Sedert de uitgave van 1881 is de Nederlandsche stoomvaart op Indië zoo uitgebreid, dat nu ruim 450 journalen van uit- en thuisreizen beschikbaar zijn. Hieronder zijn niet begrepen de journalen van schepen, die onderweg gebreken aan de machines kregen, andere schepen op sleeptouw namen, of om andere tastbare redenen ongewoon lange reizen maakten en ook niet de journalen, die door zeer onvolledige of blijkbaar onnauwkeurige opgave van bestekken, voor dit doel onbruikbaar zijn. Hoewel dit aantal reizen, over 12 maanden verdeeld, voor elke maand nog betrekkelijk gering is, achtte ik het toch niet geheel onvoldoende om tot eenigszins vertrouwbare uitkomsten te geraken, te minder omdat sedert de vorige uitgave onze kennis omtrent de moessons belangrijk is toegenomen, waardoor het mogelijk wordt de lessen van theorie en praktijk met elkander te vergelijken. Ik besloot daarom het onderzoek der reizen in elke maand ter hand te nemen en laat de uitkomsten van dat onderzoek hier volgen. Het openbaar maken van deze uitkomsten is vooral wenschelijk, omdat het mij in den loop van het onderzoek bleek, dat een gedeelte der aanwijzingen van de vorige uitgave wijziging behoeven en dat nog in de laatste jaren verscheiden schepen in enkele maanden ten onrechte van de aangegeven route afweken, in andere maanden daarentegen ze volgden, terwijl zij niet de voordeeligste bleek te zijn.

Alvorens het onderzoek zelf te bespreken, wensch ik er met nadruk aan te herinneren, dat de moessons en zeestroomingen, hoe geregeld zij over het algemeen ook zijn, niet de regelmatigheid van een uurwerk bezitten, maar in dezelfde maand in verschillende jaren belangrijke afwijkingen in uitgestrektheid.

Depuis la publication de 1881, la navigation ii vapeur neer-landaise aux Indes a tellemcnt augmente qu'on dispose main-tenant d'environ 450 journaux de voyages d'aller et de retour. Dans ce nombre ne sont pas compris les journaux de vaisseaux qui ont etc retardes par une avarie de la machine, par Ie re-morquage d un autre navire, etc., ni les journaux qui donnent les positions du navire d'une maniere incomplete ou incorrecte. Quoique ce nombre, distribuc sur 12 mois, soit encore rela-tivement petit, il ne me parait pas tout-a-fait insuffisant pour obtenir des resultats assez surs, surtout paree que, depuis la publication de 1881 , nous avons acquis une bien meilleure connaissance des moussons, de sorte que nous pouvons comparer les lemons de lexperience a celles de la theorie. Voila pourquoi je me suis décidé a entreprendre les recherches pour chaque mois separement. Dans Ie present volume, je publie les resultats obtenus, surtout paree que, dans le cours de mes investigations, j'ai reconnu que plusieurs indications de l'ancienne publication avaient besoin d'etre rectifiees, et que, meme dans les dernières années, plusieurs navires s'ecartent a tort, dans certains mois, de la route prescrite, et Ia suivent dans d'autres mois, quoique alors elle ne soit pas la plus avanlageuse.

Avant de proceder a l'investigation, je rappelle aux lecteurs que les moussons et les courants, quelque reguliers qu'ils soient, n'ont pas une exactitude parfaite, mais subissent des ecarts considerables en etendue, en force et en direction dans les mêmes mois des diffcrentes annees. On ne peut tenir

kracht cn richting vcrtoonen. Hiermede kan natuurlijk bij het aangeven van routes in het algemeen geen rekening worden gehouden. Het zal zich dus herhaaldelijk voordoen, dat men eene route volgt, die theoretisch en uit een zeer groot aantal gegevens ook praktisch gebleken is dc beste te zijn , en toch door de ongunstige gelegenheid een lange reis maakt. Omgekeerd kan men somtijds gunstige omstandigheden aantreffen op wegen waar men geen voldoende redenen had om ze te verwachten en hierdoor, als het ware bij toeval, zijn reis bespoedigen.

Van routes, die met de meeste zorg naar zeer volledige gegevens zijn bepaald, kan men hoogstens zeggen, dat men door ze te volgen dc meeste kans heeft op vlugge reizen. Deze kans kan in sommige gevallen bijna zekerheid worden, maar volstrekte zekerheid wordt zij nooit. Wel kan men als zeker beschouwen, dat schepen, door allen op den duur zulke routes te volgen, de gezamenlijke reizen en dus ook het gemiddelde hiervan zullen bekorten.

In het algemeen is de rechtstreeksche route, de kortste weg op de kaart, ook die, waarlangs men de vlugste reizen maakt. Alleen wanneer men veel kans heeft, hier eene ongunstige gelegenheid aan te treffen door tegenwind en hooge zee, terwijl men in andere gedeelten van den Oceaan gunstigen wind of stilte kan vinden, is er reden om van den rechten weg af te wijken. Men moet dan kiezen tusschen twee kwaden, een omweg te maken of in wind en zee op te stoomen. Het hangt dan af van de lengte van den te maken omweg bij de eene route en de kracht van den tegenwind bij de andere, welke van de beide de minste vertraging geeft.

1 heruit volgt reeds dadelijk, dat de rechte route, dicht langs het eiland Minicoï, de voordeeligste moet zijn voor schepen compte dc ces écarts, lorsqu on donne des prescriptions generales (juant aux routes a suivre. 11 se presente des cas oü l'on trouve des vents defavorables et une longue traversec, quoi-qu'on suive une route qui est indiquee comme la meilleure par la theorie et par l'expérience. Dans d'autrcs cas, on trou-vera des circonstances favorables, en suivant une route, oü l'on n'avait pas de raison suffisante pour les supposer, et on abre-gera la traversee comme par hasard.

Tout se qu'on peut dire d'une route, determince avec le plus grand soin au moyen de donnees trés completes, c'est qu'en la suivant on a le plus de chance dc faire une traversee rapide. Dans quelques cas, la probabiiité est trés-grande, mais il ne peut jamais y avoir de certitude absolue a eet egard. Ccpendant, on peut admettrc comme certain, qu'en suivant tous la route indiquee comme la plus favorable, les navires parviendront a abreger rcnsemble de leurs voyages et par consequent la duree moyenne de leurs traversées.

En general, les traversées les plus rapides se feront en suivant la ligne directe sur la cartc. Cependent, quand on risque dc rencontrer sur ce trajet des circonstances défavorables, telles que vents contraires, grosse nier,quot; etc., tandis que, dans une autre partie de l'Océan, on peut trouver des calmes ou même un vent favorable, il y a lieu de s'écarter de la route directe. Dans ces cas, il faut choisir entre deux inconvenients, faire un détour ou naviguer avec vent contraire. II dépendra de la longueur du détour d'un cóté, et de la force du vent contraire dc l autre, lequel des deux causera le moins de retard.

11 s'en suit que la route directe, qui passe prés dc l'ilc de Minicoï, doit étre la plus favorable pour les navires allant aux Indes,

op de uitreis in de maanden, waarin de West-moesson geregeld doorstaat, n.1. Juni, Juli, Augustus en September en voor schepen op de thuisreis in de maanden December, Januari en Februari, waarin men vrij zeker op Oost-moesson kan rekenen.

Daar de Westmoesson in den regel zeer krachtig is en zich zelden verder uitstrekt, dan tot ongeveer 5⁰ ZBr., kan men ook bij voorbaat aannemen, dat thuisvarende schepen beter doen, er niet in op te stoomen, maar ecne meer zuidelijke route te volgen, totdat de ZW^ke wind opgehouden heeft voor hen tegenwind te zijn.

De Oost-moesson waait gewoonlijk met minder kracht, zoodat hij minder oponthoud veroorzaakt, maar daar hij niet op zuidelijker breedte waait dan de linie, is ook de omweg, dien men moet maken om hem te ontloopen, niet groot. De verschillen zullen daarom minder belangrijk zijn, maar toch zullen uitgaande schepen er voordeel bij vinden, zich den kleinen omweg te getroosten en den moesson te ontloopen.

Voor de overige maanden wordt het bezwaarlijk, door redeneering den besten weg te vinden. In Maart neemt de NO-moesson in kracht af en wordt de wind meer noordelijk, terwijl in April veel stilten en veranderlijke winden voorkomen, zoodat er gewoonlijk noch voor uitgaande, noch voor thuisvarende schepen veel bezwaar bestaat om de rechte route te volgen.

In Mei komt veelal de West-moesson door. Gedurende de kentering komen stilten en veranderlijke winden voor, maar, gelijk bekend is, heeft deze moesson reeds spoedig veel kracht. Uitgaande schepen kunnen in deze maand in ieder geval de rechte route volgen, thuisvarende, zoolang de W.moesson nog niet doorstaat; doch dit is niet aan een bepaalden datum gebonden.

durant les mois de juin, de juillet, d'aoüt et de septembre, dans lesquels la mousson souffle regulierement de louest, et pour les navires qui reviennent, dans les mois de dócembre, de janvier et de fcvrier, dans lesquels reg^ie la mousson d'cst.

La mousson d'ouest étant ordinairement assez forte, et ne s'étendant pas au-delii du 5⁰ de latitude sud, on peut done ad-mettre d'avance, que les navires qui reviennent des Indes ne doivent pas s'avanccr dans la mousson, mais feront mieux de suivre une route plus meridionale, jusqu'a ce que le vent du SO. ait cesse de leur être contraire.

La mousson d'est ne souffle pas avec autant de force, done elle ne causera pas tant de retard, mais, comme elle ne s'étend pas au sud de l'equateur, Ie detour qu'il faut faire pour 1 eviter n'est pas grand. Quoiquc la difference ne soit pas grande, il y aura cependant, pour les navires destines aux Indes, quelque avantage a faire le detour pour eviter la mousson contraire.

La theorie seule ne suffit pas pour indiquer la meilleure route a suivre dans les autres mois. Au mois de mars, la force de la mousson du NE. diminue, et le vent tourne vers le nord, tandis qu'en avril, on trouve beaucoup de calmes et de vents variables, de sorte que ni les navires qui vont aux Indes ni ceux qui en reviennent ne rcncontreront d'obstacles sérieux en suivant Ia route directe.

La mousson d'ouest commence le plus souvent en mai et atteint bientöt une grande force. Pendant le changement, on eprouve des calmes et des vents variables. Dans ce mois, les navires qui vont aux Indes, peuvent en tout cas suivre la route directe, ceux qui en reviennent, peuvent le faire tant que la mousson d'Ouest ne s'est pas encore etablie; mais Ia date a laquelle cela se fait varie dans les diflercntes annees.

In Octobcr neemt dc West-moesson belangrijk in kracht af, terwijl in dc Arabische zee reeds Noordelijke winden beginnen te waaien , waardoor het mocielijk door redeneering is uit te maken, of het voor tUuisvarende schepen raadzaam is om de moesson heen of er tegen in te stoomen.

In November waait in de Arabische zee de N.O. moesson met matige kracht; Zuidelijker dan ongeveer 8° N.Br, vindt men veranderlijke winden en stilte met nog eenige zwakke uitingen van den W. moesson. Deze zijn niet van genoegzame betcckenis om voor thuisvarende schepen het afwijken van den rechten weg wenschelijk te maken. Uitgaande schepen kunnen, door eenigszins zuidelijk te koersen, spoedig buiten den invloed van den N.O. moesson komen.

Wanneer de hier gegeven regels uitsluitend theoretisch waren bepaald, zou ik ze niet onvoorwaardelijk durven aanbevelen; de moessons zijn hiervoor aan te veel afwijkingen onderhevig en onze kennis er van is tc onvolledig. Bovendien zou de beoor-deeling, wat meer vertraging veroorzaakt, het maken van een omweg of het opstoomen in wind en zee, in de meeste gevallen slechts op gissing berusten. Daar de grenzen der moessons in den regel niet scherp zijn afgeteekend, kan men door de theoretische behandeling moeiclijk bepalen, hoever men van de rechte route af moet wijken, om de vlugste reizen te maken. Eindelijk laat zij ons geheel in het onzekere, hoe groot het voordeel is, dat men verkrijgt door den ecnen weg boven den anderen te verkiezen.

Dit laatste kan ook van belang zijn bij het kiezen van de te volgen route. Bij dit onderzoek is uitsluitend gelet op liet maken van korte reizen, zonder rekening te houden met den toestand van het weer, de omstandigheid dat de zee dwars op den koers loopt, de mogelijkheid om het schip te steunen door het voeren van zeilen, de gelegenheid om zich tijdig te verkennen, enz.

En octobre, la force de la mousson d'ouest diminuc beau-coup, tandis que dans la mer Arabe les vents du nord prévalent, ce qui rend difficile de decider théoriquement si les navires qui reviennent doivent encore eviter la mousson ou suivre la route directe.

En novembre la mousson du NE. souffle avec une force modérée dans la mer Arabe; au sud du 8° de latitude nord, on trouve des vents variables et des calmes, avec quelques faibles restes de la mousson d'ouest. Ceux-ci n'ont pas assez de force pour porter les navires qui reviennent, a s'ecarter de la route directe. Ceux qui vont aux Indes peuvent eviter la mousson du NE. en courant un peu au sud.

Si ces regies s'appuyaient seulement sur la théorie, je n'ose-rais les recommander avec confiance; les moussons sont sujettes a trop d ecarts, et la connaissance que nous en avons, n'est pas suffisante. Du reste, l'appréciation de ce qui causera le plus de retard, le detour ou le vent contraire, ne peut ètre qu'une supposition. Les limites des moussons ne pouvant etre indiquees d'une maniere précise, la théorie ne suflit pas pour decider de la grandeur du detour ;i faire. Enfin, la theorie ne nous apprend rien sur la grandeur de l'avantage qu'on peut obtenir en preferant telle route a telle autre.

Cependant, cela peut aussi influer sur le choix de la route a suivre. L'investigation presente a pour but unique les traversecs rapides, sans tenir compte dc l'état du temps, de la di rection des lames, de la possibilité de diminuer le roulis; du navire en mettant des voiles, dc I'occasion de reconnaitre a temps la position du navire, etc. Toutes ces circonstances

Al deze omstandigheden kunnen aanleiding geven, dat men zou wenschen van de kortste route af te wijken, wanneer men wist, hoeveel tijd hieraan waarschijnlijk zou worden opgeofïcrd.

De practische methode, waarnaar reeds meermalen door het Kon. Ned. Meteorol. Inst. de voordeeligste routen werden bepaald, is te algemeen bekend om hier nogmaals beschreven te worden.

Ditmaal werden voor het onderzoek uitsluitend journalen van Nederlandsche stoomschepen gebruikt. Om den storenden invloed te ontgaan, die bij aankomst en vertrek wordt veroorzaakt door langzaam stoomen, op en neer houden of stoppen bij nacht of slecht zicht, werden voor de tijdstippen van aankomst en vertrek te Aden, Padang en Straat Sunda genomen de oogenblikken, waarop de meridianen van 45°, 98° en 103quot; Ü.L. werden gesneden. Deze snijpunten liggen genoeg in open zee om aan te nemen, dat daartusschen volle kracht wordt gestoomd. Als de schepen een der havens van Ceylon aandeden, werd met zorg nagegaan, hoeveel uren vertraging dit veroorzaakte, niet alleen door het verblijf in de haven, maar ook door het afwijken uit den koers, langzaam aan loepen, enz. Na deze herleiding bleef er dan ook geen merkbaar verschil in den tijd, dien deze schepen besteedden om den afstand tusschen de meridianen van 75⁰ en 85quot; O.L. af te leggen en den tijd, dien andere schepen in dezelfde maand op dezelfde breedte hiervoor noodig hadden. Enkele schepen, die in den West-moesson Ceylon aandeden en van daar de Zuidelijke route naar Aden volgden, werden buiten rekening gelaten, omdat hunne wegen te veel van de andere verschilden. Van de reizen van en naar Atjeh werd wel aanteekening gehouden, maar hun aantal is nog te gering om ze met vrucht bij dit onderzoek te gebruiken. Voor elke reis werden dag pourraient quclquefois porter Ie commandant a s ecarter de la route le plus avantageuse a la vitesse, s'il pouvait evaluer combien de temps il y perdrait.

La méthode pratique, dont on s'est servi plusieurs fois a l'lnstitut Méteorologique néerlandais pour trouver les routes les plus avantageuses, est trop connuc pour que je la decrive encore.

Cette fois, je ne me suis servi que de journaux de navires ii vapcur hollandais. Afin d'climiner les retards, causes par la nuit ou un temps épais, qui forcent les navires a deminuer de vitesse, a stopper, etc , dans le voisinage des ports, on a pris pour Aden, Padang et le détroit de la Sonde, comme moments d'arrivée et de depart, les moments oil les navires ont coupé les meridiens de 45quot; , 98° et 103quot; de longitude est. Les points oil ils coupent ces meridiens, sont situés en pleine mer, de sorte qu'on peut admettre, qu'entre ces points, le navire peut marcher ;i toute vitesse. Ouand les navires ont touché a l'un des ports de l'ile de Ceylan, le retard a etc soigneusement calculé, non seulement celui qui a eté cause par le séjour dans leport, mais aussi celui produit par la deviation forcée de la route ordinaire. Après cette reduction, il n'y avait plus de diflé-rence sensible entre le temps que ces navires mettaient ii par-courir la distance entre le 75⁰ et le 85° meridien de longitude est, et le temps qu'y mettaient les autres navires, dans le mème mois et a la mème latitude. Quelques navires, qui, pendant la mousson d'ouest, ont touché a Ceylan et de lii a Aden, ont suivi la route méridionale, sont laissés hors de compte, paree que les routes qu'ils suivaient différent trop des autres. Le nombre de navires allant directement a Atehin ou revenant de ce port, est encore trop restreint pour servir a nos investigations. Les jours et les heures, auxquelles les navires ont

io

cn uur bepaald, waarop dc meridianen van 4j⁰, 55⁰, 65°, 7quot;)°. ^5°. 95quot; ^cn 9^° of 103quot; O. L. werden gesneden, hierbij rekening houdende, met de verschillen tusschen gebeterde cn gegiste bestekken cn tevens aangeteckend op welken breedtegraad dc snijding plaats had. De hierdoor verkregen aantallen uren van het vertrek tot de snijding en van de snijding tot het einde der reis werden in registers aangeteckend, waarbij reizen van cn naar Padang cn Straat Sunda afzonderlijk werden gehouden. Tevens werden de reizen volgens dc maanden verdeeld en hierbij als grondslag aangenomen dc maand, waarin de meridiaan van 75° O. L. werd gesneden. Deze meridiaan werd verkozen, omdat zij ongeveer in het midden van het traject ligt en omdat de nabijheid der eilanden de schepen hier op ongezochte wijze in groepen verdeelt.

Men kan dc tijden, bcnoodigd tot het afleggen van verschillende routen , niet vergelijken, wanneer dc schepen ongelijke snelheden hebben. Eenc route, die toevallig door cenige vlugge schepen werd gevolgd, zou hierdoor eene onverdiende voorkeur krijgen boven eenc andere, die door cenige trage stoo-mers was gekozen. Om dit bezwaar te ontgaan, werd de duur van elke reis van een schip gedeeld in den gemiddelden duur van al de overeenkomstige reizen in dezelfde maand. Van dc gezamenlijke quotiënten in alle maanden voor een zelfde schip verkregen, werd het gemiddelde als dc snclhcids-coëfficicnt van het schip beschouwd. Daar echter niet alle schepen dcnzclfden invloed ondervinden van soort van kolen, lading, aangroeien, enz. werden de coefficienten voor uitreizen cn thuisreizen afzonderlijk gehouden. Met deze coefficienten werden de aantallen uren van elk schip vermenigvuldigd en hierdoor voor de gemiddelde uren reis van cn naar elk snijpunt cijfers ge-10

passé par les méridiens du 45⁰, 55quot;, 65°, 75⁰, 85quot;, 95quot; et 98quot; ou l03⁰dc longitude est, sont tires du journal de chaque voyage, cn tenant compte des diflërences entre les positions calculces et cstimées; cn mème temps on a note la latitude a laquclle chaque mcridien a ëté coupé. Les nombres ainsi obtcnus des heures écoulees depuis le départ jusqu' au passage d'un méridien, et depuis cc passage jusqu' a la (in du voyage, sont inséres séparement dans des registrcs pour les voyages d'aller et de retour de Padang et du détroit de la Sonde. En mème temps, les voyages ont cté distribues d'après les mois dans lesquels on a passc le méridien de 75⁰ de longitude est. Ce mcridien a etc choisi paree qu'il se trouve ii peu prés au milieu du trajet, et que la proximité des iles a cctte longitude domic lieu a unc division naturelle en groupes des dilïé-rentes routes.

On se tromperait, si Ton voulait comparer les temps mis a parcourir les diflerentes routes, quand les navires n'ont pas la méme vitesse. On attribuerait peut-étre a tort un avantage ii unc route choisic par hasard par quelques navires rapides sur unc autre, suivie par des navires de moindre vitesse. Pour évitcr cettc faute la moyenne de la durée de tous les voyages semblables dans un mème mois a etc divisée par 1c durée de chacun de ces voyages. La moyenne de tous les quotients, obtcnus dc cctte maniére pour Ie méme navirc, est appelée le coefficient de vitesse dc ce navirc. Comme les différentes cs-péces dc charbon, les différentes cargaisons , etc. n'excercent pas la méme influence sur tous les navires, les coefficients dc vitesse pour les voyages d'aller et de retour ont etc calculés séparement. Les nombres d'heurcs obtcnus pour chaque navirc ont étc multipliés par ces coefficients, et de cctte maniére on a trouve, pour le passage d'un point a un autre, des durée

11

vonden, die, voor zoover dit mogelijk is, alleen afhangen van de gevolgde routen en daarop gevonden gelegenheden.

Dc uitkomsten van het onderzoek maand voor maand zijn in dc volgende tabellen samengevat. Onder de hoofden voor elk der meridianen van loquot; tot 10° zijn aangegeven de aantallen schepen, die op de reizen naar en van Padang en Straat Sunda den meridiaan op verschillende breedten hebben gesneden, benevens de gemiddelde aantallen uren, die deze schepen voor de geheele reis noodig hadden. Aanvankelijk werden deze cijfers voor eiken breedtegraad afzonderlijk bepaald; hierbij werd, om de gemiddelden zoo vertrouwbaar mogelijk te maken, voor het gedeelte van dc reis tusschen elk snijpunt en Aden het gemiddelde der aantallen uren van alle schepen te samen genomen ; voor het andere gedeelte van de reis moesten natuurlijk de uren, benoodigd voor het doorloopcn van den afstand tusschen het snijpunt en Padang en dien tusschen het snijpunt en Straat Sunda afzonderlijk worden gehouden. Dc gemiddelde duur der geheele reizen werd nu verkregen door de beide gedeelten voor elke reis bij elkander op te tellen. Eerst bij het samenstellen der hier gegeven tabellen werden de reizen op verschillende breedtegraden in groepen bij elkander gevoegd. Zooveel mogelijk werd dit gedaan, zooals in werkelijkheid de reizen verdeeld waren; vooral kon dit geschieden voor den meridiaan van 75⁰ O.L., waar dc verschillende trekken van zelf door de eilanden in groepen worden verdeeld. In andere gevallen moest dit cenigszins willekeurig geschieden, doch dan werd, door de verdeeling op verschillende wijzen te beproeven, met zorg nagegaan of ook de aangenomen wijze van verdeeling belangrijken invloed had op dc uitkomst. Het bleek, dat deze bij de verschillende indeclingen nagenoeg onveranderd bleef.

11

moyennes, qui ne dependent anlant que possible que de la route suivie et des circonstances qu'on y a rencontrees.

Les tableaux suivants contiennent les résultats de l investi-gation pour chaque mois. Dans les colonnes pour chacun des meridiens de io⁰ en 10°, on donne le nombre de navires qui, dans chaque mois, ont coupe ces méridiens a diffcrentes latitudes, et le nombre moyen d'heures qu'ils ont mis a faire le trajet entier. Ces nombres ont d'abord cté calculcs pour chaque degré de latitude se'parément. Afin d'obtenir des moyennes aussi exactes que possible, la partic du trajet entre chaque point et Aden a etc calculec, en se servant de tous les voyages faits pendant ce mois, tandis que, pour l'autrc partie, la duree du trajet entre ce point et Padang ou entre cc point et le detroit de la Sonde, devait ètre calculec scparement. La durée moyenne de toute la traversée est obtenue, pour chaque voyage, en additionnant les deux parties. Pour dresser les tableaux ci-joints, on a groupc les voyages par degrés dc latitude. Lcs groupes ont cté choisis autant que possible comme ils se présentent en re'alite, ce qui re'ussit le mieux pour le 75⁰ méridien dc longitude est, oil les groupes d'iles divisent naturellement lcs trajectoires. Dans d'autres cas, la division est plus ou moins arbitraire, mais alors la division a été essayec dc diflVrentes manières, afin d acqucrir la conviction que le choix des groupes n'avait pas d'influence importante sur les résultats obtenus.

MAAND. MOIS.

55 0.

Xj. (Li. E.)

65 O.

Xj. (Xi. E.)

75 O.

Xj. (Xj. E.)

85 O.

L. (L. E.)

95 O.

L. (L. E.)

DREEDIE.

NAAR (a)

PA DAN ü.

NAAK (Al)

STK. SUNDA.

BREEDTE.

NAAK (a)

1'A DANG.

NAAK (Al)

STK. SUNDA.

BREEDTE.

NAAK (a)

I'ADANC.

NAAK (AD)

STK. SUNDA.

BREEDTE.

NAAK (a) PAUANC1.

NAAK (All)

STK. SUNDA.

BREEDTE.

NAAK (agt;

PA DAN Ü.

NAAK (/.U)

SIK. SUNDA.

LATITUDE.

Aantul. Nombre

JJi'inidd. duur.

Ou ree moy.

Aantul.: Xombr

(Sctnidd. duur.

)un'eino\.

LATITUDE.

Aautiil. 1 '--ZT ^Nquot;^,quot;^l,rell)ur_l'ei„oy.

Aiinial. _

S'oinlire'

(ieiuidd. dunr.

gt;urét' niov.

LATITUDE.

Aantul. - t S'omlire

(ifiniild. | . _ . , duur. Aantrtl.

lun'-cmo.v. Nnmliri'

Uemidd. duur.

hirécmoy.

LATITUDE.

. . , liemiilil. Aantal. _auurgt;

Nombre Duréê'inny.

Anntul. Vonibri'

Oemidd. duur.

Uiréeinoy.

LATITUDE.

, . , liLMll ijil.

Auntal. _dllurlt; ^Ntombri,,I)urt7moy.

^quot;quot;•1 quot;S-m' NomWolpurtemov.

DEC EM li EK. UECEMBRE.

ll'N — 7^gN

00

329

9

303

IV X - 4 N 4-N-O 0 — 2^: /

o

20 gt;gt;

320 329 343

1 i 1

300 303 375

S' N-0

0 - 2' Z 3° Z-3^J Z

21

o

328 328 341

8 1

358 380

IN 1'Z

1' Z 2'Z 2 Z-3^g Z 3° Z - 4'Z

10 18

332 330

3 5 1

378 371

345

0 1⁰Z I Z 2 /.

2-Z -3'Z 3° Z—4° z 4° z—6° z

10 13 1

323 334 344

o

3

4

378 371

353

.7 A N V AKI. J A N V IE K.

itn-o'n ü n'-t n

11 14

340 340

0

381

O' N - 3° N 3^; N-0 0 - 1³ /.

i

15

8

34 7 347 340

3 1

371

378 383

1' N — 1' Z X⁰ Z—8° Z

18

344

348

1 10

370 378

0 - 2' Z 2' Z 3 Z 3' Z 4 Z

21 4

345 351

8 3

382 378

0 r z 1° Z —8° Z 3- Z 4' Z 4° Z—6® Z

10 15

350 344

5 0

388 373

F E B K V AKI. F E V KI E R.

11 X - 9' N 9quot;N —T³N quot;'N-O'N

14

348

355 305

4

⁵

383 378

(i - X — 3quot; X 3^; N-0 0-1 Z

lt;

10 4

342 351 303

0

3

377 380

r x -1' z 1 Z — 3° z 8° Z — 4^; Z

14

349 355

8 1

378

i-x r-z

1 Z 3- Z

3^; Z -5 Z

14

349

0 3

380 373

0-2' Z 2'Z 4⁹ Z 4° Z — 0' Z

21

352

4

5

381 373

JIA A 1! Ï. M A K S.

14 X l-.^X 12^,N-10⁴N 10° N — 7^; K

«(1) 8 (5) 10(10)

323(330) 331(330) 340(305)

1

3(2) 9(0)

302

i 75(384 • 170(382)

II N-9-X 7' X —4⁰N 4 X-l X 1 N-l⁰ Z

S 0 12 4

328

329 344 357

0 3

1

373 305 383 309

S^: N — 0' N 2 ^; N - 0 0 — 3' Z

8(2) 8(4) 14(101

329(331) 832(842) 348(353)

2(1) 2(1) 9(0)

370(403) 300(305) 379(379)

5X 2-X IX 1 Z 1³ Z — 4 - Z

8

325 342 350

0 11

381 379

1'N -1' Z 1' Z - 3'Z

3' Z -5' Z

20 10

334 343

10

391 377

a r u i L.

A V K 1 L.

14 X 12 X 13 X - 10 X 111 X !• X

10

N o

328 315 849

8 3

305 308

12' N — 9' N 6° N - 5' N 3 X - 1 X

23 1 o

320 302 350

11

304

9 - X - 8° X 8° N — 5° N 1 X - 0 0-2' Z

3 20 1

o

321

320 303 349

U

300

5⁰N-3^,N 3' X - 1^J N 1'N-l'Z

21 1 4

325 320 330

5 0

302

303

1'N 1' Z

1' Z - 3' Z

20

325

3 8

305 300

JI E I. 51 A I.

11 N —12° N I 2 X — m N

30

310 310

10

300

i ix- tr- x

X - 4 - X

³1

315 310

10

358

9' N — 8' N 8 N-O'N 2' N — 1' X

3 28 1

312 317 310

1

9

357

358

nx - 4 - x

4' N — 2' N 2^; N - 0

9

00

1

313 317 310

9 1

301 348

2 X -0

0-2' Z 2' Z — 3' Z

15 17

310

315

7

301 351

.1 U X I. .1 r i x.

14'N 1 J N 12 X UN

1

307 305

10

349

13 X-11'X 11 • X - 9^: X 9 X - 8 - X

0 21 1

307 307 304

4

0

353 340

9^: X -8' N 8 X-O'X

⁵ 23

310

305

10

349

5 - X — 3- X 4' X — 2' N

28

307

10

348

1' N - 0

0-2' Z 2' Z — 3' Z

17 11

304

309

5 5

347 351

JUL I. JUILLET.

14 X — I 2' X

28

300

13

1349

18 X-1IN 11 N —9 X

8 20

307 305

4

9

351 349

9^;N-8^;N 5 S N-O'N j 23

308 305

1

12

340 349

r,³X-3quot;-N .■1 - X 1 - X

20 0

300 309

4

9

348 348

1⁰N -1' Z 1 Z 3' Z

28

307

0 11

350 340

A UO U s T U S. A 0 u Ï.

14 X 12 X

20

311

11

«49

13 N U N 11 X-9 X

9 17

313 309

0 5

340 348

9' N - 8° N 8N - 0' N

20

311

1

10

340 350

r.⁰N-3⁰N

3-X-l-X

25 1

311

305

0 5

349

345

1'N- 1'Z 1' Z -3' /, 3'Z 4- Z

20

310

3 1

351 34S 349

SEl'TKM HEK. s EPTEM BRE.

UN 12 x 12 X- ld X

24 •gt;

308 303

10 o

357 :14M

12 XIIX

11 N - 9 X

!i X-S-X

10 15 1

308 i 310 302

i

358 351

9'N -8'N S'X-0 X

3 23

303 309

1

340 355

5° X — 3° N 3 X - 2 X

20

309

8 4

354

355

TN-l' Z 1' Z-3' Z

20

308

5

349

358

OCTOB ER. OCTOBUE.

1 1 N' I 2 X 12 X Hi X '.i X s X

20 1 1

318

•! O •)

3ltgt;

10

:)r)4

12 X 11 X 11 X '.1 - X r x o

0 31

1

308 318 320

8

354 365

9' N-8quot;-N 8' X li'X

0 - 1^J z

0 31

1

333 317 320

10

354

I

5'X - 3° N 8^; X 2 X

o-rz

1 1

320 307 319

4 0

359 351

1'N — 1' Z

1 /, 3 Z

34

318

3 7

355 354

N 0 V E M B E R. X 0 V E JI li K E.

14 X — 12 X 12'X in X Hi X s X WX—11' X

1 ^S|M 0 (8)

in (4)

3 (:})

: 530(331 ; 124 (332 310(31 s 309(300

1

2(1] 6(31 1

.•:ilS(.-i72 340(38« 347(34^:1 309

12 X - 8 X 7 N a X :;X1 X 1 - X -1 - z

10(7) 4(.'{ 7(:{ 0(4

330(331) 322(3:25

j 310(312

3(2; 4(2 1

! 300(375 343(339 340(347 308

9' N - 6' X 6 X 4 N 2' N — 1 X

0-2^; Z 3 - Z-4 Z

10 1

330 310 320 319

3

1

4 1

313

342 347

308

'x -2-X 2-X -0

0 2' Z 2' Z — 5' Z

10 3 14

829 317 320

1

0

4

0

308 343 348 354

1'X- 1'Z I - Z 2' Z 2' Z 3' Z 3' Z - 4 Z

4' Z —5' Z

10 11

328 315

3 3

05.Ï

34 1

35 1

In deze tabellen vindt men de duidelijkste aanwijzingen voor den te volgen weg op den meridiaan van 75quot; O.L., omdat de breedte, waarop deze gesneden wordt, in hoofdzaak kenmerkend is voor de geheelc reis.

In de tabel uitreizen ziet men, dat in de maanden December, yanuari en Februari alle schepen de 75⁰ snijden tusschen 2' N en 3quot; Z op eene uitzondering na, die gaat tusschen 3quot; Z en 4quot; Z; vergelijking met andere routen is hier dus niet mogelijk. Alleen blijkt in alle drie de maanden, dat de schepen, die zuidelijker gaan dan 1° Zlir., enkele uren langer reis maken, dan die tusschen 1° N en lquot; Z; deze laatste weg blijkt dus de beste te zijn.

In Jl/aart maken de 8 schepen naar Padang tusschen 8quot; cn 6 NBr., die dus de rechte. Noordelijke route volgen, gemiddeld 19 uur korter reis dan de 14 tusschen o en 3⁰ Zür. ,de

8 die door het 1V.¹Â» kanaal gaan, hebben weinig verschil met de eerstgenoemde. Op weg naar Straat Sunda hebben de beide schepen, die door het 1V3⁰ kanaal gaan eenig voordeel en de

9 tusschen O⁰ en 3quot; Z eenige uren nadeel. Op weg naar Padang is dus de Noordelijke route aan te bevelen; naar Straat Sunda gaande, is de omweg, dien men maakt door het iVjquot; kanaal te kiezen, zoo gering, dat dit misschien nog minder vertraging veroorzaakt dan de kans, die men loopt, op de N^k0 route nog een weinig tegenwind te ondervinden. De zuidelijke route is echter in beide gevallen de langste.

Daar Maart de l^st0 maand is, waarin de N^k0 route wordt aanbevolen, kon het ook zijn, dat dit voordeel slechts in het laatste gedeelte van de maand bestond, maar de O-moesson in het begin nog te veel kracht had behouden. Om dit na te gaan.

La latitude a laquellc Ie meridien ^de 75⁰ de longitude est est coupé caractcrise la route entière, e'est done sous ce meridien qu'on trouve dans les tableaux, l'indication principale de la route a suivre.

Dans le tableau des voyages d'aller, on voit que, dans les mois de déeembre, de janvier et de fe'vrier, tous les navires coupent le 75⁰ de longitude entre le 2° de latitude N. et le 3quot; de latitude S., a l'exception d un seul, qui passe entre le 3quot; et le 4quot; de latitude S. II n'y a done pas de comparaison possible avec d autres routes. Cependant il parait que, dans ces trois mois, les navires qui sont plus au sud que le l⁰de latitude S., ont quelque heures de plus que ceux qui passent entre 1° N. et l^ü S. et que par conséquent cette route-ci est préférable.

En mars, les 8 navires allant a Padang, qui suivent la route directe et passent entre le 8° et le 6quot; de latitude N, ont en moyenne 19 heures de traversée de moins qui les 14 autres, tjui passent entre o^ü et 3° S.; les 8 navires qui passent par le canal dit de 1 quot;Va, présentent peu de difference avec les 8 premiers. Les deux navires, allant au détroit de la Sonde qui vont par le canal du Iquot;Va y trouvent quelque avantage, et ceux qui passent entre Oquot; et 3⁰ S. éprouvent un peu de retard. La route directe est done préférable pour les navires destines ii Padang; pour ceux qui sont destinés au détroit de la Sonde, le détour par le canal de l^uVa est si petit, qu'en général il causera encore moins de retard que Ie peu de vent contraire, qu'on risque de rencontrer encore sur la route directe. Dans les deux cas, la route méridionale est la plus longue.

Mars étant le premier des mois dans lesquels la route directe est recommandable, il se pourrait que eet avantage ne se rencontrat qu'a la fin du mois, vu qu'au commencement de ce mois la mousson a encore trop de force. Pour en avoir

werd het onderzoek voor de meridianen van 55⁰ en 75quot; O.L. herhaald voor de schepen, die de 75° O.L. sneden in de l^stc helft van de maand. De hierdoor verkregen cijfers zijn in de tabel tusschen haakjes achter die voor de geheele maand gevoegd. Er blijkt duidelijk uit, dat hetgeen voor de geheele maand werd gevonden, ook voor de l^stc helft geldt en dus in Maart steeds de N^kL' route aanbeveling verdient,

In de maanden April tot en met October snijden nagenoeg alle uitgaande schepen de 75⁰ O.L. tusschen 9⁰ en 5quot; N.Br, zoodat van geene vergelijking sprake kan zijn. Twee schepen, die in April nog de Z^kc route volgen , hebben ongeveer een etmaal langere reis dan op de N^k0 route, terwijl een schip, dat door het iVi⁰ kanaal gaat eene kortere reis maakt. Dit enkele geval is evenwel niet voldoende om deze route aan te bevelen, evenmin als het op zich zelf staande geval, dat éen schip, in Mei deze route volgend, eene gemiddelde reis maakt. Een schip snijdt de 75⁰ O.L. den 30^sten October tusschen O en 1° Z.Br. en maakt eene gemiddelde reis.

Over het algemeen maakt het weinig verschil of de schepen ten Noorden of ten Zuiden van Minicoï gaan.

In November zijn de schepen naar Padang bijna gelijk verdeeld over de Noordelijke en de Zuidelijke route, de laatsten maken ongeveer een half etmaal kortere reizen, dan de eersten en moeten dus, bij den omweg, dien zij maken, veel betere gelegenheid aantreffen; de Zuidelijke weg, waarbij de 75quot; O L. gesneden wordt tusschen 2° N. en 2° Z., is dus de beste, hoewel een enkel schip, dat deze meridiaan tusschen 5° en 4° N. sneed, een korte reis maakte. Ook voor deze maand werd, even als voor Maart, het onderzoek herhaald voor de eerste helft alleen. De uitkomsten zijn op dezelfde wijze aangegeven

Ia certitude, l'investigation a etc repétée pour les mcridiens de 55⁰ et 75' de longitude E. pour les navires (jui ne passaient Ie 75⁰ que dans la première moitié de mars. Les chiffres ob-tenus de celte maniere, se trouvent places dans Ie tableau entre parentheses, apres les chiffres du mois entier. Ils mettent en evidence que la route directe est preferable pendant tout le mois.

Du mois d avrit jusquW la fin d'octobre, presque tous les navires coupent le 75quot; de longitude E. entre le 9⁰ et le 5quot; de latitude N., ce qui empèche toute comparaison. Deux navires, qui, en avril, suivent encore la route meridionale, ont une tra-versce plus longue d'environ 24 heures, tandis qu'un seul navire qui passe par Ie canal de 1 V-', fait un passage rapide. Ce seul cas ne suflit pas pour recommander cctte route; pas plus que Ie cas d'un navire qui suit cette mème route en mai et fait une traversee moyenne. Un navire qui, le 30 octobre, coupe Ie méridien de 75quot; de longitude est, entre oquot; et 1quot; de latitude sud, obtient le mème rèsultat.

En general, on ne remarque pas de difference entre les tra-versées de navires qui passent au nord ou au sud de file de Minicoï.

En novembre, les navires se rendant a Padang sont presque ègalement distribues sur la route directe et la route méridionale. Ceux qui suivent celle-ci, ont environ douze heures de moins que les autres; vu le détour qu'il font, il faut qu'ils y trouvent des circonstances bien plus favorables. La route qui coupe le méridien de 75⁰ , entre Ie 2° de latitude N. et Ie 2° de latitude S., est la meilleure, quoique un seul navire ait eu un passage rapide, en le coupant entre le 5⁰ et Ie 4⁰ de latitude N. De mème que pour Ie mois de mars, linvestigation a étè rèpètée pour Ia première moitiè de

\6

onder dc meridianen van 55quot; en 65quot; Ü.L. ; er blijkt uit, dat ook hier voor de geheele maand dezelfde route moet worden aanbevolen.

Uit dc tabel thuisreizen blijkt, dat in de maanden November tot en met April alle schepen dc Noordelijke route volgen en dc 7.quot;)quot; O.L snijden tusschen 9⁰ N en 6° N., zoodat ook hierbij vergelijking onmogelijk is. Uitzondering hierop maken enkele schepen, die in April ecne zuidelijke route volgen, doch deze maken beduidend langere reizen dan de anderen. Hoewel de verschillen gering zijn, schijnt het dat men een kleinen omweg maakt en dus de reis iets vertraagt door ten N. van Minicoï langs te gaan.

In Mei zijn dc schepen zeer verdeeld over dc verschillende routen. Over de geheele maand genomen is ook in Mei de noordelijke route de voordceligste, doch daar in deze maand in den regel de W.moesson doorkomt, oordeelde ik het wen-sc hel ijk, het onderzoek te herhalen voor de beide helften van dc maand afzonderlijk. Naast de cijfers voor de geheele maand zijn onder dc meridianen van 75quot; en 55quot; O.L. de uitkomsten tusschen haakjes geplaatst en wel boven voor de i^c helft, beneden voor de 2^C helft van de maand. Hieruit blijkt, zooals te verwachten was, dat in de l^e helft dc Noordelijke route de voorkeur verdient; vooral voor schepen uit Padang, waarvoor dc Zuidelijke route een belangrijke omweg is, is het verschil zeer beduidend, doch ook voor schepen uit Straat Sunda is het merkbaar. In de 2° helft van de maand komen geen gevallen meer voor van schepen, die de Noordelijke route volgden; de kortste reizen in dit gedeelte werden gemaakt door de 75° O.L. te snijden tusschen 3quot; en 5⁰ Z.Br. Dc omstandigheid, dat zoowel schepen die Noorddijker gingen (tusschen 3⁰ N. en 3quot; Z.), als anderen, die Zuidelijker weg

16

novembre. Les rcsultats ont éte notes dans le tableau, sous 1° 55quot; et le 65quot; mcridien; ils montrent que la mème route est a recommander pour le mois entier.

Dans le tableau des voyages de retour, on voit que, dumo is de novembre jusqueï la Jin d'avril, tous les navires suivent la route directe, coupant le mcridien de 75quot; de longitude est enlre le 9⁰ et le 6quot; de latitude N. Ouelques navires font exception et suivent en avril une route méridionale; leurs voyages sont bien plus longs que les autres. 11 parait qu'on fait un petit detour, occasionnant quelque retard, en passant au nord de l'ile dc Minicoï, mais la difference est de peu d'importance.

En mai, les navires sont distribues sur plusieurs routes. Les chiffres pour le mois entier montrent que, dans ce mois aussi, la route directe est la plus avantagcuse. Cependant, la mous-son d'ouest commcm;ant dans le courant de ce mois, il nous a paru necessaire de repeter l investigation pour les deux moi-tiés séparement. Sous les meridiens du 75quot; et du 55⁰, les rcsultats sont notes a cóte des chiffrcs pour le mois entier, cn haut pour la première quinzaine, en bas pour la seconde, lis font voir, comme on pouvait s'y attendre, que, dans la première quinzaine, la route directe est preferable pour tous les navires, surtout pour ceux venant dc Padang, pour lesquels la route meridionale est un grand dètour. 11 ne se présente pas de cas de navires suivant la route directe dans la seconde moitie, du mois ceux qui coupcnt le 75⁰ de longitude est entre le 3° et le 5⁰ de latitude sud ont les voyages les plus courts. Les navires qui allaient plus au nord (entre le 3quot; de latitude nord et le 3⁰ de latitude sud), ainsi que ceux qui allaient plus au sud, y mettaient plus dc temps, ce qui fait presumer qu'on a raison dc ne plus suivre la route directe. On ne saurait

volgden, langere reizen maakten, doet vermoeden, dat men terecht in dezen tijd de Noordelijke route niet meer volgde. Men kan natuurlijk niet met zekerheid aangeven van welken datum af de Zuidelijke route moet worden verkozen, evenmin als de kentering van den moesson zelf aan een datum gebonden is.

In de maanden Juni tot en met September volgden nagenoeg alle schepen de Zuidelijke route. Enkelen, die in Juli en Augustus door het i¹/¹⁰ kanaal gingen, maakten korte reizen, doch hun aantal is te gering om hieruit te besluiten, dat deze route de meest voordeelige is. De gemiddelde duur der reizen verschilt niet belangrijk voor schepen, die de 75quot; Ü.L. snijden tusschen 1° Z.I3r. en 5quot; of 6° Z.Br., alleen in September geeft de snijding tusschen 1° en 3⁰ Z.Br. langere reizen dan tusschen 3⁰ en 6quot; Z.Br. In alle maanden maken de schepen, die zuidelijker gaan dan 6° a 7° Z.Br. lange reizen, waaruit blijkt, dat de route ten Zuiden van de Chagos-eilanden een onnoodig groote omweg is. Eén schip, dat 28 September den meridiaan van 75° O.L. sneed tusschen 9⁰ en 8° N.Br. maakte een korte reis. ('^f)

In October zijn de reizen weèr zeer verdeeld over de verschillende routen, waardoor ons de gelegenheid ter vergelijking geboden is. Even als voor Mei werd ook voor deze maand het onderzoek herhaald voor de beide helften afzonderlijk. In de tabel zijn onder den meridiaan van 75quot; O.L. de cijfers op

(') Nadat dit in druk was gegeven, werd nog een journaal ontvangen vaneen schip, dat den 25 September de 75° O. L. sneed tusschen 8° en 7quot; N.Br. en van Padang tot Aden 370 uur reis had. Twee voorbeelden zijn niet voldoende om op grond hiervan ecne andere route aan te bevelen; doch het is niet onmogelijk, dat in bet einde van September do moesson reeds genoeg in kracht heeft verloren om de rcchtstrceksche route voordeeliger te maken.

indiquer exactcment, a partir de quelle date il faut prendre la route meridionale, pas plus qu'on ne saurait donner la date exacte du changcment de mousson.

Du mois de Juin jnsqu'a la fin de septembre, presque tous les navires suivent la route meridionale. Quelques-uns, qui passent en juillet et en aout par Ie canal de l⁰Vi?ont des voyages rapides, mais leur nombrc est trop restreint pour en con-clure que cette route soit Ia plus avantageuse. La duree moyenne des traversées est sensiblcment egale pour les navires (jui coupent le 75⁰ de longitude est entre Ie 1quot; et Ie 5⁰ ou 6quot; de latitude sud; seulement, en septembre, le passage entre le 1° et le 3⁰ de latitude sud rend les voyages plus longs quentre le 3⁰ et le 6°. Dans tous ces mois, les navires qui passent au dela du 6° ou 7° de latitude sud ont de longues traversces , ce qui montre que la route au sud des lies Chagos est un detour inutile. Un seul navire, qui, le 28 septembre, coupe Ie 75^c méridien de longitude est entre le y⁰ et le 8° de latitude nord, fait un voyage rapide ( ).

En oetobre, les navires sont distrihués sur les differentes routes, ce qui permet de faire des comparaisons. Pour ce mois, comtne pour celui de mai, I'investigation a ete répetee pour les deux moitics. Les resultats sont consignes de la mèrne manière sur le tableau, sous le méridien du 75quot; de longitude

18

dezelfde wijze ingevuld. Hieruit blijkt, dat in de gehcele maand op de Noordelijke route belangrijk kortere reizen worden gemaakt dan op de Zuidelijke.

Uit het voorafgaande volgt, geheel in overeenstemming met hetgeen theoretisch werd afgeleid, dat:

l^e. de Noordelijke of rechtstreeksche route kan worden gevolgd door uitgaande schepen in de maanden Maart tot en met October, door thuisvarende schepen in de maanden October tot het midden van Mei;

2^C. de Zuidelijke route de beste is voor uitgaande schepen in de maanden November tot en met Februari, waarbij het raadzaam is de 75° O.L. ongeveer op de linie te snijden; en

3^e. thuisvarende schepen de Zuidelijke route moeten volgen van half Mei tot en met September, waarbij het over het algemeen niet noodig is den meridiaan van 75⁰ zuidelijker te snijden dan 5quot; Z.Br.

Omtrent de noordelijke route valt verder niets op te merken; zij is de rechtstreeksche weg en dus gemakkelijk op de kaart te bepalen. Do verdeeling der eilandengroepen op ongeveer 73° O.L. maakt, dat alle reizen tusschen deze lengte en die van Aden samenvallen, terwijl eerst ten Oosten hiervan de wegen naar 1'adang en naar Straat Sunda eenigszins uit elkander loopen. Enkele schepen, die, uit Straat Sunda komende langs den wal van Sumatra Noord haalden, maakten eenigszins langere reizen, dan degene, die in dezelfde maanden dadelijk meer West stuurden.

De Zuidelijke route is niet van zelf zoo duidelijk aangegeven; men kan niet volstaan met eene opgave op welke breedte de meridiaan van 75° O.L. gesneden dient te worden, maar het is wenschelijk, tevens de voordeeligste punten te bepalen voor het snijden der andere meridianen.

18

est. lis montrent que, pendant tout le mois, la route directe donne des voyages bien plus rapides que l'autre.

II rcsulte de tout ce qui precede en parfait accord avec la theorie;

1°. que la route directe est ;i recommander pour les navi-res qui vont aux Indes, depuis le mois de mars jusqu'a la fin d'octobre, et pour ceux qui en reviennent, depuis le mois d'octobre jusqu'a Ja moitie de mai;

2quot;. que les navires qui vont aux Indes, du mois de novembre jusqu'a la fin de fevrier, feront mieux de suivre la route méridionale, et de couper prés de l'équateur le méridien du 75° de longitude orientale;

3°. que les navires qui reviennent depuis la moitié de mai jusqu'a la fin deseptembre, doivent suivre la route méridionale, mais n'ont pas besoin de couper le 75⁰ méridien de longitude est au sud du 5⁰ de latitude sud.

La route directe ne donne pas lieu a d'autres remar-ques; on peut facilement l'indiquer sur la carte. Le groupe-ment des iles vers le 73° de longitüde fait que toutes les trajectoires entre ce méridien et Aden sont les mèmes, ce n'est que plus a Test que les routes de Padang et du détroit de la Sonde divergent. Ouelques navires, qui sortent du detroit de la Sonde et vont au nord en longeant la cote de Sumatra, font des voyages un peu plus longs que ceux qui, dans les mèmes mois, se dirigent tout de suite plus a l'ouest.

Pour quon puisse suivre la route méridionale, il ne suflit pas d'indiquer seulement la latitude a laquelle on doit couper le 75⁰ meridien de longitude est, il faut encore qu'on examine quels sont les points les plus favorables pour couper les autres méridiens.

Met dit doel werden de schepen, die in de maanden Novem ber tot en met Februari op de uitreis op 75quot; O.L. de voor-deeligste breedte hadden (tusschen 2° N. en 2quot; /), gerangschikt volgens de breedte, waarop zij de meridianen van 55⁰ en 6quot;)° O.L. sneden en berekend, hoeveel uren gemiddeld elk dezer groepen besteedde om van Aden uit den meridiaan van 75⁰ O.L. te bereiken. De uitkomsten zijn samengevat in het volgende staatje.

Dans ce but, les navires qui, dans la mousson d'est, cou-paient le 75^e méridien a la latitude la plus favorable (entre Ie 2quot; de latitude nord et le 2° de latitude sud,) ont été ranges d'après la latitude ([u'ils avaient ii 55⁰ et ii 65quot; de longitude est, et on a calculé pour chacun de ces groupes la duree des traversces moyennes d'Aden au 75^e méridien. Le tableau suivant con-tient les rcsultats que nous avons obtenus.

MAAND.

55

O. L. (L.

E.)

05'

0. L. (L.

E.)

MOIS.

Biieedte.

Aantal.

Gemiddelde duur.

Bkeeute.

Aantal.

Gemiddelde duvu.

Latitude.

NdSiunF..

du ree moy.

Latitude.

Noudke.

Durke müY.

12°

N — 11³ N

1

184

0'

N — 6°

N

187

NOVKMBEB.

ll'

10'

N —10' N N - ft' N

4 n

104 101

kO

4quot;

N — 4' N - 3'

N N

183 200

NOVEMBEE.

ö'

N — 8' N N-7' N

(3

•J

192 191

3' 2' ï³

N — 2' N — 1' N — 0

N N

0

193

191

192

11°

N —10' N

4

201

C'

N-ó'

N

.

189

DECEMBER.

10°

g'

N-n' N N — 8' N

14 14

199

198

D' 4'

N — 4' N-3'

N N

J

202 199

DÉCEMBBE.

8°

N-7' N

4

109

3' 2' 1'

N — 2' N — 1' N — 0

N N

8 11

7

197 200 200

li'

N-IO' N

4

205

ü'

N — 5'

N

;»

200

lO⁵

N-9' N

0

204

5'

N-4'

N

1

197

JANUARI.

9' 8'

N — 8' N N-7' N

9

0

213 210

4'

3°

N-3' N - 2'

N N

4

207 207

JANVIER.

O? 1'

1'

N — 1° N 0 0-1quot; Z —2'

N

i Z

0

l 1

209 209 213

oor

11°

N - 10' N

3

214

6'

N - 5'

N

1

209

10'

N-9' N

12

211

r.3

N-4'

N

4

200

FEBRUARI.

it'

N-8' N

f»

210

4'

N-3'

N

0

209

—

8'

N-7' N

'2

231

3'

N - 2'

N

3

207

FEVRIER.

7°

N — 0' N

0

005

2' 1'

N — 1' N — 0 0-1°

N Z

9 1

5

217

205 231

Hieruit ziet men, dat in Januari en Februari de schepen die dc 55⁰ O.L. snijden tusschen n⁰ cn 9⁰ N.Br. en de 65° O.L, tusschen 6° en 2quot; N.Br., eenigszins vluggere reizen maken dan zij, die dadelijk zuidelijker gaan. In de beide andere maanden

On y voit qu'en janvier et en fevrier les navires qui coupent le 55quot; de longitude est, entre le 11° et le 9⁰ de latitude nord, et le 65° de longitude, entre le 6quot; et le 2° de latitude nord, ont des voyages un peu plus courts que ccux qui, des le com-

is geen onderscheid van beteekenis merkbaar. In het algemeen kunnen dus de hier opgegeven breedten als de meest geschikte worden aangemerkt.

Hierbij moet echter worden opgemerkt, dat er somtijds zeer belangrijke verschillen worden gevonden tusschen de enkele reizen van schepen, die in dezelfde maand geheel dezelfde route volgen.

Een dergelijk onderzoek werd niet ingesteld voor het 2quot; gedeelte van de uitreis, omdat al de hier bedoelde schepen van de 75° O.L. af recht op hun doel aanstoomen. Die naar Pa-dang bestemd blijven dus nagenoeg op dezelfde breedte, terwijl die met bestemming naar Straat Sunda den meridiaan van 85quot; O.L. snijden tusschen 1° Z. en 3quot; Z. en dien van 95⁰ O.L. tusschen 2quot; Z. en 5⁰ Z.

Van de thuisreizen in de maanden half Mei tot en met September werden de beide gedeelten ten O. en ten \V. van 75⁰ O.L. afzonderlijk onderzocht. In het oostelijke gedeelte werden de reizen van Straat Sunda en van Padang afzonderlijk gehouden , in het westelijke gedeelte konden zij vereenigd blijven. Ook hierbij werden uitsluitend gebruikt de reizen, waarop de meridiaan van 75⁰ O.L. op de voordeeligste breedte werd gesneden, dat is tusschen 3⁰ en 6° Z. in September en tusschen lquot; en 5⁰ Z.Br. in de overige maanden.

De uitkomsten van dit onderzoek zijn in de volgende tabel samengevat.

mencement, se dirigent plus au sud. Dans les autres mois, il n'y a pas de différence sensible. On pourra done admettre en gónéral que les latitudes que nous avons indiquees sent a recom mander.

Cependant, il faut remarquer qu'il y a parfois des differences importantes entre les traversees de plusieurs navires, qui sui-vent exactement la mème route et dans le mème mois.

La seconde partie du voyage aux Indes n'a pas etc examinee de la mème manière, paree que tons les navires, depuis Ie passage du 75⁰ de longitude, se dirigent droit vers Ie port de leur destination. Ceux qui vont a Padang restent a peu pres a la latitude qu'ils ont; ceux qui se rendent au détroit de la Sonde, coupent le 85« méridien entre lquot; et 3⁰ de latitude sud et le 95° de longitude entre 2° et 5⁰ de latitude sud.

Les deux parties des voyages de retour, pendant la mousson d'ouest, ont ctë examinees séparement. Pour la partie orientale, il a fallu séparer les voyages de Padang de ceux du détroit de la Sonde, tandis que, pour Ia partie occidentale, tous les voyages ont etc combines. L'examcn ne comprend que les navires qui ont coupe le 75® meridien ii la latitude Ia plus favorable, savoir en septembre, entre 3⁰ et 6° de latitude sud, et entre 1° et 5⁰ de latitude sud dans les autres mois.

Les résultats se trouvent dans le tableau suivant.

Van Str. Sun da tot 75 0. L.

Van Padang tot 75 O.L.

Van 75 O. L. tot Aden.

MAAND.

Du détroit de la Sonde jusqu' au 76 de L. E.

De P a d a n g jusqu' au 75 de L. E.

Du 75

de L. E. jusqu' a Aden.

95'.

85 .

05 .

85 .

65 .

55 .

MO IS.

Breedte,

Aantal,

Qomiild. duur.

Breedte.

Aantal.

Gomidd. duur.

Breedte.

Aantal.

GemiiUl. duur.

Breedte.

Aantal.

Gomidd. duur.

Breedte.

Aantal.

Gomidd. duur.

Breedte.

Aimtal.

Geniidd. duur.

Latitude.

Nombrc.

DurOe moy

Latitude.

Nombro.

Dmvo moy

Latitude.

Vomliiv.

Duréo moy

La tit r de.

Nombrc.

Dun'f moy

Latitude.

Nombro.

Duréo moy

Latitude.

Xomliio.

DunV moy

M E t. (2o lielft)

Z-G³ Z

1

1.-I3

4' Z — 5° Z

O

104

o-r z

1

139

r z-2² z

1

lóS

r X-0

1

23.'»

7³ N G X

• gt;

232

ü³ Z-7³ Z

1

17G

V Z-2³ Z 2³ Z -.O' Z

4 1

147 147

2³ Z — 3° Z 3' Z t³ Z

1

139 142

0-l³Z l³ Z-2³ Z

1

244

22S

O³ X-.V X •■.³ N 4³ X

4 l

229 211

M A I.

(2u moltli')

3' Z 4' Z

1

141

4³ Z-iV Z

o

140

2³ Z-3³ Z 3³ Z-4³ Z

O

230

oo.)

I³ X 3³ X

.gt;

241

r.⁰ Z-G⁰ Z

4

105

v v.-V z

1()7

0-1' Z

o

143

O-l³ Z

1

142

l³ X-0

2

231

8³ X- 7' X

3

22')

U' Z— 7^ Z

2

105

s³ z-o³ z

quot;J

101

1 Z - 2° Z

G

144

1= Z-2³ Z

3

137

0-1³ Z

0

241

7³ X-(i- X

2

240

J L' N I.

7³ Z-S³ Z

1

Hij

O³ Z — 7^:' Z

-

lü«i

2³ Z —3³ Z

10

142

2³ Z-S³ Z

r»

139

1¹ Z - 2' Z

14

234

0³ X quot;i X

li

o •}'.

J U I N.

3³ Z — 4' Z 4^J Z — ü^: Z

.quot;gt; J

148

139

3³ Z — 4³ Z 4 ^; Z — 5³ Z 5³ Z-0³ Z G³ Z — 7³ Z

4 0 1 1

140 149

i r»

139

2³ Z—3³ Z

0

o.»7

5³ X — 4 X 4° N-3³ X 3 X 2^; X 2³ N-l X

8

1 1

230 249

20.j

5' Z-G' Z

0

159

4³ Z-5³ Z

•'i

104

0-1quot; Z

1

158

0-1³ Z

•

15S

2³ N-l³ N

1

⁰37

8 ³ X — 7³ X

o

240

G² Z — 7' Z

8

172

5° Z-ܳ Z

8

100

1' Z — 2' Z

10

141

l³ Z-2³ Z

■gt;

144

l³ N — 0

1

217

7^ N-G³ N

3

224

JULI. J U I L L E T.

7² Z-8' Z

1

181

O³ Z — 7° Z

4

173

2° Z —3° Z 3^J Z Iquot; Z 4^J Z-ü⁰ Z

5 1

134

2³ Z-3³ Z 3³ Z~4³ Z 4³ Z-ó³ Z Z-0 Z

•) 0

143

143

139

0 — l³ Z l³ Z-2³ Z 2³ Z-3³ Z 3³ Z-4- Z 4 Z-ó³ Z

1

14 10 0 1

223 231 211

O³ N-5³ X 5³ X - 4³ X 4³ N-3³ X 3 N - a - X 2 N - 1³ X

8 8 8 4 1

231 t.33 230 21 '.1 238

Z — 5° Z

1

103

4° Z-5⁰ Z

4

107

1quot; Z — 2° Z

1

145

2³ Z-3³ Z

O

14)

0-1³ Z

231

8X7 X

1

ö³ Z-0³ Z

(gt;

101

u⁰ Z-C' Z

0

107

2' Z — 3^r3 Z

5

144

3³ Z 4 Z

• »

145

r Z-2³ Z

11

229

7³ N' G ^: X

4

211»

A U li U S ï L' S A 0 li T.

G⁰ Z-7³ Z 7° Z-S- Z

1) 1

173 178

0' Z-7³ Z 7³ Z-S² Z

3 1

171 178

3³ Z — 4° Z 4³ Z-S' Z

5 3

134 140

4³ Z-5³ Z

rgt;³ z G³ z

4

137

2³ Z-3³ Z 3³ Z 4 Z

13 4

223

0 X - 5 ^: N' ö³ X 4 X 4 X o³ X 3 ³ X - 2³ N 2³ N I X

«•

4 1

230 228 i 242

231

234 1

5° Z-G⁰ Z

1

109

4² Z-uquot;quot; Z

i

108

1^J Z-2² Z

0

145

2³ Z - 3³ Z

1

142

2¹ N-l³ N

1

229

ÏI³ X S ' X

1

229 1

G⁰ Z — 7' Z

9

101

5° Z-0⁷ Z

4

107

2quot; Z-3³ Z

140

3 ³ Z — 4 ³ Z

4

148

O-l³ Z

l

201

8 ³ X — 7^: X

2

212 |

S E P T E M li E E. SEP TE M BR E.

7^:' Z-S' Z

O

170

O⁵ Z — 7° Z 8' Z-9³ Z

0 1

101 10')

4³ Z-5³ Z

4

143

l³ Z-2³ Z 2³ Z-3³ Z 3' Z-4³ Z 4³ Z-5³ Z

10

5

1

230 230 224 '³4 1

7³ X — 6³ X G³ N 5³ X 5 ³ N - 4 X 3³ N-2³N

1 11

218 228 240

Uit deze cijfers is omtrent de te volgen route niet veel te leeren; hiervoor loopen in de Oostelijke gedeelten der reizen de gevolgde wegen te weinig uit elkander; in liet westelijke gedeelte bestaat hierin meer verschil, maar het schijnt, dat in de meeste gevallen het nadeel van een grooteren omweg wordt opgewogen door het voordeel, dat men wind en zee hierdoor in een gunstiger richting krijgt.

Wanneer schepen, uit Straat Sunda komende, rechtstreeks koers zetten om den meridiaan van 75quot; O.L. tusschen 1° en 5quot; Z.Br. te snijden, snijden zij die van 95⁰ en 85° O.L. resp. tusschen 4⁰ en 6' Z.Br. en 2quot; en 6° Z.Br. Er bestaat geen reden om naar de Noordzijde van dezen weg af te wijken en dit werd dan ook door geen der schepen gedaan. Uit de cijfers blijkt, dat de schepen, die naar de Zuidzijde hiervan afweken, in den regel hun reis eenige uren vertraagden.

Schepen, die, van Padang komende, op de/elfde wijze handelen, snijden de genoemde meridianen resp. tusschen 1° en 3° Z.Br. en tusschen 1° en 5⁰ Z.Br., terwijl ook voor dit geval de cijfers geene reden geven om een anderen weg te volgen.

In het gedeelte tusschen 75⁰ O.L. en Aden snijden verreweg de meeste schepen den meridiaan van 65° O.L. tusschen 1° en 4quot; Z.Br. en die van 55⁰ O.L. tusschen 6° en 3quot; N.Br. Uit de cijfers valt niet af te leiden, dat deze weg de beste is, doch evenmin dat een andere beter zou zijn. De omstandigheid, dat zoo veel gezagvoerders deze snijpunten kiezen, wettigt het vermoeden. dat de ondervinding hun heeft geleerd, dat zij door dezen weg te volgen hun schip in eene gunstige richting ten opzichte van wind en zee houden. Er bestaat voor het oogenblik geene reden om eene andere route aan te bevelen.

Ces ciiiiïres ne nous instruisent pas beaucoup quant a la route ii suivre. Dans la partie oriëntale, les routes suivies ne divergent pas assez; dans la partie occidentale, la divergence est plus grande, mais il parait qu'en géneral la perte de temps, causée par un plus grand detour, est compensée par l'avantage que donne la direction plus favorable du vent et de la mer.

Quand les navires qui sortent du detroit de la Sonde, suivent la ligne directe, pour couper Ie 75^ meridien entre 1° et 5⁰ de latitude sud, ils passeront le meridien du 95° et du 85° de longitude, respectivement entre le 4⁰ et le 6° ou le 2quot; et le 6° de latitude sud. 11 n'y a pas de raison pour s'ecarter de cette ligne du cóté du nord, et aucun navire ne l a fait Les chiffres font voir, qu'en secartant du cute du sud, on prolonge un peu le voyage.

En agissant de la mème maniere, les navires venant de Padang couperont le meridien du 95⁰ entre le 1° et le 3⁰ de latitude sud et le 85° meridien entre le 1° et le 5⁰ de latitude sud. D'après les chiffres, il n'y a pas de raison pour s'ecarter de cette route.

Dans Ia partie entre le 75⁰ de longitude est et Aden, la plupart des navires coupent le 6^^e meridien entre le 1° et le 4quot; de latitude sud et le 55° entre 6quot; et 3° de latitude nord. Les clnflres ne montrent pas que cette route soit la meilleure , ni qu'une autre lui soit preferable. Le fait que tant de capitaines la choisissent, fait presumer que l'experience leur a appris, qu'en suivant cette route, le navire se trouve dans une direction favorable par rapport au vent et aux lames. Pour le moment, il n'y a pas de raison pour recommander une autre route.

Voor het volledige overzicht vatten wij het voorafgaande te zamcn in de volgende tabellen, waarin onder eiken meridiaan is opgegeven op welke breedte men dien in de verschillende tijden van het jaar moet snijden om den meesten kans te hebben op eene vlugge reis. Waar in een vak twee breedten boven elkander zijn opgegeven, betreft de bovenste reizen naar of van Padang, de onderste naar of van Straat Sunda.

UITREIZEN. (

Afin dc donner un apergu complet, nous résumons ce qui precede dans les tableaux suivants, oü Ton trouve, sous chaque meridien, la latitude ;i laquelle il faut le couper dans les diflé-rentes parties de lamiee, pour avoir la plus grande chance de faire un voyage rapide. Quand deux latitudes diflérentes sont no-tees dans un mème carré, celle den liaut se rapporte aux voyages de Padang, et celle d'en bas a ceux du detroit de Ia Sonde. S D'ALLER.)

MAANDEN. MOIS.

55^J (55 ^ ' 75 ^ j 85^q

1)5°

AAN MÏÏUKI NOEN. Kemaü^ues.

November tot en met Februari.

Do novcmbro ii la lin tic fOvrior.

:i x x

(i X •J^; X

■v H-a® z

1 X-2³ Z l³ Z —8° Z

0 J /

2° Z —6° Z

MA A UT. M A 11S.

It N m X 11 X 0' N 7 X - 4° X

!)'- x - c. - x i r,³ x-'J- v 2' N-0 1° Z-!i^J /,

1X1 /.

:{ /. 5 Z

Du X^ke route naar Str. Sunda is slechts weinig langer.

La route directe pour le ib t reit de la Sonde ne causL' que pen lt;!«• retard.

April tot til niet October. D'avril i\ la lin d'oftobre.

11quot; N 10' X

11» N —9° K

9 * N —6° N

5- X - J X X- l X

V X - 1 Z •J Z -0' Z

THUISREIZEN. (VOYAGES DE RETOUR.)