testuren, en den Prins te verzoeken maatregelen te nemen, om de rust en eenheid der Unie te handhaven.

Dit besluit werd in de vergadering derStaten van Holland, als met alle rechten in strijd, ten strengste gegispt, terwijl de bezending, uit den Prins zeiven en eenige leden van den Raad van State en der Staten-generaal bestaande, on-Misiukt. verrichter zake terugkeerde.

Wat door overreding niet kon verkregen worden, trachtte de stadhouder wederrechtelijk door geweld te verkrijgen.

lid der gecommitteerde staten van Holland, en eenige andere leden dier staten, â afgevaardigden der steden, waaide Prins liet koelst was ontvangen geworden, te I.oe-venstein (1) gevangen zetten, en zond onder Wili.km Fkk-ukeik, stadhouder van /'ricslantl, troepen af, om Amsterdam te verrassen. De aanslag faalde echter. Doch het ingeslo-Aanslag op Am-ten A rnxterdam, verloop van zijn handel vreezende, gaf ^slerdam â ^1G50-in Augustus 1650 toe, en offerde zijne burgemeesters de Hick kus op. Dit voorbeeld volgden de overige steden.

liet optreden des prinsen aan het hoofd der bezending om de steden van Holland tegen de Hollandsche gewes- Beoordeling, telijke staten oj) te zetten, de dwang op die staten nitge-oefend om hen een genomen besluit te doen herroepen,

liet zenden van krijgsvolk in vredestijd tegen een lid der Staten ot tegen een deei des souvereins, de inhechtenisneming der afgevaardigden. was een misbruik maken van gezag, dat er veel toe bijdroeg, om den prins- na zijn overlijden (1(350), geen opvolger te doen geven. Dit kon te gevoegelijker geschieden, daar 's Prinsen zoon, Willem quot;em imbso.¹'quot; He.ndiiik, eerst vijf dagen na zijns vaders dood, ter wereld kwam. (jromngen en Drenthe verkozen met Fries/and A\ ille.m FÃ¼edehik tot stadhouder. Was de staatsgezinde partij voor een wijl geknakt geweest na Oldkxrahnevei.d's val, de stadhouderlijke was het niet minder na Willem's dood.

1) Van s prinsen dood maakten de staten der verschillende gewesten gebruik, om alle stemhebbende steden het ^Veiandeâ¢slt;=a. voorrecht te geven hare overheidspersonen zeiven te kiezen,

in de niet-stemhtbbende dit recht zich toe te kennen, en de benoeming der door hen betaalde officieren, alsmede het recht van gratie aan zich te trekken.

Oji voorstel der staten v/n Holland, kwamen in 1 ()50 Grootc vergade-de leden der (reicestel/jke stalen (dier provinciÃ«n, ongeveer ¹'ⁿÂ°-300 in getal, naar i/cn Haag ter Groote VeuuaÃ¼eiii.\(; ,

(11 J-oovcnsteinsclic iartio was sinds dien de schimpnaam voor do staatsgezinde iiartjj.

om het bestuur te regelen. De voorzitter, Hollands raadpensionaris J.vcoii Cats, Â«de ellendigste redenaar, dien de wereld ooit opleverdeÂ» (1), hield de openingsrede. De genomen besluiten brachten eene groote verandering te weeg: rijf gewesten besloten geen stadhouder meer aan Besluiten. ^ _sj-_ej[_en_ ()_{ver (}|_e vraag, hoe de geschillen tusschen de gewesten bij te leggen, kwam men tot geen besluit. Het uitreiken der patenten (open brieven, waardoor de troepen verplaatst werden) gaf men den Staten-generaal, mits ze het advies van den Raad van state inwonnen, en de patenten door de staten der provinciÃ«n, waar de verplaatsing van troepen plaats vond, geteekend werden. In hun gewest zouden de provinciale staten de troepen, hun ten dienst, kunnen verplaatsen, en de benoemingen doen van officieren. Den eed van trouw zou het krijgsvolk zweren aan de Staten-generaal, en aan de Staten der provincie, waar het zich mocht bevinden.

Groot verlies van invloed der Staten-generaal, iedere iquot;cstami. provincie onbetwist souverein. de vijf souvereinen, uit ste-delijke oligarchiÃ«n bestaande, van elkaar onafhankelijk, Ã©Ã©n dier souvereinen, Holland, machtiger dan de anderen te zamen, en Hollands raadpensionaris feitelijk bestuurder der Republiek, ziedaar den toestand onder het stadhouderloos bestuur.

2) In de Groote vergadering verschenen (1(5511 twee Engelsche gezanten, St. John en Strickland, door het Parlement gezonden om over eene nauwe vereeniging, een of- en defensief verbond, tusschen de twee protestantsche Republieken en de verjaging der hier levende Engelsche ballingen (Karei H), te onderhandelen.

Naijverig op onzen handel, ontevreden over het mislukken dier zending, en het beschimpen der gezanten door het Haagsche grauw, vaardigde het Parlement eene Acte 'â¢mi ^Ak^^^m- Navigatie uit, waardoor aan vreemde schepen verboden werd andere voortbrengselen dan die van hun eigen land, in KuyelahiJ aan te voeren.

Toen Frankrijk en Zweden eenige jaren later ook den invoer van waren op vreemde schepen belastten, kon het

nadeel, hierdoor der Hollandsclie vrachtvaart toegebracht, een nationale ramp genoemd worden.

1 e vergeefs poogde men de Engelschen te overreden de JS acif/afw-acte in te trekken. Ze stelden veeleer hunne eischen hooger, vorderende, dat in het vervolg alle schellen voor de Engelsche oorlogsschepen in de Engelsche wateren de vlag zouden strijken.

Luitenant-admiraal Maarten Haupertsz. Tromp (in den Uriel geb.) die niet oogenblikkelijk aan dien eisch voldeed,

werd, op de hoogte van Dover, door den admiraal Bt.ake aangevallen (19 Mei 1652}. De nacht maakte een einde ^{1 lL}aan den onbeslisten strijd.

de HriTEK (1 j op Ascue bij Ph/mouf.h (1052), de andere van Jan vax Galen op Appr,etcx bij Livorno (1653), ^0verwilin'^i|Ã³'^l-'ⁿ-wreekten de groote schade, door de Engelschen den Xe-derlandschen vis.schers toegebracht:

Ook Maarten Tromp bedekte zich met lauweren in den Onbesliste zce-driedaagschen, onbeslisten zeeslag op de hoogte van J'ort- quot;'''fc'¹quot;-

in de zeeslagen bij ,\ ieuic/ioorf en Duinker/.en tegen Bi,ake, en eindelijk in den eveneens onbeslisten slag tegen Monk op de hoogte van Ter Heyde, waar een musketkogel de borst des helds doorboorde (1653). Wel mocht zijn ffroote tijdgenoot zingen:

Gebrek aan geschut en geld, de zwakheid onzer krijgs-zucht naar vrede marine tegenover de Engelsche, de gevoelige slagen aan handel en visscherij toegebracht, waren oorzaak dat de Republiek naar vrede haakte.

pensionaris van Dordrechf, aan Pauw als raadpensionaris 1653. van IloUavd opgevolgd. Deze raadpensionaris eener enkele provincie, groot geleerde en schrander regent, verwierf

il In Vlissingen geboren (1007'. Van scheepsjongen tot den post van vice-ailmintal opgoklonimen.

eeneu even overwegenden invloed in de Republiek als eens de strateeg Pericles te Athene. Met dezen had db WriT meer dan een trek van overeenkomst.

Om den vrede te erlangen zonden de Staten-generaal een geslepen gezant, Hiekoxymis wx Bkvkrninck:, met wai wilde En- drie andere afgevaardigden, in 1053 naar Londen. JJixje-geiand? i_an(i _Wensclite, zoo meent men, ineensmelting der twee Republieken, welke door Parlement, uit afgevaardigden beider landen samengesteld, zouden geregeerd worden.

Wijl men vreesde, dat de jonge Nederlandsche leeuw dan de grillen van den krachtigen luipaard zou moeten volgen, en men, vooral in die roemrijke dagen, aan eigen nationaliteit vasthield, werd dit aanbod verworpen. Verder bedong Olivier Cromwell, tegen het einde van 1G53 Protector van Engeland geworden, eeuwige uitsluiting van het huis van Oranje uit de waardigheden van stadhouder en kapitein-admiraal-generaal. Hierin bewilligden de gezanten evenmin. Doch toen van Bkver.mnck , die in geheime briefwisseling stond met J vx de Witt, dezen verwittigde, dat Cromwell, zonder de belofte van uitsluiting des Prinsen, geen vrede zou sluiten, overreedde de raadpensionaris in geheime vergadering de Staten van quot;t gewest Holland, allcev, zonder tusschenkomst der andere provin--\ctc v.ni .sec) ciÃ«n, eene acte ran Seelusie des Prinsen als stadhouder van 't gewest Holland te teekenen en naar Enyeland op te zenden. Eerst nu werd het vredeaverdmy van II estininxter, Vrede van west-^reelt;i^s vroeger door de Staten-generaal onderschreven, door minster, Â«54. Cromwell (30 April 1(354^ bekrachtigd. De Xavigatie-acte bleef bestaan; de Nederlanders zouden in 't vervolg voor Britsche schepen in Engelsche wateren de vlag strijken, aan de erfgenamen van eenige op A inhoina gedoode En-gelschen meer dan 40,000 gulden uitkeeren, en zich verbinden geen stadhouder ot kapitein-generaal te benoemen, die niet op dit verdrag den eed zou hebben afgelegd.

3) Hevig trokken de afgevaardigden van Friesland, Groningen en Zeeland ter Staten-generaal tegen het afzonderlijk verdrag door Holland gesloten, te velde. De Witt Deductie, verdedigde meesterlijk in zijne Deductie het gedrag van Holland, hierop vooral steunend, dat elk gewest in de keuze van een stadhouder volkomen vrijheid genoot. Achtte

hij het gevaarlijk voor vrije staten in vredestijd een stad-honder-admiraal-generaal te hebben? Wilde hij zijns vaders gevangenschap te LoecenHfin op de Oranje s wreken,

of was het onder den drang der omstandigheden, dat dk Witt de acte van Scclusie doordreef? Wellicht het een en het ander. Wat er van zij of niet, die acte werd reeds na Cromwell's dood i 1660) vernietigd.

Met den vrede brachten handel en nijverheid weer ecne betrekkelijke welvaart in 't land terug.

Behalve een geschil tusschen de stadhouderlijke partij Ã¶innei'landsche in Ooerijmel (Kampen, Zwolle en Ridderschap) en de staats- ⁰quot;^e''^,quot;^1?hc'^dequot;-gezinden, aan wier hoofd Deventer stond, over de benoeming van den stadhouder-gezinden Ri tgkr va.v Haersoltk als Dro.tt in 'l'ioente, geschil dat voor een tijdlang de splitsing der gewestelijke staten ten gevolge had; en een theologanten-strijd tusschen Coccejani-x en Voetianex (1)

over de wijze van uitlegging des bijbels, en de heiliging van den Zondag ^1658). bleet'ook de inwendige vrede bewaard.

De Witt wijdde nu zijn uitstekende gaven aan de ver-^{DeXVittrinancier}betering van het financie-wezen. De renten van Holland's schuld en van die der Staten-generaal bracht hij van 5 toe 4 ten honderd; de overschotten, door afdanking van krijgsvolk, streng toezicht op de ambtenaren en spaarzaamheid verkregen, gebruikte hij, zonder de krijgsmarine te verwaarloozen, tot delging der schuld.

De vrede was echter niet van langen duur. Van 1656 tot 1660 ondersteunde de Republiek, beducht voor haren handel op de Oostzee, Polen en Denemarken in hun oorlog tegen Zweden. Onze luitenant-admiraal Jacob van ooring nnt zwc-Wassex a a u-Obdam ontzette Dant:lf/, sloeg den Zweedschen ^den i'S-⁵-⁸⁰. vlootvoogd Wraxgel tegenover het fort Kronenhury, maar verloor zijn dapperen onderbevelhebber Witte Cornelisz.

de Wm (1658). Het volgend jaar veroverde de Royter ^hagen,' 'oso⁶quot;quot; Nijhorg op F an en, en kreeg van den koning van Denemarken een gouden keten met eene jaarwedde.

rl) Coccejus, hoogleeraar te Leiden, kende de regeering ook zekeren invloed in de Kerk toe. \ an daar waren de Staatsgezinden hem genegen. Voet. professor te Utrecht.

(ligen Prins-Bisschop van Munster geraakten wij in 1663 in geschil: bisschop Curistofi-el Hkknaui) van Gat.kn' verklaarde de Republiek den oorlog, daar ze de stad tegen hem had ondersteund, en de van hem leenroerige met heerlijkheid Borkulo in bezit hield. Bij den vrede van

Vrede van Kieet Kleef ^10(35) deed de Bisschop Â«mh-o jure imperiiÂ» af-^|6|i5- stand van de door hem reeds heroverde heerlijkheid. Gedurende dezen oorlog had Wiu.em Fuedkrik, stadhouder Dood V. Willem van Friesland, het ongeluk zich te dooden bij 't reinigen Frederik. _van een pistool. Henduik Casimir volgde hem op.

4) Met Frankrijk en Enr/eland sloten de Staten-gene-verbonden. raai in 1662 of- en defensieve verbonden, welke al ras verbroken werden. Uit vrees voor de nabuurschap, schoof de quot;Witt de onderhandelingen met Frankrijk, over de verdeeling van Zuid-Nederland, op de lange baan.

Buitendien sloten de Staten-generaal een verdedigend verbond met Frederik. Willem van Braxdenhurg en met Denemarken; dit laatste verdrag zonder voorkennis dei-gewestelijke staten.

Onder Frederik Hendrik zagen wij het gebruik ontstaan, dat over buitenlandsehe zaken, welke niet bekend mochten worden en spoed vorderden, de griffier en zeven leden der Staten-generaal met den raadpensionaris van Geheime besogne Holland (vroeger met den stadhouder) in Â«(/rh' ime hrsocmeÂ» beslisten, na de zaak aan eenige afgevaardigden der Staten-generaal, hiertoe aangewezen, te hebben medegedeeld. Herhaaldelijk had Zeeland er op aangedrongen den jongen Prins van Oranje de hooge betrekkingen zijns vaders op te dragen. Hiertegen verzetten zich de Staten van Hol-De j.mge prms land; ze wilden evenwel den Prins tot Â«Kind van StaatÂ» ^kin'^{1 v}- ^staa,â¢ aannemen, en zich met zijne opvoeding belasten. Een van Buafs dood. 's Prinsen dienaren, de ritmeester Blat, werd (1606), meer om zijn ijver voor de belangen zijns meesters, dan om zijne geheime briefwisseling met de vijanden des lands, als plichtig aan hoog verraad te recht gesteld. (1).

(1).Gerechtelijke moord, diiar in de ondersdieptu brieven van Gabriel Sylvius en den Engelschen minister Arlington aan Henri de Fleury quot;de Coulan , heer van Buat, geen zweem van landsverraad te vinden is.

lieime lagen van Lodkwijk. XIV van FrunkriJ/h om vijandschap tussclien Engehmd en de Hepabliek te zaaien, ten einde in de Nederlanden vrij spel te hebben; de on- Oorzaken, tevredenheid van K.viikl II over de behandeling van Prins Hk.vdiuk Willem, en meer nog zijne onverzadelijke hebzucht waren de oorzaken van den Engelschen oorlog.

Eer de oorlogsverklaring overhandigd was, had de admiraal Holmes onze koloniÃ«n in Guinea en Nieuw-Zeidand veroverd, en heroverde ze de Klytek. In een eersten slag, op de hoogte van Loiresthojf, vloog het admiraal- suiRx-.m i.owest-schij) van Wassenaau-Obdam in de lucht; luitenant-ad-miraal Koutexaar sneuvelde; onze vloot moest vluchten voor den hertog van Yoek. Deze nederlaag vergoedde de Ruytek, ter goeder uur uit Amerika teruggekeerd, het volgend jaar in een vierdaagschen zeestrijd tegen Pinxs Robekt en Monk bij ForelandZ (X. 0. van Dover), waar Foreland, iciui. de vijand drie-en-twintig schepen, 6000 dooden en 3000 gevangenen, waaronder vice-admiraal Askie, achterliet. De overwinning kostte het leven aan de luitenant-admiraals van der Hulst en Cornells Evertsen.

â¢Een nieuwe slag werd op de hoogte van Duinkerken Duinkerken men. in hetzelfde jaar geleverd. Alhoewel de Kuyteii hier voor Monk moest wijken, wijl Cornelts Tromp, aanvoerder van een smaldeel der vloot, den admiraal Smith te ver vervolgende, hem in den steek liet, was de terugtocht naaide Wielingen een der grootste krijgsbedrijven van onzen grootsten vlootvoogd. De vijand maakte gebruik van zijne overwinning door meer dan 100 koopvaardijschepen in het 1 hc te verbranden, en Terschelling te verwoesten.

In 1667 werden te Breda, de onderhandelingen over den vrede met Engeland aangeknoopt. Doch ofschoon de pest hevig in hun land woedde, en een brand 4/5 dei-stad Londen vernield had, haastte Karei II zich niet,

Om hem hiertoe te noodzaken, wapende de provincie Holland in stilte eene machtige vloot, die den Luipaard in zijn vesten zon gaan bestoken. ( oiÃ¯nkms uk ^ itt, broedei van den raadpensionaris, vergezelde, als gedeputeerde ter zee, den admiraal de Rlytkii op dien roemrijken tocht naar Chattam. Onder den vice-admiraal van Uk.nt veroverde kapitein van Buakix het fort Sheerness en nam Tocht naar Chat-gen vijandelyk fregat in amp;.Q .Medicaij oi rivier van ( haf taw', ^taquot;'' kapitein van Rijn doorzeilde den keten, welke die rivier afsloot, en de Hollanders stevenden nu, in spijt der kust-batterijen, voort tot Chattam, verbrandden een aantal En-gelsch'e schepen, voerden liet admiraalschip Â«h'ni/al CharlesÂ» en de Â«i'nit;/Â» als zegeteekens mee, en blokkeerden nog geruimen tiid de monding der Theems. Dit leerde den trotschen Brit plooien, Ã¼e vrede ran Jireda kwam (31 Juli p.pja 16(57) tot stand: de Naou/atie-Akte werd zoo gewijzigd, ^'li'JiiiMfiC'. dat de waren op den Rijn naar Nederland ingevoerd, voortaan in de Engelsche havens door Nederlandsche schepen mochten aangebracht worden. Do Republiek zou het door den Zeeuw Abraham Krunszoon veroverde Sm-inann' behouden, en ieuw-JS ederta)ilt;l aan T^mjelctnil atstaau ; het strijken der vlag bleef gehandhaafd.

1) De Zuid-Nederlanden te veroveren was de droom van den heerschznchtigen Franschen koning Lodkwi.ik XIV. Hij zocht een voorwendsel. In BelgiÃ« bestond het privaat-Devoiutierecht. recht van Â«DevolutieÂ», volgens hetwelk alleen de kinderen uit het eerste huwelijk, de goederen, gedurende dit huwelijk aangeworven, mochten erven. Nu was, gedurende het eerste huwelijk van Pjiii.ips IV van Spanjr, Beh/Ã weder eio-endoni van de Spaansche kroon geworden door het kinderloos overlijden der aartshertogin Isabella ; Lodkwi.ik was met het eenig kind uit dat eerste huwelijk, Maria Thkresia, gehuwd, en beweerde diensvolgens bij Philips' overlijden, dat zijne vrouw alleen recht had op BelgiÃ«. Deze bewering was echter valsch, omdat, zooals wij zeiden.

'iet recht- van devolutie een privaatrecht was, slechts in BcUtiÃ« geldend. Daar onze staatslieden duchtten /â raitkrijt-tot nabuur te krijgen, zochten zij eene alliantie tegen fiie mogendheid in het leven te roepen, en rustten zicli uit ten oorlog. Doch wijl uk Witt en de Staten van Holland, tevens vreesden, dat een landoorlog den jongen Prins tot het kapitein-admiraal-generaalschap zou voeren, schaften zij (5 Aug, 1667) door het KeuiL-uj l'jlikt het stadhouderschap Eeuwi^jcdikt. voor immer af, en verlangden, dat het in de overige gewesten van het kapitein-generaal-admiraalschap gescheiden bleef. Het eene gewest vÃ³Ã³r, het andere na, voldeed aan Holland'x wensch, zoodat in 1670 de scheiding dei-twee waardigheden een eenstemmig besluit werd aller gewesten, Â«HarmonieÂ» genoemd. Harmonie.

2) Door het beleid van ue Witt en van den Oosten-rijkschen diplomaat Lisol.v kwam in 1668 de Triple-Al- ^Tr'P^le1'41|'^aquot;^ce' li an tie met Engeland en '/weden tot stand, waardoor de drie landen zich verbonden elkander onderling bij te staan,

Werkelijk moest deze, voor de drie met Spanje verbonden machten beducht, zijne veroveringen in BelgiÃ« staken en behield er slechts een deel van in den vrede van Aken ^Vrede1^ ^Aken' (1668). De gewesten keurden het sluiten der Triple-Alliantie goed, alhoewel ze ter generaliteitskamer geteekend was, zonder dat de afgevaardigden hunne lastgevers er van in kennis hadden gebracht. Ter herinnering aan den vrede van Aken liet de Staatsraad een gedenkpenning slaan, wiens trotsch opschrift Lodewmk's verbittering nog deed stijgen. Â«Die ellendige visschersÂ», welke den Â«grooten koningÂ» het nee plus .ultra toegeroepen hadden, zouden ^quot;oorlog.quot; ^Fr' zijne wraak gevoelen. Z eed en won hij door geld; door geld, door de belofte hem Walcheren af te staan, en door den invloed, welken eene fransche hofdame, de Kkrouel, op den wuften Karei, II uitoefende, maakte hij ook Engeland van de Triple-Alliantie los (verdrag van Dover 1670). Vcrdrajiv. Dover Wat meer is, Karei, H verbond zich met Frankrijk tegen ^IG'⁰quot; Nederland, voorgevende, dat men hem hier door gedenk- voorwendsels penningen op den tocht van Chattam en den vrede van ^{van Kart}'' quot;â¢ Breda, en door het niet strijken der vlag voor het ko-ningsyacht Â«de MerlinÂ», (N. 13. in Hollandsche wateren)

beleedigd had. Kon Jan de Witt zulk eene laagheid des konings hebben voorzien? Daarentegen sloten de Staten-verbonden. generaal niet Spanje, (1G71), den keurvorst van Brandenburg en den Duitschen Keizer (1672) verdragen, waarbij dezen zich verplichtten de Republiek te helpen. Knlt;jel-sr/ien en Franschen verklaarden haar den 7quot; April den onze vijanden krijg; eenige dagen later volgden oorlogsverklaringen van in \hi. Bernaud van Galen, Prins Bisscboji van Munster, en van den keurvorst van Keulen en Prins van Luik, Maximi-liaan Hendrik , ontevreden dat de Republiek garnizoen had gelegd in het onder Keulen behoorende Rijnberk.

3) In het midden van 1672 trok Lodewijk met 120,000 goed geoefende soldaten, door de grootste veldheeren zijner eeuw, Cox uk, Tukenne en LÃ¼xemboirg aangevoerd, over onze grenzen. Van hunnen kant vielen de troepen van Veldtocht der Keulen en Munster in (ii lderland en Overijsel, veroverden, Bisscii. troepen. b_el_ial_{ve een} deel der eerste provincie, heel Overijsel met de vestinir Koevorden. doch stieten het hoofd voor Gro-

ningen, door den wakkeren Karei, van Rabexhaupt zes weken lang verdedigd. Deze RabeniiaÃ¼pt heroverde menige stad en verraste Koevorden, door den koster Meixdert van Thijnen geholpen. In 1674 kwam er door Lisola's bemiddeling vrede met de Bisschoppen.

De Prins van Oranje, voor Ã©Ã©n veldtocht tot kapi-^Vfranschen?' tein-generaal benoemd, en onze veldmaarschalk Wirtz konden slechts 30,000 man ongeoefende troepen tegenover de Franschen stellen. Onze verwaarloosde vestingen waren slecht van voorraad voorzien. Maastricht trok de vijand voorbij. In eenige dagen rukte hij tot aan den Rijn voort, waar in een gevecht, hem door Wirtz geleverd, CoxdÃ© gewond werd. De vleier Boileau maakte zich bespottelijk door den overtocht dier rivier bij Lolrith (toen tengevolge van den lagen waterstand doorwaadbaar) onder de bescherming van 300 kanonnen, als een heldenfeit te bezingen. Gelderland en Utrecht waren (23 Juni) reeds door de Franschen veroverd. Aardenburg alleen in Staats-Vlaanderen werd met goed gevolg door Beekman verdedigd. In het Noorden hielden Muiden en het water den vijand tegen. Wat te doen in dit uiterste gevaar? De Witt's plan, het land onder water te zetten,

gin^ niet door, en de onderhandelingen over den vrede stuitten af op de vernederende en buitensporige eischen te Heem-ijk door Lodkwuk gesteld. Den koensten ontzonk de moed, de hoop op redding. Ainxterdam alleen, doorzijn koi daten pensionaris Hop bezield, wanhoopte niet, en bereidde zich wakker ter verdediging.

4) Even als men te Athene aan Pe rik les de schuld gaf van het uitbreken der pest, ongeveer evenzoo weet liet volk hier alle rampen, die liet land troffen, den gebroeders be WiTT en hunner partij. De wit zonden-

Van Veere ging de beweging tegen Jan de Witt en ^1,ok' ten gunste van den Prins over naar Dordrecht, waar het volk den Ruwaard Counklts de Witt dwong een stuk te teekenen, door hetwelk hij het lÃ¯euwiy JÃ¯dikt herriep, en aan \\ iixem het stadhouderschap aanbood. Zoo verre ging de waanzin, dat men de gebroeders van verraad betichtte,

dat Jakob va.v der Graaf, zoon van een raadslid van Holland met drie andere onverlaten den edelen raadpensionaris in den IIaay wondden. Van der Graaf werd onthoofd. In andere steden heerschte dezelfde vooringenomenheid, waarvan het gevolg was dat Zeeland (2 Juli)

\N ille.m 111 tot erfelijk stadhouder (!) benoemden, en de wuiem m stadstaten hem het kapitein-generaalschap aanboden. Schier ^1,Hlquot;^Jer.¹⁶⁷--overal schreeuwde 't volk:

Jan de Witt nam zijn ontslag. Hiermede echter was omslag van j. de wraakgierige stadhouderlijke partij niet voldaan. Een ^{De Wit}-barbier uit Pierschil bij Dordrecht, Tichelaar, een laaghartig booswicht, om meer dan een vergrijp uit liet land van Putten gebannen, klaagde Cornells de Witt aan,quot;itoagTquot; dat deze hem tot een aanslag op 's Prinsen loven had willen overhalen. Alhoewel de Ruwaard met twee andere'

getuigen daartegen beweerde, dat Tichelaar uit eigen beweging zijn steun tot dat doel gevraagd had, alhoewel de Witt op de pijnbank uitgestrekt bij zijne verklaring bleef, veroordeelde hem het vonnis van het Hof van

Holland, zonder bewijzen der schuld aan te geven, tot. verlies zijner ambten en levenslange verbanning (20 Aug. 1672). (Ã¯). Tichelaar integendeel werd op vrije voeten gesteld, en mocht ongehinderd de menigte tegen de gebroeders de AVitt blijven opruien. Dienzelfden dag (20 Aug.) begaf zich de Haagsche schutterij, gedeeltelijk den de Witt's vijandig, naar de Gevangenpoort, waar de raadpensionaris zijn zieken broeder was gaan bezoeken. Hier waren ook drie vaandels ruiterij ter wacht beroepen, waarvan twee door het loos alarm, dat de boeren gewapend naar de stad trokken, van hunnen post verwijderd werden. Na hun vertrek drongen de Witt's vijanden de Gevangenpoort â ... ...... binnen, sleepten de gebroeders op het Â«groene zoodjeÂ»,

't Was niet het grauw alleen: aanzienlijke burgers van den Haag, o. a. de predikant Simonides en admiraal Cor-nelis Tuomp, woonden den moord en de verminking der Doiie Haagsche jjjj _vail twee mannen, welke de dankbaarheid des

levif 'volks ruimschoots verdienden. Â«Men waant eene geschiedenis der Wyandots of Sioux te lezenÂ», zegt de onpartijdige Leo, over die gruwelen sprekend. Die hyena's werden niet bestraft. Tichelaar kreeg zelfs een jaargeld van Prins Willem III! ?

Jan de Witt is een der grootste namen onzer geschiedenis, niet slechts omdat hij, raadpensionaris Ã©Ã©ner provincie, meer invloed uitoefende, dan vÃ³Ã³r hem de stadhouders, maar wijl hij van die macht een doorgaans eerlijk, schoon voor zijn partij wel wat egoÃ¯stisch gebruik ian de wat. maakte; niet alleen, omdat hij het kleine Aederland tot eene macht van den eersten rang deed stijgen, maar dit doende den handel en de welvaart des volks niet schaadde; niet enkel omdat hij, een meester in financiezaken, de schulden delgde en het land verrijkte, maar daarbij zelf onbaatzuchtig bleef, en den ouden Hollandschen eenvoud altijd bewaarde; niet zoozeer om zijne uitstekende talenten als diplomaat, om zijn kunst in het onderhandelen met vreemde hoven, maar omdat hij onomkoopbaar en oprecht

(1) Kene andere beschuldiging, die van zich als gedeputeerde ter zee slecht van zjjne taak gekweten te hebben, weerlegde de Kuyter.

die onderhandelingen voerde, wat wel als eene loffelijke uitzondering verdient vermeld te worden.

Gaspar Fagel volgde den raadpensionaris de Witt op, gaspar Fagei en ging over tot de stadhouderlijke partij. De Staten vanâ¢ Teâ¢.⁰quot;¹¹quot;⁸' Holland, vroeger de Witt's aanbidders, machtigden (27 Aug.) den Prins overal de stedelijke besturen te ontslaan,

5) Den 2^den December 1672 rukte LÃ¼xemboukg over ^{,rocht van L}Â»-de bevroren wateren tegen Leiden op; doch het dooiweerâ ^xeâ -^urgquot; -bracht hem in het grootste gevaar, zich met zijn korps aan de Nederlanders te moeten overgeven. Zonder twijfel zou dit gebeurd zijn, ware het niet dat de kolonel Mozes Pain et Vin den post van Nieuwerhrug moedwillig verlaten had. Daar de Prins zijn doodvonnis hardnekkig bleef vorderen, werd Pain et Vin gefusilleerd.

Middelerwijl zocht de Ruyter, even als voorheen The-mistocles, in een Â«houten stadÂ» het heil des lands. Aan de Fransch-Enyelsche vloot had hij (1G72) den onbeslisten slag van Solehay (O. v. Engeland) geleverd; door den slag ^Zee|Ã³Â®|bay^Vanvan Schooneveld (zandbank in de Wester-Schelde ) eene lan- schooneveid. ding der Engelschen belet, en bij Kijkduin, niet ver van Kijlduin 1672. Nieuwe-diep, den Franschen, onder d'Estkees, en den Engelschen, onder PriNs Robert, den zoon van Frederik V van de Palts, eene gevoelige nederlaag toegebracht. Ne-derlandsche kapers namen gedurende den oorlog bij de 3000 vijandelijke schepen. Wat roem behaalden onze land-genooten ter zee! Daar vocht de kern der Hollandsche natie; daar hadden niet, zooals bij 't landleger, vreemde huurlingen hun aandeel in de zegepraal.

Met keizer LÃ©opold 1, met Denemarken en Spanje, werden in datzelfde noodlottige jaar 1G72 verbonden geslo- verbonden, ten. Hulp kon de keurvorst van Brandenburg niet zenden,

wijl de Zweden zijne staten bedreigden. (Slag Fehrbelin, IG75). Engeland sloot in 1674 met de Republiek den tweeden vrede van Westmimter, welke dien van ^Vrede.^me'^nee-

bekrachtigde. De stadhouder Willem III voegde zich, in ^Jmt volgend jaar, met een deel zijner troepen te Bonn bij de Spaansche en keizerlijke legers, die, nu den rug der Franschen bedreigend, ze tot den terugtocht noopten.

Om weer tot het bondgenootschap toegelaten te worden, moesten Gelderland, Utrecht en Ocerijsel op nieuw de Unie bezweren, en zich andere vernederende voorwaar-stiaf drr vcro ^we^^ce ^^e11 stadhouder tot alleeiiheerscher dier ge-

6) In het buitenland en ter zee werd de oorlog voortgezet. Aan het hoofd der verbondenen leverde de Prins sia_g van senef den Franscheu den bloedigen, onbeslisten slag van Senef;

zijn beleid en volhardende moed redden het leger der verslag van Mout- bondenen, na de nederlaag bij Jlfont-Cassel, van volkomen cassei, lui.. _onti_}i_nding. Dk Kuytkr, in 1675 ter ondersteuning dei-Spanjaarden met 18 schepen naar de .1/iddellandtrhc zee gezonden, sloeg, na den onbeslisten slag bij Strombiili, den Franscheji admiraal Duqujcsnk in de baai van Si/racuse in 't gezicht van den Etna, â zege te duur gekocht door Dood v deRuy-'*' ^velquot;h^{es Vilu} onzen grootsten zeeheld, den grootsten zijner ter, 1676. quot; eeuw, groot door moed en krijgstalenten, groot door eenvoud en adel van karakter. De vijand zelf bewees hooge eer aan het stoffelijk overschot van onzen geduchten vlootvoogd. Duquksne behaalde nu bij Palermo de zege op den vice-admiraal dk Haan, die sneuvelde. Ook in de West vond er bij Tahogo tusschen Binckeu en d'EstrÃ©es een verwoede doch onbesliste zeeslag plaats. Eerst den 11 Aug. 1678 werd door de gemachtigden der Staten-gene-raal, Van BkvkÃ¼.mxck en Willem van Haaukx, Â«Ie vrede met Frankrijk te Nijinec/m gesloten. Wij verloren geen steen onzer vestingen, geen duimbreed gronds: de Republiek verkreeg teruggave van Afaa.ttricJil met de landen van Overmaas, en vrijen handel op Frankrijk. Drie dagen na het sluiten van den hem niet welgevalligen vrede, leverde Willem 111 nog aan LuxiaiBouna den bloedigen siagv.st-Denys. slag van St-Devif-t bij Bergen (\). Dat de verbondenen over de handelwijze der Republiek verontwaardigd waren, is gemakkelijk te begrijpen. Zij was door hunne hulp uit den put geklommen, en hare bevrijders zaten er nog in.

(1) Volgens O. Klopp vernam do prins eerst na den slag 't sluiten van den vrede, daar de licm gezonden koeriers door de Spanjaarden waren gevangen genomen.

1) Sintls de Republiek aan liet dreigend gevaar van 1(572 Aanzien der rc-ontstapt was, zochten Frankrijk en Engeland beurtelings i^)ul)liLk-(lG79j verbonden met haar te sluiten. Tot heil van Europa

was er toen eene macht noodig, die, zonder door een verdrag gebonden te zijn, voor het Europeesch evenwicht waakte; want in 1G81 had de heerschzuchtige Lode wijk XI \^rde Â«Kamers van vereenigincfÂ» opgericht, om zich van hare RÃ©union's-kam. uitspraken tot dekmantel van een nieuw roofsysteem zijner onchristelijke, waarlijk heidensche politiek, te bedienen.

Hij eigende zich o. a ook 1 ianden en St. Velt in Ijuxem-hurg, heerlijkheden aan Willem 111 toebehoorend, en het prinsdom Oranje toe. Om dien rooigeest paal en perk te stellen, sloten de Staten-generaal ec-n defensief verbond met Z'veden, Spanje en keizer Leopold (1681-82), ondersteunden echter slechts voor een wijl met 8000 man den koning van Spanje, en sloten in 1084 weer vrede met Frankrijk. De opheffing van het Edikt van Nantes, 1685 opheffinf- v.â¢ â¢gt; (Ovagonaden). hield de verbittering tegen dit land gaande. ^Edlkt1^^Tantes' A elu Hugenoten kwamen zich vestigen in Nederland, waar ze door hunne geloofsgenooten hartelijk ontvangen, al ras er in slaagden, nieuwe takken van nijverheid, vooral boekdrukkerijen, te doen bloeien. De schrandere Willem III wuiem'sstreven scheen zich, even als keizer Leopold, tot levenstaak gesteld te hebben Lodewijk XIV te dwarsboomen, en over buitenland, het Europeesch evenwicht te waken ; in alle verdragen tegen den Franschen despoot, behalve 't verdrag van Augsburg 1686, had hij de hand; was de edele keizer Leopold met hem de ziel, die de verbonden in 't leven hield, Willem was daarenboven de veldheer, die de legers der verbondenen aanvoerde, en ze met zijn ontembaren moed, zelfs na de nederlaag, bezielde.

zich niet laten welgevallen , dat de staten en stedelijke besturen een andere zienswijze deelden dan de zijne. Sedert 1672 nam hij het bestier der krijgszaken heel in handen, en stuurde de gedeputeerden te velde naar huis.

Geheel autocratisch, zonder zich aan gebruiken ot voorrechten te storen, ging hij met zijne souvereinen te werk, hierin ondersteund door Holland's raadpensionaris, wien voor het vervolg (jetneen ocerlej met den stadhouder tot plicht gesteld was.

In Engeland heerschte Willem's schoonvader (1)J.\kob I I, naar wiens erfenis de Prins gretig uitzag. Den koning werd een zoon (2) geboren. Van dit oogenblik af onderhandelde de Prins met de machtige Anglikaansche party, om gewelddadig zijn schoonvader van den troon te stooten. In het geheim deed hij, met goedkeuring der Staten. eene vloot wapenen met 21,000 man, welke (1688) in de haven ^Ngetand!'^van Torhcnj (O. v. Plymouth) landde. Het volgend jaar werd hij tot koning van Engeland uitgeroepen.

Evenwel liet de Engelsche adel hem door de hill of rights zoo weinig macht, dat hij stadhouder van Engeland, en, uit hoofde van zijn invloed in de zeven provinciÃ«n, koning van Nederland genoemd werd. Ook was de onrechtvaardige wetgeving (3), na den slag aan de Boyne aan Ierland gegeven, veel meer der heerschende Anglikaansche partij, dan den Prins, die een jaar lang weigerde ze te onderteekenen, te wijten.

3) Lodkwijk XIV trok zich de zaak van Jakob II aan, of liever benuttigde ze voor zijne politiek, en verklaarde aan Nederland en Engeland den oorlog.

Weener-Verb. Het Weener-rcrhond bracht de legers van den keizer, van Spanje, Zicedert, Sivoje, Engeland en Nederland tegen Frankrijk in 't veld. Toch zegevierde Luxembourg Negenjarige oor-over den graaf van Waldeck bij /'leunt*, en over den Ki'euras^steen- prins van OiiAXJE bij Steenkerken, Landen en Neerwinden. kerken (1892). vj_e{. _af_wisselenden uitslag streed men op zee: CoiiXEUS

Evkrtsen, door den Engelschen admiraal Iohringtox aan Beachy Head, eigen krachten overgelaten, verloor den slag van Jieivzier tiboo). tegen Tourvii.le , wien op zijne beurt door onzen kloe-

(1) In 1077 was Willem met Maria van Engeland gehuwd. ('2) liegenden hierover van eenige schrijvers o. a. van Hilderdijk. (3) Eene wetgeving er op ingericht om de Ieren arm, onwetend, in alle opzichten ongelukkig te maken. Â«Nooit heelt het menscholijk genie grooter onrecht uitgevonden.Â» (Liurke).

ken Ai.monuk de nederlaag bij kaap la Hot/ne werd toe-^Hofc^rue(¹⁶⁹'-)-gebracht (1).

Een der dapperste Nederlandsche officieren, de stadhouder Hex duik C asimie 11, stierf' in 1G9(3, en werd in Drenthe door Willem III, in Friesland en Groningen door Jax Willem Fitrso (1696-1711) vervangen. De vrede van Rijs- ^VreNV^diViKn^ijsquot; wijk bij 's Gravenhage, aan de koene houding der Am- ' sterdamsche burgemeesters Corver en Buys te danken,

maakte een einde aan den krijg: de Franschen erkenden Willem lil als koning van Engeland, en gaven hem het prinsdom Oranje terug. Gedurende den negenjarigen oorlog,

door Willem lil aan ons land berokkend, leed de handel aanmerkelijk, vooral ten gevolge der slagen hem door den Franschen kaper Jeax Bart toegebracht, en de Republiek moest sinds dien tijd in Engeland haar meester ter zee erkennen.

Willem III had zoo weinig invloed als koning, dat hij niet eens de opheffing der navicjatie-akte verkrijgen kon.

Hier daarentegen kreeg hij alles naar zijn zin. Hij dwong _Hcntj_|i(,_kde Staten van Holland zijn vriend Bentinck, dien hij tot graaf van Portland benoemd had, als lid der edelen toe tu laten, ofschoon Bk\ti\ck in Engelschen dienst was,

en de Staten zich hardnekkig tegen zijne toelating verzetten. (Peter ijk G Ã¼oote te Zaandam en Amsterdam, 1697\ _s ,_ianxi_{e suc}

4) Om de erfenis van den koning van Spanje, Karei, II, cessie oorlof te verdeelen, werden in 1698 en 1700 verdragen gesloten, ¹⁷⁰¹'^13-volgens welke Spanje, BelgiÃ« en IndiÃ« aan 's keizers zoon,

aartshertog Karei, , de beide Sicilvn en Lotharingen den Franschen Dauphin zouden vervallen. Hiertegen verzette zich bpanje s koning, over wiens erfenis men buiten zijn weten beschikt had, en liet bij testament (1700) aan den tweeden zoon des Dauphijns, Philips va\ Ax.ioÃ¼, al zijne staten achter. Â«II n'y a plus de Pyrenees!Â» kon de heersch-zuchtige Lodewijk toen met recht uitroepen. Waar bleef het Europeesch evenwicht? Hoe ons land tegen den over-machtigen nabuur te hoeden? Hiervoor zorgden de keizer

(4i Over do hcldliaftigo dapporlioid der Hollanders te l'leurns, licacliy Houd en Lu lloguo zie O. Klopp's standaardwerk: |)as liaus Stuart enz. V, 131 en vol;,'.

en onze prins. Het volgend jaar reeds sloten Engeland, keizer Leopold, het Duitse he rijk, Pruisen, de Nederlan-Bondgenooten. j_en^ Savoje en Portugal liet groote Verbond van den Haag, om Frankrijk¹ s macht te beperken.

De dood verraste onzen stadhouder, eer hij zich naar het leger kon begeven. Bij een rit struikelde zijn paard over een molshoop, en bij zijn val brak de Prins het in i v in wii ^sl^eatelbeen. Zijn reeds verzwakt gestel weerstond niet aan icm in. 1702. de koortsen, die de wond had doen ontstaan (f 1702). In Nederland werd hij niet betreurd; in Engeland dronk de adel de gezondheid van het Â«heertje in 't fluweelÂ» waarmede men den mol aanduidde. Noch hem, noch zijner gemalin had de roof van 's vaders kroon geluk aangebracht.

Bij testament had de stadhouder zijn neef Jan AVil-i.km Fiusd tot algemeenen erfgenaam gemaakt. Hiertegen kwam Fiiederik I van Pruisen in verzet, zich op liet testament van Fredertk Hendkik beroepend, waardoor deze aan zijne oudste dochter, met Pruisens koning gehuwd, 's Prinsen bezittingen vermaakt had. (Zie vrede van Utrecht Â§ 47-3).

Als staatsman kan men nauwelijks een zijner tijdgenooten met Willem 111, den leerling van de Witt vergelijken; als soldaat was hij dapper, als veldheer wellicht te min geschat, als stadhouder autokraat, als mensch van een standvastig, doch minder edel karakter. (Tichelaar, Jakob II, bill ot Ireland.)

1) Daar Willem Hl geen mannelijke nakomelingen had, verkozen de vijf provincies met Drenthe, het weer zonder stadhouder te doen, en het regeeringsstelsel van IG51 te herstellen. Overal kwam weer de verkiezing der stedelijke raden aan de vroedschappen. Niet overal zonder tegenstand. Van nu af zocht de gewone burgerij in G iderland, Ooerijsel en Utrecht haren invloed naast dien der aristo-kratische familiÃ«n in de stedelijke regeeringen te heroveren. Deze nieuwe partij door de vorige magistraten, welke Willem 111 had afgezet, gesteund, noemde zich in Gel-

stond Â«de oude plooh d. i. de in de steden lieerschende ^NieuWp|₀^quot; ^oude

2) In Holland was sedert 1G88 de raadpensionaris An-^{anlonieheinsius}Ã¯ome Heinsius aan F.vsel opgevolgd. Scherpzinnig staatsman , kon de eenvoudige burger van Delft de rol van Jan de Witt in liet binnenland, en die van Willem III tegen Loukwijk XIV op zich nemen. Met hem vormden twee groote veldheeren, Eugenius van Savoje en John Cuuucuill, hertog van Maklbouoigu, een vermaard driemanschap, bestemd om Lodewijk's heerschzucht te kortwieken. Ter zee geraakte men het eerst met den vijand slaags. De Nederlanders onder Philips van Almonde hielpen in 1702 den Engelschen admiraal Rooke eene Spaan sol ie ziivcrvioot-vigos zilvervloot in de baai van Vic/os, en onder luitenant-admiraal Callenbukgh in 1704 Gibraltar nemen, welke stad _Gibl._ai_tai. _170lde Engelschen zich toeeigenden. Te land hielpen onze troepen Maelbouough en Eugenius van Savoje, op de

en van Malplaquet 1709 (1). Deze laatste, zeer bloedige slag noopte Lodewijk den vrede te vragen. Toen echter de bondgenooten vorderden, dat hij zelf zijn kleinzoon zou onttronen en uit Spanje verdrijven, zette de grijze monarch alles op het spel, en waagde nog eens, hoezeer Frankriji: ook uitgeput was, de oorlogskans. Frankrijk's vernedering, niet zijn ondergang had de Voorzienigheid besloten. Hij, wien de bondgenooten, in plaats van Lodewijk's kleinzoon, Spmij'^s troon wilden schenken, aarts-^{Wat ljracht den}

hertog Karel, werd in 1711. door het overlijden van zijn broeder Jozef I, keizer van Duitschland. Werd hij of Philips van Anjou koning van Spanje, in beide gevallen zou evenzeer het Europeesch evenwicht verbroken zijn.

Daarenboven maakten in Engeland de Whigs, door den oorlogszuchtigen MAHi.Boiiorcii bezield, plaats voor een Touu-ministerie, dat vredesonderhandelingen aanknoopte.

(â 1) Jn deze slagen ouderscbeidde zieli door dajiperheid Jan Willem Triso. die in 1711 bjj het overvaren van den Moerdijk verdronk:

Behalve den keizer, sloten de bondgenooten in 1713 Vrede van met Frankrijk den Vrede van Utrecht: Lodewijk's klein-Ã¼tÃ¯ÃªcHt, nis. _z0011 behield onder zekere voorwaarden Spanje en Spanje s overzeesche bezittingen; Belg iÃ© kwam het volgend jaar aan Oostenrijk.

3) Van dezen vrede dagteekent het verval der Republiek, die in de laatste jaren eene voor 't kleine land te groote rol gespeeld had; Â«Qui trop erabrasse, mal Ã©treintÂ». De Fransche gevolmachtigde de Polignac deed dit den afgevaardigden der Republiek, Willem Buys en Buung van der Di ssen verstaan, toen hij hun gedurende de vredesonderhandelingen de trotsche woorden naar het hoofd wierp; Â«Nous traiterons chez vous, de vous, sans vousÂ».

Bevrijding van de Fransche nabuurschap en een voor-deelig handelstractaat met Frankrijk, waren de goede gevolgen des vredes voor de Nederlanden. Het grondgebied der Republiek werd eenigszins verminderd: Pruisen kreeg een deel van het overkwartier van Gelder, doch liet daartegen zijne aanspraak op het Prinsdom Oranje, dat aan Frankrijk kwam, varen.

BarriÃ¨re-traktaat 4) Schijnbaar gewichtiger was het BarriÃ¨re-traktaat, ''^lj' in 1715 met Oostenrijk te Antwerpen gesloten, waardoor de Republiek het recht kreeg om in Namen, Doornik, renen, Yperen, Warneten, Venrne en het fort de Knocke,(\) plaatsen, die een voormuur der Nederlanden zouden wezen, garnizoenen te houden. Verder verbond zich de keizer te Antwerpen, een deel der onkosten, door de barriÃ¨re-steden veroorzaakt, te dekken, en in Opper-Gelder het fort St-Mi-ehiel, Venloo en Stevensweert met de omstreken bij de generaliteitslanden te voegen.

Gevolgen van De Republiek, Frankrijk in toom willende houden, ver-overdreyen l_oor l_iaar overwicht ter zee. Te laat zag men de kwaal mspaiinm₀ ^ verviel van rusteloosheid in krachtelooze rust, om

aan handel en bezuiniging te denken. Dat de Deij van Algiers aan onze vloot voor Ã©Ã©n millioen schade toebrenge en onze gezanten hone, de Republiek zal hem eerder eene jaarlijksche schatting betalen, dan de schade, den hoon en gebrekkig j-g _wreken. O tijden van de Trompen en de RuytkrÃ¼ Die

lamme politiek was het gevolg van de overdreven zucht naar vrede en van ons gebrekkig staatsbestuur. EÃ©ne stad kon immers de gewichtigste, de noodzakelijkste besluiten doen uitstellen, verijdelen.

Een tweede algemeene statenvergadering, op voorstel guadrupie-aiii-van Ocerijsel in 1717 beschreven, bracht geene verande- ^antle' ^17iK' ring. Van 1717-1719 maakte de Republiek deel uit van de alliantie, tot handhaving van den Utreclitschen vrede,

5) Men zal zich herinneren, dab Spanje bij den Mun-sterschen vrede de verplichting op zich nam, zijn handel in de Oost niet uit te breiden. Alhoewel in 1(348 Zuid-Nederland (in 1714 aan Oostenrijk overgedragen) geen handel op O. IndiÃ« had, richtte keizer Karei, VI eene Indische handelscompagnie te Ostende op, en sloot, om ze⁰ 'â¢ '^ndeiscom-te handhaven, een verbond met Spanje. Bij den dood van olTende? Hkinsu s (1720) was hem Isaak van Hoornbeek opgevolgd. Na dezen werd een schrander staatsman, Simon van Si,ingeland, raadpensionaris van Holland, en deze van siingeiand. Slingeland riep aldra tegen den keizer het verbond van Herrenhausen (met Frankrijk, Pruisen en Engeland) in 't verbond van leven. Ka rel VI liet nu de O. I. Compagnie varen, onder ^Hlt;'^rquot;quot;^l''quot;'^s,n-voorwaarde dat de Republiek tot de Pragmatieke Sanctie toetrad, d. i. Maria Tkbresia, 's keizers dochter, als algemeene erfgename van haars vaders staten erkende. Sanctie. ^c

1) Â«Sulcks, dat die plackaten tegens die Paus-gesinden Godsdienst, voor desen geÃ«maneert, sullen blijven in haer vigeur ende oock strictelijk nae haere forme ende inhouden worden geÃ«xecuteert..... ende dat oock die selvighe (andersdenkenden) op geene andere plaetsen meer, als daer die tegen-woordigh zijn, voortaen sullen worden permitteertÂ». Zoo luidden twee der artikels, vastgesteld in de groote vergadering van 1G51.

alleen in Holland en Zeeland, tegen de Â«stoutigheidÂ» der Pausgezinden uitgevaardigd. Door een dezer (1(35;gt;) werd hun zelfs het recht benomen, om, bij uitersten wil, over hunne goederen naar welgevallen te beschikken (tot 1795).

nietigste redenen waren voldoende, om hunne kerken jaren lang te doen sluiten, en hunne priesters gevangen te houden.

Oogluiking van Baljuwen en Schouten was echter geen zeldzaamheid; doch het door de vingers zien kon niet dan voor groote sommen (recognitiÃ«n) verkregen worden. Die

RocogniiiÃ«n. sommen werden bij plakkaat van 19 Juli 1730 vastgesteld, schoon de staten zeiven bekenden, dat het eischen van die penningen Â«ongepermitteerdÂ» was, en dat de officieren Â«grof en groot getrokken haddenÂ» voor de admissie der priesters. In 1787 eerst schafte eene resolutie der staten de Â«recognitiÃ«nÂ» af. De herroeping van het Edikt van Nantes in Frankrijk verscherpte hier een wijle de vervolging.

Jansenismus ^Toen liet; Jagt;^tsenisme hier binnendrong, werd het door de staten beschermd, en de Apostolische Pro-\ icaris 'Iiik-odorus de Kock, die den in 1(388 geschorsten Petrus Codde opvolgde, genoodzaakt het land te verlaten. Coii-xelits Steen no ven, door den bisschop Dom. \' arlet (1723) tot Jansenisten bisschop van Utrecht gewijd, stichtte hielde kerk der Â«Oud RoomschenÂ». Een zijner opvolgers,

Hernhutters. In 1747 vestigde zich eene kolonie van Hkhxhltteus te Zeist. In de staatskerk twistten, zoo als wij zagen,

Bestuur, 2) Zwak was de band der gewesten, gering de macht der Staten-generaal. Onder Willem II en Willem III onderging dit lichaam den invloed der stadhouders, onder de stadhouderlooze besturen dien der gewestelijke staten, van Holland 't meest, wiens raadpensionaris feitelijk aan het hoofd stond der Republiek.

Onder het eerste, en vooral onder het tweede stadhouderloos bewind, oefenden de stedelijke regeeringen op het bestuur des lands eenen verderfelijken invloed uit, daar * .

nomen worden zonder toestemming der gewestelijke staten, (der zeven souyereinen) â toestemming, welke afhankelijk bleef van den wil en willekeur der steden.

De lagere klasse der -burgerij sinds de lG^dlt;: eeuw van de regeering der steden uitgesloten, deed zich op het einde der 17'^le weer gelden in Utrecht, Ocerijsei en Gelderland. Doch in Gelderland maakten de gilden van den herwonnen invloed zoodanig misbruik, dat, om de zich herhalende volksbewegingen te voorkomen, een besluit door de gewestelijke staten moest genomen worden, waardoor de overheidspersonen levenslang aangesteld werden.

Het volk van Holland en Zeeland, dat zich uitsluitend met den handel bezig hield, liet de politiek den vroedschappen, den aanzienlijken familiÃ«n over, die op tyrannieke wijze het stedelijk bewind uitoefenden, en door contracten van correspondentie en concentie het stedelijk gezag in eenige familiÃ«n erfelijk maakten (famielieregeeringen). Ã¼e ^quot;1^â¢.^Â°' vroedschappen kenden slechts het belang (Ier stad, geen landsbelang; de gewone burgers slechts handel en winstbejag. (Zie Â§ 36).

3) Onder Willem II. het eerste stadhouderloos bestuur en Willem lit gold Nederland, meer door het wanbeheer en de machteloosheid der andere staten, dan door ^Vervaleigen macht, als eene mogendheid van den eersten rang.

Door meÃª te zingen in het concert der groote mogendheden, liet echter ons land, even als de raaf der fabel,

zijn schat ontglippen, zijn handel en zijne welvaart: Â«zoo gy te hooghe vlieght, te lager suldy dalenÂ» (Vondel). Overspanning van krachten was het, behalve de vloot,

100,000 man landtroepen in de laatste oorlogen te onderhouden. De schuldenlast vermeerderde met 350 milli-oenen. Van het eene uiterste, van overspanning, viel men in het andere, volslagen afmatting. Om een deel der schuld _mac,,₍te kunnen delgen, werden en krijgsmarine en vestingwerken verwaarloosd. Zoo was onze barriÃ¨re niet meer een voormuur tegen, maar eene uitdaging van Frankrijk en Oostenrijk.

stremming des handels gedurende drie lange oorlogen, het ontzettend verlies aan gekaapte schepen, het heften van drukkende belastingen om de zware krijgslasten te imndci. dekken, en het voortbestaan der navigatie-akte. Hierbij kwam nog, dat Franschen en Duiltchers zich meer dan vroeger op den handel toeleggend (Marseille, Hamburg\ zeiven in hunne behoeften grootendeels voorzagen, en zoodoende onzen landgenooten afbreuk deden. Het verval der Nederlandsche nijverheid had geene andere oorzaak.

Ook de walvischvangst nam zeer af, tengevolge van ver-^Noolpagme^Cquot;^mquot; mindering en verhuizing dier monsterdieren naar de Noord-sche zeeÃ«n. De Noordsche compagnie loste zich op in 1045.

Commissie- Gemis aan ondernemingsgeest maakte dat de commis-iiandei siehandel sterk toenam. In plaats van zelve in verre gewesten voor eigen rekening inkoopen van waren te doen en ze in Europa te verkoopen, kochten en verkochten vele handelaars tegen eene zekere som, voor rekening van anderen.

De handel in acties en effecten werd naar verhouding hier wellicht meer dan in Ã©Ã©n land gedreven. Die handel, hoe nuttig ook, werd dikwijls bedorven door den onzin-nigen windhandel, eene soort van weddenschap over het rijzen of dalen der effecten (1).

In het begin der 18^de-^:eeuw, werden velen hier te lande verarmd door de acties van den Schot Law, wiens bank-billetten met honderden millioenen (2) de reÃ«ele waarde van het kapitaal, dat ze vertegenwoordigden, overtroffen, en dra 2/3 van hun waarde verloren.

5) Verviel de handel in het algemeen, de O. I. Compafjine O.-I.compagme. _toeiiemen j_n yogi. In 1652 stichtte de heelmeester

Jan van Ribbeek aan de' kaap de Goede Hoop eene volksplanting, die onder den eersten gouverneur Cohxelis Speelman reeds begon te bloeien. Onder het bestuur van den Â«papistischenÂ» gouverneur-generaal Ja.v Maatsuiker (1653-1678) werd bijna heel Ceylon, Negapainam (kust van Coromandel) en Cochin (kust van Malabar) door Rm-klof van Goe.ns veroverd, terwijl Cornet,is Speelman der Compagnie den alleenhandel op Celebes verschafte.

Daarentegen ging liet schoone Formosa aan flen Cliinee-sclien zeeroover Coxinc.v verloren (predikant Hambrokk).

JJataria, met eene kleine landstreek op Java, was reeds vÃ³Ã³r Maatsuikeii in het bezit der Nederlanders. Hij vergrootte dit geljied met Clwrihoti en Sainaratu/, en breidde op de Molukken zijne veroveiingen uit. Een zijner opvolgers, Hknduik ZwAutDi'KKOov, nam bezit van Tidor. Ter-nate, de Preanger Regentschappen, de westkust van Honwo en bevorderde zeer de in 1(301 begonnen aankweeking van den koffieboom.

Teder jaar brachtten rijk geladene retourvloten stapels van specerijen, en, sedert het begin der 18^lle eeuw, ook koffie naar het vaderland. Fabelachtig waren de winsten, trots de zware verliezen door de oorlogen geleden.

Het verlies van JiraziliÃ« had der II . /. Compaynie een ^ zwaren slag toegebracht, niet door de aanwinst van Berhice en Essequibo (W. van Suriname) en door den slavenhandel vergoed, Ã¼e schulden rezen, de renten werden niet meer uitbetaald. Zoo zagen zich de Staten-generaal genoodzaakt in 1(374 de Compagnie te ontbinden. Het volgend jaar werd eene nieuwe gesticht, met octrooi van alleenhandel op de H'. huxf van Afrika, en op Z. Amerika's noordkust. Ze kocht in 1G82 de kolonie Suriname en verviel aldra gelijk de vorige. (Zie vervolg Â§ 50-4 en Â§ 51-2).

6) Evenals macht, handel en nijverheid, vervielen ook de letterkunde en schoone kunsten. Geen dichter, en slechts weinige schilders verhieven zich boven het middelmatige; schier geen oorspronkelijkheid meer, maar slaafsche nabootsing van vreemde meesterstukken, manieren eu kleederen door Â«les singes de la Haye.Â» (Zie Everts, blz. 217-232).

Als geleerden verwierven echter de geneesheer Herman* Boerhave, hoogleeraar te Leiden, de ontleedkundige Fre-derik Ruysch, de uitvinder der slingeruurwerken Chris-tiaan Huygens, de rechtsgeleerde Coknelis van Bynkers-hoek, de philologen Drakenborch, Hemsterhuis, Vai.ke-naar en Ki unken, een grooten naam. Barucii Spi.voza stichtte veel kwaad door zijn pantheÃ¯stisch systeem. Uit hoofde der meerdere vrijheid van drukpers werd ons land de groote boekenmarkt des werelddeels. De eerste courant Â«Ordinairis Middelweeksche courantÂ» van Amsterdam, dag-Gesch. d, Vaderl. 3de dr. n.

toekent Van 1052. De Leidsclm lt; 011 rant, in het Fransch geschreven, was het meest verspreide dagblad van Europa.

Nauwelijks was keizer Karkt, VI gestorven, of Mahia Tiieresia zag zicli van vijanden omgeven. Ãe Republiek sTOcJÃ¯ie-TOHog. 'deef der pragmatieke sanctie trouw, en steunde de lield-haftige vorstin eerst met geld en later met troepen. Het besluit der Staten-generaal hieromtrent werd, tegen de gewoonte, door overstemming van Utrecht, Gelderland en eenige steden genomen. De koning van Frankrijk, Lode-avijk XV, over de ondersteuning, door de Republiek aan Maria Theresia verleend, gebelgd, zond na de overwinningen van Vontenojj en Raucou.v een leger over onze grenzen. De vervallen barriÃ¨re-steden hadden ter nauwer-nood weerstand geboden.

In dien nood dacht men weer in Zeeland en Iloliand aan den Prins. Van den dag zijner geboorte af was Wil-wiiiem iv. _LEM Karel Hendrik Friso in Friesland, in 1718 in Gro-ninyen, in 1722 in Gelderland en Drenthe ais stadhouder erkend geworden.

Van Veere (in Zeeland), door de Franschen bedreigd, ging weer, als in 1672, de beweging ten gunste van den Prins uit.

Dra sloeg ze op andere steden van Zeeland, Holland, Utrecht en Overijsel over, en in 1747 besloten de staten der vier provincies Willem IV tot stadhouder aan te nemen, en het stadhouderschap erfelijk in de familie van Erfelijk stadhou-Oranje-Nassan te verklaren. Nu regende liet waardigiie-derschap. 1/47. ^ ^ ₎|_eu p_ri_ns. ]_let kapitein-generaal-admiraalschap in Holland en in de generaliteitslanden, de benoeming der officieren in Hollandschen dienst en der wethouderschappen in Zeeland, het recht van den adel te vertegenwoordigen in Zeeland, Holland, Gelderland en Utrecht, de waardigheid van opper-directeur-gouverneur der beide han-delscompagniÃ«n met het recht uit eene voordracht de bewindhebbers der maatschappijen te kiezen, de benoeming der stedelijke raden, het voorzitterschap der gerechtshoven, de titel van rector magnificus aller universeiten......

In liet binnenland bleef quot;t gedurende liet stadhouderschap van Willem IV, vrij rustig. Eenige volksbewegingen hadden er plaats, waartoe de misbruiken, in poste- Paciiterijen. rijen en pachterijen ingeslopen, aanleiding gaven: de .Staten der gewesten inden zeiven de belastingen niet, maar verpachtten ze tegen eeno vastgestelde som aan burgers. Zeer dikwijl s maakten die pachters misbruik van hun recht,

om het volk af te zetten. Van daar lievige opschuddingen, die in Holland, en in eenige andere gewesten, de afschaffing der pachterijen ten gevolge hadden. Bezoldigde ambtenaren werden hier aangesteld, om in het vervolg de collecte der belastingen te doen.

Onder Maukits vax Sakskx hadden de nog immer zege-vervolg van den vierende Franschen den hertog van Ccmbkulaxd, bevel-^success,equot;^oorlquot;^ehebber der bondgenooten, (Oostenrijk, Engeland, Nederland) te Lafeld, bij Maostrirhi, overwonnen, en het beleg voor laatstgenoemde stad geslagen.

Te gelijker tijd belegerde de Fransche generaal LÃ¼\vi:\-TiiAi, het onneembaar gewaande 1levgen-np-Zoom, (Coe-hoorn's (1) meesterstuk', en nam het stormenderhand in.

te vl/v H gesloten De Republiek kreeg al het verlorene, i'w. ^Akpnook de ontmantelde barriÃ¨re-steden, terug. Eenige jaren vroeger, na den dood van Kaket, Edzakd, werd O Fries-laud met F.milen aan Pruisen afgestaan. Door een afzonderlijk verdrag had de Prins reeds in 1732 Meurs ten N. O. van Venloo, en Uncjen in 't O. van Ocerljsel, aan dat rijk geschonken.

Onze vredelievende stadhouder overleed in 1751, een 'lÃ«n,' ivquot;' -nog jongen zoon, Willem V, achterlatend.

1) De Prinses-moeder, Anna van Engeland, werd als^Annagouvernante, en, na haar dood, de hertog Lodewijk Ernst ^nante'

il) Onze grootste vestingbouwkundige, dio zich te Namen luisterrijk in de vorige oorlogen niet Vaubnn gemeten had.

De heri ââ vui ^VAN BifrxswiJK-Woi,FKXBUTTEL tot voogd, en vertegcn-Bruns'wij'kTOOÃ¼d. woordiger van den jeugdigen kapitein-admiraal-generaal aangesteld (175I-17ti(5). Evenmin als haar overleden gemaal slaagde de begaafde prinses Anna er in, de bestaande partijen te bevredigen, handel en industrie op te beuren, vloot en leger op beteren voet te brengen. Ondank, laster was haar loon.

Op achttienjarigen leeftijd aanvaardde de Prins het ert-stadhouderschap en de andere waardigheden zijns vaders. Zwak van karakter, verzocht Willem V den hertog van Acte vanConsu-Biujnswijk de acte, van Consulentschap te onderteekenen, 'entschap. _een waardoor deze belooofde, den jongen Prins

voortdurend met raad en daad behulpzaam te zijn. Sinds was Brunswijk, door een gedeputeerde uit ieder gewest bijgestaan, voor onzen stadhouder, wat de hofmeiers voorde Â«rois faineantsÂ» geweest waren.

Huwelijk van Willem V trad in den echt met Fiiederika Sophia Willem v. Wiluelmlva, nicht van Fhederik II van Pruisen. Zijn zoon Wllem Frederik, later koning Willem I, werd in 1772 geboren.

2) Wij zagen vroeger reeds, dat in Gelderland, de gewone burgerij naar meer invloed streefde. Onder Willem V lieten zich vele aanhangers der staatsgezinde partij door het Â«contrat socialÂ», de encyclopedie en andere dergelijke werken op hol brengen, en streefden naar de dra zoo beruchte Â«droits de rhomme et du citoyenÂ» (1) Een aantal katholieken, in verandering slechts voordeel ziende, vele kooplieden, welke den Prins voor de in den derden Engelschen oorlog geleden verliezen aansprakelijk maakten, sloten zich vroeger of later bij deze richting aan. Patriotten. Men heette die nieuwgezinden Patriotten of Kee/.en (2), naam van nu af der heele staatsgezinde partij gegeven, ofschoon aanvankelijk de kern harer aanhangers zich nog altijd de beperking der stadhouderlijke macht alleen tot

(1) Het beginsel huldigend dat alle gezag door het volk den vorsten gegeven is, en hun dus ook door het volk kan ontnomen worden. 12) Kaar Kees de Gyzelaar, pensionaris van Dordrecht, hoofd der partij.

doelwit stelde. Het gros des volks, in Holland, en vele vroedschappen der landgewesten bleven den Prins steunen. Die stadhoudersgezinde!! heette men thans bij voorkeur Oranjemannen of Okanjeklanten. Oranjeklanten.

De vrede, die, van 1747-1780 voortdurend, den handel en 's lands financien weer had doen bloeien, werd door een 3^en oorlog met Engeland in gemeld jaar verbroken.

3) Aan de N. Amerikanen, tegen het moederland op- Oorzaken gestaan, bleven Hollandsche kooplieden, ondanks het verbod der Staten-generaal ('1775) krijgsbehoeften uit St. Eux-

tatius leveren, en voorzagen tevens de Franschen van scheepshout, dat door de Engelsehen, ten onrechte, als coiitrebande beschouwd werd. Het ontwerp van een verdrag, door burgemeesters en pensionaris van Amsterdam van opgesteld, en bestemd om , in geval van onafhankelijkheidsverklaring der N. Amerikaansche kolonies, tot grondslag van een handelsverdrag niet haar te dienen, viel daarenboven den Engelschen in handen. Deze waren de redenen, die Engeland tot vredebreuk brachten, toen de. , Republiek (1780) hare toetreding tot het verdrag, stelsel oorlog, van gewapende onzijdigheid genaamd, door de Noordsche mogendheden gesloten, aan het Britsch kabinet ter kennis wilde brengen. De Engelsche regeering zond den brief, de verklaring van onzijdigheid inhoudend, ongeo-pend terug, en verklaarde den oorlog.

Wij hadden 20, de Engelschen 300 linieschepen. Bij het _{0nriakcn van}indienen der generale petitie (I) was er in de laatste jaren machteloosheid, telkens strijd ontstaan tusschen de land- en zeegewesten.

en zoo kwam er van beiden niets. Het gebrekkige van den staatsvorm, de oneenigheid der gewesten, de overdreven zucht naar gewin, met verwaarloozing der middelen van verdediging, leverden ons machteloos aan de klauwen van den luipaard over. Vele buiteulandsche bezittingen en honderden koopvaardijschepen gingen alras verloren. Met moeite werd er in 1781 eene krijgsvloot uitgerust, om

(1) Aanvraag door den staatsraad van de geldsom, het volgend jaar veruischt voor do uitrusting van leger en vloot.

koopvaardijschepen naar de Oootzee te vergezellen. Haar bevelhebber Jan Auxolu Zout.ma.v handhaafde, in den onbeslisten slag van Dogyershank, (ten O. v. Engeland), den ouden roem der Nederlanders ter zee. Bij den vrede Vrede V. Parijs, van Parijs (178 4) kreeg de Republiek de verloren kolo-1784. nigs, welke de l'ranschen op de Engelschen heroverd hadden (behalve Negapatnam) terug.

Twist in. Keizer o) Iveizer Jozkv 11 maakte gebruik ol lievei misbruik josepii ii. _{van (}|_{ell lie}teligen toestand, waarin zich Nederland bevond; Ontrnmiiiifr der vergde en verkreeg de ontruiming der barriÃ¨re-steden.

Steunende op eene belofte der Staten-generaal van 1(373, om Mdaslricht, na het vertrek der Franschen, aan Spanje terug te schenken, eischte de keizer twee jaren later deze vesting en daarbij de vrije var.rt op de Scheldt'. Toen echter Frankrijk zich in 1784 ten gunste van Nederland met de zaak bemoeide, moest Jozkv 11 bij den vrede van vrede van (11/ichlciii (178-)). zich met de forten Tj'Uo en 1 *'lt;'j-

6) Intusschen kon de hertog van Buunswuk, wien de weerlooze toestand des lands en alle onheilen die het troffen, ten onrechte geweten werden; wien de¹ acte ran Comulentschap overal tot grief' werd aangerekend, het hier niet langer meer uithouden, en vertrok in 1 /84.

De Keezen ver- Vele kooplieden, ontevreden over den uitslag van den Ã¼ieria Engelschen oorlog, gaven er den Prins de schuld van, en sloten zich bij de Patriotten aan.

Het gevaar van oorlog met Oostenrijk' kwam der vrij-heidszuchtige partij zeer te stade, om vrijkorpsen, uit sarren d. Prins, staatsgezinde burgers saamgesfeld, overal op te richten, in naam ter bestrijding des keizers, inderdaad tot eigen veiligheid tegen 's Prinsen leger.

Tornen aan het gezag des stadhouders werd overal mode, behalve in (Jclilerliiiid. Zoo ontzeiden o. a. de Staten van Holland hem het recht van den krijgsraad bijeen te roepen, van het wachtwoord in den Ilaatj te geven, verboden zij. om hem te grieven, het dragen van Oranjelinten, en stelden Â«-tie stadhoiulerlijkc jgt;onrtÂ» van het binnenhof ook ten gebruike der afgevaardigden open. Overal

betwistte men hem het recht tot verkiezing vau de leden der stedelijke regeeringen. Over het een en ander misnoegd, verliet de stadhouder den Haag en vestigde zich te Nijmegen. Dit koelde den haat der tegenpartij niet: en toen ^1785) eene mosselen verkoopster, Kaat Mossel (Ka-tharina Mulder), tijdens 's Prinsen bezoek aan Kotferdain,

den kreet van Â«.Oranje hovenÂ» durfde â wagen, werd zij gevankelijk naar '.s Gravenhaye vervoerd en twee jaren lang in hechtenis gehouden, ofschoon de beroemde Bilderdijk als advokaat ter harer verdediging optrad. Ja, zoover ging 't, dat de prinsgezinde pruikmaker MouranÂ» ter dood veroordeeld werd, wijl hij er zich tegen verzet had, dat de afgevaardigden van Dordrecht door de Â«stadhouderlijke poortÂ» binnen reden.

7) Geschillen tusschen de gemeensmanven (1) en de vroedschappen van Elburg en Ãattem, uit het streven der gemeente naar meer invloed in stad en gewest gerezen,

bezetting in die steden te leggen. Nauwelijks was dit geschied, of de Staten van Holland schorsten den kapitein-generaal in zijn ambt, ontsloegen de troepen hunner provincie van den hem afgelegden eed van trouw, en den raadpensionaris van de sedert Fagei/s bestuur opgelegde verplichting om in overleg met den stadhouder te handelen.

Meer dan in andere steden, was Utrecht's burgerij pa-friotisch gezind. Het bestuur dezer stad moest aan hevige patriotten de plaats inruimen. De schuttersgenootschappen kwamen van heinde en verre hier vergaderingen houden en feesten vieren, waarop de Prins beschimpt, en ter eere der Fransche patriotten, van wie de partij hulp verwachtte, gedronken werd.

De goede stadhouder, in schotschriften dagelijks gelasterd, rekende in geval van nood op Pruisen. Weldra kwamen ook te Amsterdam, Rotterdam en in de gewestelijke staten van Holland de patriotten aan de regeering en droegen de verdediging van het gewest op aan eene commissie mn defensie en aan een vrijkorps, vlier/etui lener!je senaamd '^l Vliegend ie-

(1 ¹ Of â¢jezinÃ¼iVH ijctneinile, con lichaam van een veertigtal burgers Jic in do steden van Gelderland soms door het stedelijk bestuur over gewichtige zaken geraadpleegd werden.

Reeds dreunde de vulkaan, de krater was met lava gevuld, eene uitbarsting moest volgen. Toen in 1784 de prinses zich naar den Haacj wilde begeven, werd ze ten rgt;e Prinsesbcicc-() _van QouJa bij de (joe-Jan- Vencellen-Sluis door het Goudasche vrijkorps aangehouden, en genoopt terug te keeren. De Staten van Holland keurden dit goed, en weigerden voldoening te geven aan den koning van Pruisen voor den smaad zijner zuster aangedaan. Fhederik-Wil-lem II zond hierop een leger van 20,000 man onder K.\-^ kunnen?⁶quot; hei- van Brunswi.iK-Woi.FKNliurrEi, naar de Nederlanden.

Onder den dwang der vreemde bajonnetten, gaf men den prins de hem ontnomen rechten terug, stelde door een verdedigend verbond met Pruisen en Engeland het erfstadhouderschap onder de hoede dier twee machten, en verklaarde deze waardigheid met die van het kapitein-a te \ b'^al'^u,tle-g_enej._aai__ar]_mi_raails_ch_ap, door de Acte van Garantie, tot grondwet van den Staat.

De hoofden der patriotten werden streng bestraft. De vervolging duchtend verlieten 30,000 vrijheidsgezinden het land, om in BelgiÃ« en Frankrijk tegen de bestaande staatsorde te gaan intrigeeren.

De roofgierige Pruisen trokken in 1788, met buit beladen, af. De rust was schijnbaar hersteld; de wrok der partijen heviger dan te voren. Buitenlandsche gebeurtenissen brachten de patriotten tot verwezenlijking hunner donkere plannen, waarbij het vaderland zijne zelfstandigheid zon verbeuren.

vrijheden, af. Dit gaf liet teeken t,ot de Brabantsche om-icenteling. De Oostenrijkers werden verjaagd. Â«Votre pays m'a tuÃ©Â» neide de stervende Jozef II aan den prins de Ligne.

met dien verstande, dat iedere provincie hare bijzondere vrijheden behield, en de souvereine macht door een Cow-yres, uit afgevaardigden aller provincies samengesteld, uitgeoefend werd. BiiNDEit, veldheer van keizer Leopold IT,

viciÂ» van Caesar herhalen. Onze Republiek had niet verhinderd, dat kolonel Van der Meescu zijne vrijscharen bij Breda verzamelde, om den opstand te beginnen.

zou doen veranderen, had inmiddels in Frankrijk plaats gegrepen. De derde stand had den braven maar zwakken LoÃ¼iowi.ik XVI onttroond. Al wat bestond op staatkundig of godsdienstig gebied werd weggevaagd. Waanzinnig werd het bedorven volk en zong, al dansende onder de vrijheids-hoornen, van vrijheid, gelijkheid en broederliefde, terwijl de dwingelandij haar toppunt bereikte, terwijl medeburgers met honderdduizenden het schavot beklommen, en hun bloed op de beelden der gelijkheid en vrijheid aan den voet der guillotine nederplaste.

De wet werd de uitdrukking van den wil der meerderheid; hoe onrechtvaardig die wet ook wezen mocht, do minderheid werd onderdrukt, en de menschelijke wet erkende God's wet niet meer.

Zulkebeginselenwilden de Fransche revolutionnairen overal doen aannemen; zij wilden overal de volken bevrijden. (V)

maar van de Â«droits de l'hommeÂ». Toen het onweder heel Europa bedreigde, toen in 1702 de sans-culotten in Beh/iÃ¯ tegen Oostenrijkers en Pruisen streden, hield Holland's raadpensionaris Van de Spiecef,, thans de invloedrijkste ^{Van (lfi} Spiegel, man des lands, zich onledig, met veranderingen in liet financiewezen en met den kottiebouw op Jura. Van m:

lang op het oog hebbend, bekreunde zich niet om de rechten van Lodewijk XVI en der Duitsche vorsten.

Hij bleef onzijdig, alhoewel het voor de hand lag, dat de storm ook over ons land heen varen, en het gespaarde eene prooi der Fransehen zou worden (lTe meer daar 't hier te lande reeds woelde (ComitÃ© rÃ©volntionnaire, Vil-lattes), en de uitgewekene patriotten, die in BelgiÃ« een Â«Bataafsch legioenÂ» gevormd hadden, de Franschen ter verovering van ons vaderland aanspoorden. \\ eigering van vrije vaart op de Schelde was het voorwendsel, waarop uc i'ranscben de CoNVHNTiu ons den oorlog verklaarde. In 1703 trok kunien. Di MOUiUE/, door het Bataafsch legioen, onder den burger Dacndeis. H en ui! ik Wn.LEM D.ve.ndilh, begeleid, ons land binnen, doch moest, na lireda en Geertruidenbe-ry genomen te hebben, voor de Oostenrijksehe generaals Cobukc en Cl viufait (slag van Neerwinden) terugtrekken. Nu stelde Caunot in de Fransche conventie Â«de levÃ©e en masseÂ» voor. Veertien legers, 1.200,000 man, werden in korten tijd op de been gebracht. Tegen hunne Â«attaques en masseÂ» (2) waren de verbondene Oostenrijkers, Engelschen en Nederlanders niet bestand, en werden bij Fleurus (1104) volledig geslagen. In December van dat jaar rukten Pichegiu' en Daendei.s over onze grenzen; 's HeitortenhoKch, Nijmegen met zijn versterkt kamp en Grave vielen. Door den vorst begunstigd, bezette Picheguu schier zonder slag ot stoot, in het begin van 1795, het heele land. De vloot loste Xedeii. veroverd geen schot en quot;quot;inu: 't volgend jaar tot de Lranschen over.

10) Willem V verliet het land (t 1806 te Brunswijck). Eene Bataafsche republiek, onder Franschen invloed, verving den afgeleefden staat, 's Prinsen oudste zoon was 11701)

in den echt getreden met Frkdkhika Louisa \\ ilkelmixa, dochter van den koning van Pruisen, uit welk huwelijk Prins Willem (later koning Willem II) in 1792, Willem

(1) Scliucl tliiuis uw zweet, uw duurverwoi-ven schatten, Den nagcbuuiquot;, wilvaardig in den schoot,

In het midden der 18'^J'' eeuw deden de Fransche zeden ^x'^eeinÂ£;_nÂ®^ebruiquot; en manieren hunnen verderfelijken invloed gevoelen; De oude eenvoud verdween voor de modes van het buitenland. (Hollandsche deftigheid).

RorssEAr, Voltaire en de Ekcyclopedistex, hier te lande beginselen, ingedrongen, en uit ons land over Europa verspreid. Want de werken dier vreemde spotters met al wat heilig is werden meestal, ter ontduiking der Fransche censuur,

werden 10,000 Chineezen in Batnvia en omstreken vermoord. Na zijn opvolger van Imiioff, die de belastingen op ./Â«to verpachtte en Buitenzorg stichtte, ging de O. I.

Compagnie, ofschoon ze in 1778 nog de rechten van opperhoogheid op Borneo's westkust verkreeg, immer meer achteruit. Ontrouw barer ambtenaren, de onkosten ter handhaving van haar gezag, mededinging der Engelschen ^Oorz-^{van vclval}

en Franschen, rijke uitdeelingen aan de deelhebbers, terwijl er een tekort voorhanden was, de zware verliezen in den laatsten Engelschen oorlog, waren hiervan oorzaak.

De val der Republiek verhinderde de in 1790 benoemde staatscommissie die euvelen te verhelpen.

De 11. Indische Compagnie bezweek in 1791. Sedert w. indiÃ«. 1796 voerde een rand van koloniÃ«n het bestuur over de \V. Indische koloniÃ«n, sedert 1798 kwam een rand der Amerikaamche koloniÃ«n tot stand.

In 1(98 nam de liataaf'sche republiek de bezittingen oiuietv.ii.o.i.c. en schulden der O. Indische Compagnie over, en stelde ^1/98'

tie belanghebbenden der Compagnie schadeloos. Het oppergezag kwam in de handen der Nederlandsche regee-ring, het bestuur van O. India in die van een raad der Aziatische bezittingen. (Zie vervolg Â§ 52-5 en Â§ 53-4 en Â§ 54-4).

Handel. 3) Te gronde gingen onze invloed, onze handel; en het scheen alsof, bij liet afnemen van den ondernemingsgeest der varensgezellen en van de veerkracht der natie, ook s. Letieren. alle vinding en geestkracht onzer schrijvers was te loor gegaan. Over de van Harexs, Elisabeth Bekker, Agatha Deken, enz. zie Everts, blz. 232-242.

Op het veld der geschiedenis zal echter de Â«Vaderlandsche historieÂ» van Wagenaar 1773), al valt er veel op aan te merken, eene blijvende waarde hebben, zoowel als de Â«Opkomst en bloei der vereenigde NederlandenÂ» door Simon Stijl en de diepzinnige Â«Historie der Hollandsche staatsregelingÂ» van den geleerden Aduiaan Kluit.

Verschillende genootschappen ter beoefening en bevordering van weienschap o. a. de Maatschappij van Nederlandsche letterkunde te Leiden (176G) en Felix meritis te Amsterdam (1781), werden in dit tijdperk opgericht.

1) Hier, zooals elders, ging de komst der Fransche sansculotten met een geheelen omkeer der bestaande toestanden gepaard. Eene provisioneele volksvergadering werd door de reeds bestaande of onlangs opgerichte revoluti-onnaire comitÃ©s en niet door het Â«vrijeÂ» volk gekozen. De roode Staten-generaal benoemden twee ComitÃ©s, om het bewind over O. en W. Indische bezittingen te voeren, en een derde om met Sieyks en Rewbell, twee leden van het Fransche Â«ComitÃ© de Salut publicÂ» 's lands betrekking tot Frankrijk te regelen. Ãe Â«vrijheidÂ» kwam HaagscWerdrag ₍j_{uur s}^_aan Krachtens het Haagsche verdrag (16 Mei 1795) moest ons land 100 millioen gulden aan de Fran-schen uitbetalen, Staatsrlaanderen, .]faast richt en \ oilo afstaan, zijne land- en zeemacht ter hunner beschikking stellen, de vaart op de Schelde vrijlaten en 25,000 sans-

culotten, als.bezetting des lands, onderhouden en kleeden{l). Daarenboven werd ons land met assignaten (2) overstroomd en erfde het de vijundschap van Engeland. Tegen zulken prijs kocht de Bataa.'sche republiek eene verklaring van onafhankelijkheid, Wiuirvan de waarde met die der assignaten gelijk stond.

De Staten-generaal hadden nog eene andere taak te ._isrii._l(Mvolbrengen, die van den regeeringsvorm te regelen. Zij bepaalden, dat de gewesten, Brabant en Drenthe er bij begrepen, in 12G districten van 10,000 zielen, en de districten ieder in 30 grondvergaderingen van 500 personen zouden verdeeld worden, die elk een kiezer kozen. De dertig kiezers van een district kozen Ã©Ã©n repraesentant van 30 jaren of daarboven. Dus 12(3 vertegenwoordigers.

2) In Maart 179(j ruimden de Staten-generaal de plaats in voor de nieuwe nationale vergaderimj, welke aan eene Â«flc

commissie van 21 leden het ontwerpen opdroeg eener nieuwe constitutie, waarover de grondvergaderingen uitspraak zouden doen.

In de vergadering bestreden elkander aldra de Foede- Foedoi-aiisten ralisten, welke aan de oude unie van zelfstandige gewes- ^{en 1} quot;^,,anstpn-ten de voorkeur gaven, en de Unitarisfen, die de gewesten tot Ã©Ã©n staat met centraal bestuur, en de schulden der gewesten tot Ã©Ã©ne nationale schuld wilden ineensmelten. Het volk verwierp het eerste constitutie-concept (1796).

Door de nationale vergadering van 1797 werd eene nieuwe commissie tot het bewerken eener grondwet benoemd. Doch eer ze haar werk voleind had, liet Dakndkls door zijne Â«iv-tat. soldaten de voornaamsten der Foederalisten in hechtenis nemen, en gaf aan de overblijvende leden der Staten-generaal den naam van Constitueerende ^ 'ei'i/aJerinf/ (1798). iste Cnnsiimtie, Aan vijf leden droeg deze het uitvoerend bewind op, en benoemde eene commissie van zeven leden, welke einde- ¹⁷ⁱ¹⁸-lijk een ontwerp van constitutie, door een plebisciet,.in Maart 98 aangenomen, tot stand bracht.

(li Pas was een korps gekleed, of 't werd door 25,000 andere sans-culotten vervangen.

3) Daexdels dwong door een tweede coup d'Ã©tat de leden der constitueerende vergadering, die als vertegenwoordigend lichaam wilden aanblijven, aan een nieuw, door het volk gekozen vertegenwoordigend lichaam de plaats in te ruimen.

Nieuwe Grond- De nieuwe grondwet behelsde o. a. het volgende: 1) De ^wet' zeven gewesten, met Drenthe en de generalitntslanden, Ã©Ã©n en ondeelbaar verklaard; 2) het vertegenwoordigend lichaam, middelijk of met Ã©Ã©u trap gekozen, draagt het uitvoerend gezag op aan vijf directeuren, wien acht agenten voor de verschillende takken van bestuur ter zijde gesteld worden, en behoudt zelf het wetgevend gezag, zonder ruggespraak met de departementale besturen; 3) volkomen gelijkstelling van allen voor de wet of afschaffing aller voorrechten aan godsdienst of stand verbonden; 4) scheiding van kerk en staat: Â«Er zijn dus geen burgerlijke voor- of nadeelen aan de belijdenis van eenige godsdienstige begrippen gehechtÂ» ; alleen de predikantender hervormde kerk worden voorloopig bezoldigd; 5) het land verdeeld in acht departementen, niet met de oude gewesten overeenkomend en wier bestuur door de stemhebbende burgers gekozen wordt; li^! samensmelting der schulden (amalgame) en de financiÃ«n onder Ã©Ã©n beheer; 7) elk departement krijgt rechtbanken en een gerechts- ^shof, elke gemeente een vredesrechter.

4) Tn Nederland was men echter te zeer aan de gewestelijke autonomie gewend, dan dat de centralisatie der machtquot; veel bijval vond. In den loop van het jaar, dat ze zag ontstaan, drong men reeds op herziening der grond-

Herziening dier _wet _aau. De staatsregeling (1), in 1801 uit de herziening wit. isui. g_eij₀₁._en- helde meer naar foederalistischen kant over, en gaf. zonder evenwel de eenheid van staat weer te vernietigen, meer gezag aan de departementale besturen. Het uitvoerend gezag werd aan een staatsbewind van twaalf personen, het wetgevend aan een wetgevend lichaam van 35 door 't uitvoerend bewind gekozen leden, die slechts tweemaal 's jaars zouden vergaderen, in handen Â«â¢eleven, en de staatslichamen, zoowel als de ambtenaren,

H'* Die staatsregeling aangenomen door liet volk: niet uitgebrachte stemmen geteld nis voor de staatsregeling uitgebracht.

kwamen onder toezicht te staan van een nationaal sijn-dicaat (drie leden). De departementen kregen weer den naam der oude provinciÃ«n.

5) Het dansen om de vrijheidsboomen, de begoocheling van een deel der natie, had weldra uit. Onze zeemacht

Vice-admiraal Dk W intkii in 1/9/ bij KamperduinÂ®⁰¹'^ ¹¹¹⁰¹ iji-(ten O. van N. Holland) geslagen, moest zich den En- ^seÂ«ÃssÃ«nfⁿgelachen admiraal Duncan overgeven; een ander smaldeel onder den schout-bi]-nacht Stokv, door den vijand in naam des prinsen van Oranje opgeeischt, ging tot de En-gelschen over. Te land gelukte liet den Franschen generaal Biiunk de nederlagen, door Daexdei.s geleden, te herstellen, en de Russen en Engelschen, door de overwinning van Castricum en Berrjen (bij Alkmaar\ te dwingen het land te ruimen.

terug. Het volgend jaar nieuwe oorlog, nieuwe verovering onzer kolonies (behalve Java en Molukken), nieuwe inspanning en uitputting van krachten voor den vreemden dwingeland Napoleon Boonaparte (kamp van Bou-logne-sur-MerX

6) Onder de Fransche Republiek werden de veroverde landen in Republieken herschapen. Toen Napoleon de revolutie aan banden had gelegd, en alleen als l^stu consul aan het hoofd van Frankrijk stond, moest ook elders de volksregeering voor het eenhoofdig bestuurplaats maken. Het consulaat was in frankrijk de eerste stap tot het keizerrijk. Hier werd Rutgkii Jan Sciiimmelpenninck , Scinnnncipen-onze gezant te Parijs, aan het hoofd der Republiek ge-quot;^inCkonaHs^^nsiquot; steld als overgang tot het Bonapartisch koningschap. Sciiimmelpenninck bewerkte op last van Napoleon eene

nieuwe grondwet, de 3^de in 7 jaren tijds. Vazal van zijne nmcht. Frankrijk werd hij alleenheerscher liier te lande. Â«Zijne ExcellentieÂ» benoemde de eerste leden van een nieuw wetgevend lichaam van 10 leden, bestemd om de wetsont-

werpen, door den Raadpensionaris voorgelegd, aan te nemen of te verwerpen; hij stelde de ambtenaren en officieren aan, beschikte over de schatkist, over leger (1) en zijne werken, vloot. De algemeeiie belastingen, het A i'i\ de patenten en eene wet op het lager onderwijs, waardoor hij de examens der onderwijzers, en schoolopzieners in t leven riep, alle scholen aan het toezicht van den Staat onderwierp en dogmatisch onderwijs verbood, dagteekenen van zijn bestuur. In 180G Â«hatte der Mohr seine Schuldig-kÃ¨it ge thanÂ», en Napoleon dwong de leden van het qrooi besogne (eene vergadering van hoogwaardigheidsbekleeders onder voorzitterschap van den Raadpensionaris), hem te komen verzoeken, den lande zijnen broeder Lodkwmk tot koning te geven.

4de Constitutie. 1) Eene 4'^le Constitutie gaf aan den nieuwen vazal van den grooten parvenu, inmiddels Keizer geworden, een schier absoluut erfelijk vorstengezag. Een wetgevend lichaam van 3U leden stemde de wetten door den koning voorgedragen en de belastingen.

Ofschoon niet op den schoot eener prinses gewiegd, Lod. Napoleon, trad Lodkwi.ik koninklijk op, voerde een zeer kostbaren staat, en zocht, zooveel hij kon, zich te onttrekken aan het familie-statuut van l'SOG, dat hem aan 's Keizers oppermacht onderwierp. Voor het overige zorgde hij voor de belangen des lands, voegde zicli naar onze zeden, zocht en won de sympathie des volks. Hij verkoos Rildkkdi.ik voor zijn leermeester in het Hollandsch.

2) Om eene diversie ten gunste van zijn broeder temaken, viel Lodewijk met het Nederlandsch leger (180G) in HW-phalen, en zond (1808) een hulpkorps onder CuassÃ naar Spanje. De gekroonde revolutie. Napoleon I, tegen wien zich de oude dynastiÃ«n verbonden, moesten verbinden, wierp op Ã©Ã©n dag Pruisen omver. Uit de kamer van den Â«Grand PrussienÂ» verbood hij door een decreet, Â«vaste-

land-stehelÂ» genoemd, allen handel van het vasteland niet ^ _{u t}Engeland, tevens alle Engelsche waren voor goeden buit tl.) Ã¯soc!quot;⁶quot; verklarend. Wat de handel hierdoor oj) het vasteland verloor, won over het algemeen de industrie. Hier te lande echter niet.

Van het oorlogstooneel terugkeerend verdeelde Lodk-wijk ons land in 10 departementen, waarbij door den vrede van Tilsit (1807) een elfde, het aan Pruisen ont-^Vreile ^¹¹¹'^ri|sitnomen Oost-Friesland, gevoegd werd. Hiertegen moest ons .a ,

land Vlissinjen met omstrzken aan Frankrijk afstaan. Eene vreeselijke ramp trof Leiden in 't begin van dit jaar. Een itamp v. Loiden met kruit geladen schip ontplofte in de grachten dier stad,

vernielde het Rapenburg, en doodde een groot aantal burgers ( Luzac, Kluit). Loukwuk bracht in persoon koninklijke hulp. Even edelmoedig betoonde hij zich in 1808 en 1809 bij de groote overstroomingen, die Zeeland, Gel- Overstroomin-derland en Z. Holland teisterden. ^fcren'

Eene nieuwe armada van 400 oorlogsschepen, eene En- Engelsche m--gelsche ditmaal, bedreigde in 1800 ons land. Lord ChaÃ¯tam veroverde in korten tijd Walcheren (Vlissingen *, Sc/touwen en Duiveland, doch moest in hetzelfde jaar nog voor een Fransch-Nederlandsch leger, onder Berxadotte, en de Zeeuwsche koortsen aftrekken.

broeders zocht, liet den sluikhandel met Engeland toe, Koning [.odewijk verzette zich tegen de tiÃ«rceering der Nederl. staatsschuld en tegen de conscriptie, door den keizer verlangd. Inde ine !

Eerst voegde Napoleon een klein, later een grooter ge- gedwongen deelte des lands bij zijn rijk, en noodzaakte eindelijk den koning ten gunste van diens zoon Napoleon Lodewmk afstand te doen. Nauwelijks echter was hij vertrokken, af te danken.

ol zijn koninkrijk, volgens quot;s Keizers meening Â«une emanation de la FranceÂ», werd bij liet keizerrijk ingelijfd.

Het kanaliseeren van den Rijnmond bij Katwijk, de her- ^Zijquot;^e Â«erken, stelling van vele dijken en wegen en de invoering van den Code NapolÃ©on (waarin men veranderingen maakte,

welke altijd geen verbeteringen waren) had men hem te danken. Door hem werd Â«de donderende groote heerÂ» genl'a'i. i8u7.' Daknukls, een repnblikeinsche Alb.v , benoemd tot gouverneur-generaal der 0. I. bezittingen, d. i. van bijna geheel .Java, van de groepen der Molukken, en van de tac-torijen op de andere Soeiula-eilanden gesticht. 1)ak\di.i.s KoloniÃ«n. _bre^-icl(j_e ^en koffiebouw uit. wijdde groote zorg aan de wegen op .Tava, en aau de verbetering vau den gezondheidstoestand der hoofdstad Batavia. Het volgend jaar nam liij zijn ontslag kort vÃ³Ã³r dat de Ã¯iiigelschen onze bezittingen veroverden. (Zie 54-4).

1) Wanneer groote onheilen een land treffen, wanneer het ot eeuwen lang van de waarheid verstoken blijft, ot zucht onder vreemde dwingelandij, of in burgertwisten het broederbloed met stroomen vergoten ziet, dan, zonder te bedenken dat God de geheele geschiedenis beheerscht, doorwroet men vaak het verleden, om de oorzaken dier droeve toestanden op te sporen, en uit die oorzaken de gevolgen te verklaren.

Zoowel de dynastiÃ«n en volkeren, als het individu, strait Gods rechtvaardigheid. Heel Europa kastijdde Hij in het be'nn dezer eeuw. Zwaar woog zijne hand op de Nederlanden: Fr?^eheequot;schappijop harde wijze werd de zoo harde wet der conscriptie, met drie jaren terugwerking, sedert 1811 toegepast; op verre slagvelden moest onze jongelingschap haar bloed voor den overheerscher storten, (leen vrijheid meer. de censuur legde de drukpers aan banden, en het argusoog der politie drong tot in privaatbijeenkomsten door. Geen glimp meer van eigen nationaliteit: de Fransche generaal Chakles Lebrun resideerde in de derde stad des keizer-rijks, Amsterdam; de ongewijzigde Code Napoleon, de piry eii de regie of tabaksraonopolie werden ingevoerd. De departementen kregen andere namen (o. a. dÃ©partement da Zuiderzee, dÃ©partement des bouches de 1 Issel); ze stonden onder prefekten, de districten onder onder-prefekten, de femeentÃ¨n onder maires; en terwijl bet streng gehand-

haafdo continentaalstelsel, het verlies der koloniÃ«n (1) en de tiÃ«rceering (2) der staatsschuld het land buitenmate verarmden, zogen de Â«droits ri'anip,Â» belastingen ojÂ» de eerste levensbenoodigdheden, de laatste resten van welvaart uit.

Ie midden zyuer triomphen, toen Kavopa aan zyn voeten lag, had de banvloek van eeu zwakken grijsaard, onder bescherming der Kussen in 1 cnetu' tot Paus gekozen, den overweldiger getroffen. Â«Qui mange du Pape en meurtÂ»! Â«De bliksems van liet Vatikaan zullen de wapenen niet doen vallen uit de handen mijner soldaten,Â» had Bonaparte in zijn overmoed aan EugÃ¨ne de Beauharnais ge-_Tocht |_tll, schreven. In 1812 vielen hun die wapenen uit de handen: ' van Moscou tot aan de BÃ¯rezina lag een lijkkleed van sneeuw over honderdduizenden dapperen uitgestrekt. Ook het bloed van menig Nederlander verstijfde op de kille Russische velden. Meer bloed nog vergde de conscriptie van 1813. Onze jongelingschap en de zoogenaamde Â«gardes d'honneurÂ» door den man van ijzer en bloed begoocheld, vochten met geestdrift, wie kan het ontkennen, te Bautzen en te Leipzig. Daar Â«begon het einde.Â»

2) Intussclien hadden zich sedert 1812 eenige grootmoedige mannen, niet wanhopend aan de toekomst des ' ⁰vaderlands, de dichter vax Maule, de Hoogleeraar te Leiden Kemper, Ka.i,Kj Gijsiseut Ka hel van HgogenÃ¼okp.

de graaf van Limbi kg Stikt.u en van oer Duyn van Maasdam, rusteloos beijverd, den nationalen geest levendig te hÃ³uden en bevrijdingsplannen te ontwerpen. Op de tijding van het naderen der Pruisen en Kozakken,

verbrandde te Amsterdam het volk de wachthuizen der 1'ransche tolbeambten; in den /laag verschenen de zonen

(2) Staatsbankroet, waardoor de renten der publieke schuld slechts voor een derde uitbetaald werden, Ã¼ok onder Koning Willem I werd 2/3 der schuld ingeschreven op het boek der doode schuld. Doch ieder jaar zouden eenige millioenen der werkelijke schuld gedelgd en daarvoor evenveel van de doode schuld onder de werkelijke opgenomen worden.

van graat' Limiu uti-SniiuM en van van IIoookndoiu' versierd met de Oranje-kokarde, en van Hoogkndorp met van ukii Di yn van Maasdam namen het bestuur in handen in naam van den Piuns van Oranje. Langzaam weken de Franschen voor de Pruisen terug. De meeste vestingen werden eerst in 1814 ontruimd, 't laatst Delfzijl (23 Mei).

De Prins Souve- 3) De Prins (30 Nov. 1813) te Schecenwf/en geland. iein (. ikl ) _wei.₍j _mej, onbeschrijfelijke geestdrilt ontvangen, en tot Souvkrkin Vohst Ã¼kr Nedkri.anden uitgeroepen.

Eerst zorgde hij voor liet leger, dat hij uit vrijwilligers er lotelino-en op 25000 man bracht. Vervolgens benoemde hij eene commissie bestaande uit vijftien personen, welke, onder voorzitterschap van van Hogen dorp, eene nieuwe grondwet op papier zouden brengen. Den 20quot; Maart 1814 werd het grondwets-ontwerp door 44b notabelen aangenomen.

M.' Staatsrege- j)_e 5e staatsregeling sedert 1795, de eerste, die den naam van yrondiret droeg, nam tot grondbeginselen aan: gelijkheid van allen voor de wet, vrijheid van godsdienst, onafhankelijkheid der rechterlijke macht. Den bouveiein uit het huis van Oranje komt het opperbestuur toe ovei de financiÃ«n en de koloniÃ«n, het naar goedvinden benoemen en ontslaan van ministers, het recht van oorlog te verklaren en vrede te sluiten, alsook van wetten vooi te stellen in de Staten-generaal; dit alles na de zaken in overweging te hebben gebracht bij den raad van htate, uit twaalf leden samengesteld. De Staten-generaal hebben, even als de souverein, het recht van initiatief en van veto op het gebied der wetgeving, /e bestaan uit Ã©Ã©ne kamer van 55 leden, benoemd door de provinciale Staten, die, uit leden der ridderschap en der stedelijke raden gekozen, geen invloed meer op de Staten-generaal zullen uitoefenen, om zich uitsluitend met de zaken van hun gewest bezig te houden. Aan 't hoofd van iedere provincie staat een gouverneur. De provinciale Staten worden gekozen door de in de belastingen hoog aangeslagen kiezers, en kiezen de qedeputeerde staten. Iedere provincie zal haar gerechtshof hebben. EÃ©n hooge raad voor het geheele land. ⁼ 4) In hetzelfde jaar 1814 kregen we door een traktaat met Engeland de koloniÃ«n, die in 1803 in ons bezit

waren, behalve de Kaap de. Croede Hoop, Esse^uiho, De-merarj en JJerbice, terug. (Zie vervolg Â§ 55-4).

Om een dam tegen de Fransche veroveringszucht op te werpen, bepaalde het traktaat van Londen (1814) dat Aedertand en BelfjiÃ« Ã©Ã©n vorstenhuis, dat van Okaxje-Nassau, tot dynastie zouden hebben, en Ã©Ã©n land uitmaken. Den 31 Mei 1815 bekrachtigden dit de Groot-mo-gendheden op het Conyres van Weetien, en schonken onzen vorst daarenboven, tegen afstand zijner Duitsche vorstendommen, het Groothertogdom Lu.nembury. Dit landschap bleef tevens deel uitmaken van den Duitschen bond waarmede het tot 18G() vereenigd bleefquot;.

Ler de beraadslagingen te Weenen een einde genomen hadden, bewoog Napoleon's terugkeer in l'Vankrijk WiL-^w'^{lleMI 1} kcmmt' lem I den titel van koning der Nederlanden en groothertog van^uxraiburg van Luxemburg aan te nemen. ^{10 Maart 1815}-

1) Napoleon landde te Cannes. LabedoyÃ¨re en Ney werden met hunne legerbenden den koning ontrouw. Â«De keizerlijke adelaar vloog van tin op tin tot op de torens der Xotre-DameÂ». Lodewijk XVI11 vluchtte. Tegen den De 100 dagen, herstelden keizer verbonden zich Europa's vorsten. De Oostenrijkers zouden van den Oost-, de Pruisen, Engel-schen en Nederlanders van den Noord-kant in Frankrijk vallen. Charleroi, was het vereenigingspunt der te ver uitgestrekte linies van het Pruisisch en Nederlandsch-En-gelsche leger, te zamen 220,000 man sterk.

Met 124,000 dapperen valt Napoleon onverwachts op Charleroi, scheidt de legers der verbondenen, en slaatsiag van Ligny, HlÃ¼ciier te Ligng, terwijl Ney de Nederlanders en En-^n'uXe'-Hnis.⁶'' gelschen bij Quatre-Bras in bedwang houdt. Menheeft beweerd, dat onze kroonprins Â«le brillant prince d'OrangeÂ» (l i,

deerend, den sla^ van Waterloo beslist heeft. Dit is waar in dien zin dat, had de prins met, door een krijgslist, Ney in den waan gebracht, dat het geheele Engelsche leger bij Qua!re-Bras (1) geconcentreerd lag, deze Qnafrc-Bra* in een oogwenk genomen, en het bevel, hem door den keizer gegeven, om 10,000 man den Pruisen bij in den rug te zenden, zou uitgevoerd hebben. Dan ware siag van waiei-j_ie^ Pruisisch leger of gevangen genomen, ot totaal ver-loo is jum iÂ«i5. _nj_el(j g_eweest. dan had Weli-i.vgto.v, zonder twijfel, bij

Waterloo moeten zwichten. Ney talmde bij het bespringen van Quatri'-JJras, waar hij in tien beginne slechts 2o00 man voor zich had, die weldra door nieuwe regimenten versterkt, zijn verwoede aanvallen afsloegen.

De komst der Pruisen onder Bulow, en het wegblijven van den bekrompen en koppigen Groi chy verijdelden het geniale plan van Napoleon', en veranderden eene zekere overwinning in de afgrijselijke nederlaag bij H aferloo.

Bij Qiiatrc-Bras was onze heldhaftige kroonprins een oogenblik gevangene geweest der lanciers van Piiie, te Waterloo werd hij gewond.

2) Terwijl het kanon in Zuid-Nederland donderde, bewerkte eene commissie van twee-en-twintig leden, op last des konings. eene nieuwe grondwet, In het Noorden na-G^dweu men de Staten generaal, in dubbel getal opgeroepen (110 ledenquot;), eenstemmig het ontwerp aan. In 't Zuiden onderwierp het de koning aan de stemming van 1003 Notabelen. Van dezen kwamen er 1323 op. De meerderheid (796) stemde tegen. Door de 280 afwezigen als vÃ³Ã³r-stemmenden bij de minderheid te rekenen, maakte de koning willekeurig van die minderheid meerderheid, en verklaarde de grondwet voor aangenomen.

De reden, waarom Mor, deBkoglie, bisschop van (rent, en de geestelijkheid in het algemeen zich tegen de constitutie verklaarden, waarom de meeste notabelen tegenstemden, was, dat het beginsel van gelijkstelling van godsdiensten er in was opgenomen. Hierin kon de koning echter niets veranderen, wijl het Con ores run honden in

Mi Kruispunt dor wegen van Cliarleroi naar Brussel en van Namen naar Nivclles, waar zich cenige huizen bevonden.

1814 die gelijkstelling van godsdiensten als eene der fun-damenteele voorwaarden voor de vereeniging der twee landen gesteld had.

Onze zesde grondwet wijzigde die van 1814 in ver-_{Zesde0rondwet}. scneidene punten o. a.: de zetel der regeering zou beur-telings in 't Noorden en in 't Zuiden zijn; de Tweede Kamer zou uit 110, door de provinciale Staten gekozen leden, bestaan, naast haar eene Eerste Kanier van 40 tot 60 leden, door den koning te benoemen. De in 1814 nog bestaande verplichte vertegenwoordiging des adels verviel;

ook de plattelandsbevolking zou vertegenwoordigd worden in de provinciale Staten (1); er zouden 17 provinciÃ«n zijn;

vrijheid van godsdienst en drukpers; opheffing van het artikel, bepalend dat de koning protestant wezen moest.

3) Hoe gezegend door de natuur zyn de nu vereenigde Nederlanden! in het Noorden welige weilanden, in het Zuiden vruchtbare akkers; daar de mondingen van groote rivieren, die het land tot Ã©Ã©ne haven maken, hier de meest bloeiende nijverheid van het vasteland; daar rijke koloniÃ«n,

hier rijke lagen van delfstoffen; daar onovertrefbare zeelieden, hier de beste landbouwers; daar talrijke vaarten,

hier goed onderhouden wegen. Een werkzaam volk van ongeveer 7'/2 millioen zielen bewoont dit land. Tot hoogen bloei moest het zich in korten tijd verheffen, en den naijver gaande maken van hen, die de twee deelen vereenig-den. De bekwame en ondernemende Wii.t.em 1 stelde zich _{Wat deed %Vjl}. tot hoofdtaak de middelen van welvaart te vermeerderen.'^emi^V001'Mandei Het voor groote schepen bevaarbare kanaal van de door ^equot; ⁿⁱj^verne,d â¢ hem aangelegde haven van Nienxaediep naar het het Zkoeiuk-kana.vi, van Gorinchem naar Vianen, de Zuid-Wiu.emsvaart van 's Hertogenhoscli naar Maastricht, de kanaliseering der Samhre, het kanaal van Voorne, liet Apeldoornse/i kanaal, de Dedemsvaart, de groote machi-nenfabriek van Serawfj, de landbouwende koloniÃ«n Oru-tnerschans, !â¢ rederiksoord en Veenlmizen, de Â«Maatschappij voor VolksvlijtÂ» te Brussel, en eindelijk de Nedkulanu-sche iiandelsma atsciiai'I'ij (1824) kwamen onder zijne regeering tot stand.

Nog dagteekenen van zijn bestuur de invoering van het metriek stelsel van maten en gewichten (1810), de instelling dev Militaire W illemsorde en der orde van den Ne-derlandschen Leeuw, de stichting der hoogescholen van Luik en iriiut, der Militaire Academie te Breda, het instituut voor de Marine te Medemblik, alsmede de afschaffing van den slavenhandel. Niet straffeloos tartte men nu den Ne-derlandschen Leeuw. In 181G bombardeerden onze vice-admiraal Thkod. van der Capkllen¹ en de Engelsche ad-Aigiers gcboni-miraal Lord Exmouth het roofnest Algiers, bevrijdden bardeerd, inn.. ^₎₀₀ oi_iri_st,_ensla_Veii, en herstelden de veiligheid op de

4) Tot gouverneur-generaal der ons eerst in 1810 te-o. indu. ruggeschonken koloniÃ«n benoemde de koningGodaud Alexander vax dik Cai'ELLKn; ]\falakka kwam in l.^squot;24 bij verdrag aan Knqe'and, tegen afstand van Jhlliton en de Engelsche bezittingen op Sumatra. Onder het bestuur van vederiundsche ^va quot; der. Capellen werd genoemde Nederlandsche handels-Handeismaai- maatschappij opgericht. Ze begon met 37 millioen, en schappij. _{lia(i alleen} i_iet koloniale producten uit de Oost

aan te voeren en hier te verkoopen. Zware oorlogen had vax der Capellex te voeren tegen den sultan van /â¢'Â«-/('Â«i/Â»;;/'/(1821), tegen de secte der Mahomedaansche Padrix (W. Sumatra 1821 â 38), tegen Boni (1825) en tegen Oorlog Djokjn- Diepo-NÃªGORO, sultan van Djoljokarta, van 1826-30, in karta. (Win-M). _weik j_aar J_AN van den Boscu hem opvolgde (1830-33¹. Kuituurstcisei. Deze voerde het Â«IcidtuurstelselÂ» in. Na dit stelsel werden de inboorlingen, die tegen een laag loon een deel der hun afgestane gronden van den staat met katoen, suiker, koffie of een ander gewas geschikt voor de Europeesche markt, beplantten, verschoond van het betalen der landrente. Op het overige mochten ze rijst bouwen, om in hun onderhoud te voorzien. Naar verkiezing kou de inboorling voor de regeering rechtstreeks, of voor een planter, die met de regeering een contract gesloten had, arbeiden. In t laatste geval stelde het bestuur een aantal inlanders ter beschikking van hem, die het contract aanging. Deze verbond zich aan de regeering, tegen zekeren prijs, een bepaald gedeelte der producten te leveren, welke door den agent der regeering , de handelsmaatschappij, in het vaderland ver-

Jan Baud (1833-3Gⁿ en Jan Rochcssen, opvolgers van van Ã¼en Bosch, handhaafden dit thans afgeschaft (l) stelsel. De laatste slaagde er eerst na drie veldtochten in, het opgestane eiland liali weder te onderwerpen. (Zie Opstand van vervolg Â§ 58-5, g 59-2 en 6). (2\ ^BallmM0.^Sben'

hun dien naam. Zuid en Noord behoeven wederzijdschen steun, ze moeten vereenigd zijn, om een machtig rijk te vormen. De natuur maakte ze Ã©Ã©n land, en toch was de verbinding der volkeren, die het bewonen, eene onnatuurlijke door het verschil van taal, zeden en godsdienst. Een onoverkoombare kloof is het verschil van taal en zeden niet. De aan Frankrijk zoo gehechte Duitsche Elzassers bewijzen het. Grooter hinderpaal voor de ineensmelting was het verschil van belangen (3); de grootste het verschil van godsdienst, betreurenswaardig gevolg der Unie van Utrecht.

En nog, wie weet het? Had de in DehjiÃ¼ zoo beminde (4) kroonprins in 's vaders plaats geregeerd, had de misleide Willem I de Belgen niet gegriefd, niet blijven grieven in hunne dierbaarste belangen, wellicht ware de vereenigintr

De koning, of uit vooroordeel, of uit gemis aan politiek inzicht, of verschalkt door de Â«onverbeterlijkenÂ» (Gor-HAii, van Maanen, vax Gkobbei.schRov, e. a.) beging de eene fout na de andere, en maakte zich te gelijker tijd

('i) Vcrgeljjk Pompe's Geschiedenis dor Nedorlandsche bezittingen on Wynne bl. 3G7.

(3) Hot Noorden wilde dat liet gouvornonient vooral den liandel bo-sebermde, bet Zuiden de industrie.

(4' Â«l.o jeune bÃ©ros, dont se gloritie la patrio, a reru les nmrques les plus vives do 1 amour public: les bourgeois avec des cordes filÃ³es dor, trainÃ¨rent sa voiture jusqti'a l liÃ³tel du prince.Â» (1.'Oracle do Jiruxelles). La Gazette des l'ays-lias voegt er bij: I.c prince fut cou-jonnÃ© do lauriorsdans sa logo au theatre, au milieu d un dÃ³lire generalÂ».

de invloedrijke geestelijken, rechtsgeleerden en dagbladschrijvers tot onverzoenbare vijanden.

schoppen hunne onderhoorigen tegen het afleggen van den geestelijkheid, _eet| ₀p ₍\_e )_llln willekeurig opgedrongen grondwet: Â«Ju-rer d'observer et de maintenir une loi, qui attribue au souveraiu protestant le droit de rÃ©gler l'instructiou pu-blique, c'est lui livrer ii discretion renseignement dans toutes ses branches, c'est trahir lionteusement les plus chers intÃ©rÃ©ts de l'Ã©glise catliolique.Â» Dat het reclit van het onderwijs te regelen hem toekwam, in dien zin had de koning zelf art. 226 der grondwet uitgelegd.

Voor dezen keer gaf hij echter toe, en veroorloofde den leden der Stilten-Generaal zoodanig voorbehoud bij het afleggen des eeds te nemen, als het geweten hun voorschreef.

Mgr. de Brogt.ie, bisschop van Gent die aan het hoofd der beweging stond, werd om zijn Â«jugement doctrinalÂ» over den eed en eenige andere geschriften, in 1817 verbannen, en zijn vonnis op het schavot, tusschen twee booswichten in, aan den schandpaal gehecht.

pers en De veroordeeling van den redacteur dk Foerk, van Frans v.vn der Straten, van Tielemaxs en de Potter, de voortdurende inbreuk op de vrijheid van drukpers (l), door de grondwet gewaarborgd, vervreemde de journalistiek geheel van de regeering. De rechtersstand was vijan-inPc te-en ? o^es^^em^' ^omdat de regeering vasthield aan het beginsel van afzetbaarheid der rechters.

3) Was dit alles? Eene lange rij van grieven maakte het voorwerp uit der gesprekken van het ontevreden volk: Zoo de handhaving van het vrijhandelsstelsel waaronder de Belgische nijverheid leed, zoo het dekreet van 1819, dat Andercf dg Hollandsche taal in Jlrahanl, Vlaanderen^ Limbim/ en Antwerpen als de eenig geldende in publieke aangelegenheden verklaarde, en de verplaatsing van vele ambtenaren na zich sleepte; zoo de belastingen op het gemaal en geslacht, de instelling van het amortisatie-syndicaat, in Bel-si-ieven. giÃ¶ genoemd Â«Syndicat d'engloutissement^, dat het financiewezen aan het toezicht der volksvertegenwoordiging

onttrok; zoo het geven van vele ambten in Zuid-Neder-land, en van verre weg de meeste officiersplaatsen aan Noord-Nederlanders, het vasthouden der regeering aan het beginsel van onverantwoordelijkheid der ministers.

Men behoeft echter niet toe te geven, dat die grieven alle even gegrond, en vooral niet dat de hoofden van den tegenstand alle van de edelste soort waren.

De ontevredenheid rees ten top door de opheffing der kleine-seminariÃ«n, en de oprichting van het philosophisch college te Leuren. Â«Wil Willem de koppige ons protes-tantiseerenÂ» V vroeg men elkander in het Zuiden. Niemand mocht, volgens koninklijk besluit, tot priester gewijd worden, die niet zijne voorbereidende studies in dit staatscollege, welks professoren door den Protestantschen vorst benoemd werden, volbracht had. Zij die buiten 's lands onderwijs ontvangen hadden, mochten noch tot het collegium, ncch tot de hoogescliolen toegelaten, noch tot eenig ambt benoemd worden. De mstin'f werd zoo dreigend, dat

de koning, om de Katholieken te paaien, in 1827 de uitvlucht zocht van een concordaat met den 11. Stoel, waarbij , zoo heette het, de kerkelijke aangelegenheden der lloomschen geregeld zouden worden. Valschelijk ontdook de regeering de uitvoering der artikelen van die overeenkomst: zij ging voort in Â«/,Â« Sentinelled , een regeerings-bhid te Brussel verschijnend, de katholieke Kerk te verguizen. Dat officieele dagblad werd geredigeerd door een vreemdeling, Libry Bag.vano, om vervalsching van oorkonden iu Frankrijk herhaaldelijk veroordeeld.

4i Men kan gemakkelijker verklaren dan verschoonen. Bond van KaÃ¯iio-dat de verontwaardiging der Katholieken over de han- ^liekc,ⁿ;i|^eequot; ^Llbc' delwijze der regeering hen er toe bracht in 1828 den Liberalen de hand te reiken. Grove fout echter: het mon- Fout. sterverbond met de Potter en anderen, die hun geloof niet minder dan de Â«SentinelleÂ» vijandig waren, sleepte de katholieke partij mede in den beklagenswaardige!! opstand. Wat in 't vervolg te verwachten van zulke bond-genooten? BelgiÃ« heeft er later voor geboet. Waren alle wettige middelen van verzet door 't Â«algemeen pititionne-nientÂ» van 1829 uitgeput? Was de toestand van Ierland niet harder, de taak van O'Connkj.i. niet moeielijkerV De

voorname grief, liet Colleijlum philosophicuin, bestond die nog in 1830? In 1829 had de koning dit college, het volgend jaar de belasting op het gemaal en de bepalingen aangaande het gebvuik de Nederlandsche taal afgeschaft. Te laat! De lucht was met electriciteit bezwangerd. Het onweer, iedereen voelde het. ging losbarsten, toen in 1830 een revolutionnaire wind uit Frankrijk overwoei. De regeering waakte niet.

opstand te bius- Dit couplet uit de revolutionnaire opera Â«la .Ifnetfe de Portie!Â», in den schouwburg te Brussel opgevoerd, deed het zoolang getergde volk tot dadelijkheden overgaan. De Brabantsche vlaggen werden geheschen, de huizen van Librv Bagn wo, van den minister van Maanen en de drukkerij van het officieele dagblad geplunderd en verwoest.

Als een loopend vuur verspreidde zich die tijding in BelgiÃ« en bracht overal muitende scharen op de been; o/eral, behalve te Antwerpen en Maastricht (1), stelden de zwakke garnizoenen het krijgsgezag over de oproerige steden in handen eener gewapende burgerwacht. Nu ontwaakte de regeering uit haar droom. Er moest gehandeld worden, maar hoe? Door de grieven der Belgen weg te nemen, door hun genoegdoening te geven, of door den opstand met geweld te onderdrukken? Tegen de zienswijze des kroonprinsen in, koos de koning het laatste, en zond onder den Prins van Oranje en Prins F re uk rik een legerkorps tegen het gebarricadeerde Brussel. Alvorens geweld te gebruiken, reed de stoutmoedige kroonprins, ver-

â¢â¢ â¢ i quot;1 i â¢ het volk te bedaren en zijne eischen te vernemen, fechei-

ding, of geheele, of ten minste scheiding van bestuur in Noord en Zuid, dit vroegen ile Notauelenquot; van Brussel,

dit vroeg liet gansche volk. Het antwoord werd aan het kanon overgelaten. Dnch het korps, bestemd om Brussel in te nemen, was te zwak en moest na vierdaagschen strijd, van 22-2(3 September, voor den opstand wijken.^Jnuâ¢jnÃ¯,rl^e.^Se|'quot; Drie dagen later namen de Staten-generaal het besluit van splitsing der besturen aan. Te laat. De dweeper de Potter stond reeds aan het hoofJ van equot;n voorloopig bestuur, dat het Belgisch volk tot het bijeenkomen in een Nationaal congres te Brussel uitnoodigde. Nationaal congr.

Te vergeefs beloofde Je Prins van Oranje den Belgen '' quot; quot; ' ' de opheffing der meeste grieven, stond hij toe, met overschrijding zijner bevoegdheid, dat ook Antwerpen afge-vaardigden ten Congres heenzond, te vergeefs v endde zich Wii.lem 1 tot de vijf mogendheden welke de twee rijken vereenigd hadden. Te laat. De kloof tusschen beide landen was te diep.

Zelfs Antwerpen, door de vereeniging weer eene bloei- Bombardement ende handelsstad geworden, verjoeg zijn garnizoen. I)e stad ^{van A}1ⁿK^t^_|''^{rpen 1}werd hierop door generaal CuassÃ uit de citadel, en dooiden Schout-bij-Nacht Koopman, bevelhebber der Schelde-vloot, uren lang gebombardeerd. Groot was de hierdoor aangerichte schade, welke het springen van een Hollandsche kanoneerboot (1831), door den storm tegen de kade geworpen, (vier maanden later) nog vermeerderde. (Van Speyk). Het bij de scheiding belanghebbende Frankrijk en het baatzuchtige Emjeland dreven de Â«protocollenÂ» van Protocollen van Januari 1831 door, waarin de splitsing der twee landen ^Jan-^1M'¹-erkend, doch BelgiÃ« tevens met een gedeelte der gemeenschappelijke schuld belast werd. Toen hiertegen het nationaal Congres, sedert 10 November 1830 in Brussel vergaderd, protesteerde, ontwierp de Conferentie (1831) een nieuw protocol, de achttien artikelen genoemd, zoo gunstig _De is anikeien. ditmaal voor BelgiÃ« luidend, dat Willem 1, wars van verdere onderhandelingen, zijne zaak aan den moed des Nederlandschen volks toevertrouwde. Een andere reden om naar het zwaard te grijpen was, dat SÃ¼klet de Chokier, tot voorloopig regent van BelgiÃ« door het nationaal Congres benoemd, den 4 Juni 1831 door een koning. Leopold I

van Saksex-Coburg-Gotha, met toestemming van fie f'on-fe ren tie der mogendheden was vervangen. (1).

'lin' quot; in BelgiÃ«, sloeg den generaal Daine, bevelhebber van 't vijandelijk Maasleger, bij Hasselt, en het Schelde-leger onder Leopold I bij Lsuvcn (Ticken de Tee hove). In tien dagen was Uelgies macht gebroken. Ontmoedigd riep de nieuwe koning de hulp der Franschen in. Eene Fransche Â«lÃ©gion rÃ©publicaineÂ» en 300 Fransche officieren in Waalsche boeren verkleed, hadden reeds bij Leuren tegen onze troepen gevochten. Thans zond het gouvernement, gretig aan Leopold's bede voldoende, een leger onder maarschalk GÃ©uard, die onzen zegevierenden Prins verplichtte terug te trekken.

â¢24 artikelen. Tegen een nieuw ontwerp-verdrag in vier-en-twintig artikelen vervat, ontwerp dat slechts een deel van Limburg en Luxemhnrg aan Noord-Nederland toekende, en BelgiÃ« met eene jaarlijksche rente van 8\ millioen der staatsschuld belastte, verzette zich de koning en bleef hardnekkig tot 1838 in zijn verzet volharden.

3) Om die reden verbonden zich de Engelschen en Franschen, ten einde de Nederlanders te dwingen alle punten van het opgestane land te verlaten. Genen legden embargo op onze schepen, dezen nogmaals onder Gerard den Belgischen grond betredend, schoten de citadel van nombaniem. der Anttrerpen in puin, en voerden den dapperen Chvssi'; met ^Cltadwerpen ^Antquot; de gedunde bezetting, alsmede de bemanning der Ãchelde-vloot (2). als krijgsgevangenen naar F rank rijk mede.

Hoewel het Nederlandsche volk aanvankelijk het verzet van Willem I tegen de 24 artikelen goedkeurde, verloor de Koning, bij den langen duur van den onzekeren toestand, waarvan het kostbaar onderhoud van talrijke troepen, en het kwijnen des handels (niettegenstaande de opheffing van het embargo in 1833) de gevolgen waren, allengskens veel van zijne populariteit. Op onrustbarende wijze nam de schuldenlast toe, het land was uitgeput. Willem I moest in 1838 de 24 artikelen aannemen.

Den 1!Â» April 1839 erkende het eindverdrag niet BelgiÃ« Kin.iverdrag, de onafhankelijkheid van dit land, en bepaalde verder,

dat he*t jaarlijks 5 millioen gulden van de rente der staatsschuld zou overnemen, dat de groothertog en de Duitsche bond het westelijk gedeelte van Luremburj/ aan BelgiÃ«,

4) De misnoegdheid der Nederlandsche bevolking tegen den koning nam met den dag toe, verminderde niet toen hij in 1840 aan haar wensch, verantwoordelijkheid der ministers, toegaf, vermeerderde in tegendeel door zijn voorgenomen huwelijk met de katholieke gravin D'Oui,- Afstand, isw. thkmont de WiGiMONT dermate, dat de afgematte vorst zich in hetzelfde jaar 1840 {7 October) tot het besluit genoopt voelde, afstand te doen van den troon. Hij stierf te Berlijn in 1843.

De kroonprins was in 181G in den echt getreden met de Russische Prinses Anna Paulowna. Onze tegenwoordige koning (1817), Prins Hendrik (1820) en Prinses Sophia. (1824) waren zijne kinderen.

1) Zoo vurig als de held van Quatre-Bras, Waterloo en Leuven op het slagveld was, zoo voorzichtig, zoo bezadigd was hij als staatsman. Weinig vorsten werden zoo door hun volk bemind, weinigen verdienden die liefde meer dan hij. Hij was als Koning verdraagzaam en rechtvaardig tegenover al zijne onderdanen, tot welke geloofsbelijdenis ze ook mochten behooren, als mensch innemend en voor iedereen toegankelijk. Hij was een ridderlijk vorst.

2) Moeielijk was de taak die den opvolger van Willem I MoeiciijUieden. op de schouders rustte. De financiÃ«n in ontredderden toestand (2,200,000,000 gld. staatsschuld); verzet der katholieken en Â«afgescheidenenÂ» tegen de gemengde school; ontevredenheid des volks met de grondwet, wier herziening het vorderde.

Om den toestand der financiÃ«n te verbeteren stelde de minister van Hall in 1843 der Kamer eene leening van

127;0Ã0,000 gld. a S'/o voor, welke in 1844 werd aange-nonieii, en verwisselde de rentebrieven tegen obligation van lager rente.

onderwijs. ]_)_e katholieken en Â«afgescheidenenÂ» bevredigde men een wijl door in 1842 eenig toezicht en eenigen invloed op het onderwijs aan de geestelijkheid toe te staan.

Het gouvernement legde echter al aanstonds der uitoefening van het gegeven recht hinderpalen in den weg. Herziening der ^De herziening der grondwet baarde nog meer moeie-

Een eerste voorstel tot herziening, door Tuoubecke in 1844 ingediend, werd verworpen. Van dit jaar afbleef de kamer in twee kampen, dat der Conservatieven en dat der Liberalen, verdteld. Van dit jaar af werden de behouds-mannen racer en meer hunnen beginselen ontrouw, zoo zelfs dat de liberale Thorbecke heden door de Conservatieven in Liberalisraus overvleugeld wordt. In 1848 droeg de koning, uit eigen beweging, aan eene commissie van 5 kamerleden, Thorbecke, Lizac, Donker CuiitiÃ¼s, De Kempenaer en Storm op, een ontwerp van herziening dei-grondwet te bewerken. Dit ontwerp, in Juni door de Kamers aangenomen, bevatte;

Grondwet van 3) 1Â° De koning heeft de uitvoerende macht en deelt rende 'macht^equot; wetgevende met de Staten-generaal; hij kiest zijne ren e m . _n;ij_n-_sters ^ verantwoordelijk voor alle regeeringsdaden, de gouverneurs der provinciÃ«n, en burgemeesters. Geene reo-eeringsdaad kan hij uitoefenen dan met medewerking en onder verantwoordelijkheid der ministers. Uit de ver-eeni'^de ministers bestaat de ministerraad, kabinetsraad genoemd als de koning het voorzitterschap heeft. De koning benoemt ook den vice-president en de leden van den Raad van State, waarvan hij voorzitter is 2Â° Deze raad, verdeeld in 5 afdeelingen (2), ieder in betrekking tot een of raeer rainisterieele departementen, overweegt alle wets-

i'2) Later bestonden er voor de eerediensten 2 afdeelingen, ieder onder toezielit van een rapporteur (onder den minister van FinanciÃ«n sedert -187(1) de een voor de li. Katholieken, de andere voor de Protestanten en anders gezinden. Thans zijn do ministers van Eere-dienst afgeschaft.

ontwerpen, alle algemeene maatregelen van inwendig bestuur des staats en der koloniÃ«n, stelt de afgewezen besluiten der provinciale en gedeputeerde Staten ter vernietiging aan den koning voor, en is belast met het onderzoek in geschillen van bestuur.

De Staten-Generaal bestaan uit twee Kamers. Het land ^l! wetgevende is in 39 hoofdkiesdistricten verdeeld. (1) Elke 45,000 in- ^IIML'^,t' weners kiezen Ã©Ã©n lid der Tweede Kamer (ten minste 30 jaren oud) voor 4 jaren. Kiezers zijn alle meerderjarigen, die minstens 20 gulden in de directe belastingen betalen.

De helft treedt om de 2 jaren af. De leden der Tweede Kamer hebben, even als de ministers, het recht van wets-voordracht of initiatief; daarenboven hebben zij het recht van wetsamendement, van interpellatie, van onderzoek of enquÃªte, en van, door eene motie van orde, of van gemotiveerde orde van den dag (resolution), hun gevoelen te doen kennen.

4) De voorstellen van wet gaan uit of van de Tweede ^WiJ^{ze v}.^{an wet}-Kamer zelve, of van een of meer ministers, en worden ^gevins-dan ter kennis van den ministerraad gebracht. Gaan de voorstellen van het ministerie uit, dan worden ze met eene memorie van toelichting, door de ministers, tot wier departementen ze behooren, onderteekend, naar den raad van State gezonden, die een schriftelijk advies over het ontwerp naar den ministerraad terugzendt.

De Tweede Kamer zendt het ter overweging naar de vijf afdeelingen of sectiÃ«n. Deze secties, door loting gevormd, kiezen zeiven uit hare leden voorzitters, onder-voorzitters en rapporteurs tot het ontwerpen van een verslag.

Op dit verslag kan een schriftelijk antwoord des ministers volgen, en daarna een eindverslag der rapporteurs.

Nu eerst wordt het wetsontwerp in openbare beraadslaging gebracht, en, hetzij onveranderd, hetzij door een of meer amendementen gewijzigd, met meerderheid van stemmen aangenomen of verworpen.

Is het aangenoiuen, dan wordt het naar de Eerste Kamer gezonden, wier leden uit de hoogstaangeslagenen in de belastingen door de provinciale staten gekozen worden, die alsdan in hare vier sectiÃ«n het wetsontwerp op de zelfde wijze behandelt als de Tweede Kamer, met dit onderscheid dat zij het niet mag wijzigen door amendementen, maar in zijn geheel moet aannemen of verwerpen. De koning bekrachtigt het dan of verwerpt het, ten gevolge der amendementen daarin gebracht door de Tweede Kamer. Gaat een wetsontwerp van de Tweede Kamer uit, dan wordt het na in de twee Kamers aangenomen te zijn, den koning voorgelegd, die, na advies van den raad van State, het goed- of afkeurt.

De wetten moeten in eene zitting worden afgehandeld. gt; Zoo eene wet niet aangenomen wordt, moet ze, wil men ze niet laten varen, in eene volgende zitting weer worden ingediend, en opnieuw denzelfden weg doorloopen.

Bestuur der ko- 5) De Koning benoemt, op voordracht van den minis-lonien. terraad, den gouverneur-generaal van IndiÃ«, en de leden der rekenkamer, met de controle over de financiÃ«n belast.

De gouverneur-generaal heeft recht van uitvoerend en wetgevend gezag. Het wetgevend gezag oefent hij uit met den raad van IndiÃ«.

Aan den gouverneur-generaal is toegevoegd een algemeen secretaris, zorg dragend voor de redactie en bewaring dei-beschikkingen des gouvernements.

Er zijn 7 departementen van algemeen bestuur: justitie, financiÃ«n, enz. aan het hoofd van ieder dezer departementen staat een directeur.

Rechterlijke 6) Een hooge raad in 't burgerlijke of hof van Cas-macht. _satie is gevestigd in den Haag. Volgen de gerechtshoven, de arrondissements-rechtbanken en kantongerechten, en voor militaire zaken de krijgsraad en een hoog militair gerechtshof te Utrecht.

De prov. staten. 7) De Provinciale Staten worden onmiddellijk door de meerderjarige ingezetenen, die minstens 20 gulden in de directe belastingen betalen, voor G jaren gekozen. De helft treedt om de drie jaren af. Aan de Staten wordt de regeling en het bestuur van het provinciaal huishouden door de wet overgelaten. De reglementen, verordeningen.

die zij voor het provinciaal belang noodig oordeelen, de provinciale begrooting, en de kosten van het bestuur,

voor zoover het rijksbestuur is, moeten aan de goedkeuring des konings onderworpen worden. Provinciale belastingen tot dekking der uitgaven vereischen bekrachtiging door de wet. De Staten benoemen uit hun midden een college van gedeputeerde Staten, waaraan de dagelijksche leiding en uitvoering van zaken wordt opgedragen, hetzij de Staten vergaderd zijn of niet. De commissarissen des Konings hebben het toezicht op de verrichtingen der Staten,

zitten voor in de vergadering der Staten, en in die der gedeputeerde Staten, en hebben stem in laatstgenoemd collegie.

8) Aan het hoofd der gemeente staat een raad. welks^Gemecntlt;'' leden onmiddellijk door de ingezetenen, die minstens 10 gld.

in de directe belastingen betalen, gekozen worden. De voorzitter of burgemeester wordt door den koning benoemd,

en kan ook door hem ontslagen worden. Aan den raad wordt de regeling en het bestuur van de huishouding der gemeente overgelaten. De besluiten der gemeentebesturen, rakende de beschikking over gemeente-eigendommen en zoodanige burgerlijke handelingen, welke de wet aanwijst, alsmede de begrootingen van inkomsten en uitgaven, worden aan de goedkeuring der provinciale Staten onderworpen.

Het besluit van een gemeente-bestuur tot het invoeren, wijzigen of afschaffen eener plaatselijke belasting, wordt voorgedragen aan de Staten zijner provincie, welke het den koning ter Â«foedkeuring voorlessen.

9) Niet lang zou onze edelmoedige vorst de vruchten van de herziening der grondwet genieten. Hij stierf reeds in 1849 in zijn geliefkoosd Tilburg, door alle Nederlanders diep betreurd.

1) In de dertig jaren der regeering van onzen tegen-woordigen koning bleef de vrede met het buitenland bewaard; handel, nijverheid cn akkerbouw bloeiden, en de Indische baten, die rijkelijk in 's lands schatkist vloeiden,

deren niet :?00 millioen. De vele en belangrijke gebeurtenissen sedert 1849 voorgevallen, zullen we slechts in 't kort aanstippen.

Uit het huwelijk des konings met de begaafde Prinses Sophia van VVurtem iskkc, werden in 1840 Prins Willem van Oranje, (f H Juni 1879) en in 1853 Prins Ai.ex-andeu geboren, (f 1884). In 1857 werd de nieuwe wet op liet lager, in 18lt;)3 die op het middelbaar onderwijs aangenomen.

2,i In 1860 begon de strijd tusschen conservatieven en liberalen over de koloniale kwestie. Dezen wilden een Koloniale kwes- einde maken aan het voor de Javanen drukkende kultunr-tif- stelsel, ze ontvoogden, en tot pachters of vrije grondbezitters maken , genen die zulk een ontvoogding nadeelig voor liet land en de nog onbeschaafde inboorlingen achtten, hielden aan het kuituurstelsel vast.

3) Van Zuulex van Nuevelt, minister van buiten-landsche zaken in het conservatief ministerie Heemskerk, slaagde er nog hetzelfde jaar in, Limburg van den Dnit-schen bond los te maken.

In 1807 verklaarde zich de meerderheid der Tweede Kamer tegen het conservatief ministerie, wijl, zoo beweerde men, Van Zuijlen in het geschil over Lu.vemlmrg tusschen Frankrijk en Pruisen gerezen, niet met genoegzame voorzichtigheid gehandeld had.

4) Nu hadden de liberalen tot 1874 vrij spel, en, als door een verborgen bondgenoot aangezet, haastten zij zich eenige hunner beginselen in werking te doen treden.

De afschaffing van de doodstraf, van het zegel op de dagbladen, de opheffing der twee administratiÃ«n van eere-dienst (scheiding van kerk en staat), de agrarische wet, die het verkrijgen van eigendomsrechten op de velden van Java voor een ieder opende, en tal van andere wetten kregen haar beslag onder het ministerie Fock.

5) De meeste katholieke leden der Staten-generaal hadden zich tot dusver door den liberalen sirenenzang laten paaien. Door de erkenning van 't koninkrijk ItaliÃ« onder het tweede ministerie Tiiorbecke, de erkenning der inbezitneming van

Rome door Victor Emmani kl, en de handhaving der openbare neutrale school, werd het volk, en door het volk zijne vertegenwoordiging wakker geschud. Vereenlgd met conservatieven en anti-revolutionnairen (1) deden de katholieken in 1872 het derde ministerie Thorbecke vallen.

6) Sedert lang beletten ons de Atcldneezen door voortdurende burgeroorlogen en zeerooverijen, het vervullen van onzen internationalen plicht: bescherming des handels op de zeeÃ«n, die onze bezittingen omspoelen.

Waarschijnlijk uit vrees, dat eene andere natie dit tot ⁰'^irlquot;K voorwendsel nemen zou, om zicli op de Soenda-eilanikn te nestelen, zond de gouverneur-generaal in 1873 eene expeditie naar Afchin. Reeds had het gouvernement, opdat Engeland zich niet met de zaak zou bemoeien, door afstand onzer kolonies op de kust van Guinea [St. Georges d'Elmina, enz.) de opheffing weten te verkrijgen van het in 1824 met dit land gesloten tractaat, waarbij Nederland zich verbonden had, zijne bezittingen op Sumatra niet verder uit te breiden.

De eerste krijgstocht mislukte. De dappere generaal-majoor KÃ¶hlkr sneuvelde. Onder luitenant-generaal van Swtetex nam ons leger het volgend jaar den Kraton Kofta-Radja (2), en maakte van die vesting een steunpunt voor verdere operatiÃ«n, welke echter niet met de gewenschte kracht werden voortgezet. Veel bloed is er sinds op Sumatra's noordkust vruchteloos gevloeid.

In 1874 kwamen weer de conservatieven (de bekwame Heemskerk A/..) tot 1877 aan het bewind, om dan plaats te maken voor het liberale ministerie Kappei.ine van dk Copello , dat in 1879 door het kleurloos ministerie van Lmnden-Sandenburg vervangen werd. Even kleurloos was 't volgend ministerie Heemskerk (1883), dat in 1887 eene grondswetveranderiug, waardoor de parlementaire eed aan

(1) Kenn partij, die ons land tot do toestanden van vÃ³Ã³r do Kran-sclie revolutie (behoudens eenige aan te brengen verandoringenl wil terugvoeren. Haar leider was, gedurende vele jaren, Thorbecke's scherpziende tegenstander: Mr. Groen van Prinsterer.

('21 Daar sneuvelde do dappere generaal Pel. de uitvinder en too-passor van het agressioi-stelsel. door den energieken generaal v. d. lleyden later met srevolir aanarowend.

ieders goeddunken overgelaten, liet kiesrecht uitgebreid en de troonopvolging voorgoed geregeld werd.

Ten gevolge van de verandering in 't kiesrecht, verplaatste zich de meerderheid in de tweede Kamer, en kwam een anti-liberaal ministerie Mackay aan de regeering. In 1880 werd den koning uit een tweede huwelijk met Emma. van Waldkck-Pviimoxt de prinses Wu.iiei,-jiina geboren.

den last der vervolging gezucht, en, ofschoon behoorende tot de bij oogluiking bestaande gezindheden, immer ten doel gestaan aan eene meer of minder kwellende verdrukking, welke hun de uitzonderingsmaatregelen, door invloed of gezag der heerschende kerk genomen, onophoudelijk berokkenden.

Even als zij door eene staatsomwenteling hunne rechten hadden verloren, zoo kregen zij deze ook door eene soortgelijke gebeurtenis terug. God wist uit het kwaad goed te trekken, en juist hen, die in hun eigen land den godsdienst verbannen hadden, hier tot bevrijders van dienzelfden godsdienst te gebruiken.

Hoe groote onheilen ons ook de omwenteling bracht, het valt niet te ontkennen, dat de opheffing der Protes-tantsche staatskerk, de gelijkstelling van allen voor de wet, en eene algemeene wetgeving, aan de komst der Franschen te danken, gelukkige veranderingen waren. Zonder haar waren deze eerst na lange jaren, of misschien nooit tot stand gekomen.

De gelijkheid voor de wet bleef echter feitelijk meestal eene doode letter. In 1805 b. v. bedroeg de bevolking in de Hollandsche departementen van N. Brabant 180,000 zielen, waaronder 4,971 gereformeerden, die van de 440,414 gld. gemeentelasten slechts 18,405 gld. betaalden, doch nagenoeg alle bedieningen en ambten bekleedden, en uit 's lands kas 14(3,903 gld. trokken.

den staat, of beter gezegd aan de bevoorrechte kerk onderworpen geweest; ten gevolge waarvan de kinderen der Katholieken gehouden waren op de scholen den Statenbijbel en zelfs den Heidelbergschen catechismus te lezen of minstens te hooren lezen. De wetten van 1806 en 1842 brachten eenige verbetering. Doch wat het gouvernement met de eene hand gaf, nam het met de andere bijna weder terug. Zoo vinden we (buiten N. Brabant) van 1814 tot 1840 maar Ã©Ã©n enkel katholiek schoolopziener in ons land, en op het platteland der provinciÃ«n N. en Z. Holland in 1842 slechts zes katholieke onderwijzers (1). Dit bewijst genoeg, hoe de leden der vroeger heerschende kerk in de tijden van vrijheid en gelijkheid feitelijk hun overwicht en de voorrechten nog niet verloren hadden. Ook werd dit eene der hoofdoorzaken der Beigische omwenteling.

Wel herstelde een eerlijk liberaal ministerie hier te lande in 1853 de kerkelijke hierarchie, wel bekrachtigde de grondwet van 1848 nogmaals onze rechten, doch dra bewezen de wetten op het onderwijs, en de verordeningen aangaande de processiÃ«n, dat wij vanScylla in Chary bdis gevallen waren.

2) De school moet volgens de liberale beginselen neutraal, d. i. godsdienstloos zijn.

De overgroote meerderheid der natie echter, nog aan positief geloof hechtend, is gedwongen de openbare gods-dienstlooze school, welke ze niet gebruiken kan, te helpen onderhouden, en wil ze voor een op godsdienstige beginselen steunend onderwijs barer kinderen zorgen, op eigen kosten bijzondere scholen te stichten. Dit gebeurde met bewonderingswaardige opoffering op groote schaal.

De wet duldt wel eene soort van staatsgodsdienst, die boven alle eerediensten verheven, en zonder op positieve leerstellingen te steunen, der jeugd Â«christelijke en maatschappelijke deugdenÂ» moet inprenten. Bare onzin!

Wat voor 't overige het nieuwe systeem van onderwijs betreft, zal de toekomst ons leeren, of de weinigen, uit den doolhof van vakken ontsnapt, hunne veelkleurige

(â¢I) .1. 1'. li. Hooff'verklaarde 1797 in lt;le nationale vergadering, dat de raad van State in N. Brabant heerenknechts, Tuitschcrs en diergelijken ala schoolmeesters zond.

Bestuur. 3) ]_u de 1 '.l^dL' eeuw volgden elkander hier op: de Republiek, zonder en niet een raadpensionaris als hoofd, het absoluut koningschap, het keizerrijk en het constitutioneel koningschap.

Â«Van weinig belang is 't ouder welk bestuur de ster-leliike mensch leve, zoo zij, die gebieden, niet tot het goddelooze en slechte dwingenÂ» (1gt;.

4) De zoogenaamde liberale beginselen (2) door het zegevieren der Fransche revolutie overal verspreid, brachten,

(1) Â«Quid interest sub cujus imperio vivat liomo moriturus, si illi qui imperaiit. ad impia et iniqua non cogantÂ». August. De civitate Dei. lib. 1 Cap. XVII.

(2) Wjj laten aan het doorzicht van den leeraar over het volgende al of niet te behandelen, of nader te ontwikkelen.

i)c liberale gezagttheorie is vervat in het Â«coiilral sociuln van .1. .1. ¹ , den vader van het liberalisme.

Volgens hem zijn de raenscl.en van nature vtdkomen vi-jj, van nature onvatbaar om door eene macht buiten zich bestierd te worden; doch hebben door middel van een vrij contract van hunne pevsoon-ijjke vrijheid of rechten afstand gedaan.

De som dezer afgestane individueele willen vormde nu het staatsgezag, den volkswil. zich uitsprekend in de publieke opinie, die de wetten maakt, en wel, wijl dit practisch de eenig mogelijke weg blijkt, bij monde der volksvertegenwoordiging.

De uitvoerende macht, welken naam zjj ook drage, moet slechts werken als gedclcyrmle tlrs ruil;*, en deze kan als eerste bezoldigde staatsdienaar, naar believen des volks veranderd worden.

Het liberalisme streeft dus naar de utopie, dat wetgevende en uitvoerende macht geheel in handen van het volk zelf berusten.

dan geen albestuur van God, dan geene schepping, want zoo men de schepping aanneemt, moet men ook de afhankelijkheid van het geschapene tegenover den Schepper erkennen.

Is de volkswil de volkomen vrije souverein in zijne vertegenwoordiging, dan kan deze alle individueele rechten opheffen, dan moet ook de godsdienst haar onderworpen zjjn iStaatsabsolutisme . Alle godsdiensten moeten ineengesmolten worden. om eenen algemeen Â«civielen godsdienstÂ» een soort van staatsgodsdienst met zjjne -chris-teljjk-maatschappelijke deugdenÂ» mogelijk te maken. Vrijheid, gelijkheid. verbroedering, verdraagzaamheid, een ieder naar eigen goeddunken zonder zedenwet levend, doch ook zonder anderen te hinderen: geen oorlog meer; de brutale macht van den slaat boven alle individueel recht, geen verschil van godsdienst, van nationaliteit, van stand, dit is het ideaal, quot;het njk der humaniteitÂ», Â«do aardsche 11011101Â»,

waren nu de eerste erfelijke staatsdienaren der souvereiue natie, wier rechten door constituties gewaarborgd werden.

God geve dat die noodlottige beginselen in Europa en in ons land vooral geen veld winnen; dat de Â«civiele godsdienstÂ» den Staatsgod geen nieuwe aanbidders toevoere,

5) Sedert het begin dezer eeuw bezielde een nieuw leven Lutieicn en de schoone letteren en kunsten. Over Bildkkdijk, Ki.vkkr, ^ullstequot;-Da Costa, Fkith, Tollens, Hki.meus, Staking, Beets,

Do katholieke godsdienst, die als de eenig ware optreedt, tot opper loofd den Pans van lioine erkent, en dus der ineensmeltinpf van godsdiensten, en der onderworping aan don staat liet hinderlijkst is,

Ja. zo onmogeljjk maakt, is de groote vijand. Keht liberaal was alzoo hot vernietigen der wereldlijke maeht iles l'ausen.

liet II. Sacrament dos huwelijks kan volgens dio loer niet erkend worden (burgerlijk huwelijk). In do school zal voor positieven godsdienst geen plaats meer zijn. Door hot godsdienstloos onderwijs vooral moot het volk voor de liberale beginselen gewonnen, meer en meer tot deelneming aan do regeoriiig gevormd worden i algemeen stemrecht).

Door zijn contact niet de itciHl/u.'Ã¯tlisi'lin leer van Hkgki., en hot thans om zich grijpende malerialisnir is hot liberalisme eenigszins gewijzigd.

Wijl het (iods Almacht loochent en de schepping verwerpt, kan het niet door DeÃ¯sme i geloof aan een persoonlijken God i maar slechts door Pan- of AtheÃ¯sme verklaard worden. Zon Â«do aardsclie hemelÂ»

van de volkomen zedelijk vrije monschon, onafhankelijk van God levende, zonder zedenwet, zonder teugel voor hunne driften, niet ras een liii'ij/ldii worden?

liet souvereino volk zich zeiven regoorend...? Een droombeeld! Nu blijkt reeds dat overal de meerderheid in de volksvertegenwoordiging een absoluut gezag voort, zonder zich om do rechten dor minderheid to bekreunen, en dat die meerderheid altijd de speelbal van oenigo weinigen is.

\ ordraagzaamhcid. gelijkheid, verbroedering....! De vierde stand legt op zijne manier die slagwoorden uit. en roods dreigt het spook van hot sociale communismns. De Â«ontwikkelingsziektoÂ» van i.t3 dreigt zich te herhalen op grootor schaal en vreeseljjker.

Alberdi.ngk Thijm, Hofdijk, de Gexestet, Schaepman, enz. over Van der Palm, Douwes Dekkeu, Geel, enz. zie Everts, bi. 242 tot het einde.

Als geschiedschrijvers muntten uit Fruin, Van Vloten, Nuijens, Bakhuizen van den Brink, Arend, de Bosch Kemper en Groen van Prinsterer.

Bildekdijk, Kinker, Siegenbeek, Weiland, Alber-dingk Thijm en meer anderen, hoewel verschillende richtingen inslaande, brachten veel tot de grondige kennis onzer schoone moedertaal bij.

Ook op het gebied der kunst staan wij niet bij andere volkeren ten achter: Israels, Tadama, en meer andere schilders, de beeldhouwer Royer en de bouwmeester Cuu-pers strekken den lande tot eer.

6) Ofschoon onze handel, vergeleken met dien van andere kleine staten, bloeiend kan genoemd worden, gaat hij toch, in weerwil van de vruchtbaarheid des bodems en de rijke bezittingen in 0. en W., in de laatste jaren achteruit. Dit is hoofdzakelijk te wijten aan de opening der vrijhavens in de kolonies, de afschaffing der ditteren-tiÃ«ele rechten, en eene zekere apathie van den handelsstand.

Daarentegen neemt telken jare de nijverheid toe: katoenspinnerijen en weverijen (1'n-i'nte), diamantslijperijen {Anixterdam), laken {Tilburg), likeuren {Schiedam), sigaren ( Utrecht, Eindhoven], kristal en aardewerk {Maastricht) , kunnen met dergelijke inrichtingen en producten uit den vreemde wedijveren. Doch de industrie zoowel als de landbouw, die meer en meer vervalt, kunnen op den duur zonder protectie den wedstrijd met het buitenland niet staande houden.

7) Moge de gulden spreuk onzer vaderen Â«eendracht maakt machtÂ» door het volk van N. en Z. Nederland niet vergeten, moge het nogmaals en blijvend vereenigd worden, vereenigd onder Ã©Ã©n schepter, in Ã©Ã©n geloof: dit. meer nog dan stoffelijken bloei, wenschen wij aan ons dierbaar vaderland.

Het oude hertogdom TAmburg, de scliilderaclitige, in de geschiedenis zoo beroemde landstreek, waar de Eburo.vknquot; voor de onafhankelijkheid van (jermanje stierven, welks hertogen en edellieden in Kar opa en A z'ik door heldendaden uitblonken, was geheel iets anders dan het land heden met dien naam bestempeld.

Het kleine graafschap Limburg, in de ll^deeeuw tot hertogdom verheven, lag grootendeels op het gebied der huidige Belgische provincie Luik-, voor een klein gedeelte op dat der Rijnprooincie.

Nauw verbonden met het hertogdom waren de heerlijkheden Valkenburg, Rolduc en IJaelhem zich uitstrekkend ten N. tot aan de dorpen Stcin, Lntterade en Pnth. Ten Z. grensde het aan Luxemburg, ten N. en O. aan het Hertogdom Gulik, ten W. aan het Prinsbisdom Luik.

Door den slag van Woeringen (1288) kwam 't bij Brabant, behield echter zijne eigen statenvergadering, zijne eigen administratie.

De geestelijke stand werd vertegenwoordigd door de abten van Rolduc en l al- Dwu; de adel door graven en baronnen, die acht kwartieren van adel konden bewijzen; de derde stand door de drossaards en scholtissen der banken (inaieurs des bancs).

Het noordelijk gedeelte van ons tegenwoordig Limburg tot Saxleren toe was in de Middeleeuwen een der vier kwartieren (het Overkwartier) van het hertogdom Gelder, met Roermond tot hoofdstad.

Het kanton Sittard behoorde ten deele tot het hertogdom Gulik; het kanton Weert grootendeels tot het graafschap Home, aan den bisschop van Luik eerst leenplich-tig, later onderhoorig.

den Cartiels, Eis, Wilder (Wilre), Slenaken, en de Uijks-baronie van Richolt waren onmiddellijk van het Duitsche Rijk afhankelijk. Reeds in 1204 waren de heerlijke rechten op Maastricht door Philips vax Hohenstaufkn aan Hendiuk I van Brabant afgestaan.

Sedert Jan 1 (1284) was Maastricht tweeheerig, half aan den bisschop 'van Luik, half aan den hertog van Brabant, in wiens plaats in 1632 de 8taten-generaal dei-Republiek traden, die maar al te vaak het recht van den sterkste misbruikten.

De hertogelijke kronen van Limburij (1430) en Gelder (1473) kwamen later aan de Bourgondische vorsten, en van dezen aan de koningen van Spanje.

Fkederik Henuuik, die belangrijke plaatsen in de landen van Ocermaas (zoo werden de heerlijkheden Daelhem, Rolduc en Vuil- uhnnj genoemd) in 1032 gewonnen had, nam toen ook de steden Roermond en Venlo, doch behield ze niet.

Bij den Mimsterschen vrede (16481 werden aan den koning van Spuitje in het land van Valkenlturii toegekend: de heerlijheden en dorpen Nuth, Schin op Geid, Geleeii, Sc/tinnen, Wijnandsrade, Strucht, het huis van Ojst op Geul, Spaubiel-, Oirsbeek, Jahcek, Brounsem , Scldnvelt, lloensbroek, l 'ansrade, en Schaesbrrtf; in het huid van Daelhem: Meer en Xordebaij (quot;Noorbeek); in het land van Rolduc: het kasteel en'stadje van dien naam met Merh-steiri, Kerkrade, I bach en Simpelveldt.

De Staten-generaal verkregen toen in het land van Valkenburg: de stad en het kasteel van dien naam, Meers-sen, Ilouthem, IJ aren,' Geide, Ulestraten, Bande, Ambij, !Heren, Klimmen, Hulsberg, Schimmert, Eijsdvi, Groot en Klein Blankenberg te Cadier, en den Eijscher-Bosch bij St. Gert ruide; in het land van Daelhem: Cadier en Oost; in het land van Rolduc: Gulpen, Afargraten, Hol set. Melen en Vaals.

Het Ocerkicartier van Gelder bleef geheel aan Spanje. Het huidige kanton Sittard kwam aan het huis van Brandenburg; Gronsve/d, Wittem, Cartiels, A'/s, Wilder, Slenaken en' Rijckholt bleven onmiddellijk van het Duitsche rijk afhankelijk.

Bij den vrede van Utrecht, 2 April 1713, werd aan den koning van Pruis, n afgestaan: de stad Gelder met het ambt en nader-ambt van Gelder, Streden, Wachiendonck, Middeluer, Walhek, Aerssen, Afferden, Well, Rocy en Klein Kevelaer, het ambt Krikenbeek, en het land van A'essel behalve Erknlenz.

In 1715, door het verdrag van Antwerpen, verkregen de Staten-generaal van den keizer van Oostenrijk, nu meester der Spnavsc/ie Nederlanden: de stad Venlo en het fort St. Miclml, het fort Stevensweert met dependentiÃ«n en liet ambt van Montfort, bestaande uit de dorpen Olie en /.aak. Roosteren, Beesel, Bracht, Belfeld, Vlodrop, Pos-t er holt, OdiliÃ«nhery, Linne en Montfort.

De stad Roermond met hare dependentiÃ«n bleef aan Oostenrijk. In 1785, door het verdrag'van Fontainebleau, verkregen de Staten-generaal van keizer Jozek II Oud-l alkenburg, Schin-op- Geul, Strucht, Schaesberff. de enclave van Oostenrijksch 1 alkenbury, lt;dihirht en I'apenhocen; daar-enboven in Oostenrijksch Gelder het gedeelte van Schim-niert, genaamd de Bees, en Klsloo, tegen Bernau geruild. Ingevolge het tractaat van 10 Mei 1705 tusschen de Fransche en de Bataafsche Republiek, strekten zich de Fransche grenzen uit tot Venlo ingesloten. Het huidige arrondissement Maastricht werd bij het departement der Keder-Muas, het arrondissement Roermond bij het departement der Roer ingelijfd. Door het tractaat van 26 Juni 181(3, te Aken, tusschen Pruisen en Nederland gesloten, werden de grenzen der beide rijken nader bepaald, Ã¼it het departement der Neder-Maas, met een gedeelte van het departement der Roer, ontstond eene nieuwe provincie Lunburej, die van het oude Limburg niets bevatte dan de landen van Overmaas, met een groot gedeelte van het oude Prins-Bisdom Luik, 't gedeelte namelijk dat nu de Belgische provincie Limburg uitmaakt.

Het l^ste artikel van het scheidingstractaat met BelgiÃ« (19 April 1839) luidde, wat Limburg betreft: Limburg blijft Belgisch grondgebied, met uitzondering der districten in art. 4 vermeld:

l) Op den recliter Maasoever zullen bij de oud-HoI-landsche enclaves in deze provincie gevoegd worden de

districten op dezen oever, die niet aan de Staten-generaal in 1700 behoorden, zoodat het gedeelte der tegenwoordige provincie Limburg op den rechter Maasoever gelegen, en bevat tusschen die rivier ten W., de Pruisische grens ten O., de tegenwoordige grenzen der provincie Luik ten Z., en Hollandsch Gelderland ten N., voortaan zal behooren aan den koning der Nederlanden.

II) Op den linker Maasoever van af de zuidelijkste punt van N. Brabant zal eene lijn getrokken worden, die op de Maas uitloopt even boven Wessem tusschen deze plaats en Sfevt'ns veert; zoodat /ierqerot, Stainp-.-oi/, Neer, liter i-oort en Thoi-n inet hun kringen, even als de andere plaatsen, ten N. dezer lijn gelegen, deel zullen uitmaken van het Hollandsch ffrondgebied.

De oude Hollandsche enclaves in Li.mhurg op den linkeroever der Mun* zullen aan lielgiÃ« toebehooren, met uitzondering van .UnaMricht, dat met een kring van 1200 toises van de uitwendige glacis af, zal blijven aan Holland's koning.

Sedert 5 September 1839 maakte Limburg deel uit van den Duitschen bond (met uitzondering van Mutts!richt en Venlo met hunne kringen) zoowel als van het koninkrijk-der Nederlanden. Een Pruisische generaal inspecteerde het bondscontingent.

Den 5'^len November 1842 kwam het ditinitiet grenstrac-taat met BelgiÃ« tot stand. Het 2'^le artikel bepaalde de grenslijn van Liniburg in het N. van de oude provincie der vereenigde Nederlanden zoo, dat de dorpen Bcuiernth, Stamprog, Neevitter en Thorn aan Nederland bleven.

In 18GG werden de banden, die het zoogenaamde (nieuwe) Hertogdom lAmharg aan den Duitschen bond hechtten, verbroken op de Conferentie can Londen. Het hertogdom werd en bleef eene Hollandsche provincie.

Â§ 11. Toestanden onder de Karolingers ...Â» 28 Â§ 12. Hertogdom Lotharingen met zijne afhankelijke leenen 912-1452. .,....Â» 30 Â§ 13. Hertogdom Brabant (994-1430) . . . . Â» 31 g 14. Hertogdom Limburg (1061-1288) ...Â» 33 Â§ 15. Graafschap Vlaanderen (863-1492'). . . Â» 35 Â§ 16. Henegouwen, Namen, Luxemburg ...Â» 40 Â§ 17. De graafschappen Holland en Zeeland (922-

Â§ 19. Hertogdom Gelder (879-1543) . . . . Â» 47 Â§ 20. Het Bisdom Utrecht (977-1528). ...Â» 50 Â§ 21. (A). Toestanden gedurende het feodale tijdperk ...............52

Â§ 22. Het Bourgondische huis (1419-1482). Philips de Goede (1419-67)......Â» 64

Â§ 26. Het Oosten rij ksche huis (1482-1579), Philips de Schoone (1482-1506) en Karel's

S 30. Bestuur van Margaretha van Panna . . Â» 87 Â§ 31. Alba's bewind (1567-73) . . . . . Â» 02 i; 32. RequÃ©sens landvoogdij 157l'-76, en bestuur van den staatsraad......Â» 100

^ 34. Bestuur van Alexander van Panna van 1578 tot het jaar van de stichting der

ij 37. Vestiging der Nederlanders in O.-IndiÃ« . Â» 123 Â§ 38. Politico-godsdienstige twisten gedurende

Â§ 45. De Triple-alliance (1668.) Haar gevolgen Â» 148 55 46. Stadhouderschap van Willem Hl ^1672-

Â§ 53. Koning Lodewijk Napoleon (1606-10) . Â» 180 Â§ 54. Nederland onder Fransche heerschappij

Â§ 55. Het koningrijk der Nederlanden tot den Belgischen opstand (1815-30). Willem T

. :^;.-^J â ; ' â -lt; â¢ -

S-y _tgt;quot; â¢

Hertop, Graven en Prins-Blsscloieii,

IX NEDERLAND GEREGEERD HEBBENDE

TOT

KAKEL DEN VIJFDE.

tiarulereii.

udewijn I 4- 878.

J_____

ioudewijn II -|- 918.

Itatboud, 14Â® bisschop 000-918. Balderik -j- 977.

Volkmar y 900.

Boudewijn 1 y 994.

lioudewijn IV -]- 1036. Boudewyn V y 1067.

Robert-de-Fries

Reinier IV 1013.

Reinier V -{- 1036.

Dirk 111 f 1039,

|__

Dirk IV f 1049,

_L_

Floris l f 1061.

. I

Dirk V f 1091, onder voogdschap van Robert-den-Fries, zijn stiefvader.

Frederik 1019.

Gilbertns 1057.

Koeni-aad I 1080.

__j__________

Hendrik 1096. Willem

Albert I 1000.

Robert II f 1017. Albert II.

Graven van Ijeiiven.

Lambert I -{- 1015.

____j____

[Hendrik I 1038. hamhci't. I

Otto -j- als kind.

Lambert II j 1062.

_)_

Hendrik II -j- 1076.

I _________

Hendrik lil 1lt;)!)5. Godfried

Floris II f 1122,

Dirk VI f 1157. Floris III y 1190.

Boudewijn III f 1120.

Boudewijn IV f 1171.

Dirk VII f 1208. Willem.

Willem I f 1222.

_[_____ .

Floris IV f 1234,

Willem Hf 1254.

Floris V f 1296. Jan If 1299.

f 1246. â

Hendrik III f 1274 I

Hendrik IV f 1288,

Albert III f 1105. i 'â j Koenraad II f 1136.

I Hendrik H-de-Blinde f 1190,

HuiÂ» van lleiii'soiiwon,

Philips I, zoon v. Boudewijn V

van Heneg. f 1212. Yolenda, zijne zuster, doet af

| staiid in 1216. Philips II f 1226.

Hendrik 11, zijn broeder, f1129

Margaretha, zijne zuster, ver liest het in 1237 aan: IIiiin van Vlaanderen.

Boudewijn, haar broeder; deze verkoopt het in 1263 aan Guy van Dampierre, die het in 1297 afstaat aan:

Hendrik I f 1119,

J _

Waleram 11 f 1139,

Hendrik II f 1167.

?___

Hendrik IV, uit Waleratn's f 1246, eerste huwelijk

Godfried II f 1143.

_J .

Godfried III f 1190.

Hendrik III f 1260.

Jan I f 1294.

Philips f 1191. Margaretha.

Margaretha f 1194, gehuwd met Boudewijn V f 1195.

IX Boudewijn VI 1205,

___I__

Joanna y 1244, Margaretha.

Margaretha f 1279.

__J _

-'1'' Huwelijk. isi,- Huwelijk,

Robert II. Alix. Geertruida. f 1111 \ i J BoudewynVII,Karei. Dirk van 1 1119. den Elzas

Karel-de-Goede f 1127.

Willem v. Normandie, afstam-f 1128 meling van Bou-

...... dewijns zuster.

Dirk van den Elzas f 1168.

Gerhard I f 1118,

Gerhard II f 1131, gehuwd met Krmengardi v. Zutphen. Hendrik van Gelder en van Zutphen j 1182,

Otto 1 f 1207.

Gerhard III f 1229.

._I__

Otto II f 1271.

Dirk II f 1212.

Otto I f 1215.

Otto II f 1226,

Wildebrand f 1233,

Otto III f 1249,

(ioswin van Amstel tot 1251, 1 lendrik van Vianden f 1267, Jan 1 van Nassau, verkoren bisschop, regeert tot 1288, Jan II van Svrich tot 1296, wordt naar Toni verplaatst.

Burcliard f 1113,

Godebald f 1128,

Andreas van Knik f 1138, Heribert f 1150,

Herman van Hoorn f 1156. Godfried v. Rhencn y 1178, Boudewijn H van Holland f 1190,

Arnoud 1 f 1198,

Uirk 1 van lloiland f 1198,

.Ian I, zijn zoon, f 1330.

Jan II f 1335.

Willem 11 v. Mechelen f 1301, Guy van Avesnes f 1317. Frederik van Syrich f I32'J. Jakob van Oudshoorn f 1322, â¢Ian III van Diest f 1341. N icolaas van Caputiotot 1342, wordt bisschop van Vcrceil. Jan I\ van Arkel wordt bis-

Jan 11 f 1312.

Jan III 1355,

-----------f i ' ''r\j

Joanna f 1406. Margaretha, gehuwd met I odewyk van Male tl383

Jan \ van Vernenburg f 1371. Arnoud II van Hoorn in 1378

naar Luik verplaatst.

1' loris van Wevelichhoven f 1393.

ajc Huwelijk 1ste Huwelijk.

Wenceslaiis I Karei, keizer, f 1383.

.....Wenceslaiis II. Jan.

____l__

Wenceslaiis 11, Elisabeth van keizer, die 't GÃ¶rlitz. in 1388 verpandt aan zijn neef:

Hendrik V f 1313,

__I______

Jan^de-Blinde f 1346.

Guy van Dampierre

quot;___L Jti³⁰⁵-

Robert van Bethune f 1322.

Lodenijk van Crecy, Roberts kleinzoon, f 1346

I Willem III f 1337,

II Willem IV f 1345. Mergaretha.

Margaretha f 1356, gehuwd met Lode

wijk van Beieren, ?

llniN van lleiercn.

2de Huwelijk Isti^ Huwelijk.

Reinoud III. Eduard. Maria.

in 1301 gevangengenomen |

Wil- Joanna. Rei- . lem 1 | nondIV. _T,^scll¹.⁰P_^va^ ^Lu,k1 ^1:3Ã¶f

Eduard Maria,

f 1371. |

Arnoud 1.

IIiiIm \aii Uulik.

Reinoud I f 1326.

_j_

Reinoud II f 1343.

V ' '. '

ms-f-^'V.quot;-,vS-^:

2quot;Â« Druk.

GESCHIEDENIS DER KATj^p^KE KE0

' daor AW. BROII^KU^, ^

BkALLADEN-SAMMLUNG, eiii Buoh â

Unterhaltuag ffir SeKufe und I

gt; I^eerailr

SPRAAKKUNST.

. JA^IP^Rj'JiÃeefiMiSr¹ te

~ p wmÃ©mmM*

¹ m^wPKT ^ 'v

SCHETS DÃR ALGEMEENE GEbvriicuxiiiVji^, 2Â® DEEL. (GESCHIEDENIS DER MIDDEIP '4''ⁿ'^SEEUWEN'. 2^,Je Druk. , ¹ _vl

SCHETS DER ALGEMEENE iim'HlEDÃXtS

gt; DEEL. (NIEUWE GE^HIiDENlSgt;\ ^f quot; ' â¢ ' , 2^dÂ« Druk. quot; s

' â ;â â .-/ quot;: 'quot;^v- â¢quot;: -n ?gt;iâ¢ MÃ¯i; yjamp;^kr-ⁱ3ismi:lt;

^ ⁰ . _w - â¢/'â â¢' * ^4%^ ^ '/2 hJ . â 'quot; v ' V â *%''â¢'â _ J. -r.

â ; 'i ^{: :} }1

- - ' ^___â,___Â±-1::^ I I