Hot Zwartsnot dei' Aiioinoiion vorooi-zimUt door IVzi/.i tuborosii ISnll.

iloor

liR. J. H. Wakker.

In mijne Verslagen aan ile Algemeene Vereoniging voor Bloembollen-cultuur te Ilaarlem vond ik het meermalen nondznkelijli te spreken van bovengenoemde ziekte zonder nogtans uitvoerige mededeelinfcn daarover te kunnen doen, daar ik nooit anders dan zieke planten ter mijner beschikking had en het mij nooit gelukte daartnsschen bruikbare ScelerotiÃ«n te vinden, waaruit de sporen voortbrengende toestand. de Przizn, opgekweekt kon worden. Thans ben ik door een vriendelijke toezending uit Haarlem van fraaie ScelerotiÃ«n, rijk voorzien van krachtig ontwikkelde en talrijke bekers, in staat gesteld den fungus te l;\veeken en zoodoende mijne vroegere mededeelin^o,en over dit onderwerp aan te vullen. Daar de Verslagen niet meer verschijnen, heb ik eeuige plaatsruimte in dit weekblad verzocht met het doel om mijn opstel ook onder de oogen te doen komen van hen, die in de eerste plaats belang hebben bij een volledige kennis der in ons vaderland voorkomende schadelijke paddestoelen en schimmels. Vooraf wil ik waarschuwer,, dat men in de nu volgende kolommen geen reeksen van nieuwe belangrijke feiten vinden zal. daar in de eeiste plaats de studie van /'. tubo'osci mijne AToeger dikwijls uitgesproken meening omtrent hare groote overeenkomst met P. Dul-boviim, de oorzaak van de overeenkomstige ziekten der hvaeintlien en aanverwante Liliiiceeiht, bevestigd heeft en in de tweede plaats, omdat ook de eerste soort reeds meermalen onderzocht was. In den bop van mijne mededeelingen zal dit alles nader blijken. Mijn hoofddoel met het srhrijvÃ©n hiervan is dan ook om alles wat bekend is over den betrokken fungus bijeen te voegen en zoodoende eene leemte aan te vullen die niet alleen in mijne verslagen bestond, maar in de geheele pathologische literatuur op temerken viel.

D e Ziekt e vers c h ij n s e 1 e n.

Het mycelium van Pcziza tiiberosa leeft op verschillende soorten van Aiicinnii';, in de riaarlemsche kweekerijcn hoofdzakelijk op de soort. die het meest aangeplant wordt, namelijk A. Coronaria en de aanverwante variÃ«teiten en hybriden, maai' tast aldaar ook andere soorten van liet ondergeslacht Anemom; (in engeren zin). Zoo waren b. v. de exemplaren der zwam, die ik uit Haarlem ontvingen die dus de aanleiding zijn tot het schrijven van dit stukje, gevonden op de bedden van A. rmiunculoidas en A. nenwosa. In het wild is het, voor zoover mij bekend is, tot heden alleen op de laatstgenoemde soort gevonden. Of' het ook de soorten der andere ondergeslachten aantast b. v. de algemeen gekweekte A. hepatim en de inlandsche A. Pnlsalilla, is mij onbekend.

De verschijnselen der ziekte zijn bij alle soorten in hoofdzaak gelijk : de bladen worden vroegtijdig bruin en drogen uit; zij bieden bij een poging tot uittrekken geen den minsten wederstand, vooral wanneer b. v. bij vochtig; iveder ook de basis der bladstelen dooide schimmel aangetast en verteerd is. In de bladen zelve dringt het mycelium evenmin verder door als dit bij de vroeger beschouwen ziektegevallen van hyacinthen plaats heeft. Wij vinden het dan ook alweder uitsluitend in de onderaardsche deelen van den wortelstok ; deze. die in gezonden toestand de gewone melkwitte kleur van zetmeelhoudend parenchym heeft, is bij de aangetaste planten grijs en in plaats van hard, week en spoedig gemakkelijk tus-schen de vingers (ijn te knijpen. Mikroskopisch onderzocht vindt men in de zachtste gedeelten de dikke schimmeldraden overal en in allerlei riclitingen tusschen en dwars d o o r de cellen heen loopen, zooals ik dit vroeger op PI. H, Fig. 14 van mijn Verslag over het jaar 1S83 heb afgebeeld. Vervolgt men echter deze draden zoover mogelijk, dan blijkt het dat zij ook reeds doorgedrongen zijn in het nog harde weefsel van de onderaardsche deelen der voedster-plant en men vindt hier hunne uiteinden , die zeer stomp zijn , uitsluitend tusschen de cellen. Zooals in vele andere gevallen groeien dus ook de schimmeldraden eerst om de cellen heen en tusschen de quot;ellen door alvorens haren dood te veroorzaken.

Laat men de zieke planten rustig in den grond staan, dan vormen zich van uit het mycelium de dikwijls, in verhouding tot die der andere soorten, reusachtige SclerotiÃ«n, diÃ© in anatomische bouw en kleur ook alweder geheel overeenstemmen met de vroeger beschrevene en afgebeelde (PI. II. Fig. 6 en 7 in Versl. 83). Bekend is het dat zij, vooral in vochtigen toestand, wanneer zij bedekt zijnquot;'met aarde, zand enz., groote overeenkomst hebben met de wortelstokken van A. Coronaria en daarvoor allicht aangezien kunnen worden, waardoor de verspreiding van den fungus belangrijk in de hand gewerkt wordt. Met de wortelstokken van de andere genoemde Aiw-mone-soorten in engeren zin kan een dergelijke verwisseling niet zoo licht plaats hebben, omdat dit orgaan hier veel langer en dunner is dan bij A. Coronaria. Uit deze SclerotiÃ«n nu groeien in het volgende voorjaar de bekers of de eigenlijke PÃ¶ica-toestand, tot welker beschouwing wij thans overgaan.

D e P a r a s i e t.

In het eind van April of het begin van Mei worden de bekers zichtbaar; zij komen boven den grond als eenigszins verdikte knoppen, die weldra door verderen groei den bekervorm aannemen en eindigen met schotelvormig te worden. Eene verdere vormverandering kon ik aan mijn exemplaren niet waarnemen, zoodat het zeer waarschijnlijk is, dat de vroeger voor P. bulborum afgebeelde para^jtvorm als laatste ontwikkel ingstoestand hier ontbreekt. Hunne kleur is gelijkmatig melkchocolade-bruin; evenzoo de stelen, waarmede zij uit de zwarte SclerotiÃ«n ontspringen. Onovertrefbare afbeeldingen van dezen toestand zijn te vinden in liet beroemde werk der gebroeders Tu-lasne: Selecta Fungorum Carpologia, IH(i5, P. III, Tal. '22, Fig. I , Ã, -i en 5 De SclerotiÃ«n zijn hier nog in verbinding getee-kend met de wortelstokken der A. nemorosa ten koste waarvan zij zich ontwikkeld hebben. De bekers hebben den gewonen voor het geslacht Pcziza bekenden bouw. Hunne binnenvlakte bevat het liymenium, dat gevormd wordt door eeu dichte laag asci en paraphysen. Elke ascus bevat ook hier acht kleurlooze, eencellige sporen, die in een rij achter elkander geplaatst zijn (Men vergelijke PI. Il* Fig. 8, Verslag 81)) en fijne oliedruppeltjes bevatten. Zij kiemen dikwijls reeds in den ascus, maar worden toch ook uitgespoten, zoodat men ze, evenals dit vroeger voor andere soorten beschreven is, op dek-glaasjes opvangen kan.

Daar het versdllfl' lÃ¶Ã©sch'eii de bfeide voor ons belangrijkste soorten voornamelijk op de afmetingen berust, laat ik hier eene tabel volgen waarin deze van de overeenkomstige deelen van P. tuberosa en P. Bulborum telkens naast elkaar in millimeters of duizendsten daarvan geplaatst zijn. (Duizendsten van millimeters worden voorgesteld door de Grieksche letter )

Hoogsteigenaardig is het, dat men in dr literatuur zoowel'als iu de praktijk zoo dikwijls van de zooevow bcsclireven asco^(,-ene toestand melding gemaakt vindt, wat bij de andere soorten volstrekt hei geval niet is. Van de liyacintlieri-zwaiii behoef ik dit bier haast niet meer te herinneren: iedereen, die in de zaak belann-stelt weet dat in de velden altijd zwartsnÃ¶ttige planten gevonden worden, uit welker sclerotiÃ«n men onder de noodige voo.izorgen de bekers kan opkweeken. Nog veel sterker spreekt deze waarheid bij de ook reeds vioegei behandelde P. sclerotioniiix, waarvan de sclerotiÃ«n jarenlan⁰' beken . en als afzonderlijke soort besehreven waren, voordat men ook slechts eenig vermoeden van liet bestaan der Pcziza had.

Met P. tuberosa nu is dit geheel anders. Ik bezit gedroogde exemplaren in mijn herbarium, welke ik van Phof. Oume.m.vn.s ten geschenke gekregen heb en die in het jaar 1841 uit het wild opgezameld werden op Oud-Poelgeest bij Leiden en wel tusschen de wortelstokken van Anemone nemorosa. Een tweede opgave omtrent het voorkomen der Pcziza in ons vaderland is te vinden in Â»Ã¼e Duinen en Bosschen van Kennernerlandquot; (Groningen 1808) van den heer Van Eed ex, waar op p. tb te lezen staat, dat zij te vhulen is in een bosclije bij Schalkwijk.

Ook de mededeelingen van Tulasnt, (Sel. Fung. Carp. p. 200) â en van Brefeld (Schimmelpilze IV p. i22'i hebben wij aan in het Willi gevonden exemplaren te danken.

Alles te zamen een duidelijk bewijs, dat P. tuberosa in Middel-Europa eene echt inheemsche plant is, Onwillekeurig dringt zich bij ons bij hot overdenken van het bovenstaande de hypothese op, dat alle of vele der overige al of niet verschillende SclerotiÃ«n-ziekten onzer cultuurplanten misschien afstammelingen zijn van deze eene werke-

ijijk wilde soort, die langzamerhand andere planten aantastend, kleine

Veranderingen ondergaan heeft en zoodoende meerdere, onderling dechts weinig- verschillende soorten gevornid zou hebben. Door het j'erlieS der sporidien-vorming (zie later)' en kleine verschillen in de irfmeting enz zou men zich het ontstaan van Pcziza Scleroliorwn |:unnen denken, terwijl een eventueel op deze wijze ontstaan van i|P. Bulbonon nog minder moeielijkheden voor ons voorstellings-l'ermogen zou opleveren, daar het verschil tusschen deze en /'. 'uberosa nog geringer is.

Het indringen en misschien uitsluitend vorkomen van de voorlaatste in de Haarlemsche kweekerijen zou dan op ongedwongen wijze verklaard zijn, vooral daar ook het invoeren der Anemone-ziekte zelve wel na de boven medegedeelde opgaven omtrent de oy,^lde soorten gevonden exemplaren der Pcziza in of bij de duinstreken geen nadere verklaring zal behoeven.

De verdere :tudie van de eigenschappen van onzen fungus werd aan kunstmatige culturen buiten do plant volbracht. Hierbij werd de groote overeenkomst tusschen de verschillende soorten nog nader bevestigd.

In den ascus of in water kiemende maken ook de sporen, die ons thans bezighouden, wel is waar dikwijls zeer lange kiembuizen, maar die toch eindigen met af te sterven, echter niet zonder sporidiÃ«n voortgebracht te hebben, zooals dit reeds aan Tulasxe bekend en door hem afgebeeld was (t. a. p. Fig. 6 en 7). Do kiembuizen waren in mijne culturen na 24 uur reeds ontwikkeld en na 2X24 uur begon de sporidiÃ«nvorming; na eene week waren in alle waterdruppels tallooze sporidiÃ«n te vinden. Zoover men weet, hebben zij geen beteekenis , daar zij zich niet tot mycelium ontwikkelen kunnen. Eigenaardig is het, dat zij zich ook in oude culturen, vermoedelijk wanneer de voedingsstoflen opraken, en dan in ontzaggelijke

massa's vormen (Afgebeeld bij Brevei^d t. a.p. PI. LV, Fig. 10_40).

Het zijn altijd kleine kleurlooze bolletjes, die iets sterker het licht breken dan het mycedium. Vermoedelijk zijn het rudimentaire organen; misschien het overblijfsel van eene conidiÃ«nvorming van den oorspronkelijken stamvorm (/'. Fuckeliana?).

Beschouwen wij thans verder wat er gebeurt wanneer de kiem-buis bij hare ontwikkeling voedsel aantreft en zich dus tot een mv-.celium kan ontwikkelen. Ik gebruikte als zoodanig uitsluitend af-