I! i: R l C II T

OM TRENT HET

Y M N A S ï Ü

iiK't zcs.jari.u'cii cursus

TE

jgt; i: gt; i: gt; i; i: jt

j

'oor liet Scliooljaar 1S90/91.

DEVENTER.

Deventer Boek- en Steendrukkerij, vroeger firma J. de Lange 1890.

COLLEGE VAN CURATOREN.

Mr. A. van Delden, president.

Dr. H. A. Groskami', vice-president.

Mr. M. E. Kronenberg, secretaris.

Mr. A. J. Dijckmeester.

Dr. W. H Kosters.

Aan Mr. H. quot;W. J. a^ran Marle werd bij raadsbesluit van 16 Sept. '89 op zijn verzoek eervol ontslag verleend als curator onder dankbetuiging voor de vele en gewichtige diensten, door hem gedurende meer dan 24 jaar aan het Gymnasium bewezen. Bij raadsbesluit van 30 Sept. '89 werd tot curator benoemd Dr. W. li. Kosters.

LEERAREN AAN HET GYMNASIUM.

Dr. A. J. Vitringa, Rector, onderwijst Latijn en Rom. Antiquiteiten in de 5de en 6de klasse. ^l)

Dr. H. G. A. Leignes Bakhoven, Conrector, onderwijst Grieksch in de 5de en 6de, Romeinsche en Grieksch e Geschiedenis in de 4de en 5de klasse.

Dr. A. J. Kronenberg, onderwijst Grieksch in de 4de en Nederlaudsch in alle klassen.

Dr. J. H. Wilmink, onderwijst Latijn in de 3de en 4de, Grieksch in de 3de en Yad. Gesch. in de 1ste—3de klasse.

De Heer M. E. Houck, litt. doctorandus, ouderwijst Latijn in de 1ste en 2de en Grieksch in de 2de klasse.

De Heer A Ooms, tevens leeraar aan de H. Burgerschool, onderwijst Fransch in alle klussen.

De Heer G. R. Deelman, tevens leeraar aan de H. Burgerschool, onderwijst Hoogdnitsch in de 2de—6de klasse.

De Heer J. K. Frederiks, tevens leeraar aan de H. Burgerschool, onderwijst Engelsch in de 3de—6de klasse.

De Heer C. J. Schattenkerk, tevens leeraar aan de H. Burgerschool, ouderwijst Algetneene Geschiedenis in de 1ste—3de, Vaderl. en Alg. Geschiedenis in de 5de en 6de klasse.

De Heer D. A. A. de Neijn van Hooowerff, tevens leeraar aan de H. Burgerschool, onderwijst Aardrijkskunde in de 1ste—3de klasse.

De Heer D. B. Wisselink, tevens leeraar aan de Burgeravondschool, onderwijst Wiskunde in alle klassen en Wiskundige Aardrijkskunde in de 6de klasse.

') Dr. A. J. Viteinga heeft een eervol ontslag verzocht tegen 1 October 1890.

4

Dr. L. A. J. Buegebsdijk, tevens leeraar aan de H. Burgerschool, onderwijst Natuurlijke Historie in de 1ste, 2de, 5de en 6de klasse.

Dr. J. Sikks, Directeur der H. Burgerschool, onderwijst Natuurkunde in de 5de en 6de klasse. Dr. J. E. Enklaar, tevens leeraar aan de H. Burgerschool, onderwijst Scheikunde in de 5de en 6de klasse.

Dr. A. van Doobkikck, onderwijst Hebreeuwsch in de 5de en 6de klasse.

Concierge: A. van den Sigtenhorst.

STAAT DER LEERLINGEN.

De lessen werden gedurende dezen cursus bijgewoond door 56 leerlingen, die als volgt in klassen waren verdeeld.

Derde Klasse.

Eerste Klasse.'

H. F. de Boer. J. Ehrhardt. W. Gelderman. A. J. van Gerreyink. D. Kruijder.

S. R. van Eerde en G. van Eerde vertrokken 1 Maart naar de 2fle klasse van het Gymnasium te Sneek J. H. de Yos van Steenwijk verliet het Gymnasium om gezondheidsredenen. J. H. Korndorffer vertrok 1 Juni

TOESTAKD VAN HET ONDERWIJS.

De lessen werden gegeven van 3 September 1889 tot 9 Juli 1890.

Aan Dr. J. H. Wilmink werd wegens ziekte een verlof toegestaan van 1 September tot 1 December. Zijne lessen werden waargenomen door den Heer J. H. Leopold, doctorandus in de klassieke letteren te Leiden.

Bij het eindexamen, den 3den, 4den en 5den Juli ten overstaan van Rijksgecommitteerden afgenomen, verkregen het diploma voor de studie der godgeleerdheid, rechten en letteren: K. Later, A. Mus en Ph. C. Molhuijsen, dat voor wis-, natuur- en geneeskunde: J. Breukink en B. J. LTssel de Schepper.

Voor de lessen in het Hebreeuwsch gaven zich twee leerlingen van de 5de klasse aan; die in den wapenhandel werden bijgewoond door drie leerlingen.

PROMOTIE DER LEERLINGEN.

De promotie der leerlingen werd gehouden op Vrijdag den 11 den Juli, des namiddags te 1 uur, in het Kerkgebouw van de Gemeente dor Doopsgezinden, onder leiding van Dr. J. E. Enklaar, die bij deze gelegenheid eene redevoering uitsprak, getiteld: de natuurwetenschap der Grieken, vergeleken bij die onzer dagen.

Bij besluit van Curatoren werden bevorderd:

Van de 1ste tot de 2de klasse: D. Kruijder, W. G. Planten, A. Stoffel, A. Verweij, A. van de Water en P. Wolterson. Aan II. F. de Boer werd toegestaan na de vacantie herexamen af te leggen in Latijn en Algebra.

Van de 2de tot de 3de klasse: G. Leiones Bakhoven, J. A. ten Bokkel Huinink, B. J. Kattenwinkel, J. L. Hoving, R. A. Mees, J. A. van der Sluis, P. Stoffel en J. B. Verhoeven; herexamen in Hoogduitsch werd toegestaan aan A. van Doorninck.

(3

Van de 3fle tot de 4(Ie klasse; C. Luloks, M. Ussel de Schepper en J. G. ten Zkldam. Herexamen werd toegestaan aan L. H. Bender in Wiskunde aan B. Th. van Heemstra in Wiskunde en J. S. P. Moltzer in Fransch en Hoogduitsch,

Van de 4de tot de 5de klasse: L. Leignes Bakhoven, Ij. (t. Bolkestein, H. D. Brascamp, J. M. Hamelbero, H. Hooglandï, L. Kievit, C. Liesker, H. J. Meuter en J. G. Moltzer.

Van de 5de tot de 6de klasse: C. Ij. van den Broek, L. Roeters van Lennep, A. J. A. IJssel de Schepper, A. F. V. Sickenga, A. Stramrood en H. C. Zwahler. Aan E. W. Brascamp, die wegens ziekte de laatste maanden afwezig was, werd toegestaan na de vacantie het overgangsexamen voor de 6de klasse af te leggen.

A. M. Ledeboer van de 5de klasse en J. Kosters van de 3de klasse waren door langdurige ziekte verhinderd aan het overgangsexamen deel te nemen.

BOEKEN BIJ HET ONDERWIJS IN GEBRUIK.

In de eerste klasse.

Voor het Latijn: Lat. Spraakkunst van L. H. Borking, 2de druk. — Themata van Volcke, 1ste stuk. — Borking, Latijnsche Infima, opstellen en vertaling. ■—■ Woordenboek van Engelbregt of van Kan en Schroder.

Voor het Nederlandsch: Nederl. Leesboek samengesteld door P. H. van Moerkerken (ingebonden). Eene woordenlijst.

Voor het Fransch: Dubois, Nouveau Recueil de thèmes et d'exercices. Ire Année. — Larousse, la Lexicologie des Ecoles, Ire Année. — Dubois, Choix de lectures Francaises, Première Série (Amersfoort, Slothouwer.) — Delinotte, Mots et expressions familières. — Servaas de Bruin, Dictionnaire Francais, 2 vols.

Voor de Geschiedenis: N. D. Doedes, de Nederlanders. — Alg. Gesch. van Duyser, 1ste Deel.

Voor de Aardrijkskunde: Bos, beknopt leerboek der aardrijkskunde, 6de drak. — Bos, Schoolatlas der geheele aarde, 7de of latere druk. Beekman, Schoolatlas voor Nederland.

Voor de Wiskunde: Wisselink, Rekenkunstige opgaven, 1ste Verzameling. — W. H. en D. B. Wisselink, opgaven over de algebra, 1ste stukje (Groningen, Wolters.) — Wisselink, Theorie der Rekenkunde, 1ste Deeltje, 3de druk.

Voor de Natimrljke Historie: Dr. J. Ritzema Bos en H, Bos, Leerboek der Dierkunde (Groningen, J. B. Wolters.)

quot;In tie tweede klasse.

Voor het (Jfiel'svh: Attische vormleer door Van Leeuwen en Da Costa (Leiden, Sijthoff.) — Van den Es, Opstellen, 1ste stuk. -— Grieksch-l lollandsch woordenboek van flr. van den Es.

Voor het Latijn: Grammatica als in de 1ste klasse. — Siipfie, Opstellen ter vertaling' in ^Jt Latijn, 4(le druk. — Caesar, de Bello Gallico (ed. Teubuer.) Woordenboek als in de 1ste klasse.

Voor Jni NtdcrUnidsch: Dozy en de Stoppelaar, Proza en Poëzie.

Voor het Franwh: Dubois, Nouveau Recueil de thèmes et d'exercices, 2ieme Année. — Woordenboek als in de 1ste klasse. ■— Fables de Lafontaine — Dubois, Choix de Lectures Fraucaises, Deuxicme Série (Amersf. Slothouwer, 1884.)

Voor het Hooydiiitsch: J. Leopold, Inleiding tot het Lehrbuch der deutschen Sprache, minstens 5de druk. ■— Beekman en Van Goor, Duitsch Leesboek, 1ste stukje, 2de dr, — Als woordenboek wordt aanbevolen: Kramers neues Taschen-Wörterbueh (Gouda, Van Goor en Zonen) of Servaas de Bruin, Nieuw Duitsch Woordenboek, nieuwe uitgaaf (Zutfen, Thieme.)

Voor de Geschiedenis: De Bruyne, Vad. Gesch. 1ste Deel. — Alg. Geschiedenis van Duyser, 1ste dl.

Voor de Aardrijkskunde: Als in de 1ste klasse.

Voor de Wiskunde: W. II. en D. B. Wisselink, opgaven over de algebra, 1ste stukje (Groningen, Wolters.) — Wisselink, Meetkunst (Leiden, Brill.) — Wisselink, theorie der Rekenkunde, 1ste deeltje, 3de druk.

Voor de Natuurlijke Historie: Dr. J. Ritzema Bos en 11, Bos, Leerboek der Dierkunde,— H. L. Gerth Van Wijk, Beginselen der Plantkunde (Zwolle, Tjeenk Willink.)

In de derde klasse.

Voor het Grieksch: (irammatica en Woordenboek als in de 2de klasse. — Van den Es, Opstellen, 2de stuk. — Xenophon, Anabasis, ed Cobet.

Voor het Latijn : Grammatica als in de 2de klasse. — Woordenboek als in de 2de klasse.— Ovidius, Metamorphoses. — Caesar, de Bello Gallico. — Kan, Opstellen 2de deeltje.

Voor het Nederlandsch: Camera Obscura. — Woordenlijst.

Voor het Fransch: Woordenboek als in de 2de klasse. — Dubois, Nouveau Recueil, als in de 2de klasse. — Chateaubriand, les Aventures du dernier Abencerage, (ed. Panthéon de Bruxelles.)

Voor het Hoogduitsch: .7. Leopold, Inleiding, Woordenboek, Beekman en Van Goor, als in de 2de klasse. — G. R. Deelman, Fragmente aus Deutschen Lustspielen.

8

Voor het Engelsch: Zimmermiin, Eng-, Gnimm., bewerkt door Moerkerken. — Jhr. B. Ij. Teding van Berkhout, Stories and Songs.

Voor de Geschiedenis: De Bruyne, als de in 2de klasse, 2de deeltje. — Alg. Geschiedenis van Duyser, 2de dl

Voor de Aardrijkskunde: Als in de 1ste klasse.

Voor de Wiskunde: W. II. en I). B. Wisselinld, Opgaven over de Algebra, 2de stukje.— Wisselink, Meetkunst (Leiden, Bi'ill.)

In de vierde klasse.

Voor het Grieksch: Grammatica en Woordenboek als in de 3de klasse. — Homerus, editio Van Leeuwen en Da Costa. — Lucianus, ed. Teubner, vol. I.

Voor het Latijn: Grammatica van Borking. — Süptle, Themata, 1ste stuk. — Ovidius, Metamorphoses, Teubner. — Sallustius, Teubner.

Voor het Nederlandsch: Overzicht der Nederl. Letterkunde door dr. Jan te Winkel, 2de dr. — Woordenlijst. — De Genestet, met voorrede van Tiele. — Leesboek door Duyser en Van Goor.

Voor het Fraiisch: Woordenboek als in de 3de klasse. — Larousse, la Lexicologie des Ecoles, Partie de l'Elève, 2e année. ~ - De Vigny, Cinq-Mars.

Voor het Hoogduitsch: Leopold, Inleiding en Woordenboek als in de 3de klasse. — Keiler, Mustersammlung. — Chamisso, Peter Schlemihl.

Voor het Engelsch: Grammaire en Teding van Berkhout, als in de 3de klasse. — A. S. Kok, the rainbow, part. 3 (eerst later aan te schaften.)

Voor de Wiskunde: W. H. en D. B. Wisselink, Opgaven over de Algebra, 2de stukje. — Wisselink, Meetkunst.

In de vyfde klasse.

Voor het Grieksch: Grammatica en Woordenboek als in de 4de kl. — Xenophon, Anabasis (ed. Cobet.) — Homerus, Ilias (ed. Van Leeuwen en Da Costa.) — Herodotus (ed. Teubner.) — Anthologia Lyrica (ed. Teubner.) —Voor afd. A afzonderlijk: Demosthenes, Orationes Olynthiacae (ed. Teubner.) — Plato, Apologia en Crito (ed. Teubner.)

Voor het Latijn: Grammatica en Woordenboek als in de 4de klasse. — Themata van Volcke, 4de stuk. — Livius, liber XXVII. — Vergilius. — Voor de afzonderlijke lessen van Afd. A: Cicero, pro Roscio Amerino (ed. Tauchnitz.) — Terentius (ed. Tauchnitz.)

Voor het Nederlandsch: Overzicht der Nederl. Letterkunde door dr. Jan te Winkel. — Staring's Gedichten. — Leesboek door Duyser en Van Goor. — Woordenlijst.

9

Voor het Ffoiisch: Woorrlenbdek als in de 4de klasse. -— Octave Feuillet, le Roman d'un Jeune honnne pauvre.

Voor hot Booyduitsch: Leopold als in de 4de klasse. — Woordenboek als boven. — Schiller, Wilhelm Toll (ed, Meyer.) •— Yon Kleist: Prinz Friedrich von Horabm-g (ed, Meyer.) — Eckstein, Pariser Leben (ed. Reclam) 1ste stukje.

Voor het Engelsch: Dickens, Pickwick-papers.

Voor Ahjemecne Geschiedenis: Dnyser, 2de dl.

Voor de Wiskunde: W. H. en I), B. Wisselink, Opgaven over de Algebra, 2de stukje.— Wisselink, Stereometrie (Groningen, Noordhoff en Smit.) — Voor Afd. 1gt; afzonderlijk: Versluys, Ylakke Driehoeksmeting. — Yersluys, Logarithmentafels.

Voor de Natuur- en Scheikunde: liet aanschaffen van boeken wordt niet gevorderd. Aanbevolen wordt: Yan de Stadt, Beknopt leerboek der Natuurkunde, 1ste stuk.

Voor het Hebreeuwsch: W. Gesenius, hebraïsche Grammatik, laatste uitgaaf. — H. Scholz, Abriss dei' hehraïschen Formenlehre, laatste uitgaaf. — Een Hebreeuwsche Bijbel. Aanbevolen wordt de editio Tauchnitziana, Leipzig 1879. — Hebreeuwsch Woordenboek (aanbevolen wordt: W. Gesenius, hebraïsches und chaldaïsches Wörterbuch, laatste uitgaaf.)

In de zesde klasse.

Voor het Grieksch: Tsocrates, vol. 1 (ed. Teubner.) —- Herodotus (ed. Teubner.) -— Homerus, Ilias. — Antiiologia TiVrica (ed. Teubner.) Yoor afd. A afzonderlijk: Plato, de Republica lib. I (Teubner.) —• Euripides, Medea, ed. dr. lv. Kuiper, Leiden, Brill.

Voor het Latijn: Livius, lib. XXI sqq. — Yergilius. —- Horatius, Carmina, ed. Orelli minor. — Cicero, Ausgewiihlte Briefe, ed. Frey. — Yoor de afz. lessen van afd. A: Plautus Trinummns, ed. Brix. — Opstellen ter vertaling in het Latijn van Kan, 3de stuk.

Voor de lioweinscJie Aidiquitciten: Schlimmer, Rom. antiquiteiten, 5de druk. Zeer gewenscht is de aanschaffing der eerste decade van Livius.

Voor hei Nederlamhch: Palamedes, treurspel door J. van den Yondel, uitgave Leiden, A. W. Sijthoff. — Huygens, Oogentroost.

Voor het Fransch: Sardou, Nos bons Yillageois.

Voor het Hoogduitsch: Gutzkow, Uriel Acosta, ed. Costenoble, Jena. — Göthe, Dichtung und Wahrheit, I ed. Meyer.

Voor het Engelsch: Shakspere, Julius Caesar, (Tauchnitz.)

Voor de Geschiedenis: Alg. Geschiedenis van Dnyser, 2de dl.

Voor de Wiskunde: Als in de 5de klasse. Yoor afd. B: Kempe, Boldriehoeksmeting. — Kempe, Analytische Meetkunst.

2

10

Voor cle CosniogropJiic: De Hemellichamen door S. rle Gast (laatste druk) Voor de Natuur- en Scheihmde: Van de Stadt (zie ld. 5) 2(le stuk.

Voor het Hehreemcsch: Als in do 5de klasse.

YEREISCHTEN TOT TOELATING, ENZ.

Art. 2 van het reglement voor het Gymnasium, vastgesteld bij Raadsbesluit van 16 Januari 1879, No. 6/1769, bepaalt:

„Om tot de lessen te worden toegelaten, wordt, behalve het in de wet op het hooger onderwijs voorgeschrevene, ook gevorderd kennis van de beginselen der Fransche taal.quot; Art. 9 der wet op het hooger onderwijs luidt:

„Dit examen,quot; enz., „betreft voor de toelating tot het eerste studiejaar: het lezen, schrijven, rekenen, de beginselen der Nederlandsche taal, der aardrijkskunde en der geschiedenis.quot;

NADERE OMSCHRIJYING DER YEREISCHTEN OM TOEGELATEN TE WORDEN IN DE EERSTE KLASSE.

1.

Voor de rekenkunde wordt gevraagd vaardigheid in het toepassen van de vier hoofdbewerkingen, zoowel voor geheele getallen als breuken.

De eenvoudigste kenmerken van deelbaarheid.

Het zoeken van den grootsten gemeenen deeler en van het kleinste gemeene veelvoud.

Eene eenvoudige verklaring van bovengenoemde bewerkingen.

Het metrieke stelsel van munten, maten en gewichten.

Het oplossen van eenvoudige vraagstukken.

H.

Zij, die wenschen toegelaten te worden, moeten, zonder al te groote spelfouten en met de leesteekens, een stukje Nederlandsch kunnen opschrijven, dat gedicteerd wordt, het onderscheid weten tusschen de verschillende rededeelen (bv. geen voegwoord verwarren met een bijwoord, geen persoonlijk voornaamwoord voor een bezittelijk aanzien, enz.) en kunnen verbuigen en vervoegen.

III.

De aardrijkskunde van Nederland en zijne Koloniën eenigszins in bijzonderheden, die van Europa in algemeene hoofdtrekken.

11

IV.

Overzicht der geschiedenis des Vaderlands.

V.

Voor het Fransch: Kennis der verbuigingsvormen van substantieven en adjectieven, van de vervoeging der regelmatige en der onregelmatige werkwoorden, behalve de defectieven, en eenige ervarenheid in de spelling der meest voorkomende vormen en woorden.

Het examen van toelating wordt tweemaal 's jaars gehouden: voor den aanvang en na het einde der groote vacantie. Dit tweede examen zal plaats hebben Maandag, den Isten September, des voormiddags te 9 uur, in het gebouw van liet Gymnasium. Men wordt verzocht zich hiertoe aan te melden bij den Conrector Dr. H. Gr. A. Leignes Bakhoven.

De lessen worden hervat Dinsdag, den 2den September, des namiddags te 3 uur.

De herexamens worden afgenomen op Dinsdag, den 2den September, des voormiddags te 9 uur.

Art. 1 van het „Tarief der kosten van het onderwijs op bet Gymnasium te Deventer:quot; „Voor het bijwonen der lessen op het Gymnasium wordt jaarlijks betaald zeventig gulden, welk bedrag, behoudens de uitzondering van art. 3, voor het geheele jaar verschuldigd is.quot;

Al) PLATONIS THEAETETUM.

SCRIPSIX

H. G. A. LEIGNES BAKHOVEN.

AD PLAÏONLS THEAETETÜM.

Ab amplissimis nostri Gymnasii Curatoribus rogatus, ut, si qua possem, symbolam literariam annuo huius scholae programmati adderem, ne mos per tot annos servatus exoleseeret, hoe munus mihi non detractandum putavi. Itaque nonnulla collegi ex iis, quae relegens nuper Platonis Theaetetum, animi causa chartae mandaveram. Et primum quidem, quae de Soeratis cum obstetrice comparatione mihi nata est suspicio, benevoli lectoris iudicio subicere libet.

149 A—151 E.

Ornamenti et delectationis causa tantummodo illam satis longam digressionem a Platone factam esse, mihi persuadere nequeo. Aliud quid Platonem voluisse suspicor. Quid ilia y.aisvny.h rexw valeat, quid nequeat perficere, imprimis urguet Plato. Itaque huic arti facultas tvibuitur diiudicandi, „utruin simulacrum et falsi quid procreet iuvenis animus an „vitae particeps aliquid et verum. Ipse tarnen, Socrates ait, sterilis sum sapientiae. Opem „obstetrician! ferre deus me cogit, generare autem prohibet. Non meum est tale inventum, „non animi mei fetus; ii vero, qui me utuntur, etsi primum quidem nonnulli admodum „rudes reperiuntur, omnes tamen procedente consuetudine, quibus deus id concesserit, „mirum quantum proflciunt, ut sibimet ipsis ac reliquis videntur, nee vero, ut perspicuum „est, quicquam umquam a me discentes, sed ipsi per se multa pulchra invenientes et „tenentes.quot; — (150 C et D.)

Suspicamur sub persona Theaeteti quodammodo latere ipsum Platonem. Qualis inter ipsum et Socratem ratio intercesserit, exponitur; quamquam plura quoque, ut infra vide-bimus, tecte indicantur. Quantum magistro debeat, grato animo agnoscit discipulus. Lepide et eleganter indicat non omnia e Soeratis meute deprompta esse; se iam sua, non

4

magistri inventa cum lectoribus dehinc commimicaturum. Grati animi officium quo-minus praestet, non recusat; nihil nisi alterum Socratem se esse Plato tantum non totidem verbis negat.

Fingitur, aut fuit fortasse, Theaetetus adolescens facie Socratis imaginem referens: Trpoa-éotxs §£ trol tyv rs (npÓTyrx ax) ro tüv o^xtuv, yittov Sf i? av txvt' £%f;, ait Theodorus. — Theaetetus autem, quamquam Socratis aliquatenus similis, geometriae imprimis studuit sicut Plato Megaris primo degens, tum Cyrenae cum Euclide et Tlieodoro mathematicae arti operam dedit. Theaetetus eximiae spei adolescens a Socrate ad philosophiae studium impellitur; arte critica imprimis imbuitur; erroribus permultis liberatur; non ut Gorgias, Euthydemus, Polus, alii, ridetur neque acriter impugnatur, immo laudatur et excitatur,, ut veri investigationi strenue incumbat.

Si quid veri sentio, duplex fuit Platoni propositum, cum digressionem illam de arte maeeutica scriberet. Pietate ductus accepta se multa referre magistro non negat, cum quod ad maturitatem pervenissent, quae in ipsius mente delitescerent quasi germina, tum quod ipse „partus doloribusquot; non deterritus sed potius excitatus «uae mentis „prolemquot; in lucem tandem protulisset Ante omnia autem Socrati deberi a Theaeteto, sive Platone,. illam descernendi rationem, qua vera a falsis internoscantur, grato animo discipulus testatur.

Cum autem multa se Socrati debere fateatur, tum non omnia inde petivit. Ipse Theaetetus (Plato) sywftav est, et brevi iam sua placita expositurus est.

Sic salva modestia, salva quoque pietate erga magistrum eleganter lectores Plato monet, ut in posterum distinguant inter Socratem ilium, qui ante aliquot annos hauserit venenum, et hunc, qui ab ipso loquens inductus sit.

IMegeris, quaeso, haec Socratis verba: Kx) roïiro ivxpys; ön ttx^ luoü ovlh TruTrore ^xbivrs? x/.'h xvto) ttx'p xjtüv ttox/.x xx) xx'/.x rjpóvTts rs xx) XXTSXOVTSS' ftévTOi [txislxs 0 dlóe re xx) sya xhioc.

Hanc coniecturam de Platonis -jmvóix, qualiscunque est, non silentio praeterire volui,.

I uia optime quadrare videtur ad eorum sententiam, qui dialogum Theaetetum scriptum esse putant, cum Plato itineribus in Megarida et in Aegyptum perfectis Athenas redux nondum in Sicilian! esset profectus. Zeiler, Windelband, Natorp in ea re consentiunt, quattuor dialogos, Menonem, Gorgiam, Phaedrum, Theaetetum arete cohaerere, nec tempo-ribus multum distinctos esse. ') Cuius tetralogiae id proprium est, quod dialogi medium

¹) Natorp in Archiv t'ür Geschiclite der Philosophie Vol II. part 3 (1889). Ueber Gmndabsicht und Erstehung-szeit von Plato's Gorgias.

Zeiler (edltio 1889, p. 521 sq.)

5

tenent inter priores, in quibus Plato vestigia premens Socratis vel non longe saltern a magistro discedens, doctrina de ideis nondum excogitata, plane Socratioo more disputat, et posteriores, cum ex anamnesios praeceptione profectus ad propriam suam idearum doctrinam pervenisset.

In his quattuor dialogis Plato tamquam viam mnnire (¹oe])it, (]ua ad Symposion, Phae-donem, Timaeum aliquando evasurus est.

Conspicunm est in iis iam ingenium illud audax ad altiora nitens; nondum tarnen audet omnia proferre, quae imo pectore fortasse iam sentit. Nondum prorsus mente perspectam iam prospicere proeul suam incipit doctrinam. Nondum docet, quaerit adhuc. Falsae primum opiniones Trsp) è7nlt;rr/jw;, a clarissimis viris id temporis celebratae ac divulgatae ante omnia erant refutandae, antequam ipsius placita argumentis confirmare posset.

Ex ea quaestione enim de scientiae humanae natura et foute omnia pendent, quae Plato in posterioribus dialogis docuit. Jure igitur optimo ad hoc dialogorum genus Theae-tetus refertur a Zellero, Natorpio, aliis. Quod si assentimur, intellegitur profecto, cur Plato eo tempore id agat, ne quis aut animi erga magistrum ingrati se arguat, neve obliviscatur iam Platonem ipsum traditurum esse, quae ipse excogitaverit.

Si igitur iure suspicamur digressione ilia de Socratis arte obstetricia et laudes magistri celebrari et discipulo sua propria merita vindicari, locus hide rei vulde opportuuns est putandus initium quattuor illorum dialogorum. Idcirco, ut infra aliis argumentis probare conabimur, Theaeteto, non ut alii, quartum locum tetralogiae assignamus, sed potius secundum, ita ut ordo sit; Gorgias, Theaetetus, Meno, Phaedrus.

Plura tamen et graviora etiam spectasse Plato mihi videtur, cum de arte ilia socratica sive obstetricia eleganter et copiose agevet. Fere totius Platonis philosophiae summa vel, si mavis, principium hoc est: ex ipsa mente humana vera scientia est eruenda; in hac saltem vita non extrinsecus rectae rerum notitiae per sensus imprimuntur; scientia hominum ante hanc vitam comparata latet, oblivione pressa, in mente reposita, donee sensim paul-latimque sermonibus eogitationibusque excitatur. Qui hanc latentem scientiam detegit, docet; qui ipsius mentis imagines aspicere coepit, discit ac suam auxit veri rectique notitiam. Quae extrinsecus afferuntur, parvi vel nihili sunt. ')

In Theaeteto talia' nondum invenies. Quaeritur ibi, quid sit svisr/iw. Omnes de hac re opiniones id temporis divulgatae recensentur ac redarguuntur. Irritus totus sermonis

¹

) Peipers in opere infra citando docet: Plato omnem coguosceudi facultatem pariter atque visionem extrinsecus homini dari putavit. (p. 261). Debebat dicere: lt;ude hanc vitam datum esse extrinsecus.

6

labor esse videtur, nam quaestio non profligatur. Qui autem attentius legerit lector, fortasse alitor statuet. In ilia lt;le arte obstetricia digressione latet id, quod frustra quaesi-tum esse videri possit. Nondum probatur argmnentis, tantum praeeipitur animo id, quod postea in Menone, in Phaedro maxime, planis verbis explicabitur et rationibus confirmabitur.

Falsa refelluntur; vera tecte modo indicantur. Hanc esse totius fere dialogi rationem et viam, ex aliis locis nostri dialogi probare posse mihi videor. lam suspicamur Theaetetum ante Menonem et ante Phaedrum scriptum esse, quia in illo, adhibito exemplo servi matheinaticae artem uesoientis eiusdemque periti, in hoc etiam translationibus auda-cioribus, ut poeta, quaestionem solvit, quam desperare in Tbeaeteto Plato ita simulat, ut tamen vera animi diluceat sententia.

151 C. on OL/Sii.: Ssoc dówov: xvSpuTrois, ovS' syu Ivivoiq. roioürou oudh Spa.

Teiebmuller Platoni superbiam atque arrogantiam exprobrans, inter alios, quos adhibet ad accusationem confirmandam, hunc locum praecipue testem citavit. (Litt. Fehd. p. 135).

Quamquam enim, ait, loquitur Socrates, baud dubium, quin Plato se ipsum significet. Fatendum sane est, quocumque modo baec verba explicaveris, valde ea displicere et admirationem lectoribus movere. Fac enim Platonem tanta fuisse arrogantia, ut diis se ipsum inseruerit, sive saltern deorum unicum in terris se ministrum praedicaverit, tamen hie locus ad immodicam linguam minime aptus est, ubi proximo tanta modestia de se ipso suaque opera locutus est. Quod si quis Platonem non ipsum se sed Socratem spectasse putabit, (quod non facile quisquam praeter Teichmullerum negabit), tamen quaeremus, num opportuna hie sunt deorum in homines benevolentia monita, cum ridens se matri obstetriciae artis peritae comparat. Sunt profecto aut superba haec verba aut importuna.

Fortasse igitur latet in iis error scribarum. Cum opiniones, ait, quae mihi commenta videntur, deleo, irascuntur, qui frustra ea magno interdum dolore quasi enisi sunt, sicut mulierculae aegerrime ferre solent, quoties in partu labores irriti fuisse apparent, idque quod pepererunt, quia iam mortuum vel abortivum est, removetur. xypixivs usvep xi

TrpMTOTCXCI.)

Requiritur itaque aliquid, quod Socrati virorum obstetrici opponatur, y, wrjp, vel (Mix tic, vel aliud vocabulum. Fortasse ex verbis cvlsic Ssk elicienda sunt cüSquot; sh.slSuix.

Quod si verum est, sensus verborum hoc est: ne Ilithyia quidem, quae omnis illius artis habetur praeses, quaeque y.oyoèTcy.o; ob dolores, quos excitare solet, dicitur, parturien-tibus iniqua est, sed naturae potius legibus obsequitur; ita pariter me quoque in mea provincia malevolentia vacare perhibeo. Sequens cvV mutandum erat in ovt'.

Poterat aliquis, ut huius loci sinceiitatem tueretur respicere ad verba, quae leguntur.

7

150 D.! Tyjf péuToi pxielx? o bsés rs èyu mtioc. — Verum b bsó? deus est, qui Socrati artem tradidit; si autem noster locus ovh)^ ösós habet, sermo est de omnium deorum in homines am ore ac benevolentia.

152 A—157 D.

Inde a 152 D exponitur Protagorae doctrina, imprimis illud: ttccvtuv xpwlt;*™v phpov avSpazov sJvxi, tüv piv ovtuv, i: hn, tüv Ss fiii Svtuv ccc 0'jx sanv.

Sunt, qui censeant hanc clarissimi Sophistae maxime celebratam sententiam a Platone ita verbis esse expressam, ita sermone illustratam, ita in disputatione specie defensam, ut reapse, sive de industria sive per imprudentiam prorsus in peins ficta sit ac defortnata. Primus, ni fallor. Grote illustrissimus historicus, de Platonis fide hac in re dubitare ausus est, quem eau te et prudenter, ut de omnibus, disputantem, nonnulli, ut fit, audacius secuti sunt. Nuper vero W. Halbfass (die Berichte des Platon und Aristoteles über Protagoras in Fleck' Jahrb. Supp. XITI.) Theaeteto Platonis crimini dedit, quod prorsus falso cum de ipso Protagora, tum de celebrato dogmate eius adhuc a recentioribns statutum sit ac iudicatum. Perhibet non oomparandum esse, ut vulgo putant, clarissimi Abderitae enun-ciatum philosophemati cuidam, a recentioribns tradito, cui nomen subjectivismi vel relativismi indiderint. Protagoras eniin neque more philosophorum abstrusa quaedam, neque, ut eristicorum genus, nimis subtilia spectasse ei videtur; contra vero, ut vir sapiens et rerum communium gnarus, a talibus avocasse et praeceptum potius dedisse, quod ad institutionem vitae communis spectaret. „Eas solas colite artes, quae hominum vitae prorlesse possint; cetera fugite, quae sunt frigida atque inania.quot; Sic fere Halbfassio Protagoras monuisse visus est, cum is hominem ipsum omnium rerum metrum esse diceret.

Longe aliter doctissimus Paul Natorp, qui in opere: Forschungen znr Geschichte des Erkenntnissproblems im Alterthum, veritatem et sinceritatem Platoni strenue ac feliciter vindicare conatus est, cuius operis cum debita lande mentionem fecit Victor Brochart (in Archiv für Gesch. der Philos.; Protagoras et Democrite B II h. 3. 1889) his verbis: Natorp a prouvé par un examen minutieux, et avec un grand luxe d'arguments — ce qui paraissait évident a première vue pour tout lecteur non prévenu — que Platon a été dans le Théétète un interprète fidele, un adversaire loyal, d'une bonne foi scrnpuleuse et attaché toujours, si non h la lettre, du moins a l'esprit de la doctrine, qu il expose avec tant de profondeur avant de la critiquer avec tant de subtilité.

Lubens facio cum Franco-Gallo Germani Platonisque laudes celebrante; neque enim data opera Platonem det'ormasse Abderitarum, si unum Democritum excipimus, darissimum facile credat aliquis, neque toto fere dialogo Theaetetum et Socratem quasi (rxixftxxijfai,

8

cum modo defenderent, modo impugnarent opiniones quasdam, falso Protagorae esse per-hibentes, quas ipse Plato aninii fortasse causa ad irl ipsum excogitavisset.

Attamen verba Brochardi: Platon a été dans le Théétète un interprète fidéle, un adversaire loyal, d'une bonne foi scrupuleuse, mihi justae laudis modum aliquantum superare videntur.

Nam levis quaedam ironia nobis statim subolet in hac nostri dialogi parte, cum videmus, Protagoram, quique eum sequuntur, xo^srepovc dici. Mox Empedocles, Protagoras, Heraclitus ol nominantur, qui verborum lusus nobis affert Cobeti memoriam, philo-

logos, qui comparandis linguis operam navant, comparatiros dicentis.

Jam Epicharmus, qui Pythagoricis doctrinis addictus dicitur, et Homerus inter fluentes philosophos recensentur!

Legeris vero, si placet, haec: sn cvv aci ïJyu w^s^ltxc ts y.x) yahyva? %x) olt;rx tcixvtx, oti xi psy fauxlx' xx) txKO.luxn, to. S' srspx truamp;i. xx) sir) tovtci: tov xcf.otpwvx irpstrpipx^a, ryv

Xpuviiv (Tsipxv w: ciSÈi/ xM.o Jj zov yJ.rsj quot;Oy-vpo: xxt ogt;i?.oT on sue (jSsv xv y xspitpopx y xivouftévy

xx) h yï.ioc, ttxt/t sirri xx) ircpamp;Txi rx iv Ssolg ts xx) xvSpdimis, si Ss trrxiy, tovto uvTrsp SsSsv, kxvtx %py||J,xT^, xv ItxtpSxpsivi xx\ ysvoiT¹ xv to Ksyopt.svov xvu xxtcc ttxvtx. Suntne talia seno an per iocum dicta?

Jam Stalbaum recte monuit bis verbis physicos notari: „Patet, inquit, Platonem buius „catenae ideo mentionem inicere, quia pbysicorum carpit perversitatem, qui in loco illo „Homeri profundam doctrinam de rerum natura absconditam latere sibi persuasissent; „unde factum est, ut ipse a posterioris aetatis scriptoribus, irrisionis vim non sentientibus, in „buius perversitatis communionem venisse temere existimaretur.quot; — Non profecto philosopho nostro vitio vertemus, quod tales ob nugas physicos risit. Verum bic pbysicis perstringendis facetiis locus non erat; de Protagora, de Heraclito de utriusque sectatoribus sermo est. — Nihilominus tamen uno illo tüv peivtuv nomine ab Eleaticis dissentientes omnes complectitur eundem fere in modum, quo Aristophanes, Sophistis a Socraticis non distinctie, indigne de Socrate iocatus est et nostris temporibus, lepida scilicet capita, aliena propriis miscentes, temere ■ saepe de Darwinio locuti sunt. Quod velim tamen non ita dictum putes, ut Aristophanis paene scurrilis dicacitatis, quae est in discipulis Socratis astronomiam geo-logiamque ridicule tractantibus, inque ipso Socrate Dinum novumque deorum genus prae-dicante Platonis ironiam in depingendo Protagora prorsus similem esse perbibeam. Ex eodem genere quidem sunt iocandi, at urbanitate, veritate etiam, distant, quantum a turba ilia, quae mixta ex omni genere bominum in theatro Bacchum celebrabat, differt Platonis amicorum sodalitium.

Quanto autem, quae ad risum movenduni finguntur, propius veritati accedunt, tanto sunt lepidiora, eademque, credo, difficilius deprehenduntur.

9

Quid porro cle hisce statuenrlum ? 153 B. xx) wv tó ys rüv %cliuv ykvoz h tkv x-jtkv (h

(popx: xx) rpttpscos) TOVTUV CpvsTXi — et )} TKV vuftxTav ovx Ü0' yirvxixc fth xx) xpylx: h:gt;.gt;.urxi utto yvfivxtiuv Se kx) y.wtfireav stti to to'/.v tccZstxi ;

Quid talia aut cum Protagorae, aut cum Heracliti doctrinis commune habent nisi souum verborum?

At in his facilo ironiam agnoscas! Alia tamen, quae hodie plerisque serio dicta videntur, fortasse pariter in ioca sunt referenda. Eo ipso, quod Platoni non tanti fuit illoium fluentium philosophorum placita ea cura ac diligentia adumbrare, ut inter prorsus diversa recte distingueret, fajtum esse potest, ut multo ingenii acumime et magna subtilitate hodie quaeratur, quinam sint illi, quihus Protagoras sv x-opp-jTo: quaedam ex Heracliti sapientia petita tradiderit. (152 C.) Cavcndum certe est, ne de illis „elegantioribiisquot; (ol xo/vpsrspoi) eiusmodi in errorem incidanius, qualis fuerit Eusthatii dicentis;

XVTOV TSI/ %XlOV xpvïéxv t.syst (TSipXV,

Fuit enim, ut nemo nescit, in vetere ilia philosophia duplex sempiterni sive fluxus sive motus ratio.

Hanc externam, illam internam dixeris. Fuerunt, qui iam tum coniectura quodammodo augurati sint talem omnium motum, qualem post multa saecula, scientia naturae vix credibilem in modum aucta et stabilita, harum rerum periti animo conceperunt et tantopere ad commune indicium popularemque intellegentiam accoinmodaverunt, ut ne ab indoctis quidem hodie ignoretur, primo qui sit motus ille, cui singula, animalia, planrae, saxa ita obtemperent, ut nihil neque stare, neque esse sed potius moveri, fluere, gigui omnia dici iure possint; deinde, quomodo, formis assumtis aliis, resurgant vires, neque umquam, quamvis mutatae, intereant.

Altera est ratio eorum, qui de rebus ipsis, moveantur necne, non disputant; ne disputari quidem posse perhibent, quod non res noverimus ipsas, sed xiri^sic quasdam, per quas, sensibus aliquo modo sive intus sive extrinsecus affectis, mens ipsa „phantasiasquot; pariat, partasque aliquamdiu teneat.

Harum autem rationum, postea demum excultarum, ante tot saecula imagines iam praefinxisse videntur et Heraclitus et Protagoras. Qua de re non absurdum videtur eum audire testcm, qui magna cura insignique doctrina Ileraclitum quasi in vitam revocatum nostris oculis proposuit: virum doctissimum Edmund Pfleiderer dico (die Philosophic von Heraclit von Ephesus im Lichte der Mysteriënidee) — „est ist kauni zu viel gesagt, „wenn man in ihm auch flir die bedeutendste naturwissenschaftliche Lehre der Gegenwart „den intuitiven Profeten erblickt, was allerdings besonders bei unserer Fassung seines „Grundgedankes heraustritt. Ich meine, wie sich denken lasst, die moderne Lehre von

10

der Erhaltung der Kraft und dem mechanischen Aequivalent der Warme, an welche zu „erinnern denn doch nicht blos eine ausserlich spielende Vergleichung sein dürfte. „Gewiss war Heraclit von Hans aus und sein Grundinteresse nach kein Physiker, wenn „man dabei irgend an eine genauereingehende, detailirtere und exaktere Betrachtung, „ob auch nur für jene Zeit und etwa in der Weise der Milesier denkt. Aber trotzdem „weiss er aus dem uralten tiefen Naturgefühl der Religion, insbesondere der Mysteriën „heraus den innersten Puls und Herzschlag der Natur im grossen Ganzen glücklich zu „diviniren und so auf seine Art zu anticipiren, was dritthalbtausend Jahre spater exakt „nachgewiesen worden ist.quot;

Quibus addere liceat vei'ba Windelbandii: die physikalische Anwendung dieser Grund-lehre ergibt hun bei Heraklit eine durchgeführte Theorie des Stoffwechsels im Universum. (Geschichte der nntiken Naturwissenschaft und Philosophie)

Talis igitur fuit Heracliti -oü? ille, qui Platoni fuit causa, ut inter -sovtxc eum nominaret. Longe alia Protagorae doctrina. — Quid ilium movere potuisset, ut ex Heracliti doctrina suam hauriret aut per Ephesii placita sua stabiliret a nullo patefactum est e multis antiquis recentioribusque, qui Protagoram ex Heraclito permulta deprompsisse mira fiducia affirmant. (Windelband 187. Natorp Forschungen, passim.) Itnmo multa sunt, unde efficias potius alienum alterum ab altero animum habuisse, contemptumque magis quam adamatum esse vel cultum. Quid, si in lepore quodam Platonis posteritati errandi causam sitam esse statuas?

Estne audacius credere Platonem tale quid ridentem dixisse: si quis Protagorae Hera-clitique de motu diver sas sententias conglutinare andeat, profedo ultima mutabilitatis sic existat ratio!

Q^idni enim, dum Homerum et Epicharmum ceóvruv choro inserebat, de arcanis sacris Protagorae risisset philosophus ab ironia hand dubie non alienus?

Protagoram enim quasi niti Heraclito vix credideris, nisi ineptias esse probaveris sententias eorum, qui Protagoram cum Humio, Heraclitum autem cum Spinoza Hegelioque com-paraverunt. Natorp autem Davidem Humium _rden modernen Qeistverwandte des Protagorasquot; nominavit, den modernsten vero clarissimum Laass. Verum de Heraclito in opere citato Pfleiderer talia scripsit:

„Beinahe noch bedeutsamer, als die überwiegende Hochschatzung im Alterthum ist, „natürlich nicht eine Abhiingigkeit, wohl aber die frappante sachliche Verwandtschaft „einiger der grössten neueren Philosophen mit den Kerngedanken Heraklits. Insbesondere „sind es solche, die gleich ihm der tiefsten Quelle religiöser Grundideen nicht ferne „stehen. In praktischer Hinsicht war es immer wieder die einsame Gestalt Spinoza's,

11

„an den wir uns bei dem griechischen Weisen erinnert fühlten. Mehr in theoretisch-„metaphysischer Beziehung aber ist seine Verwandtschai't mit .Schelling und besonders „mit Hegel allbekannt. Nun ist es zwar sicherlich historisch zu verwerfen, wenn der „alte Philosoph ohne weiteres modernisirt wird, indem man ihn mit Lasalle nicht bloss „komplat hegelisch reden sondern auch denken liisst. Indessen diirfen wir uns durch „diese, jedenfalls geistvoll anregende Uebertreibung des genannten Gelehrten meines „Erachtens nicht im Gegendruck abhalten lassen, die so unverkennbar starken Berührungs-„punckte beider grossen Philosophen, jene plastischen Anticipationen oder wenigstens „ahnenden Andoutungen von Hegel'schem (oder Schelling'schem) bei Heraklit unbefangen „anzuerkennen.quot;

Sunt hnud dubie in his omnibus, quae non facile quisquam reiiciat, dum separata, quae de utroque viro exstant testimonia, quamvis sint pauca, cum cura perpendat; verum absurda esse videntur, simulac de Protagora, ut in Theaeteto, Heracliti placita cum discipulis communicante cogitaveris.

Sensualismi nomen Protagorae doctrinae vulgo indunt. — De Heraclitea cognoscendi ratione communis opinio longe est alia. „Sein Schwerpunckt, ait Pfleiderer, lag positiv in der spekulativen Intuition und Selbstvertiefung. Nimirum aut de Heraclito Protagoraque valet adhuc minus recta notitia, aut Plato, credo, festivitate sua posteritati invitus male ludfrs fecit.

Heraclitus penitus deorum, sive potius dei, reverentia atque amore imbutus esse scribitur. Protagoram perhibuisse sintne dii an non sint, neminem iure dixisse, legimus.

Protagoras putat id cuique verum esse, quod cuique videatur. Heracliti est fragmentum, quo %vvóv dicitur esse l-vv vü cv, quod sequi nos oporteat. „Auch theoretisch liisst er keine „Zweifel darüber, wie wenig er von individuellem Witz des Einzeln als solchen hiilt.quot; (Pfleiderer p. 49.)

Ne obliviscamur denique ipsum Platonem, quum duplicem illum motum, quasi esset unus idemque, pingeret') verba sua ftüSrov nominavisse.

Jam simul in sequentibus serio de scientiae natura cum Theaeteto disputare et quaerere coepit, unum illud Protagorae dictum respicit. De flaxu rerum tum siletur. Post ioca, credo, ad seriora transiit, posita iam ironia, quae est in coniungendo duplici motu.

') De Democrito sane recta se haberent, quae de duobus motibus coniunctis in Theaeteto leguntur. ohriav Dem. posuit esse in atomis, quae semper agitantur. Proprietates autem quaedam, at non omnes, atomorum provenire ex variante semper mentis statu. At ab illis „Musarum inimicisquot; probe distin-guuntur ol KOlUipÓTtfiii

12

At vero dignissima est, quae perpendatur, Natorpii coniectura. In opere suo, Forschungen zur Grescliichte des Erkenntnissproblems im Alterthum, uti etiam in novissimo fasciculo Archivi Steinii cum Dummlerio Platonis mentem sic illustravit, ut non possit quin illius interpretis ingenii acumine, disputandi subtilitato, doctrinae ubertate movearis.

Nec tamen supervacaneum videtur statim monere ipsum Natorpium de ratione, qua usus sit Plato in Protagoram, scripsisse: „Platens Vorgehen gegen den Sophisten ist „gewiss ein auffalliges und einer besondere Erklarung jedenfalls bedürftig;quot; quod si verum, inde sequitur, ni fallor, ut Plato suis scribens civibus, quippe qui facile vera a falsis dignoscerent, ignorantiae nostrae certe non metuens, in Protagorae imagine exprimenda veritatem imitari non multum enraverit. Sod attendamus, qui res ilia „notabilis' a Natorpio explicetur.

„Ich meine, ait, in ziemlich durcbsichtiger Verhullung hat Platon zu versteben geben „wollen: was er entwerfe, sei die Grestalt, welche die Lebre des Protagoras bei gewissen „Philosopben seiner Zeit angenommen batte, welche an Protagoras anknüpften, doch über „ihn herausgingen, seine Tjehre erweiterten, sie durch Verknüpfung mit herakliteischen „Satzen vielleicht tiefer tmd haltb irer za begründen, ihre Consequenz zu vollenden „glaubten, übrigens dabei wohl der Meinung waren, deren Recht oder Unrecht wir nicht „mehr z i entscheiden vermogen, dass sie dabei im Sinne des Protagoras verführen. Ich „meine: Alles verstebt sicli aus dieser Voraussetzung am einfachsten. Namlich Platon „konnte, ohne der Fiction des Gesprachs allzu gröblich ins Gesicht zu schlagen, nicht „den Socrates von philosopbischen Lehren, die vermuthlich erst lange nach ihm aufgestellt „worden sind, direct reden lassen; der Anachronismus musste durch irgend eine Wendung „wenigstens zum Schein umgangen werden: und Platon umgeht ihn, wie mir daucht, auf „gar nicht ungeschickte Art, wenn er den Socrates sagen liisst: Protagoras habe es dein „grossen Haufen freilich so nicht vorgetragen, aber insgeheim den Schülern habe er es so „erklart, und ihr Heiligthum wolle er verrathen. Soil eine Name genannt werden, so „dürfte wohl immer noch mit Schleiermacher an Aristipp zu denken sein; leider wissen „wir von dessen Lehren zu wenig, um die Richtigkeit der Beziehung gehorig begründen „zu können. Was Sextus Empiricus, ohne Aristipp zu nennen, von den Kyrenaikern „anführt, mag wohl von jenem der Hauptsache nach herstammen; auch bieten sich einige „ Vergleichungspunkte mit den Satzen der xo^drspsr, Sicherkeit ist aber in der Sache „schwerlich zu erreichen.quot; Sic in opere, Forschungen etc. Recentissime autem in Steinio Archive cum Dummlerio non iam dubitat, quin Aristippus in Platonis Theaeteto impugnetur. At fueruntne re vera in Cyrenaicorum doctrina, quae ex Heraclito fluxerunt ? Negat Zellerus, ait Natorpius. Audiamus Zellerum. „1st aber unser Wissen auf der Kenntniss unserer

13

„Empfindungen beschrankt, so folgt cinorsoits, dnss es verkehrt ware eine Erkenntniss der „Dinge zu suehen, die uns nun einmal versagt ist; and in sofern wird durch die skeptischo „Ansicht der Cyrenaiker vom Erkennen ihre Ueberzeugung von der Wertlosigkeit aller „physikalischen Forschungen hegründet.quot; Praeterea ad Giceronem, Plntarcbum, Sextum Empiricum provocat, ut probet, (piantopere a Cyrenaicorum systemate alienum sit con-stitnere, quam nos aetiologiam dioere solemus. Verum Duminler eumque secutus Natorp contenderunt, eo, qnod logicae rationi non congrneret, nondum probari, omnino in Cyre-naicorum doctrinis tale quid non inveniri.

Omnibus hoc scepticis commune esse vitium perhibent („Diese Inconsequenz, die iibrigens der Sensualistischen Skepsis aller Zeiten gemein und kaum von ihr zu trennen ist.) Ex ipsius Sexti verbis ultro demonstrari posse credunt Cyrenaicos confecisse tóttov irep) rüv oihiSiv, qua in re tamen hoc tenendum, ex loco Sexti (I. vr) id tantum apparere, fuisse nonnullos, qui crederent Cyrenaicos de hac re sententiam mutasse, quod ex philosophiae partium nominibus effecisse sibi viderentur.

De posterioribus igitur non de ipso Aristippo Platonis aequali haec valerent. Gravia denique sunt verba Zelleri: „man kann nicht schliessen mit dem, was 6r Protagoras „beilegt, miisse eigentlich Aristippus gemeint sein, denn es passe auf diesen, sobald man „nur annehme, dass er Anderes gelehrt habe, als was sich mit seiner nachweislichen „Lehre vertragt (p. 350).quot;

Quamquam igitur vix dici potest, quantopere primo aspectu alliciat Natorpii acuta coniectura, satins tamen duco, magisque sincerae simplicique interpretandi rationi congruere videtur, Protagoram suis discipulis arcana quaedam ex Meraclito hausta tradentem relegare ad Ilomenim, qui philosophorum fluentium princeps fuisset, taliaque, quae, ut festivitate quadam investigandi severitatem mitigaret, saepius sermonibus Plato imaiis-cuit. — Non irascimur profecto Attico philosopho, quod dieputandi laborem interdum iocis exhilaravit. Nec tamen eo magis est negandum Platonem hand sine contemtu quodam aut fastidio de fluentibus illis philosophis locutum esse.

164 E.

Kx) yap cuV o'i STrhpomi, ouc UpccTayépccq kxtsMttsv, (Bo^Sreïv iSsXcutriv, av QsJlvpoc ds ó'Ss - xM.' cevTo) xiv'Suvsuw/tev nv Sixxiou svsk' xurp (SoySsw. —

Postrema verba vertuntur ab Astio; immo soli periclitahimur, quia par est, ei auxiliari. Suntne haec recta? Verbum xiy^wsvsiv duplici modo iungitur cum infinitive:

xivluvevsic xmbxveïv. Plat. Apol. 28. b. et xivSweuu reTovShxi, Grorg. 485. c.; metuendum est, ne moriaris; videor passus esse. Neuter usus verbi xivhvsusiv nostro loco aptus est. Suspicor igitur legendum esse lixxiot eïvxi, ut sensus sit aut: ipsi videmur nostro

14

iure ei auxiliari posse; aut: videtur nostrum ipsorum officium esse ei opitulari. Utraque enim in Mxxió? el/ti inest significatio. Prior magis placet (belgioe: wy zelf schijnen er toe gerechtigd te zyn voor hem op te komen.)

175 C.

quot;Otkv §£ yè Ti va avtos, agt; (plhs, sXKiitry xvu, kx) sSehrivy ti? xvrcjj sxpijvxi sk tov ri syw crs ctëixü y ah ipé-, k. t. Vitio graviore haec verba laborare milii videntur. Socrates loquitur de iis, qui vitae communis necessitatibus ita tenentur, ut de ipsa iustitia aut probitate, qualia sint, numquam cogitaverint. Ut sunt, ait, hi acres et petulantes in causis agendis, uti etiam in concionibus vehementes, ita non acuti et sagaces reperiuntur, quum de vera felicitate, de iustitia, de philosophia denique rationem reddere coguntur. Obstupefacti silent aut velut vertigine correpti balbutire incipiunt, simul ac sursum eos traxit aliquis.

lam statim in verbis citatis displicet xvróc, Coniectura Heusdii dignissima est, quae in memoriam revocetur; scripsit enim pro xvróc uvtSiv. Sed ne sic quidem omnia sana sunt. Verba otm b.xwy, tivx valent: si sursum traxerit aliquem; sequitur autem kx) sbsxv^ ra xurïf (huic dativo, quem dicunt, commodi nullus hie locus est) et aliquis egredi (trahi) voluerit. cum quis autem alterum iam traxerit, alterum, sive velit sive nolit, sequi (trahi) necesse est. Subiunctivus aoristi adhibetur, non de conatu, sed de re iam peracta in futuro.

Nisi igitur audacior videatur mutatio, hunc fere in ordinem verba redigere velim: örxv Si ys tivx xvrccv, a (p'iKs, sï-xiiay, tic xvcc $ sSehyitry tlc xvto: sxamp;yvxi x, t f. si quem eorum, amice, traxerit aliquis sursum, vel voluerit aliquis ipse (sua sponte) egredi, caet.

Tk in priore parte antitheseos est philosophus, in altera parte -ri? est unus ex iis, qui alias semper ad solarium, ut vulgo Romae dicebant, versari solent.

179 C.

u QtsSccpt, kx) xhXy, xv tÓ ye toioütov xXaivj, w irxtrxv trxvtoc x^y/Sij Só^xv sïvxi.

Ast et Schleiermacher male interpretati sunt verba to ys toioütov.

Ast: Alm vero, Theodore, etiam multis modis hoe convinci poterit prohando non quamqtie cuiusque ver am esse sententiam.

Schleiermacher: Noch an vielen anderen Often, o Theodoras, kann ein solcher Satz gefangen werden, dass jede Vorstellung eines Jeden wahr sein soil. Ex iis, quae proxime praecedunt: ixsivy y.oi hxel, u quot;ZaxpxTs;, ^xKkttx xXhxstr^xi ó 'hèyoq apparet ad xKoivi supplendum esse ó ).óyoc; tó ye toioütov est accusativus, et valet: hactenus saltem; per epexegesin explicantur: pij irxaxv ttxvtoi; xky^ïi Ic^xv slvxi: licet sint multae opiniones per se rectae, non de omnibus hoc praedicare licet. In proximis verbis pro tü toi legendum est tomutc,).

Vulgo vertunt: idcirco sane. Homericum est, non Platonis dicendi genus.

180 A.

15

xtsx'jü? 7x~_r xxtx tx wyypxppxTx (pspovrxi (sc. Heraclitei), to d'szipslvxi stt) Aö'/w xx) spur-jftxTi xoti yjirvxlü): sv pspsi xttokpivxabxi ux) sphSxi y/TTov xijtoJ: cut y to — liactenus omnia recta;

quae tarnen sequuntur, tali obscuritate laborant, ut ab interpretibus frustra explicationem quaerat aliquis. Verba sunt haecce: ^xkxov Sé vTrspamp;xxxsi tó sOS' oö'Sh Kpos to p/ile v^ixpov ivdvxt toïc xv'SpMiv yiauxtxz.

Schleiermacher: Ja, nicht einmal Nichts ist schon zu viel yesayt, so tcenig Jin he ist in dissen Leuten.

Num tarnen aliquis dicere potest se iusto lenius locutum esse, qui, cum ne tantillum quidem otii in bis viris inesse dicere voluerit, dixerit: ne nihil quidem otii in iis inesse?

Turn Socrates verbis oC/S' oiStu non usus est; multo fortius etiam locutus est; minus quam nihil enim dixit in iis inesse otii.

Denique verba inrspPaMsi to oil' sySsv non valent: ist schon zu viel gesayt, i. e. nimisotii bis viris tribuitur, sed sensus potius bic est: in verbis „ne nihil quidemquot; hyperbola quaedam est vix toleranda.

Yidetur igitur esse glossema aut vituperantis byperbolam, qua usus est Plato, quum scriberet ^ttov vj to wlsv, aut minus feliciter proxima explicantis. Quam autem Stalbaum ad bunc locum adscripsit explicationem, rem potius obscurare quam perspicuam reddere videtur. Eget locus, ni fallor, medicina, quam aptam invenire difficile est.

180. D.

Kx] perpiui; ys tó ye Sv) TrpópXyax x/./.o ti TrxpsiXySx^sv nxpa fjjv twv txpxxiav, ,v.stx

ttoiyitrsu? èirmpintto/tsvhv toiis ttc/.ï.cuï, a: y yévsvig tuv x?j.:cv ttx-jtuv 'flxsxvóc ts xx) t^%c :£u,uxtx TLiy%di/£i xx) ovlsv sa-Tqice, Trxpx Sf tüv vtrrspuv, xts rroQurspuv, xvxQxvlèv XTrolsixvuptivcov. x. t. s.

Autiqui illi poetae, inquit, celaverunt multitudinem, quid vere de rerum omnium origine sentirent. Posteriores doctrinam ita cum omnibus communicaverunt, ut bodie lippis et tonsoribus nota sit. Antiqui poetae igitur non de fluminihus sed de Oceano et ïetbye, e deorum genere quibusdam, locuti sunt.

Vei'bis autem )} yèveaic.... Tuyxxvu Socrates aut veram illorum veterum poetarum sententiam, quam celare volebant, indicat, aut imaginem, qua usi sunt, ut multitudinem laterent.

Alterutrum eligendum est: aut nomina 'nxsxvds ts xx) eiicienda, aut vocabulum

pSVfAOCTOi, Si pevf/,xTx spurium esse censes, pariter sunt delenda: xx) ovlsv strTyxs. Idcirco potius nomina propria 'fixsxvó? ts xx) Tybv* releganda esse censeo. Admonuit nempe olim aliquis in margine, qua ratione antiqui poetae tou? otaaou? /astx mifasus sententiam suam celarent: de Oceano et Tethye enim, ait, loquebantur. Inserendum praeterea est participium, quo verbum nyxxva suppleatur.

186. B.

Tijv Sf ys oütrixv x-x) oti sttov xm tw svwrist/irx nph: xï./.yis.x xx) t^v ov7txi/ xu tyc svmtiotvitos «ut'/) ^ ■'puzv s~xyisv(TX xx) 7!j,'/,(3xgt;./.ov(rx Trphr xkï.y'Ax xohsiv ~sioxry.i yyJv.

Sunt liaec verba profecto non tanta perspicuitate, quantam forsitan cupiat quispiam. Ut saepe alias Plato in lus verbis tw txv my.onuv dxpipsixv non multuin curat, quod imprimis factum videmus in vocabulo ovvtx.

Yir clarissimus David Peipers in praefatione opens sui „Ontoloyia P la tonica, ad notionnni termlnorvmqne historian) symhola: a Platonis,quot; inqnit „ingenio alienum erat „hiinc locum (ut diversitatem notionum sub eodem vocabulo latentium aperiret et expli^aret) „ita pertractare, ut postea fecit Aristoteles.quot; — Ipse Peipers id egit, ut distinctis et ennmeratis significationibus, praesei'tim vocabulorum tsS mtc: et rij-: oveix:, quicumque Platonem legerent, facem praeferret. Si quis alius bene nieritus est vir egregius de iis, qui, quamquam non, ut iam factum est, Platonem, quasi unicus philosophus fuerit et divinus, venerentur, neque stulta admiratione, quicquid Plato dixerit, vere recteque dictum credant, tamen to TXxTMiamp;iv his etiam teniporibus optimi cuiusque studio dignissimum esse arbitrentur. — Non minus profecto gratum fecit Platonis atnicis, quam qui corrigendis socordium scribaruin vitiis aliis viam ad philosophiam bene cognoscendam muniant, suumque exerceant ingenii acumen.

quot;Videamus igitur, quid de nostro loco disseruerit Peipers.

Lubet tamen antea, tamquam in transitu, respicere ea, quae de loco, quern Theaetetus in Platonis operum serie obtinere putandus sit, supra monuimus. Peipers (pag. 492) de nostro dialogo haec habet „in gravissima de scientiae notione controversia illorum „sententias ex ipsarum debilitate et interna discc rdia refutare atque profligare instituit, quo „magis legentibus probaret ex nna idearum doctrina huic quaestioni lucein afferri posse. ,,Qu( d consilium ut plene assequeretur, in hoc dialogo vel anxie omnem illius doctrinae „mentionem et usum vitari necesse erat, ne circulo in argumentando uti videretur.quot;

Rectissime sic omnia se habent, si aliunde constat, Theaetetum post Phaedonem et Symposium conscriptum esse. Recta quoque haec sunt quae Peipers monet: „at vereor, „ut altera illarum viarum, ex qua ordo dialogorum ex cutis termini usu nobis constituendus „est, longe procedi possit.quot;

Quid autem, si Zeiler et Natorp, aliis quoque indiciis usi, tetralogiam supra iam nominatam, cuius Theaetetum partem esse credunt, reliquis ideologic! generis dialogis antecessisse probaverunt? Iam ontologiae quoque rationem habere mihi recte videor.

Iam ea ipsa, quae Peipers verissime propria huius dialog! esse monuit me movent, ut etiam ante Phaedrum et Menonem Theaetetum confectum esse eredam. Platonem enim

17

anamneseos et idearum doctrina iam publici iuris facta, tantam xmplxv in vera scientiae natura investiganda simulasse vix credimus. ^

Est profecto chronologica Platonis dialogorum dispositie e quaestionilms una, quae numquam finem habiturae esse videntur. Doctissimus quisque in ea re similis est Penelopae telam retexenti, at non suam ipsorum, ut regina Ithacensis, sed aliorum opus viri docti demoliuntur. Quum autem facilius sit aliena reicere quam sani aliquid ipsum statuere, affirmatione hypothetica uti, ut fecerunt interdum dialectici, satius erit: si ab ontologiae discrepantia argumenta petenda sunt, ante Phaedrum et Menonem conscriptus est Theaetetus.

Sed redeamus ad locum citatum. Bis occurrit vocabulum ovrix, in initio nude positum, in sequentibus iunctum cum genitivo rij; êvavTisTyToi;. Distinxit autem Peipers inter ovirixv „exsistentiamquot; et ovtIxv „ essen tiarasubinde etiam diianim illarnm siyiiificationum commixtio admissu esse ei videtur. Interdum oMxv Plato quoque sensu vulgari adhibet. Denique rationes logicae et metaphysicae in usu huius vocabuli distin-guendae sunt.

Exsistentiae autem et essentiae definitiones liae sunt: (p. 297): „Existendi multi quidem „modi sunt. Plantae germinaudo, crescendo, fiorendo, fruges ferendo, animalia spirando, „se movendo, sentiendo, crystalla particulas sibi aggregando, iuxta ponendo rursusque „dimittendo, umbrae lucis defectu per oculos extrinsecus animam afficiendo, insomnia „intus animis apparendo existant. At ideae secundum Platonem existunt perfectam actionem „cogitationi similem peragendo idque extra hominum aliorumque animantium meutes. „Quae actio semper eadem est et constans. Sed neque plantarum neque aniraalium neque „vero idearum ex meris talibus existendi modis quisquam notitias sibi rectas aut accuratas „formaverit. Desiderantur formarum, desiderantur existentiae singulorum leges, ut nos „bodie dicere solemus, vel ut Plato dixit, essentiae.quot;

Dixerit autem fortasse hac aetate quispiam rem rectius sic illustari posse: exsistentia alicuius rei est modus quo perclpitur; essentia autem posita est in eo, quales res, utut perceptae, nobis videntur. In verbis igitur: eqiius est albus, equi exsistentia in eo est,

') Zeiler pag. 520 (ed. 1889). Zeigt sich..dass zwei Schriften zv/ar im gauzen denselben wissen-schaftlichen Standpunkt voraussetzen, dass aber dieser Standpunkt in der einen von ilineu ausdrttcklicher ausgesprochen nnd weiter ausgeftihrt ist, als in der andern, wird in dieser mir raittelbar vorbereitet oder im algemeinen begründet, was in jener mit Bestimmtheit behanptet nnd in'a einzelne verfolgt wird, so ist zn vermutlien, dass ihr Verfasser die gnmdlegende nnd weniger ansgefülirte Darstellung der vollendeteren nnd systematischer entwickelten absichtlich habe vorangehen lassen.

3

18

quod per oeulos percipitur, essentia autem est color albus. Quod si pro vero sumimus, idearum exsistentia est definienda: neque sensuum ope percipiuntur, neque ratiocinando aut componendis iis, quae per sensus animum intraverunt, cognoscuntur, sed sensibus nullo modo affeetis „intuendoquot; aspiciuntur, quod, Ciceronis memores, in Academicis dieentis, „fabricemur, si opus erit, verba,quot; intuitionem appellare iam consuevimus.

Quae si vera, nihil opus est affirmare exsistentiam ab essentia disiungi nullo modo posse. Qui enim perciperemus sine ullo iudicio, qualis sit res percepta?

Verum haec omnia magis ex Protagorae fortasse quam ex Platonis mente disputata sunt. Platonis enim est dicere percipi res, quia sint. Protagoras dixisset: sunt quia percipiuntur: Secundum Platonem res eatenus percipi possunt, quatenus sunt. Recentiores aliquot cum Protagora perhibent, quatenus percipiatur, eatenus quidvis esse.

Sed redeamus ad ipsum Platonem. Exsistentia (idearum) est idealis et pura exsistendi sive vigendi vis, quae tam a loci quam a temporis conditionibus libera, neque nascitur, neque interit (Peipers p. 67). Eodem modo ideae extra omnes animas ultraque totam corporum regionem exstare dicuntur. Exsistentia igitur, proprie sic dicta, nulla est in rebus, quae sensibus percipiuntur. To yiyvstrbxt xx) xTriK'/.vTbxi valet de bis..., nam dicuntur ambiguci, inter to shxi y.x) ro slvxi media, non quod inter exsistentiam eiusgiie contrar 'non interpositct racillent, sed quod medium inter aliquam essentiam eiusque essentiae contrarium locum obtinent, (Peipers p. 257, 263). ^

Rectius vero tw w ovti, etsi absurdum videatur, tribuas exsistentiam, si, ut fit in Timaeo, Ta hwiy'sw id esse i)utes. Txv (pxivopsmv autem essentia, si usum communem vulgaremque sequaris, omnium proprietatum cuiusque rei est complexus; quum autem logicorum more disceptatur, est proprietas ilia „essentialisquot; a fortuitis et mutabilibus distinguenda, qua remota desinit quidvis id esse, quod fuerit antea.

Iam essentia apud Platonem praeterea est èiivxyjc, Geltuncj (Lotze), „vaste waarde,quot; qua absoluta et constanter idem valente, ut nos in arithmetica arte, sic Plato in ratiocinando utitur. In quo genere sunt: medicus, iustus, sophistes.

Denique in ideis (proprie sic dictis) essentia est unica eaque absoluta proprietas, quae cum ideali ilia existentia iuncta est, in quo genere sunt: pulckrum, bonwu, verum. Redeamus tandem ad nostrum locum. In iis, quae proxima praecedunt, uti etiam in sequentibus, saepius occurrit ovvix. Iam ceteris _vessentiamquot; designari putat Peipers, nostro

i) Potius equidem dixerim: et quod inter exsistentiam eiusque contrarium vacillent, et quod medium inter aliquam essentiam eiusque contrarium locum obtinent.

19

autem loco et prius et posterius, „ova-lxquot; exsistentiam esse docet. Prins enim illucl rjv ys ovvixv (sc.) tov vxtypov kx) toïi fixhxwü ob addita xx) on sttov, quae verba de essentia adhibeantur, exsistentiam esse credit. Particula autem «5 probatur, ut putat, alterum ourixv idem significare.

„Atqui, inquit, hoe essentiam significare nequit. Nemo enim intellegeret, quomodo „anima contrarietatem et essentiam contrarietatis discernere debeat.quot;

In iis a viro clarissimo dissentire audeo. Ipse nos docuit in Theaeteto tantummodo logicum vocabuli oï/vixg usum inveniri. lam quaerere liceat, quid sit ovtrix, exsistentia, logico, non metaphysico, sensu dicta. Non est nimirum, ut exsistentia idealis, vis quaedam, sed notio aut modus. — Est enim aut modus, quo aliquid est, aut modus, quo cognoscitur. Quid referret hunc modum tv,: svxvtiótvto: separatim cognoscere? Est ea profecto eadem, quae 'o^otÓT/jog vel cuiusvis alius proprietatis.

Suspicari audeo et hoe et illud „owixquot; esse essentiam. Quam pariunt addita xx) Sn hrov dubitationem, eam ipse tollit Peipers scribendo; „si quis y.x) post oüo-lxv sensu explicativo „acciperet (cuius usus exempla non adeo rara sunt), ovalxv essentiam significare necesse „esset.quot; —

Quidni acciperemus? Deinde particula, quae obstat sanae interpretationi, cum rij; coniungenda videtur, et legenda haec verba, iterata syllaba t»k, boe modo: xx) r/iv ovtrlxv

xï/rijz Tgt;jc svxvTioryroc,

lam hoc dicit Plato: nonne veram naturam (se. duri et mollis) et quomodo ea sibi contraria sint, et ipsius contrarii naturam ipsa mens discernere conatur? —

Bona venia lectorum, si qui futuri sint, liceat mihi bis addere pauca de iis, quae nonnullis annis abhinc belgice scripseram. (De Platonisten van den laatsten tijd.) Legens Peipersii librum, sicut diligenter scriptum, ita eruditione insignem, magno cum gaudio tanti viri auctoritate adducebar, ut crederem, me tune non longum a vero afuisse. Vocabulis toc cvTx et ovtrlx modo exsistentiam, modo essentiam indicari, eademcjue interdum sic copulari atqne confundi ut a recta disceptandi via aberret philosopbus, bis verbis expressi: buitendien moet men om de ■werkelijke waarde van de uitdrukking cvraq ovtx juist te verstaan, niet uit het oog verliezen, dat het dubbele gebruik van het woord zijn ook wel degelijk invloed heeft uitgeoefend op het wijsgeerig denken. Zijn in den zin van bestaan, en in den zin van iets zijn, d. i. zekere qualiteiten bezitten, worden dikwijls merkbaar met elkander verward. De miskenning van deze eenvoudige onderscheiding leverde niet alleen stof tot opzettelijke spitsvondigheden, maar zelfs zwarigheden voor den oprechten en schranderen dialecticus. In de uitdrukking „tvezenlijk zijndequot; en andere omschrijvingen der Platonische

20

ideeën ligt zoowel de eene als de andere opvatting. In iis positam esse et tune credidi et nunc credo philosophiae Platonicae explicationis summam. Quare magnopere gavisus sum, quod clarissimus Peipers magna argumentorum copia, docte et accurate omnibus locis recensis et explicatis, cuique, ni fallor, probavit, totam Platonis doctrinam ex illo duplici tcv eivxi sensu pendere. Porro et logicam partem et psychologicam et metaphysicam in Platonis scriptis sensisse mihi visus sum. Denique tx Svrx triplicem praebere aspectum contendi. „Ze (vocabula «TSs?, ISm, cv) doen ons dadelijk: vermoeden, dat men eene logische, eene psychologische en metaphysische zijde van dit systeem zal hebben na te sporen.quot;

Clarissimus Spruyt benigne nee non honorifice mei laboris mentionem faciens quum in Archiv fiir Geschichte der Philosophie 1889, recenseret quaecumque nostrates his annis in lucem edidissent, banc meam sententiam „nicht haltharquot; esse perhibuit. Liceat paucis defendere. Concedo in systemate mere Platonico semper cvrx metaphysico sensu sic esse appellate. Facio tarnen cum Peipersio dicente: „eodem (exsistentiam et essentiam in ideis esse conjunetas) sensibilium analogia ducet.quot; Addiderim: logica ratione essentias primo ita esse illustratas ut evaserint purae rerum notiones, omnibus, quae fortuita sint et mutabilia, remotis. „In deze groep van dialogen (priores dieo) wordt de idee uit de zinnelijk waarneembare dingen of toestanden door abstractie volgens de methode der logica gevormd.quot;

„Sequitur, ait Peipers, ut extra omnes animas ultraque totam corporum regionem exstentquot; quod non negavi, immo variis locis affirmare conatus sum. Restat, quod de parte psychologica statui. Lubens concedo me audacius perhibuisse in vocabulis ovtx et talem vim interdum inesse, ut merae notiones essent humano animo insitae, neque alibi vigentes. Dicere debui vocabulum ïJyci illo sensu apud Platonem usitatum esse. Yid. Phileb. 15 E. Phaed. 100 A. ad quem locum Archer-Hind monet: „Kéyog is a mental concept, having no existence but in our thought; the idea is a self-existing essence, independent of our thought; hoyos is our conception of the idea, the reflexion of it in our mind.quot;

Quae tamen de via disserueram, qua Plato ad ontologiam demum provectus sit, quam-quam hac in re a clarissimo Spruyt reprehensus esse mihi videor, nihilominus, perlectis compluribus dialogis, ne ea quidem abicere aut deserere possum. In Theaeteto enim monstrat philosophus, qua vulgo incedatur via, ea ad veram notitiam perveniri non posse. Quaenam via sit ingredienda, tantum tecte indicat. Sequitur Meno, in quo ostendit, fontem omnis verae scientiae notiones esse nostrae menti insitas. Yerum iam plura etiam enuntiat de iis; memoria enim ibi est nondum oblitterata eorum, quae ante banc vitam

21

viderint et aspexerint homines. ^ Deliinc sensim paulatimque labitur philosophus, aut, si mavis, evehitur, ad ipsa ilia, uncle res et notiones originem duxisse dicuntur, ad ovtx, ad 'tisxc, „quae extra omnes animos ultraque totam corporum regionem exstant,quot; ad metaphysica ovrx. — ¹)

lam si quis Lachete, Protagora, ceteris Soeraticis dialogis lectis, statim Menonem et Phaedrum evolvere coeperit, mirabitur profecto hanc onamneseos doctrinam subito, quasi de oaelo delapsam, a Platone esse inventam et prolatam. Si quis autem, ut multi hodie, Theaetetum arete cum Menoue et Phaedro cohaerere putabit, nostrum dialogum, si dicere fas est, (ttx^imv esse arbitrabitur, media positum in via, qua incedere Plato non desierit. Nec iam portentum aut miraculum habebit, quae in Menoue de pristina vita hominum leguntur. Etenim Plato eo ducitur, quoniam boni ac mali imprimis notae uecessario reperiendae ei videbantur, ne falsa pro veris approbaret, neve omne tolleretur indicium. Quod ut credamus, efficit Theaetetus, in quo dialogo versantes item suspicamur notas illas in mente ipsa Platonem invenisse, solins artis obstetrieiae indigentes, qua sensim emergerent. Quae enim Socrates arte sua obstetricia elicit fovetque, sunt consignatae quasi in animis notiones {hvoixi), quae mox, iam statim quodammodo in Menone, superiori illi rwv cvtm: ovtwv ordini cedent. A psychologia ad metaphysicam hie est transitus. Videtur igitur Plato illis insitis notionibus non contentus, neque omni ex parte per eas studio veri, boni, pulchri, scientiaeque dubiis carenti satisfactum esse credens, continuo ferme ad metaphysicam, quae originem harum notionum explicatura esset, ad ilia ovtus wtx dico, transiisse. Id unum volo: non psychologiam Platoui abrogari posse in processu ad ilia cVr«? 'évTa-, immo, ilia neglecta, in Platonis scriptis plurima manere nec penitus cognita nec satis explicata.

188 E.

Postquara Socrates e Theaeteto quaesivit, quid scientiae sit contrarium, to, w ovtx id esse proposuit adolescens. „Num quis potest dici rx w ovto. dsl-txamp;ivquot; Socrates inquit.

¹

) Vid. dr. Gustav. Schneider, die Platonische Metaphysik anf Grund der in Philebus geg'ebenen Principiën. — Leipzig 1884. Die Annahme von Ideen ruht auf der Annalime von a priori gegebenen Begriflfen im menschlichen Geiste, und damit bildet diese Annahme die Grundlage der gesammten Plato-nischen Philosophie, deren letzte und eigenlichste Quelle dennoch die Untersuchung des Inhaltes des menschlichen Geistes ist.

22

Quae autem proxime sequuntur, profecto luculentum exemplum praebent eorura, quae cum Peipersio supra mouui contendens, notiones essentiae et exsisteutiae interdum confundi.

Ineertum tamen esse videtur, utrum Plato scieus imprudentem Theaetetum egerit a notione „essentiaequot; ad notionem „exsisteutiaequot;, an ipsum fugerint transitus ille notionumque permutatio, quae in proximis perspicua sunt. — Paulo altius rem repetamus. Est locus notissimus in Xenophontis Anabasi, ubi laudatur Democratis fides, quod semper adhuc renuntiaverit rx cvtx w? ovtx, kx) to. ^ ovrx c5? ovx cvrx. Nulla est in iis verbis e philosopho-rum scbolis repetita subtilitas. Secundum usitatissimam sermonis consuetudinem tx w ovrx valeut falsa, ficta, nou vera. De essentia igitur sermo est, non de exsistentia. Mittitur enim Democrates exploratum sintne hostes in montibus necue. Si hostes non sunt in montibus, bona fide renuntiabit hostes ibi non esse. Jam hostes, qui nan sunt in montibus, sunt rx w cvtx. At certe quidem vita fruuntur illi hostes; esse, vivere, „existerequot; non desierunt. In eandem sententiam tx w ovtx in Theaeteti response sunt explicanda.

Audiamus iam, quid Socrates respondeat: „Si quis videt, videt aliquid twv Svtw, si „quis opinatur, opinatur aliquid rwv ovtuv, atqui cv ti -— numquam igitur opinabitur to ,agt;) cv.quot; Nimirum haec vera sunt, dum de „exsistentiaquot; cogitemus. Neque enim id opinari quis-quam pritest. quod nullo modo aut nusquam sit, naque in communi rerum natura, ut res, neque, ut ideae, alibi sv tï, Ma-si, neque ut notiones menti utcumque impressae.

Theaetetum autem fugit Socratis fallacia, qua ab altero ad alteram transiit.

Sunt fortasse, qui irascantur, quod a viro, divino dicto, habeantur ludibrio; non desunt, qui, talia captiosa esse rati, despicere dialecticam non vereantur. At iudicio, quaeso, abstineamus; praestat inquirere, qua re motus Plato tales, quas tricas quispiam dicat, inchoaverit quaestiones. Audiamus igitur Peipersium (p. 320): „Philosopho dum haec „obscura erant, sui obiecti imperito de scientia desperandum erat. Quid? Ne adversa-„riorum quidem acerrimorum, sophistarum, opiniones et contentiones quomodo impugnaret „habebat. Nam etsi fallacias esse illas ipsi persuasum erat, qua ratione idem aliis per-„suadere poterat, si, quid fallaciae essent, ipse nesciebat et num falsum censeri aut dici „posset, dubitabat? At vero periculum instabat, ne in acerbissimam irrisionem incur-„reret, si quando sophistis in mentem veniret, ipsis philosophorum argumentis uti ad „demonstrandum fallacias, fraudes, errores neque esse neque verbis proferri posse. Nonne „homines si hoc accidisset, uno ore, philosophos admonuissent, ne impugnarent, quae „nihil esse ipsi confiterentur?quot;

Sunt quae obstent, quominus his omni ex parte assentiar. Primo quaerere libet, quinam

23

sint illi sophistae, quos ut commode repelleret, de rk w cvtx disputationem Pla-

tonem inchoavisse Peipers credit. Metuendum fuisse putat Peipers, ne astutia at(jue perfidia in disputando nsi essent, nisi Plato ab iis arma surripuisset. Non igitur ad Parme-nidis neque Protagorae sectatores redarguendos Plato hanc rem obscuram illustrare conatur. li enim, quamvis diversi, pari fide et veri studio moti de hac re cogitaverunt et disse-ruerunt. Restant scurrae quidam, qui, ut multitudinem stulte delectarent, id ipsum, quod maxime communi opinioni contrarium esset, defensuros se esse profitebantur. Num credi-mus Platonem laborasse, quid isti viri de ipso loquerentur aut sentirent? Accedit vero, quod ne vitavit quidem tale periculum, auxit potius, conscripto dialogo, in quo illud imperfectum, non profligatum, paene desperatum relinquebatur. ')

Non sophistarum causa igitur banc de r» w cvra. quaestionem a Platone incboatam

esse credo; lectorum potius in usum, eorum imprimis causa, qui discipuli dici possent, talia scripsisse mibi videtur, ut fallacia quadam, vel si boe vocabulum displicet, pia fraude usus, sensim paulatimque procederet ad naturam tov cvto: explicandam. ¹)

Fortasse enim e re sua arbitrabatur esse ut appareret, quantum esset in talibus errandi periculum; quot ea, quae luce clariora esse viderentur, obtecta essent nubibus nebulisque, quas dispellere ne voluit quidem, quo magis pateret, quantopere r» w oi/t», quae aliquatenus esse dicerentur, intelligentiae nostrae vim fugerent, nisi aliunde peteres auxi-lium, utque porro meutes lectorum ad vocabulum x?J.clo^ltx,v vocaret, quia aptius videretur ad significandum id, quod postea de opinione et errore traditurus esset. Quendam enim disputandi modum et alibi sequebatur, quem utilissimum esse in Menone Socrates exponit. Eo enim efficere solebat, ut auditores nimis sibi confidentes paulisper confunderentur, vel, ut vocabulo utar comparationi Menonis magis congruenti, torpescerent. Meno 80.a. loxah; IMi óyoiiTOiTo: sJvxi Tvvry rjj TrXxrsiq, vxpy.y rïj bx'/.xrrix. Rebus enim, quarum explicatie ab intellegentia vulgari non remota videbatur, data opera, tenebras obducere solebat, ut auditor sibi ipsi iam diffidens, placidus ad abstrusiorem disputationem se duci pateretur.

Deinde to xTropeïv i. e. dubitare, sibi diffidere, ut legimus in Menone primus est ad cogi-

¹

) Zeiler p. 580. Soil dieselbe (falsclie Vorstellung) ferner eine Vorstelhing sein, der kein Gegenstand entspricht, so würde diess voraussetzen, dass man sich das Nichtseiende vorstelle, diess ist aber unmöglich, da jede Vorstellung Vorstellung eines Seienden ist. — Platonem id, quod ipse sentiret, serio elocutum esse, Zeiler credit.

24

tationes comprehensionesque rerum gradus. Meno 84 B.: sxsi vsp) rè irpxypx, o ovu yhi;

quaerit Socrates de servo, qui dubius haerere coepit, quamquam intrepidus adhuc respon-derat. S. xmpslv ovv x-jtov miyi^xvrs: xx) vxpxxv, u:7rsp $ vxpw, [/.wv ti s(3^x\px,u,sv, M. oirn s/toiys ^oxsï.

Est profecto plenus xTrcptHv noster dialogus. Neque enim scientiae definitio sola inchoatur imperfectaque relinquitur, sed etiam totius ontologiae, in qua exponenda postea, in Sophista potissimum, multus evit philosophus, talem iniecit auctor mentionem, ut nihil nisi salutarem necessariamque illam xmpixv efFecerit. — Cui proposito optime inserviit vitae communis sermo, ut semper minus accuratus, quippe qui verba tx w ovrx usurpare ita soleat, ut unumquemque in iis, si roges sintne an non sint, haerere necesse sit.')

Fortasse enim, Theaetetum dum scribit, animo eius iam obversabantur illi tov shxi gradus, quibus penitus tandem perspectis, sublatum iri dubitationem confidit.¹)

Quae autem, quamquam nondum eloquitur, tacitus tarnen proponit posteaque dilucide de falsa deque vera opinione docebit, haec ferme sunt: Quaecumque sensibus percipimus, eiusmodi sunt, ut inter to smxi et to w shxi vacillare recte dieantur. Quod ad „exsis-tentiamquot; attinet, to cVra? sïvxt prorsus abest. — Sunt quodammodo, quotiescumque sensibus percipiuntur; non sunt, nisi quis percipit. Quadrant haec ad Protagorae doctrinam. De essentia autem si quis quaerit, sunt twv ovtuv imagines decolores, imperfectae, parum ad similitudinem veri effeotae.

In iis ergo errare non modo non exclusum est, sed error ne vitari quidem poterit. Eo iam tendunt, quae noster dialogus habet de „Nosti bene Socratem et item

„Theaetetum; iam non, Socrate viso, Theaetetum a te visum esse putabis. — Non nosti „Socratem neque Theaetetum. Qui, neutro cognito, alterutro viso, de altero cogitabis?quot; — Quicunque autem legerit Rempublicam, non bic, ut Theaetetus, dubius haerebit; ultro respondebit ex ipsius Platonis sententia, „at si quis Socratis imaginem satis imperfectam „cum eiusmodi Theaeteti effigie, vel cum ipso Theaeteto comparaverit, nee mirabimur, „eum falsa opinari, tx w 'cvtx %o!;xamp;iv, nee certi quicquam statuere cum posse credemus. „Iam quaecunque sensibus percipiuntur, quodammodo sunt imagines tmv cvtuv, vel saltem „talia, in quibus tx cvtx aliis ita sunt permixta, ut non facile in iis to h (verum) cognosci „possit.quot; Est igitur aliquid, quod medium obtinet locum, inter to silhxi et to w sihsvxi i.

¹

) Verum ne turn quidem res ita explanabitur, ut inter „exsistentiamquot; „et essentiamquot; clare et perspicue distinguatur; immo persistit, fortasse linguae usnm secutus in eadem copulatione supra notata, quo fit ut nuraquam oranis vitetur ambignitas.

25

e. to lotjx^eiv, ut inter rh sïvxi et to .ctvj shxi versantur tx ^stx^v. lam est to aut

falsa, aut, si fors tulit, vera opinari de rebus, quae sensibus percipiuntur.

At in Menone talia nondum invenias, neque sttitt-/,^/, et loamp; ita distinguuntur, ut illud ad ideas, hoc ad res adhibeatur. — Ea, quae postea txv ovtmv trxpxüsiypxtx, tx ovtu; cvtx dicuntur, in Menone nondum occurrunt. De virtute, possitne quisquara artem docere, et de linea, cuius ope duplicatur quadratum, inter se Meno et Socrates disputant. — Quod si verum, dixerit aliquis, Meno potius ad Socraticos dialogos asserendus est; multo certe ante Theaetetum conscriptus videtur. — Verum huic sententiae obstant verba Socratis, quae in Menone leguntur: 85 c. tw ovx eisiti xpx nep) uv xy ,«gt;) tlsij sysinv xhyset? Ssföt/. et D: oiixovv oï/Stvos ^i^x^xvto? x?./.' èphjrjvxvtoc, irritt^stxi xvxxxpuv xvtos x-jtov r/jv STriffTy/uiiv, tlim 86 B j? a'/.ybsix yipüv TÜy oyTay STTty iv rjj '•pv%ij.

Nonne haec verba omnes, qui in Theaeteto reperiuntur nodi, expediunt? Nonne profligatur quaestio, quae sit et qualis scientia, ita, ut verbis a Menone depromptis paucissimis, responderi possit iis, quae in Theaeteto desperantur?

Nee quisquam facile perhibeat Platonem idcirco de scientiae indole iterum quaestionem inchoasse, quod ea, quae an tea posuisset, non iam ipsi placerent.

Hoe tamen Menonis certe est proprium, quod disputandi ratio magis ad vulgarem intelligentiam accommodata est. Natura enim scientiae non abstrusa irsp) roïi shxt dispu-tatione tüc illustratur, ad quam Theaetetus introitus esse videtur, sed adhibito exemplo servi indocti, qui artem mathematicam inscius tenet, memorata quoque piorum virorum et feminarum doctrina, ad mentis „praeexistentiamquot; et animorum immortalitatem satis temere concluditur. In Phaedro deinde exposuit, quaecunque, opinione de anamnesi et animorum ante banc vitam statu semel confirmata, ut poeta et vates, ingenii quadam nimia ubertate de araore, de veri pulchrique studio, de superiore Ulo t-iy övtuv ordine mente iam conce-perat. In Sopbista tandem redit ad toü slvxi et toü ^ shxt investigationem, cuius Theaetetus fuit quasi prooemiura. Qua de causa dialogus, qui Sophista inscribitur, uno die post Theaetetum habitus esse in ipsius sermonis praefatione a Platone fingitur. Utitur enim, quam vulgo sibi sumunt auctores licentiam.

In libro vu denique Reipublicae, quaecuraque aut disceptandi subtilitate ex ontologia confecerat, aut nativa quadam divinatione commotus auguraverat, explanavit argumentisque confirmare conatus est.

Nuperrime quidam, quacumque ratione de temporis ordine hucusque quaesitura esset, in diversas partes semper viros doctos train neque ad exitum pervenisse arbitrati, novam prorsus viara ingressi sunt. Computatis nonnullorum voeabulorum in singulis dialogis

4

26

numeris atque comparatis, alicuius vocabuli usurn perpetuo aut crescentera aut decres-centem aetatis indicium habuerunt. Post Dittenberger, Schanz, Gompertz, quos Zeiler memoravit, Hermann Siebeck et Const. Ritter maximam in ea re industriam et diligentiam collocarunt. Imprimis particulas computaverunt, quae rogando et affirmando inser iunt, chpx, püv, ri syccye, alia eins generis. Habet profecto ea ratio, quam fortasse statisticam dicere fas est, quibus commendetur, Veruin si quaerimus, quid de nostro dialogo adliuc exploratum ea sit, fatendum est ne sic quidem rem perobscuram satis esse explanatam.

Potest fieri, ut lux aliquando inde afferatur tenebris; verum adhuc usque parum ea ratione profecisse videmur.

Siebeck, tripartita dialogorum serie di\ isa, ad ultimos relegavit Theaetetum cum Timaeo, Sophista, Philebo, Parmenide, Legibus, cum Meno et Gorgias longe a Theaeteto remoti primae aetatis parti adscribuntur. Putat contra Ritter Theaetetum Phaedrum, Rempublicam, cum sermonis colore tum scribendi genere et a prioribus et a postremis dignosci posse.

Satis longo temporis spatio intermisso scriptos hos esse dialogos censet, post Gorgiam, Menonem, Phaedonem, Symposion, alios, quos primis post Socratis mortem anuis assignavit. Verum senem tandem Sophistam, Politicum, Philebum, Timaeum, Critiam, Leges, Platonem conscripsisse perhibet. Quae autem Zeiler in Arcbiv fur Gesch. der Ph., de Ritteri investigationibus disserens lucide exposuit, ea nunc iterare supersedeo.

Hie tantum addere liceat nequaquam, ne illa statistica ratione quidem, ea in re constare inter viros doctissimos.

Praeterea non facile aliquis infitiabitur, quantopere orationis dulcedine, elegantia, perspicuitate, cura denique recte scribendi, distent Politicus, Sophista, Leges a Gorgia Symposio, Phaedone. Num quisquam, ratione habita, quantum adhibuerit Plato in singulis dialogis recte scribendi studium, nostrum Theaetetum Legibus aut Politico aequi-parabit? Lepidissime certe in nostro dialogo pingitur philosophus prae cura coelestium rerum frigida eademque necessaria negotia neglegens. Quamquam leniter ridetur et ipse, tamquam a vita commnni alienus, ceteris tamen banausis viris longe anteponitur et juvenili quodam animi ardore laudatur vita philosophiae soli dedita. In Theaeteto auctor profecto non friget, ut in Sophista aut in Legibus.

Eonne quae de arte obstetricia a matre ipsi quasi hereditatem relicta iocose disserit, inter praeclarissima sunt recensenda, quae unquam scripta simt? Si igitur rectum est, de quo nemo est, qui dubitet, Platonem in extrema vitae parte elegantiam orationis et leporem mul to minus, quam iuvenem, curasse, Theaetetus, ut a Siebeckio factum est, opus senile haberi nequit.

27

Multum sane abest, ut magna me teneat spes fore ut multis persuaserim Theaetetum temporis ordine fere primum fuisse dialogorum, quibus sua ipsius placita Plato tradiderit; quod ut probetur aliis, suspiciones quamvis probabiles afferre non satis est. Refutandae enim erant omnium, qui aliis indiciis usi aliter de hac re iudicaverunt, sen-tentiae, quas recensere me posse supersedere putavi. Id nempe unicum egi, ut ostenderem, nostro dialogo eiusmodi inesse argumentum et disceptandi rationem, ut in promptu sit, nisi obstent alia eaque graviora, ante Menonem et Phaedrum eum esse conscriptum. At quae fuerint singulorum dialogorum propriae causae et opportunitates, prorsus fere ignoramus et, quod est dolendum, non nisi coniecturis assequemur.

Neque enim absurdum est neque ineptum credere Platonem quasi in via interdum substitisse, vel maiorem itineris partem iam omensum paulisper regressum esse, quoties-cumque aut amicorum dubitationes tollendae aut adversariorum impetus propulsandi viderentur.

Concludere igitur iam licet hunc in modum, quem locum in ordine dialogorum Theae-teto assignavimus, argumento, sententiis, colori eius maxime congruere; si tinnen, ut plerique putant, Theaetetus post Menonem demum et post Phaedrum scriptus est, affuit certe causa, qua motus Plato ad doctrinam defendendam vel stabiliendam conducere putavit paulisper regredi, quaeque iam disserte exposuisset, denuo in quaestionem vocare.