DIALECT-BIBLIOTHEEK III.

HET b:_LECT

\ \ n

D^R A. OPPREL,

Leeruur aan hef Gi/htnatiirn fc HrtrJle.

Deventer.

H. P. TER BRAAK.

f 2 50.

■i _- -_____ . v'quot; ■quot;

i

NEDERL. LEESZAAL

D 17

-T

TD W Of^P

DIALECT VAN OUD-BEIERLAND.

RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

1503 9328

DIALECT-BIBLIOTHEEK III.

HET DIALECT

A^rAN

OUD-BEIERLAND

DOOI?

D^R. A, OPPREL,

heeraar aan het Oi/mnasium te. Brielle.

—i 1 ugt; L. i O l O . _w . _{v w}

tLUKSUNIVERSI ^rE.lT 'Ci S rl « «rt T.

Deventer. H. P. TER BRAAK.

INLEIDING.

Het dialect van Oud-Beierland behoort geenszins tot de belangrijkste der Xederlandsche tongvallen, althans niet uit een taalhistorisch oogpunt. De plaats, waar het wordt gesproken, is niet oud; eerst in 1557 werd vergunning gevraagd het land te mogen bedijken, dat nu den Oudbeierlandschen polder vormt. Met vrij groote zekerheid kan worden aangenomen, dat het spoedig aanzienlijke dorp zijne bewoners zoo goed als uitsluitend uit de naaste omgeving (de oude heerlijkheden Putten en Strijen) heeft getrokken. Een op zichzelf staand geheel vormt het dus evenmin. Maar juist daarom kan het eenigszins als norm gelden voor de taal, die op de Zuidhol-landsche eilanden (met uitzondering van Overflakkee en Goeree) gesproken wordt. Toch make men hieruit geene verkeerde gevolgtrekking. Wat hier gegeven is, geldt alleen voor Oud-Beierland en, in zijn geheel althans, niet voor andere plaatsen op die eilanden. Zoo is, om iets te noemen, de hier beschreven uitspraak der heldere a niet eigen aan dorpen in de Hoeksche Waard, die op een of twee uur afstands liggen van de hoofdplaats. Trouwens ieder, die zich met dialect-studie heeft beziggehouden, zal dat weten.

Het antwoord op de vraag, tot welke groep van tongvallen het Beierlandsch behoort, is door het voorgaande reeds gegeven. Op de eilanden ten zuiden der Maas wordt Hollandsch, het z.g. Maas-Hollandsch gesproken; alleen Overflakkee en Goeree zijn Zeeuwsch. kenmerkende Zeeuwsche eigenaardigheden, als de uitspraak uu

inleiding.

voor ui, ie voor vj (en u i. p. v. ij voor een lipletter), de uitgangs-e bij vrouwelijke woorden enz., vindt men, voor zoover ik weet, boven het Hollandsch Diep niet. Opmerkelijk is in dit opzicht nog de Friesche vorm zei voor zal, die zich geheel Holland door heeft uitgebreid, maar ten zuiden van het Hollandsch Diep niet wordt gehoord: op Flakkee zegt men reeds zal (zie Van de Schelde lot de Weichsel I, 157 en vlgg.). Wat de taal van de Zuidhollandsche eilanden gemeen heeft met die van Zeeland (bijv. onderscheiding van zachte en scherpe e en o) vindt men ook op het vasteland (bijv. om Gouda en Rotterdam). Wel zijn de punten van overeenkomst tusschen Zeeuwsch en Beierlandsch talrijker dan die tusschen Zeeuwsch en de taal van Delfland bijv., maar hoogstens volgt daaruit, dat de Zuidhollandsche eilanden een overgang naar het Zeeuwsch vertoonen. Zeeuwsch zijn ze in geen geval; de door ons genoemde eigenaardigheden, die hier worden gemist, zijn daartoe te karakteristiek. De grens tusschen Zeeuwsch en Zuidhollandsch kan o. i. geen andere zijn dan Haringvliet en Hollandsch Diep. Afgaande op de geschiedenis zou men geneigd zijn voor Voorne en Putten hiertegen bedenkingen te opperen en volgens Winkler {Algemeen Dialecticon II, 162) zou de taal van den zuidoost, hoek van Voorne, o. a. die van het gehucht De Tinte, Zeeuwsch zijn. Maar al zijn deze landen oorspronkelijk Zeeuwsch geweest, het zal met de taal gegaan zijn als met het recht (zie de Inleiding op de „Oudste rechten van het Land van Puttenquot; in Verst, en Meded. van de Vereeniging tot Uitg. der bronnen van het Oud Vadert. Becht N⁰. I—VI, Den Haag 1885): eeuwen lang was de aansluiting aan Holland zoo nauw en het verkeer met Zeeland zoo gering, dat wat er Zeeuwsch in die taal is geweest, zoo goed als geheel daaruit is verdwenen.

K L A N K L E E R.

A VOCALEN EN DIPHTHONGEN.

1- Uitspraak en schrijfwijze.

spraak der JglSe Z'kZ^IZ^k ^beSC,'^aal''' ^Neder,aquot;^dsch ^ uit-geldende leekens zijn behouden; ' ' ^{WaarV00r dan ook lie} ••''gemeen

als de ndl. if i_{M l/aff}.

f' ^{als de} n'quot;- ? in ierk of hek -^{als de luJi}- u in dom of kop-,

als de ndl. ? i,, dik-,

!f' ^aIs '^{le le} in gieten en hier -als de ndl. S in

:^ofrr^,s;^e ^

^e' ^{als de lldl}- oe in koe en boer-^{als de} quot;^dl- iquot; peul en Ceur-⁰⁰¹' ^{a,s do} ndl. ooi in hooi-,

Wquot;, als de ndl. ieu in nieutv.

⁶) ^A,quot;^wijkend van het beschaafd i i .

volgende tweeklanken, waarvoor ^ der

^{rV0,g de} g^esP^a'iëerde teekens zullen worden

ndl. ei, waarvan het eerste riool

-«• waarvan het ^ « CO;

waarvan het eerste deel 3Tl V'^{5 (a}^^;

ml', eeu, waarvan het eerste deel ¹ quot;esproken als scherpkorle o (öi).

« * » — ..e, uCu. •rrquot;'•••'quot;quot; lt;*n

.1« .1 d, ^ ^ ............

1« de tesctoa,. „L 'r^e' »«

quot; quot;quot;quot;«ir ' quot; ^ïquot;quot;°^n,sl ~ ^ m ~ ......- -——....... ...........

i

2

1) de volkomen of gerekte a, ilie nu eens wonit uilgesproken als in 't Ndl. '), en dan weer klinkt als een gerekte a^e (in het laatste geval hier geschreven als ae).

2) de volkomen of gerekte e, die in uitspraak verschilt naar gelang ze zacht of scherp is. De zachte a (gebruikt teeken ê, ÖT') komt in uitspraak overeen met de ndl. e, ee; do scherpe (gebruikt teeken è, eè) klinkt als de ndl. e, ce voor r. Lang aangehouden krijgt do 5, ëë een palatalen, de é, ee een gutturalen naslag.

3) de volkomen of gerekte o, wier uitspraak eveneens verschilt naar gelang ze zacht of scherp is. Ook hier klinkt de zachte o (5, óö) als in 't Ndl.; do scherpe (6, (5ö) als de ndl. o voor r.

d) Tusschen au en ou kan ik in het Beierl. evenmin verschil hooren als in 't Ndl. Vandaar dat ik beide klanken door een zelfde letterteeken ou heb voorgesteld. Ik moet hierbij echter opmerken, dat er zijn, die beweren wel onderscheid te hooren. Het zal dus hiermee juist hetzelfde zijn als in het beschaafd Ndl., waar de een wel, de ander echter geen verschil waarneemt. (Vgl. ook Taal en Letteren, 1, 286, over de au, ou in het Zwolsch).

e) De onduidelijke vocaal, hetzij uit een vroeger duidelijke, hetzij door Swarabhakti ontstaan, is in overeenstemming met het algemeen gebruik door 9 voorgesteld. Zij klinkt als in 't Ndl.

II. Vergelijking der vocalen en diphthongen met die van het Westgermaansch.

a.

§ 2. a) In gesloten lettergrepen beantwoordt aan de wgm. a in den regel ü: dag (os. dag), hand (os. hand), an (os. an, naast ana, ndl. aan), plak («plaats» van plakka; daarnaast ook plek), stappa (ohd. stapfó», ags. slrcppan: daarnaast echter ook steppa) -), blad (os. blad; daarnaast echter ook om mij onbekende reden bied; zie Woordenlijst).

Opm. In plaats van ik zal enz. (os. seal) gebruikt men steeds de in bijna geheel N. en Z.-Holland voorkomende vormen ik zet enz., die wel op Frieschen invloed zullen berusten. — Ik ken enz. voor het hier ongebruikelijke ik kan enz. is eigenlijk het praesens van het ww. kennen (os. kennian).

b) Een scherpkorte ö (ó') in plaats van de ndl. Ti hebben óf (ofri. of, ags. of) en och (ohd. ah, mhd. och). Een zachtkorte 5 (0) vinden we in het achtervoegsel -schóp (ond. -scap, ohd. -scaf). Liever dan te denken aan invloed der oostelijke dialecten (vgl. mnd. -schop en zie PBB. 17, 302), zou ik de ó in het laatste geval willen toeschiijven aan den geringen toon der lettergreep en de werking der vol-

') Soms echter eenigszins, maar dan heel weinig, overhellend tot no.

-] Zoo ook step, znw. naast stap. Nooit ê, maar steeds « heeft echter slap, « trapje langs den waterkant ».

3

gondo labiaal (vgl. mul. lancsom en zie Van Hei.ten, MnL Sprhk., § 34, b, Opni. 1).

Naar analogie van 't meerv. is verder de a van het praet. sing, der sterke verba van de l⁶ klasse in 5 (ö of ó) veranderd: ik bónd (os. band). Vgl. echter § 13, 6.

c) In dezelfde woorden als in 't Ndl. werd do » voor )• gerekt, evenwel niet lot ^aai maar tot ac: kaer (os. kur), aerd (os. ard\ barrd (ohd. hcn't), baers (mhd. bars), rjaent (znw., ohd. yam), varrl (os. fard), woerd («mannetjeseend», mnd. war te; daarnaast ook de fri. vorm woerd), zwaerd («huid van 't varken», mnd. swarde; daarnaast ook de fri. vorm zwoerd), gaennet (ndl. garnaal; zie Ned. Wdb. i. v.). Alleen de vreemde woorden kaart (lat. charta) en taart (fr. tarte) hebben aa.

I£en volgende r -f- heterort/ane consonant deed de wgm. ö overgaan in r (a^e). Vgl. behalve de algemeen ndl. woorden ermff, merrgk, seherrgp, sterrak, zerrak en zwerram nog de beierl. der ram (ohd. daram), errabaid (os. arbèd), erram (znw. en bnw. os. arm), Herrama (ndl. llarmen), herrap (zekere zeef; wel hetzelfde als ohd. harp fa, harfa), terraw of terrü, werrom (os. warm) en misschien verraka, tenzij dit laatste de regelmatige voortzetting is van onl. 'fürkrn en dus een umlauts-e heeft.

In eenige dezer woorden is vervolgens de e nog in u overgegaan: kurrapar of kurrapal (mnl. carper, ohd. charpfo), murrag (os. »iary), vurraf (ohd. far{a)wa), wurraf (os. hwarf) en midlgvar (uit quot;marvel', zie § 48).

Opm. 'l erwijl in het Ndl. de a niettegenstaande de r -|- heterorgunc consonant in sommige woorden is gebleven, mag men voor 't beierl. dialect als regel zonder uitzondering aannemen, dat een wgm. a in het bedoelde geval steeds in e (of u) is overgegaan. Woorden als ndl. bark, hark, garf, larve enz. zijn daarmede niet in strijd; zij behoorden en behooren nog heden niet tot dit dialect en wie ze nu gebruikt spreekt Nederlandsch, geen Beierlandsch. Een üeierlander weet alleen van schuit, rijf, schóbf en risp of póp. — Geheel hetzelfde is het ook met de vreemde woorden als ark, harp (muziekinstrument) enz. Maar zoodra deze door veelvuldig gebruik burgerrecht hebben gekregen, hebben ook zij zich naar den regel geschikt. Vandaar dat men zegt: kerrawai, kerrapet, kerraiuas, kerrama-nada, raberrabar enz.

d) Over de verbindingen aid en alt zie men § 3i.

§ 3. Aan de wgm. quot;i in gesloten lettergrepen, gevolgd door een umlautsfactor, beantwoordt e: net (*natjo-), bed (got. badi), end (got. andeis), bes (*basja), schcppa (*skapjan), zetta (got. satjan), inesta (*mastjan), belstar (ond. hel if tra uit 'haliftr-), hespala, yahespal (vgl. ohd. haspil), srnekko (uit *smakkjan, nhd. smeek en).

Opm. !. Evenals de oorspr. r (zie § 8) of dc e uit « (zie § 2, c), kon ook deze e overgaan in i, a of u: kil (*kaljo), glinta (van *galantjo-), schil ('skaljó-), schillap {'skalpió; zie echter § 8, b) in (ndl. en, uit ende, *andi), string (van garen; altijd echter de strenga van het paardentuig; quot;strangï), wjnsbroitw uit winksbrauw (van *winken, wenken, *wankjan); sterrakas (uit -kars van *krasjón); runna (got. rannjan), blussa (*bilaskjan), gurrgfschaaf (van gerwen, 'garwjan).

4

Oprti. 2. Of we ook te doen hebben met umlaut in woorden als. kaers (uit *karzia), Maart (uit Martins), Maert of Maerta (Martinus), paerd (ohd. pfarifrid), vaers (uit *farsjo), vaerdag (ohd. fartig) en icaerd (ohd. warid) is moeilijk uit te maken, daar zoowel een vroegere ti als een vroegere 2 voor r homorganen consonant tot ae kon worden. Toch schijnen anhvoord en têgBwoordag er op te wijzen, dat ook hier de umlaut door de verbinding rt (rd) werd verhinderd (vgl. g 14, O).

Opm. 3. In één woord is de umlauts-? onder invloed van volgende nasaal consonant gewijzigd tot ai: hainst uitheingst uit *hangisto, vgl. § 8, e) en Fiunck i. v. einde.

§ 4. Aan de wgm. a in open lettergrepen beantwoordt in den regel a, aa of ae. Men vergelijke:

aap (ags. apa), gaar (os. garo), gatvaar (os. giwaro iverdan), haan (os. /mno), knaap (ags. cnapa), maag (ags. maga), naam (os. namo);

vandaeg, zack (ook wel zaak);

dravs (mhd. traben), hagal (ags. hagnl), karsg (os. karag), klaga (ohd. chlagón), schada (ohd. scado), scha va (ags. sceafan), waka (os. tvakón), ivatar (os. watar);

graeva (os. graban), laeka (os. lacan), naeggl (os. nagal), vaera (os. faran), daega (rnv. van dag), vaeta (mv. van vat), glacza (bnw. en mv. van glas).

Met opzet heb ik hier veel voorbeelden gegeven, omdat het mij niet gelukt is te ontdekken, volgens welken regel de oude a nu eens tot a, aa en dan weer tot ae geworden is. In lettergrepen, die tegenwoordig gesloten zijn, is ae zeker uitzondering (van de aangehaalde woorden kan vandaeg analogie-vorming zijn naar daega), maar komt toch voor; en in lettergrepen, die open zijn gebleven, treft men a en ae ongeveer even dikwijls aan. Ook de omringende consonanten kunnen ter verklaring niets bijbrengen. Waarschijnlijk moet dus de oplossing gezocht worden in de onzuiverheid van het dialect.

Opm. Een onvolkomen a heeft dakka naar analogie van het enk. dak. Bovendien is onvolkomen geworden de a, die in vreemde woorden in een lettergreep met bijtoon stond: kammaraad, kammanet (kabinet), rammalas, mannafactura, maggazijn, jallazie enz. Zoo werden ook ndl. paraplu en parasol tot parraplu en parrasól. Daarop is parraplu in overeenstemming met § 2, e geworden tot perraplu en parrasól volgde dit voorbeelden veranderde in perrasul.

§ 5. Voor zoover een volgende umlautsfactor invloed oefende op de oorspr. a in open lettorgrepen, veranderde deze u in ê, êê, behalve voor r waar zij è, éè werd:

bêtar (got. baliza), êêgd (ohd. egida van quot;agjan), T-.al (got. asilus), ketal (got. katils), Icpol {'lapilo) enz.; verder bëës {aerabëês, moerbrês; mul. bêse, got. basi), këêf (kóikaskëêf; uit *kabi), drêga naast draega (os. dragan; met r naar analogie van hel part. gedrêgen, dat zijn ê te danken heeft aan het participiaal suffix-in); méér (got. marei), niéra 'marjan).

Verkorting vertoonen: vremd naast vreemd (vgl. ags. fremde), end (endakróos) naast ëênd (vgl. ohd. ant, mv. atüi), lest uit letst (os. letst, letist), mennag (ohd.

5

mcnicj, manag), mrrrie (olid, meriha) en hij het (met syncope nit heft voor hcvct) waarnaast ook hij halt (vgl. Van Hki.ten, Mnl. Sprk. § liO).

§ 6. Aan wgm. d beantwoordt bijna zonder uitzondering a, aa of ae. Ook hier is liet inij niet gelukt de oorzaak van dit verschil in uitspraak te vinden. Men vergelijke:

haar (os. bdra), daad (os. ddd), ganado (os. gindlha), haal (os. hdhala), kwaad (mnd. quüt), maal (ohd. mdl), maan (os. mdno), raad (os. rad), raza (ags. rcèsan), ivapon (os. ivapan);

(tel (ags. a*/), -aer (meuldnaer enz.), daer (os. thar), haer (os. hor), jacr (os. jdr), laeg (mhd. liïge), naeld (os. nddla), naet (ohd. nat), aevund (os. dband), hlaezd (ohd. bldsan), laetd (os. Idtan), slaepa (os. shipan).

\ erkorting der oorspr. d of der d uit an voor harde spiralis vertoonen:

''-'y i ^ZÜ brakka, sprakkd, gavvj, alt,* enz. (os. brdkun, gtihan) naar analogie van het enk. brak, gaf euz.: jammar (mnl. janier, os. jdmar), gadachta (ohd. giddhli), gjdachUmis, andachtarj enz., alsmede zacht (onl. *siifti).

Opni. Naast zacht (bijv. in : zacht wéi;r) hoort men zeer vaak zucht (9ïi zochta péèr). Naast ducht (os. pdhta), gadücht, brócht (os. brdhta) en gabrócht is geen dacht enz. in gebruik.

§ 7. De umlaut van d komt alleen voor in eenige weinige woorden, die uit de oostelijke tongvallen zijn ingedrongen; hij luidt dan «■:

bsdeesd (van 'bedezen, vgl. hgd. ddsig), bjwèrg (*biwdrjan), gadwee (van quot;pwdpi). leeg (mhd. hege; naast laeg, dat in (ig. zin altijd gebruikt wordt: un laega daad), meed (zie Woordenlijst; ags. mu:d, ofri. mede) en misschien ook dwêpa (vgl. dwdp, dwèp, gek.; fri. dtvdpen, dtvepen).

e en i.

S 8. a) Aan de wgm. c in gesloten lettergrepen beantwoordt e (hetzij cquot; of a^e): vel (os. feil), recht (os. reht), berrag (os. berg), hellapa (os. helpan).

b) Voor st werd wgm. 5 soms tot?: gist {6M. jest), gistara {oM. gestarön). Vandaar ook wel, dat hier naast mis (met assimilatie uit mist) geen bijvorm mesit) in gebruik is. — Van rippa voor reppen heeft waarschijnlijk reeds in 't onl. een vorm met ? ('rippón) naast 'reppdn bestaan. Verder vinden we nog i voor wgm.

s^{, h}iU3p voor schelp (wanneer dit laatste althans berust op *skelpü en niet op *skalpi(i, vgl. ^ 3, optn.). Naast schillap wordt ook gebruikt schullap (en als ww. steeds schullapa), dat of uit schillap is ontstaan (zie § 0, c). of van ouds met klankwisseling daarnaast stond (vgl. wil. hulp uit 'help,) of Vudpjn en rust uit *rasliö of *rustjó).

In vele vreemde woorden beeft voorts de ?■ neiging om lot i over te gaan; vgl. spiktakal, sildarij, vardUtalawêera.

c) Ook bij de e heeft de r de regelmatige ontwikkeling het meest gestoord. Een gt;• homorgane consonant heeft een oorspr. ? deels lot u of tot ae (over

ec), deels tot ó doen worden. Een a vindt men, behalve bij de algemeen nld.

6

woorden garst (os. gcrsta), hart (os. herta), smart (olui. smcrzd), tarta (?) en star (os. sterro), soms ook in kars (ohd. chersa). — Een ac hebben haerd (os. Jierth), staert (ohd. sterz), waerd (bnw. en znw. os. werd en werd), zwaerd (ohd. swert), paers (fr. pars).

Opni. Dat werkelijk deze ac uit een vroegere ee (en niet door jongere rekking uit a) is ontstaan, blijkt uit het feit, dat men een dertig jaar geleden deze woorden nog met ee uitsprak; althans bij Hoog-werf, Cypres-, zilver-, goud-, oranjelovers (Dordrecht, 1870) komen nog voor de vormen weerduj (blz. 23) en peers (blz. 32). Vgl. ook Franck i. v. aarde.

Een o uit oorspr. e vertoonen bórst,) (os. brestan), ivórda (os. wcrctan) en pórs (onl. pressa) met de afleidingen pürsa en pórsangg, bij diarrhee.

Daarentegen heeft een r -|- heterorgane consonant in eenige woorden de wgm. e in u veranderd (vgl § 2, c): badurravo (uit *perhan), wurrapa (alleen in de bet. «jongen werpen» van paarden; os. loerpan), langwurrapag, wurr-jpzak (werp-net), mastivurrap en fur ram (fr. ferme).

d) Een u voor oorspr. c (over den tusschenvorm 7; zie § 9, c), vinden we bovendien nog in het reeds genoemde schullap, verder in gunt, gunter, guns in wécr (? zie Franck i. v. ginder) en in sunt (ndl. sint uit sent), onder invloed van de volgende l of n.

Opm. Naast sundar(d)aklaas (verbastering van sinterklaas) gebruikt men ook sondar(d)aklaas.

o) Onder invloed van de volgende nasaal -j- consonant werd de oorspr. c gewijzigd tot ai in vainstar uit fenestra.

§ 9. a) Aan wgm, ï in gesloten lettergrepen beantwoordt in den regel ï: kind (os. kind), wil (os. ivillio), hitte (ohd. hizza), pik (os. pik', daarnaast geen pek), ik bin (onfr. bim, bin), mil (os. mid).

b) Voor m staat soms e: zwemma, stom. Maar ook ?; klimmn, krimpa enz.

Voor r is de i overgegaan in e: scherram (ohd. scirm), hert (cervus, ohd. hiruz), kerrak (os. kirika), werraka enz. In sommige woorden heeft deze r evenwel in latei-tijd weer veranderingen ondergaan. Volgde nl. een rhomorgane consonant, dan kon de ï' overgaan in a of n, of zij kon worden gerekl en dan in ac veranderen (vgl. § 8, a): harsas (uit *hirsni), dartag (zelden; os. thritig); dórda {os. thriddio), dórtien, dórdallaf, kórsamas, kórsaweg (met bet eerste deel Kors, Korst uit Jicrst, Krist), vórs (ohd. frisc); kueran (uit *kirnjó).

Waar echter op de r een heterorgane consonant volgde, is uit de ë soms ü ontstaan; kurramas (kermis, kerkmis) en lourraval {wervel, ohd. wirbil, wirfel).

Een c uit oorspr. i treffen we verder nog aan in wet (onl. *witod) en waarschijnlijk ook in hetta (zie Franck i. v. hitte); verder in grent naast grint (vgl. ags. grindan), niettegenstaande de nasanl consonant toch ooi; als in 't Ndl. de t begunstigt; In kebbala naast kibbala (mud. kibbeln) en in legga voor ligga, door de bekende verwarring der beide verba, die reeds in 't Mnl. voorkomt.

De e van slechta (ohd. slihtcn) is ingedrongen uit het adj. slecht (ohd. sleht).

7

c) Tot een u is de wgm. i geworden in runnoko (? ndl. ruin ikfn), lm (uit litse), spul (os. spil), sunt (innd. sint), hun en hum (ags. him), tummara (os. timbrjan) en zullavar (onl. *siluhar), door invloed der volgende of voorafgaande l, n o( m. Verder bij dut (os. thit), misschien naar analogie van gunt.

Opm. Ook naast sunt (sinds) hoort mon een enkel maal sont; vgl. § 8, d) opm.

d) Rekking van wgm. ï voor nasaal -j- consonant komt alleen voor bij Dijnsday, Pijnstam en wijnsbrouw, die door assimilatie zijn ontstaan uit Dijngsdarj, 1'ijnk-steren en wijnksbroutv, voor Dingsdarj (welke vorm ook wordt geboord), Pinksteren en winksbrauw (bijvorm van wenkbrauw).

Opm. Wat Jelunguaus, Niederl. Mundarten, s. 76 meedeelt omtrent « Vocaldebnung vor m und » ais zou die « haufiger » zijn «in den zu Zeeliindiscber Spracbe neigenden Landschaften von Oud-lieier-land enz.» is, voor zoo ver het dit dorp betreft, volstrekt onjuist. Behalve de drie genoemde zijn mij geen voorbeelden van rekking des klinkers voor m en n bekend.

§ 10. o) Aan wgm. e, zoowel als aan wgm. i, in open lettergrepen, beantwoordt in den regel ê, lx (behalve voor r):

nëëf (ags, na fa), gëua (os. geban), T-ta (os. clan), keel (ond. kela), zêT-n (os. *semi), regan (os. regan); zêkar (os. sikor), krPgal (*krigal), hrmal (os. hinül), scheen (ags. scina), streep {*stripi-), wij brta (os. bittin), gabrta (os. bitan). Verder nog kweeka (zoo ook in Groningen, zie Urne Volkstaal 2, 56; uit ouder *quikón, os. aijuikón, naast *quaikjan, vanwaar ndl. kweek en), schëëf (znw. ond. skifo-; zoo ook in Brabant, zie Unze Volkstaal 1, 222; vgl. verder !• ranch i. v. schiften), slrpa (waarnaast geen sliïpe; zie Tijdschrift U, ir.8; onl. *slipón), streek (zoowel m. als vr., uit 'striki; vgl. Tijdschrift 14, 159).

Opm. I. Deze zachte e blijft ook in de woorden, die na syncope der d zijn samengetrokken: mm (bijw. os. midi), trêê (onl. *tridi), prrëka (ond. predicdn), kivêrla (ohd. quitilón), lêêg (mhd. ledec). Daarentegen heeft véc (uit *uehe, os. feho) een scherpe e (vgl. hiermee de o van altoos, § 15, a) opm. 1).

Opm. 2. Aan wgm. e of i beantwoordt een ee in twee woorden, nl. in deel (plank, ohd. dito) en in ntéc (honingdrank, ags. meodo, ohd, metu). Vormen, die wijzen op scherpe e komen van déél ook voor in Groningen (zie Onze Volkstaal 2, 55 en Moi.ema i. v. achter-ofdylen en latdylen), in Westelijk Zeeuwsch-Vlaanderen (zie Taalgids 5, 309) en op Walcheren (zie Sch.t. VF. I, 144). Misschien is deze vorm door verwarring met dn'l, gedoelte, ontstaan (zie Taalgids 5, 311 vlgg.). Ook bij mét; zou men aan verwarring met mee, meekrap, welks «• wel uit ai zal zijn ontstaan, kunnen denken.

Opm. 3. Wat de vreemde woorden met e uit een klinker betreft, in tegenstelling met de regels onzer spelling hebben b/7èst en feest een scherpe, kaniëêl een zachte e (vgl. Tijdschrift, 14, 161 en 162).

b) Voor r is deze wgm. e of i steeds tot ê geworden (vgl. § 1, c, 2): begéèra

s

(os. r/rró») bn-r (iirsiis, ags. Itrra), vorlrro (ns. lerian), wéér (znw. on bijw. os. wedar en widar).

c) Po oorspr. i is gebleven (geschreven als ie) in kiel (mnl. kidel, uit *kidi\), kiel dl j (uit *kitilon), loiemala, gewiomol (os. *wimilim), soms in triem (uit *lrimi^c! gewoner is echter trrPni) en misschien in hiel'ie (verkleinw. van os. bili) zwiep (? zie echter § 20, a, opni. 3) en Hema (zie Woordenlijst, naast wvl. lême; van ouder *iimi'?).

d) De uit i ontstane e is door invloed van een volgende o overgegaan in eu bij de woorden: deuza (ontstaan in de vormen met de uitgangen met o), lexma (os. Idinón), reus (olid, riso), speuln (os. spilón), teuge (uit 'lijegon'! daarnaast evenwel meer en meer lëg.i), veul (os. vilo, -u), zeuva (ags. seofon), heur (uit de vormen met o: *hiro) en soms ook in heuni (onfr. himo). Vgl. Tijdschrift 14, 114 vlgg.

§ 'I I. Aan de wgm. lange e (gesloten e) beantwoordt als in 'l Ndl. ie: brief, spiegel, biel (uit lat. bèta), Griel, Piet, hier, schier(lsk); sliep, liet enz. Vgl. Van Helten, Mul. Sprk., blz. 502 en 503.

Opm. Evenals ndl. beet (met zachte e? vgl. mnl spëghel naast spiegel en ndl. lëgel naast ohd. ziagal) naast biet wijst op een vroegtijdige verkorting der è, zoo gaan ook de eigennamen KnTdas en Knïvl (of Knêlid) niet direct terug op lat. Cornêlis en Cornèlia, maar op tusschenvormen met e.

Aan een lat. è beantwoordt overigens ook soms ij, evenals in 't Ndl.: krijt, spijs, zij, pijn, fanijn enz.

§ 12. a) Aan wgm. lange i beantwoordt ij, behalve voor r, waar ie wordt gezegd : grijpa (os. gripan), vijf (os. fif), ijzar (os. isarn), vijs Cfis; ndl. vies met dial, klinker), mier (ags. mire), klier (oud. *klira).

Opm. Ook in enkele vreemde woorden is do oude i (ie) overgegaan in ij: fabrijk (opzichter, architect; vgl. bij Hooft, Gedichten: fabrijken, slichten; cd. Leendertz 1, 260) kalijk en de eigennamen IJ zak, Uda, Mar ja en F [ja (Sophia), alsmede Junij en Julij; maar nooit in Jannawari en Fêbrawari.

b) Aan Frieschen of Saksischen invloed is de ie toe te schrijven in driest (os. pristï), kiem (ohd, kimo), griezala (ags. agrisan), knieza (ooslfri. kuisen), iel (voor ijl uit ijdel, os. idal), iela (delirare), iep (naast ijp), ievarag (van ijver, mhd. if er), mtsliepa en sehaerasliep van slijpa (ohd. slifan).

c) Opmerkelijk en mij onverklaarbaar is de ai in brain («zoo zout as on brain, brainzout»); vgl. ags. brine en zie ook Noord en Zuid 3, 221.

d) Verkorting van oorspr. ? of van i uit in voor scherpe spirans vertoonen: lichaam (os. likhanw), licht- (levis, os. Hht), dicht (mhd. diltte) en linno. Undo (os. linin).

Opm. Dicht in de bet. «niet open, toe» on in die van « snel, schielijk » (dicht ?ta, dicht prata) behoudt steeds de i; in do bet. «niet ver» luidt het woord echter ducht.

9

O en u.

§ 13. a) In gesloten lettergrepen beantwoordt aan een wgm. u eigenlijk een o (of met jongere rekking cxi) en aan wgm. u een ti :

hóf (os. hof), döchtor (os. dohtar), plókka (uit *ploccón); moord (os. morth), woord (os. word) enz.;

óp (os. up), jók (olid, juli), schóppn (mnd. schupperi).

In den loop der tijden is hierin echter groote verwarring gekomen, en evenals in het beschaafd Nederlandsch is menige tegenwoordige u ontstaan nit wgm. o (bijv. mós, ohd. mos; móllakarij, vgl. nhd. molkc, mhd. molkm, ags. molccnl) en omgekeerd menige ó uit wgm. ü (bijv. voor r). Daar dus de uitspraak der hedendaag-sche o in 't Beier), niet meer afhangt van den oorsprong, geel'ik hier, zonder op dio afkomst te letten, de woorden, waarin de uitspraak der o afwijkt van de beschaafde spreektaal (vgl. daarvoor Ned. Wdb., Deel 10, kol. 3):

zachtkorte 5 hebben: góllaf, jók, mót, niótrêgan;

scherpkortc o: knöbbal, poddung, vod, köjfor, sclwfféèrd, poeha, snuikkala, dól en slóp (znw).

Bij pols weifelt de uitspraak; het vaakst hoort men póls (zoo altijd in de bet. polsstok). Bovendien is de o voor r, behalve in mórso en mórsdoöd, steeds scherp; ik hoor althans niet het minste verschil tusschen bórral en kórral.

h) Voor een )•, die gevolgd werd door een heterorganen consonant ging de vroegere o (hetzij dan uit wgm. o of uit wgm. it; vgl. ook § 8, c) over in «; vgl. kurraf, gasturrava, burraga, vnrrak, wurram, durrap met bórd, morra, sc/iurs, kórt, lór, tórrana.

Opm. 1. De eenige uitzondering op dezen regel vormt vuri (= voort) met (?, hoewel op de r een t volgt.

Opm. 2. Vermelding verdient hier het verschil, dat men maakt tusschen morgen (ochtend, volgende dag) en morgen (vlaktemaat). Het eerste luidt murraga, zelden of nooit merraga; het laatste daarentegen zonder uitzondering merraga (met e als umlaut van ïi; zie Franck i. v. morgen en vgl. ags. morgen, got. maurgins naast ags. morgen uit *morgan). Dit onderscheid berust niet op verschil in oorsprong; een dergelijke diflerentiêering der uitspraak, zich vasthechtende aan verschillende beteekenissen van een zelfde woord, treft men ook elders aan: vgl. voor dit dialect slap en step S; '2, a, zacht en zócht •; 6, laeg en Iny § 7, xverrapa en lourrapa § 9, b, dicht en ducht § 12, d enz,

c) Over de verbindingen old en oil zie men ^ 3i.

§ 14. a) In gesloten lettergrepen komt de umlaut van ö alleen voor in een paar woorden, waarin die ï) door vroegtijdige verkoiting uit ö is ontslaan, ui. in garucht, harucht, lóidruchtag (alle van os. hrópan) en gatnicht (uit quot;gihofti, 'gihófti).

b) Aan wgm. u gevolgd door een umlautsfactor beantwoordt in dit geval in den regel «: dun (ags. pynné), mud (os. muddi), mug (zie Woordenlijst; os. muggia), rust (*rustjó'? vgl. § 8, b), schultar (ags. scytta), zult (ohd. sulzia), kussa (znw. ohd.

2

10

cliusshi); lucht, vrucht, schuld, yoduld, gunst (en daarnaar gunnn) en kunst (de laatste niet generaliseering der in de casus met i ontwikkelde u).

Ook bij vroegtijdige verkorting der wgm. il vinden we hier h : zucht (uit *sufti, *siifti), zuchto (ohd. suftión) en ducht» (? uit *puhljan).

De verbinding rt heeft echter den umlaut der u verhinderd, blijkens antwoord (aangezicht) en IPyuwoorday met rekking uit antword en teyenivordig; vgl. ohd. antwurti, mhd. antwürte.

Op»t. In vele woorden vinden we evenwel niet den klinker, dien we in verband met de §§ 13 en 14 zouden verwachten. Voor een gedeelte is dit toe te schrijven aan analogie-werking. Daartoe behoort o. a. het in Winki.ER's Dialecticon gebruikte, maar thans nagenoeg onbekende ww. vólh, voor het regelmatige vullg (quot;fulljan), ontstaan door invloed van vul (uit quot;fullo-). Maar ook zonder dat men aan analogie kan denken wordt soms o aangetroffen, waar men n zou verwachten, zoo in zóndo (os. sundia), bükko (uit 'buckjan), jekke en jókto (vgl. echter mhd. jucken naast jücken), mós (uit *muska naast 'muskja ?), óm (misschien ohd. umb naast umbi ?).

b) In eenige woorden is door invloed eener volgende i of j de oorspr. ü in gesloten lettergrepen in T overgegaan: luppnh (van *huppjan), klippsl (klippal/iout; uit: 'kluppilo-), grip (uit *grupjó), krik (ags. cryce), pit (ags. pylt), rik (rug, zie § 37, c; ags. hrycg), stik (ags. styce). Misschien ook in brigbóüm (zie de Woordenlijst), wanneer dit een samenstelling is met brig, ags. brycg; men zegt hier echter brug als in 't Ndl. Risp, omzetting van rips, (zie § 41 B, b, ü, opni., en vgl. nvl. ripsene, ripseme) heeft misschien den invloed ondergaan van een synoniem woord, behoorende tot den stam van reppen.

§ 15. a) Aan wgm. o zoowel als aan wgm. u in open lettergrepen beantwoordt ö, öö, behalve vóór r, waar steeds ó, ób wordt gehoord:

höpo (os. *hopön), böda (ohd. bolo), kövl (brandstof, ohd. cholo), büög (os. bogo), höüs (windhoos; waarschijnlijk hetzelfde woord als ags. hose), kööt (mnl. kote), stüüf (ags. stofe), schüta (mv. van schol), strööt (ndl. strot, uit *strutu), wij bodn enz. (os. budun); bmr (*borö), vóvr (os. fora), door (uit doder).

Opni. I. Deze zachte o blijft ook in de woorden, die na syncope der d zijn samengetrokken: böö (uit bode), züö (uit zode, mnd. söcie). Daarentegen heeft allóiis (uit allo ges) een scherpe o, wat hoogstwaarschijnlijk ook reeds in 't Mnl. het geval was.

Opm. 2. Aan wgm. o beantwoordt li, óti in khuf (mnd. klove] maar ook klaf'¹. vgl. Lübben-Walther. Is de ó niet oorspronkelijk, dan laat zij zich verklaren door den invloed van klaiivs, *klaubjan); ranidr (roemer, met de scherpe o van Rome, dat toch zeker van invloed is geweest op dit woord). Vreemd is ook de scherpe o in bvbschóp. Zij is misschien toe te schrijven aan invloed van den bijvorm hixirschóp, die regelmatig scherpe o heeft tengevolge van de r.

Opm. 3. Opmerkelijk is de vorm boejam, naast bojem voor bodem.

Mag ter verklaring hiervan gedacht worden aan ndl. uilroeien, welks verhouding tot uitrooien niet geheel duidelijk is?

Opm. 4. Wat de vreemde woorden met o uit een klinker betreft, in tegenstelling met de regels onzer spelling hebben ü, m) de woorden fóla, Josvp, kroon, mólak, pArmn, Bamis, sakkorlmt, tmn en tróbn. In de Me en in verscheidene hedendaagsche dialecten vindt men de meeste dezer woorden eveneens met scherpe o. — Ken zachte o heeft daarentegen püövsr (vgl. Taal- cn Lellerbodc 4-, 228).

b) Verkorting der vocaal vertoonen grof (verbogen grövva, uit quot;V/rubo-?), löl (ndl. loot, oostfri. lote), en hólh (ndl. holen; naar analogie van 't enk. hól). Vgl. ook komma voor komen.

§ 16. a) Aan wgm. it in open lettergrepen gevolgd door een umlautsfactor beantwoordt cu. Vgl. behalve algemeen ndl. woorden als: beul, deugd, deur, heug, heup, heusch, jeugd, keuken, leugen, peul {*puli), peul (ags. pyhoe), reuk, teugel, vleug, vleugel enz., nog: deur (voorz. 'purih), geut (*guti), heunong (os. honiri), keunong (ags. cyning-, gewoner is echter könong en het ww. künimga, zie Woordenlijst), kneuksl (*knukil), meula (ohd. niulin), neut (ags. hnuti — in samenstellingen), veugal (ohd. vogila; zie Van Helten, Vondels Taal, blz. 11), weuna, gaweunta, geweunlak (ags. wunian), zeumar (^uit de vormen met i; got. mv. sumr-jus), zeun (desgelijks; os. mv. suni) en soms veur (znw. *furih) en veur (vz. bw. os. furi; bijv. in vourhmd).

Tot zachte e is de ou geworden in krepal (ags. crypel) en stêna (ags. slunian).

b) Verkorting vertoonen: buttar (uit *butira ; vgl. mnl. buetre), hummag {*humig), jukka (ond. jukid), schuttal (mnd. schotel), vulla (ndl. veulen; ohd. fuliri* en zum-nwr naast zeumar.

§ 17. Aan wgm. ii beantwoordt oe: voet (os. fót), vloed (os. flod), broc{da)r (os. bróder); ik voer (os. fór), doen (os. dón).

Door invloed der «u-haltige» labialen en gutteralen, die de parasiet, welke zich achter ó had ontwikkeld, tot een u-klank vormden, beantwoordt echter in eenige woorden aan wgm. ó soms een ou: houf (paardenhoef en hoefblad; os. hóf), houve (ags. behófian) '), ploug (ags. plóh), plouga, prouva (onl. *probón), proufie {proeiie), schouva (?Zie Woordenlijst op ófschouva), schoitfhaak, vouga (os. fógjan) en vroug (bnw. en bijw. mnd. vróch). Zoo ook bij het vreemde woord trouf voor troef.

Opm. Hoogstwaarschijnlijk hebben we hier te denken aan invloed van een naburig dialect. Oorspronkelijk is deze klank voor deze streken wel niet; in de middeleeuwsche oorkonden en geschriften betreffende Zuid-llolland (d. w. z. het Zuid-Holland der Middeleeuwen) komt hij eerst laat (na 1450) voor, zoo bijv. in de Oudste Rechten van Dordrecht (ed. Fruin), terwijl hij bij Mattiiijssen en in de Oudste Rekeningen van Dordrecht (ed. Dozy) nog geheel ontbreekt. Na 1450 vinden we ou echter vrij vaak, niet alleen in de genoemde Oudste Rechten, maar ook in Privilegiën enz. van Dordrecht

') Daar de lange o geen umlaut heeft ondergaan, zooals in de volgende § wordt gezegd, neem ik hier ook op die woorden, waarin de ó door i of j wordt gevolgd.

12

(eJ. Van de Wall) en in de Privilegiën van de Zwijndrechtsche Waard (ed. Nibbelink). Dit feit, alsmede de nog tegenwoordig voorkomende OM-uilspraak der oe, verbieden ons met Van Helten , Mnl. Sprkk. bh. 104, in deze stukken te denken aan de hand eens Westvlaamschen afschrijvers.

b) Door verkorting werd de ó deels tot o deels tot o:

blom, vardómnu, -dum en misschien ook nómma (nu ongebruikelijk, maar zie Hoogwerf, Lovers 31 en vgl. Van de Wall, Privilegiën enz. 1743, a⁰ 1655 en vlgg ; voomomde), door de verkortende werking der m; rjanóch{t) door een zelfden invloed van de (auslautende) spiralis, waardoor misschien ook móst uit moest is te verklaren (vgl. echter Franck, Mnl. Gramm., § IGG). Naar het voorbeeld van dit móst en van hij mót (onder de werking der oorspr. dubbele t verkort uit moet, mótut) zijn ontstaan de vormen ik, hij mót, wij mótta en de inf. mólta.

óksal (end. uhsla), lót (ond. tóte), zócht (os. sóhta), gazöcht, en vroeger ook in róppo, zókka, vlókkn, kókkabak enz. (zie Hoogwerf, Lovers enz.), welke vormen nu nog slechts een heel enkel maal van zeer ouderwetsche lui worden gehoord.

§ 18. Als umlaut van ó komt eu voor in een paar woorden, die uit oostelijke dialecten zijn ingedrongen; hetik (ags. bèke uit *bökjón), mexU, meutHe (vgl. mnd. móje, ohd. muoja), Weunsdag (vgl. eng. Wednesday van *Wéden uit *Wódin, naast Wódan) en misschien in beuzsm en beuzama (zie voor het laatste de Woordenlijst; ndl. boezem, ags. bósm; maar vgl. mnl. buessem: «in gheineenre buessem bliven silten » Landrecht van Buren aquot; 138^, aangehaald in Ned. Wdb. 3, 235).

§ 19. a) Aan wgm. ü beantwoordt ói, behalve voor r, waar uu staat; dóif (os. düba), gebröika (os. brükan), zóiga (os. sügan), bóita (os. hntan), röizie (ook elders in gebruik, zie Sch. I. W., 1, 260; mnl. nlzie; ndl. ruzie is een gewestelijke vorm), góist (góista vaerza; ook elders in Holland; uit *giisti), smóil (smóil hebba in; van een stam smul naast smull'!), goil (ndl. geul; ook op Walcheren in gebruik, zie Sch. t. W. 1, '118; misschien van stam *gül ?), óislar (uit uinster, uunstcr van mlat. *uni-statera 1 vgl. den op Fransche bemiddeling wijzenden Beluwschen vorm lunster in Onze Volkstaal 2, 95); schuur (ohd. sch ra), slura (mnd. stóren; ndl. sloeren heeft dial, oc), tuur (met syncope der d en daarna contractie uit mnl. hlder, dat in andere dialecten tot Hü-j-er, luier werd; vgl. door naast dooier, vaar naast vajer, voeren naast voejeren enz.), uur (van een koe, geit enz. uit ü-er, mnl. üder, waaruit ook ndl. uier).

Opm. Ook hier heeft, zooals uit enkele der genoemde voorbeelden blijkt, een volgende umlautsfactor geen invloed op de ontwikkeling der ij gehad.

b) lien oorspr. ü, waarachter ter vermijding van een hiaat een w was ingelascht, ging in ou over bij: nou (nu), douw,/ (duwen; voor düen , ohd. duhen) en douw, waarschouwen ('t laatste deel van schuw uit *sktlh), soms in schouw (in den zin van « vrees aanjagend »; een vertelsel bijv. kan schouw zijn), verder bij rouw (mnl. rü, ruw, ags. rnh) en bij het daarmee in verband gebrachte rouwdaras (vgl. mnl. rudarijs en wvl. rudaris, Onze Volkstaal 2, 22, De Bo² 831).

c) Een u, uu i. p. v. de te verwachten öi hebben krumal (dim. van kruim, van

13

st. krüm), duzand (ags. pïisencl) en gruwhmanta (van 'yruzcl; dim, van rnnl. grüs). Daarentegen hoort men soms di in menöita voor ndl. minuten.

d) Met uitzondering van sloeren treffen we dialectische ue voor ü aan bij dezelfde woorden als in 't Ndl.: boer, hl era, roes, soezo, snoet (t).

e) Verkorting der vocaal vertoonen; do en ot vocht ') (ohd. fülhi en füht) en dóffart (onl. dübru).

ai.

§ 20. a) Aan de oude ê (germ, ai) die niet door een i of j werd gevolgd, beantwoordt in den regel cc:

lécna (uit Ichnen, ohd. lèhanóri), eer, ivrsla, iï'war/, lecivnrrok, sneeuw enz.

béên, brééd, divg (ags dnh), divl, ^'d, /v'H, eest, géï'st (znw.) geest (bnw.: geèste vcwrzc; verwant inot fr. gtistl), hix'l, gahécl, héét, hceta, kleed, leed, lecluk, leest, inn'S, meest, garécd, reep, spn'k, stéïw, teen, vrees, vreed (ndl. wreed), tvéèk, zeep, zweet, héèster (uit *haistro-), gcesal (uit quot;gaislo-), zweep (t), wees (uit quot;waisori). smêèke (?), fléènio (?), léï'p (?).

Opmerkelijk zijn nog de volgende woorden:

keet, uit *kaito, zie Franck i. v. kit: Kiuaen: kirte; wvla. keete (Onze Volkstaal '2, 9); zoo ouk op Walcheren (Sch. I. W. i, 120), op Schouwen (id. 1, 154)en in de baronie van Breda {id. 1, 325).

repa, repelen van 't vlas; Van Dale geeft repen als Zuidnederlandsch, en in 't Brabantsch schijnt het woord blijkens Onze Volkstaal I, 221 werkelijk zachte e te hebben. Dat echter ook vormen met ablaut voorkomen, bewijzen mnl. repen, reipen en vl. repe, znw.

speet, (modderspat en spét'ta, ww., die te vergelijken zijn met vl. speiten, spee-ten = spuiten en oostfri. speiten, sprengen; zie Franck i. v. spui t.

vrêka, Van Dale, wreken', Kiliaen daarentegen «.wreken, Holl. j. wreyeken, extorquere e manibus». Vgl. got. wraiqs.

Onverklaarbaar is mij de TJê in zweem (mhd. sweini), schcêf (bnw. ags. sedf; vgl. echter hgd. schief met nog onopgehelderde vocaal), nëê (naast: bel mrnt), wcë (als tusschenwerpsel; maar wei' als znw. en bnw.) en klênar (in Brabant khrver, mnd. klever, eng. dover, ags. cloifrclt;^*daifri- en dus ons klaver een fri. vorm ?)

Opm. 1. Ook deze eè blijft natuurlijk bij samentrekking na het wegvallen eener d \ schee (scheede, ags. sceadh).

Opm. 2. Naar analogie van het meervoud is de cij veranderd in cc in het praet. sing. ind. der verba, die vervoegd worden als bijten. dus ik bTvt (os. bét), naar tv ij beta (os. bitun). Denzelfden overgang zien we in bijna alle dialecten, die nog heden t^; en 5 in uitspraak onderscheiden en ook in het Zeeuwsch der 17° eeuw (zie Tijdschrift '14, *150).

Opm. 3. Bij een tweetal der bovengenoemde woorden, nl. bij hécta en

') Het vrl. woord heeft (evenals het bnw. vóchtag) zijn klinker gewijzigd naar at vocht.

14

zwcèp komen ook vormen met ie: hieto en zwiep voor, die waarschijnlijk zijn ontstaan door holl.-fri. invloed (vgl. voor zwiep echter Franck i. v. zweep, waar zwiepen als een westfaalsche dialectvorm naast zwepen wordt verklaard).

b) De ei (ai) in vreemde woorden is gewoonlijk ai, soms echter door invloed der beschaafde spreektaal ij geworden; kerrawai, jilaistar, plailn, hakkolaie, aera-bai, plain, kastalain enz., maar blijn (ndl. balein), kaptijn, fontijn, trijn, palijs.

Een iv hebben behalve de reeds vroeg ontleende méèstar en liïk ook secs (ndl. sjees, fr. chaise) en séêl (ndl. sajet).

c) Vroegtijdige verkorting vertoonen:

echt (ofri. aft, rhaft), ettor (ohd. eitar), ellof (os. êlleban), Hendrik (uit quot;Hamric), vent (vl. veinl uit *veimnoot)

§ 21. Aan de germ, ai gevolgd door een umlautsfactor beantwoordt ai (ndl. ei):

aiga, (got. aigin), aika (uit *aikin), ais (ags. ffisce), bai (ndl beide os. bêdia), baital (uit een grondvorm op -il), blaike (ags. blaican), (vaijbrai-ja (os. brêdian), draiga (os. prvgian), errabaid (os. arbêdi), gail {*gaili), gait (ags. gat, maar ook verbogen vormen met i-umlaut; zie Sievers, Ags. Gramin. § 284), -ftaid (uit *haidi), haidan (ags. hapen), hail (ags. hcèt), haimalak (uit 'haimilik). klain (ags. cltène), lai-ja (ndl. leiden, ags. loidari), raigar (uit *hraigiro), berai-ja (got. garaidjan), raika (ags. rSican), rain (ohd. hreini), rais (uit *raisi), schai-ja (?), sprai-ja (ags. sproidan), staigare (vgl. ags. stoigar), stail (ags. stoigl), t a i k a n a (ags. twenan), vailag (met een suffix-ij), vlais (ags. /Ilcsc), wai (uit *waidi), waigara (vgl. ohd. weigir), wainag (niet suffix ig), zaika (ohd. seihhen uit *saigjan).

Langs analogischen weg kregen umlaut blaik (bnw. en znw.), taikan en bovendien andere woorden als hailag, waitas enz., waarbij dit ook in 't Ndl. geschiedde.

Daarentegen is de werking van de volgende i verhinderd door grondwoorden, die geen umlautsfactor hadden bij woorden als belëêdaga (met mij onverklaarbare ëê), dcèle, ci'wag, héèla, wéèka enz.

au.

§ 22. a) Aan de wgm. au beantwoordt, ook daar waar een umlautsfactor volgde, in den regel lt;3, óo: diio/, groot, hmg, blóïit, óitg, kml (caulis), kóttpa, lóbpa, stmte, luKira, óiiza (water uitscheppen, on, ausa), rota (vlas —; ohd. röftên, uit quot;rautjan; met klankwisseling naast os. rotön, rnnl. roten), dróüg (vgl. on. draugr; dit woord had reeds scherpe o in de meeste mnl. dialecten en later in 't Zeeuwsch, zie Tijdschrift li, 165), schrmm, schrónta (zie Tijdschrift 14, 103), shxif (afgetobde vrouw) en s/iiua (zie Fkan'CIv op die woorden en vgl. voor slóva nog de uitspraak op Zuid-Beveland in Taal- en Letterbode 4, 228), smóka (zie Tijdschrift li, 103).

Onverklaarbaar is mij de öö in chööchala (ndl. goochelen), lööchana (zoo ook in Rotterdam; zie Ned. Wdb. 10, 6) on vröülak (vgl. echter prof. Cosi.in in Museum 1, 402).

Opm. 1. Dat ook deze ó, óci bij samentrekking blijft, bewijzen óulak

(mn'. ódelijc), him (mnl. blóde, os. blódi) en zi'iii (van gras; germ. *saujgt;ön).

Opm. 2. liet praet. sing. ind. van de verba, die vervoegd worden als gieten en buigen, heeft zachte o naar analogie van het rneerv. ik böög, goot.

Opm. 3. Aan Frieschen invloed zijn toe te schrijven de vormen baka (ol Vicrbako, een buurt onder Oud-Beierland; fri. baren, ohd. houhhan) en in lichto laio vlam (uit *lauga).

Opm. 4. Voor oest naast wgst, zie Tijdschrift 5, ISO.

b) Vroegtijdige verkorting vertoonen:

kucht (uit *kaufta), ggkucht, bróilóft (ohd. brüthlauft), bros (mnd. brósch: vgl. ook Tijdschrift 14, 102), misschien lóf voor Imif en ók voor ook, nuk (?X

iu.

§ 23. a) Aan de wgm. io (got. iu) beantwoordt ie:

lief (os. Hof), dief (os. piof), dier (ags. déor), dieno {os.piomiri), diep (os. diop), ziek (os. siok), r/ieto (os. giotan), liep (os. hiiop), riep (os. hriop), ielak (os. eogilih), {n)ieuW3rs (uit quot;eohwar).

Door Saks. invloed hebben ee als in 't Ndl. véertien en féertog.

Voor róiko (ohd. riohhan, ags. réocan), waarnaast geen rieka, zie men Van Helten, Mnl. Sprkk. § 168.

Afwijkend is verder duvol (os. diubo.l, van gr.-lat. diabolus).

In enkele woorden is echter deze ie tot ij geworden: dij (onl. fiio), lij (os. hleo) en wija (ndl. wieden, os. xviodön; vgl. wëicn in het Brabantsch, Onze Volkstaal I, 234).

b) Evenzoo zijn tot ie geworden de diphthongen io, ia of ea, die door contractie zijn ontstaan: vriend (os. friond), zien (os. sehan, ags. séon), drie (os. prea), bie (ags. beo uit *bi-ó).

c) Verkorting vertoonen alleen licht (znw. os. lioht), Birrek, (eerste lid: ohd. diota), ómmsrs (reeds mnl.; uit emmars; zie Van Hei.ten, Mnl. Sprkk., blz. 56; en dit uit eo-mér) en vrind.

§ 24. Aan de wgm, iu (got. iu) beantwoordt in den regel ui, behalve voor r, waar ttu of ie staal;

dnister (os. piustri), gatóir/a (mhd. zimje), tóig (mlid. rjeziuc), badinjj (ohd. d'niten), kóika (uit *kiukin); guur (vgl. os. unhiuri), schuur (ohd. sciura), dier (bnw. os. diuri), stiara (*stiurjan), vier (onl. fiur).

Opm. Voor ndl. stuit (been, ohd. stiuz) gebruikt men hier meestal stiet, maar soms ook stuut. Zoo ook zal diel naast een minder gebruikelijk duul staan voor een regelmatig duil, dat in het Vlaamsch nog wordt gebruikt. —Vgl. voorts nog lui (lieden, os. liudi) naast lie in samenstellingen: wijlie, jullie enz., en luu in vrouluu.

Vroegtijdige verkorting vertoont alleen juk (naast jók), ohd. jiuh.

16

Diphthongen uit vocaal parasietische ï of u.

Sj 25. a) Wgm. « voor J ontwikkelde 7 werd tot ai: ai (ndl. ei), /iai (vgl. ohd. heia), haidy klai, lai.

b) Wgm. a, ë of ? -f- voor w' ontwikkelde u werd lol on: douw (ndl. dauw), nauw, toinv, houw.i, schouwo; brouiva, rouw; yatrouw, sprouiv.

§ 20. a) Wgm. lt;? voor ƒ- ontwikkelde i werd tol ai: draiff, krai, maio, naio, waio, zaio en misschien ook baia (ohd. bdian).

b) Wgm. ó (gol. ó) voor J² ontwikkelde i werd tol oei: bloeio, broei» («da strael, an verrako broeio»), (jloc'w, groeio, moei a, roe'w, schroei», vloeia.

c) Wgm. (i (got. a«) voor j- ontwikkelde i werd lol ooi: dooia, hooia, kooi, looia, strooia. Zoo ook gooia en schooia met ó uil üw. — Voor ailand zie men Tijdschrift 14, 27 en 28.

d) Wgm. d en wgm. ö (uil au) voor xo- ontwikkelde u werden beide tot ou; blouw, gouw, klouw, louw, wijnsbrouw, vrouw (en als verkorte vorm vrómmas).

e) Wgm. ? voor wquot; ontwikkelde li werd ü of ou: huwa, maar daarnaast soms houwalak. Zoo ook spiwati^-spiuwan^-spuwen of spouwen en dan door analogie (zie Fiunck i. v. spuwen) spouga, waarnaast later een vorm spoei/s opkomt (vgl. § 17).

f) Wgm. é en wgm. è (uit ai) voor w- ontwikkelde » werden beide tot éèu: géêuwe (ohd. gewén), leeuw (ohd. lewo), méc'uw (ags. muiw), schrécuwa (uil tscrêwón), sneeuw (got. snaiws), spreeuw (uit *spraiwon '?), eeuw (got. aiws).

De onduidelijke vocaal.

§ 27. In loonlooze lettergrepen zijn alle wgm. klinkers en tweeklanken tot een onduidelijke vocaal geworden, zoowel in begin-, als in middel- en eindsyllaben. Ook in en- of proclitisch — en dus toonloos — gebruikte woordjes staal deze klinker.

Evenals elk dialect is ook het Beierl. in hel loonloosmaken van lettergrepen en van en- of proclitica de algerneene taal, vooral de schrijftaal, vooruit. Laten we wat deze tongval gemeen heeft met de algerneene spreektaal rusten (dus ook het toonloos worden van achtervoegsels als ag, ang, lak en dgl. en dat van eenige woordjes, die zonder nadruk in den zin staan als het lidw. en, de pronomina me, man en zan, verder as, eens, dar, daar, darop etiz.), dan heeft het verschil vooral betrekking op vreemde woorden, terwijl de afwijkingen bij ndl. woorden vrij gering zijn.

a) De slotsyllabe is toonloos geworden in: hoeval (naast iioe véull), zoovol (n, zoo véul), dikkvls, aevand, vrómmas, bóugart.

b) Een loonlooze beginsyllabe hebben: bazondar, bakant (bijkans), balangana (bij lange na), bariim of varóm, maschie of baschie (misschien), warachtag of varachlag, vardeur (eig. voor deur, d. i. buiten), varbij, varöit enz.

c) Zeer algemeen is het onduidelijk worden van een niet betoonden klinker in vreemde woorden: fabriek, tabak, papier, warentog, vaziela, ramoer, maziek, kaniijna, kaniiek, kanijn, allamanak, maggazijn, diamant, Jallozie, kanimanet, enz. enz.

Tengevolge daarvan is oen klinker -|- liquiila of nasaal soms overgegaan in liiiniila of nasalis sonans: p^rlret, f^rni)ls, Wlicr, sokk'laat, nfkwra, welke

gewoonlijk echter nog weer is overgegaan in 3: patret, fannis, mskéèro, patóffal, ihgriet. — Aan den anderen kant evenwel komt het ook voor. dat in dit geval een medeklinker wordt ingelascht, om de toonlooze lettergreep te steunen, zie § 40, a en c.

§ 28. Geheel weggevallen is de onduidelijke klinker in glmf, glmva (verl. deelw. rpf/hHifd) en (jlijk en in de vreemde woorden hlijn (balein), knijn (n. kanijn), drek (direct), krek (correct) kros (karos), kra({l) (karaf), KnëP.l, Knêlas en Knêlia, Mrie (n. Marie), kaplacil en kaptijn.

Aau het begin viel een onduidelijke vocaal at' bij mangala, amandelen, zoowel de vrucht als de beide klieren in de keel, en kiet, op bet biljart, voor acquit.

§ 29. Om de uitspraak gemakkelijker te maken is een onduidelijke klinker ook soms ingevoegd:

a) in enkelvoudige of afgeleide woorden tusschen de liquidae I en r en eon •volgenden heterorganen consonant (Swara'ohakti), dus; vurraf, errava, errag, karachie (kaartje), irerraka, erram, durrap, hallaf, mullavar, gallag, vrlLu-ine (velletje), kallak, vmllam, hellapa.

b) bij liquida en volgenden homorganen consonant alleen tusschen r en n: toran, koran, kar ran, lantaeran, lorrana, kaerana, gaeranct.

c) Ook in eenige samengestelde woorden, meestal eveneens om de uitspraak gemakkelijker te maken: aerabai «aerbei, aardbei), acraneut «aerneut, aard-noot), aelahas, lléèramóis, zalamakar, khrratnakar, sc/ioe)!fi»iafc.v)'(waarnaast sc/io^ makar), hemtarok, horstarok, deuganiet (vgl. nog Anganirt en singanH voor Agnirt en nignct), mrapeutar, bóriniakruipartHe.

Geheel op zichzelf staat pasallant.

B MEDEKLINKERS.

^ 30. De uitspraak van de consonanten in het Beierlandsch wijkt van die in 't Nedcrlandsch slechts in bijzondere, soms geheel op zichzelf staande, gevallen af. Vandaar dat ik hierbij in den regel de gewone ndl. teekens heb behouden, ook daar, waar zij phonetisch geheel onjuist zijn. Zoo heb ik, om iets te noemen, de slot-niula in overeenstemming met onze spelling soms geschreven als media, hoewel zij wordt uilgesproken als tennis. Slechts in een paar gevallen (gt; voor ie, s voor si7i) hen ik hiervan afgeweken, om mogelijke vergissingen te voorkomen.

Halfklinkers.

S 31. Ken oorspr. ; is evenals in 't Ndl. in enkele woorden tot g geworden. Doch voor gij en ge wordt hier nooit anders dan Jij en ja gebruikt. De mansnaam Gilles luidt ook steeds Jil{las).

3

18

§ 33. De uitspraak der w is als in 'I Ndl. labio-dentaal, behalve vóór r, waar zij als v klinkt: vrat, vrijiDie spirantische uitspraak heeft de iigt; ook soms, wanneer zij door de onduidelijke vocaal van de r is gescheiden: rarom naast iiwóm, weerom, varachtag naast vjracJitjg, vorenlscj naast warentag, varempal naast warempal.

Een vroegere w is overgegaan in h bij hd, wel (hel zrkar! bel, bel!) en soms bij harónx naast w.iröm, varum. De vorm bel komt ook in Brabant en Zeeland en waarschijnlijk ook wel elders voor. Ook het Vlaatnsch kent de wisseling «im .inlaut» van b en ie (zie bijv. Schuermans op hinde en borrewolf), evenals eonige hgd. dialecten (vgl. Paul, Grundriss 1, 579).

Door samensmelting met een eertijds voorafgaande n is soms de w van het enclitisch pron. pers. v. d. 'l^en pers. mv. tot m geworden (vgl maar uit ne waar): taema voor laen-wa uit laten we, ivimnia voor win-tva uit willen we, zumma vooiquot; zun-wa uit zullen wc, henima voor hen-iva uit hebben wc, gêvame voor geven we.

Behalve in hoe (os. hwu) en hoest (ags. hwósta) is uit de verbinding hw vooi-gutteralen klinker nog h ontstaan in hoeneer (voor *hwun-êr? vgl. *hwón—-pon (ons toen) naast wan — dan ?)

Als tusschen- en sluitletter heeft de w dezelfde geschiedenis gehad als in 't Ndl In f (v) is zij overgegaan steeds bij gurraf(schaaf ) en gewoonlijk bij vurraf en vurrava, waarnaast echter nog vurraw en vurrawa.

Vloeiende letters.

§ 83. Deze wisselen soms onderling. Zoo gaat

a) een vroegere l over in r bij fraivcèl naast ftewéèl voor fluweel, door invloed der volgende l (dissimilatie), en bij pijzar (mnd. pisel, pesel', zie Woordenlijst);

h) een vroegere r over in l bij kullak voor kurk, pielakas (in: hij is róTir da pielakas, ten doode opgeschreven) voor pierkes (? vgl. Onze Volkstaal '2, 100), dnhhol naast döbbar, maneuval (fr. niancuvre), fêtal naast fêter (veter) en verder als gevolg van dissimilatie bij kurrapal naast kurrapar, karper (zie § 2, c), schorsanêi'l voor schorseneer en vardistolewéera voor {yer'ylestrueeren.

Overgang van vroegere l in n vertoont hoogstwaarschijnlijk hnussa uit knutsen voor klotsen {da bulla knusta têga makaar). Waarschijnlijk evenwel niet het gewone klippalhout naast het zeldzame knippalhout, die denkelijk wel op verschillende grondvormen berusten.

§ 34. De verbindingen ld en It blijven als in 't Ndl. onveranderd na e, i en «, maar smelten met voorafgaande a en o samen tot oud, out', geld, wild, schuld; koud (os. kald), mout (os. malt), goud (os. gold), hout (os. holt). De eigennaam Kalt zal een verkorting zijn van den gelatiniseerden vorm van Boudewijn.

10

ha likes, bcrromól voor marmot, soms in bosch ic naast moschie voor misschien en, naar ik meen, in hadcsl voor modeste. De beteekenis van dit laatste woord is «stein-inij;, kalm, niet in 't oog loopend»: :in hadest mais'ie, ar badesl hitzien. hadcsl anrjaklccd zijn. Nog daargelaten dat een verkorting van m voor st in het beierl. dialect niet voorkomt, pleit ook de beteekenis stellig eer voor samenhang met fr. modeste dan voor een verkorting uit bedeesd. Bovendien baart bij deze verklaring ook niet de minste moeilijkheid de verbogen vorm badesta: an badesta kleur, gezegd bijv. van de stof voor een japon, liet woord is ook in 't Oostfri. bekend (zie Ten Doohnkaat Koolman, Wtb. der Ostfri. Spr. i. v.) en door Sturunrurg is de m. i. ware verklaring reeds in zijn Ostfri. Wtb. (1857) gegeven.

Opm. De overgang van ni in b is een verschijnsel, dat in andere dialecten en ook in de algemeene taal sporadisch voorkomt. Bekend zijn de vormen benier, benierlijk en benist bij Brederoo en het algemeen ndl. bezaan uit mezzana. Dialectisch komen nog voor hedeen (Vlaanderen), beshanden (Vlaanderen en Zeeland), besmeten en bekanderen (Brabant). Bestèl voor Mastelle (Brabant) en beniere (Betuwe). Gewoonlijk (zie bijv. Fhanck i. v. bezaan) wordt opgegeven , dat deze verwisseling alleen in toonlooze lettergrepen zou voorkomen ; doch de woorden hónibak(kas) (zoo ook in de N.-Betuwe, zie Onze Volkstaal 2, 81) en berramót bewijzen, dat ook lettergrepen met klemtoon dien overgang kennen.

b) Op ander atleidingssuffix dan ndl. kaam {*kêmo, hgd. kahm) berust de vroeger ook in 't Ndl. gebruikelijke vorm kaan (*kêno, hgd. kalm, lui,, kaen). Hetzelfde is het geval bij dóön en ihlïinag (beide adj., in de bet, « min of meer vochtig»), die te vergelijken zijn met got. dauni-, damp naast ndl. doom, zuw. (Mnl. Wdb.: damp; Kii„: (land., vapor; Bilderdijk, Geslacht l.: damp), iloomen {Mnl. Wdb. en Kil-.) en doornig (vgl. Camera Obscura '255: domig), die beantwoorden aan lat. f/ïmus. Wijl mij de herkomst van ndl. jammen (aardappelsoort) niet bekend is, kan ik met zekerheid niets zeggen omtrent den hier gebruikelijken vorm janna. Misschien heeft men hier eenvoudig met een volksetymologie te doen, die het woord in verband bracht met een uitdrukking als « een jan van een appel». — Voorts nog m voor n in kiema en kieniaspul voor kienen en kienspel.

c) Overgang van een oudere n in / zien we bij: vastalaavenda ('s winters gaan logeeren, afgeleid van vastalaaoand) voor vastenavonden ; bulla fooi (in: óp da bulla fooi doen, üp — gaan) van fr. bonne foi; fasöl (in: öit zan fasól rukka) van fr. fai;on; bóidellang (zie Woordenlijst). Maar niet bij rammalas (volgens Van Dale gewestelijk) uit it. rainolaccio.

d) Overgang van nd in n;/ (vgl. 't lloll. hongdlt;^hond enz.) vevloonen: tnangallt;^ amandel, vinga uit vindan, winga uit winden, wing voor winde, kelderwing (naast kelderwint, onz.) voor kelder winde, binga uit binden, bing uit hint (zie Woordenlijst), grengal uit grendal en spong (? besstëêspong, vooruitstekend plankje of balkje ter halver hoogte van de bodstede, om den voet op te zetten voor men in 't bed slapt). Zoo zegt men in plaats van stónd, praet. van staan, stóng o( sting; dit laatste blijkbaar door analogie naar ging en hing, terwijl het eerste — stóng —

20

op zijn beurt aanlmiling zal hebben gegeven tot de vormen gniif/ en Iniiitj. die n.iast de beide genoemde worden gehoord.

Lipletters.

§ 36. In hoofdzaak is de ontwikkelingsgang van wgm. p, h, f en li dezelfde geweest als in 't Ndl., waarom wij ook hier slechts de afwijkende vormen vermelden.

a) Een zachte labiaal is voor r, I en n in eenige woorden verscherpt: prots, prdisa (van bier bijv. en van woedende personen; Van IJai.e geeft prutsen) voor bruis, bruisen, frrln, /let (muurbloem) uit violet, /léèranwis, lloers, llowéèl (ofr. veluel); soms in fluk, bijw. (Jlak hij, /lak dsrnaasl) en misschien ook in /lem (zekere stof, waarvan vrouwenrokken worden gemaakt) en /lemnio, adj. (? samenhangend met Vlaam(sch)^r!). Die verscherping vindt men soms ook, wanneer de labiaal dnor de onduidelijke vocaal van de genoemde medeklinkers is gescheiden: fernis, fjrwéèl, fgnijn en fanijnag. Verscherping van v schijnt zelfs te kunnen voorkomen, waar volgende /, r of n ontbreekt, zoo in fëtar, f7tul en /igaléèra.

b) Aspiratie van p voor liquida hebben fltns (franje aan karpet, gordijn enz.) voor pluis (zie Taal- en Letterbode 4, 290 vlgg.) en [ruts voor pruts.

c) Een vroegere 6 is overgegaan in m bij kerramenada, karbonade en kammanct, kabinet, welke vormen ook elders voorkomen. Vgl. nog karnwnade bij Buedeudo 1, 3'27 en misschuitjes id. 2, 104; verder ndl. bami, ohd. barbo.

d) De verbinding ft is na korte (of verkorte) klinkers vaak in cht overgegaan, tenzij verwante vormen de f deden blijven, dus juist zooals in 't Ndl.; kracht enz.., maar schrift, gift, hellaft, brniliift, zift, heft of hechl (veikleinw. hef/ie) enz. Doch afwijkend is bovendien nog zóft (ook wel soft), dat wel niet in Oud-Beierland, maar in een buurtschap daaronder (de Zinkweg) nog wordt gehoord. Naast dög (voor docht, zie § 43) kom! geen doft voor; omgekeerd naast schaft (van een laars) geen schacht.

e) Opmerkelijk zijn bovendien nog: .lózep met p uit /' (reeds in 't os. en ags. en ook in 't mnl., zie bijv. Alex 4, 538), stövva, stónde (stof afnemen¹ tegenover stu/fa, stófta (pochen) en bram- of bremhoos met b door bijgedachte aan braam, brem, voor framboos.

Keelletters.

§ 37. a) De wgm. k is in 't Beierl. geheel op dezelfde wijze behandeld als in 't Ndl., ook in de verbinding sk\ aan het begin der woorden werd hier de k tot toon-looze spirans (V/ij, in het midden en aan het einde werd zij met de s geassimileerd.

b) Üok ten aanzien van de wgm. ch (h) valt weinig bijzonders op te merken. Verwarring met de aanvangs-ft, zooals dat in naburige dialecten voorkomt, is hier zoo goed als onbekend, liet vreemde woord arlüzie, dat reeds in 't fr. stomme h heeft, bewijst niets. Evenmin bötaram, dat misschien etymologisch oen zuiverder vorm is dan ndl. boterham (zie Franci; i. v. ham). Zeer zeker is dat het geval met mza (mnl. ozen, on. ausa) ndl. hoozen. Ook het woord nik (voor hik met voorgevoegde n en verlies der hl) is minstens twijfelachtig, vgl. nik{ken): snik(ken) als nokken: snokken. Mij zijn dan ook slechts twee woorden bekend, waarvan met

zekerheid is te zeggen, «lat zij ten onrechte een h krijgen, nl. këlastick en hoest (voor oest, oogst). Bij het laatste woord is bovendien de vorm oest minstens even gebruikelijk.

c) Wgm. g is als in 't Ndl. zachte spirans. Alleen rik (voor ruy, uit ruyghe, riyghe) en hik (uit bigge) hebben nog een rest van de niet-spirantische uitspraak der geminata bewaard. Daarentegen is de k in blacsbalhk voor blaasbalg toe te schrijven aan volksetymologie.

tl) Overgang van g tot j vertoonen: gezaid, hij zail, lait, braid (ags. brcgdan), zail, paih, dwail, hahiDng, maid, zais enz. Daarentegen is de tot J geworden g met de voorafgaande vocaal samengesmolten lot ij in blijn (blaar, ags. bicgen) en tijl (lat. tegula ?). — In plaats van hij zai, hij lai gebruikt men hier de vormen hij zëë, hij lëë_} die uit zeide, lelde schijnen ontstaan te zijn door het wegvallen der j achter de e. Dat deze e zacht moest worden, bewijzen, behalve het ndl. verdedigen van dagading, ook de rijmen der mnl. dichters; zie Van Helten, Mnl. Sprkk. ^ 98 A, opm.

e) In Angoniet en singdnet schijnt zich ng te hebben ontwikkekl onder den invloed der volgend»» n. Men vergelijke de in quot;t Mnl. voorkomende vormen en beninge.

Tandletters.

§ 31. a) De geschiedenis van wgm. t, d on p is in het Heierl weer iti hoofdzaak dezelfde als in quot;t Ndl. De afwijkingen zijn van'ondergeschikt belang. Ken d in plaats van de te verwachten / vindt men in smukt r Ma as (sinterklaas nil sint her klaas en in porniandog (van pamiant'l) Verder schijnt het adj. riejy voor rieden den oudei en vorm van ndl. riet. rieten te hebben bewaard, tenzij men hierbij moet uitgaan van twee in slotconsonant verschillende stammen (zie Van Mklten in Taal en Letteren 5, 230 noot).

b) Ken jongere t is door de scherpe uitspraak van den slotconsonant in het grondwoord ontstaan bij stattj, naar de stad gaan (van stad, uitgespr. stat), hemtdrok voor hemdrok en in bijdehand {dn bijddhantd jongv). Analogice hebben een / in plaats van d de woorden róntóm en rónteng (naar rond, uitgespr. rónt en roadto. uitgespr. rónta), alsmede guntdr (ginder, naar gunt, gunt,)). Niet duidelijk is mij de t in wette, wedden, sotduiietdr, sodemieter, in het soms voorkomende blunt,i voor blonde ('t laatste ook in 't wvl.; zie Onze Volkstaal % l i) en in varanteg (van * warende, borg).

c) In overeenstemming met den algemeen geldenden regel, dat wgm. s aan het begin voor klinkers tot z werd, is het znw. zëkal, ndl. sikkel. Geen uitzondering op dien regel vormen de adj. Sondagsa en Saetardagsa welke oruler invloed van Sondags en Saeterdags (d. i 's Zondags en '.s Zaterdags) zijn ontstaan. Daarentegen is nieso in strijd met de wet, dat een intervocalische s eveneens verzacht werd. Het ww. bónsa (zie een paar vbb. uit het algemeen Ndl in Ned. Wdb. 3, 37'.)) zal zijn s wel aan het subst. verschuldigd zijn.

d) Overgang van s (en z'!) in sj vinden we in hanssjóp, sjarra (iem. plagen), sjeula (voor zeiden), karsjet (voor corset) en misschien o.ok in sjek (/.ie Woorden-

22

lijst), indien ilit kan slaan voor k.fsjek, kcsjak, Ir. cascujue (vgl. kcczjak, boezeroen, te Katwijk, Taal- en Letterbode, 3, 50, en keeszak te Vlaardingen, Noord cn Zuid 3, 11 o). — Het omgekeerde verschijnsel zien we bij sayydrijn, fr. chayrin, sées voor sjees, fr. chaise, sievpjaer voor chiffonnière en musien voor machine.

Geminatie van consonanten

§ 39. a) Onder invloed van een onmiddellijk volgende j werd een medeklinker (met uitzondering van r en iv), die op een korte vocaal volgde, reeds in tie oude taal verdubbeld. Vandaar met dubbelen consonant: legga, zelta, Jukkn {quot;jukjan) en andere verba op -jan ', de verbogen vormen van bec/, Jie(; en andere-jo stammen.

b) Zoo'n zelfde verdubbelende kracht hadden ook gt;% l en n. Vergelijk behalve algemeene ndl. woorden als appal, addar, akkar, billar, droppal, etter, janimar, moddar, prikkal enz. nog bladdar (uit *bladró), bullar (tnnl. better), e/fa (uit *ebno-), ne/fa, rigijal (uit *ri(/lo-), sehuttal (nml. scuttel), zunimar (got. sunirm) en ook vulla ('.' ndl. veulen).

Geen geminatie echter hebben zëkal (ndl. sikkel) en kietale (ndl. kittelen uit 'kitlón, *kitilón).

§ 40. Van geheel anderen aard is de verdubbeling der m in blóm (mv. blumma), -dom, vardontnia, brdigóm, gram, hunimag, komma, lam, nómnia (zie § 17, b), ómmars, sómmag(t)a, (am, urónimas en zómmadéên. Waarschijnlijk was de dubbele m hier slechts het middel om de (door welke oorzaak ook) verkorte vocaal aan te duiden.

Ook in de verbogen vormen van nat, smal, lek, gamak, hól, dak enz. diende de dubbele consonant voor hetzelfde doel.

De dubbele t in vulla en rót la berust misschien op generaliseering van den klank in sommige conjugatie-vormen.

Op zichzelf staande en niet heel duidelijke gevallen zijn kettang (waarnaast geen këta), mennag, merrie, burrie en luina

Grammatische figuren. ^l)

§ 41. Assimilatie van medeklinkers.

A. Gedeeltelijke assimilatie vinden we in prónt (pront klaar) uil promt,prompt ; zampad voor zandpad en voorts van n voor b tot 7)1 in ambras (zie Woordenlijst), ómbddacht, imbóttrliny enz.

B. Volkomen assimulatie.

a) Progessief:

1) Een volgende d of t is aan den voorafgaanden consonant geassimileerd in;

') Om onnoodige uitvoerigheid te vermijden, hespreek ik hier alleen die woorden, welke afwijken van de ndl. schrijftaal.

23

vdrvrêni!) (of vdrvrTïï'm)iij)lt;C,Vi'rvreemden, wenno (hooi-, karirla-Xroewrf/'??, sp'nKZ spind.t, kinnvmandrlt;^kindemande (indien dit althans verwant is met kinnetje; zie Woordenlijst en vgl. Tijdschrift II, 52 vlgp.), worm (wier, (jDWorr'j)lt;Z\vorden, vdrr)UK)rralt;^oei^%nioorden lt; sparrAv (,it ivat.fr spar7'jlt)lt;^spartelen (vgl. ook tegen-sporrelen en tegensporrelig), tnttatlt;C,totdat, ijunyidlt;jjunl'Oy gindsclie, prakkozeèro uit pracliseeren \ misschien liilhklt;Cjiiltik (zie Woordenlijst), en verder rislt;^rist, mis en missalt;^mvtt, mest en misten, mesten (maar steeds mestn, vet maken). Waarschijnlijk geen assimilatie van d hebben we in spel (en spelhkussa), dat wel een oudere vorm zal zijn dan ndl. speld.

2) in dikkols uit dikwijls, waar de toonloosheid der lettergreep wel de oorzaak is geweest.

3) van v met voorafgaande f: o/fcgd enz.

4) van h met voorafgaande s: hoissouwo enz.

b) Regressief :

1) mmlt;^nm in ómmacht, ómmögolok enz.

2) rrlt;^lr in hörrap uit bolrap, bolraap (zie Woordenlijst).

3) sslt;^.i (of tz) en ds. Zeer algemeen: grms (en daarvan zelfs grwzv, groïtzvrd, (jr(H)ZDghaid enz.), plaes, klessd, bcvsschóp, hesstT⁷?, guns, hansvat, broes (bnw.), löös (loods); /iarseèrlt;^hartzeer. Zoo 0(»k reks (lt;^recïis, rechts), knechs, achsto.

4) sslt;lsy ns en rs: as (als), eest (eerst), sterrokas (-kers), hij dóst (v. dorst, durfde), 6()ssta/lt;borstel en soms ook sc/iós-^schors. Verder ées (eens), uistor (zie § 19, a), {n)errngüs, saevds, smurrogos.

Üpm. Misschien zijn enkele hiervan te rekenen onder syncope; zie voor eest Van Helten, Mnl. Sprkk. § l'iï) en voor als en andere iVoo/v/ en Zuid G, 332.

5) sslt;^fs, gs of ks: stijssjl, herrost (voor herrnfst, herfst); kwadêrs of kwaad-(frrslt;[kwaa(ldeegs, hainst voor heingst, hengst, Dijnsdag; Pijnstord on wijnsfirouw (zie § 9,. d), ilcss9llt;Z}\ekse\.

Opm. Geen assimilatie maar een soort metathesis hebben we in must (waarnaast echter ook mus) voor muts en risp voor rips. Ook met gesjt en geps en soms ook met wesp en iveps, rasp en raps is men hier wel eens in de war.

§ 42. P r o c o p e.

Een n is geprocopeerd in (K)sstal voor noodstal, Kif., noodstal, \. hoefstal; I^ürben-Waltiier : nótstal, ein enges (einengendes) Gehande oder Gestell, besonders von dem Sialic, in welchem die Schmiede die Pferde beschlagen, angavium. Verder in ikkorstaert, arroslT⁷? en arratikkvr, maar gewoonlijk niet in het ww. nano, Ken duidelijk bewijs, dat de n bij de substantiva werd opgevat als behoorende tot het voorafgaand determinatief, daar zij bij het werkwoord in den regel behouden blijft. De vorm arro voor narrn is m. i. eerst later onder den invloed der znw. ontstaan.

§ 43. Apocope.

a) Een t valt soms af na k, ch, f cn p: drek (direct), krek (correct); huch, buchie voor bocht, bochtje (zie Taalgids 4, 30), dog (roeibank , mv. dóggn), ik mug

24

(inv. ito im'irjga), ditj doen, dicj hij, duch yanóchl, lich rpnócht; hij roep, hij t/Trf nenjos óm, hij zoek zon aigo vütmUxl, hij tob zon aigs dfibd, hij vraag nae zon hoed, rechbank, stip (bnw.).

h) een n is afgevallen bij bónimezj door volksetymologie, mgschie of bosrhie, ba (ndl. haan, vooral op liet ijs; verkleinwoord haachie), en voorts achter een toon-looze e: rnepo, leij, zij vroego; ijorópo; koeio, menso', jongo, verroko (vandaar in quot;t meerv. jongos, verrokos), lego of teugo, êvo (vandaar êvolHes), öpo (waarnaast gewoner ïiöp), aigo (vandaar fipolok, aigolok); gowoo, zullovoro enz. ')

Na een toonloo/.e e is de n echter behouden:

1) in de woorden rëgon, zegon, laikon en wapon, door invloed van vormen als rëgono enz.

'2) in hóron (znw.), töron, kaeron, vóron (znw.) en dóron, waar de vormen zonder swarabhakti-vocaal als hóüm enz. de n zullen hebben bewaard. In kóro en gnero is de n evenwel toch verdwenen, waarschijnlijk omdat de vormen hoorn en gaarn niet genoeg meer leefden, om op de andere van invloed te zijn.

Opm. In plaats van mon, den toonloozen vorm van het pron. poss. v. d. 'l^en pers. gebruikt men soms ook mo.

S 44. Syncope.

1) eener iv in ert voor er tol.

^Ll) eener l in hazoneut voor hazelnoot en zukko of zókko voor zulke.

3) eener r in huvrouiv voor buurvrouw, schoemantol voor schoermantol, lielouu voor lierlauw. — Gewoonlijk echter zegt men schierlijk voor schielijk.

4) eener f in hótjd voor hoofd, hij hail en het voor hei ft, heft, ndl. heeft.

5) eener k in int voor inkt en mart voor markt.

G) eener s in kröiduron naast krnisdóron (volgens Van Dale is de eerste vorm gewestelijk).

7) eener t na ch: ochond, zwachol (zwachtel), Machol (ndl, Machteld) en in de verkleinwoorden als lichie, zachies enz. In het laatste geval is de t ook weggevallen na andere consonanten, vgl. § 54, In samenstelling is syncope der t regel na s, ch en f, wanneer het tweede lid niet begint met nasaal of liquida, w en h: rusdag, vasplakko, lichfaerdog, rechdeur, huifpijn.

Misschien ook is een t gesyncopeerd in gróömoedor: maar dil schijnt eerder een analogie-vorm te zijn van grmfador, waar, blijkens de uitspraak met f, de t is geassimileerd.

8) eener d in króineut voor kruidnoot en dalok voor daad lijk.

Uovendien wordt de d in den regel gesyncopeerd tusschen twee vocalen en de dan ontstane hiaat door j of (na ou) door te aangevuld, of de beide lettergrepen worden samengetrokken; bijv. bai-jo (voor baido, beide), drae-jo (draden), gobêjo, hrm-jo, bö-jom, hie-jo, rie- jo (ndl. rieten), wai-jo (weiden), nüj-jo, poe-jor, woe-jond,

') In de doorloopende rede komt de apocope hier overeen met wat Van IIei.ten daaromtrent beeft opgemerkt Tijdschrift 12, 167. Alleen heeft men hier niet zooveel bezwaar tegen een hiaat. Zoo zegt men altijd: zeuvo el, nrgo el. Vaak kan men hooren: manna in vrouwo, hóigo of bórsto enz.

Uói-jo (hiiiilen), zui-ja; i/onwo, schou-tuar, wou-wn (wilden) en met samentrekking: scha, néér, lëêt/, voer,/ (voederen), broer enz. Deze syncope der d is regel; toch zijn er niet weinig woorden, die de d behouden. Voornamelijk zijn dit adj. op. -if/: nobdog, zrdiKj, nijdoij, lt;joedalt;j, bloeday, spoedde/ enz.; maar ook andere woorden: vadar, moedar, cxdal, Z-dal, bcdala, jöda, rnaida enz. Waarom de d hier behouden bleef, is mij, voor de meeste woorden althans, niet duidelijk.

Opni. Niet bij alle hier opgenoemde woorden behoeft men aan syncope der d en wat daarmee samenhangt te denken Zie daarover Van 11ki.tkn, Mul. Sprkk. § 98 B, § 120, 9 en S 130. De daar gemaakte onderscheidingen moeten evenwel tot willekeur leiden; en omdat bovendien het resultaat toch hetzelfde is, heb ik dit alles hier bijeen genomen.

§ 45. Prothesis.

Een n is voorgevoegd in nóöm, naers en soms ook in nvèsl.

Prothesis van s vertoont sjaerlaks en een enkel maal ook smaimdalaks door bijgedachte aan 'sjaers en het bij analogie gevormde 's maands. Zoo hoort men ook sniaandagsa en sweundagsa door invloed van 's maandags en 's weundags. Vgl. nog Sóndagso en Saeterdagsa § 38, c.

§ 46. Epenthesis.

a) Bij vreemde woorden om een toonlooze lettergreep te versterken: ar zijn, kar-zijn, karslaiav, kómhaal, visentécra en nog een paar die onder c) zijn genoemd.

b) Om de uitspraak te vergemakkelijken is een d ingelascht bij touwhaandar, fasoendalak en in den compar. van adj. op n en l als schmndar, vi'iildar. Om dezelfde reden vindt men een epenthetische t in den compar. van adj. op s (ook sch) als tóstar, fristar (vgl. hiermee soms vistar voor visscher, wastar voor wus-scher en badistala voor bedisselen). Waarschijnlijk eveneens om de uitspraak gemakkelijker te maken, werd een s ingelascht in wijnsbrouw (zie § 9, d), slóüskanl (geassiin. uit sloolskant, slootkant), stiHiskant «stootskant, stootkant) en hansval «handsval, handvat).

0]mi. Epenthesis eener p bij de verba tusschen m van den stam en I of d van den uitgang is niet duidelijk waarneembaar. Men zegt als in 't Ndl.: hij nrrml, hij kómt Maar daarnaast hoort men toch: hij nëêmp, hij kómp enz. wanneer het volgende woord met een onduidelijken klinker begint: hij nét'mp ar éèn van, hij kómp ar niet, hij klimp ar óf (maar: komt-ie?); en deze vormen moeten, met apocope der I (zie § 43, a) zijn ontstaan uit nëêmpt, konipt, klimpt, want nooit zegt men: hij nanip er éèn van. Voor de epenthesis der p pleiten eveneens de verkleinwoorden hempie en vrërmpie, zie § 54, e, opni. — Epenthesis van b na rn hoort men soms in omblaeg, onxblcig voor ondaag.

c) Een gevolg van volksetymologie is de epenthetische letter in bëêldwil voor bëê'wil (zie Woordenlijs!), irngaal voor egaal (zie Woordenlijst), krimptvra (volgens Van Dale gewestelijk) voor crepeeren, rondóil voor fr. réduit (? /ie Woordenlijst) en ónstrant voor astrant, assurant, door bijgedachle aan beeld, een,krimpen, rond

4

26

en afleidingen met liet praelix on. — Dooi* invloed van andere woorden of vormen is verder een consonant ingelascht bij v.niierzd (vgl. varlóor, vdrlórd), (n)ergors naast (n)erg3S, uit nergens, naar analogie van (n)iewors, en misschien ook in hel vrij vaak gebruikte sómnidgtd en êènoyty (zoowel bijvgl. als zeifst.) naar het voorbeeld van mênogta: sommagte mensa, écnegta mensa; sommggta, éènagta zegga.

(I) Aan invloed van een voorafgaande lettergreep is de s toe te schrijven in spaarspöt en schanspaljoen (Kiliaen: schampelioeri).

lt;!) Onbekend is mij de reden der epenthesis van d in linda, lindakast, lindagoed, halleflinde naast tinna enz. en van de r voor s in hóorschóp, rnnrsa en marzal (zie Woordenlijst) naast het gewone hmsschóp enz. Men vergelijke voor het laatste geval intusschen, behalve arzijn enz. van a), de vormen schaars, schaersoriërs (Seh. t. W. 1, 162) en ouwerwers (id. 1, 293).

§ 47. P a r a g o g e.

Meer of min vaak vindt men een d of t aangeveegd bij; ankald, duhhald, raanid (meerv. raamda), ijanócht, gast (gas), roest (bij da roe*', varkóiipa), kanst, wast (wasch), schellaft (steeds schellafta als werkw.), kraft (mv. krafta, karaf), zTT'fl, in 't ganiept (het Ned. Wdb. kent in 't geniep, of alleen geniept) en in eenige woorden op ar als kikkard, kanjard enz.

Opm. Zonder paragogische n zegt men hier pëê (paerdapëê, söikarpëê), soms ook têè (verkleinw. têèchié) en een heel enkel maal ook schoe {schoemakar). Het meerv. dier woorden luidt pëê-ja, téène en schocna.

§ 48. Metathesis vindt men in radentalak voor ordentelijk en in eenige vreemde woorden als parsies, parhéèra, parzent, kontarbusie, rampalzant, knrn-pal(a)mcnt, waar de liquida door versmelting met de volgende vocaal eerst sonan-tisch is geworden. Verder nog in de reeds genoemde woorden must, risp enz. (zie S 41 13, h, 5, opm.) en bovendien nog in mullavard (soort knikker, zie Woordenlijst) voor murraval, miirval*^nierve!lt;^marvel (vgl. nml. marbel, Zeenwsch mur-pel, zie N. Mag. van .Verf. Taalk. 2, 22H, alsmede mulmar in ürabant. Onze Volkstaal 2, 173, waar meer dergelijke omzettingen voorkomen).

V O R M L E E R.

ZELFSTANDIG NAAMWOORD.

Geslacht.

§ 40. Ter beantwoording van de vraag, of — en zoo ja, in hoeverre— men nog onderscheid maakt tusschen liet mannelijk en vrouwelijk geslacht, kunnen we ons, zooals later zal blijken, niet meer beroepen op den uitgang der bepalende woorden, die de znw. vooraf kunnen gaan. Alleen de pers. en bezitt. vnw. van den 3^en pers. enk. kunnen ons hier den weg wijzen. Toetsen we de znw. ten opzichte van het gebruik dier woorden, dan zien we het volgende:

a) Het onderscheid tusschen het m. en vrl. geslacht is bewaard bij de znw., die personen noemen: Waer is da maidquot;? Roep za ëua.

b) Vrouwelijk zijn (d. w. z. dat men om aan te duiden of te bepalen den vrl. vorm der genoemde vnw. gebruikt) die stofnamen, welke niet onzijdig zijn; dus ook die, welke in de ndl. schrijftaal m. zijn; Ja ken da pap niet êta, zoo werrani in za. Zei da koffie óf, za köökt. Drink jij die wijn maar, za is mijn ta zuur. — Als voorwerpsnamen zijn zij echter ml. Vergelijk: Ilebbi al snoek yayrte? Ju, ik heb za joint van middaij yahad. Kijk as wat an snoek! — Wacht dun zei ik am as eva slrikka. — U'af is da turraf toch dier.' - Ja, maar varlëê jaer was za noj dier dar. Jonya, waer is die turraf rjableva, die hier galêga het'! — Ik heb om net op da kachal gagooid.

c) Wanneer een afzonderlijke naam voor het mannetje en wijfje bestaat, is bij diernamen hot vrl. geslacht soms, maar lang niet altijd, behouden Feitelijk heerscht hierbij de grootste verwarring. Zoo zegt men, van een kat sprekende, nu eens: hij hel van nacht yajongd, en dan weer: za het dar jonga variant,*. Van een koe heet het: hij staat dróög en ik heb am var kocht, maar ook: die koe dar mellak Dat men hier naar een onbewnsten regel handelt, geloof ik niet; de verwarring bewijst, dat het gevoel voor vrouwelijk geslacht in de taal zelfs in dit geval verdwijnt. Reeds nu heeft het ml geslacht, naar ik meen, de overhand. Gemakkelijk na te gaan is dit evenwel niet, omdat de vnw., wier vorm hier beslist, tamelijk weinig in gebruik zijn. Vraagt men bijv. aan iemand: hoe gaat het met je zieke koequot;? dan luidt het antwoord: nou, die is wéér bêlar; en op de vraag: geeft die koe veel melkquot;? heel

hot in den regel: 0, daer heb ik ieUku kéi'r .m cninisr mclluk van (of mot nadruk : van die heb ik.....)

d) Alle andere zinv. zijn óf onzijdig óf mannelijk (d. w. z. om aan te duiden of te bepalen gebruikt men den ml. vorm der bovengenoemde vnw.): Ihgt; lamp brandt tlt;i hard, doe-t-am wat h-èynr.

§ 50. Het onzijdig geslacht is evenals in 't Ndl. duidelijk waar te nemen, in de eerste plaats aan het bepalend lidwoord. Op eenige weinige uitzonderingen na heerscht hierbij dan ook volkomen overeenstemming met onze beschaafde schrijf-en spreektaal. De mij bekende afwijkingen zijn de volgende:

a) Onzijdig zijn de woorden:

bóörd, rand aan kleedingslukken, halsboord: :)t bóurd (van cm kous) opzelta-, et bmrd van an hemd; an schuiin bóürd ómdoen. — Vgl. Ned. WdJb. i. v. en Taal en Letteren 4, '234.

ka er, tremel in een molen: Dat kaer is veuls to klain. — Vgl. ilnl Wdb. 3, 10117.

inasien, machine: Gëêf at naimasien as an. Doe-lt;-at wasten (petroleum-toestel) maar óit. Ik heb an nieuw masien in ma fabriek gakocht. — In het laatste geval echter gebruikt men ook het ml. masiena: Dn niasiena is kapot, hij staal al véértien daerj stil.

plak, plek, plaats: an vast plak in da kerrak. Ik zit op at plak van jou. schóft, vierde deel van den dag (bij werklieden). Bij Van Dale v.; doch vl. schof ook onzijdig (zie De Bo² 867).

zwad: hooi van 't zivad kóöpa. — Vgl. mud swat, o.: mnd. swad en swed, o.; hgd. schivad, tn. eu o.; ags. swaut. o.

b) Niet onzijdig (en dus manlijk) zijn:

biljart: hij staat têga da biljart.

bommozij: Wat kost die bommazij? — Met veranderd geslacht is hier een gevolg van volksetymologie.

deel, menigte: Waer kómma dien deel mensa toch vandaeW?

dónkar, duisternis: dan dónkar valt vrouy in. — Zoo ook in De Zaan (zie Boekenoogen i. v.) en reeds in de '17¹¹⁰ eeuw.

hal, bevroren plek in den grond: da hal zit nog in da grond. — Zoo ook in De Zaan; zie Boekenoogen i. v. hel (11).

kanijn, knijn: vette knijn. Varkmp-ie die kanijn

kloen, kluwen: gééf ma die kloen stopgaran as an. — Zoo ook in De Zaan; zie Boekenoogen i. v.

pad: da zampad \ op da middepad loopa; óit da pad gaan; da pad varlegga.— Vgl. mul. pat, m.; olid, pfad, m.; ags. poith, in. en het ml. geslacht van het woord in vele ndl. dialecten.

p o s s ê g a 1: hebbi da possëgal op dan brief gedaen ?

s a m e n t: voor die stoep is géén goeia sament gabróikt. Wie lust die sament (zie Woordenlijst) nog¹?

snót, neusvocht: da snul loopt zan neus óit.

tófcr: Waer is da bróine teer geblcoa ?

29

11'a s: Die tras dcuy niet voor dat mcssolworrdk. — Misschien zoo wel algemeen; zie Ncd. Wdb. i. v. bastaardtras.

c) OnzijJig of' mannelijk zijn:

Li lók; Gooi dien blók maar óp jt vier. Ley dan bijl Uier óp dan blók. Waur is dsn hakblok? (Zoo ook in liet wvl. Zie Uk lio i. v.). Maar: Van wies is dal blók höizg?

boor: Grêf m:i dal bmr daer is. Wie hail nou dat hóór weer gubi-óikl 9 Zelden: Gëêf ms dien boor es. — Ook bij Kiliaen en Dk Bo is het woord onzijdig.

boeket: Van xvie is die (of dat) boeket?

fabriek: D.' hééls fabriek is ófgsbrand. Hij weunt verbij st gasfsbrick. — Onzijdig wordt fabriek ook gebruikt in Limburg (zie Onze Volkstaal *2, 243) en in Üe Zaan (zie Boekenoogen i. v.). Vgl. verder Taal en Letteren 224.

midde: Ik ken ds niidds niet vinys. JJrai eest maar in 'Ij midd.t. In l midds loop,'.

rdö s t e r, «leest onz.: Leg st róóstsr in ds kaehsl.

slijm: Msn vsrkonwsndsgfiaid is nou veul minder; de slijm zit nou los. Zelden onz. Vgl. mnd., nnd. slim, m. en onz., itihd. slim, nlid. schleim, rn.

slik: Gërf ss wal dn'ntgs slik. In ds slik blijvs steks. — Zelden onz,: Doet cèst st slik van js schoen,).

Voorts nog maziak, school, foguur, omslag, jiort (van een brief), als in de beschaafde spreektaal; zie Taal en [.etteren 5, 224.

Meervoudsvorming.

Sj 51. In hoofdzaak heerscht hier overeenstemming met het Nederlandscli, waarom we alleen enkele afwijkingen vermelden.

a) liet meervoud der ndl. woorden op toonlooze e, dat gevormd werd door achtervoeging van n, is hier reeds vroeg niet meer als zoodanig gevoeld, toen nl. de slot-H in toonlooze eindlettergrepen niet langer werd uitgesproken. Vandaar dat men bijv. in de IG¹¹⁰ eeuw aan dien niet meer gevoelden meervoudsvorm nog een s ging toevoegen. Zoo vinden we bijv. bij Van de Wali., Privilegiën enz, van Dordrecht, o. a. gedeeltens (blz. 1438), weddens (blz. 14(18, a⁰ 1585, blz. 1469, 1472 en passim), boodens (blz. 14G9, a⁰ 1585), die toen reeds als gedeeltes enz. moeten zijn uitgesproken. In het tegenwoordige Beierlandsch hebben dan ook alle znw., die uitgaan op toonlooze e een s in 't meerv.: lentss, groentss, bödss, bsdiendss, gs-déèltss, gsraamtss, róimtss, mandas (enk. mands), lendss (enk. lends; 't meerv. komt echter zelden voor). Ook van de znw., die vroeger op toonlooze e uitgingen, hebben vele eveneens een meerv. op s; beddes (enk. bed, maai' vgl. mul. en wvl. bedde), hemdss (mnl. en wvl. hen ids), nniddss (ranl. en wvl. mud de), muggss (mnl. mugge), bruggss (mnl. brugge), vlaggss (oudt. vlugge), vraegss (mnl. vrage; alleen de vragen uit het zoogenaamde vraet/sboekie, dat op de catechisatie wordt gebruikt: vraegss lêèrs, ópzegys, anders vraegs).

Opm. 1. Nooit s in 't meerv. hebben de als persoonsnamen gebruikte bijvuw.: errsms in rijks.

30

Opni. ^k2. Niet duidelijk is mij de s in vlcrrukus (enk. vlcrrok) en hur-rokds {op zdn hurrvkds zittd).

Hel spreekl van zelf, dat de znw. op toonlooze -C7i in 't ineerv. eveneens op -us uitgaan: hekkos (mv. van hckko{n); daarnaast ook een enk. hek), harsus en de als plur. tant. op te vatten woorden (jvómmüs en knórros in yrómmos, knor rus krijyj.

h) Bij substantiva op -dl gaat het meerv. ook wel uit op y, zonder dat de woorden daardoor iels deftigs of ongewoons krijgen , vn züöchin appold, ouwd acr[o)p:dj.

c) Meervoud op ors, oro. — In pla its van lammurd zegt men gewoonlijk iawiwip; voor bêendora altijd béena. Ook kalhf heeft dikwijls kalljvu. Een meervoud op ors vinden we nog bij dbigors, (jactors (hij het tjaetars in zon kouso), houtors, linturs en soms ook bij enters naast endd (vgl. Brabantsch dinger, einder of entjder, (jaotrr, hauler en linter in de Woordenlijst van Bhauantius, Onze Volkstaal 1,199 vlgg.). Boven lien ook soms bij eenige mannelijke substantieven: ballukors {du hallu-kurs leyyu noy niet ónddr ut ijs; halljkurs ondur du 6b(ju hebbu, van zwakte of vermoeidheid), ventdrs, stéendurs en kaiurs. Minder dikwijls bij jónyurs, drielingurs en hökkolingors. Misschien zoo ook bij kustaiurs (lt;^kuslanjurs, kastanjes), waarnaai* dan een enkelvoud kustaiur is gevormd.

d) Over de korte vocaal in dakku en höllu zie § 4, opni. en § 15, b.

e) Naast smëju hoort men ook soms smiltu.

f) Van boom in de bet. lemoenboom van een wagen is het meerv. ook. b(Kgt;)ns.

Verbuiging.

ij 5^C2. Ten opzichte van dit punt is het Beierl. bij gemeen znw. geheel in overeenstemming met de algemeene spreektaal. Den meervoudsuitgang daargelaten, bepalen zich de veranderingen, die de subst. kunnen ondergaan, tot de volgende twee gevallen:

a) Ken oude gen. of dat. is gebleven in bijwoordelijke uitdrukkingen, spreekwoorden en enkele zegswijzen: smurrugus, saevds, sunwiurs, snaehs; dans wijs stans eer; van harte, m du weeg, oil du wëëg.

b) Achter het subst., dat in genetivo het bepaalde woord voorafgaat, komt een s; het daarbij behoorend determinatief blijft onverbogen: zun vadurs geld, zun moedurs pórsie (erfdeel).

Vaak wordt evenwel deze gen., alsook die welke in enkele spreekwoorden voorkomt, vervangen door den gewonen vorm van het subst., gevolgd door het po-ses-sieve zun of dur: Waer is du jongu zun hoed? Waer is 't maisHe dur kleed:' Waer binnu du jon (jus dur hoeju? 'n mens zun lust is un mens zun lêvu.

§ 53. Anders is het gesteld met voornamen en vannen van personen, alsmede met enkele verwantschapsnamen. Wanneer deze niet worden voorafgegaan door een determinatief, hebben zij twee vormen: de gewone, overeenkomende met het Ndl., geldt alleen voor den nominatief; de andere gevormd door aanhechting van e of s voor de casus oblicj. Daarbij krijgen de meeste woorden u; s hebben de namen op toonloozen klinker (en dus ook die op -un), de meerlettergrepige op betoonden klinker of tweeklank en de woorden vadur en moedur. Voorbeelden:

81

2e nv. Janna must, Mienn jurrdk, mxmw say aar, Piet Masto deur; tanlas hord, Aries pel (maa!- Ai je pet), vadors pijp.

3c nv. Ik heh ot Janna rjagêvo. Ik heb at uadars gazaid.

4e nv. //.- heb Uenka niet yazien. II eb bi nóuma (j./sproka V fk heb Srhellinga nog gakend. — 7ëga Kaerala, hij ntHima, v(7gt;r uadars, Këës van Köbaza (= Kees KobuRzoon). Haal-t-at maar bij Sniilta. Breng at hij Van dar Lindas.

Maar: ik ga eest na ma nóom. Ik zei at têga zati vadar zegga.

Opm. 1. (lp gelijke wijze wordt gehandeld met buurman cnbuvrouw: Ik was net bij huurmanna.

Opm. ^c2. Op de vraag: Wies pet is dut? luidt liet antwoord:'/e/am?;?, da n(K)ma, de vadars, dan Aries.

Vorming der zelfstandige naamwoorden.

§ 54. a) Bekend is de afwerping van het voorvoegsel ga bij sommige woorden in het lloll. dialect. Bij de ook van elders bekende voorbeelden kan voor het Beierlandsch nog gevoegd worden het znw. schot (ook bij Kiijakn), ndl geschot in de lende: zij hrt at schot in dar lenda, at lendaschót. Maar geen ga is afgevallen in het mannelijke substantief vricht, wreef van den voet, dat blijkens het geslacht niet kan staan voor ndl gewricht, onz. Eerder zal het laatste een alleiding zijn van het eeiste. Hiervoor pleit in de eerste plaats, dat ndl. gewricht van jongen «latum is: in 't Mnl. ontbreekt het nog. En in de tweede plaats de analogie van mid. gewriste, een alleiding van wrista, ndd. wrist, ags. wrist en hgd. rist, alle waarschijnlijk uit *wrihst, van wortel wrih, waarvan ook wricht met ander suffix.

b) Andere ach Ier voeg seis dan bij de overeenkomstige ndl. woorden, treilen wij aan bij hengal, m. ndl. hengsel, o; hókkam. böns,mi, ndl. bokking, bonzing en oudta, leeftijd: hij is van mijn oudta. Verder schijnt beierl. tuning zich door een suffix van het gelijkbeteekende ndl. laan te onderscheiden. — Over -al en ar zie § 33, a en b.

c) Vrij veelvuldig is het gebruik van een subst. op -haid, dat van een meestal niet voorkomend adjectief op -ag schijnt afgeleid. Gewoonlijk hebben deze substantieven een ongunstige of minachtende beteekenis. Zoo hoort men o. a : vrömaghaid, knappaghaid, (on)wijzaghaid, balëèfdaghaid, mooiaghaid, vremd^ghaid, galêi'rdag-liaid, varlëgandaghaid, ondeugandaghaid, grmzaghaid, zinnaghaid enz. Vergelijk voor de bet.: Och, al die galéerdaghaid, daer schiet ja niks mëë óp. Nou ja, die vrömaghaid van heur, die kenna iva wel. — Zie ook Ned. TVd/?. op gezond igheid.

§ 54. Verkleinwoorden.

De gewone verkleiningsuitgang is hier -ie, met de bijvormen -Jie (d. i. ie met mouilleering van den voorafgaanden consonant), -t'ie, -atHe, -pie, -cine en achie.

a) ie krijgen de substantieven op /', g of ch, p, k en toonloos -ang: griffie, stööfie, hallafie; dachie, daechie, gallachie, rinchie, d inch ie-, póppie, hmpie, dur-rapie, lampie; dakkie, hankie, vollakie; kettankie, róttankie.

Opm. 1. De woorden op b nemen voor den verkleiningsuitgang gewoon-

32

lijllt; den onderen vorm op -hbs aan (zip onder ƒ). Alleen krib heeft krippie.

Opm. 2. De substantieven op clit en ft laten hun t vallen en nemen dan ie: kncchie, nachie, harhie, buchie, kraffic (van kraft, karaf).

Oprn. 3. Jóng:gt; en iwrr^kp verlie/cn hun^ en luitien: joiichic en vcrrjkie.

ft) -j'w krijgen do substantiva op d, t en s: handïie, mondJie, pol'ie, puölnc, hnrl i'', zuamp;ie, lióisJie.

Opm. 1. Ook hier heeft het diminutief sorns een ouderen vorm van het zmv. bewaard: beddachie, muddachie, toddachie, hc.mmachir K^hemdachie).

Opm. 2. De subst. op st laten hun t vallen: kisiie, kasgt;ie.

Opm. 3. Van de subst. op -rd, rt met voorafgaande korte vocaal heeft alleen bord—borrachie. Bij voorafgaanden langen klinker hebben deze zmv. soms -He: paerdne, staerOie, maar gewoonlijk luiden zij: paerachie, stanrachic, karachie enz.

c) -Vie krijgen de subst. op l, n, r met voorafgaande lange of toonlooze vocaal: zaall'ie, köUVie. haan tJ ie, bóunl'ie, uur Vie, deur Vie, taefalVie, rêganVie, kólfarlHe.

d) a Vie hebben de woorden met het niet geheel toonlooze achtervoegsel -ing: wandolingaVie.

é) -pie krijgen de znw. op ni voorafgegaan door een lange of onduidelijke vocaal: bwmpie, errampie, bêzampie.

Opm. Feitelijk op dezelfde wijze gevormd is vrïïêmpie, verkleinwoord van an vreemd (ndl. oen vreemde) of liever van vrëênipl met achter p weggevallen I en hempii:lt;Jiempjelt;iliemplja; vgl. 40, ft, opm.

f) -ehie krijgen de znw. op een klinker of w: mandachie (v. manda), meulachie (v. meula), vullachie, tóbbachie, krabbachie; laachie, téèchie (vr. téè, teen), zöüchie, aiehie; tou(w)ehie, dou(w)chie.

Opm. Cij de woorden op a uit an is er weifeling. Zoo boort men wn-

(jenVie (of tvageOie), keukenVie (of keukaUe), hekkanVie van waga, keiika, hekka.

g) -aclne nemen de woorden op l, n, r en m met voorafgaanden korten klinker: hdllachie, veüachie, lomiachie, kannarhie, sterraehie, hórraehie, kammachie, blóm-machie.

BIJVOEGLIJK NAAMWOORD.

§ 55. In tegenstelling met het Nederlandsch of liever met de ndl. schrijftaal worden in 't Beierlandscb als attributieve adj. nog gebruikt: hijdehant; an bijdahanta jónga: kapot: an kapótla stoel; toe: an toea deur. hij kwam voor an toea kerrak: ói t: an èita kachal, en mis: dat is hier an missa boel, on mis antwoord.

33

§ 50. Verbuiging.

a) liet attributieve adjectief heeft drie vormen: 1) den stamvorm: groot; 2) een vorm mot den uitgang 3: gróoto, en 3) een met den uitgang ooi: (jroolon. De eerste vorm wordt alleen gebruikt in liet onz. enk. na een (Udw. en telw.) en de bezitt. vnw.: on groot kind, mon vet vorroko. De derde vorm komt alleen in 't m. enk. te staan voor vele woorden, die beginnen met een klinker of /i, of met de consonanten h, d en t: on cjrooton ctppol; goeion Jiemol! on grootoii betas, on dooion diendor; on hóogon tóron (zie daarover nader bij het lidwoord). Overal elders gebruikt men den vorm op o'. on, do grooto man, vrouw (zoowel l^e als 4^e naamval); mon ouwo vador, moedor', ot hoogs hóis; grooto appolo; dooio diendors. Van verschillende vormen voor de onderscheidene naamvallen is daarbij dus geen sprake. Onbekend zijn ook onderscheidingen als ndl. een groot man en een groote man ; zijn blind paard en zijn blinde paard.

b) In het onzijdig verliezen sommige stoflelijke bijvnw. na on en de bezitt. vnw. den uitgang o (ndl. on)', on goud orlozie, on goud ijzor, on diomatit knoppie, mon koper kettonkie, dor zullovor spellochie, on ijzor bouPie enz. Maar: ot gouivo orlözie, on gouivo bobt, die zul(lo)voro kettong.

Deze i-egel geldt echter volstrekt niet voor alle stollelijke bnw. Men zegt bijv.. on stalo kettenkie, on blikko dobsne, on zinko dakkie, on tinno soldaaVie, on houto pinnochie, on stécno spaarspoOie, on popiero doosJie, on leero tas'ie, on glaezo spoil-'ie.

Opm. Ook in andere dialecten komt dit verschijnsel voor; zoo bijv. in het Nederbetuwsch: bolt he ff, een botten (beenen) heft, ee' goud orloozie, enz.; zie Onze Volkstaal % 81. Vgl. ook nog ndl. goud tientje en de Aanm. bij gouden in het Ned. Wdb.

§ 57. Trappen van vergelijking.

Over de inlassching van d na / en n en van t na s (sch) zie men § 40, b.

Een dubbelen comparatief hoort men vaak in bëtordor (niet alleen van zieken) en ook wel in gróbtordor.

Van wainog maakt men ook regelmatig wainogor en wainogst.

Alleen als superlatief komt voor endosto, uiterste (zie Woordenlijst).

Omschrijving van comparatief en superlatief door meer en meest komt niet voor. Als vergelijkingswoord bij een comparatief doet dienst as : hij is veul klaindor as zon broer.

§ 58. Vorming der bijvoeglijke naamwoorden.

Een ander suffix dan de overeenkomstige ndl. woorden hebben akolok (zie Ned. Wdb. i. v. akelig) en dronkog. Den vorm van een stoffelijk bnw. heeft glint o in glinton hainong (zie Woordenlijst). Van het achtervoegsel-/Vy is voorzien het vreemde bnw. pikant: ze zij)i pikantog op mokaar. — Vorskallofd {en vorskallofdo koe, maar ook: vorskallofdo melldk) is te vergelijken met ndl. adj. als platboomd.

34

VOORNAAMWOORD.

Persoonlijk voor n a a m w oor ii.

§ 59. Verbuiging.

a) 1 pers. enk. Sulij. ik, ok, ikko mv. S. wij, wa, wijlie.

Obj. mijn, mo 0. ons.

Ikke wordt alleen gebruikt bij verzwegen werkwoord: Wie hait dat ipdacn? — Tkka.

De vorm mij als object komt wel nooit voor; zonder nadruk zegt men ma, met nadruk mijn: Dal had ja toch mijn ók wel kenna zerjya.

De eerste persoon mv. luidt soms ook wullie (zie Hoogwehf, Lovers, blz. 23), uaar analogie van hullie, waarnaar ook de vorm van den 3^en pers. zuil it; en van don 2^en jullie (?)

Voor ma in plaats van wa zie § 32.

b) 2^e pers. enk. S. jij, ja mv. S. jullie, ja.

0. jouw, ja O. jullie, ja.

Over den vorm van het werkw. na jullie zie § 70, op»!. 3.

c) 3e pers. enk. S. m. hij, ie vrl. zij, za ouz. hel, at.

O. » hum, heum, am, zijn » heur, za, dat- » het, at. meerv. S. zij, za, hullie, hexilie, zullie.

Ü. hullie, heulie, za.

In plaats van ie boort men vaak die of tie\ oftie, astie, kendie, kan bij? kwam-die? zeidie? gaf tie:' Ook glóbfda-n-die 9 hoorda-n-die'? Zoo we bier al niet te doen hebben met het aanw. vnw. die, dan beeft dit toch zeker invloed op dezen vorm geoefend. Vgl, zëêdie niks'? — Ncê, hij zëê niks. Laitie (bijv. een kip) al? —Nêë, die (of hij) lait nog niet.

Zijn als O. staat alleen met nadruk; Wal heb ja mit zijn ta maka? — Za als O. in 't vrl. wordt nooit gebruikt na voorzetsels: Dat heb ik van dar gakrêga,

In bet meerv. S. is heidie gewoner dan hullie of zullie. Daarentegen is in het m. enk. O. hum gewoner dan heum.

§ 60. liij wederkeerende werkwoorden wordt in plaats van zich gebruikt zan aiga, dar aiga enz., eigenlijk versterkingsvormen, die gelijk staan met ndl. zich zelf enz. Hij is net bezag om zan aiga ta wassg. Zij varsprak dar aiga. In het vrl. staat bier (mits niet met nadruk sprekende) ook wel dar: Za istar (is dar) anklétja. Toen gong zo dar êèst wassa. Maar naar het schijnt kan in 't ml. aiga niet worden gemist; men zegt niet: hij is am (of zan) ankléèja. Toen gong-die am (of zan) êèst wassa.

In een voorzetselbepaling beboorende bij een infinitief, die afhangt van een der werkw. zien, hiiïira, voela, vinda zegt men niet zich maar am, dar: Toen zag-tie zan vadar vóör am staan. Zij hoor da da maid an dar roepa.

Voor zellaf gebruikt men ook wel zellavars: Dal mótta ze zellavars maar xuêta.— Vgl. Van Helten, Mul. Sprkk. sj 357 en dez., Vondels Taal I, § 123.

35

B e z i 11 e I ij k v o o r n a a in w o o r i).

§ 61. liijvoeglijk.

l⁶ pers. enk. mijn, nun, ma rneerv. onzs, ons.

2^e » » jouw, ja » jullie, ja.

3^e » » m. OTiz. zijn, zan, hum |

vi'. heur, dar, ar

Het gebruik van den l^en pers. stemt overeen met de ndl. spreektaal. Voor ma zie men Van Helten in Tijdschrift 12, 170.

De vorm ja in den 2^en pers. meerv. wordt alleen gebruikt als het meervoudig begrip tocb reeds duidelijk is: Jont/as, ypva jullie ja klómpa as hier!

Hum in plaats van zijn staat alleen met nadruk, vooral in tegenstelling met zijn (aiya): Hij trók hum jas wéér oil in zen aige jas an. Hij hail hum hand gabrand (nl. die van een ander). Hij halt zan hand gabrand (zijn eigen hand). — Evenzoo is het gesteld met heur.

b) Zelfstandig.

■t^e pers. enk. da (at) mijna meerv. do {at) óma.

2° » » da (at) jouwa » da {at) Jullie.

3^e » » m. da (at) ziina of humme |

^y \ n da (al) heuhe.

v. da (at) heura

Daarnaast; die (dat) van mijn, van jouw enz.

Aanwijzend voornaamwoord.

§ 62. a) Bijvoeglijk.

m. v. deuzd(n) o. dut meerv. deuzd.

m. v. die{n) o. dat » die.

m. v. guntd{n) o. gunt » gunta.

Over (le vormen met n zie men bij het lidwoord.

Als overal in de spreektaal wordt die (dat) vaak na een znw. herhaald: bi mo vrouw die zW', dat . ... In dt kind dat tvas zoo gdschrókke, dat ....

Waarschijnlijk als oude dativi vrl. zijn op te vatten: van dieddr lengto, yrmttd, dikto enz., waarin dieddr zal staan voor dierd, den ouden 3^en nvl. van die.

Voor dut en dat komen soms dutta en dattd voor: Weilok paerd is zoo oud? Dutte? — Nëë, dattd. Dut paerd in dattd, — Deze vormen vinden we ook in de 17° eeuw (zie Nauta , Aant. op Brederoo, § 91*) en in het Mnl. (zie Van Helten, Mnl. Sprk. § 354, g en 349). Een eigenaardige zelfstandige vorm is don deuze, don dieo, do gunte: Welloko hoed is van jouw? Don dieo of don denzo? — Nëë, do gunto. Zoo ook : Don deuzo zêë dut, don dieo dat voor de een . ... de ander. — Ook deze vormen komen in de 17^e eeuw voor en tegenwoordig ook nog in 't\Vvl., zie De Bo² 188 op de.

Vragend v o o r n a a m w o o r (i.

§ 03. Zelfst. m. v. wie {ivies) o. wat mv. wie.

bijvgl. m. v. welloko{n) o. weilok mv. welloko.

De ^k2^e nvl. van wie luidt wies of wordt omschreven: Wies kind is dat? Wie zon hoed is dat? De vorm wies (uit den gen. ingedrongen, vgl. Tijdschrift *2, 54) staat

36

ook nu voorzetsels: Van wies weet jo dal? Bij wies bin-ja gawëêst? Vóör wies hij-ja (heb je) dat gadaen ? En zelfs als lijdend voorwerp: Wies hij-ja daer ga zien 9 Voor wat is ook weer watta in gebruik (vgl. Van Helten, Mnl. Sprkk. § 360): Ik heb at ja wel gezaid. — Watta

§ 64. De betrekkelijke en onbepaalde voornaamwoorden hebben niets bijzonders. Als in de beschaafde spreektaal wordt de genitief omschreven en gebruikt men voor vaii wie, met wie enz. ook waervan, waermêê. Gelijk van zelf spreekt komen bij de betr. vnw. de dat. en acc. met den nom. in vorm overeen.

LIDWOORD.

§ 65. Lidwoord van onbepaaldheid: an voor alle geslachten en naamvallen.

Lidwoord van bepaaldheid: m. en v. da{n) o. het {at) mv. da.

Voor het nv (en v.) enk. is da de gewone vorm in alle naamvallen, behalve voor znw., die met een klinker, een /i, ö, d of t beginnen. Voor een klinker staat steeds dan: in dan angst, in dan aap gdlögêerd, in dan aak, in dan olie enz. Van de woorden, die met h, b, d of t beginnen, hebben sommige in alle naamvallen van het enkelvoud steeds da, andere steeds dan. Dat in het laatste geval, evenals bij de woorden die met een klinker beginnen, de welluidendheid den doorslag heeft gegeven, is op zichzelf reeds niet waarschijnlijk, maar wordt bovendien weersproken door het feit, dat in het meerv. van den vorm dan geen sprake is. Ook in de volkstaal van andere streken moet dit verschijnsel, zij het ook niet zoo sterk en misschien niet voor alle genoemde consonanten, voorkomen. Dat bewijzen in de eerste plaats de algemeen gebruikelijke eigennamen Den Boer, Den Bisschop, Deïi Broeder en «ie bij Winkler genoemde Den Burger, Den Breejen, Den Dikke, Den Doove, terwijl namen als Den Visser, Den Kuiper enz. althans bij Winkler niet voorkomen. In de tweede plaats wijzen hierop eenige gegevens uit andere dialecten. Zoo gebruikt men in De Zaan: den deuze (volgens Boekenoooen i. v. deze de eenige vorm, waarin den gebruikt wordt), in de N. Betuwe den hen en den duif (zie Onze Volkstaal % 88), in Noord-Brabant: den beest sperden (Onze Volkstaal 1, 106). En: Looft den Heer, voor den dag, op den duur hoort men overal in de beschaafde spreektaal (zie Van den Bosch, Pleidooi, blz. 60).

Door mondelinge mededeeling van een geboren Brabander kan ik hier nog bijvoegen, dat men in het land van Heusden en Altena ten dezen opzichte bijna geheel spreekt als in Oud-Beierland.

Volledige verklaring van wat hieromtrent nu volgt, kan ik niet geven. Naar mijn meening heeft men den vorm den als kenmerkend voor het enkelvoud nog vrij lang gevoeld en dien vorm gegeneraliseerd ter wille van de welluidendheid voor allo woorden, die met een klinker beginnen. Voor de andere gevallen meen ik een groote plaats te mogen inruimen aan de vroegere geslachtsonderscheiding.

Het komt mij voor, dat in dialect althans de vorm da7i nog meer leeft, dan men

37

gewoonlijk vermoedt. Om op dit punt de aandacht te vestigen '), zal ik daarom een groot aantal voorbeelden voor het Beierlandsch geven. Ik neem daartoe liefst voorzetselbepalingen, omdat ik daarbij het verschil het duidelijkst hoor, maar merk op, dat het geheele enkelvoud met den gegeven vorm correspondeert.

Woorden met h;

in da havo (geslacht in de ndl. schrijftaal: v.), van da hand (v.), da hai;var (v.), in da hel (v.), in da hóbgta (v.), in da hitta (v.), om da hellaft (v.), da hór (ndl. horde, v.); op dan haerd (m.), dan heistar (m.), dan haerang (m.), an dan haal (?), om dan hals (m.), ati dan haak (m.), dan haan (m.), an dan hiel (ra.), in dan hëmal (m.), in dan herrast (m.), op dan hoed (m.), an dan hóóp (m.), om dan hoek (ra.), dan héér (ra.); dan hóig (v.), dan hainong (v.), deur dan h a e s t (v.), mit dan hak (v.).

Woorden met b:

op da haan (v.), deur da hank (v.), ovor da balie (v.), an da hel (v.), in da ben (v.), in da beurs ^v.), ovar da brug (v.), om da beurt (v.), in da buit (v.), in da boeta (v.), in da hessteë (v.), da bocht (v.), van da bórst (v.), an witta btiïin (v.), da buttar (v.), in da bus (v.), da bói (v.), op da hurrie (v.), in da huurt (v.), in da broek (v.), voor da bróid (v.); in dan hóom (m.), in dan bóiigard (ra.), op dan hüjam (ra.), in dan brand (ra.), van dan boer (in.), in dan bast (ra.), in dan bloei (m.), dan baital (m.), in dan bek (ra.), op dan berrag (m.), in dan bijbal (m.), deur dan bliksam (m.), in dan brief (m.), dan bout (ra.), in dan hak (ra.), op dan bók (ra.), dan bal (ra.), an dan hós (ra.), an dan baud (m.), an dan hallak (m.); in da boel (m.), dan béést speulo (vroeger v.), in dan bi óm (v.), in dan biest (v., maar in verwante talen m.), dan bons (v.), in de bijt (v., mnl. tn.: vgl. ook De Bo i. v.), in dan brij (v., mnl. tn.).

Woorden met d:

in da diepta (v.), in da deur (v.), in da dms (v.), deur da drukta (v.), deur da dierta (v.), ondar da dëka (v.); in dan donkar (in.), op dan dijk (m.), luliir dan duval (m.), ondar dan doek (m.), op dan dag (m.), voor dan dmp (m.), in dan draf (ra.), op dan durrapal (ra.), in dan drop (m.), in dan douw (ra ), an dan drank (ra.), op dan duur (ra.), op dan dam (m.), bij dan dömanëë (rn.), dan diendar (m.), deur dan dooi (m.), voor dan dorst (m.), in dan dop (m.), in dan dróttm (m.), in dan dut (in.), in dan drak (m.); ora da dood (m., mnl. v.), in dan derrie (v.), don dóif (v.), in dan drift (v. bij Dn Bo m.), mit dan d w a i I (v., bij De Bo ra.).

Woorden met t:

in da tent (v.), mit da tang (v.), op da taefal (v.), in da ton (v.), in da tabak (v.).

•) Trouwens reeds De Bo² 253 heeft dat gedaan voor het Vlaarasch. Is zijn voorstelling juist — en bij de groote nauwkeurigheid van dezen schrijver durft men daar nauwelijks aan twijfelen — dan schijnt de vorm met n in 't Vlaamsch voor alle woorden, die met genoemde consonanten beginnen in het enkelvoud tc zijn gegeneraliseerd.

38

in da tijl (v.), in dn loh (v ), op da tong (v.), da trrtis (v.), in da terrö (v.); in dan löin (in.), op don tóran (m.), hij dan tel (m.), in dan top (m.), an dan teen (m.), ondar dan tegal (m.), in dan trog (m.), op dan trek (m.), in dan tas (m.), ó i t da tijd (m., mill, onk v.), in dan tóit (v. bij De Bo m.).

Men ziet, bij verreweg de meeste woorden stemt de vorm overeen met het geslacht van de schrijftaal. Enkele der afwijkingen kunnen verklaard worden uit een ouder geslacht. Maar dan blijven er nog onverklaarbare uitzonderingen over, die misschien bij verder onderzoek nog met andere vermeerderd zouden moeten worden.

Opm. Dezelfde znw., die van 't lidw. den vorm dan voor zich nemen, krijgen ook van de bnw. en van de aanw. en vrag. vnw. de vormen op -n: ait grmtan appal, an doojan diendar, dien boer, wellakan hoed'?

§ G6. Overblijfsels van oude dativi zijn: dit da licht gaan, m da licht slaan, óit den huis, van da jaer (dit jaar, vgl. van da xvëêk, van da zummar enz,). In dan donkar is als zoodanig niet meer te herkennen.

Weglating van liet lidwoord treft men aan in de uitdrukkingen op straet; ondar dijk (maar steeds op dan dijk); op in, bóita durrap; op stëê. Geheel bijwoord geworden is vardeur = vóór deur, met de bet. « buiten ».

TELWOORD.

§ 07. Dij de hoofdtelwoorden is niets bijzonders op te merken. De vormen twëê, zeuva, dórtien, dartag en duzand zijn reeds vroeger besproken. Als in de algemeene spreektaal zegt men ook hier: féirtag, seslag, seuvantag en tnëgantag, maar een in veertig, éèn in vijftag enz,, naast éèn in sestag, twëê in seuventag, enz.

Bij de rangtelwoorden zijn alleen te veimelden de vormen nadarst (of twëêdarst), derdarst, vierdarst enz., die bij hel spel worden gebruikt, oin de volgorde der spelers aan te duiden.

WERKWOORD.

Hoofdvormen der conjugatie.

A. Klassen der sterke verba.

§ 68. Eerste klasse: i(e) — ö — o — o.

a) Over de ng in binga (hóng, bunga, gabónga), winga en vin ga, zie men gt;; 35, d. Over de u in plaats van o bij de verba, wier stam eindigt op r -|- he terorganen consonant vgl. § 13, b. Voor barst a, badurrava en wurrapa, § 8, c en voor wórra {wier, wiera, ga wórra) § 41 B, a, 1.

39

b) Ondor invloed van het part. pass. luiden de praet. der verba sterrzvj en hellapo ook sturrof en hóllap naast stinrof en hielop.

c) Een zwak praet. wordt meer of minder vaak gehoord bij: berrarjd, (benwjdo of bur rag), kcrrava {kerrofdo, geen kurr.tf), delbvu (dcllofda of dnllaf), mellakd, schenka, zinka, zwellaga, zwella en misschien nog bij enkele andere. Het praet. van hór sta is natuurlijk steeds zwak: ik horstic.

Opm. In het algemeen bestaat een onbewuste, maar vrije sterke neiging, bij vele verba dezer conjugatie een zwak praet. te gebruiken. Niet zelden gebeurt het, dat men één zelfden persoon dicht achter elkaar den sterken en den zwakken vorm van hetzelfde werkwoord hoort bezigen. Waar wij dus in het vervolg zwakke vormen opgeven , wordt daarmee bedoeld, dat zij naast de sterke voorkomen, tenzij het tegendeel uitdrukkelijk is vermeld.

d) Geheel of gedeeltelijk gaan nog naar deze klasse:

zwingala zwingalda gazwóngala.

slingara slóngar (slingarda) gaslóngara.

errava urraf gaürrava.

§69. Tweedeklasse: ë — u — a — ö.

Over de a in den plur. v. h. praet. zie men § (i.

a) Van stëla luidt het praet. naar analogie van het part. pass. ook stool, waarnaast wel een zwakke vorm stëëlda, maar zelden of nooit stal wordt gehoord.

b) Behalve bij stëla komt nog een zwak praet. voor bij: bavëla en slëka, minder dikwijls bij brëka en spreka.

§ 70. Derde klasse: ë — n — a — r.

Over de a in het praet. plur. zie men 6.

d) Naast liet sterke bidda, bad, badda, gabëja staat het geheel zwakke hul da, bid da, gah id.

b) Van wëga luidt het praet. wöög of wëëgda en het part. pass. gawöga en ook wel gawoega.

c) Ken zwak praet. hebben soms lïza, mëta en ganëza.

§71. Vierde klasse: ij — ë — ë — ë.

Over de zachte e in den sing. v. h. praet. zie ^ 20, opm. 2.

a) Een zwak praet. hoort men soms bij: d rij va, vardwijna, gl ij-ja, h ij sa, hij va, knijpa, rij ga, rijva, slijpa, slijta, snij-ja, sir ij ka, vrij va en misschien nog bij andere.

b) Naar deze klasse gaan ook:

vrija vrëë (mv. vrë-ja) gavrêja.

twijfala twëfal gatwëfala.

brai-ja hrëë gabrëja.

schat-ja schcë gaschëja.

Wat de beide laatste betreft, de vormen brcë en schêc kunnen physiologisch uit breide en scheidde zijn ontstaan (vgl. /w en zëë uit leide en zeide) en daarna met den infinitief, wiens klinker, hoewel er van verschillend, toch overeenkwam met dien van bijten enz., aanleiding hebben gegeven tot de vorming van het sterke verl. deelwoord.

40

§ T^. V ij f d o klasse: ie (ói) — ö — ö — ö.

Voor de zachte o in den sing, van hel praet. zie 22, opm. 2.

a) Een zwak praet. wordt gehoord hij: gonicto, dröipj, klóivd, schóivD, snóivo, zuipD, rüik,' en minder vaak bij gietjj schic.tj en spöitj.

h) Tot deze klasse behooren nog:

b) Een zwak praet. ka» men hnoren bij: graeva, vaera, draego en ook bij vraega, dat tevens een zwak part. pass. kan hebben. Geheel zwak is ook jaga in de bet. « op de jacht zijn ».

§ 74. Zevende klasse: praet. i of ie.

a) Opmerking verdienen:

hing of hang uing » vóng ging » góng

hieuw hief of hieuw riep » rüöp

b) Een zwak praet. hebben ook blaeza, doepa, ra-ja, wassa (ndl. wasschen en wassen), stóota en hoeva.

B. Zwakke vervoeging.

§ 75. a) Soms, vooral bij werkw. wier stam eindigt op d of t, wordt tusschen den stam van het ww. en den uitgang van het praet. -an- ingelascht. Zoo kan men men bijv. hooren; hij pralanda, wij zallanda, hij hooranda, enz., waarschijnlijk uit pratada, enz.

b) Een part. pass. op -a (ndl. -en) wordt gevormd van de werkw. dansa igadansa), zwéiHa, niesa (praet. niesta, part. ganiesa), hoesta, lusta en dorsa. Zoo ook bouwa in den zin van «land bebouwen n: hij het altijd ongalukkag gahouwa.

Persoonsuitgangen.

§ 76. Tegenwoordige t ij d. De drie personen van het enkelvoud zijn in den regel aan elkaar gelijk; zoo ook de drie personen van het meerv. In 't enk.

') Üok als bnw.; Za was da lesla kéër al zoo gajoega.

41

hebben alle drie den uitgang l of geen uitgang, wanneer deze t naar § 4ii, a kon

afvallen. De uitgang van de drie personen meerv. is u (uit on).

ik past hoort Iwsl brëck{V) glïëfu)

jij » » » » »

// ij i) » » » )gt;

wij passo hoitro IT;zd hrrko tjroo

jullie » » » gt;) »

zij » » )gt; gt;) »

Opm. I. Zelfs bij andere verba dan die, wier stam op f, p, vh en !: uitgaat, kan in 't enk. de t verdwijnen: hij luiï»' 7iiks₁ hij I7ü?s yard.

Opm. quot;i. Naar analogie van de andere verba hebben ook de eenlettergrepige doen, zien, zijn, //««;?, staan en slaan in liet praes. plur. meestal eene e aangenomen: wo doend ons best. Ziend jullie dal niet'? ^\^rlt;) zijno bij Dntkandor. Zij (jano dor na tor.

()lgt;ni. lï. Na jullie kan het ww. soms den ook in de ndl. spreektaal gebruikelijken vorm van het enk. hebben: jullie past, hi? (naast: jullie passo). Vooral gebruikelijk zijn: jullie bi}i, jullie keu en jullie durrof. Maar gewoner zijn toch jullie hen (= hehbo), durrevo, zeilo, nunjyo enz., welke vormen steeds worden gebezigd, zoodra men met nadruk spreekt.

§ 77. Verleden tijd. Het enk. heeft hier slechts één vorm, overeenkomende met den eersten persoon van het Ndl.; zoo ook zijn alle drie personen van 't meerv. gelijk. Hij de zwakke verba zijn dus door de apocope der )i in den uitgang . » allf zes personen aan elkaar gelijk:

jij, hij brak; ivij, jullie, zij brakko.

ik, jij, hij, wij, jullie, zij hoordd.

S; 78. Gebiedende wijs. Deze heeft slechts één vorm, dien van het enk.: Kind, fjTT-f hier! Jonyos, kom hier! Kom vurt, jonyos!

Opmerkelijk zijn de niet meer als imperatief gevoelde vormen: kijko en Iuhwo voor een volgend subst. in het meerv.: Kijko die paerdo daer os liHipo. Ilintro die jomjos daer os o)i lëuo mako.

Onregelmatige werkwoorden.

§ 70. a) Behalve de reeds hier en daar genoemde, vertoonen nog afwijking in de vorming der tijden de werkwoorden:

rake— rocht—gorócht (zoo reeds iti 't Mnl.; vgl. ook I'ranck i. v. rakeiP, Si 'helo—schouw—yoschêêld,

deuyo—deuydo of docht—yodeuyd (docht ook in Mnl.),

proevo (prouvo)—prüTif of proefdo (proufdo)—yoprövo,

spoeyo (spouye) —spöng (spoeydo) — gospögo.

h) Bovendien zijn onregelmatig:

mayyo (ndl. mogen), praes. sing, may, plur. may go; praet. móy, nwyyo; part. pass. gomógyo of yomayyo.

0

42

kcino (ndl. kunnen en kennen) praes. sing, ken, plnr. hcnno-, prael. hón,kcmnc-.

part. pass. (jakcnrw, gakend, gokcun:gt;.

zdla (ndl. zullen) praes. sing, zrl, pl. zelh; praet. zouw, zomve-part. pass. ontl.i pokl, willo, praes. sing, wil, plnr. with, praet. wouw, wouw, part. pass. gjwild.

mullj (ndl. moeten) praes. sing, mót, plur. nuUUi (ook món: z.i món ot zdlovars wête); praet. nuis(t), niósta; part. pass. gomótto.

doen, praes. sing, doe(t) plur. docn(a); drT', drjo; part. pass. gadam.

hehbn of hè: ik lu'h, jij hel) (of het), hij huil (of het), plur. hehb.i (of/ioi), piaet. had, hadda (hun), part. ynhud.

zijn (ivêzv), praes. siug. ik bin, jij himt) hij is, plur. binn;gt; (zijn.i): praet. was, ivazzj; part. gaxvëêsl ').

leggo (ndl. liggen en leggen) praes. sing, ik leg, jij leg, hij luit, plnr. legga; praet. lëT', léêju-, part. galêga (hiernaast evenwel ook inf. ligg.i, praet. lag, lagga).

BIJWOORD.

§ 80. o) Bijwoord van graad. Za;r als bijw. is ongewoon; moil zegt daarvoor /i(v7, hard of errag: heel gouw, hard ziek, errag hinig.

Jln'l voor een buw. wordt hn-la, indien het bnw. zelf een uilgang krijgt: an hMa goeja vent, h'-rle goeja mensa.

Geen bijw. s heeft bakunt ndl. bijkans uit bijkants.

b) Bijw. van tijd. Voor wanneer gebruikt men steeds hoenéi^,r.

Geen bijw. s heeft sunt, ndl. sinds.

Opmerkelijk zijn nog iedaranduur, iedarandurag of redduur, mtdurag in den zin van «telkens», madê!:n, zommadmn, dadelijk en ondarlest, onlangs, laatst.

c) Bijw. van plaats. Naast erga(r)s en ncrga{r)s gebruikt men ook iemvars en nieuwars.

Voor banéda wordt bier steeds ondar gezegd: Wa weuna ond./r in staepa hüua.

Opmerkelijk zijn bovendien: dutóp (herwaarts) en guntóp met de comp. dutóppar en guntuppar (de superl. dutópst en guntópst worden gebruikt als bnw.); voorts nxiiis in wnT voor heen cn weer.

de adv. hnua, ondar, binna, bóita enz., afhangende van eeue praepositie lulden: (van) bövana, binnana, ondara; (na) böitana enz.

d) Bijw. vau wijze. lu plaats van aigalak wordt door verwarring zeer dikwijls aindalak gezegd.

') Vrij dikwijls vervoegd met het hulpwerkwoord hebba: Ik heb ar gawëëst. Maar steeds: hij is ar gawëëst, hij is dood.

/00 ook worden de werkw. blijva en luunma vaak met hebba vervoegd: /is ja y able va huil. As ja vroegar gakomma had (vgl. Mnl. Wdb. 3, '21)1 en Van IIki.ïen, Vondels Timl li 00).

43

Ook luidt hier ók en ouk wei (i,nl. walmeer liet np zielizelf slaat als vraagwoord: Jij is hard gagroeid, ókk,/:'

Een enkel maal kan men in afhankelijke zinnen nog de ontkenning niet — cn hooren: Kijk lt;'s_t of il.i kctchol niet uit vti is, 1'as op, hoor, dii-jij dut niet meer on duet. Denk .»• om, dat ja niet lung weg :gt;n hlijft. Jj mag wel i/uun, us ,it maar niet on regont. Ik ken ja zeggo, dal ik vt niet ,/n wëêl. ■— Maar nooit staat on als niet op het werkwoord volgt: Gliitif mo nou, ik weel ot niet. Ik ken ut niet zeggo, want ik wcèt ot niet.

e) Van dikkols wordt een comp. dikkotstor ndl. vaker gevormd. /00 ook hoort men soms een comp. van andors: Dat hè 'k veul andorstor godaèn.

f. Verkleinwoorden van adverbia zijn zeer gewoon: elfontHcs, strakkies, saampics, gouwchies enz.

VOORZETSEL

(5 81. ÜMr in tijdsbepalingen heeft niet alleen betrekking op de toekomst, maar ook op het verleden: Ik bin dor ovor on wëêk nog gowêêst.

ISa duidt ook een richting aan: //,■ góng na om loc. Zoo ook )iuvonant uit nu avonant, naar avenant.

In plaats van naast gebruikt men meestal nc/fo of boiujfo: Hij zat /lak ne/jo, boiujl'o mo.

W O O R D E N LUS T.

ANG3WIND—BAK,

BANK—B3SLACHTE.

B3SMETT3L3K-BLIK (II).