Hel onlangs door hot Koninklijk Ncclodundsch Meteorologisch Instituut nil gegeven werk omtrent zeestroomen en temperatnnr der zee in de golf van Aden en den Indischen Oceaan hij kaap Gnardafni, leidde als van zelf ook tot een onderzoek naar winden en luchtdrnkking door hel innige verhand dat tusschen al deze verschijnselen beslaat. De resnllaten van dit onderzoek worden in deze uitgave het publiek aangeboden.

Dat voor zulk een onderzoek in de eerste plaats de temperatnnr der Inch! in aanmerking komt ligt voor de hand. doch wij meenden bij dit element op de aan-teekeningen in de journalen omtrent den thermometer met drogen bol niet Ie kunnen vertrouweu. Niet dal wij hierbij de onbetrouwbaarheid op het oog zouden hebben der waarnemingen; wij hebben geen enkele reden om aan te nemen, dal zij minder nauwgezet en met minder zorg zijn verricht dan die van andere instrnmenten en herhaaldelijk is door ons de meening uitgesproken, dat over het algemeen de waarnemingen behoorlijk worden gedaan. Het springt evenwel in hel oog, dat de plaatsing van den psychrometer op bijna alle schepen zoodanig is, dal daarmede onmogelijk de temperatuur der lucht zinver kan worden gemeten. Blijkt het reeds duidelijk, dat dikwijls de beteekenis van den psychrometer niet begrepen wordt, uit het herhaaldelijk in de „Beschrijving der instrnmentenquot; voorkomende ,de psychrometer hangt builen den invloed van zonneschijn en torhtquot;, het is tevens uiterst moeilijk, zoo niet onmogelijk, aan boord van vele schepen eene geschikte plaats aan te wijzen, die eenigermate kan voldoen aan de eischen, die gesteld moeten worden voor dit instrument. Immers, waar de meteorologen het nog lang niet eens zijn over de wijze, waarop thermometers moeten worden aangebracht, ten einde de temperatuur der lucht met juistheid aan Ie wijzen, is het zonneklaar, dat dit vraagstuk bij zijne beantwoording aan boord nog veel meer bezwaren ontmoet. Bij het nazien van nagenoeg alle stoomscheeps-jonrnalen blijkt hel, dal de Inclittemperatnren. zooals die door den llicriiiomelci' met droogen bol worden aangegeven, te S nre quot;s avonds hooger zijn dan des namiddags te 4 nre en als regel zijn die van middernacht nog hooger: een bewijs, dal hel instrnment wordt opgehangen in geheel of gedeeltelijk gesloten riiimlen of in de nabijheid van lampen of lichten. Herhaaldelijk wordt dan ook vermeld, dal de psychrometer in eene kaaiienkamer is geplaatst. Xoohnxj Incrm (/ro/c ((jdacudc rrntiKlcrim/ t/cbnirlil irorc/t, zijn o. i. de waarnemingen van de temperatnnr der Incht aan boord der schepen van geen waarde en knnnen daarom zonder schade worden nagelaten. Naar wij vernamen, worden in Frankrijk aan boord der oorlogschepen de luchtthermometers op eene open plaats, in een wijden koker aangebracht en brengt men met behulp van een ventilator, naar het beginsel van hel kruis van Bobinson. de omringende lucht in beweging: wat de uitkomsten zijn van deze methode, die zeker onze aandacht verdient, is ons echter onbekend.

In hoofdzaak is deze arbeid slechts eene verzameling van gegevens, die dienstig zijn kan bij een onderzoek naar de meteorologische toestanden van den Indischen Oceaan, waarom ook het aantal waarnemingen steeds in de kaartjes is vermeld.

In afwijking van de steeds door het Instituut gevolgde gewoonte is de //o/m/f/cA/r Irurhf ran den iriiid. volgens de schaal van Beaufort aan boord der schepen lt;iesrh(if. in de kaartjes bij elk der windrichtingen gegeven. Hoewel wij er dus met nadruk op wijzen, dat die cijfers slechts eene betrekkelijke waarde hebben, meenden wij ze toch te moeten opnemen, om de verhouding van windkracht in de moussons en de groote verschillen met de kenteringsmaanden op verschillende plaatsen aan te toonen.

Wij hebben bovendien gemeend de irindrlr/dinn te moeten opteekenen, ook waaide kracht met het cijfer J werd aangeduid en die niet onder de stilten te rekenen, zooals dikwijls geschiedt. Dit kwam ons juister voor en billijker tegenover de

waarnemers. Daur het kraclitcijfer op de kaartjes is geplaatst, kan liet tot ^eeu onware verhoudingen aanleiding geven.

Evenmin geeft het aantal „veranderlijke winden'' het volstrekte cijfer aan. Terwijl toch, ondanks de voorschriften, een deel der waarnemers de windrichting zal op-teekenen op het oogenhlik der waarneming, zal een ander deel rekening houden met den wind. zooals die gedurende de geheele wacht gewaaid heeft; doch ook hier wordt min of meer de verhouding aangegeven van het aantal veranderlijke winden in verschillende maanden.

Hel spreekt van zelf dat door enkel van stooinschoeps-journalen gehruik te maken, de kaartjes op sommige plaatsen groote leemten vertoonen. Vooral is dit het geval in April, als gedurende de kentering de kortste, dat is Noordelijke, route, zoowel hij uit- als thuis-reis, wordt gevolgd: Zuidelijk van 11 N.B. vindt men dan ook bijna geen waarnemingen, wat vooral in deze maand is te betreuren.

Barometer. Ten einde een beter overzicht te verkrijgen over de luchtdrnkking, zooals die door den barometer wordt aangegeven, hebben wij de kaart in grootere vakken verdeeld en de gemiddelde barometerstanden in die vakken berekend. De maanden zijn vervolgens drie aan drie saamgenomen in tabellen, die hier volgen.

Indien wij de zomer- en wintermaivnden vergelijken, dan bemerken wij reeds dadelijk een groot verschil. In de maanden van den Z.W. mousson is de barometerstand over het algemeen zeer laag, zijn de verschillen tusschen de gemiddelden en de verschillende vakken groot en is de harometeruanw ijzing hooger, naarmate men meer Oostwaarts en Zuidwaarts gaat. Dit spreekt het duidelijkst in de meest typische moussonmaand. Juli. Bovendien liggen de isobaren in de vakken 9°—11° en 11°—13⁰ 36' N.B. en 51°—54 O.L. het dichtst bij elkander. In de N.O. monssonmaanden daarentegen is de barometerstand veel hooger, de verschillen tusschen de luchtdrnkking in de verschillende vakken is ook over 'i algemeen niet groot, hoewel men toch Oost- en Zuidwaarts gaande lager barometerstanden vindt opgeteekend.

Loopen de maanden December, Januari en Februari weinig uit elkander, in Maart is reeds dadelijk eene verandering te bespeuren; de barometerstand is niet alleen aanmerkelijk lager dan in Februari, hij neemt in bet Noordelijk gedeelte der kaart Oostwaarts gaande ook toe in plaats van af. Evenzeer geldt dit voor April. Naarmate men zuidelijker komt neemt in Maart de barometerstand eenig-zins af; het aantal gegevens is echter onvoldoende om verdere gevolgtrekkingen te maken. Dit is eveneens bet geval voor April; alleen zien wij, dat in het Noorden van de kaart de barometer nog meer is gedaald en de laagste aanwijzingen geeft in de golf van Aden, evenals in do vorige maand *). In Mei is vooral de barometer gedaald, voor zooverre dit op de kaart is waar te nemen, doch liet minst in den Z.W.boek. In de strook langs de N.O.kust van Afrika zuidwaarts gaande, is dan ook reeds het groote verschil in barometerstand waar te nemen, dat den Z.W. mousson kenmerkt, doch evenals in het in de noot aangebaaldc werk blijkt nit de tabel, dat de gemiddelde barometerstand in bet vak van 8' If N.B. en 54°—58° O.L. hooger is dan die in de omringende vakken; de waarnemingen zijn hier echter niet talrijk. Wordt dus in Maart reeds de verandering opgemerkt, dat de luchtdrnkking Oostwaarts gaande toeneemt, in Mei is Oostwaarts van Afrika bet karakter van den Z.W. mousson, eene groote toename in luchtdrnkking naar het Z. gaande, zeer duidelijk uitgedrukt, terwijl in bet Oosten der kaart een gebied van hooge drukking van geringe beteekenis bet Noorden van bet Zuiden scheidt.

September kan ten volle tot de Z.AV. moussonmaanden gerekend worden, ook wat de verdeeling van luebtdrukking betreft. Evenwel zijn de barometers reeds aanmerkelijk gerezen, waardoor de isobaren verder van elkander vallen en dus de gradienten minder groot worden. In October loopen in alle vakken de gemiddelde barometerstanden zeer weinig uiteen, maar het karakter van den Z.W. mousson blijft nog behouden, n.l. eene toename van luebtdrukking van de golf van Aden uit Oostwaarts en Zuidwaarts gaande. In November eebter is reeds de N.O. mousson ingetreden, kenbaar ook aan de luebtdrukverdeeling, boewei de verschillen niet groot zijn tusschen de barometerstanden en de verschillende vakken.

Windlt;ii. Bij eene beschouwing van de winden in den Z.W. mousson valt on-middelijk bet groote verschil in het oog tusschen de golf van Aden en den Indi-schen Oceaan. In de golf een betrekkelijk groot aantal „veranderlijke windenquot;, een vrij groot percentage „windstiltenquot;quot;, winden uit alle richtingen van geringe kracht, hoewel Zuidelijke en Westelijke en bij den ingang der Bootle Zee N.W'.lijke winden tie overbeerschende en krachtigste zijn. Buiten de golf beoosten Socotora en de N.O. kust van Afrika daarentegen zeer krachtige winden bijna altijd in dezelfde richting en volstrekt ontbreken van „windstiltenquot;' en „veranderlijke windenquot;. Nemen wij aan dat de grootste massa's lucht, die zich op de kaart verplaatsen, uit den Z.W.boek komen, dan volgt een groot gedeelte de kustlijn en buigt zich bij Bas Hafonn meer Noordelijk om, om zich, ten deele all hans. bij Ras Asir zelfs N.W.Iijk te richten. In Juli behoudt de wind het langst daarbij

*) In ile „VVeathercharts of the Arabian Sea and the adjacent portion of the North Indian Oceanquot;, uitgegeven in ISSS door het „Meteorological department of the Governinent of Indiaquot; wordt medegedeeld, dat bezuiden 10 N.B. de barometer in Maart rijst, terwijl hij daar benoorden, vooral in het Noordelijk deel der Arabische Zee, aanzienlijk is gedaald. In April schijnt de barometer ook te dalen, hoewel in het Noorden der kaart aanmerkelijk meer dan in hel Zuiden.

zijn groote kracht; in Juni en Augustus daarentegen wordt die hij liet ombuigen van Ras Hafoun reeds minder, hoewel tot in het Noorden der kaart de lucht zich nog steeds met groote snelheid verplaatst. De lucht, die, naarmate de mousson langer heeft doorgestaan, in steeds breeder strook de evenaar overschrijdt, volgt in het Oostelijk deel van die strook, de neiging om, tengevolge van het verschil in draaiïngssnelheid op verschillende breedte, zich meer naar het Oosten te richten. Naar het ons voorkomt heeft men daardoor een waaiersgewijze verspreiding der lucht, waarvan de Noordelijke grens bepaald wordt door de grootendeels hooge kustlijn, waardoor de benedenlucht wordt belet het sterk verwarmde, dorre Atrika binnen te dringen, waar tegen zich ook het reeds genoemde verschil in draaiïngssnelheid verzet, terwijl de Zuidelijke grens door eene Oostelijk zich verplaatsende luchtmassa wordt gevormd. De snelheid van verplaatsing is aan de Noordelijke grens ongetwijfeld het grootst. Het is al weer te betreuren dat tusschen 7 en li N.H. in het Oostelijk deel der kaart de waarnemingen nagenoeg geheel ontbreken. In het Noordelijk deel der kaart. Oostwaarts van de golf van Aden, blijft de wind zeer krachtig uit meer Zuidelijke richling waaien, hoogst waarschijnlijk tengevolge van de sterke luchtverdunning boven Centraal-Azië. Uit den toestand in de golf van Aden moet men opmaken, dat de benedenlucht uit den Oceaan door de hooge Afrikaansche Oostkust wordt belet de golf binnen te dringen; dat het gebied van lage luchtdrukking, waartoe de golf van Aden behoort, groote uitgebreidheid heeft met kleine gradient, die echter naar het Noorden toe grooter is.

In September is de toestand over 't algemeen dezelfde, doch de windkracht neemt reeds zeer merkbaar af. Ook schijnt de luchtstrook, die in don Z.W.hoek dei-kaart voedsel geeft aan den mousson, te zijn versmald. October geeft nog grooter verandering te aanschouwen. Benoorden 11 N.H. is de wind reeds van Z.W.lijk O,lijk en N.O.lijk geworden; in de golf van Aden is de heerschende wind O. en bij straat Bah el Mandeb waail hij steeds in de richting der Roode Zee. Bezuiden Ras Hafoun langs de kust is de wind evenwel nog Z.W.lijk. maar waait met zeer matige kracht; ook buigt liij zich reeds spoedig niet ver van de kust Westwaarts en zelfs Z.W. om. Tusschen T en 1T N.B. in het Oosten der kaart waait de wind tlauwljes in alle richtingen. De windsnelheid is trouwens over do goheele kaart gering. Hot percentage der stilten is in do golf van Aden afgenomen, ovenals het aantal waargenomen „veranderlijke windenquot;. Deze zijn meer over de goheele kaart verspreid, terwijl ook „windstilten'quot; veel moor in hot Oostelijk deel der kaart voorkomen dan gedurende de vorige maand. In November is do windkracht veel grooter en waait over de geheelo oppervlakte, door do kaart voorgesteld, de N.O. mousson, die in de golf van Aden de kustlijnen volgt en op Afrika's N.O.kust oene meer Noordelijke richting aanneemt. In don Z.O.hook vortlauwt de wind en verplaatst zich de lucht naar het Z. en Z.O. in plaats van naar hot Z.W.

In December waait overal de volle N.O. mousson. De kracht van den wind is toegenomen en bereikt, vooral in hot Noorden, gedurende deze maand haar toppunt. Zij blijft dan echter steeds ver benedon de in don Z.W. mousson waargenomen windsterkte. Dit laat zich gemakkelijk uit de minder groote barometer-verschillen verklaren. Windstilten en veranderlijke winden komen weinig voor. In Januari is de kracht in hot Noorden afgenomen en neemt hot aantal windstilten er toe. In het Z.O. der kaart blijft de windkracht dezelfde. Veranderlijke winden komen in dezen mousson zelden voor, doch naarmate do N.O. mousson langer waait, wordt de wind meer O.lijk. Dit is hol eerst merkbaar in Januari in het Z.O. der kaart, doch in Februari valt het onmiddelijk in het oog over de goheele kaart. De wind schijnt dan. evenals in den overigen moussonstijd, in het Zuidelijk gedeelte het regelmatigst door te staan. In Februari is hier de wind reeds dikwijls van hot Z.O.

Maart geeft eene groote verandering te zien. In hot N.O.iijk doel der kaart, zijn do winden nog meer in kracht afgenomen en komt een groot aantal windstilten voor. Wel waait hij nog uit het Oosten, maar zoowel uit hot Z.O.lijk als uit het N.O.iijk kwadrant. Zuidelijk van 12° N.B. is het aantal Z.O.lijko winden nog toegenomon en vooral bij hoi naderen der Atrikaansche Oostkust is dit hot geval; de kracht van don wind blijft hier nog groot. In de golf van Aden is weinig verandering waar te nomen; de wind die door straat Bah el Mandeb de Roode Zee in waait is evenwel toegenomen in kracht. Gedurende April blijft ook in do golf van Aden het karakter van den N.O. mousson nog hot langst bewaard; do wind evenwel waait met verschillende kracht en in het Oosten van do goll roods uit alle richtingen; het aantal windstilten is toegenomen, evenals dal der veranderlijke winden, die trouwens over het goheele Noorden dor kaart gevonden worden. In hot N.O. dor kaart waaien winden uit alle richtingen mot geringe kracht, hoewel nog altijd het moest uit het Oosten; vooral het aantal windstilten is groot. Tusschen 11° en li N.B. valt een moer regelmatig doorstaande O. en Z.O. wind waar te nomen mot minder windstilten. Zuidelijk daarvan zijn N.lijke en N.W.lijko winden waargenomen; hot aantal waarnemingen is echter zoor klein. Bezuiden Ras Hafoun zijn reeds enkele voorbeelden van Z.W.Iijke wind. soms zelfs vrij krachtig. Doch in Mei heeft do Z.W. mousson bepaald zijn intrede gedaan Oostelijk van Afrika's Oostkust on Sokotora. In oen smalle strook langs de Oostkust is die wind reeds krachtig, doch reeds op korten afstand noemt die kracht af en beweegt zich de lucht naar hot Oosten en Zuid-Oosten. Ook hot aantal windstilten neemt dan snel toe, zoodat hot niet. onduidelijk is, dat nog slechts eene smalle strook lucht de evenaar overschrijdt langs de kust van Afrika. Naar mate men N.lijkor en W.lijkor komt, neemt hot aantal Oostelijke winden toe en hoewol in do golf van Aden winden in allerlei richting waaien behouden de Oostelijke winden

de overhand en dit te meer naarmate men dieper de goll' binnendringt. In straat Bab el Mandeb komen enkele N.VV.lijke winden voor, soms reeds van groote kracht, doch het meerendeel waait nog de Roode Zee in. Tusschen de eilanden en aan den ingang van de golf van Aden uil den Indischen Oceaan, treft men veel veranderlijke winden aan, op den grens dus van Westelijke en Oostelijke winden.

Uit het bovenstaande blijkt dus, dat in de golf van Aden de N.O. mousson het regehnatigst en het langst doorstaat, terwijl de Z.W. mousson een minder streng karakter vertoont, als een gevolg van den vorm der landen, waardoor de golf wordt ingesloten. Buiten de golf daarentegen is de Z.W. mousson scherper getee-kend dan de N.O. mousson; mag men gevolgtrekkingen maken uit het betrekkelijk gering aantal waarnemingen, dan is vooral in het Z.O.lijk deel der kaart de verandering in den N.O. mousson grooter en hoewel de wind even krachtig blijft waaien, draait hij van N.O. naar Z.O.

Hiermede besluiten wij de beschouwingen, waartoe de kaartjes aanleiding geven.

/

Wij hebben daarbij vermeden door te dringen in het verband tusschen verdeeling i van luchtdrukking en windrichting. Niet, omdat wij dil verband zouden ontkennen ot de groote waarschijnlijkheid zouden betwijfelen van sommige gevolgtrekkingen, waartoe de opgaven der kaartjes zouden kunnen leiden, als daarbij de uitkomsten van de onderzoekingen der laatste tijden werden in aamnerking genomen. Maar het gebied, waarover zich dit onderzoek uitstrekte is zeer klein en met het oog op de bestemming van deze uitgave mag o. i. de natuurlijke zucht om het waarom der dingen na te sporen, in dit geval niet leiden lot eene niet geheel geijkte verklaring.

Uthecht, Augustus 18S9.

P. F. van HEERDT,

])r. der Afdeelinj Zcecauvt.

.

■