TOT I)K

STATISTIEK VAN NEDERLAND.

liljvcgcycn door de Centrale Commissie v«or de Slalisliek.

n o

1:41

V: V

STATISTIEK DER ARBE1DERSVEREENIGINGEN.

RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

INLEIDING.

§ 1. Doel en inrichting van het onderzoek.

Bij art. 2 van liet Koninklijk besluit van O October 1892 {Shiatsblad n '. 232) is nan de Centrale Commissie voor de Statistiek, nevens liet uitbrengen van adviezen aan de Kogeering, mede tot taak gesteld liet verzamelen, bewerken en publiceeren van statistisclie opgaven, die zij voor praktik of wetenscbap nuttig aclit. Reeds spoedig na baar optreden bleek liet der Cjinniissie, dat een deel, en wel een niet onbelangrijk deel van hare werkzaamheid te dezen opzichte gt;.ich zou moeten bewegen op het ten onzent nog nagenoeg niet betreden terrein der sociale statistiek, en de loop barer beraadslagingen leidde haar er toe in de eerste plaats een statistisch onderzoek aan te vangen naar het vereenigingslcven onder de arbeiders.

Dat op dit punt het gebied der sociale statistiek werd betreden, was van twee overwegingen liet gevolg. Allereerst van deze, dat een dergelijk onderzoek gelegenheid geeft met de arbeiderskringen in het geheele land betrekkingen aan te knoopen, waardoor voor latere sociaal-statistische onderzoekingen als van zelf de weg wordt gebaand, terwijl tevens omtrent de wijze, waarop deze zouden behooren te worden ingericht, allerlei opmerkingen cn waarnemingen zouden kunnen worden gedaan Voorts dat het voorwerp van het onderzoek, de vraag in hoeverre en op welke wijze de gemeenschapszin onder do arbeiders zich hier te lande heeft geuit, naar het oordeel der Commissie ook op zich zelf in niet geringe mate de aandacht verdient.

Ter voorbereiding van de uitvoering van dit besluit werd den Telen Juni 1893 aan de Burgemeesters van allo gemeenten eene circulaire gezonden, waarbij hun verzocht werd op te geven de vereenigingen van werklieden in hu ine gemeenten bestaande, verdeeld in de volgende 5 groepen:

I. Aliiemccni' vorceiiii/inijcit, waartóe, iu onderscheiding van de sub 11 genoemde vak vereenigingen, o. a. zijn te rekenen afdeelingen van het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond, van het Nederlandsch Werkliedenverbond „ Patrimoniumquot;, van den Nederlandsellen Roomsch-Katholieken Volksbond, van den Soc'aal Democratischen Bond, enz.

II. J'irl.vereeni'jiiirieii, zoowel zelfstandige, plaatselijke vakvereenigiugen, als afdeelingen van bonden, dio zich bepaaldelijk de behartiging van vakbelangen ten doelstellen, als de Algeineene Nederlandsche Typografenbond, de Algemeene Meubelmakersbond, enz.

III. Coiipcnitievo werhUcdoiiuerei'infjiiifjeii (verbrniks-, bouw-, crediet-, en productie-vereenigiiigeu.

IV. Fewniijiiificit lot onderlinfi liiilphcloon en verzelicriii;/.

V, rercenigincjcn ld nul cn rcnnanl; (gezellenvereenigingen daaronder begrepen).

IV

Litilrukkelijk werd er op gewezen, dat uitsluitend bedoeld werden vereenigingeii van werklieden, niet ook die door patroons of par'icalieren lm behoove van werklieden opgericht.

^ an de aan de Burgemeesters der 1123 gemeenten verzonden brieven mocht de Commissie op 10!)9 een antwoord ontvangen, zoodat slechts 24 onbeantwoord bleven.

In aansluiting aan bovengenoemde circulaire verzond de Commissie den lOden Juni 1893 eeu schrijven aan de besturen van liet Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond, het Nederlandsch Werkliedenverbond „Patrimoniumquot;, den Nederlandschen Roomsch-Katolieken Volksbond en don Sociaal Democratischen Bond, waarbij zij opgaaf verzocht van do vereenigingen aan die Bonden aangesloten, zoowel plaatselijke afdoelingeu als andere vereenigingen. Wat de Bonden betreft werd verzocht toezending zoowel van reglement of statut en als van jaarverslagen , zoo die er waren. Mocht toezending van deze laatste onmogelijk zijn, dan Verzocht do Oommissie op andere wijze omtrent de geschiedenis van het verbond zooveel doenlijk te worden ingelicht.

De Besturen van het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond en van den Nederlandschen Koomsch-Katholieken Volksbond verleenden op de meest welwillende wijze hunne medewerking. Van het Bestuur van het Nederlandsch Werkliedenverbond , Patrimonium.quot; werd een officieel antwoord niet ontvangen; uit ecne modedeeling van zijnen Voorzitter bleek dat eone grief tegen de samenstelling der Centrale Commissie de aanleiding was om zich van medewerking te onthouden. Toch mocht de Commissie later van zeer bevoegde zijde belangrijke mededoelingen omtrent „Patrimoniumquot; en zijne afdeelingen ontvangen. De Centrale Raad van den Sociaal-Domocratischen Boud vond in de zijns inziens onbillijke houding, door do Regeering tegenover dien Bond aangenomen , aanleiding om zijne medewerking te weigeren.

Aan do Besturen van alle arbeidersvereenigingen, waarvan liet bestaan aan de Commissie was gebleken, werd vervolgens onder dagteekoning van 23 Augustus 1893 de navolgende circulaire verzonden:

. De bij Koninklijk besluit van (J October 1892 Slaalshlad nquot;. 232 ingestelde Centrale Commissie voor de Statistiek heeft, overtuigd van de wensehelijkheid om stellige gegevens te verzamelen, betreffende arbeids- en arbeiderstoostanden ten onzent, besloten in de eerste plaats een onderzoek in te stellen naar de arbeidersvereenigingen. Zij deed dit eensdeels, wegens het groote belang, dat verbonden is aan juiste kennis van de mate waarin, en de wijze waarop, de gemeenschapszin zich onder de werklieden in ons land heeft geopenbaard, anderdeels in de hoop daardoor den weg te banen voor andere onderzoekingen, betreffende arbeiderstoostanden.

, Tot dit onderzoek word besloten op voorstel van de Heeren Mr. A. Keudijk , Mr. B. H. Pekelharing, A. Plate, Mr. W. A. Reiger en R. van Zinderen Bakker, die het bureau der Centrale Commissie in de uitvoering zullen bijstaan.

„Niet twijfelende of het Bestuur Uwer Vereeniging zal, overtuigd van het belang van het voorgenomen onderzoek, gaarne willen medewerken om het welslagen daarvan te verzekeren, hebben wij de eer U uit te noodigen ons omtrent doel, geschiedenis en omvang der door U bestuurde vereeniging te willen inlichten.

„In het belang eener eenparige behandeling hebben wij de nevensgaande lijst van vragen opgemaakt, welke wij de vrijheid nemen U te verzoeken, voor zooveel zij geacht kunnen worden Uwe vereeniging te betreffen, te willen beantwoorden.

, Wij zouden het tevens zeer op prijs stellen te mogen ontvangen een exemplaar van de statuten Uwer vereeniging en van haar laatste jaarverslag, zoo dit bestaat.

, Aangenaam zon het ons zijn Uw antwoord ongefrankeerd vóór 1 October a. s. aan het adres der Centrale Commissie voor de Statistiek, Binnenhof, 's Gravenhage, te ontvangen.quot;

De daarbij gevoegde lijst van vraagpunten luidde als volgt;

,1. Te welker plaatse is Uwe vereeniging gevestigd en welken naam draagt zij?

,2. Wanneer werd zij opgericht ? Verzocht en verkreeg zij op haar statuten Konink-

V

lijke goedkeuring? Zoo ja, welke is de datum en mimmer van het Koninklijk Besluit van goedkeuring?

Zoo Uwe vereeuiging coöperatief werkt, werd zij dan ingeschreven overeenkomstig de wet van 1870?

,3. Welk is het doel Uwer vereeniging?

Is zij aangesloten hij het Algemeen Nederlandseh Werklieden herbond, het Nederlandsch Werkliedenverbond „ Patrimoniumquot;, den Nederlandsclien Eoomsch Katholieken Volksbond, den Sociaal Democratischeu Boud, of eenige audere hoofdgroep ?

,4. Heeft Uwe vereeniging een ziekenkas?

Een fonds voor ondersteuning bij werkeloosheid?

Een fonds voor ondersteuning op den ouden dag?

Een weerstandskas met het oog op werkstakingen ?

Een begrafenisfonds?

Belast zij zich met de aanschaffing van levensmiddelen, brandstof of andere benoodigdheden of met den bouw van woningen ten behoeve harer leden?

Wordt er van wege Uwe vereeniging onderwijs gegeven, zoo ja, waarin?

Bezit Uwe vereeniging eene bibliotheek, of op welke andere wijze wenscht zij werkzaam te zijn in het belang der ontwikkeling of ontspanning harer leden?

,5. Hoe groot is hot aantal leden Uwer vereeniging?

,6. Welke zijn de vereischten voor het lidmaatschap? (op te geven of alleen mannen of vrouwen dan wel beiden lid kunnen worden; olj een bepaalde leeftijd wordt vereischt, of het bezit eener bepaalde godsdienstige of staatkundige overtuiging en voorts of Uwe vereeniging aan hare leden de verplichting oplegt zich te onthouden van sterken drank.)

,7. Hoeveel bedraagt de wekelijksche of maandelijksclie contributie per lid?

Moeten de leden bij hunne toetreding ook een zeker bedrag als inleg betalen en hoeveel?

,8. Heeft de vereeniging ook andere inkomsten dan de contributie en inleggelden der leden?

Zoo ja, hoeveel bedroegen deze in het [laatste jaar en uit welke bronnen vloeiden zij voort?

,9. Bezit Uwe vereeuiging kapitaal (spaarbank te goed, effecten', huizen, enz.) en hoeveel bedraagt daarvan de waarde?

,10. Hoeveel bedroegen in liet laatste jaar de uitgaven Uwer vereeniging voor:

a. algemeene kosten der vereeniging en propaganda?

h. ondersteuning ingeval van ziekte?

r. ondersteuning ingeval van werkeloosheid?

(1. ondersteuning ingeval van ouderdom?

c. ondersteuning ingeval van werkstakingen ?

/'. ondersteuning ingeval van overlijden?

lt;/. kosten van onderwijs?

//. kosten der bibliotheek?

i. andere uitgaven?

VI

,11. Indien 1'we vereeiiiging zich belast met do aauscliaffing van levensmiddelen, brandstof, of andere benoodigdheden, of met den bouw van woningen ten behoeve barer leden, op welke wijze doet zij dat, en welke uitkomsten werden daarmede verkregen ?

„ 12. Welke verdere mededeelingen kimt Gij ols nog doen, betreffende den werkkring en de geschiedenis Uwer vereeniging?quot;

Onder dagteekening van 20 October 1893 werd het gedane verzoek om inlichtingen , bij de vereenigingen welke tot dusver in gebreke waren gebleven, in herinnering gebracht.

üe uitkomst was, dat ten slotte van de Besturen van 693 vereenigingen meer of minder volledige antwoorden werden ontvangen, waarvan vele met toezending van reglementen of statuten en jaarverslagen. Provinciesgewijs was dit aantal verdeeld als volgt:

Lu de hierachter afgedrukte lijst der arbeidersvereenigingen zijn de verkregen inlichtingen zooveel mogelijk op beknopte wijze samengevat.

Ten einde den omvang niet te zeer uit te breiden, zijn verschillende vragen in de lijst van vraagpunten gesteld, hier onder één hoofd vereenigd. Handhaving der verdeeling in 5 groepen, in den brief aan de Burgemeesters aangegeven, bleek niet mogelijk, omdat vele vereenigingen over 2 of meer groepen hunnen werkkring uitstrekken. Zoo zijn aan de meeste vakvereenigingen tevens kassen tot nitkeering bij ziekte of overlijden verbonden, en hebben de algemeene vereenigingen hun doel zoo uitgebreid gesteld dat zij vaak ook ten deele onder de groep „ vereenigingen tot onderling hulpbetoon en verzekeringquot; of onder die „tot nut en vermaakquot; zouden behooren.

Ofschoon de circulaire en vraaglijst aanvankelijk ook waren toegezonden aan de coöperatieve vereenigingen. waarvan opgave was verkregen, zoo zijn deze ten slotte niet in de lijst opgenomen. Eensdeels toch is bij deze vereenigingen de grens tusschen die voor arbeiders en voor andere klassen der bevolking minder scherp te trekken; anderdeels zou dit belangrijk onderwerp bij het tegenwoordig onderzoek niet geheel tot zijn recht zijn gekomen. Daarentegen is wel melding gemaakt van de zoogenaamd coöperatieve werkzaamheid van vereenigingen, niet ingericht op den voet der wet van 17 November 1876 {Slmlsblad nquot;. 227), tot het inkoopen voor gemeenschappelijke rekening van levensmiddelen en brandstoffen.

De maatstaf voor de opname van vereenigingen was overigens, zooals reeds blijkt uit de circulaire aan de Burgemeesters deze, dat uitsluitend vereenigingen van werklieden. niet ook die door patroons of particulieren tot behoeve van werklieden opgericht, zouden worden opgenomen. Dientengevolge moesten bij nader onderzoek verschillende

VII

aan de Centrale Commissie opgegeven vereenigingen later uitvallen. ïoch is het mogelijk dat ouder de opgenomen vereenigingen er nog voorkomen die eveneens op dezen grond niet in het kader van het onderzoek passen.

Wat de uitdrukkingen ziekenkas, ziekenfonds en uitkeering bij ziekte betreft, die in kolom 5 veelvuldig voorkomen , gold , behalve daar waar de vereeniging zelf eenen anderen naam heeft aangegeven , de volgende regel. Bleek het dat het doel der vereeniging uitsluitend was geldelijke uitkeering bij ziekte, of had de vereeniging hiervoor een e afzonderlijke kas, dan werd de uitdrukking ziekenkas gebruikt; verschaft de vereeniging daarbij kosteloos genees- en heelkundige hulp en geneesmiddelen of is dit uitsluitend haar doel, dan koos men de uitdrukking sielwufonils; eindelijk, werd uit de algemeeue kas der vereeniging, behalve uitgaven voor andere doeleinden , als lezingen, bibliotheek, onderwijs enz. ook geldelijke uitkeering bij ziekte verstrekt, dan werd de uitdrukking nMeering hij ziekte gebezigd.

Hetzelfde geldt voor het gebruik van de uitdrukkingen begra feitü fonds enidlkeering hij overlijden.

De vereenigingen zijn in de lijst in alphabetische volgorde naar de gemeenten in welke zij gevestigd zijn, opgenomen. De gemeenten zijn telkens in iedere provincie in alphabetische volgorde geplaatst. Iedere vereeniging heeft een eigen, doorloopend nummer, terwijl afdeelingeu eener vereeniging onder het volgnummer der hoofdvereeniging met bijvoeging eener volgletter zijn opgenomen.

Als afdeelingeu werden beschouwd die onderdeelen , wier lidmaatschap de hoofdvereeniging niet verplichtend stelt, of zoo hiervan niet bleek, die een afzonderlijk bestuur en eene afzonderlijke kas hebben. Andere onderdeelen werden als instellingen der hoofdvereeniging beschouwd en bij deze vermeld.

ilet * zijn aangeduid die vereenigingen, van welker besturen geene inlichtingen zijn outvangen. Hetgeen omtrent sommige dezer vereenigingen kon worden medegedeeld is dus aan andere bronnen ontleend.

Als zoodanige bronnen werden gebezigd de in de Slaalscoiiranl medegedeelde Koninklijk goedgekeurde statuten van sommige vereenigingen; het verslag der Staatscommissie benoemd bij Koninklijk besluit van 18 April 1890 (Fondsen-Enquête); uitgegeven Jaarboekjes eu eindelijk enkele van bevoegde zijde verstrekte particuliere opgaven.

§ 2. Wetgeving omtrent het recht van vereeniging, inzonderheid wat betreft de arheidersvereenigingen.

Alvorens de uitkomsten van het onderzoek mede te deelen, schijnt het wenschelyk een beknopt overzicht van de geschiedenis der wetgeving betreffende de vereenigingen te geven, daar deze op het vereenigingsleven onder de werklieden grooten invloed heeft gehad.

Een zeer oude vorm van vereenigingsleven bestond in de gilden en de vele daarbij opgerichte zieken- eu doodenbussen. Intusscheu zijn deze instellingen wel te onderscheiden van de vrije vereenigingen welke later outstondeu. De gilden waren gesloten vereenigingen, welker ledeu met uitsluiting van ieder ander tot de uitoefening van eeu bepaald bedrijf bevoegd waren; vrije toetreding van leden bestond niet, maar voor de toelating waren bepaalde voorwaarden gesteld, zooals het afleggen eener proeve van bekwaamheid, het zijn van burger der stad, het gedurende een bepaalden tijd uitgeoefend hebben van het ambacht, enz.

De opheffing der gilden werd hier te lande uitgesproken bij art. 53 der algemeeue beginselen van de Staatsregeling van 1798, luidende: „Bij de aanneming der Staatsregeling worden vervallen verklaard alle Gilden, Corporation of Broederschappen van Nee-ringen, Ambagten , of Fabrieken. Ook heeft ieder Burger, in welke Plaats woonachtig, het recht zoodanige Fabriek of Trafiek op te richten, of zoodanig eerlijk bedrijf aan te vangen als hij verkiezen zal.quot;

Eene publicatie van het Uitvoerend Bewind der Bataafsche Eepubliek van 5 October d. a. v. regelde de uitvoering dezer bepaling, eu schreef voor, dat de bezittingen der

vut

opgelieveii gilden zouden worden gesteld onder beheer van provisioneele commissarissen, door de plaatselijke besturen benoemd en onder toezicht van deze staande. Nader is liet beheer dezer fondsen geregeld bij Koninklijk besluit van 26 Juli 1820,(*) en opgedragen aau Gommissnrissen door de gemeentebesturen te benoemen.

De inkomsten zouden door Commissarissen gegeven worden: 1°. aan oudleden der opgeheven gilden, hunne weduwen en weezen in geval van armoede; 2\ aan andere hulpbehoevende beoefenaars en ambachtsgezellen van hetzelfde beroep in dezelfde plaats , ofschoon geen leden geweest zijnde van het oude gild; 3°. aan andere hulpbehoevenden binnen de gemeente. Vertier bepaalt dit Koninklijk besluit dat wanneer werklieden in dezelfde of andere bedrijven genegen mochten zijn, door jaarlijksche of andere vrijwillige bijdragen tot do vestiging, instandhouding of uitbreiding van zulke fondsen mede te werken, dit geoorloofd zou zyn. en dat de gemeentebesturen dit zelfs zouden bevorderen, mils de deelname geheel vrijwillig zij ; dat deze bijdragen evenzeer volgens bepalingen door het gemeentebestuur vastgesteld zouden worden beheerd door commissarissen, door het gemeentebestuur benoemd en onder zijn toezicht staande. De commissarissen moeten worden gekozen uit de belanghebbenden en geregeld rekening en verantwoording doen.

De wetgeving was destijds overigens aan de ontwikkeling van liet vereenigingsleven niet gunstig. Art. 291 van het met 1 Maart 1811 hier te lande ingevoerde Fransche Strafwetboek (Code Pénal) bepaalde dat ,geenerlei genootschap (of gezelschap) van meer dan £0 personen, met oogmerk om dagelijks of op zekere bepaalde dagen bijeen te komen ten einde zich met voorwerpen van godsdienst, letterkunde, staatkunde of andere zaken bezig te houden, zal opgericht mogen worden, dan met toestemming van de Hooge Regeering en onder zoodanige voorwaarden, als het openbaar gezag zal goedvinden op te leggenquot;.

Art. 292 verklaarde dat ontbonden zou worden elke vereeniging die hieraan niet voldeed en stelde strafbaar de bestuurders van een dergelijk gezelschap, terwijl art. 294 bepaalde, dat zij die zonder vergunning van het plaatselijk bestuur het gebruik van hun huis geheel of ten deele toestonden aan vereenigingen. gt;elfs die toestemming hadden der Hooge Regeering, eveneens gestraft zouden worden.

Wat inzonderheid de arbeidersvereenigingen betreft, moet voorts nog herinnerd worden aan de artikelen 414—410 Code Pénal. Art. 415 bepaalde: , Alle onderlinge zamenspanning of vereeniging van de zijde der werklieden om te gelijkertijd het werkte doen ophouden, liet werk in een fabriek of werkplaats te verbieden, het te werk komen en blijven vóór of na zeker uur te beletten, en in het algemeen, om den arbeid te doen staken , te beletten of duurder te maken, wanneer er eenige poging in het werk gesteld of een aanvang met de uitvoering gemaakt is, zal gestraft worden niet eene gevangenis van ten minste eene maand, en ten hoogste 3 maandenquot;. Door deze bepaling was vooral aan vakvereenigingen, mochten zij al de voor hare oprichting vereischte toestemming van de Hooge Regeering hebben verkregen, slechts eene zeer beperkte werkzaamheid gelaten, daar het behartigen der vakbelangen zeer dikwijls kon meebrengen jnist datgene te doen wat in art. 415 verboden was; vooral ook omdat in dit artikel gemist werden de woorden voorkomende in art. 414 Code Pénal, dat aan patroons verbood, zich te vereenigen om vermindering van werkloon door te drijven, „ lei/en rcijt en hiHijkliind^,\

Eerst bij de grondwetsherziening van 1848 werd ten aanzien van het recht van vereeniging een milder beginsel aangenomen, blijkens art. 10, hetwelk luidt: „Hetregt der ingezetenen tot vereeniging en vergadering wordt erkendquot;.

„De wet regelt en beperkt de uitoefening van dat regt in het belang der openbare orde.quot;

Het was de wet van 22 April 1855 {Staatsblad uquot;. 32) die aan deze grondwetsbepaling uitvoering gaf. Zij bepaalt in hoofdzaak:

.Irt. 1. Tot de oprigting eener vereeniging wordt geene magtiging gevorderd.

ylrt, 2. De vereeniging strijdig met de openbare orde is verboden.

c) Bijvoegsel tot het. StoatsUml, uitgave d'Ekgelbronner , deel I, bladz. 5s0. Vergelijk ook Mr. Farn-com du Sanders , Note sfi' lea liixjiositious nes yffftwcïit les sonates de sccow's nvttiiels dons los Fflys—Sas ^

noot 1 , bladz. 5 en C.

IX

,Ari y. Met de openbare orde wordt strijdig geacht, elke vereenighig welke ten doel heeft:

1quot;. ongehoorzaaniheid aan of overtreding van de wet of eene wettelijke verordening;

2'. aanranding of bederf der goede zeden;

3'. stoornis in de uitoefening der regten, van wie het ook zij.quot;

In art. 4, tbans vervangen door art. 140 van het Wetboek van Strafrecht, wordt strafbaar gesteld deelneming aan eene bij de wet verboden vereeniging.

lArl. 5. Geene vereeniging, buiten die door de Grondwet of andere wetten ingesteld , treedt als regtspersoon op dan na of door eene wet, of door Ons te zijn erkend.quot; (namelijk naar gelang zij voor onbepaalden tijd of voorlanger dan 30 jaar is aangegaan, of voor korter.)

7. De erkenning wordt door Ons alleen geweigerd op gronden ontleend aan het algemeen belang.

Het besluit van weigering is met redenen omkleed.quot;

„Art. 15. Vereeuigingen welke vóór het in werking komen dezer wet bestonden, worden beoordeeld naar de wetten, waaronder zij zijn opgericht.quot; Algemeen wordt aangenomen, dat volgens deze bepaling vereeuigingen, op grond van art. 1090 van het Burgerlijk Wetboek vóór de invoering der wet van 1855 tot een geoorloofd doel aangegaan, rechtspersoonlijkheid bezitten, ook zonder Koninklijke erkenning.

Eindelijk bepaalde art. 17 dat de artt. 291, 292 en 294 Code Pénal, werden afgeschaft, doch art. 293 Code Pénal, waarbij aanzetting tot misdrijf, in vergaderingen gepleegd, werd strafbaar gesteld, bleef gehandhaafd. Dit artikel is thans vervangen door art. 131 Wetboek van Strafrecht; „Hij die in het openbaar, mondeling of bij geschrifte, tot eenig strafbaar feit, opruit, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste 5 jaren of geldboete van ten hoogste f 300.quot;

De artt. 414—416 Code Pénal hierboven vermeld, houdende verbod van coalitiën van patroons en werklieden bleven ook na de wet van 1855 nog in stand, totdat zij op hunne beurt bij de wet van 12 April 1872 (Slaalsblait nquot;. 24) zijn ingetrokken. Deze wet stelde alleen strafbaar het inbreuk maken of het pogen inbreuk te maken op eens anders vrijheid in de uitoefening van zijn arbeid of nijverheid. Thans is voor deze bepaling in de plaats getreden art. 284 van het Wetboek van strafrecht.

Volledigheidshalve zij hier nog herinnerd aan do Koninklijke Besluiten van 16 Juli 1830 (Staalsbltul nquot;. 54), 2 Mei 1833 {Slaatshlud nquot;. 15), 10 Juli 1840 {Slaalshlad nquot;. 41) en 9 December 1845 (Slaalshlad n . 69), betreffende de Maatschappijen van levensverzekering enz. Deze Besluiten zijn echter voor de arbeidersvereenigingen van minder belang, daar zij volgens het Besluit van 1833 niet toepasselijk zijn op de instellingen, alleen ten doel hebbende het verschaffen van genees- en heelkundige hulp en uitkeering van begrafeniskosten (zieken- en begrafenisfondsen en bussen), of die uitsluitend bestemd zijn voor de beoefenaars van bepaalde beroepen in eene enkele gemeente. Bovendien heeft eene uitspraak van den Hoogen Raad van 12 April 1880 aan deze Besluiten verbindende kracht ontzegd.

Daar de coöperatieve vereeuigingen thans buiten behandeling zijn gelaten, kan met de vermelding worden volstaan, dat deze geregeld zijn bij de wet van 17 November 1870 {Slaalshlad n⁰, 227). aangevuld bij die van 7 Mei 1878 {ShtuIsbltid n⁰. 41).

S 3. De Algemeene Werkliedenbonden.

Onder de talrijke Vereeuigingen, in de Lijst opgenomen wier oprichtingsjaar bekend is, vindt men er slechts een 17tal, die van vóór het jaar 1811 dagteekenen, en eer. yOtal, waarvan de oprichting tusschen 1811 en 1855 valt.

Behalve drie oude schuttersgilden en eene vereeniging tot gezellig verkeer in Noord-

n

x

brabaut, zijn de vóór 1811 opgerichte \^rereeuigingen alle zieken- of begrafenisbussen; van de meeste daarvan seliijnt de oorsprong met de oude ambachtsgilden samen te hangen.

Onder die tusschen 1811 en 1855 opgericht vindt men, een tweetal vereenigingen tot gezellig verkeer daargelaten, aanvankelijk ook uitsluitend zoodanige, dieuitkeering bij ziekte en overlijden ten doel hebben; totdat tegen het midden der eeuw een aantal typografen-vereenigingen de reeks openen van diegene, welke nevens het bijeenbrengen van ondersteuningsfondsen, ook in meer algemeenen zin de belangen der beoefenaars van bepaalde vakken willen bevorderen.

Na 1855 neemt het getal en ook de omvang der bemoeiingen van de arbeiders-vereenigingen toe; maar vooral is dit het geval na 1870. Een belangrijken invloed heeft hierop gehad de oprichting der algemeene werkliedenbonden. Tot toelichting van het onderwerp schijnt het dus wensehelijk , de geschiedenis en werkzaamheid dezer Bonden nader uiteen te zetten.

ï Het Algemeen Nederlandsch Werkliedenrerbond.

Ten gevolge van besprekingen in 1802 tijdens de internationale tentoonstelling te Londen tusschen afgevaardigden van Fransche en Engelsche arbeidersvereenigingen ge-honden, kwam in 1864 eene Internationale Werkliedenvereeniging (Association Internationale des Travailleurs) tot stand, die hare vertakkingen allengs over een goed deel van Europa en zelfs tot in Amerika en Australië uitbreidde.

Ook in Nederland werd in 1869 eene Afdeeling gevestigd. By de meerderheid dei-leiders van de werklieden vereenigingen vond echter de „Internationalequot;, wier revolutionair karakter zich meer en meer ontwikkelde, weinig sympathie. Het belang van meerdere samenwerking ter verbetering van den toestand der werklieden erkennende, gaven zij de voorkeur aan de oprichting eener nationale vereeniging.

Het initiatief daartoe werd genomen door den Rotterdamschen Bestuurdersbond, eene vereeniging van bestuurders der in die gemeente bestaande arbeidersvereenigingen, welke zich in den aanvang van 1870 had gevormd. (¹) Op uitnoodiging van dezen Bond kwamen den 26sten December 1870 een aantal bestuurders van verschillende werklieden-vereenigingen uit onderscheiden oorden des lands te Rotterdam bijeen. Een der voorname verschilpunten op deze vergadering was, of men zou oprichten eenen Algemeenen Bestuurdersbond, gelijk van Rotterdamsche, dan wel eenen Bond van Vereenigingen, gelijk voornamelijk van Amsterdamsche zijde werd voorgestaan. Nadat deze vraag in laatstgemelden zin was beslist, werd tot de oprichting van het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond besloten.

Op eene volgende, den 29sten en SOsten October 1871 te Utrecht gehouden vergadering werden de Statuten van het Verbond vastgesteld. Omtrent het doel en de middelen om dit te bereiken bepaalden deze Statuten het volgende:

„Arl. 1. Er bestaat een Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond, met het doel om alle algemeene provinciale, stedelijke en vak vereenigingen te brengen onder beheer van een Centraal Bestuur.quot;

„Art. 2, Het Verbond heeft ten doel:

a. eendracht en verbroedering tusschen de leden van dit lichaam aan te kweeken en te onderhouden;

h. langs ordelijke en wettige wegen alles aan te wenden wat strekken kan tot verheffing van des werkmans zedelijke waarde, stoffelijke welvaart, staatsburgerlijke gelijkheid en maatschappelijke vrijheid;

c. de middelen op te sporen om den arbeid als een der hoofdbronnen van 'smenschen bestaan, te beschermen en te verheffen, opdat zijne beoefenaars hun wettige plaats in de maatschappij kunnen erlangen.quot;

¹

Mr. G, KiOyaARDfgt;, RoUce hiamp;tonque sur den tcntaticcs/aiics tn Holland* pour ciniéliorer lu condition des classes oicorlires, Lu Haye 1870. pay. 50.

XI

„.irt. 3. Het Verbond stelt zich voor, meer bijzonder de volgende middelen tot bereiking van dat doel aan te wenden:

n. liet uitgeven van een officieel orgaan. waarin, behalve de mededeelingen van liet Centraal Bestuur betreffende het Verbond, de ontwikkeling der ambachtsnijverheid, benevens de staats- en volkshuishoudelijke belangen der werklieden zullen besproken worden;

h. het houden van vergaderingen , waarin de belangen van het Verbond zullen worden behandeld en dienovereenkomstig uitvoerende besluiten zullen worden genomen;

r. samenwerking trachten te verkrijgen en correspondentie te onderhouden met maatschappijen of instellingen, die de belangen van den werkman bedoelen en behartigen, voor zooverre die samenwerking niet strijdig is met de beginselen van het Verbond;

tl. bij 's lands bestuur en vertegenwoordiging invloed uit te oefenen door middel van vertegenwoordiging, adressen of petitionnementen;

e. mede te werken tot uitbreiding en bevordering van het onderwijs;

/'. een werktijd van hoogstens tien uren daags in te voeren, opdat de werkman gelegenheid hebbe zijne kennis en wetenschappelijke ontwikkeling te vermeerderen;

g. het aanleggen van een r. servefonds.quot;

Eene bijzondere bepaling aan het reglement toegevoegd, luidde als volgt:

.HetNationaal Werkliedenverbond zal zijn uitsluitend een Xederlandsch element, dat zich door eigen bestaan eu inrichting onderscheidt, en al- zoodanig, ten allen tijde, zich moet openbaren.quot;

De zetel van het Verbond werd te Amsterdam gevestigd.

Reeds na het eerste halfjaar van zijn bestaan telde het verbond 16 vereenigingen, die als afdeelingen waren toegetreden, zoowel vakvereenigingen, als algemeene vereenigingen, de werklieden van verschillende vakken omvattende, met te zamen 3417 leden (¹). In de eerstvolgende jaren breidde zich de omvang van het Verbond nog sterk uit.

De houding, welke het Verbond tegenover de onderwijsvraagstukken zou aannemen had reeds bij de vaststelling der Statuten tot groot verschil van gevoelen aanleiding gegeven, hetgeen destijds had geleid tot het aannemen eener zeer algemeene formule. In 1875 werd hieromtrent eene beslissing genomen, en besloten letter t* van art. 3 der Statuten aldus te lezen:

„e. mede te werken; 1°. aan de bevordering en uitbreiding van het neutraal staats-, openbaar-, lager- en middelbaar onderwijs; 2°. tot verkrijging van kosteloos lager- en middelbaar onderwijs; en 3°. aan de bevordering van trouw schoolbezoek en de invoering der leerplicht.quot;

Dit besluit was een der redenen tot de afscheiding van enkele elementen, die vervolgens tot het Werkliedenverbond „Patrimoniumquot; toetraden.

Nadat nog enkele andere wijzigingen in de Statuten waren gebracht werd thans daarop de Koninklijke goedkeuring gevraagd, en verleend bij Besluit van 26 Maart 1876, n⁰. 24.

Op de algemeene vergaderingen van het Verbond werden de verschillende politieke en sociale vraagstukken besproken die al meer en meer de aandacht ook der arbeiders begonnen te trekken. Gaandeweg vestigden zich de overtuigingen der leden van het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond, zoodat toen meer en meer de behoefte aan een programma werd gevoeld, men het op de vergadering van 25 en 26 December 1878 te Amsterdam, vrij gemakkelijk eens werd over het programma dat als leidende gedachte voor de verdere werkzaamheden van het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond zou dienen, (f)

¹

MedcdeoUngen van het Centraal Bestuur, 1872, nquot;. 1, pa;?. 0.

(f) Wat onderscheidt de Üocinal Democratische hemeging van die welke zieh openbaart in het AljetiH'en Neder-landsch Werhliedemerbond? Amsterdam, firma B. H. Heldt, 1835, pa-g. 30.

XII

Dit programma luidde;

,1. Ue Algeineene Vergadering van het Algemeen Nederlaudsch Werkliedenverbond; Overwegende:

dat in de laatste honderd jaren de voortbrenging grootelijks is toegenomen, tengevolge van een reeks nitvindingen en in het bijzonder door de toepassing der stooni-kraeht en de aanwending van meerdere machineriën:

dat met deze nieuwe wijze vau voortbrenging hoe langer lioe meer de vrije mededinging in de plaats is getreden der vroegere instellingen en voorschriften, welke voor een groot deel ten doel hadden de zwakken tegenover de sterken te beschermen;

dat zij, die in den strijd der vrije mededinging alleen over hunne arbeidskracht hebben te beschikken, een onevenredig gering aandeel ontvangen uit de voorraadschuur der maatschappij, welke zij met hunnen arbeid zoo krachtig helpen vullen;

dat het loon, hetwelk zij ontvangen, voor de meesten niet voldoende is om hen behoorlijk en gezond te doen leven, en om gedekt te zijn tegen de nadoelen, verbonden aan gedwongen werkeloosheid, die uit ziekte, ongeval, ouderdom of nijverheidscrisis ontstaat;

dat daartegenover de prijzen der levensmiddelen en de linj/.mren klimmende zijn; dat zij, niet in staat zijnde hunne stoffelijke behoeften voldoende te bevredigen, ook ten aanzien van hunne verstandelijke en zedelijke ontwikkeling niet dat peil kunnen bereiken, waarnaar zij streven;

dat deze toestand, waarin de groote meerderheid van het Nederlandsche volk verkeert, een op hare beschaving en menschlievendheid bogende maatschappij onwaardig is, en hare belangen benadeelt;

dat zij tevens niet is in het belang van den Staat, omdat de goede verstandhouding er onder lijdt, en er gevaren voor de openbare rust uit kunnen voortspruiten;

dat het besef van den ongunstigen toestand hoe langer hoe levendiger wordt onder de duizenden en duizenden, die zich daarover hebben te beklagen, en dat dit besef wordt aangewakkerd door de tegenstelling, welke de maatschappelijke toestand vormt met de door den Staat gehuldigde gelijkheid der burgers voor de wet, en met dehooge beteekenis, welke slechts in theorie aan den arbeid als hoofdbron der voortbrenging wordt toegekend;

dut dientengevolge pogingen in 't werk moeten worden gesteld om den stoffelijken, verstandelijken en zedelijken toestand der arbeidende klasse in Nederland te verbeteren; verklaart:

dat het Verbond zich ten doel stelt in dien zin te arbeiden, overeenkomstig het doel en de middelen in de statuten vastgesteld.quot;

,11. Het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond erkent het bijzonder eigendomsrecht mits ontsproten uit rechtvaardigen en plichtmatigen arbeid, en tevens het recht van den Staat, om de uitoefening van dat recht door belastingen en andere wettelijke maatregelen te wijzigen.quot;

De statuten werden in deze Kerstvergadering wat ilact en miildelen betreft geheel gewijzigd en opnieuw goedgekeurd bij Koninklijk Besluit van 22 Juli 1879 nquot;. 32. Art. 1—^rgt; luidden toen aldus:

„Art. 1. Het Algemeen Nederlaudsch Werkliedenverbond stelt zich ten doel:

1quot;. langs ordelijke en wettige wegen alles aan te wenden wat strekken kan tot verheffing van den werkmansstand in zedelijke waarde, zijn stoffelijke welvaart, staatsburgerlijke rechten en gelijkheid, en maatschappelijke vrijheid;

2°. naast het begrip van zelfstandigheid en onafhankelijkheid het gemeenschapsgevoel aan te kweeken bij de werklieden , en tusschen deze en de overige groepen der maatschappij;

3quot;. te streven naar betere verdeeling van de vruchten, die de arbeid afwerpt, inzonderheid: door het bevorderen van Vereenigingen en Verbonden van werklieden in

xnt

hetzelfde vak, en door bevovderiug van Coöperatie en Associatie onder alle vormen, zoowel ter ondersteuning in ziekte en ongeval, als tot besparing en verkrijging van bezit, en ter gemeensehappelijke uitoefening van het bedrijf;

4°. het inroepen der tusschenkomst van Staat en Gemeente , voor zoover dit noodig wordt geacht in gevallen waar ter regeling van eene of andere aangelegenheid particuliere krachten te kort schieten;

5°. het besef' te verlevendigen, dat het bijzonder belang slechts zoover mag strekken, dat het niet niet het algemeen belang in botsing komtquot;

jArt. 2. De middelen, door welke het Verbond zijn doel tracht te bereiken, zijn de volgende:

(I. de verkrijging van het recht voor alle burgers, die volgens de bepalingen dei-wet mondig zijn, om deel te lumnen nemen aan de verkiezingen van leden der Volksvertegenwoordiging, der Provinciale Staten en van den Gemeenteraad, met geheime stemming;

/gt;. invloed uit te oefenen op 's lands Bestuur of Vertegenwoordiging, door middel viui adressen en petitionnementen;

c. het recht van oorlog te verklaren en vrede te sluiten, van het Hoofd van den Staat op de Volksvertegenwoordiging te doen overgaan;

(/. afschaffing van de militie en verplichte oefening in den wapenhandel door alle burgers, wier lieliaamsbouw en krachten dit toelaten;

herziening van het belastingstelsel, opheffing van op den arbeid en de levensbehoeften drukkende belastingen, en invoering van belastingen naar het inkomen en vermogen;

/'. het in het leven roepen van wetten op de uitoefening van den arbeid en ter bescherming van het leven en de veiligheid der arbeiders: 1 . toezicht op de arbeiderswoningen, de fabrieken, de werkplaatsen en de huisindustiie; 2 . beperking van den arbeidsdag voor volwassenen, afschaffing van Zondagsarbeid; 3^D. verbod van arbeid op werkplaatsen of fabrieken, voor gehuwde vrouwen, en meisjes beneden 18 jaar; 4 . beperking en regeling van den arbeid voor jongens beneden dienzelfden leeftijd; 5^C. wettelijke regeling van het leerlingwezen;

f/. het toezicht op de uitvoering dier wetten op te dragen aan Rijks-Inspecteurs, bijgestaan door een adviseerende commissie uit de werklieden;

//. het van Staatswege in het leven roepen van Kamers van den Arbeid, die, naar evenredigheid van beider aantal, door en uit patroons en werklieden beiden, gekozen, uitspraak doen in geschillen, die op het gebied van den arbeid tnsschen ondernemers en werklieden zich voordoen, alsmede die welke de uitvoering der arbeidswetten mochten opleveren;

i bevordering van het openbaar onderwijs: 1°. het lager onderwijs worde kosteloos en voor allen'verplicht, op de dagschool tot den leeftijd van 14 jaren en voor diegenen, die geen middelbare school bezoeken, des avonds tot löjarigen leeftijd; 2\ het middelbaar onderwijs worde eveneens kosteloos en toegankelijk voor allen, die er van willen profiteeren en aan de eischen van een toelatingsexamen kunnen voldoen; 3'. van wege den Staat worde landbouw- en ambachts- of industrie-onderwijs gegeven aan allen, die het verlangen;

j. het aanstellen van conimissiën door den Staat, belast niet het toezicht op de levensmiddelen.quot;

_tArt. 3. Het Verbond geeft een orgaan uit en, naar gelang de middelen zulks toelaten , ook andere geschriften.quot;

„Arl. 4. Het Verbond ijvert onafgebroken aan het bevorderen van beschaving en het aankweeken van goede zedenquot;

XIV

„Jrl. 5. Het Verbond is Nederlandsch en beweegt zich binnen de perken der Nederlandsclie wet. Dit nationaal karakter belet het Verbond evenwel niet voor bijzondere of algemeene doeleinden met werk lieden-vereenigiiigen in het buitenland betrekkingen aan te knoopen, mits die doeleinden niet strijden met de beginselen des Verbonds.quot;

De laatste wijziging , die de Statuten ondergingen, werd vastgesteld in de vergadering van 9 en 10 Juni 1889 eu goedgekeurd bij Koninklijk Besluit van Is September 1839, n '. 25.

In ml, 1 werd het volgende aan het sub -i'. genoemde toegevoegd: , te streven naar betere verdeeling van de vrachten die de arbeid afwerpt, in 't alr/emeen: door het bevorderen van algemeene ontwikkeling e'n van hervormingen op het gebied van Staat en maatschappij, in 't bijzonder quot; enz.

Ingevoegd werd het volgende punt 5\ „ mede te werken tot afschaffing van den oorlog en tot beslechting van geschillen tusschen verschillende staten, door scheidsrechterlijke tusschenkomst en de onzedelijke strekking van den oorlog in ruimer kringen bekend te makenquot;.

in (ii't. 2, handelend over de middelen, werden meerdere wijzigingen en toevoegingen vastgesteld. Onder lett. a werd bepaald: „verspreiding van de beginselen des Verbonds bij monde en geschriftequot;. Aan de vroegere letter a over het kiesrecht werd toegevoegd: „bevordering van proportioneele of evenredigheidsverkiezingenquot;. Een nieuwe zinsnede tusschen b on c bepaalde dat het Verbond bovendien zijn doel tracht te bereiken door: „vergaderingen, zoo mogelijk aan alle plaatsen des lauds, tot bet houden van voordrachten en openbare besprekingen over verschillende op de beginselen van den Bond betrekking hebbende onderwerpenquot;. Lett. «. over de belastingen, werd aangevuld als volgt: „invoering van belastingen naar het inkomen en vermogen, bij opklimmende reeks, en opvoering der belastingen op de nalatenschappen en op de inkomsten van de kapitalen in de doode handquot;.

In verband met de tot standkoining der arbeidswet van 5 Mei 1889 {ülaalsblad n'. 48) werd lett. /' 3'. en 4'. gewijzigd als volgt: „Verbod van allen mannelijken arbeid door vrouwen, in werkplaatsen, fabrieken of op het veld; 4. beperking en regeling van dei; arbeid van jongens beneden 18 jaarquot;.

Tusschen lett. ;/ en li werd het volgende middel ter bereiking van het doel opgenomen: „liet verkrijgen eener wettelijke regeling ter verzekering der arbeiders tegen ziekte, invaliditeit, den ouden dag en der weduwen en weezenquot;.

iSevens Kamers van Arbeid werd nu ook gewenscht „ het in het leven roepen vim raden van verzoening ter voorkoming en beslechting van werkstakingenquot;.

Letter i, betreffende het onderwijs, werd aldus gewijzigd: „w. 1quot;. bet bevorderen van goed openbaar onderwijs, met heffing van schoolgeld geëvenredigd naar het inkomen, in dezen zin, dat zij wier inkomen geen heffing toelaat, het onderwijs voor hun kinderen kosteloos bekomen. (Onder openbaar onderwijs wordt verstaan: het van overheidswege gegeven wordend voorbereidend-, lager- en uitgebreid lager-, middelbaar-, landbouw-, ambachts- en industrieel-, en het hooger onderwijs.)

2°. het bevorderen (als overgangsmaatregel, zoolang het betere wordt gemist) van kosteloos voorbereidend-, lager-, middelbaar-, landbouw-, ambachts-, en industrieel onderwijs en het hooger onderwijs, voor on- en minvermogenden, die aan de eischen van het toelatings-examen kunnen voldoen;

n. het bevorderen der invoering van den leerplicht tot den leeftijd van 14 jaar en voor hen die geen middelbaar- of beroepsonderwijs ontvangen, op avond- of herhalingsscholen , tot den leeftijd van 16 jaarquot;.

Ten slotte word aan de middelen nog toegevoegd: „het toepassen van alle andere middelen die binnen de grenzen in den aanhef van art. 1, 1quot;., kunnen strekkeu in het belang der maatschappij, des Verbonds, der afdeelingen, of haar leden en der werklieden in bet algemeenquot;.

XV

111 de vergadering van den lOdeu Juni 1889 werd ook eene wijziging gebracht in het hierboven medegedeelde programma van 1878, met betrekking tot hetgeen daarin werd gezegd over de erkenning van het eigendomsrecht. Art. II werd namelijk aldus geredigeerd; ,11. Het Algemeen Nederlamlsch Werkliedenverbond erkent het bijzonder eigendomsrecht en tevens het recht van den Staat, om dit in 't belang van 'talgemeen te wijzigen quot;.

Wat betreft de inrichting van het Verbond wordt het volgende ontleend aan de thans geldende statuten:

„Het Verbond bestaat uit afdeelingen en bijzondere leden (art. 6). Tot afdeelingen van het Verbond worden aangenomen vak- en werkliedenvereenigingen, die verklaren in te stemmen met het programma en de statuten van het Verbond en uit wier statuten of reglement niet het tegendeel blijkt. Afdeelingen zijn vereenigingen van minstens 12 leden in dezelfde gemeente, die onder een eigen bestuur en een eigen huishoudelijk reglement, een zelfstandig bestaan hebben; mits ze zich in alles vrijwillig verbinden aan de artikelen dezer statuten en tot het bevorderen en verbreiden van de beginselen des Verbondsquot; (art. 7).

, Verschillende vak- of algemeeue afdeelingen in een zelfde gemeente gevestigd, iHin'teii zich vereenigen tot één gemeenschappelijke plaatselijke afdeeling of zoo die reeds bestaat, zich daarbij-aansluitenquot; (art. 8).

„De afdeelingen richten hun huishouden geheel naar eigen goedvinden in. Zij mogen, waar en zooveel zij dit noodig achten, zelfstandig optreden, mits zij blijven binnen het verband van het programma, het doel en de middelen des Verbondsquot; (art. 11).

„De afdeelingen verplichten zich inet elkander van sprekers te wisselen, hetzij om op te treden in openbare bijeenkomsten of in den huishoudelijken kring, ter behandeling of inleiding van het een of ander vooraf aangekondigd onderwerpquot; (art 1(gt;). De afdeelingen bepalen zelf haar contributie. De bijdrage door de afdeelingen in de bondskas ts storten, aanvankelijk bepaald op 26 cent, in 1878 verhoogd tot 52 cent werd in 188.J tot 26 cent voor elk lid per jaar teruggebracht. (In 1891 is zij tot 15 cent verminderd.) „Elke afdeeling is verplichl minstens één afgevaardigde ter Bondsvergadering te zenden; buitendien heeft zij bet recht om van elk lOOtal leden of gedeelten daarvan 1 afgevaardigde aan de beraadslagingen der Bondsvergadering te doen deelnemen quot; (art. 32).

Omtrent de hijzovderc leden van het Verbond bepalen de statuten in art. 13 en 14 het volgende;

„Alle werklieden of die geacht kunnen worden tot de klasse der werklieden te be-hooren, kunnen lid van het Verbond worden, mits zij den ouderdom van 18jaar bereikt hebben en verklaren in te stemmen met het programma en de statuten van het Verbond. Personen bij art. 13 bedoeld, die lid van het Verbond wenschen te worden, kunnen zich aansluiten bij de afdeeling van het vak dat zij beoefenen, zoo die in hun gemeente bestaat, of, zoo deze niet bestaat, bij de algemeene afdeeling Indien echter ook een algemeene afdeeling ontbreekt, dan wordt hun de keuze gelaten zich aan te sluiten bij een vak- of algemeene afdeeling in een naburige gemeente; wenschen zij deze laatste aansluiting echter niet, dan worden zij opgenomen onder de bijzondere leden.quot;

„Zoodra het getal bijzondere leden in een gemeente 12 bedraagt, moeten deze zich in een afdeeling vereenigen (art. 15, alinea 2), De contributie voor de bijzondere leden bedraagt minstens 50 cent per jaarquot; (art. 20).

Het beheer van het Verbond was bij de eerste Statuten opgedragen aan een Centraal Bestuur, bestaande uit 12 leden, gekozen uit de plaats als zetel voor het Verbond aangewezen, benevens eenen Algemeenen Raad van gelijk getal leden uit andere Afdeelingen gekozen. Minstens 4 maal in het jaar vergaderde het Centraal Bestuur met den Algemeenen Raad, die ook verder het Bestuur ter zijde stond in buitengewone omstandigheden en zoo dikwerf het Bestuur meende zijne medewerking te behoeven.

In 1885 werd hierin verandering gebracht; de Algemeene Raad verviel en het Centraal Bestuur werd samengesteld uit 8 leden, waarvan 5 te Amsterdam en 3 buiten Amsterdam woonachtig.

Volgens de thans geldende statuten bestaat het Centraal Bestuur uit 9 leden, waarvan 5 te Amsterdam en 4 buiten Amsterdam woonachtig zijn (art. 23). Wat de rechten en verplichtingen van het Centraal Bestuur betreft, bepalen de statuten het volgende;

X VI

„Hut Centraal Bestuur is geliouden uitvoering to geven aan de besluiten der algemeene vergadering (art. 25). Het behartigt de algemeene belangen van het Verbond. In geschillen tusschen één of meer afdeelingen eenerzijds en het Verbond of zijn Centraal Bestuur anderzijds, beslist de algemeene bondsvergadering, wier beslissing als wet geldt (art. 17). Het Centraal Bestuur benoemt nit zijn midden eene commissie van 3 leden, tot liet afdoen van spoedeischonde zaken (art, 20). Het Centraal Bestuur heeft het recht een buitengewone algemeene bondsvergadering te beleggen en het is verplicht dit te doen, wanneer minstens 5 afdeelingen met omschrijving van redenen en opgave van punten ter behandeling, zulks vorderen.quot; Bovendien heeft het Centraal Bestuur het recht tot het beleggen van openbare vergaderingen, tot het maken van propaganda en ter bespreking van onderwerpen door de algemeene vergadering aangegeven of door het bestuur wen-schelijk geacht (art. 29).

„Het Centraal Bestuur blijft onbezoldigd, doch erlangt tegemoetkoming voor alle te maken onkosten, zooals: werkverzuim, reis- en verblijfkosten, enz, Alleen wordt aan den al gemeen en secretaris en penningmeester een salaris toegekend voor administratie en verdere werkzaamheden. Het bedrag dezer vergoedingen wordt jaarlijks door de bondsvergadering vastgesteld (art. 24).quot;

„De verkiezing der leden van liet Centraal Bestuur heeft plaats in de jaarlijksche algemeene vergadering, nit een dubbeltal candidaten door haar voor te stellen. Met uitzondering van den voorzitter, die rechtstreeks door de vergadering wordt gekozen, ver-deelen de leden van het Centraal Bestuur onderling de overige functiën (art. 27).quot;

Over de jaarlijksche vergadering, eerst op de Kerstdagen, vervolgens op de Pinksterdagen gehouden, bepaalt nu art. 28 dat zij plaats heeft te Amsterdam op de beide Paasch-dagen. „Op de algemeene bondsvergaderingen stemmen alleen de aanwezige afgevaardigden; zij hebben voor iedere honderd of mindertal leden dat hun afdeeling telt, één stem (art. 35).''

Art. 39 bepaalt ten slotte: .Ingeval het Verband mocht dalen tot één enkele afdeeling en deze niet meer telt dan 12 leden, zal het ophouden te bestaan. In zoodanig geval zullen de baten, welke na aftrok der schulden mochten overblijven, worden geschonken aan een instelling van algemeen nut, door de laatst overblijvende leden daartoe aan te wijzen.quot;

Eene vermelding van al hetgeen het Verbond in zijn bijna 25jarig bestaan, vaak ook in samenwerking met andere Arbeidersvereenigingen en met Maatschappijen als die tot Nut van 't Algemeen, van Nijverheid, van Fabrieks- en Handwerksnijverheid, enz., beeft tot stand gebracht en gepoogd zou te ver voeren. Eene van zijne stichtingen verdient afzonderlijk te worden vermeld, namelijk het Algemeen Nederlandsch Begrafenisfonds, opgericht 11 Maart 1874, en thans ruim 8000 leden tellende (nquot;. 429 der Lijst). In een groot aantal plaatsen heeft dit Fonds afdeelingen gevestigd, wier besturen, even als het hoofdbestuur, onder controle staan van het Verbond. Minstens 2 commissarissen moeteu gekozen worden uit het Centraal Bestuur van den Bond. Voor meerdere bijzonderheden wordt naar de Lijst verwezen.

Als officieel orgaan van bet Verbond was eerst aangewezen het weekblad de JFcrLtuan, in 1867 opgericht. Sedert Januari 1877 bezit het Verbond een eigen orgaan in Je Werk-mansbode, die eerst als weekblad doch sedert 1 Mei 1890 als maandblad verscheen. Redacteur-administrateur van dit blad is de heer B. H. Heldt, sedert de oprichting Voorzitter van het Verbond, aan wiens welwillendheid do mededeeling van vele in dit overzicht vermelde bijzonderheden is te danken.

Het Verbond zag in verkap van tijd oen aantal vereenigingen, die aanvankelijk als afdeelingen waren toegetreden, zich weder afscheiden Voor vele daarvan lag de voorname reden in de aan de bondskas te betalen bijdrage, die voor de geldmiddelen der vereeniging een gevoelij? bezwaar opleverde. Ook na de afscheiding bleven deze echter in den geest van het Verbond werkzaam, en toonden vaak hare belangstelling door bijdragen in de kosten van den JVerlnnnmboik.

Bij het einde van 1893 telde het Verbond 23 afdeelingen met ongeveer 2500 leden.

xrn

It. Hot Nodorlandscli Werklletlon Vorboiul „ratriinoiiuini (Vmleiiijk oi-fdeol)

Dit Vorbojid ontstond door do aiuioiMislmliiiig van ecu aim tul worldicdeu, die zicli met de staatkundige eu godsdienstige rieliting, welke allengs in het Algeuieeu Neder-landseh Werkliedenverbond bovendreef', niet konden vereenigen. (¹) In 1876 werd door hen te Amsterdam eene vereeniging „ Fatrimoiiiam (Vaderlijk erfdeel)quot; opgericht, welker ' statuten bij Koninklijk Besluit van 11) Maart 1877, n . 9 werden goedgekeurd. Weldra word tot eene wijziging dezer statuten besloten, onder anderen strekkende tot vestiging van afdeelingen, en werd de naam der vereeniging gewijzigd in dien van: „ Neder-landseb Werkliedenverbond Patriinoiiimn (Vaderlijk erfdeel)quot;. De gewijzigde statuten verkregen de Koninklijke goedkeuring bij het Besluit van 29 Januari 1881, nquot;. 11.

Het doel van het Verbond en do middelen, waardoor het dat tracht te bereiken, blijken uit de navolgende artikelen der statuten:

_rJil. 1. Er bestaat in Nederland een Werkliedenverbond onder den naam van: Nederlandsch Werkliedenverbond „ Patrimonium (Vaderlijk Erfdeel)quot; hetwelk, iu de overtuiging dat Gods Woord en de tradition on zes volks do vertrouwbare grondslagen eener Christelijke maatschappij uitmaken, zich ten doel stelt, allerwege de konnis daarvan te verbreiden, om de liefde daartoe op te wekken, ten einde op deze grondslagen de belangen der maatschappij in haar geheel, die der werklieden in liet bijzonder, door alle geoorloofde middelen te bevorderen. De hoofdzetel is gevestigd to Amsterdam.

„Ati.. 2. Het Verbond tracht zijn doel te bereiken door middel van:

a. verbreiding van liet beginsel des VerlJonds bij monde en geschrifte;

h. vergaderingen, zoo mogelijk aan alle plaatsen des lands, tot het houden van voordrachten en onderlinge besprekingen over onderwerpen van godsdienstigen, zedolijken, (itaathuishoudkundigen eu maatschappelijken aard;

t'. besprekingen ter plaatse waar afdeelingen bestaan, van de geschiedenis dei-wereld in het algemeen, van de Vaderlaudsche historie in het bijzonder, mot jongelieden, inzonderheid met kinderen der leden;

lt;/. bevordering der oprichting van volksbibliotlieken ter verspreiding van positief Christelijke zuiver historische en degelijk wetenschappelijke konnis;

c, bevordering van theoretisch en practisch ambachtson dor wijs;

/'. bevordering van do afschaffing van allen niet noodzakelij kon arbeid op Zondag;

//. uitbreiding van kiesbevoegdheid;

h. oprichting van een Nederlandse!i pensioen-on onderstandsfonds voor werklieden eu hunne weduwen;

i. bevordering van bijzonder Christelijk onderwijs;

al wat verder met onderwerping aan (lods Woord, in het belang van het Ver-boud en zijne afdeelingen kan worden aangewend.

Bij statutenwijziging, goedgekeurd lj\j Koninklijk Besluit van 27 November 1888, n . 20 werd aan dit laatste artikel nog onder letter,/ toegevoegd als nieuw middel tot bereiking van het doel:

„ Bestrijding van de reglementeering der ontucht en van alles wat liet plegen van ontucht ais beroep kan doen beschouwen.quot;

Terwijl art. 3 der statuten van 1881 bepaalde: „Als officieel orgaan kiest het Verbond het weekblad Werkimmeriettdquot; werd dat in 1880 aldus gewijzigd: „Het Verbond geeft onder toezicht van zijn bestuur een eigen orgaan uitquot;. Van dien tijd dagteekent

III

¹

JPatrimoniim, oenenieumlemginy onder onze werklieden, toegelicht door S. B Xgt;.. Amsterdam J. Clausen , i87ö,

XVllI

(ligt; uitgifte van het Chrhlclijh Snriaal JVvel; hl ad voor Nederland , Patrimnniiim dat thans zijn 8ston jaargang is ingetreden.

Omtrent de organisatie van liet Verbond wordt aan de statuten en het hnishoudelyk reglement het volgende ontleend:

„Het Verhoud bestaat uit afdeelingeu en bijzondere leden.

„Om afdeeling van het Verbond te kunnen zijn moet eene plaatselijke vereeniging minstens 15 leden tellen, die onder een eigen bestuur en eigen huishoudelijk reglement, een zelfstandig bestaan hebben, mits ze in alles zich vrijwillig verbinden aan de artikelen dezer statuten.

„De leden der afdeelingen moeten den leeftijd van 18 jaren bereikt hebben en worden onderscheiden in gewone en buitengewone. Gewone leden zijn werklieden, om het even of zij handen- dan wel geestesarbeid verrichten; buitengewone loden zijn fabrieksheeren, werkbazen, neringdoenden en hooger geplaatsten in de maatschappij.

„Bijzondere leden zijn die buitengewone en gewone loden, welke hun domicilie hebben ter plaatse waar geen afdeelingen bestaan.quot; (Art. 4 der statuten.)

Elke plaatselijke Christelijke vereeniging van werklieden die als afdeeling wenscht te worden erkend moet haar huishoudelijk reglement aan het Verbondsbestuur overleggen, opdat er alles uit kunne worden verwijderd, wat tegen de statuten en het huishoudelijk Bondsreglement strijdt.

„Bijzondere leden verbinden zich aan dit Bondsreglement.quot; (Art. 2 huishoudelijk reglement.)

„Elke afdeeling verbindt zich uit haar midden te weren degenen, die een ergerlijk leven leiden, een oneerbaar bedrijf of beroep uitoefenenen zich, hetzij persoonlijk alleen, of in verbinding met anderen op eenigerlei wijze stellen tegen de door God gestolde ordeningen.

„Geene afdeeling kan als zoodanig worden toegelaten, wanneer 2 afdeelingen, of 20 gewone of 10 buitengewone of bijzondere leden, met redenen aan bet Verbondsbestuur bloot te leggen, zich er tegen verklaren.quot; (Art, 3 huishoudelijk reglement.)

'1 er wijl de bepaling der contributie voor de leden der afdeelingen aan de afdeelingen wordt overgelaten, bedraagt die der bijzondere loden voor gewone leden minstens 50 cents, voor buitengewone leden minstens een gulden. (Art. 5 der statuten.)

„De kosten door het Verbondsbestuur te maken, worden uit de bijdragen der afdeelingen bestreden; deze bijdragen worden, zoolang dit noodig blijkt, op 10 pet. dei-vaste bruto inkomsten van do afdeelingen bepaald. De contribution der bijzondere leden vlooien mede in de kas van het Verbondsbestuur.quot; (Art. 4 huishoudelijk reglement.)

liet Verbondsbestuur bestaat uit minstens? personen, uit de gewone leden gekozen. het wordt bijgestaan door eeno Commissie van advies, uit de buitengewone leden ter plaatse waar afdeelingen bestaan, benoemd, zonder echter ooit zijne zelfstandigheid te mogen prijsgeven

De keuze van het Verbondsbestuur geschiedt op eene in de maand Augustus te houden algemeene vergadering. Op deze vergadering hebben de afgevaardigden der afdeelingen, de algemeene en plaatselijke Commission van advies en het Verbondsbestuur zelf recht van stemming. Bijzondere leden hebben eene adviseorende stem.

Elke afdeeling zendt e'én afgevaardigde; boven do 100 leden tollende , voor elke 100 en onderdeden van dien, één afgevaardigde. Ieder afgevaardigde heeft één stem.

De 1ste Voorzitter wordt voor deze functie rechtstreeks door de Vergadering benoemd; de overige function (2de Voorzitter, 1ste en 2de Secretaris en Tste en 2de Penningmeester) door de gekozenen bij onderlinge schikking verdeeld. Op de woonplaats der bestuursleden behoeft niet te worden gelet, dan alleen in zooverre, dat de 1ste Secretaris dezelfde woonplaats heeft als de Voorzitter. Zooveel mogelijk echter zal uit de onderscheidene afdeelingen worden gekozen, opdat het belang van hot Verbond steeds boven dat eoner afdeeling worde gestold.

Het kiezen van eenon Eerevoorzitter geschiedt op voordracht van het Verbondsbestuur. De keuze der algemeene Commissie van Advies geschiedt uit de leden der af-deelmgscommissiën van advies. (Art. 6 en 7 dor statuten en art. 5 huishoudelijk regl.)

„Bij geschillen van welken aard ook, wordt door de Commissie van Advies, met den Eerevoorzitter van het Verbond, eene Commissie van Arbitrage benoemd, bestaande uit

XIX

4 gewone en 3 buitengewone leden; deze, na piirtijen, en do Commissie vun Advies en den Eerevoor/.itter te hebben gehoord, doet uitspraak in het hoogste ressort.quot; (Art. 3 huishoudelijk reglement.)

Als 1ste Voorzitter fungeert sedert de oprichting der vereeniging de Heer K. Katkii te Amsterdam, tevens Redacteur-Administratenr van het weekblad Palrimoniuin.

By het einde van 1893 telde bet Verbond 160 plaatselijke Vereenigingen, als at-deelingen tot het Verbond toegetreden, met ongeveer 13.000 leden, waarvan ongeveer 800 buitengewone.

Naar de jaren van oprichting splitsen zich deze afdoelingen als volgt:

Van 13 afdeelingen is het oprichtingsjaar niet opgegeven.

Vele dezer afdeelingen hebben ondersteuningsfondsen, bibliotheken, en andere inrichtingen ten behoeve barer leden, sommige ook speciale vakafdeelingen opgericht. Eene, namelijk die te Kampen heeft een Bouwfonds, dat 49 huisjes of huizen bezit. Daar de meeste afdeelingen de circulaire der Centrale Commissie niet hebben beantwoord, is het meeste, dat in de Lijst der arbeidersvereenigingen bij elke vereeniging is opgegeven, ontleend aan het Jaarboekje van het Verbond voor 1894. Volgens ontvangen mededeeling zijn echter deze opgaven nog alles behalve volledig.

Bovendien hebben zich in de provinciën Friesland, Noordholland, Overijssel, Drenthe, Groningen, Zuidholland en Gelderland, Provinciale Bonden van atdeelingeti van Patrimonium gevormd, bij welke evenwel niet altijd alle in de provinciën gevestigde afdeelingen zijn aangesloten.

Het doel der Provinciale Bonden is bijzondere behartiging van Provinciale belangen, Propaganda, euz.

De verliouding door het Verbond tegenover de sociale vraagstukken ingenomen , bli kt nader uit het hiernavolgende „Sociaal Programquot;, dat, hoewel eerst in 1894 défi-nitief vastgesteld, volledigheidshalve nog alhier wordt opgenomen.

„Jrl. 1. Opdat het komend geslacht weer naar God en zijn Woord worde teruggeroepen, vraagt , Patrimoniumquot; om wegneming van alle beletselen, die nog altydaan de oprichting van scholen met den Bijbel in den weg staan; met name om wegneming van de geldelijke bevoorrechting, die nog altijd aan de zoogenaamde neutrale school ten deel valt.quot;

XX

„Art. 2. Die Trijmaking van het ouderwijs vraagt. „Patrimoniumquot; ook voor de middelbare sehoieu. de gymnasia en de hoogere scholen, omdat bet den Ghristelijken werklieden aan de noodige voorliebting en leiding blyft ontbreken, zoo de wetenschap en allo hoogere kennis door de Overheid bijna uitsluitend wordt overgegeven aan mannen, die den Weg, de Waarheid en het Leven, dat in den Christus Gods is, verwerpen.quot;

lArl, 3. Opdat het Evangelie onder ons zijn vrijen loop hebbe, geen kerkelijke geschillen de Christen werklieden blijven verdoelen, en de armen vei zorging van de zijde der Christelijke kerken tot haar recht kome, vraagt „Patrimoniumquot; dat de Overheid zich van alle inmenging in het kerkelijk leven terugtrekke.quot;

„-'/W. 4. Opdat de werkman niet in de stoffidijke dingen onderga, maar als geroepen tot een eeuwig leven, zijn God op zijn heiligen dag kunne dienen , vraagt „Patrimonium quot; om zulk een vrijmaking van den dag des Heeren, dat alle slaatsche arbeid alsdan ruston kunne, ook opdat naar Gods Wet het lichaam zijn eisch hebbe en bet huiselijk leven bevorderd kunne worden.quot;

„Art. 5. Daar de zonde de schandvlek der natiën is, vraagt , Patrimoniimiquot;, dat de Overheid liet houden van hoerenhuizen bij de wet strafbaar stelle; dat zij bet onderzoek naar het vaderschap toelate; dat zij allen handel in binnen- en buitenlandsche loterijen were; dat zij breke met alles wat in Indië den vloek van den opium- en hier te lande van den drankduivel bevorderen kan; en dat naar Gods inzetting de doodstraf weder in onze strafwetgeving worde opgenomen.quot;

_nArl. 1). „Patrimoniumquot; vraagt, dat de rechtspositie van den soldaat en den matroos verbeterd worde; dat geen enkel ondergeschikte gedwongen worde zich door zijn meerderen met vloeken en Godslastering te hooren toespreken; dat liet leven naar Gods Wet voor elk Christen jonkman in het leger en op de vloot mogelijk worde gemaakt; en dat de plaatsvervanging worde afgeschaft.quot;

„Arl. 7. Daar de werklieden ten plattelande over geen middelen beschikken om hooge doktersrekeningen te betalen, vraagt „Patrimoniumquot; zoodanige regeling van de allopatische en homoeopathische geneeskundige bediening, dat ook een gewoon werkman en zijn gezin voldoende geneeskundige verzorging kunnen vinden.quot;

„Art. 8. Naardien de gedwongen vaccinatie de vrijheid van den burger teuakomt en voor velen de opvoeding van hun kinderen bemoeilijkt, vraagt „Patrimoniumquot; üf-schalfing van vaccinedwang.quot;

„Art. 'A Daar armenverzorging, anders dan die van de liefde Christi door zijn kerk of particulier initiatief uitgaat, den werkman vernedert en mot het proletariaat op een li|jB stelt, vraagt „Patrimoniumquot; dat alle armenverzorging voor den werkman van Overheidswege voorgoed overbodig worde gemaakt door goede regeling van het arbeiderspensioen bij ouderdom, verminking of ziekte. Hot ziet deze ponsion neering liefst zóó geregeld, dat de voorwaarden hiervoor in het arbeidscontract verplicht worden verklaard,quot;

„Art. 10. Daar do aan zich zelf overgelaten arbeid in zijn verhouding tot het met allerlei rechten bekleede kapitaal onvermijdelijk uit zijn natuurlyke voegen wordt gedrongen, vraagt „Patrimoniumquot;, dat de Overheid ook aan den arbeid die rechten verzekere, die voor zijn gedijen onmisbaar zijn. Het verstaat hieronder, dat van Overheidswege zekere bepalingen voor bet arbeidscontract verplicht worden gesteld, en wel met name wat aangaat de onder art. 9 genoemde pension ueenng en voorziening voor tijden van verminking of bij ziekte; dat de gehuwde vrouw en de kinderen onder de veertien jaar van het contract worden uitgesloten; dat een voor elk vak en elke streek onderscheidene bepaling voor den arbeidsduur als maximum met minimum loon worde vastgesteld; dat alle gedwongen winkelnering zij buitengesloten; dat alle betaling van loon terstond na afloop van den arbeid aanvange, in Nederlandscho mmit en buiten herbergen geschiede;

XXI

dat de Zondag huiten elk contract blijve, en dat den werkman zijne persoonlijke vrijheid na afloop van den arbeid volkomen gewaarborgd blijve.quot;

„Jrl. 11. Met gelijk doel vraagt „Patrimoniumquot; dat worde overgegaan tot een organisatie van den arbeid, allereerst door het oprichten van gemengde Kamers ran arbeid van patroons en werklieden, zoo in de steden als ten plattelande; dat in deze Kamers Tvan arbeid aan patroons en werklieden gelegenheid worde gegeven om ook afzonderlijk te vergaderen, en dat de Overheid de bedingen van het arbeidscontract niet regele dan na deze Kamers te hebben gehoord.quot;

,Arl. 12. Ten einde het ambacht racer in eere te brengen, vraagt „Patrimoniumquot; de invoering van een goed leerlingstelsel, alsmede de bevordering van theoretisch en practisch ambachtsonderw\is.quot;

„Art. 13. Om de werkeloosheid, die ramp voor den werkman die werken wil en niet kan, zooveel mogelijk te voorkomen en, komt ze voor, te verhelpen, vraagt „Patrimonium, dat de Overheid, voor zoover zij als werkgeefster optreedt, buitengewone werken niet te snel laten afmaken, daar dit vreemdelingen herwaarts lokt en, zijn ze afgeloopen, de ellende vermeerdert: dat hetgeen daarvoor vatbaar is worde uitgesteld tot de maanden waarin het overige werk het slapst is; en dat particuliere werken, die anders blijven liggen, maar kunnen ondernomen worden, in tijden van werkeloosheid worden ter hand gevat, daarbij rekening houdende met de Goddelijke roeping van de patroons tegenover de arbeiders.quot;

₁Art. 14. Daar een slechte woning het arbeidersgezin lichamelijk en zedelijk schaadt vraagt „Patrimoniumquot;, dat al wat niet met eere voor een mensch bewoonbaar is, van Overheidswege onbewoonbaar worde verklaard; en dat de arbeiderswoningen van een zeker type van alle belastingen, die den huurder drukken, worden vrijgesteld.quot;

tArl. 15. Naardien het erfrecht in te verre graden doelloos kapitaal ophoopt vraagt „Patrimoniumquot;, dat het erfrecht tot minder graden dan thans beperkt worde en dat de aldus vrijkomende kapitalen worden aangewend om de werklieden voor hun aandeel in het pensioenfonds enz. te ontlasten.quot;

,Arl. 16. Overmits krachtens de natuur der zaak de beschikking over den bodem niet aan hetzelfde recht mag onderworpen worden als de beschikking over roerend goed, zoo vraagt „Patrimoniumquot;: 1quot;. dat in de wetgeving van ons land de mogelijkheid geboren worde, dat door onteigening van den bodem binnen zekeren kring om elke gemeente, aan de inwoners de gelegenheid geopend worde om bij erfpacht een plek voor woning en een akker ter bebouwing of ook gelegenheid voor de uitoefening van een ander bedrijf te vinden; 2quot;, dat voor het pachtcontract bindende bepalingen worden vastgesteld, die den landbouwer dan eerst tot betaling verplichten, als er werkelijke winst door hem behaald is (zie ai^-t. 1628 en 1629 Burgerlijk Wetboek); die hem tevens vergoeding toezeggen voor aangebrachte verbetering in alles, wat land of hoeve betreft; hem, zoo hij anders geen reden tot klachten geeft, het duurzaam verblijf op zijn hoeve verzekeren, en bij versterf hem zeker recht van opvolging voor een zijner zonen waarborgen. Voorts, dat de hoeveelheid grond, die iemand bezitten mag, beperkt worde, en voor den eigengeërfden landbouwer de nadeelige gevolgen van deeling van zijn goed bij versterf, voorkomen worde. En eindelijk, dat eon Rijkscredietbank en Rijkshypotheekbank voor den landbouw worden opgericht.quot;

_vArl, 17. Daar in de naburige landen een bescherming van de nijverheid is inge« voerd, die maakt dat men uit deze landen naar het buitenland onder den prijs verkoopt, zoo vraagt „Patrimoniumquot;: I quot;. dat ook hier te lande door het tarief van inkomende rechten zoodanige bescherming aan den arbeid worde verleend, dat het werk den Neder-landschen werkman niet uit de handen worde genomen en de nationale nijverheid ten onder ga; 2quot;. dat alle arbeid in gevangenissen, die de particuliere nijverheid benadeelt, ophoude; 3quot;. dat de toleenheid tusschen Nederland en zijne Koloniënworde hersteld.quot;

xxir

III. De Nederlandsclie Roomsch-Katholieke Volksbond.

Omtrent de aanleiding tot de oprichting van dezen Boud blijkt uiteen opstel voorkomende op blad/.. 42 van het Jaarboekje voor 1891, onder redactie van het Centraal Bestuur van den Bond uitgegeven, het navolgende;

Bij gelegenheid der Loo-feesten (feesten ter eere van het 50jarig priesterschap van 7a. H. Paus Leo XIII) in Februari 1888 gevierd, had het bij vele Katholieken te Amsterdam teleurstelling veroorzaakt, dat deelneming aan de feestelijke bijeenkomsten ten gevolge der betrekkelijk hooge entreegelden voor vele mingegoeden onmogelijk was geweest. Dit gaf deu beer W. 0. J. I'asstooks aanleiding tot het beleggen van bijeenkomsten om middelen te beramen ten einde eene herhaling daarvan in de toekomst te verhinderen. Op eene dezer bijeenkomsten werd (den 4den Maart 1888) de Nederlandsclie Roomsch-Katholieke Volksbond opgericht.

Ofschoon uit den werkmansstand en de kleine burgerij voortgekomen, aldus wordt medegedeeld, werd de Bond toegankelijk gesteld voor alle klassen der maatschappij. Niet één stand zou zich vijandig stellen tegenover alle andere — eene soort van socialistische democratie — maar alle klassen zouden broederlijk werkzaam zijn in 't belang van allen.

De Statuten werden door Z. D. H. den Bisschop van Haarlem goedgekeurd, die tevens een geestelijken raadsman aan deu Bond toevoegde. Zij verkregen vervolgens dc Koninklijke goedkeuring bij Besluit vnn 29 September 1888 ir. 21.

Eene latere wijziging daarin werd goedgekeurd bij Koninklijk Besluit van 30 Augustus 1893 nquot;. 29, waarbij evenwel niets werd veranderd in het doel van den Bond of in de middelen ter bereiking van dit doel. Deze zijn in de Statuten aldus omschreven:

„Jc/. 1. De Bond heeft ten doel door samenwerking zijner leden in den geest en volgens de beginselen der Roomsch-Katholieke Kerk, vooral den werkmansstand en de kleine burgerij te beveiligen tegen de sociale dwalingen van onzen tijd.quot;

„Art. 2. Die samenwerking toont zich in. een openlijk en godsdienstig optreden van den Bond als zoodanig ook bü vergaderingen en feestvieringen;

in het houden van vriendschappelijke bijeenkomsten op gezette tijden; in onderlinge bespreking van wederzijdsche stoffelijke en zedelijke belangen; in het houden en bijwonen van nuttige voordrachten en lezingen ;

in het verschaffen van degelijke lectuur;

in het verstrekken van onderlinge stoffelijke hulp Itij hoogen ouderdom of ongeval, bij voorkeur uit een daartoe door de leden zeiven gevormde kas;

eindelijk in bet van bondswege bezorgen der uitvaart van de gestorven leden, in de parochiekerk waartoe zij behoorden.quot;

Omtrent de inrichting van den hond wordt aan de Statuten en het Reglement voor den Centralen Raad het navolgende ontleend:

„Als gewone leden van den Bond kunnen worden toegelaten alle Roomsch-Katho-lieke mannen, die den leeftijd van 18 jaar bereikt hebben en aan het Bestuur vim voldoend zedelijken godsdienstig gedrag voorkomen.quot; „De leden verplichten zich tot eene wekelijksche geldelijke bijdrage ter bestrijding der kosten.quot;

, Als buitengewone leden kunnen worden aangenomen al degenen, die zich op eeni-gerlei wijze verdienstelijk maken voor het door den Bond beoogde doel, hetzij door geldelijke bijdragen, hetzij door zedelijken steun aan den Bond geschonken.quot;

„De eerstgenoemden dragen den naam van eereleden, de laatsten den naam van loden van verdienste.quot; (Art. 3 en 4 der Statuten.)

,üe Hond is verdeeld iu afdeelingen, van welke in elke gemeente ééne kan worden gevestigd. Klko dier afdeelingen vraagt voor zich rechtspersoonlijkheid aan en is daardoor zelfstandig bevoegd en aaiisprnkelijk ten aanzien van haar financieel beheer.quot;

„De hoofdzetel van den Hond is te Amsterdam gevestigd,quot; (Art. 5 der Statuten.) „Aan bet hoofd van den Bond staat een Centraal Bestuur samengesteld uit negen leden. Een priester door Z. I). II. den Bisschop van Haarlem aangewo/.en, staat dit bestuur als raadsman ter zijde.quot;

XXI TI

«Voor elke aftleeling /al het Bestnuf ovóueons uit negen leden zijn samengesteld, die in huu beheer worden ter zijde gestaan door een daartoe door den Bisschop van het diocees, waarin die afdeeling gevestigd is, aan te wijzen geestelijken raadsman,quot; (Art. (5 en 7 der Statuten.)

«Ter verzekering van de gemeenschap en de samenwerking tnsschen de afdeelingen bestaat een Centrale Raad

„Deze Baad is samengesteld uit daartoe door de afdeelingen gekozen afgevaardigden. Tedere afdeeling heeft voor elk vol honderdtal stemgerechtigde leden één afgevaardigde. Wanneer meerdere kleine afdeelingen zoodanig getal kunnen samenbrengen, zal één afgevaardigde hunne belangen vertegenwoordigen.

«Het mandaat der afgevaardigden duurt twee jaren.quot; (Art 1 en 2 Reglement van den Centralen Baad)

Door en nit den Centralen Raad worden de leden van het Centraal Bestuur gekozen.

«Het getal bestuursleden is over de verschillende afdeelingen verdeeld met dien verstande , dat uit Amsterdam drie leden zitting hebben en uit iedere andere afdeeling niet meer dan twee Bestuursleden kunnen gekozen worden.quot;

«Het mandaat der Bestuursleden duurt twee jaren. Ztf regelen de werkzaamheden onderling, doch steeds zóó, dat de Voorzitter, de Secretaris en de Penningmeester te Amsterdam woonachtig zijn.quot; (Art 3 en 4 Reglement van den Centralen Raad).

De taak vau het Centraal Bestuur is:

.it. het oprichten van afdeelingen;

«//. het waken voor de naleving der Statuten:

«c. het vertegenwoordigen van den Hond i)ii elk gemeenschappelijk optreden :

„(I. het tusschenbeide komen in het, beheer van die afdeelingen. die geen Geestelijken Adviseur hebben, of waar deze verhinderd is, in die gevallen waarin de Adviseur van het Centraal Bestuur dit voor buitengewone omstandigheden noodig oordeelt.'' (Art. quot;gt; Reglement van den Centralen Raad.)

Eens per jaar, in de maand April, wordt eene Algemeene Vergadering van den Centralen Raad gehouden ter plaatse door de vorige Vergadering aangewezen. In buitengewone gevallen heeft het Bestuur het recht de afgevaardigden tot eene buitengewone algemeene vergadering bijeen te roepen, en is daartoe verplicht op verzoek van 'j-. der afdeelingen, vertegenwoordigende '/.t 'Ier afgevaardigden. (Art. G en 11 Reglement van don Centralen Raad.)

Voorstellen der afdeelingen moeten uiterlijk zes weken vóór de Algemeene Vergadering worden ingezonden. Zij worden , alvorens in de Algemeene Vergadering gebracht te worden, aan het oordeel en de goedkeuring van den Geestelijken Adviseur van het Centraal Bestuur onderworpen, die in geval van twijfel Z. D. II. den Bisschop zal raadplegen. (Art. 7 Reglement van den Centralen Raad.)

«Tot bestrijding der kosten van liet Centraal Bestuur wordt uit de kas der verschillende afdeelingen eene jaarlijksche liijdrnge geheven, berekend tegen vijfcent voor elk stemgerechtigd lid der afdeeling.

«Elke eventueele verhooging van die bijdrage kan slechts op eene Algemeene Vergadering door de afgevaardigden met algemeene stemmen worden aangenomen.quot; (Art. 14 Reglement van den Centralen Raad.)

«Alle geschillen, zoowel het Centraal Bestuur als iedere afdeeling in het bijzonder betreffende, zullen — voor zoover deze volgens de bepalingen van het burgerlijk recht voor scheidsrechterlijke beslissing vatbaar zijn — onderworpen worden aan de uitspraak van den Geestelijken Adviseur, respectievelijk van het Centraal Bestuur of van de afdeeling waar het geschil is ontstaan. Zelfs waar deze meent te moeten opkomen tegen een maatregel, door den Centralen Raad of een der afdeelingsveïgaderingen met algemeene of meerderheid van stemmen genomen, zal de uitvoering van het genomen besluit moeten worden gesehorst en de zaak aan de beslissing van de diocesane overheid (voor zoover het Centraal Bestuur betreft aan den Bisschop van Haarlem) worden voorgelegd. Aan de uitspraak van dezen zal men zich steeds onvoorwaardelijk en onmiddellijk moeten onderwerpen.'quot; (Art. 7 der Statuten.)

XXTT

, Veranderingen in do Statu ten kunnen niet gebracht worden, tenzü bij besluit van eene daartoe oxpressclijk beroepen Algemeeue Vergadering en met ²/_;, der stemmen van de ter vergadering aanwezige leden.quot;

Alvorens van kraclit te zijn behoeven dergelijke veranderingen bovendien de goedkeuring van H. M. de Koningin en van /. D. H. den Bisschop van Maarleni.quot; (Art. 9 der Statuten.)

Voorzitter van het Centraal Bestuur en tevens van het Bestuur dor afdeeliug Amsterdam is sedert de oprichting van den Bond de Heer W. (!. J. Passïooks.

Bij het einde van 1893 telde de Hond 12 Afdeelingen, gevestigd te Amsterdam, Haarlem, Rotterdam, 's Gravenhago, Vlissiugen, Delft, Schiedam, (ionda, Heemstede, Dordrecht, Edam en ilooru met te zamen ongeveer 11.000 gewone leden.

Nadere bijzonderheden omtrent deze afdeelingen zijn opgenomen in do hierachter volgende Lijst van arbeidersvereenigiugen. Gelijk daaruit blijkt omvatten de afdeelingen weder talrijke onderafdeelingen ten deele aan onderlinge ondersteuning in moeielijke omstandigheden, ten deele aan onderlinge ontwikkeling en beschaving, teu deele aan bespreking en bevordering van vakbelangen gewijd.

De oprichting der in de laatste plaats bedoelde vakvereenigingen werd krachtig bevorderd door het besluit vmi het Centraal Bestuur om ter herdenking vim het vijfjarig bestaan van den Bond oen Congres van Roomsch-Katholieke. vakvereenigingen te honden. Tot de bijwoniug van dit Congres werden nitgenoodigd niet alleen de vakvereenigingen van den Hond zeiven, maar tevens alle vereenigingen, die instemmen met de. meening, dat alleen langs ordelijken en wettigen weg miar verbetering van toestanden mag worden gestreefd, en tevens, dat die verbetering alleen kan worden verkregen op de voorwaarden nedergelegd in de Encycliek van Paus Leo XI11: Rcrnm mmnm. Aan dit Congres dat 15 en 10 Mei 1893 te Rotterdam werd gehouden, werd door 49 Vereenigingen, waarvan 37 tot den Roomsch-Katholiekeu Volksbond behoorende, deelgenomen.

Nevens deze Katholieke bondsorganisatie, welker Afdeelingen alle tot het Bisdom Haarlem behooren, bestaat sedert korten tijd ook een Bond van lioomsch-Katholieke Werkliedenvereenigingen in het Aartsbisdom Utrecht. Van de statuten van dezen Bond werd geene mededeeling ontvangen; voor zooveel bleek i.s de Koninklijke goedkeuring daarop nog niet verleend. Afdeelingen van dezen Bond zijn gevestigd te Utrecht, Almelo, Deventer, Enschedé, Haaksbergen, Hengelo, Oldenzaal en Zwolle. Het zij voldoende te verwijzen naar hetgeen omtrent deze afdeelingen in de Lijst van Arbeiders-vereenigingen is medegedeeld.

IV. De Sociaal Bemocnitisclie Bond.

Ofschoon, gelijk hierboven werd medegedeeld, het Bestuur van dezen Bond bezwaar maakte om aan de Centrale Oonnnissie inlichtingen te verschaffen, en ook slechts enkele afdeelingen de door baar verzonden circulaire beantwoordden, kan uit gedrukte bronnen en bijzondere mededeelingeu omtrent dezen Bond het navolgen'de worden medegedeeld.

De eerste Sociaal Democratische Vereenigiug, zich in hoofdzaak stellende op het standpunt van het program, door de Duitsche Socialistiscbe Arbeiderspartij in 1875 op een Congres te öotlia aangenomen, werd in 1878 te Amsterdam opgericht. Nadat zich in 1880 dergelijke vereenigingen te 's Gravenhage en te Haarlem en in 1881 te Rotterdam hadden gevestigd, vereenigden zich deze in laatstgemeld jaar tot eenen Sociaal Democratisehen Bond, waartoe allengs meerdere afdeelingen toetraden. (¹)

Toen eenigen tijd later op de statuten van den Bond de Koninklijke goedkeuring werd gevraagd, ontmoette de inwilliging van dit verzoek van de zijde der Regeering bezwaar. Bij Koninklijk Besluit van 23 Maart 1884, u⁰. 9, werd overwogen:

¹

B, Bymholt , Oesc/iiedenis der Arheidevshemging in Nederland, Nijmegen 1893, pag. 219, 234, 281 Ö93 en volgende.

XX V'

, (lat do genoeinde Voreeiiiging /.icli, volgons Imi'c statuten, ten duel stelt „de stoffelyke, staatkumlige en zeiielijkc verbeterliig der inaatsuliappijquot; en dat doel tracht te bereiken o. a. door „liet uitgeven van een orgaan en van geschriften tot ontwikkeling en propagandaquot; en door „ het aanwenden van al die middelen, die strekken kunnen tot welzijn van den Bondquot;;

„dat iu het door de Vereeniging uitgegeven orgaan en de door liaar verspreide geschriften steeds wordt aangespoord tot liet plegen van handelingen, die niet eene vreedzame uitoefening van de hij de Grond wet en andere wetten gewaarborgde rechten niet vereenigbaar zijn;

„dat voorts op de aan adressanten van Regeeringswege gedane vraag, wat te begrijpen was onder do algemeeue uitdrukking: „al die niiddeleu, die strekken kunnen tot welzijn van den Hondquot;, en of de vereeniging verwerpt alle volgens de wet niet geoorloofde middelen, zoomede alle middelen, die de openbare orde en rust in gevaar kunnen brengen, ontwijkend, althans niet in bevredigenden zin is geantwoord;

„dat het algemeen belang niet toelaat, dat een vereeniging als deze optrede als rechtspersoon.quot;

Op deze gronden werd op het verzoek afwijzend beschikt.

Zoowel het Reglement van den Bond als het daarbij belioorende progranima schijnen herhaaldelijk te zijn gewijzigd. Zooals liet thans luidt bevat het Progranima de volgende ] Hinten:

„1quot;. Algemeen gelijk, direkt kies- en stemrecht met geheime stemming door alle staatsburgers voor alle verkiezingen van staats- en gemeentebestuur.

,2'. Direkte wetgeving door het volk.

Beslissing over oorlog en vrede door het volk.

„li'. Algemeene weerpliclit en dus afschafling van staande legers.

,4'. Afschaffing van alle wetten, die de vrije uiting van meening in pers en vergaderingen . het vrije donken en het openbaar onderzoek beperken.

„5'. Ivostelooze rechtspleging voor en rechtspraak door het volk.

,0'. Verplicht vrij onderwijs, de kosten te dragen door den staat. Onderhoud gedurende den leertijd, vau staats- of gemeentewege, der kinderen die daaraan behoefte hebben. Scheiding tusschen kerk en staat.

,7quot;. Afschaffing van alle wetten, die aan de vrouw minder rechten toekennen dan aan den man.

„Dn Sociaal Demokratisehe partij verlangt ten einde dit doel spoediger te bereiken :

„1quot;. Een progressieve successiebelasting (opklimmende belasting op de erfenissen).

„2quot;. Een enkele progressieve (trapsgewijze) inkonistenbelasting voor staat en gemeente ter vervanging van alle bestaande belastingen.

,3quot;. Onbeperkt recht van vereeniging.

,4'. Een normalen arbeidsdag overeenkomstig de behoeften der maatsehappij. De staat is verplicht den rustdag zooveel mogelijk voor iederen burger te handhaven.

„5quot;. Verbod van kinderarbeid en regeling van den vrouwenarbeid in verband met de eischen der gezondheid.

„tv'. Wet oi) den arbeid.

Streng toezicht op alle woningen, werkplaatsen en levonsniiddelen.

„7quot;. Regeling van den arbeid in de gevangenissen.

,8'. Eigen bestuur van alle hulp- en ondersteuningskassen voor arbeiders, door den staat te vormen.quot;

IV

XXVI

Wat do inricliting van don Hond Itcl.rof't, wordt aan hot tlians goldendo Roglomont li(!t voloonde ontleend ;

,Do Sociaal Deinucrutisclio Uond in Nederland bestaat uit plaatselijke afdceliiigen, Sïoheinic en verspreide leden. In iedere ])laata kan sleehts één afdeeling y.jjn. Elke afdee-linff regelt zelve haar eigeu organisatie naar lokale behoeften en omstandigheden . mits niet strijdig met het program of met liet algemeen reglement.'' (Artt. I en 2.)

„Als minstens 10 personen zich aanslnilen, vormen zij eene afdeeling, zoodra haar reglement door den Gentralen liaad bevonden is niet in strijd met de Bondsstatuten te /.ijii. Bij verschil van meening hierover heslist het Congres en hij staking van stemmen het referendum.quot; (Art. 7.)

„Gieene afdeeling kan als zoodanig aangesloten zijn hij eenige andere politieke of soeiale combinatie, die zich ten doel stelt eenig onderdeel van het sociaal-democratische program te verwezenlijken.quot; (Art. 8.)

Daarentegen behoudt elk lid individueel do vrijheid tot'zoodanig doel met andere corporaties mede te werken, mits daardoor niet aansprakelijk wordende voor handelingen ten nadeele der sociaal-democratische partij. (Art. 4.)

Voor elk betalend lid wordt door de afdeeling 1 cent per week aan den Bond bijgedragen. (Art. 9.)

„Lid van de afdeelingen kunnen worden zij, die door instennning met het doel van den Bond zich ojigeven tot inschrijving op de ledenlijst, doch niet heneden don leeftijd van 18 jaar. Men kan zich ook opgeven bij den Gentralen Raad. Van plaatsen, waar afdeelingen bestaan, neemt de Centrale Raad wel geheime, doch geen verspreide leden aan ; de geheime . bij den Centralen Raad aangesloten leden, betalen eene contributie van minstens f 2.?gt;0 per jaar.quot; (Art. 3.)

„Jaarlijks heeft op de Kerstdagen een Congres plaats van afgevaardigden uit nllo afdeelingen ter regeling van de partijaangelegenhcdenquot; (Art. 10). Elke afdeeling van 10 tot 50 leden sterk brengt ééne stem uit en voor elke volgende 50 leden eveneens. (Art. 13.)

„Het Congres wijst jaarlijks de afdeeling aan. waar de Centrale Raad gevestigd zal zijn.quot; (Art. 14.)

„De Congresbesluiten zijn. niet geldig, tenzij zij door het referendum zijn goedgekeurd. Voorstellen, op het Congres verworpen, worden ook aan liet referendum onderworpen. dat binnen 0 weken na het Congres moet zijn afgeloopen.quot; (Art. 15.)

„De Centrale Raad bestaat uit 7 personen, gekozen in en door de afdeeling waar de Raad gevestigd is.quot; (Art. 17.) Om tot lid te worden gekozen uioet men minstens 1 jaar lid der partij zijn. de leden zijn herkiesbaar zoo de Centrale Raad langer dan 1 jaar in dezelfde plaats blijft, (Art. 20.)

„De Centrale Raad vertegenwoordigt den Sociaal-Democratischen Bond, is verantwoordelijk voor de handhaving der beginselen, neergelegd in het program, en treedt overal tusschenbeiden waar dit beginsel in gevaar wordt gesteld.quot; (Art. 18.)

„In belangrijke gevallen, ter beslissing van den Centralen Raad, handelt deze in overleg met de afdeelingen die verplicht zijn zich aan de genomen hesluiten te onderwerpen, met beroep op het Congres.quot; (Art. 24.)

In buitengewone gevallen heeft de Centrale Raad, na overleg met de persgroep, het recht een buitengewoon Congres bijeen te roepen; dit moei bijeengeroepen worden wanneer 5 afdeelingen, mits niet in ééne provincie, dit, met redenen omkleed, aanvragen. (Art. 21.)

„De Persgroep bestaat uit do redacties der volksbladen, door het Congres erkend, die bij de sociaal-democratische partij zijn aangesloten, als ook uit personen, die als min of meer vaste medewerkers daarin kunnen opgenomen worden.quot;

„Zij houdt een waakzaam oog op het redactioneel gedeelte der partijbladen, opdat zij niet in strijd komen met de beginselen der sociaal-democratische partij.quot; (Artt, 24 en 25.)

Als vestigingsplaats van den Centralen Raad was eerst 's Gravenbage aangewezen; in 1890 werd die naar Amsterdam overgebracht. Orgaan van den Bond is sedert 1 Maart 1884 HeeltI vnov .Uien, eerst weekblad, later 2 of 3 maal per week, een tijdlang zelfs dagelijks, doch thans weder 3maal 's weeks verschijnende.

XXVTI

Op het Congres, in December 1892 te Zwolle geliornlen, werd eeue motie uaugc-nomen van den volgenden inhoud:

„De Sociaul-Domocratische partij is een revolutionaire partij, omdat, zij zich plaatst op liet standpunt, dat alleen afschaffing van het privaatbezit een einde kan maken aan de wanverhoudingen.

, Voor het proletariaat toch is een duurzame verbetering op den grondslag der tegenwoordige niaatschappij niet mogelijk.

„De tactiek der Sociaal-Democratische partij is verder een revolutionaire, omdat zij niet gelooft aan het geleidelijk ingroeien der bestaande maatschappij in een socialistische, maar de omverwerping der bestaande maatschappelijke orde beoogt met alle haar ten dienste staande wettige of onwettige, vredelievende of gewelddadige middelen.quot;

Nadat dit besluit door het referendum was goedgekeurd en in December 1893 weder een Congres te Groningen was gehouden, is eene strafvervolging ingesteld tegen een drietal bestuursleden, op grond dat de Boud na aauneming dexer motie y.on zijn geworden eene vereeniging strijdig met de openbare orde, en dus ceno bij dc wet verboden ver-eeniging, waarvan het lidmaatschap strafbaar is. Eene uitspraak in hoogste ressort is in deze zaak nog niet gevallen.

De Sociaal-Democratische Hond telde op het einde van 1893 99 afdeelingen; aan het ledental wordt geene openbaflrheid gegeven.

Naast deze 4 algemcene Bonden bestaan er nog verschillende Bonden van vak-vereenigiugen, zooals de Algemeene Nederlandsche Typografenbond (n⁰. 431 der Lijst), de Nederlandsche Internationale Sigaren- en Tabuksbcwerkersbond (nquot;. 468), de Nederlandsche Tinunerliedenbond (n . 430), de Algemeene Mcubelmakersbond (n . 428) en andere. Een overzicht van de geschiedenis en werkzaamheid dezer Vakbonden en van andere op zich zelf staande Vakvereenigingen zon ongetwijfeld zeer belangrijk zijn, doch nog een nader onderzoek vereischen.

S 4. Samenvatting der uitkomsten van het onderzoek.

Met het oog op den omvang van dc lijst der arbeidersvereenigingen schijnt het wenschelijk in enkele tabellen sommige uitkomsten van het onderzoek zooveel mogelijk samen te vatten.

Otschoon di' ver/.ameleijfers slechts eene betrekkelijke waarde kunnen hebben, daalde gegevens, waaruit zij getrokken werden, dikwijls onvolledig zijn, kunnen zij toch in staat stellen eenigszins een beeld te verkrijgen zoowel vim het aantal vereenigingen naar 'haren aard gesplitst, als van het ledental en do geldmiddelen waarover zij beschikken.

Opgemerkt zij hierbij nog dat de opgaven van de arbeidersvereenigingen ontvangen, blijkens de wijze waarop de vragen in de hierboven medegedeelde vragenlijst werden gesteld, moeten geacht worden betrekking te hebben, voor zooveel ledental en kapitaal betreft, op het tijdstip waarop die lijsi; door de besturen werd ingevuld (derhalve het midden van 1893). terwijl de medegedeelde cijfers omtrent inkomsten en uitgaven betrekking hebben op het dienstjaar voorafgaande aan het onderzoek (derhalve 1892 of 1892 93).

In dit overzicht zijn de gemeenten telkens gesplitst in twee groepen. De eerste: „voornaamste gemeentenquot; bevat die, welke bij de laatste volkstelling 20.000 of' meer inwoners telden, te weten: Breda, 's llertofeubosch, Tilburg, Anihem, N ijmegen, Delft, Dordrecht, 's Gravenhage, Leiden, llotterdam, Schiedam, Amsterdam, Haarlem, Helder, Nieuwer-Amstel, Amersfoort, Utrecht, Leeuwarden, Zwolle, Deventer, Groningen en Maastricht, dus eene groep met een Injmi uitsluitend stedelijk karakter (gezamenlijk zielental op 31 December 1892 1,500,704). Do tweede groep: „overige gemeentenquot; bevat de kleinere steden en het platteland (gezamenlijk zielental op hetzelfde tijdstip 3.102,872.j

[n de eerste plaats is het van belang na te gaan den aard der iweeniyingmi en de lijdslippcii ran opriclUinij.

Hoewel, gelijk hierboven is medegedeeld, bij liet opstellen van de Lijst op grond van den gemengden aard vuu vele iirbeidersvereenigingen is afgezien van liet denkbeeld om daar eenc iudeeling in rubrieken in toepassing te brengen, kwam hot toch wel van belang voor, hier eene dergelijke onderscheiding te maken. Daarbij zijn onder „Alge-meenequot; en ,Vakverecnigingenquot; gebracht al die vereeuigingen, welke zich ten doel stellen de algemeene en vakbelangen harer leden tc bevorderen, ook al strekt hare werkzaamheid zich tevens uit tot het gebied der rubrieken: „Onderlinghulpbetoon en verzekeringquot; of „Nut en vermaakquot;; terwijl onder de beide laatste rubrieken alleen die vereeiiigingen gebracht zijn, wier bemoeiing zich uitsluitend tot zoodanig beperkt gebied bepaalt.

XXIX

Waar geen zekerheid omtrent den aard eener vereeniging kon worden verkregen of geene gegevens waren ingekomen werd de vereeniging onder de rubriek oivnV/e geteld.

Wat aangaat do in kolom 1 aangenomen tijdperken, /,ij opgemerkt, dat het eerste tijdvak omvat den tijd vóór de invoering van den Code Pénal. De volgende periode strekt zich uit tot 1855, het jaar van de invoering der wet op het recht van vereeniging en vergadering. Daarna zijn lojarige tijdperken genomen, waarin dat vau 1875—1885 vrij spoedig volgt op de opheffing van het coalitieverhod hij tie wet van 1872.

Ten slotte is eene groep aangenomen voor die vereonigiugeu, waarbij geen oprichtingsjaar werd opgegeven.

10

3

— 1

XXX

Dat het totaal der vereeuigingen, in deze tabel voorkomende voor elke provincie en liet l?\jk niet overeenkomt met dat van de ,Lijst der Vereeuigingenquot; vindt hierin zijne oorzaak, dat bij deze tabellen alle ook onder volgletters opgegeven vereeuigingen afzonderlijk zijn geteld.

Het feit, dat verreweg de meeste vereehigingen, wier opricktingsjaar bekend is, in de jaren na 1885 bleken te zijn opgericht, zal wel een gevolg wezen daarvan, dat vole ver-eenigingen van vroeger jaren dateerende, vóór 1893 weder waren teniet gegaan, maar vooral ook, dat in de latere jaren liet vereenigingsleven onder de arbeiders ontegenzeggelijk meer omvang beeft verkregen.

Dat in de jaren na 1885 in de .overige gemeentenquot; niet minder dan 165 alg'ineene vereeuigingen tot stand kwamen (tegen slechts 35 in de „voornaamste gemeentenquot;) vindt zijne verklaring in de groote uitbreiding, welke bet Nederlandsch Werkliedenverbond „Patrimoniumquot; in die jaren onderging, vooral in liet noorden des lands. In Friesland en Groningen alleen werden in de genoemde jaren in de kleinere gemeenten niet minder dan 8-1 algemeene vereeuigingen, meest alle afdeelingen van genoemd Verbond, opgericht.

Ten aanzien van het in kolom 33 genoemde cijfer van Lo7 algemeene vereenigingen in de kleinere gemeenten ties lands, waarvan geen oprichtingsjaar is vermeld, zij opgemerkt, dat voornamelijk de afdeelingen van den Sociaal-Democratischen Bond in Noord-holland, Friesland en Groningen hiertoe hebben bijgedragen.

De volgende tabel geeft, met weglating van de jaren van oprichting eene recapitulatie van de vorige, welke geene nadere verklaring schijnt te behoeven. Duidelijker nog dan uit de vorige blijkt hier de onderlinge verhouding der verschillende groepen van vereenigingen in de verschillende provinciën, in do voornaamste en overige gemeenten en in het Rijk. quot;

XXXI

Uil, deze tabel blijkt de ovewegemle invloefl (lev voornaamste gemeenten in de groep der vakvcreenigingen. Tcgeiuiver 15gt;0 vakvereeuigingen in deze gempeuten staan slechts 30 in de overige, ifet zijn voornamelijk de groote steden van Zuid- en Nooi'd-bolland en vervolgens die van (Jelderland welke liiertoe bijdragen.

Ook trekt liet de aandaeht, dat terwijl van de öO vereenigingen in Noordbrabant niet minder dan 29 tot de groep der vereenigingen tot nut en vermaak beliooren, dit in Friesland slechts bleek van 4 van de 124 en in Groningen van 4 van de 132 vereenigingen.

Omtrent bet hdeukl werd ten aanzien van 71! der 1203 vereenigingen opgave ontvangen. De volgende tabel geeft hiervan een overzicht.

Axxn

XXX'lTt

Het getal leden der groote Algeraeeue bonden rn der vakbcmdon is hierbij niet medegetcld omdat deze reeds in de Afdeelingen dier Honden vooi'koiueu. Eene uitzondering iw gemaakt voor hot onder nquot;. 429 in de I (ijst voorkomende Algemeen Nederlaudscli Begrafenisfonds, opgericht door hot Algemeen Nederlandseh Werk lieden verbond en gevestigd te Amsterdam, waarvan slechts het ledental van zeer enkele afdeelingen was opgegeven, en dat daarom niet zijne 8288 leden geteld is bij de overige vereenigingen tot onderling hulpbetoon en verzekering in de voornaamste gemeenten van Noordholland. Het bij deze groep in do tabel uitgetrokken cijfer van 13,420 leden is dus zeker te groot en omvat personen, die hetzij bij de overige gemeenten dier provincie, betzij bij andere provinciën behooren.

De getallen der leden van groepen van vereenigingen van verschillenden aard zyn niet samengeteld, omdat dit aanleiding zou geven tot dubbele telling, zoo dikwijls b. v. een lid eener algemeene vereeuiging tevens lid is van een of meer andere vereenigingen.

Tegen de optelling der ledentallen van dezelfde groep van vereenigingen bestond dit bezwaar niet of althans in mindere mate. Uit den aard der zaak zal het zeer zelden voorkomen, dat dezelfde persoon lid i.s van meer dan eene algemeene of vak^ereeniging, en dit mag ook bij de beide andere groepen vermoed worden tot de uitzonderingen te behooren.

Opmerkelijk is het groote aantal personen, aangesloten bij de vereenigingen tot onderling hulpbetoon en verzekering in Zuidholland, en ook het ajintal vereenigingen zelve, zijnde ¹ van het geheele aantal dergelijke vereenigingen in het Rijk, met31,804 leden of ruim de helft van het totaal in het Rijk. He groote vereenigingen van dien aard in Rotterdam en Delft doen hier haren invloed gevoelen.

Ter beoordeeling van do door de arbeiders jaarlijks op te brengen miitrilmliegi'lden voor hunne vereenigingen strekt eene laatste tabel. Ook hierin zijn do vereenigingen gesplitst naar de provinciën en in deze weder naar de voornaamste en overige gemeenten. Opgenomen konden natuurlijk slechts worden die vereenigingen van welke zoowel de contributie als het ledental was opgegeven. Het totaal bedrag der contributie door elke vereeniging te innen, werd uit deze gegevens berekend, of wanneer de contributie of de leden in klassen waren verdeeld, bij raming bepaald door zooveel mogelijk een gemiddelde te nemen.

Waar de vereeniging zelve het totaalbedrag der contributie had opgegeven, werd dit cijfer opgenomen, wanneer anders de contributie zou moeten worden geraamd; was z\j te berekenen dan werd het berekend bedrag opgenomen, daar liet opgegevene natuurlijk betrekking had op het jaar voorafgaande aan dat van het onderzoek.

v

xxxiv

XXXV

Do financioelo kracht der vereeuigiiigeii kan uit de medegedeelde eijters, daargelaten dat zij sleclits eene betrekkelijke waarde bezitten, niet worden afgeleid, omdat de vereenigingen nog andere inkomsten hebben uit donaties, rente, enz. Toch schijnt het feit niet onbelangrijk, dat de 570 vereenigingen bij welke de jaarlijks te heften contributie te berekenen of te ramen was alleen uit dezen hoofde beschikten over een som van niet minder dan f 447,196.93.

Opmerkelijk is ook hier weder eene vergelijking van de „voornaamstequot; en ,overigequot; gemeenten. Het aantal vereenigingen wier contributie is opgegeven verschilt slechts weinig in deze beide groepen van gemeenten: 275 tegenover 295; de jaarlyksche contributie bedraagt intusschen respectievelijk f 276,350.49 en f 113,533.24.

Hot voornaamste deel van het eerste cijfer komt voor rekening dor voornaamste gemeenten in Zuid- en Noordholland, namelyk respectievelijk f 163,167.19 en f83,921.33.

Wat betreft de overige ontvangsten der vereenigingen, hare uitgaven en de verschillende doeleinden waarover deze zich verdeelden, alsmede het kapitaal door de vereenigingen bezeten, zijn de voorhanden gegevens te onvolledig om het geven van een algemeen overzicht mogelyk te maken.

Namens He Centrale Conmisde voor de Slalisliek.

W. A. VAN VERSCHUER,

Voorziller.

O. A. VERRIJN STUART,

Secretaris.

VERBETERIMEN EN BIJVOEGINGEN.

Nummer, i

532 ! Het bij deze vereenigiug vernielde Oiidersteuuiugslonds moet afzonderlijk onder n*. 532« geplaatst worden.

657 j In kol. 2 staat: de vereeuigingen 654« en 6546 zijn enz., lees: 657« en 6576 zijn enz,

673 j In kol. 7 staat: Contributie voor leden enz., lees: Oontributie per week voor leden enz.

i Staat bovenaan: Zeeland, lees: Friesland.

699 | Kol. 13' regel 3 v. o., staat: aan de anderen, lees: aan anderen.

i ,13, „ 9 , „ , : de grond, lees: den grond.

*736 ' Hierboven staat: Leeuwaderadeel, lees: Leeuwarderadeel.

830 | Kol. 13, regel 2 v. b., staat: aan een waaraan, lees: aan een waarvan.

834 1 „ 2 staat: werkliedenvoreeniging Verzoenigsbond, lees: Verzoeningsbond.

¹ Tnsselien n⁰. 853!» en n⁰. *854 in te voegen: 01 st, afd. van den Sociaal Democratischen | Bond te Welsnin.

000« Lees: 1000«.

! Na liet afdrukken bleek nog het bestaan der volgende afdeelingeu van den Sociaal Demo-cratisclien Bond:

in Noordbrabant: te Bergen op Zoom, Breda, 'sHertogonbosch en Hensden: in Gelderland: te Doesburg, Heteren en Heerde;

in Znidhollaiid : te Maassluis;

en een afdeeling van den Nederlandschen ttoonisch-Kathoiieken Volksbond te Dordrecht, opgericht '1893, aantal leden 300.

LIJST

DK H

ARBEIDERSVEREENIGINGEN

IN

NEDERLAND.

Met * zijn aangeduid de Vcveenigingen van welker besturen geene opgaven zijn ontvangen. Hetgeen omtrent deze Vereenigingen is medegedeeld is dus aan andere bronnen ontleend.

N0011DBRABAHÏ.

Oefening met den kruisboog.

Bergen op Zoom.

* ^ Societeit: „de Broederliefde quot;onder de zinspreuk: _B van Over-straten quot;.

* 10 Werklieden vereeniging: , Arbeiders gilde quot;.

NOORDBRABANT.

Contributie lOct.p ninand*

15 leden. Goed gedrag. Contributie.

: lüct. p. maand.j

1 i leden. Mannen boven Contributie

per maand j 10 et ; inleg¹ i naar gelang der kas.

I Contributie l^v2ct.p maand; : inleg 10 et.

UOORLBRABAIT.

T

23 Severus: „Gezellig verkeerquot;. November isoi.

1MORDBEABOT.

lOleden. Mannen boven Contributie 18 jaar. 15 et p maand

Contributie ' 15 ct. p maand.

Contributie 15 ct per m , inleg zooveel | als ieder lid aan contributie betaald heeft.

EfOORDBRABAUT.

Orave.

NOORDBRABANT.

NOORDBRABANT.