Inleiding

De Chk. Kunst voor de XV^J(! Eeuw HUBEETUS VAN EYCK geb. tc Maes-Eyck tusschen 1350 en 1380 en

JAN VAN EYCK geb. te Maes-Eyck in 1386

Het Zoenoffer des Nieuwen Veubonds door Geertgen tot Sint Jans.

PETER CHRISTUS

geb. te Baerle in de eerste helft der XV^e eeuw ROGIER VAN DER WEYDEN geb. te Brussel in 1400

GHEERAERT DAVIDS geb. te Oudewater omtrent 1450

Nederlandsche Miniaturen

DIRCK BOUTS geb. te Haarlem 1405

HANS MEMLINC geb. waarschijnlijk in Gelderland, omstreeks 1430

JAN GOSSAERT geb. te Maubeuge omstreeks 1470

JAN PREVOST geb. te Bergen tusschen 1450 en 1500

QUINTEN METSIJS geb. te Leuven omstreeks 1460

CORNELLS ENGELBRECHTSEN geb. te Leyden in 1468

JOACHIM DE PATENIR geb. te Dinant omstreeks 1490

LANCELOT BLONDEEL geb. te Poperinghe (Brugge) in 1496

Bladz. I | LUCAS HUIJGENS van Leyden

i) UI geb. te Leyden in 1494

JAN JOOSTEN van Calcar geb. vermoedelijk te Calcar omstreeks 1463 BAREND VAN ORLEY bl. 1 geb. te Brussel in 1475

.JAN VAN SCOREL

geb. te Schoorl in 1495

.1 AN MOSTAERT geb. te Haarlem in 1474 „96

MAARTEN (VAN VEEN) VAN HEEMSKERCK geb. te Heemskerck in 1498 „ 99

MIC HIEL VAN COCXYEN geb. te Mechelen in 1499 „ 104

ANTONIE VAN BLOCKLANT, gez. VAN MONTFOORT

geb. te Montfoort in 1532

HENDRIK GOLTZIUS geb. te Muhlbracht in 1558

De Glas-schilderkunst in Nederland

DIRCK BARENTSEN geb. te Amsterdam in 1534, -|- 1592

OTHO VENIUS geb. te Leyden in 1558

PI ETER POURBUS geb. te Gouda in 1510 of 1513

FRANS POURBUS de oude 65 geb. te Brugge in 1540

FRANS POURBUS de jonge 68 geb. te Antwerpen in 1570

Muurschildering (Het laatste Oordeel) . . . De Hollandsche school (Christus a/h Kruis)

De Vlaamsche school (Madonna).....

Het Agnus Dei door Gebrs. van Eyck .

liet Zoenoffer des N. Verbonds door Geertgen

tot Sint Jans..........

De 11. Godeberta door Poter Christus De Drie Koningen door Rog. v. d. Weyden .

OO»'

De H. Maagd m. h. Kind, d. Ger. David . Het Gulden Jaar 1450 (Miniatuur) . . . . Het Laatste Avondmaal d. Dirck Bouts De H. Christophorus d. Hans Memlinc . De Trouw van Maria d. Jan Gossaert . . Het Laatste Oordeel d. Jan Prevost .... Mi iria met het Kind d. Q. Metseys .... De afneming v. h. kruis d. C. Engelbrechtsen De Peis van Tobias d. Joach. de Patenir .

De Madonna enz. door Lancelot Blondeel . . bij Tafereelen uit het Lijden d. Luc. van Leyden De Nederdaling v. d H. Geest d. Jan van Calcar De Zeven Werken van Barmhartigheid en het Laatste Oordeel door Barend van Orley De Madonna en het Kind Jesus d. Jan van Scorel De H. Benedictus d. Jan Mostaert .... De H. Lucas d. Maarten v. Heemskerk De Krooning met doornen d. Micli. v. Cocxyen De H. Jacobus d. Anth. van Montfoort Geschilderde glazen | In de Oude St. Nico- .

Id. Id. ^ laas-Kerk, Amsterdam .

Triptiek der H. Maagd d. Dirck Barentsen

De Verrijzenis d. Otho Venius......

De Aanbidding der Herders d. Pieter Pourbus Christus onder de Leeraars tl. Fr Pourbus de Oude

IT werk is gewijd aan de Nederlandsche Kunstenaars der middeneeuwen.

Het tijdvak, begrepen tusschen het in gebruik komen der verbeterde olieverwen en de opkomst der Antwerpsche School, aan wier spitse de groote Rubens optreedt, is bij uitnemendheid het tijdvak der Christelijke schilderkunst.

Voor de Gebr. van Evcic waren de middelen te beperkt en de schilderkunst te veel gebonden aan de eischen der architektuur om zich zelfstandig te kunnen ontwikkelen. Met Rubens en zijne school begint het tijdvak der groote historische schilderkunst, maar de naïeve eenvoud en vrome zin, die het bijzondere karakter der Christelijke kunst uitmaken, gaan verloren.

In het begin der XV^lle eeuw, toen de kunst in Italië en langs de oevers van den Rhijn zich als het ware schoorvoetende trachtte los te maken van de oude traditiön ging op eens in Nederland het nieuwe morgenrood op der zich zelfstandig ontwikkelende schilderkunst.

En toch zijn tot heden geen kunstwerken en geen kunstenaars met minder zorg behandeld en beschreven dan de oud Nederlandsche kunstenaars en hunne werken. De eerste vermelding van hunne namen vindt men bij de Italiaansche schrijvers Vasari en Luid Guicciardini, De eerste uitgave van het boek van Vasari verscheen te Florence in 1550 en wijdt aan de Nederlandsche kunstgeschiedenis slechts eenige regels. In de tweede uitgave, die in 1568 het licht zag, werden er nog eenige bijzonderheden aan toegevoegd, meestal ontleend aan het boek van Guicciardini dat een paar jaar vroeger was uitgekomen. Beide schrijvers geven echter niet veel meer dan een lijst van namen, met eenige aanwijzingen der hun bekende schilderijen.

In 1572 verscheen te Antwerpen een reeks gegraveerde portretten van beroemde kunstenaars met gerijmde latijnsche opschriften van den geleerden Dominicus Lampsonius, die toen secretaris was van den Bisschop van Luik. Ook deze schrijver geeft slechts eenige onsamenhangende aanwijzingen welke hij voor een deel uit het werk van Guicciardini schijnt geput te hebben.

De berichten, door Sanderus, van Vaernewijck en nog een paar anderen gegeven, zijn even kort en ook geheel zondereenig historisch verband.

De eerste en meest vertrouwbare geschiedschrijver die de levens en werken der Nederlandsche kunstenaars beschreven heeft is Carel van Mander. In 1548 te Meulenbeek geboren deed hij, na de schilderkunst te Gend bij Lucas de Heere te hebben bestudeerd, een reis door Italië, bracht drie jaar te Rome door en keerde naar Vlaanderen, zijn vaderland terug. De onlusten en het verlies van have en goed deden hem echter de wijk nemen naar Haarlem, alwaar hij zich in 1583 vestigde. Daar en gedeeltelijk ook te Amsterdam alwaar hij in 1606 overleed, schreef hij zijn vermaard Schilderboek waarvan een deel gewijd is aan de levensgeschiedenis „der doorlnchtighc nedcrlantsche en hoogJiduytsche schildersquot; Dit werk dat in 1604 te Alkmaar gedrukt werd voor rekening van Passchier van Westburch, boekverkooper te Haarlem, was spoedig uitverkocht en reeds in 1618 verscheen een tweede druk te Amsterdam.

Het boek van van Mander heeft aan alle latere schrijvers tot gids gediend. Het was echter in die tijden niet mogelijk de authentieke bewijsstukken welke niet, zoo als thands, in stedelijke archieven bijeen gebracht waren, te raadplegen, maar al het mogelijke heeft van Mander gedaan en met den meesten eenvoud en de grootste waarheidsliefde alles opgeteekend wat hij door eigen navorsching heeft kunnen te weten komen. Hij verhaalt, dat zijn meester Lucas de Heere een berijmde geschiedenis der Nederlandsche kunstenaars geschreven had, maar dat dit handschrift, 't welk hij zoo gaarne had willen raadplegen, verloren was. Toch is het wel waarschijnlijk dat vele der bijzonderheden welke hij verhaalt, hem vroeger door Lucas de Heere waren meegedeeld.

Hoe verdienstelijk dit werk ook zij en welke moeite van Mander zich ook gegeven hebbe om in de verschillende steden van Zuid en Noord-Nederland de noodige berichten zelf in te winnen, kon een zoo omvangrijk boek, op die wijze bijeen gebracht, niet zonder gebreken blijven. Er zijn dan ook eenige onnaauw-keurigheden in jaartallen en namen, ook wel eens persoonsverwarringen in geslopen, terwijl groote leemten hier en daar open

zijn gebleven. Die leemten werden door de evenmin kritisch ontwikkelde schrijvers der zeventiende en achttiende eeuw zooals de Bie, Houbraken en anderen niet aangevuld i).

In den loop onzer eeuw is men begonnen de archieven dei-steden, kerken en, voor zoo verre die nog bestonden, ook die dei-gilden en andere genootschappen te doorzoeken en uit die duistere schuilhoeken zijn menige handschriften en oude pergamenten te voorschijn gekomen van overgroote waarde voor de geschiedenis. De geleerde boekerijbewaarders en archivisten der verschillende steden van Noord- en Zuid-Nederland hebben zich beijverd die dokumenten kenbaar te maken en belangrijke diensten aan de wetenschap bewezen.

Eene reeks volledige biografiön, met elkander de Neder-landsche kunstgeschiedenis der middeneeuwen vormende, bestaat echter nog niet. Het boek van Immerzeel geeft, omtrent de oude meesters, niet veel meer dan van Mander reeds gegeven heeft en Chr. Kramm zijn opvolger, die wel is waar eenige oude dokumenten heeft geraadpleegd, laat zich door zijn lust om iets nieuws te vertellen en andere schrijvers tegen te spreken zoo verleiden dat hij dikwijls op zeer onvaste gronden doorgaat en onwaarheden verkondigt.

De vreemde schrijvers, die hoewel zij onze taal niet kennen en daardoor niet bij machte zijn de oude boeken en geschriften te raadplegen, toch over de Nederlandsche kunst schrijven, kunnen bezwaarlijk iets degelijks tot stand brengen, hoewel zij meestal op zeer beslissenden toon spreken. Het boek van Alfred Michiels, rilistoirc dc la peintnre jlamande, hoewel in den aanvang door het Belgische gouvernement gesteund, is vol onnauwkeurigheden, en dat van Louis Blanc, les Peintres de tmtlcs les Ecoles, is een prachtwerk in boeienden stijl geschreven, maar meestal zeer oppervlakkig. De geschiedenis der schilders van alle vroegere en latere scholen degelijk te beschrijven zal, voor één mensch, zelfs met behulp van eenige medearbeiders, wel altijd een onbereikbaar doel blijven.

Niet alle vreemde schrijvers zijn zoo ondegelijk; het werk van Crowe en Cavalcaselle is onder anderen zeer aan te bevelen,

i) Het volgende geven wij als een voorbeeld der onnauwkeurigheden, welke bij de schrijvers van vroegere en latere tijden gevonden worden. Volgens van Mander was Ohio Venius in 1604 een man van omtrent zeven en veertig jaar, maar in de uitgave van 1764 door jACOiius de jongll nagezien wordt zijne geboorte in het jaar 155Ö gesteld — Hüubraken zegt 1558 — Chr. Kramm spreekt van 1560. In den meestal nauwkeurigen Catalogus van hd Rijks-Museum vnn Schilderijen (20 dr. 18S6) wordt 1558 opgegeven, 't Is inUuschen vreemd, dat die door den bekwamen Abr. Brkdius bewerkte Kataloog liet Muzetlm verdoopt en het alleen voor „Schilderijenquot; bestemt.

Volgens de „Xotice des tabhanx du ^ 1879) is Otiio Venius acht

en zeventig jaar oud geworden — volgens den Catalogus van de Pinacotheek te Mtlnchen ^1869) bereikte hij de zeventig jaren niet.

vooral de uitgave van 1862 met dc aanteekeningen van Al. Pinchart en Ch. Ruelens is een hoogst belangrijk boek. Die schrijvers hebben zich dan ook tot het geven van slechts eenige biografiCn bepaald.

Om op het ruime veld, dat nog te bearbeiden is, met eenige vrucht te werken, hebben wij ons bepaald tot een tijdsverloop van ongeveer twee eeuwen en tot slechts eenige onzer groote schilders uit die tijden. Aan de glas-, de miniatuur-schilderkunst en ook aan de graveerkunst zijn, om het algemeen overzicht der schilderkunst meer te volledigen, afzonderlijke hoofdstukken gewijd. Voor onze gravuren en vignetten hebben wij, hoewel dit veel kosten en werk had gespaard, geen der platen of clichés willen gebruiken, waarvan de afdrukken reeds in de buitenland-sche werken voorkomen en die meestal dezelfde en meest bekende origineelen weergeven. Onze 31 gravuren zijn, bijna alle, naar kunstwerken vervaardigd, welke nog nimmer gekopieerd waren geworden en die wij bij voorkeur zijn gaan zoeken in steden en op plaatsen welke minder bezocht worden. De schilderijen, berustende in de groote musea der hoofdsteden, zijn niet altijd de schoonste en buitendien bekend genoeg.

Voor de biografiön hebben wij, van Mander steeds tot eersten leidsman nemende, de verschillende schrijvers met elkander vergeleken en zoo veel mogelijk authentieke dokumenten overal gezocht en geraadpleegd. Met die bewijsstukken als het ware in de hand is het ons mogelijk geweest te wijzen op vele onnauwkeurigheden welke in andere boeken voorkomen en ook verscheidene tot nu toe onbekende zaken te vermelden. De bijna volledige en geheel nieuwe levensgeschiedenis, welke wij van den onbekenden Meester van Calcar geven, steunt in alle deelen op dergelijke authentieke stukken.

Toch is ons werk zeker onvolledig en geeft slechts eenige bladzijden uit het groote boek der historie. Wij zullen de eerste zijn om met dankbaarheid de fouten te erkennen, die buiten ons weten en tegen onzen wil, in dit boek zijn geslopen. Evenmin als elk ander hebben wij de macht een werk zonder gebreken te leveren; toch gelooven wij te mogen zeggen dat wij slechts de waarheid hebben gezocht en noch zorgen noch kosten gespaard hebben, om een degelijk werk te geven, en meenen te mogen hopen dat onze bijna tienjarige arbeid voor onze vaderlandsche kunstgeschiedenis niet geheel zonder nut zal zijn geweest.

Tot slot dezer inleiding brengen wij een woord van welge-rneenden dank aan onze geleerde en kunstminnende medearbeiders, aan de Heeren Directeuren van tevler's stichting te Haarlem en Heeren archivisten en bihliothekarissen der steden van Noorden Zuid Nederland die de hun toevertrouwde schatten voor ons toegankelijk hebben gemaakt en ons met hunne aanwijzingen hebben bijgestaan.

A op Italiaanschen bodem te zijn geworden de Grieksch-Romeinsche, vergat de oude Grieksche kunst hare eerste beginselen, verdoolde al meer en meer op den weg van grilligheid en realisme en ging eindelijk met het Romeinsche volk in , pronkzieken overvloed en toomelooze weelde ten onder, f /gt;■) Maar terwijl de laatste stralen der heidensche kunst in de tempels en paleizen der Romeinsche Keizers verdoofden, was in de rotsgraven, de Romeinsche katakoraben genaamd, een nieuwe kunst, of beter gezegd, een nieuwe kunststijl ontstaan. Even zedig, eenvoudig en bescheiden als de vorige weelderig en opgesmukt was, ontlook deze nieuwe stijl, de oud-christelijke genaamd, gelijk alle andere onder den invloed van het godsdienstig begrip, wiens eerste uiting hij was.

Ter bijzetting hunner dooden, niet zelden martelaren, hebben de eerste Christenen de katakomhen gegraven: onderaardsche gangen en vertrekken, die niet te verwarren zijn met de mijnwerken, waaruit de Romeinen hun bouwsteenen haalden.

Niet zelden namen de Christenen, bij vervolging, de wijk in die graven, en hielden er hunne godsdienstoefeningen.

Zij hebben de muren dier lange gangen, waar de dooden in langwerpige uitholingen werden geborgen en de wanden der onderaardsche kamers welke tot plaatsen van bijeenkomst dienden en de nissen of kleine kapellen met ornementen beelden en zinnebeeldige teekens versierd. In den oorsprong bracht de nieuwe kunst niet anders voort dan eenvoudige muurschilderingen, waarvan de omtrekken min of meer in den steen gegrift, met vlakke kleuren zijn ingevuld zonder schaduw en zonder bijwerk. De schilderingen in de katakoraben van S^le Agnes en van S' Callixtus, die van de derde en de vierde eeuw van het Christendom dagteekenen, ■zijn zeer talrijk en de eerste die eenige kunstwaarde bezitten. De goede herder, voorgesteld door een jongen man die een lam op zijn schouderen draagt, is een der meest voorkomende beelden.

Hoe groot het verschil van karakter zij dat deze nieuw geboren kunst van de oude Grieksche onderscheidt en hoe onmetelijk ook de afstand tusschen den godsdienst dezer eerste Christelijke kunstenaars en de begrippen der oude Grieksche beeldhouwers en schilders, toch is in de werken van het oud-Christelijke tijdperk de invloed der Helleensche kunst merkbaar; men vindt zelfs eenige zinnebeelden aan de mythologie der Grieken en der Egyptenaren ontleend. Hoe wonderlijk ook, is toch niets natuurlijker. De stad

Rome en gansch Italië waren, als het ware, overdekt met grieksche kunstwerken, de eerste Christen schilders waren er van omringd en hadden nooit andere dan de Grieksche kunstvormen gezien. Zonen of kleinzonen van heidenen en zelf misschien eetfst op gevorderden leeftijd tot het Christendom bekeerd, hadden zij alleen de Grieksche Kunst in het geheugen en hebben, hoewel er zelf van onbewust, gedacht en gewerkt onder den invloed der Grieksche werken, die trouwens ten allen tijde schoon en aantrekkelijk ziju geweest. De kunstenaar, die bij eigen ondervinding de macht kent van de zaken en omstandigheden die hem omgeven en die ook weet dat de indrukken met welke hij zich heeft ontwikkeld altijd en bijna onuitwischbaar blijven voortleven, zal beter dan wie ook beseffen dat de Grieksche herinneringen, welke in de schilderingen der katakomben op te merken zijn, aan den invloed toegeschreven moeten worden der ontelbare heidensche monumenten en kunstwerken van allen aard die de eerste Christen schilders omringden en allerminst een verband, ook geen overgang, tusschen de godsdienstige begrippen bewijzen.

Buitendien hebben de werken der oud-Christelijke kunst een eigenaardig en geheel oorspronkelijk karakter; het is noch de sombere majesteit der Egyptische kunst, noch de grillige wanstaltigheid der Indische godheden en geheel anders dan de Grieksche kunst, wier eenig ideaal schoonheid van vormen is, en die, van eigen macht bewust, haar onderwerp met zekere stoutheid nadert, is de Christelijke kunst altijd zedig en verraadt een soort van schroomvalligen eenvoud. De beeldhouwers van Griekenland hadden geen eerbied voor de goden die, aan feestmaaltijden gezeten, onmatig dronken en aten, met elkaar twisten en kibbelen en van tijd tot tijd niet schroomden den Olympus te verlaten om schoone stervelingen na te jagen, niet erg geschikt om veel achting in te boezemen. De werken der oud-Christelijke kunst dragen daarentegen het kenmerk van grooten eerbied voor de Godheid. De kunstenaar aanvaardde en behandelde zijn onderwerp wel met groote ingenomenheid, maar ook met bescheidenheid en een achtingvolle overtuiging; hij zocht naar een hooger iets dan alleen lichamelijke schoonheid en de naïeve vroomheid die hem bezielde heeft ook zijn hand bestuurd en openbaart zich in zijne werken. De Christelijke kunst is allereerst de uiting van een godsdienst die in zich zelt vertrouwen heeft; zij behield deze kenmerkende hoedanigheid in al de verschillende tijdperken, welke zij heeft doorleefd.

Weldra tot glansrijker werkkring in het openbaar geroepen, verliet de kunst in den loop der vijfde eeuw de duistere spelonken

in welke zij weder was ontstaan; het Cluistendom dat, ondanks alle vervolgingen, niet had kunnen uitgeroeid worden, was van staatswege erkend geworden. De nieuwe naar den vorm der oude bazilieken of Komeinsche gerechtzalen gebouwde kerken, moesten versierd worden; de muurschilderingen werden weldra niet meer voldoende bevonden; men zocht naar middelen om schitterender uitkomsten te verkrijgen en de mozaïekwerken, welke door de Romeinen alleen tot versiering der vloeren waren gebruikt, werden, meer ontwikkeld en verbeterd, tot opluistering der muren en der koepels aangewend. De St PAULUS-kerk te Rome is rijk versierd met mozaïeken, welke tot de oudste kunstwerken van die soort behoren.

Sedert de verdeeling van het Romeinsche Keizerrijk waren de volkeren van Italië allengs van hunne vroegere grootheid vervallen en hadden al hun veerkracht verloren. Algemeene verslapping en zedenbederf hadden het schoonheidsgevoel gedood. In de zesde eeuw werd niets oorspronkelijks meer voortgebracht. Terwijl men in Italië zich met flauwe nabootsingen vergenoegde, had echter de geest der kunst in het Oosten en voornamelijk te Byzantium een nieuwe vlucht genomen en aldaar den Byzantijnschen stijl doen ontstaan, wiens machtige invloed zich allengskens over bijna alle landen der Christenheid verspreidde en gedurende eenige eeuwen bleef heerschen. In zijn oorsprong en beginsel is de By-zantijnsche kunst de oud-Christelijke, onder de voorliefde der Oostersche volken voor rijkdom en kleurenpracht ontwikkeld. De mozaïeken met schitterende weerkaatsingen waren geheel op hunne plaats en bereikten ook in het Byzantijnsche tijdvak hun hoogsten trap van volmaaktheid. Even als men goud, zilver, edelgesteenten en de kostbaarste stoffen voor de versiering der altaren en voor het vervaardigen van kerkelijk vaatwerk en priestergewaden gebruikte, evenzoo werden ook de meest kleurige en schitterendste steenen voor de mozaïeken aangewend. De blauwe achtergronden, welke tot hiertoe in zwang waren geweest, werden nu door goudkleurige vervangen, hetgeen de meest krachtige kleuren vereischte. Het belangrijkste kunstwerk dier vroege tijden was het groote CiiRiSTUS-beeld, uhgevoerd omtrent het jaar 560, in de kapel der S'SoPHiA-kerk welke onder Keizer Justimaxus I, tusschen 532 en 537, te Byzantium was opgericht. In het voorportaal dierzelfde kerk was een andere mozaïekschildering, den Keizer voorstellende in aanbidding voor Christus op een troon gezeten. De Keizer ligt geknield en naar oostersch gebruik geheel voorover gebogen met de ellebogen op den grond.

De kerken van het Byzantijnsche tijdperk hebben niet, gelijk de eerste Latijnsche kerken, den langwerpigen vorm der oude Romeinsche bazilieken behouden, maar hebben een achthoek tot grondvlak en een koepelgewelf in het midden. Hoewel de stijl der Byzantijnen tot in onze landen is doorgedrongen, zooals onder anderen bewezen wordt door de oude kapel van het Valkhof, door Karel den Groott; in 790 bij Nijmegen gebouwd, bleef zijn voornaamste zetel in het Oosten, alwaar hij voortdurend bloeide tot aan den inval der Turken.

Tusschen de tiende en de zestiende eeuw ontwikkelden zich achtereenvolgends in Westelijk en Noordelijk Europa twee andere kunststijlen, die veel meer dan het Byzantijnsch met de inborst en de begrippen der volkeren, bij wie zij ontstaan waren, overeenstemden. De eerste, het Romaansch, kwam in den loop der tiende eeuw in het leven en kan in den oorsprong beschouwd worden als een ontwikkeling van het oud-Christelijk. De Gothi-sche of Spitsbogen-stijl kwam in het Noorden van Frankrijk omstreeks de helft der twaalfde eeuw te voorschijn, verspreidde zich over geheel Duitschland en Noord-Europa, bereikte zijn hoogsten bloei in het midden der dertiende eeuw en werd, na te zijn overgegaan tot het zoogenaamd flaniboyant-Gothiek, in onze landen tusschen 1500 en 1520 verdrongen door den uit Italië, alwaar hij reeds in vollen bloei was, overgebrachten Renaissance-stijl. Het Roraaansche kerkgebouw herinnert, in zijn platten grond, aan de oude bazilieken; men heeft aan de abside (het veelzijdig hoofdeneinde) meer ontwikkeling gegeven, en de zijgevels laten voorspringen, waardoor het grondvlak de gedaante van een Latijnsch kruis meer nadert. De grond van het altaar is, meer verheven dan de vloer der Kerk en onder het altaar bevindt zich dikwijls een onderaardsche kapel op krypte.

De rondboog is bewaard gebleven en de zware kolommen zijn met teerlingvormige kapiteelen versierd. Alles is stemmig en gesloten: de niet groote vensters zijn in de zware, massive en van buiten weinig versierde muren op merkelijke hoogte aangebracht. De Romaansche bouwkunst, die in kerkelijke gebouwen het meest herkenbaar is, bezit een bijzonder karakter van kracht en geslotenheid •—• zij is de uitdrukking van het reeds ontwikkeld Christendom, dat zijne eigen kracht bewust, zijn verdere ontwikkeling verwacht, maar nog steeds strijden moet. Van binnen is de kerk wel versierd; altaar, koor en absis zijn rijk en prachtvol; maar van buiten geen uittartende prachtvertooning, slechts een uiterlijk van onwrikbare stille macht — want ginds zijn nog Sarracenen, Wendels en Friezen, die gezworen hebben den val hunner woeste en barbaarsche Goden te wreken en wier oorlogskreten den horizon doen trillen.

Een geheel ander is het karakter, dat zich in de werken van de Gothischen of Spitsbogen-stijl openbaart. De strijd is volsti eden. de zegepraal volkomen, gansch Europa heeft het Christendom omhelsd ; de slanke pijlers, die de sierlijke spitsbogen dragen, rijzen uit den grond, en omhoog verheft zich de trotsche toren, wiens spits van gebeiteld kantwerk als een pijl de lucht ingaat. Geen geslotenheid meer, maar alles omhoog en alles naar buiten. De hoogte van den middenbeuk overschrijdt die van alle kerken uit vroegere tijden ; het groote open en rijk versierd voorportaal noodigt de volkeren tot binnengaan, de groote hooge vensters zijn van geschilderde glazen en ornementen voorzien. De met pinakels en lofwerk voorziene schraagbogen, die van huiten de hoog opgaande muren steunen, geven aan het gansche gebouw een tooverachtig aanzien. Niet alleen van binnen maar van buiten is alles gedetailleerd en getooid; een zware doode steenmassa bezielt zich en verdwijnt als het ware onder de bloemen en fleurons aan de inlandsche planten -wereld ontleend of onder de tallooze menschen- en dieren-beel-den, welke de rijkste fantazie overal heeft aangebracht. Men zegt, dat de grondgedachte van den spitsboog den Arabieren is ontleend en reeds tijdens de kruistochten naar onze streken zou zijn overgebracht. Misschien is dit waar, maar het vermindert geenzins de eigenaardige uitdrukking der Gothische hoofdkerk, die in al haar deelen en ook in haar geheel het beeld is van eene en dezelfde gedachte, — het is het Christendom, dat zegevierend zijn vast bestaan verkondigt, het is de Kerk in feestgewaad, — en daar omhoog boven alles verheven, herhaalt het klokkenspel uur aan uur zijn lied van blijdschap en van dank.

Bij al die onderdeden en grooten rijkdom van versiering verliest de Gothiek haar ernstig en grootsch karakter nooit. Het is nimmer een verzameling van bijeengebrachte kleinigheden maar altijd en allereerst een groote gedachte die tot in het oneindige verrijkt en versierd wordt en waarvan de doorgaande eenheid zich overal openbaart. Nimmer kleingeestig, nimmer pronkziek, het kakelbonte van schreeuwende kleurtjes vermijdende, is de

Gothiek altijd immens en heeft immensiteit noodig. Grootheid van ontwerp gepaard aan grootheid van uitvoering zijn de onafscheidelijke voorwaarden buiten welke geen Gothiek bestaan kan.

Voornamelijk in haar laatste tijdperk heeft de Gothische bouwkunst ook burgerlijke gebouwen, kasteelen, gemeente- en zelfs woonhuizen gebouwd. De Nederlanden zijn rijk aan monumenten uit de verschillende tijdperken van de Gothiek en bezitten er ook eenige uit het Romaansche tijdvak.

De S' Maarten- of Domkerk te Utrecht, de S¹ jan's-kerk te 's Hertogenbosch, de Onze Lieve-Vrouwe-kerk te Antwerpen en andere, zijn zeer merkwaardige Gothische gebouwen uit de dertiende, veertiende en vijftiende eeuw. Tot het Romaansche tijdvak behoorcn de prachtige S' servaas-kerk te Maastricht, de S^t0 Maria-kerk in dezelfde stad en ook s' pieters-kerk te Utrecht. De stadhuizen van Brussel, Leuven, Gent, Oudenaarden en Middelburg zijn overschoone werken van burgerlijke bouwkunst behoorende tot de laatste perioden der Gothiek. Het stadhuis van Brussel werd door den architekt Jan van Ruysbroek gebouwd; in 1433 was het voltooid. Mattheus de Layens was de bouwmeester van dat van Leuven, hetwelk in 1468 volbouwd een der schoonste werken van het zoogenaamd flamboyant Gothieke mag heeten.

De plannen voor het gemeentehuis van Gent werden door Waghemakere en Rombout Keldermans geleverd, die van het Middelburgsche huis door Anton Keldermans; deze twee laatste gebouwen behooren tot de zestiende eeuw. Van de Onze-Lieve-Vrouwe- of hoofdkerk van Antwerpen werd de toren, welke misschien de hoogste en prachtigste toren der Nederlanden is, in 1422 of 23 begonnen, door Pieter Appelmans die ook de plannen gegeven had. Sommige gedeelten dier kerk welke eerst veel later ontworpen werden, behooren tot den overgangsstijl, welke om zijn opgeblazen vormen met den naam van blazen-stijl bestempeld wordt. In de meeste dier overgrootegebouwen,welke somtijds verscheidene eeuwen in aanbouw waren en wier verschillende deelen door bouwmeesters uit verschillende tijdperken ontworpen en opgetrokken zijn, wordt dat bij elkaar voegen van verschillende soorten Gothiek veelal aangetroffen.

De bouwkunst is de groote kunst der middeleeuwen geweest; de eigenaardigheden, welke de verschillende stijlen kenmerken, spreken het meest uit hare werken en men kan geen der andere kunstvakken dier vroege tijden naar waarde beoordeelen zonder de bouwwerken, niet zoo zeer in de bijzonderheden der kon-struktie, maar in hun geheel en in hun eigen karakter te bestuderen. Op de mozaïeken, die nagenoeg de eenige schilderwerken der Byzantijnsche kunst zijn, volgden in de Romaansche en Gothische tijdperken de muurschilderingen, als versiering voor muurvlakten en kolommen. Zij werden in de natte kalk, « fresco, of wel op de drooge kalk, it secco, uitgevoerd en wel met verwen die met lijm waren toebereid. Somtijds gebruikte men ook olieverwen. De meeste dier schilderingen zijn verloren; want allen, welke aan de woede der beeldstormers van het einde der zestiende eeuw ontkwamen, verdwenen later onder de kalklaag, waarmee de muren en kolommen in de achttiende eeuw overdekt werden. Door het voorzichtig verwijderen van die kalklaag, zijn eenige dier werken, hoewel altijd in vrij slechten staat, weêr voor den dag gekomen en de ontdekkingen der laatste jaren hebben genoegzaam bewezen dat bijna alle gebouwen der Romaansche en Gothische tijdperken met een zeker aantal dergelijke muurschilderingen versierd zijn geweest.

Beschouwt men deze schilderingen van ons tegenwoordig standpunt in de kunst, zonder de lokale omstandigheden in aanmerking te nemen, dan zijn zij zeker niet aangenaam voor het oog en hebben als kunstwerken slechts een zeer betrekkelijke waarde. Over het algemeen hebben zij noch diepte, noch lichteffekt, en de beelden zijn mager en stijf. Om deze oude schilderwerken naar hunne werkelijke waarde te schatten, moet men allereerst rekening houden met hunne bestemming en doel en min of meer ook met de middelen, welke den kunstenaar ter beschikking stonden.

De mozaïeken en de muurschilderingen waren bepaald monu-menteele werken en hadden geen ander doel dan de architektuur waarvan zij een aanhangsel waren te versieren. De gedachte van de schilderij zoo als wij die tegenwoordig verstaan, bestond toen niet. De schilderij die tot doel heeft, de voorwerpen met hunne kleuren, verhevenheid en diepte op verschillende afstanden geplaatst voor te stellen, zoo als men die in werkelijkheid door een geopend raam zou kunnen zien —• de schilderij, die zonder eenig stoffelijk nut geen ander doel heeft, dan schoon te zijn en wier eenig recht van bestaan en eenige reden van zijn in haar eigene waarde en schoonheid bestaat, dat geheel vrije kunstwerk, dat van geen ander afhangende steeds volledig, alleen voor en door zich zelf bestaat, in éen woord, de schilderij, was aan de kunstenaars der middeneeuwen onbekend. — Aan den schilder werd een ledige ruimte, meestal groote ruimte, die wel zoo had kunnen blijven, maar die men liever niet ledig maar versierd wilde zien, toevertrouwd. Die ledige ruimte, dat vlak was echter een muur — een muur, die volgens natuurwetten en bouwkundige regelen, daar zijn moest 'en niet aan het oog onttrokken mocht worden — de diepten der lijn- en lucht-perspektief zouden als het ware den muur doorboord en een opening gemaakt hebben, daar waar een sterk massief bepaald aanwezig moet zijn. De middeneeuwsche kunstenaars hebben de wetten en de eischen hun door de architektuur opgelegd, volkomen begrepen en zich daaraan weten te onderwerpen; zij hebben zich van het streven naar diepte weten te onthouden en de aan hun penseel toevertrouwde ruimte aangevuld door een eenvoudige ornementatie of door de zichtbare uitdrukking eener enkele of van verschillende met elkander in verband staande of wel opvolgende gedachten. Aldus vindt men dikwijls de verschillende tafereelen van ééne en dezelfde geschiedenis in eene schildering verbonden en aan dit zichtbaar verhalen van het gebeurde, is men tot het einde der XV^lle eeuw boven het voorstellen van een enkel oogenblik, de voorkeur blijven geven. Gewoonlijk zijn de beelden groot met weinig schaduw, en, om op grooten afstand te kunnen gezien worden, met zwarte lijnen omgetrokken; de kleuren zijn eenvoudig, zedig en vlak.

Het landschap, de gebouwen en alle verdere bijzaken zijn tot hunne eenvoudigste voorstelling teruggebracht. Slechts enkele lijnen wijzen die aan en nooit meer dan hoogst noodig is, voor het begrip en de duidelijkheid van het onderwerp. Op eene muurschildering in het oude gasthuis de Byloke te Gent, voorstellende S⁴ Christoffel de rivier doorwadende, wordt het water slechts door eene gegolfde lijn aangegeven, terwijl eenige zwarte streepen de visschen voorstellen.

Naar nauwkeurigheid in het weergeven der kleederdracht hebben de schilders dier vroege tijden niet gestreefd; zij hebben aan de personen van het Oude- en het Nieuwe-Testament en ook van andere tijden eenvoudig het kostuum gegeven, dat zij zelf dagelijks voor oogen hadden. Eerst veel later is men begonnen de geschiedenis der kleederdrachten te bestudeeren en dezelfde anachronismen waaraan de groote meesters der zestiende en zeventiende eeuwen

zich nog zijn blijven schuldig maken, mag men den middeneeuw-schen kunstenaars niet te zwaar toerekenen.

En toch ondanks al hunne gebreken en wonderlijkheden, beter gezegd ondanks den primitieven staat, waarin de schilderkunst, die zich onder zulke omstandigheden en met zulke middelen niet ontwikkelen kon, zich nog bevond, bezitten de muurschilderingen niet alleen een bijzondere waarde voor de geschiedenis der kunst, maar ook eenige hoedanigheden, welke men te vergeefs in werken van lateren tijd zou zoeken, en wel allereerst die van altijd volmaakt op hunne plaats te zijn en aan hunne bestemming, die eene geheel andere dan die der tegenwoordige kunstwerken was, te beantwoorden. Tweedens verbinden zij aan hunne uitdrukking van naïeve vroomheid het aan alle werken der middeneeuwen eigenaardig kenmerk van overtuiging en grootheid.

Het zedig en zacht koloriet, dat nooit bont is, blijft altijd in volkomen harmonie met den bouwtrant van het gebouw waartoe die muurwerken behooren. Gewoonlijk bestaat de achtergrond uit een vlakke zachte kleur; wanneer het onderwerp meer eene ideale dan wel eene historische voorstelling is, dient meermalen eene afhangende of door engelen vastgehouden wordende draperie tot achtergrond. Deze draperiën, in het fransch „dnips d'honncur'' genaamd, zijn gewoonlijk gestreept of versierd met regelmatig geplaatste sterren of kleine bloemen. Wanneer deze eere-draperien tot achtergrond dienen voor daarvoor geplaatste beschilderde en vergulde houten beelden, gelijk die welke in i860 ontdekt werden op de kolommen der S' BAVO-kerk te Haarlem, dan zijn de kleuren krachtiger en de ornementatie meer sprekende, terwijl spreuken, veeltijds in gulden letters, de randen versieren.

Sedert men de geschiedenis der kunst naar waarde en met ernst is begonnen te bestudeeren, zijn, zoo als reeds gezegd is, een niet onaanzienlijk getal muurschilderingen weer ontdekt, welke zich over het algemeen in een vrij treurigen staat bevinden. Die van de kerk te Haarlem welke zoo even genoemd werden en die later in het stuk over Jan Joosten besproken worden, zijn niet allen van denzelfden tijd; eenige die het jaartal 1507 dragen schijnen weer anderen van veel oudere dagteekening te bedekken. Reeds in 1825 waren zij gezien geworden; maar men had alles met witkalk weer bedekt en eerstin i860, loen zij bij een algemeen schoonmaken van het kerkgebouw weder te voorschijn kwamen, werd besloten haar te behouden. Zij zijn later gerestaureerd; maar de heer D. van der Kellen heeft er eene volledige beschrijving van gegeven en nauwkeurige teekeningen gemaakt in den staat waarin die schilderwerken zich bij de ontdekking bevonden. 1)

In 1844 waren andere veel belangrijker en vooral veel oudere muurschilderingen, zij dagteekenden van de XHI^C eeuw, te Gorinchem in de S' jans-kerk ontdekt. Deze kjrk in 1212 begonnen en in 1263 ingewijd, bevond zich in zulk een bouwvalligen staat dat men tot algeheele slooping besluiten moest. Alvorens daartoe over te gaan werden echter de muurschilderingen zorgvuldig gekopieerd door den kunstschilder E. E. Boer. Later gaf de Heer L. J. F. Janssen, die het maken der teekeningen had bestuurd, eene beschrijving en een twintigtal platen er van in het licht 2). De muurschilderingen van Gorinchem zijn, of waren zeer belangrijk, minder door hare kunstwaarde dan wel door hare oudheid; zij bevonden zich op den muur van het koor, niet in het midden

11 Mimrschilderin^en in de Sï. bavo-zivni te Jlaarlein D. van der Keli.en Jr. 'sHage M. Nijhoff, 1861.

2) Dc muurschilderingen der St. JANS-Zvr/¹ te Gorinchem door L. J. F. Janssen. — Amsterdam, C. G. van der Post, 185S.

maar op een der zijvlakton en ook in den noorder kruisbeuk. De eersten, dertien in getal, waren voorstellingen uit het Oude en Nieuwe Testament en behoorden, te oordeelen naar de plaatsing, tot een veel talrijker reeks voorstellingen waarvan de andere sedert lang reeds verloren waren. Een Heilige Christoffel, het Kind Jesus op de schouders dragende, en een Heilige Antonius, niet gekleurd maar slechts in omtrek, beiden van reusachtige grootte, bevonden zich op den muur van den kruisbeuk. Naast deze twee groote beelden die naar de uitvoering te oordeelen minder oud dan de andere schilderingen waren, zag men de sporen eener reeks van een twintigtal tafereelen ter grootte van die van het koor. Verre weg het grootste getal bestonden niet mèer, slechts vier, een biddende familie, het huis van den kluizenaar, S' Christoffel slapende en Christoffel, den jongen stam, die hem tot staf had gediend, in den grond plantende, waren nog aanwezig.

Over deze reeksen van elkander opvolgende voorstellingen sprekende, zegt de Heer Janssen dat zij nog een andere bestemming hadden dan het vullen en versieren der muurvlakte en ook dienden tot volksonderwijs. Het was eene soort geschiedkundig verhaal ten dienste van hen die de handschriften, welke trouwens te zeldzaam en te kostbaar van uitvoering waren om onder den burgerstand te kunnen verspreid worden, niet konden lezen; de Heer Janssen vergelijkt die reeksen met de volksprentenboeken, bekend onder de namen van Biblia pauperum en Speculum hn-manae salvationis 1) die zooals men weet reeksen bevatten van parallelvoorstellingen, getrokken uitliet Oude-en Nieuwe Testament en waarvan de oudsten van de dertiende eeuw dagteekenen.

De S' Christoffel van de kerk te Gorinchem was zeven £l acht meters hoog. Deze kolossale grootte was des te opmerkelijker daar de verschillende episoden der legendarische geschiedenis van den Heiligen Christoffel of Christophorus reeds daarnaast in de op den muur geschilderde reeks waren voorgesteld, maar is geheel in overeenstemming met de bijzondere vereering, welke men in de middeneeuwen dien Heilige, waarvan de geschilderde, gebeeld-houde of gegraveerde beelden zich bijna overal bevonden, toewijdde. Op de muren der kerk van Zalt-Bommel heeft men drie verschillende schilderingen van de veertiende eeuw ontdekt alle drie den Heiligen Christoffel 2) voorstellende; hoewel nagenoeg van den zelfden tijd zijn zij, wat de kunstwaarde betreft, minder onvolmaakt dan die van Gorinchem. — Andere schilderingen, behoorende tot de vijftiende en tot het begin der zestiende eeuw, zijn te Opheusden en te Tiel teruggevonden, ook te Leiden op een der kolommen van de s¹ pieters-kerk en te Naarden in het gewelf der thans gereformeerde kerk. Voegen wij nog hierbij dat deze afbeeldingen van S¹ Christoffel en van de verschillende episoden zijner geschiedenis zich niet alleen in de Nederlandsche kerken bevonden, maar even talrijk in Duitschland en in het zuiden van Europa voorkomen en dat de oudste houtgravure waarop een jaartal staat, en wel 1423, een afbeelding van den zelfden S' Christoffel is.

De schilderingen van Opheusden en van Tiel zijn later weder met witkalk overdekt, die van Naarden zijn op hout en kunnen niet gerekend worden te behooren tot die oude muurwerken welke ons thans bezig houden.

De beschikbare ruimte laat het bespreken niet toe van alle

muurschilderingen welke in de verschillende steden der Nederlanden zijn teruggevonden. Grootendeels zijn zij reeds beschreven i) en verscheidene er van behooren tot de tijden minder verwijderd dan de uitvinding der olieverwen. Wij zullen ons dus tot een drie- of viertal bepalen waarvan tot heden slechts eene gekopieerd en beschreven werd. Zij zijn voor ons des te belangrijker daar zij zich in verre van elkander liggende steden bevinden, en gelijk die van Gorinchem tot de oudste werken van die soort behooren.

Beginnen wij met de beelden, welke ontdekt zijn op twee kolommen in de Romaansche s' pieters-kerk te Utrecht. Deze kerk werd onder de regeering van s¹ Bernulphus, 2) twintigsten Bisschop van Utrecht, gesticht en voltooid tusschen de jaren 1039 en 104S.

Hoewel niet van gelijken ouderdom zijn toch beide schilderingen ouder dan die van Gorinchem. De voorstelling van den Zaligmaker aan het kruis is van de twaalfde eeuw, misschien nog wel ouder; de teekening is geheel primitief en volgens de oude typen; de

kaal en omringd van eenige gebogen lijntjes, welke eenige haren moeten voorstellen ; zijn groene mantel is met wit omzoomd en bedekt een rood onderkleed. De draperie der Heilige Maagd is evenzeer rood met een wit randje, haar onderkleed groen. Het lijnwaad van Christus is met een zwart lijntje omrand, het kruishout zeer lang en dun, terwijl lange roode lijnen het bloed voorstellen, dat uit de wonden I van den Heiland vloeit. Een tweede CuRiSTUS-beeld dat later, naar het schijnt, over het eerste geschilderd werd, is met de laag kalk weggenomen, slechts eenige trekken van het hoofd en van de lichtkrans zijn op het kruis en op het haar van het eerste beeld overgebleven. Het tweede hoofd stond meer recht op de schou-' ders dan het eerste. Het thans in zijn geheel zichtbare hoofd, dat meer voorovergebogen ligt, is het oudste en behoort ook tot het lichaam.

De beschildering op de andere kolom is blijkbaar van een iets minder verwijderd tijdstip, en heeft ook als kunstwerk eenige

meerdere waarde; het tafereel wordt door dunne zuilen, die een ■ soort baldakijn dragen in vier vakken gedeeld. In het eerste vak ziet men eenige overblijfselen van een Christus aan het kruis, in het tweede Johannes den Dooper, het lam dragende, en in het derde de Heilige Barbara, kenbaar aan het torentje, haar gewoon attribuut. In het vierde vak is nog een beeld van een Heilige, dat echter gelijk het CuRiSTUS-beeld meer dan half verloren is, het kleed van den Heiligen Johannes is van flaauwc geele kleur, dat van S^te Barbara licht rood met een groenen ¹ mantel er over. De houding van het hoofd, waarop het blonde haar door een blaauw met paarlen versierden band wordt teruggehouden, is niet van sierlijkheid ontbloot. De achtergronden zijn donker rood en de architektonische ornementen grijs van kleur. 1 Het kerkbestuur heeft de beide muurschilderingen met zinken 1 platen laten overdekken, om verdere beschadiging te voorkomen.

Onder de schilderingen, welke in de Zuid-Nederlandsche steden j zijn ontdekt, bevinden zich de meest belangrijke te Gend, in het I Hospitaal de Brloke dat in 1228 door Ermextrudis Wtexhove en de Gravin Johanna van Constantinopel gesticht werd. Deze

muurwerken bevonden zich bij hunne ontdekking ineen betrekkelijk goeden staat, en werden met de grootste zorg, en de meeste nauwkeurigheid gerestaureerd. Het zijn eerstens, het reeds genoemde groote beeld van S' Christoffel en een even groote Johannes den Dooper, het Lam in zijn armen dragende. Op den muur daartegenover ziet men een enkele groote voorstelling; Christus, zijn Heilige moeder zegenende.

De twee beelden zitten op een troon, waarachter een draperie of drap d'honneur vastgehouden wordt door drie engelen, waarvan twee staande, terwijl de middelste zweeft en geheel in het verkort gezien wordt.

De beschrijving, door Crowe en Cavalcaselle gegeven, is geheet onnauwkeurig; de Christus draagt noch het kostuum van de XIII^e eeuw noch den versierden jagershoed, waarvan die schrijvers spreken i); ook is het niet Johanna van Constantiuopel, welke de Heer zijn zegen geeft, maar wel de Heilige Maagd 2).

De lichtkrans die het hoofd omstraalt zou reeds een afdoend dat aan de Heilige Maagd Maria was toegewijd en dat het schilderwerk, dat zich in een der aloude gebouwen bevindt, in 1228 misschien reeds bestond.

Hoewel op kleine schaal geeft ons vignet een tamelijk goed denkbeeld van deze schildering, waarvan het zeer primitief karakter, en de gebrekkige teekening de nog geringe ontwikkeling der schilderkunst in die tijden bewijzen. De mantel van Christus is rood, het kleed van Maria wit, het haar der twee personen blond en beiden dragen een kroon met drie driebladen. De kleuren zijn vlak, bijna zonder schaduw en alle vormen zijn met zwarte lijnen omgetrokken.

Wanneer men de schilderingen van Utrecht en Gorinchem, met die van Gend vergelijkt, valt het zeer moeielijk, hoewel er bijna een eeuw tusschen die van Utrecht en de andere ligt, eene bepaalde meerdere kunstwaarde aan welke ook toe te schrijven. — De onnauwkeurigheid van de teekening en de naïeve wonderlijkheden

bewijs zijn en hadde de schilder hier de Gravin willen voorstellen dan zou hij haar niet zittende op den troon naast den Heer, maar wel voor hem geknield hebben afgebeeld. Voegen wij nog hierbij dat het Bijloke-hospitaal gesticht werd in een klooster

1) Les anciens peintres J/atnands. Deel I. bl. 5.

2) Het kan zijn dat Crowe en Cavai.casei.le misleid zijn geworden door hetgeen A. van Lokeren geschreven heeft in den Mcssager des sciences et des Arts (D. II. bladz. 200. 1834 en 2_e aflev. 1s40.) Deze schrijver spreekt van Christus, zijn zegen gevende aan de Oravin Johanna of aan Vrouwe Trude van Uutenhove en zegt col; dat alle de beelden een soort zwarten barret op liet hoofd hebben. Misschien werd hij door de slechte verlichting door den niet zuiver ronden vorm der lichtkransen, het zwart 'geworden goud en toevallige vlekken in dien waan gebracht. De gravure, welke zijne beschrijving vergezelt, is overigens geheel overeenkomende met de beelden zoo als zij heden nog zijn; alleen zijn daarop slechts de buitenste omtrekken der aureolen en de onderste randen der kroonen aangegeven.

der samenstelling bewijzen, dat de schilderkunst zich nog steeds zoowel in Holland als in Vlaanderen in denzelfden staat van onvolmaaktheid bevond. Toch laat zich een niet onbelangrijk verschil, dat misschien aan de persoonlijkheid der kunstenaars te wijten is, in het karakter en in de opvatting dezer kunstwerken kennen. Terwijl het beeld van den gekruisigden Christus, in rle kerk te Utrecht, door de magerheid en de overdreven uitgerektheid der leden, alsook door de lange roode strepen, die stralen bloed moeten verbeelden, het bewijs levert dat de kunstenaar geen andere zorg gehad heeft dan het zichtbaar uitdrukken van eene gedachte en wel die, van den al zijn bloed ten beste gevenden man van smarten, dragen de tafereelen uit de Heilige boeken in de kerk te Gorinchem het kenmerk van het meest rauwe realisme en schijnen door een kind ontworpen te zijn.

De kunstenaar heeft van tijd en plaats geen de minste gedachte gehad. Eene vierkante ruimte omsloten door een muur met een ■deur; in het midden daarvan een zeer gewone appelboom, een groote slang zich vergastende aan de onderste bladen van den boom. Adam en Eva, beide in profiel, elkander als het ware na-loopende, terwijl achter hen een zwaard vastgehouden wordt door eene hand die uit de wolken komt, ziedaar een der tafereelen. Al de andere onderwerpen zijn op dezelfde wijze behandeld. De Arke van Noach is eene werkelijke schuit met een soort hut of tent; de gewone duif brengt een even gewonen boomtak. Die tak is veel te groot voor de duif die zelf wondergroot is. De Arke zou de helft van Noach's gezin niet kunnen bevatten, maar de schilder heeft niet vergeten voor op de schuit het bakje te plaatsen, waarin zeker de boonen liggen die tot voedsel en lokaas moeten dienen om de duif te doen terugkeeren. De slapende Christokkel draagt kousen en schoenen, ook een soort broek die hem tot aan de knieën rijkt, het bovendeel van dat beeld is verloren, maar te oordeelen naar hetgeen er nog van te zien was, lag het eenvoudig in horizontale richting midden op het tafereel, terwijl in een der bovenhoeken een kind gekleed met buis, kousen en schoenen geknield ligt; dat kind is de kleine .Iesus die den reus Reprohus i) roept, om naar de overzijde gedragen te worden.

De twee groote beelden van S⁴ Christokkel en S¹ Johannes in de Byloke te Gend, en zelfs ook die van het hoofdtafereel zijn niet veel beter behandeld, echter maakt in de twee laatsten, zijnde Christus en de Heilige Maria, het overdreven rauwe realisme, dat in zulk een idealistisch onderwerp nog stootender ware geweest, plaats voor een gevoel van grootheid en waardigheid waarvan de Gorinchemsche schilder geen het minste begrip schijnt gehad te hebben. Terwijl de vroegere en latere Nederlandsche kunstenaars, niettegenstaande de neiging tot realisme welke hen kenmerkt, allen min of meer blijken geven van den invloed der Keulsche en Westphaalsche scholen, schijnt hij daarentegen niets te hebben gezien en niets te hebben gekend. — De burgers en de boeren die hem omringden waren zijne eenige modellen, aan welke zijne verbeeldingskracht niets toegevoegd en niets ontnomen heeft.

Het laatste kunstwerk waarbij wij noch wenschen stil te staan, hoewel iets minder oud, is ongetwijfeld het belangrijkste dat in de Nederlanden teruggevonden werd; het bevindt zich te Maastricht in de oude kerk van het Dominikancn of Predikheeren-klooster. Het is niet minder dan acht meters hoog, bij vier breed, en vult de gansche muurvlakte tusschen twee pilasters der Noorder-zijbeuk. Volgens een der opschriften dagteekent het van het jaar 1337; de hierbij gevoegde gravure stelt het bovendeel voor. het overige is niet meer te onderkennen. De Kerk die omstreeks het einde der dertiende eeuw voltooid werd, is een zeer schoon gebouw; op sommige plaatsen waar de kalklaag weggevallen is komen nog andere schilderingen of wel de bewerkte steen te voorschijn. — Welnu, wie zou het gelooven? die kerk wordt tegenwoordig tot een stadsmagazijn of werkplaats gebruikt, waar straatlantaarns, brugleuningen en andere voorwerpen van den openbaren weg bewaard en hersteld worden. Om de ruimte te benuttigen heeft men in den muur, midden in het schilderwerk, een tiental gaten gemaakt en daarin balken geslagen, dragende een soort gaanderij welke tot bergplaats dient voor planken, balken, steenen en voor alles wat het toeval er brengt. Ook heeft men zich niet ontzien

l) St Christoffki. noemde zich voor zijne bekeering RErROiius.

spijkers in den muur te slaan en op vele plaatsen de gaten met kalk, breed uitgesmeerd weOr digt te stoppen. Wel is waar zijn er in de laatste jaren eenige maatregelen genomen om hetgeen nog aanwezig is, voor verdere beleedigingen te behoeden, maar het is te laat, het onderdeel is geheel verloren en het bovendeel is zóó verminkt dat alle ernstige restauratie ten eenmale onmogelijk is geworden. Er zijn zooveel gaten, zooveel overgekalkte en verloren deelen dat men het meerendeel zonder vertrouwbare gegevens zou moeten overteekenen, en overschilderen. 1) De hoogte wordt door horizontale banden waarop opschriften voorkomen, in vier vakken verdeeld. Het bovenste tafereel is dezelfde voorstelling als die in de Byloke te Gend, Christus zijn Heilige Moeder zegenende.

De licht blaauwe achtergrond is met sterren bezaaid. Christus met de eene hand op de wereldbol, zit op een troon, ter rechterzijde van de Heilige Maagd die zich met gevouwen handen naar hem keert; zij draagt een soort hertogelijke kroon op de blonde haarlokken. Aan weerszijden van den troon staat een engel, een muziekinstrument bespelende; de beelden van Christus en Maria zijn veel grooter dan de anderen; deze belangrijke grootte staat in verband met de waardigheid, en de Heiligheid, dezer twee personen.

Het tweede gedeelte vertoont eene groote compositie waarin men vijf verschillende groepen onderscheidt; de voorstelling is de lijdensgeschiedenis der tienduizend Martelaren.

De eerste groep vertoont den Koning, met het zwaard in de hand en de kroon op het hoofd, omringd door zijne krijgslieden. Hij geeft aan de Christenen bevel aan de afgoden te offeren. Deze geheel als kruisridders gekleed en uitgerust vormen de tweede groep. Zij hebben echter geen helmen op, maar gouden lichtkransen om het hoofd. Twee banderolles waarop vroeger opschriften te lezen waren bevinden zich naast deze twee groepen: van de eerste is alleen het woord „offertequot; nog leesbaar, terwijl van het tweede niets meer te onderscheiden is. Door hunne gebaren geven de Christenen duidelijk te kennen, dat zij bepaald weigeren de afgoden te huldigen. De derde groep stelt de lijken voor der Heilige Martelaren, die geheel van kleederen ontbloot op elkander gestapeld liggen; hunne ledematen zijn door puntige staken doorboord. Op den voorgrond ziet men een Bisschop aan wien de oogen door een beul met een soort booromslag uitgestoken worden. Engelen die de lijken der heilige Martelaren in doodkisten leggen vormen den vierden groep. De grond waarop al deze beelden geschilderd zijn, schijnt vroeger donkerrood te zijn geweest, zonder eenig bijwerk. In het bovendste gedeelte van dit tweede vak ziet men Engelen met uitgespreide vleugelen de zielen der gelukzalige Martelaren in de gedaanten van kleine kindertjes naar den Hemel dragen. Een dier Engelen ontrolt een band waarop men de woorden „venite ad mc hencdictipatris meiquot;, enz., te lezen staan. Dit schilderstuk geeft dus de verschillende oogenblikken van dezelfde geschiedenis in ééne zamenstelling ver-eenigd te zien. Een zwarte band loopt over de gehesle breedte

tusschen dit en liet derde vak; op die band is het volgende opschrift, tamelijk wel bewaard gebleven.

QUICUQUE HONORAVIT _ISTOS SANCTOS MARTIRES JEIUNADO FESTU EOR CELEBRADO MEMORIA PASSIONIS EOiriquot; MÊTE HABËDO EXAUDITR 1 OMI PETICIOlquot; SUA amp; HIC ï PSEN PSPERA-B1T ET IN FUTURÜ ETERNALITER PREMIABITUR. i)

Vlak onder dit opschrift heeft men de balken geslagen welke de gaanderij dragen waarvan reeds gesproken is. Plet derde vak, tegenwoordig onzichtbaar en geheel verloren, behelsde een aantal, in drie reien onder elkander geplaatste kleine voorstellingen welke het leven en de daden van den Heiligen Thomas van Aquini te zien gaven. In het vierde vak, heden evenzeer verloren, zag men eertijds een aantal geknielde beelden, welke waarschijnlijk de oversten van het klooster, en de personen, die dit belangrijke kunstwerk hebben besteld, voorstelden; geheel onderaan bevindt zich het volgende opschrift waaraan slechts eenige woorden ontbreken,

ANNO DNI MCCC TRÏSIMO SEPTIMO.......... DOT

FUIT ALTARE^ ISTUD CÖSECRATÜ IN HONORË DECEM MI IJLT MARTIRÜ ET SANCTI TliüMyK

..............ORD1N1S PRAEDICATOR

GUI............. DECICA...........

EST IPÖ DIE PRAEDICTO.

Aannemende hetgeen bijna zeker is dat de aan den laatsten zin ontbrekende woorden op de muurschildering betrekking hadden kan dit opschrift aldus worden vertaald:

„In het jaar des Heeren duizend, driehonderdzevenendertig (lt;?/ den feestdag. .. ?) des Heeren werd dit altaar gewijd ter eere der tienduizend Martelaren en van den Heiligen Thomas (van Aquino), van de orde der Predikheeren aan wie (pok dit schilderwerk) werd opgedragen op den dag hierboven genoemd.quot;

Niettegenstaande de stijfheid der beelden en de talrijke onnauwkeurigheden van de teekening is in dit schilderwerk bij vergelijking met dat van Gend een zekere vooruitgang op te merken. Hoewel de zamenstelling nog altijd hoogst eenvoudig blijft heerscht er een zekeren band tusschen de verschillende beelden, en sommige tronieön zijn niet van uitdrukking ontbloot. De twee groote beelden zijn schooner dan die van Byloke, en zoo dezelfde onwetendheid en dezelfde onverschilligheid wat de klcederdracht der twee eerste groepen betreft zich ook hier doen opmerken dan zijn deze costumen toch passender en beter gekozen, dan in de schilderingen van Gorinchem. Men moet echter niet vergeten dat er tusschen de vervaardiging der tafereelen van Gorinchem en van Gend en die van Maastricht een tijdsverloop van een gansche eeuw bestaat en dan is de vooruitgang hoewel zichtbaar toch niet groot. Het kon ook niet wel anders. Die eerste proeven van kunst in godsdienstige overtuiging ontworpen, hebben een kenmerk van eenvoud en grootheid maar ondergeschikt, als zij waren, aan de eischen en wetten der bouwkunst en voor het meerendeel geleverd door menschen die bijna zonder studie zich met den zedigen naam van schilder-metselaar vergenoegden, bleef

i „Al wie deze Heilige Martelaren zal geüerd hebben, met vasten hun feest vierende, de gedachtenis van hun lijden, in vroom aandenken houdende, wordt Verhoord in al zijn gebeden, zal hier in het tegenwoordige gelukkig zijn, en in de toekomst eeuwig beloond worden/' de uitvoering gedurende verschillende eeuwen zwak en bijna zonder vooruitgang.

De in 1870 ontdekte muurschildering, te Bathmen in het koor der kerk, stelt ook de 10.000 martelaren voor ; is van de laatste helft der 15e eeuw — dus goed 100 jaar minder oud dan die van Maastricht — bij vergelijking van beide muurschilderingen blijkt dat deze meer bepaald eene voorstelling moet zijn, terwijl de Maastrichtsche meer een verhaal is. Geheel boven Christus en de H. Maagd de zielen der martelaren ontvangende — dan de geheele voorstelling cl vol d'oiseau. Op den achtergrond een stad met opelkaar gedrongen middeneeuwsche huizen. De martelaren worden uit de gevangenis gehaald en over den stadsmuur geworpen; op den voorgrond worden zij op in den grond gestoken puntige staken, die hen het lichaam en de ledematen doorboren , gestoken. De beulen gebruiken daartoe groote houten hamers, mokers. Eenige christenen worden gekruisigd terwijl hun bisschop, waarschijnlijk Hermoleus met een boor gefolterd wordt; ook in deze voorstelling is hij in vol ornaat.

Keizer Hadrian us, met de kroon op het hoofd en omringd van zijn hof, slaat de strafoefening gade en schijnt nog eenige bevelen te geven. Deze figuren dragen het costuum van 1400 a 1500 en zijn bij al de andere vergeleken buiten proportie groot.

Te midden der compositie maar er volstrekt geen deel van uitmakende zijn twee geknielde biddende figuren, een man geheel in het wit, eene vrouw geheel in het zwart — waarschijnlijk de schenkers.

Behalve de beschrijving door Dr. C. Leemans in 1872 gegeven, komt eene zeer getrouwe afbeelding voor in „Wandelingen door Nederlandquot; door Craandijk en Schipperus , deel VII.

Alleen door de te kleine ruimte gedwongen heb ik van deze muurschildering niet gesproken hoewel de veigelijking met die van Maastricht hoogst interessant is.

De Pleer de Steurs had mij beloofd dit artikel te'schrijven. Na meer dan twee jaar vergeefsch wachten besloot ik het zelf te doen. Wel gaf hij mij inzage van zijne teekeningen. Die waren echter geheel bijgeteekend. Gansche partijen welke geheel vergaan zijn had hij volledig naar eigen idéé gerestaureerd. Mijne teekening heb ik te Maastricht naar het origineel gemaakt, zoo accuraat mogelijk., niets er bij , maar ook alles.

Hunne vakgenooten de kleurders van beelden, de „verleuch-tersquot; of miniatuurschilders en de glasschilders die met hen de eerste kunstenaars vereenigingeu der middeleeuwen vormden, hoewel minder begrensd in hunne werken , hebben tot de ontwikkeling der vrije en onafhankelijke schilderkunst toch niet veel meer kunnen bijdragen.

De gewoonte houten beelden en basreliëfs te beschilderen en te vergulden was in de Nederlanden bijna algemeen. Hoewel dit werk groote zorg en een zekeren smaak voor kleur en harmonie vereischte, hadden zij , die er zich meê belastten met de teekening en de samenstelling niets te maken en verdienen ter nauwer-nood onder de kunstenaars te worden opgenomen. De miniatuur schilders daarentegen waren degelijke artisten, en wanneer zij niet slechts de randen maar het gehee'e blad tot hunne beschikking hadden konden zij aan hunne verbeeldingskracht en kunstalent den vrijen loop geven. Evenwel altijd aan kleine maten gebonden en gedwongen op fijn perkament teekeningen te vervaardigen die in zuiverheid en netheid met de calligraphische werken konden wedijveren hebben zij de voorliefde tot het kleine tot in het uiterste

doorgedreven en te veel waarde aan de fijnheid der uitvoering gehecht. Hunne kunstwerken, waaraan wij later een afzonderlijk hoofdstuk zullen wijden hebben daarom, hoewel hoogst belangrijk en somtijds overschoon, toch weinig tot de vooruitgang der kunst bijgebracht.

Terwijl de miniaturisten zich op de kleine zaken toelegden hadden de glasschilders daarentegen groote oppervlakten ter hun- | ner beschikking. Ook waren zij minder dan de muurschilders aan de wetten der architectuur onderworpen en konden , daar zij de aanwezigheid van een vaste muurmassa niet behoefden te eerbiedigen , tooneelen voorstellen die daar buiten plaats grepen. Maar al veroorloofde, al maakte zelfs het lichtgevend en doorschijnend vlak dat hun penseel was toevertrouwd , dé diepten en vergezichten noodzakelijk toch was dat vlak altijd een venster met zijne opgaande posten en architectonische verdeelingen en moest dat ook blijven. De glasschilders der vijftiende en van het begin der zestiende eeuw, zijnde het tijdperk der hoogste ontwikkeling dier kunst, hebben dit volkomen begrepen en nimmer getracht zich aan die noodzakelijkheid te onttrekken ; zij waren dus niet geheel vrij en hunne werken , hoe prachtig ook , bestonden noch dóór noch vóór zichzelf maar maakten een deel uit van een nog belangrijker kunstwerk waaraan zij onafscheidelijk verbonden bleven. Alzoo beschilderde de middeneeuwsche kunstenaar de vlakte van een muur, versierde de bladen van een boek of vervaardigde een schitterend glasraam maar de grondgedachte van de schilderij was nog niet geboren.

Een laatste en nog niet besproken kunstenaars-categorie was naast de anderen ontstaan en had langzamerhand een zekere uitbreiding gekregen. Deze bestond uit schilders van banieren, stoffen, wapenschilden, vaandels en uithangborden.

De edelen, de vorsten, de hooge dignitarissen der kerk en ook de talrijke en bloeijende gilden en broederschappen stelden in deze voorwerpen, waaraan zij gedurig behoefte hadden, het grootste belang en de kunstenaars welke zich met de vervaardiging belastten hebben meer dan elke andere bijgebracht tot het doen ontstaan der oorspronkelijke gedachte van de schilderij. Wel is waar dat deze banieren en uithangteekens meestal bestemd waren te worden gedragen aan de spits van legers, processiön en optochten, maar men gaf hun een plaats in burchten en in kerken. De gilden en de broederschappen versierden daarmée hunne kapellen en wanneer deze banieren in plaats van slechts wapenschilden, de beelden van Heilige Patronen, het lijden van den Heer, een Heilige familie of eenig ander godsdienstig onderwerp voorstelden werden zij allengs-kens werkelijke schilderijen waarvan de vervaardigers geen ander doel hadden dan een zoo schoon en zoo volledig mogelijk kunstwerk daar te stellen, — en het is niet dan zeer natuurlijk dat deze schilderwerken in kapellen ten toongesteld het denkbeeld deden ontstaan, de toen algemeen in zwang zijnde gebeeldhouwde en gekleurde altaarstukken door werkelijke schilderijen te vervangen.

Voor die schilderwerken gebruikte men gom, lijm, was en ook met olie toebereide verwen. Te oordeelen naar verschillende documenten was dit vak zeer bloeiende zoowel in Frankrijk, en Italië i), als in de Nederlanden. Op het stadhuis te Gent worden

twee banieren bewaard waarvan de eene van 1400 tl 1425 dag-teekent 1). Zij is van linnen, geheel met olieverwen beschilderd, en stelt de Gentsche stedemaagd voor, dragende een geheel met hermelijn omzoomd goudlakensch kleed en den zilveren leeuw. Het beeld is niet van sierlijkheid ontbloot en goed geteekend. Wel is waar behoort genoemde banier tot de tijden der Gebr. van Eyck en kan dus niet tot voorbeeld dienen van hetgeen in de laatste helft der veertiende eeuw vervaardigd werd.

Eenige historische feiten kunnen tot bewijs dienen hoe de in kerken tentoongestelde banieren het denkbeeld deden ontstaan de gekleurde altaarstukken van gesneden hout door schilderijen te vervangen. Jan van Hasselt, hoogstwaarschijnlijk te Hasselt geboren, was schilder van uithangteekens, banieren, en draperiën, van den Graaf van Vlaanderen Lodewijk van Male. In 1379 of 1380 ontving hij de som van zesenzestig pond voor verschillende stoffen welke hij op bevel van zijnen heer had uitgezet om te maken een beeld van onze Lieve Vrouwe in het huis van zijn heer te Walle. Eenige jaren later was dezelfde Jan van Hasselt schilder van Philippus den Stoute, schoonzoon en opvolger van Lodewijk, en ontving in 1386 de som van veertig pond voor een altaarschilderij die hij op bevel van zijn heer gemaakt had voor de kerk de Cordelieren te Gent. 2) Men kent geen der werken van dezen kunstenaar die waarschijnlijk kort na 13S6 gestorven is, daar zijn naam na die datum niet meer gevonden wordt. Zijn opvolger die even als hij banieischilder was, en later altaarstukken schilderde was een Bruggesche kunstenaar, zich noemende Melchior Broederlain of Broederlam. Hij was schilder en kamerdienaar van „Monseigneur de Bourgognequot;. Deze titel van kamerdienaar die gelijk schijnt te staan met die van buitengewoon kamerheer, duide geen dienstbaarheid aan en was een onderscheiding welke door de hertogen van Bourgondie aan verdienstelijke kunstenaars geschonken werd. Philippus de Stoute betaalde een jaargeld van tweehonderd pond aan zijn schilder wiens naam in de rekeningen van 1385 en volgende jaren voorkomt, voor verschillende stoffen aan hem besteld enz. Ten laatste worden de volgende regels in de van 1395 tot 1397 gevonden: „Aan Melchior Broederlain, Kamerdienaar en schilder van Monseigneur den Hertog van Bourgondie, Graaf van Vlaanderen, aan wien Monseigneur heeft doen uitkeeren de som van IH1^XX VH francs (87) en IIII stuivers parisis, fransche munt, voor de zaken hierna genoemd, welke hij op bevel van Mondit seigneur had gemaakt en geleverd aan den Heere van Dicqukmme om meè te voeren op reis naar Vriesland om te maken twee vaandels van geslagen fijn goud en olie met de spreuk van genoemde Mondit-seigneur van Bourgondie.

Een jaar later in 1398 wilde Hertog Philippus de kerk van het Karthuizers klooster waarvan hij de eerste steen te Dijon, zijne hoofdstad in 13S3 gelegd had, verrijken en liet twee beschilderde zijstukken maken voor het gebeeldhouwde altaarstuk.

Aan meester Jehan Mannin schilder voor de randen van gezegde banieren en kepers of spitsen.

Aan meester Jehan Mannin schilder voor het beschilderen met olieverwen van IX looden kappen, dienende voor den drager van het beeld van den Zaligmaker en de pluimen en banieren daar ook dienende, betaald enz.

Verders in de rekening der algeineene ontvangsten van Brabant van bet jaar 1411 en — 12.

„Item — Christoffle Besaen, mijns voorscreven lieeren schildere, om twee bannyeren, II wimple, VI bannyeren met fincn gouden ende olyen op siden laken.quot;

1) Zie WiLi.ems, Belgisch Museum, D. III. Gent 1839.

2) Rekening van algemeene ontvangsten van Vlaanderen van 3° Maart ' '379 tot 22 Mei 13s0, en vau 15 Maart 1386 tot 10 Maart 13s7. Zie Lahorde, op. cil.

Deze Kerk was reeds met muur en glasschilderingen versierd, echter werd noch Jan Malouel r) de muurschilder, noch de glasschilder er meö belast, maar wel Melchior Broederi.ain de schilder van banieren.

Het begrip van de schilderij eenmaal ontstaan zijnde was de eerste schrede gedaan, echter kon de kunstenaar zich niet dan schoorvoetende vrij maken van de aloude traditiön. De middelen waren nog te beperkt en de schilder die niet te veel stoftelijke moeielijkheden te kampen had, mocht zich aan zijn genie niet vrij overgeven en kon evenmin grondige studiën naar de natuur maken. Men werkte met lijmverwen op een dunne laag kalk, bereidde de verwen met gom, eiwit of honig en gebruikte azijn, bier en zoo al meer, om het mengsel meer of minder vloeibaar te maken. De olieverwen waren door het langzaam drogen nog moeielijker te behandelen en werden in de schilderijen slechts in de minder teedere partijen en draperiên gebruikt, om aan het koloriet meer kracht te geven. AVas de schilderij eenmaal voltooid, dan werd zij met een laag hartsachtige vernis overtrokken; de gekleurde vernissen moesten de lijmverwen tegen de vochtigheid onzer luchtstreken beschermen en gaven tegelijk meer gloed aan hunne llauwe, matte tonen.

Van de bekende paneelschilderijen van Nederlandschen oorsprong is de oudste een stuk dat te Utrecht in 1363 voor de S' jan's-kerk vervaardigd werd. Het werd in 1829 door van Hrtborn 2) gekocht, die, zoo als men weet, zijne prachtige verzameling oude schilderijen aan het museum van Antwerpen vermaakt heeft; het stuk bevindt zich thans aldaar. De naam van den schilder is onbekend, maar het volgende opschrift in twee daartoe bestemde rechthoeken op het paneel geplaatst, laat omtrent het jaartal der vervaardiging nagenoeg geen twijfel.

„ANNO DOMINI MCCCLXI1I IN CRASTINO SANCTI BONIFACII ET SOCIOR EIUS. OBIIT HENRICUS DE RENO HUI ECCLIE PREPOSITUS ET ARC Hl DIACONUS ISTIUS QUE ALTARE / / FUNDATOR. ORATE PRO EO.

Wij bevinden ons dus voor een schilderij die een altaar versierde, door den proost en aartsdiaken Hendrik van Rhijn gesticht, en waarop hij zelf in den gewonen stand der schenkers, geknield aan den voet van het kruis, is voorgesteld. De schilderij werd dus naar alle waarschijnlijkheid voor het jaar van zijn dood (1363) vervaardigd, terwijl het opschrift onmiddelijk daarna in de aangewezen ruimte geplaatst werd. De Hollandsche knnstenaar is dus de twee groote schilders der Keulsche school, meester Wilhelm en meester Stephan, 3) voorgegaan en kan alleen eenige werken van den eerste gekend hebben. Zijn schilderij draagt inderdaad ook blijken van herinneringen uit nog vroegeren tijd en verschillende deelen zijn niet van oorspronkelijkheid ontbloot. De grond is verguld en gegaufreerd, zonder bijwerk, alleen in de bovenste hoeken ziet men de zonneschijf en de halve maan. De vergulde en aan het paneel vastgebonden lijst is versierd met geschilderde roode en blaauwe steenen en heeft min of meer een Byzantijnsch karakter. Het beeld van Christus is stijf de armen zijn overdreven mager, en het gelaat draagt de uitdrukking van

1) Naar het schijnt had Jan Mat.OUEI. een mislukte proeve gedaan.

2) Hij was toen Gouverneur der Provincie Utrecht en keerde later naar Antwerpen terug.

3) Wilhelm van Hekle en St.evan Locher bloeiden op het laatst van de XlVlie en in het begin van de XV^e eeuw. De schilderij der Cathedraal van Keulen die aan den laatste wordt toegeschreven is van het jaar 1426.

lijden en sterven. De beelden van de Heilige Maagd en van den Heiligen Joannes aan weerszijden van het kruis geplaatst, hebben, hoe onzuiver ook van teekening, een karakter van hoogen ernst en smartvolle gelatenheid. De heilige Maagd houdt een boek met twee sloten in de hand; een donkerblauwe draperie dekt het hoofd en omhult het lichaam bijna geheel, de japon is rood. De Heilige Joannes draagt een groen kleed en een rooden mantel; met een uitdrukking van minzame bescherming legt hij de rechter hand tegen het hoofd van den schenker, in priesterlijk ambtsgewaad gekleed. Een lange neus en eene vooruitstekende onderlip geven den laatste een nog al leelijk profiel, maar die kop bezit al de waarheid van een portret en bewijst dat het tafreel voor den dood van Hendrik van Rhijn geschilderd is, dus in 1363 op zijn laatst. De Heer A. Michiels i) die er vermaak in vindt van dit stuk al het mogelijke kwaad te zeggen, had, ter wille van dien datum, wel mogen melden, dat de Hollandsche schilderij, hoewel twintig tl dertig jaren ouder, minstens gelijk staat met de twee oudste Vlaamsche schilderstukken en beiden overtreft zoowel door de kracht van het koloriet in de draperiën als door het modelé der vleeschpartijen.

De oudste Vlaamsche schilderstukken zijn de straks reeds genoemde paneelen van Melchior Broederlain en een van het huidenvettersgilde afkomstige schilderij, door den Heer Ver-meire van Damme aan de hoofdkerk van Brugge, waar het zich thans bevindt, geschonken, Men kent nog den naam van den vervaardiger noch den juisten datum, maar de Heer James Weale, wiens getuigenis ten gevolge zijner lange studiën en onderzoekingen bijna onbetwistbaar is, meent dat dit stuk omtrent 1390 gemaakt werd 2). Hoewel te Brugge bij het vertoonen van de schilderij, wel is waar zonder eenig bepaald bewijs te geven, aan de bezoekers een veel vroeger jaartal 3) genoemd wordt, schijnt alles aan te duiden dat de Heer Weale gelijk heeft en dat men de vervaardiging van dit stuk in 1390 of daaromtrent moet vaststellen. Het onderwerp is Christus aan het kruis; aan de eene zijde de Heilige Maagd bezwijmende in de armen der Heilige Vrouwen, aan de andere zijde een rechter en krijgslieden en verder, in twee afzonderlijke zijvakken, S^tc Catharina en S^t0 Barbara. Deze schilderij heeft veel meer overeenkomst met de oude kunstwerken der Keulsche school, dan die van Utrecht. De geheele achtergrond schijnt verguld te zijn geweest en bestaat uit eene afhangende draperie, waarop talrijke bloemen en ranken een regelmatige teekening uitmaken. Het beeld van Christus is lang, de armen zijn buitensporig dun en uitgerekt. De groep der vrouwen, die de Heilige Maagd ondersteunen, is vol uitdrukking en ook niet van sierlijkheid ontbloot; de mannenbeelden zijn niet minder schoon; dat van den hoofdman is zelfs triviaal. Een van hen, die een rechter schijnt te zijn, wijst naar den Zaligmaker en op den achtergrond, leest men; „V e r e filius dei erad i 11 e,quot; gespeld' zoo wij hier teruggeven. Drie engelen zweven om het kruis en verzamelen in gouden kelken het bloed, dat uit de wonden des Heeren vloeit. Die engeltjes zijn geheel blaauw geschilderd; de gezichten, de haren, de draperiën, alles is blaauw. Deze bijzonderheid zal, hoewel wij er geen uitleg van weten te geven, toch wel een reden hebben; het komt meer voor, onder anderen vindt men op de schilderij van Jan Fouquet, van het Antwerpsche Museum, Mauia met het Kind, vier geheel roode engelen. Keeren

1) Ihstoirc dc la Peinture jlamande et hollandaise. D. II, blz. 410.

2) Bruges et ses environs» — bladz. 99.

3) 131s?

wij tot onze schilderij terug. De beelden der Heilige Catharina en üarhara, zijnde waarschijnlijk de patronessen der gilde ofwel van de bestellers, zijn veel grooter dan de andere figuren. Al de handen zijn lang en de vingers buitenmate dun. De draperiön, die met veel zorg behandeld zijn, zijn ook met smaak gesteld en het krachtig koloriet verraadt het gebruik van olieverwen in sommige deelen, terwijl de koppen en al het vleesch daarentegen bleek, weinig gemodeleerd en zwaarmoedig zijn.

Hoewel men in de paneelen van Melchior Broederlain, die, zooals reeds vroeger gezegd is, in 1398 besteld, eenige jaren minder oud zijn, dan de schilderij van Brugge, nagenoeg dezelfde hoedanigheden en gebreken terug vindt, is er toch een zekere vooruitgang op te merken. Broederlain, die vroeger slechts banieren schilderde, was ook een kunstenaar van Brugge; beide schilders behooren dus tot den zelfden tijd en dezelfde school en zullen ook wel met dezelfde bronnen te rade zijn geweest. De paneelen van Broederlain waren bestemd tot zijstukken voor een door den Vlaamschen beeldsnijder Jacob van Baerse uit Dendermonde gebeeldhouwd altaarstuk, den Calvarieberg voorstellende. Op elk paneel heeft de schilder twee tafereelen in dezelfde zamenstelling vereenigd; de boodschap aan Maria en de Visitatie op het eene en op het andere de Voorstelling in den tempel en de Vlucht naar Egypte. De Heilige Maagd bevindt zich in een klein gebouw een soort van kiosk, open aan alle zijden, terwijl de Engel er buiten geknield ligt. In den bovensten hoek verschijnt God de Vader in de wolken, de driekroon of Pauselijke tiara op het hoofd; de Goddelijke adem, door lichtende stralen voorgesteld, komt uit zijn mond, terwijl de Heilige Geest, in den vorm van een duif, de Heilige Maagd nadert. Aan den anderen kant van het gebouw wandelen al pratende twee vrouwen Maria en Elisabeth over het bebloemd grasveld. Tn de verte ziet men een kasteel op de toppen der bergen. De Voorstelling in den Tempel heeft plaatsin een gebouw gelijk aan dat van het eerste paneel en ook hier is de Vlucht naar Egypte daarnaast te zien.

De Heilige Maagd dragende het kind Jesus, dat zij in de plooien van haren mantel geschut, zit op een ezel, die door Joseph bij de leidsels, langs den weg die naar de bergen voert, geleid wordt. Op die hoogten verheft zich eene burcht met hare gecreneleerde muren en torens. Even als op de schilderij van Brugge bezitten de vrouwenbeelden een zekere voortreffelijkheid. De draperien zijn met veel zorg behandeld en de standen deftig en ongezocht. De mannenbeelden zijn ook hier minder schoon; dat van S⁴ Joseph is ineengedrongen en grof. Zijn kleedij, zijn schoeisel, het pak dat hij aan een stok gebonden op den schouder draagt, alles herinnert den reizenden landman. Het koloriet der koppen is bleek, de tusschentinten ontbreken maar de krachtvolle en gelukkig gekozen kleuren doen Broederlain reeds kennen ais voorlooper van de latere Hollandsche school.

Niet alleen waarschijnlijk maar bijna zeker is het dat onder de stukken van onbekende meesters welke zich op de Musea bevinden er nog eenige van oud-Nederlandsche meesters van de veertiende eeuw zijn; het drietal waarover thans gesproken is zijn echter de eenige waarvan de oorsprong genoegzaam bekend is om als bewijsstukken voor de geschiedenis der kunst te kunnen dienen, en bij vergelijking met de muurschilderingen en de miniaturen uit nog vroegere tijden, is ontegenzeggelijk een bepaalde vooruitgang waar te nemen; die voortütgang is echter van langzamen aard geweest en heeft zich nimmer scherp geteekend. De kinderlijke vroomheid en overtuiging die genoemde stukken kenmerken spreken ook in nog veel oudere kunstwerken en waren het gevolg en de uiting van het godsdienstig gevoel der kunstenaars. Door hun geloof geleid en steeds bezield met eerbiedvolle liefde voor de zaken en personen die zij geroepen waren af te beelden, streefden de kunstenaars naar een zeker ideaal dat, voor allen nagenoeg hetzelfde, de uitlegging geeft van de treffende overeenkomst die hunne werken verbindt. Door de wetten der bouwkunst in hunne ontwerpen begrensd, en door de ongeschiktheid der verwen het werken naar het levend model bijna onmogelijk zijnde; schiepen zij zekere sprekende typen, welke met mindere of meerdere gelukkige gevolgen herhaald werden, al naar elks individualiteit en bijzonder talent. De CHRiSTUS-beelden met magere, uitgestrekte ledematen soms onnatuurlijk en overdreven, zijn sprekende typen van smarten en ontberingen. In die tijden toen de lichamelijke en grove kracht zooveel macht bezat kon de God die uit eigen wil zij ne zending van Zaligmaker kwam vervullen niet anders worden voorgesteld dan door een dergelijke type van ootmoed, zelfverloochening en afstand van alle tijdelijk welzijn. Zoo is ook het beeld van de Heilige Maagd steeds een type van zedigheid en vrome gelatenheid. De studie der kleederdrachten bleef bij alle scholen even onbekend, tot zelfs na de veertiende eeuw. Eenige zinnebeelden en attributen, soms geheel idealistisch, soms ook aan het werkelijke leven ontleend, waren voldoende om de personen te doen kennen. Zoo werd de ziel, die tot God terugkeert, steeds door een klein kind dat een engel naar omhoog draagt, voorgesteld. Een gouden krans, van licht en heerlijkheid omgeeft altijd het hoofd der Heiligen en nimmer van andere personen, en de driekroon der Pausen, als de glorierijkste van allen, wordt door God den Vader gedragen.

Volgens bijna alle nieuwere schrijvers hebben onze oude schilders de ingevingen gevolgd der Keulsche school. Wij zullen deze meening niet tegenspreken, hoewel de overeenkomsten op welke zij berust, misschien veel meer op de eenzelvigheid van de grondgedachte en van de aangenomen typen berusten. Om een algemeenen vooruitgang met zekerheid te kunnen volgen en aanwijzen, zou men vooral, wanneer men slechts eenige afzonderlijke kunstwerken tot zijne beschikking heeft, de hoedanigheden welke uit het individueel talent van den kunstenaar voortspruiten moeten kunnen afzonderen van die, welke werkelijk het gevolg zijn eener vooruitgaande beweging. Deze afzondering is zeer moeielijk te maken en wij zullen ons bij eenige algemeene opmerkingen bepalen. De vergulde gronden, vlak of gegaufreerd, met banden of met bloemen versierd, welke wij in de schilderij van Utrecht en van Brugge hebben teruggevonden, zijn op de paneelen van Broederlain niet aanwezig. Het vervangen van die vlakke achtergronden, die de muurschilderingen en de mozaïeken herinneren, door een landschap met zijne diepten en vergezichten bewijst, dat bij den schilder het begrip van de schilderij was ontstaan en dat zich ontheven gevoelende van de eischen der architektuur, hij er naar streefde zijn kunstwerk zoo volledig mogelijk te doen zijn. Dit was reeds een vooruitgang. Wat de Samenstelling betreft, hoewel verschillende onderwerpen zich in hetzelfde tafereel bevinden, zijn zij genoeg gescheiden, om elkander niet te schaden, en Broederlain is hiermede niet achterlijker dan zooveel anderen die lang na hem zijn gekomen. Onze drie schilderijen staan ook wat teekening en modelé betreft hooger dan alle muurschilderingen en de schilders van banieren, nu historie-schilders geworden zijnde, laten de zedige schilders-metselaars verre achter zich.

De andere hoedanigheden der besproken schilderijen hebben een meer eigendommelijk karakter. De gelukkige schikking der kleuren en de groote kracht van toon in de draperien, de zorg-

volle behandeling van de rijke zijden en goudlakensche stoffen, maar vooral eene neiging tot réalisme doen reeds den stijl der Nederlandsche scholen vooruit kennen. Broedeelain en ook de maker van de schilderij van Brugge, schijnen als het ware in tweestrijd te hebben gestaan tusschen zekere ingevingen, die zij misschien aan de Rhijnlandsehe meesters te danken hadden en de lust om de natuur na te bootsen. De bevallige vrouwengestalten zijn het gevolg dezer herinneringen, terwijl de mannenbeelden, in zekere opzichten minder gelukkig, het bewijs geven dat de schilder zich van de aangenomen typen trachtte los te maken om zooveel mogelijk de waarheid naderbij te komen. Deze verschillende hoedanigheden zijn allermeest op te merken in het schoone dyptiek, waarvan eene gravure hierbij gaat en dat zich op het museum te Antwerpen bevindt. De koppen der twee schenkers, op het linkerpaneel, zijn klaarblijkelijk portretten en de schilder de natuur tot model hebbende, heeft haar even zorgvol als trouw weergegeven. Het modelé, de kracht van toon, de koloriet en de overgang van de verschillende tinten; al deze hoedanigheden welke de Keulsche schilders nimmer hebben bezeten, zijn door den Nederlandschen meester tot zulk een hoogte gevoerd, dat men voor de uitvoering van deze schilderij allicht een minder vroegen datum zou aanwijzen, ware het niet dat het gebruik maken van lijmvenven het begin van de XV^(le eeuw op zijn laatst aanwees. De beredeneerde Catalogus, door de Heeren de Laet, de Burbure, van Lerius en Génard geredigeerd, zegt dat de schilderij van de XiV'^le eeuw dagteekent en waar is het dat het beeldje van het Kind Jesus op het andere paneel, ook de lange handen met dunne vingers, de

magere hoekige armen en het geheele beeld der Heilige Maagd die het Kind een veel te kleine borst aanbiedt, de typen van de I xinquot; en xiv^e eeuw herinneren. De stand van het hoofd van Maria is zeer bevallig, zij slaat de oogen neêr en schijnt hare zedige blikken af te wenden. Mocht het waar zijn dat de vormen en de | stijfheid der bewegingen aan de oude typen verwant zijn, even-! waar is het zeker dat het onderwerp, den schilder misschien opgelegd, niet met meer bescheidenheid en aanvallige kieschheid behandeld kon worden. De achtergronden zijn zeer donker; het haar van den schenker is lang, hoewel afgeknipt op het voorhoofd volgens den smaak dier tijden. Het is een man van bruine gelaatskleur; zijn baard, die zorgvuldig geschoren is, geeft een blaauwachtige tint aan bovenlip en kin. De schenkster, hoogstwaarschijnlijk zijne vrouw, heeft een witte kap op het hoofd. Het lange haar van de H. Maagd valt op de schouders en verdwijnt bijna geheel onder den linnen sluier die het hoofd en den hals bedekt. De kracht van het koloriet verraadt het gebruik van olieverwen in verschillende deelen, terwijl het modelé en de degelijkheid der uitvoering dit schoone schilderstuk doen kennen, als behoorende tot die tijden, toen de Nederlandsche kunst, reeds met kracht en kennis toegerust, slechts een verbetering der stoffelijke middelen behoefde, om eene hoogere vlucht te nemen en voortaan aan de spits der scholen van Noord-Europa te gaan.

Die verbeterde middelen werden weldra der kunst geschonken, ¹ door de Gebr. van Eyck.

C. ED. TAUREL.

Eze beroemde schilderij, berustende in dc quot; S¹ Bavo-kerk te Gent, is wel het bewonderenswaardigste kleinood der oude vlaamsche kunst. Zij wordt gehouden voor het eerste stuk dat met eigenlijk gezegde olieverw geschilderd werd en wel door hen, die deze manier van schilderen uitgevonden of verbeterd hebben. Over deze reeds zoo veel besproken en weêr-sproken meening zullen wij in geen verder onderzoek treden, daar wij ons thans alleen met de beschouwing van het kunstwerk zelf hebben bezig te houden.

Het Lam Gods is een polyptiek i), waarvan dc verdeeling is als volgen zal. Met inbegrip van de buitenste, bestaat het gezamendlijke uit 26 tafereelen, groote en kleine, aan-een-verbonden door éene gedachte, welke het geheele werk beheerscht en zich door de woorden, de Strijdende en de Zegepralende Kerk vertolken laat.

Alvorens wij het stuk in zijne bijzonderheden nader bestudeeren, zal het, gelooven wij, niet overbodig zijn, volgens de bescheiden, welke vóór ons liggen, een chronologiesch overzicht er van te geven. In de eerste plaats deelen wij mede dat het Lam Gods besteld werd aan Hubertus van Evck door Joost Vijd, Heer van Pamela, en zijne vrouw Isabella Borluut, zoo als blijkt uit het volgende, in het lijstwerk der achterzijden van de paneelen 9 en 11, geplaatste opschrift.

Fietor Hubertus e Eyck, major quo nemo repcrtus.

Incepit pondus, quod Joannes arte secundus Frater perfcctus Judoci Vyd prece fretus.

VersV seXta Mal Vos CoLLoCat aCta tVerl.

{De schilder Hubertus van Eyck, wiens meerdere niet gevonden is, heeft dit werk begonnen dat Jan, de tweede broeder, op aanzoek van Joost Vijd, door zijne kunst heeft voltooid. Dit vers leert U dat dit werk den ö¹'quot; Mei openbaar werd vertoond).

Ziehier eene andere vertaling, welke door sommige schrijvers wordt opgegeven. — De schilder Hubertus van Eyck, die door niemand over troff en is, heeft het begonnen. Zijn broeder Jan, in de kunst zijn mindere, heeft het op verzoek van Joost Vijd afgemaakt. Het vers (chronicon), 6 Mei, ivijst U aan, wanneer dit is geschied.

^Chronologisch Pverzicht van het LAM GfODS der Gebr. VAN EYCK.

1432 De Schilderij is voltooid. Deze datum wordt door het 4^lle vers van het opschrift opgegeven. Men heeft gezegd, dat zij in 1420 besteld zou gewerden zijn —• dit is echter niets dan eene veronderstelling, welke op geen enkel bewezen feit berust.

De Schilderij wordt hersteld door Lancelot Blond eel,

schilder en Jan Schoreel, kanonik van Utrecht.

Philips II, vergeefsche pogingen gedaan hebbende om de schilderij te verkrijgen, belast Michiel Cocxie met het maken cener kopij.

De kanoniken van S¹ Bavo te Gent het plunderen der kerk door partijgangers vreezende, dragen het Lam Gods naar de nieuwe vesting over.

Waarschijnlijke datum der wederplaatsing van de schilderij. De opperhoofden der Calvinisten laten de schilderij naar het raadhuis overbrengen met de bedoeling die aan de Koningin van Engeland te geven. Joost Triest, heer van Lovendeghem, laat zijne rechten op het stuk gelden. Zijne zaak wordt gewonnen. Het Lam Gods blijft tot 1584 op het raadhuis.

1584 Het wordt op zijne plaats teruggebracht.

1641 Brand in het dak der kerk. De schilderij wordt naar eene veilige plaats gebracht.

1662 Zij wordt door den schilder Anton van den Heuvel schoon gemaakt.

1781 Afneming der twee paneelen 5 en 6. Adam en Eva voorstellende. (Sommige schrijvers vermeenen, dat al de losse of beweegbare paneelen afgenomen werden. Dit is niet te gelooven, tenzij men veronderstelle dat het geschied zou zijn om die twee paneelen niet van de andere gedeelten der zijstukken te scheiden.)

i794 Afneming der midden-paneelen door fransche kommissarissen. De andere paneelen blijven te Gent en worden in een veilig oord gebracht.

1799 De afgenomen paneelen worden te Parijs in de groote galerij van den Louvre ten toon gesteld.

1815 De afgenomen paneelen komen in het land terug.

1816 Zij worden weer geplaatst, maar alleen, zonder de sedert

1794 in bewaring zijnde zijstukken. Bij die gelegenheid werd door de regeering van Oost-Vlaanderen het volgende merkwaardige besluit genomen. — „De toegestane teruggaven .... zullen geschieden onder uitdrukkelijke voorwaarde, dat de teruggegeven schilderijen nimmer, zonder toestemming der regering mogen vervreemd worden.quot;

1826 Nog diingender verslag van dezelfde kommissie.

1828 Nieuw verslag waarin de vrees voor het binnen kort verloren gaan der paneelen wordt uitgedrukt.

1828 Den 28^ston April gaat de restaurateur eindelijk aan het werk. Den 28^stcn Juni is het werk voltooid. Lorent brengt 55 dagen werk A 15 fr., dat is 825 fr. in rekening. De paneelen van Adam en Eva zijn in de restauratie niet begrepen.

1834 Men maakt den droevigen staat bekend, waarin zich de paneelen van Adam en Eva bevinden; sedert 1781 zijn zij op de zolders der kerk geworpen. Volkomen zwijgen van den kerkenraad.

1858 De kommissie voor schoone kunsten doet eenige sporen

iSi6 De op het altaar niet weêr geplaatste beweegbare paneelen worden aan den Heer L. J. Nieuwenhuys, kunstkooper te Brussel, verkocht voor 4000 gulden. Dit geschiedde onder het tijdelijk beheer van den Vikaris Generaal Le Surre. — De Heer Nieuwenhuys verkoopt die losse paneelen aan den Heer Sally voor 80,000 rl 100,000 fr. De Koning van Pruisen koopt die op zijne beurt voor 400,000 fr.

1822 Brand in het dak der kerk. Het Lam Gods wordt met veel moeite onder een regen van vonken en druppels gesmolten lood gered. De paneelen worden beschadigd.

1822 De kanoniken laten den restaurateur Lorent vragen, wat de kosten zouden zijn voor het herstellen van de geheele schilderij. Hij vraagt 1000 fr. Deze prijs wordt te hoog bevonden en de restauratie uitgesteld.

1826 Verslag van den Heer De Bast, aan de kommissie voor het behoud der kunstwerken, waarin de jammerlijke toestand, waarin het Lam Gods zich bevindt, beschreven wordt. Hij heeft als proefneming het paneel, de H. Maagd voorstellende, door Lorent laten herstellen, die dit werk met veel kennis en zorg volbracht heeft in een aan de kerk grenzend lokaal, voor 120 fr.; rekenende 15 fr. per dag. Bij het besluit doet de verslaggever uitkomen, dat de verantwoordelijkheid van al hetgeen verder aan de kostbare schilderij kan overkomen, op de kommissie neêr-komt. 300 gulden schijnen hem voor de restauratie genoegzaam te zijn.

van bederf opmerken, welke zich op de paneelen ver-toonen. De kerkenraad antwoordt dat er geen dringende haast bestaat.

1858 De kerkenraad kondigt evenwel aan, dat hij de paneelen en eenige andere schilderijen zal laten herstellen, hetgeen gedaan werd, wij weten niet door wien, en zonder toezicht van hoogerhand maar toch tot algemeene bevrediging. 1861 De kerkenraad staat de paneelen Adam en Eva, die sedert dien tijd op het koninklijk Museum van Brusfel berusten, aan de belgische Regering af. Kosteloos worden aan de hoofdkerk van Gent de zes paneelen door Michiel Cocxie nageschilderd, door de regering afgegeven, als ook eene kopij der paneelen Adam en Eva, met de door den kerkenraad aangewezen wijzigingen 1).

Hier eindigt het rampspoeden-verhaal van deze beroemde schilderij, die, zoo wij hopen, thans buiten bereik van nieuwe gevaren berust, tot den dag waarop weer nieuwe restaureeringen noodig zullen worden, „pour réparer des ans l'irréparable outrage.quot;

Het valt niet te ontkennen, dat het Lam Gods, gelijk het heden is, een wonderlijk samenstel vormt, zeer verschillend van

1) Deze kopijen zijn met veel talent door :len Gentschen kunstschilder, den Heer Lagye, vervaardigd. De door den kerkeraad van S' Eavo opgegeven wijzigingen hadden ten doel, het al te sterke réalisme te verzachten, dat de voorstellingen van ons eerst ouderenpaar, wel is waar tot meesterstukken verheft, maar hunne tegenwoordigheid in een kerk, niet geheel onwraakbaar doet zijn. Door beestenvellen is dit gebrek verholpen. De origi-neelen zijn ouveranderd gebleven.

hetgeen het was toen het op den 6^lt;len Mei 1432, schitterend verscheen voor het opgetogen gezicht der Gentsche bevolking.

De tegenwoordige paneelen 5 en 6 zijn van Lagve; de paneelen 7, 8, 9, 10, 11 en 12 zijn van Michiel Cocxie; ons blijven slechts de door Lancelot IJlondeel, van den Heuvel, (mag men de stukken wel gelooven, die opgeven dat v. d, H. niets gedaan heeft dan schoonmaken ?) Lorenï en een onbekenden meester gerestaureerde paneelen 1, 2, 3 en 4. En dan is het nog bezwaarlijk aantenemen dat het kunstwerk der van Eycken van 1530 tot 1822. dat is gedurende een tijdruimte van drie honderd jaren, gebleven is, zonder eenige restauratie te ondergaan.

Hoe het ook zij, het ontwerp, de gedachte der kunstenaars is in hare volkomenheid gebleven en de eenheid van het geheel heeft niet geleden door al die tegenspoeden, waarvan men thans de opsomming heeft gelezen, die, hoewel zeker nog onvolledig, reeds treurig genoeg mag heeten, wanneer men daarbij bedenkt, dat zes paneelen voor immer voor ons verloren zijn. De hierover door ons ingewonnen inlichtingen veroorlooven ons te getuigen dat door de Belgische Regeering schitterende aanbiedingen voor den wederinkoop dezer paneelen aan Pruisen gedaan werden die echter, gelijk te verwachten was, zonder eenig gevolg gebleven zijn.

Wanneer de beweegbare paneelen of luiken gesloten zijn, hebben de r2 voorstellingen de Sybillen en de Profeten van Christus geboorte en van Maria Boodschap tot onderwerp 1). Links ziet men den Engel Gabriël, rijk en prachtig omhuld dooreen wijd kleed, sierlijk van vorm en teekening. Rechts de knielende Maagd, de duif boven het hoofd, met eene uitdrukking van ootmoed en berusting, zich keerende naar de stem die tot haar komt. De profeten Zacharias en Micha komen ten halven lijve in de halfronden boven den Engel Gabriël en Maria, voor. Twee Sybillen vullen de omslotene ruimten boven de twee aangrenzende paneelen. De voorstellingen dezer twee paneelen hebben eigenlijk geen onderwerp en getuigen, naar onze meening, van zekere zwakheid in de algemeene opvatting. De eene vertoont inderdaad een gothisch waschvertrek met kookketel en linnengoed. Het grenst aan dat der H. Maagd; sommige schrijvers habben daarin eene zinspeling op de zuiverheid willen zien. Wij kunnen er niets anders in zien dan eene voorstelling, geheel buiten de oorspronkelijke opvatting van den kunstenaar vallende, evenzeer als die van het aan den Engel Gabriül aansluitend paneel. Daarop toch vindt men, gezien dooide opening van een dubbel boogvenster, eenige gevels van huizen en de torenspits eener kerk. Dit moet, naar men zegt, het toenmalige uitzicht wezen van het schildervertrek des kunstenaars. In deze veronderstelling ligt niets onwaarschijnlijks; echter is het niets meer dan een onderdeel van weinig aanbelang.

De vier onderste paneelen stellen den schenker, Joost Vijd, geknield voor. Kalm en zacht, maar misvormd door den ouderdom zijn de gelaatstrekken van dezen persoon. Hij is gekleed ia een wijden met bont omzoomden rok, waarvan de rand tot bijna aan de knieën reikt, Joost Vijd ligt geknield voor het beeld van Joannes den Dooper, dat het volgende paneel vult; de Heilige draagt het Lam en is gedekt door een mantel, sierlijk gedrapeerd.

Op de daar tegenover geplaatste zijde ziet men Elisabeth Borluut, de vrouw van Joost Vijd. De uitdrukking van haar gelaat heeft iets mannelijks en mist alle bekoorlijkheid. Elisabeth knielt voor het beeld van Joannes den Evangelist. Het is niet overtollig hier aan te stippen, dat de hoofdkerk van Gent onder de aanroeping der twee Heilige Joannessen geplaatst is.

Al de buitenbladen van dit altaarstuk zijn zoogenaamde graauwtjes. De verwen zijn er dun en zuiver opgebracht; alles is keurig, fijn en sierlijk van teekening. Nergens is iets losgelaten alles tot zelfs het geringste onderdeel is zonder zoeken naa¹kontrasten of tegenstellingen behandeld. Het zou eentoonig kunnen zijn, indien het buitengewoon karakter van waarheid, dat het geheel bezielt, het niet zoo aantrekkelijk en van blijvende aanlokkelijkheid maakte.

Wij moeten hier doen opmerken, dat geen dezer buiten-paneelen het werk der Gebroeders van Eyck is, daar zij de achterkanten zijn der aan Pruisen behoorende bladen en daar de origineelen van het waschvertrek en van het gezicht op de stad Gent, op het museum te Brussel berusten. Men moet evenwel aannemen, dat Michiel Cocxie bij het kopiëren dezer buitenbladen, niet alleen het karakter, maar ook in zekere mate de wijze van doen der van Eycken, met naauwgezetheid nagebootst heeft.

Openen wij nu de beweegbare bladen. Het is dadelijk en voor alles de Aanbidding van het Lam; beter gezegd, van den Zaligmaker, wiens apocalyptisch zinnebeeld het Lam is.

Midden op de schilderij staat een altaar, waarop zich een Lam met nimbus bevindt, staande voor den kelk, die zijn bloed ontvangt. Rondom hot altaar ziet men de werktuigen van 's Heeren lijden, door Engelen gedragen. Twee aanbiddende Engelen, rechts en links van het altaar geknield, slingeren de wierookvaten. Op het altaar zelf leest men de spreuk: He cc Agnes Dei qui tollis pcccata mundi. Deze geheele groep staat op den tweeden grond.

De handeling valt in een van rotsen en bosschaadjes doorsneden landschap voor. Tegen de lucht komen de omtrekken van talrijke kerktorens uit.

Vier groote groepeeringen vormen de voornaamste onderwerpen der ordonnantie. Twee zijn op den eersten grond, rechts en links, geplaatst. De twee anderen vullen den tweeden grond. De eerste, ter linker hand, bestaat uit de Profeten, gevolgd door een menigte mannen van allerlei slag; rechts zijn de Apostelen en achter hen de Vorsten der Kerk. De groepen van den achtergrond zijn, rechts de Martelaressen, links de Martelaren, deze twee groepen treden voorwaarts met zegepalmen in de hand. Op den voorgrond staat, tusschen de twee hoofdgroepen, de Fontein van het leven; zijnde een achtzijdig bekken, uit welks midden zich een soort van kruis verheft, waarvan het boveneinde een Engel met gevouwen vleugelen vertoont.

De zijpaneelen zijn het vervolg der door den ontwerper uitgedrukte gedachte. Het eerste paneel aan de rechterzijde stelt de rij der kerkelijke strijders van het Lam voor; het zijn de Heilige Kluizenaars, allen oud en min of meer gebrekkig. Het oord waaruit zij komen, duidt genoegzaam hun afgetrokken en bespiegelend leven, te midden van rotsen en bosschen, aan. Deze optocht wordt door twee lieftallige figuren besloten; deze twee figuren die gelijk een zonnestraal den donkeren en stroeven groep ophelderen, zijn de beelden van Magdalena en Maria van Egypte, die de wereld voor de woestijn verlieten.

Aan de andere zijde van het L a m staan de Ridders en de Rechters, prachtig uitgedost en te paard. Volgens de overlevering zouden tusschen deze strijders voor de zaak van Christus en tusschen deze door den kunstenaar met zekere voorliefde in de détails behandelde beelden, de portretten van Godfried van Bouillon, van de broeders van Eyck en van eenige historische

3

personen te vinden zijn. Waarschijnlijk is dit wel; men kan echter hieromtrent niet verder komen dan tot enkele veronderstellingen.

De drie paneelen hoven het Lam zijn met recht wonderbare meesterstukken te noemen.In het midden, God de Vader; vorstelijk beeld van bovenmenschelijke waardigheid; dragende een rooden mantel met edelgesteenten bezaaid. Aan zijne rechterzijde de H. Maagd met paarlen, leliön en rozen gekroond, lezende in een boek, dat zij in handen heeft. Onbeschrijfelijk schoon is de uitdrukking van deze figuur. Aan de andere zijde Joannes de Dooper, met opgeheven vinger den Christus aanwijzende, en, gelijk de twee vorigen, zittende cn gehuld in een prachtigen mantel, waaronder het kleed van beestenvel gezien wordt. Vele spreuken zijn op de achtergronden, langs het lijstwerk geschilderd.

Geen pen is bij machte den indrukwekkenden luister dezer paneelen te beschrijven. De fiinheid, het afgewerkte, het onderdeel zoowel als het geheel, de teekening zoowel als het koloriet, de goed gevoelde standen, de uitdrukking der gelaatstrekken en ook de alles bezielende geest — alles in één woord is tot zulk een toppunt van genie en macht opgevoerd, dat geheel de wereld, de wereld van verstand en beschaving, sedert vier eeuwen met alle recht volhoudt, dat het werk der van F.vckkn het meesterstuk, niet alleen van de oude Vlaamsche, maar van de kunst in het algemeen is. Deze zienswijze is onveranderd gebleven, en niemand zal zich, bij het beschouwen van dit heerlijke voortbrengsel van 's menschen genie, hierover kunnen verwonderen.

En toch is er, volgens ons en volgens sommige schrijvers, aan wier zijde wij ons gaarne scharen, een duistere plek, ja, een vlek aan het L a m G o d s. Die vlek zijn de heelden van Adam en Eva.

Zij zijn geplaatst vlak bij de zingende Engelen, die zich naast Joannes den Dooper en de H. Maagd bevinden en die wij bijna zouden vergeten te melden, hoewel hunne tegenwoordigheid eene toch zoo behaaglijke verscheidenheid aanbrengt. Maar wat doen onze eerste voorouders, wier zelfstandigheid in vleesch en been niet noodig was te bewijzen en die, des noods, door eene goed bedachte allegorie vervangen had kunnen worden, daar, in hunne stuitende en onsierlijke naakheid? Adam heeft het uiterlijke van een boschmensch, en bezit geenszins die schoonheid, hem in het boek Genesis toegekend. Zijn lichaam, hoewel heerlijk van schildering, heeft iets dierlijks, dat teiugstoot. Eva is nog leelijker; men zou bijna denken aan eene zinnelijke en onteerde vrouw, zonder eene dier schoonheden, welke onze eerste moeder geschonken waien. Deze twee scheppingen, die, wat de uitvoering betreft, intusschen meesterstukken zijn, verwekken afkeer bij elk fijn gevoelig gemoed.

Wie weet? wanneer de geschiedenis hare sluiers liet vallen en ons datgene liet zien, wat waarlijk geschied is, wie weet, ol men dan niet vernemen zou dat eene verruiling heeft plaats gehad, ter vervanging van oorspronkelijke paneelen, van geheel anderen aard dan die, welke wij thans voor oogeu hebben. Hoe kan men in waarheid aannemen dat de ontwerper, of de ontwerpers van dat aanbiddelijk zuiver Maagdenbeeld, — van dien zoo hemelschen ganuièl, van dien Eeuwigen Vader zoo eerwaardig en verheven, van die Maria met het boek, wier gelaat zoo zacht en zuiver, als eene kinderziel is, van die hemelsche rij, bezield door al wat op aarde en in den hemel heilig, zuiver en schoon is; hoe kan men gelooven dat de scheppers van al die glorie en vlekkeloozen luister, van die iegio's heilige mannen en vrouwen, van gansch een wereld van zuiverheid en onbevlekte schoonheid, waarin 's menschen hart en geest God naderbij komen ; hoe kan men in waarheid aannemen, dat het verstand der Gebroeders van Eyck genoeg verbijsterd zou geweest zijn om, te midden van zoo veel schoons, twee beelden te plaatsen, wier enkele uitdrukking reeds een walgelijke onkieschheid is?

Dit is altijd onze zienswijze geweest en al wat er ook gezegd mocht zijn om deze twee bladen te rechivaardigen, heeft ons nooit kunnen voldoen. Men heeft gesproken van kontrasten, van tegenstellingen, hoewel die zeker niet in het genie der van Eycken bestonden, en evenmin in de taak die zij zich hadden gesteld. Men heeft voorgegeven, dat men er de bewerking van Hubertus in erkende, later die van Jan ; men heeft gesproken van den invloed der Italiaansche kunst en van vele andere zaken nog, maar niets van dat alles heeft eene overtuiging kunnen doen wankelen, ons door de logika opgelegd. Tot staving onzer meening knnncn wij, wel is waar, niets anders bijbrengen, maar onze tegenstanders wat voeren die aan ?

Niets dan het opschrift alleen leert ons dat dit alles het werk der gebroeders van Eijck is. Eenige ten raadhuize van Gent berustende rekeningen hadden wellicht, bij afwezigheid eener zoo stellige aanwijzing, ons eenige ophelderingen kunnen geven. Hoe dit ook zij, nimmer is het auteurschap van het Lam Gods in twijtel getrokken, en het blijft, dank zij zijne groote uitnemendheid en den naam zijner vervaardigers, het ware uitgangspunt van de Vlaamsche kunst bij hare wedergeboorte.

Veel is er over het Lam Gods en over de Gebroeders van Eyck geschreven. Al kunnen wij alle uiteenloopende meeningen, waartoe de schilderij aanleiding heeft gegeven, hier niet opsommen, toch kunnen wij den lezer verwijzen naar eenige werken waarin alles, wat men over Hubertus en Jan van Eyck weet, in den laatsten tijd is bijeengebracht. Deze boeken zijn:

Crowe et Cavalcaselle. Les anciens peintres flamands, Bruxelles. JIcnssner, 1861.

Documents authentiques relatifs aux frères Van Eyck ctc. par Alexandre Pinchart. Bruxelles. Heussner. 1863.

Notes sur Jean Van Eyck par J. Weak. Bruges. i86r.

ADOLPHE SIRET (Vert. C. Ed. TAUREL.)

An van Eyck, de jongste der twee broeders, werd in het jaar 1386 te Maes-Eyck, een dorp niet verre van Maastricht, aan den rechteroever der Maas gelegen, geboren. De juiste datum der geboorte van Huibert, den oudsten broeder, is niet met zekerheid op te geven. Men veronderstelt dat hij veel jaren ouder moet zijn geweest dan zijn broeder; sommige schrijvers spreken van een twintigtal jaren; zeker is het dat de eerbied, welke Jan hem heeft toegedragen, en die, gelijk uit vele opschriften hunner schilderijen blijkt, 'meer dan gewone broederlijke genegenheid was, doet denken, dat Huibert voor Jan niet alleen een oudere broeder, maar ook een leidsman en zijn leermeester in de kunst is geweest.

De naam van hun vader is onbekend; van Evck schijnt, gelijk toenmaals veel gedaan werd, aan den naam hunner geboorteplaats ontleend te zijn. Wat was hun vader, welk bedrijf oefende hij uit? Hoe kwam dat gezin aan zooveel smaak, aan zooveel liefde voor de kunst? Want men moet weten, dat ook hunne zuster Margareta haar leven aan de schilderkunst toewijdde. In het werk van den Heer Louis Blanc wordt gezegd, dat de vader van het begaafde drietal misschien paneelenversierder was of tot de beroemde prentenmakers van dien tijd behoorde. Het is mogelijk; niets bewijst ons het tegendeel; en zeker zou zulk eene vroege omgeving van kunstwerken, hoe onvolledig ook, de zoo uitkomende voorliefde der kinderen voor de kunst iets begrijpelijker doen zijn; hoewel de oorsprong van zulke talenten hooger moet gezocht worden dan in het toevallige bedrijf der ouders.

Van Mander, Vasari en andere schrijvers kennen aan Jan de uitvinding der olieverf toe. Latere schrijvers zijn, hoewel meerdere eeuwen aan die meening recht hadden gegeven, daarop teruggekomen, en willen de eer dier uitvinding aan Huibert, den oudsten broeder, toeschrijven; ook hieromtrent verdedigt elke schrijver zijne veronderstelling, haalt eenige opschriften tot bewijzen aan, zonder dat evenwel iets met zekerheid bewezen wordt.

Ook moet er misschien meer van verbetering dan wel van uitvinding gesproken worden, want reeds veel vroeger was het gebruik van olie bij het maken van verwen bekend. Men gebruikte echter ontoebereide lijnolie, zoodat de schilder die geen tweede laag verf kon aanbrengen zoolang de eerste niet droog was, zich verplicht zag zijn werk soms dagen lang te staken en het nog onvoltooide stuk aan de warmte der zonnestralen bloot te stellen, die er soms scheuren in maakte, voor dat de verf tot hardheid was gekomen.

Al deze bezwaren hadden de olieverf in onbruik doen geraken. Men mengde de verwen aan met gom, voor sommige met welke niet met gom aangemengd konden worden, gebruikte men eiwit; maar ook deze bereiding was zeer onvoldoende, leverde voor den gebruiker veel bezwaren en gaf slechts bleeke en flaauwe kleuren. Geen wonder dus dat overal gezocht werd naar een betere manier van doen en dat menig kunstenaar bij het zien van zijn gebersten paneel of bij het vergelijken zijner bleekkleurige schilderij bij de schitterende glasschilderingen der kerken verlangend uit/v;; naar betere en geriefelijker middelen. Aan de gebroeders van Kvck. was het beschoren hier aan te voldoen en de kunstwereld eene nieuwe wijze van handelen te schenken, beantwoordeu'.■ 1 1 (/■ 1 *gt;chen der kunst. Zonder nu te vragen hoe groot hel j/ aandeel van elk der broeders moet zijn en ook zonder te w lllen bepalen in hoeverre hunne wijzigingen, verbeteringen of wel uitvinding mogen heeten, is het zeker dat de gebroeders van Eyck, dank zij hunnen navorschingen en wetenschappelijke kennis, de middelen hebben aangewezen, welke wij nog gebruiken, en dat zij door hun talent die nieuwe middelen zoo hebben weten te gebruiken, dat de wereld na vier eeuwen recht doet, hunne namen te loven en in eere te houden; daarom aarzelen wij niet te zeggen, dat zij te samen gewerkt, samen gezocht en ook samen gevonden hebben, en dat verbeteringen van dien aard, ook in hunne gevolgen zoo belangrijk, wel onder de uitvindingen mogen gerangschikt worden.

Zij hadden reeds lang hunne geboorteplaats voor de rijke en prachtige handelstad Brugge ve.laten en hadden zich daar neiïr gezet. Volgens de gewoonte en zeden van die tijden deelden zij hun geheim aan niemand meê. Van tijd tot tijd kwamen uit hun werkplaats stukken te voorschijn, waarvan de schitterende en krachtige kleuren, welke zich zoo meesterlijk lieten behandelen, de aandacht en verwondering van alle kenners en liefhebbers tot zich trokken. Kunstkoopers uit alle oorden, sommige door Vorsten afgezonden, kwamen hen bezoeken en bestellingen brengen; tot in Italië drong de vermaardheid hunner werken door, zoodat een siciliaansch schilder, Antonkllo van Messina, de reis naar Brugge ondernam, om het geheim der nieuwe schilderkunst te leeren 1 gt; nen.

Daar ontvingen zij, volgens zekere opgaven, omtrent 1420, van den rijken Gentschen edelman de bestelling van het groote altaarstuk, dat hierboven beschreven is. Huibert, de oudste broedei, kwam toen te Gent, maar mocht het grootsche werk niet voltooyen; hij stierf den 18¹¹ September 1426 en werd op verlangen van den edelen Heer in de kapel begraven, die zijn werk eenmaal zou versieren. Kort daarop ontsliep ook de zachtzinnige Margareta en ging rusten naast haren oudsten broeder.

Jan werd met het afmaken dat, gelijk wij gezien hebben, hem nog een zestal jaren bezig hield, belast. Hij werkte echter niet al dien tijd aan de groote schilderij, daar hij op last van Philtppus den Goede een reis naar Portugal maakte om het portret van Prinses Elisaiseth, wier hand deze gevraagd had, te maken. Hij bleef omtrent een jaar weg, bezocht ook' Spanje en keerde omtrent Kersttijd van 1429 in Brugge terug. De Hertog van Bourgondie schijnt niet alleen zijn talent te hebben vereerd, maar hem ook vriendschap en vertrouwen te hebben geschonken; hij begiftigde hem met eene jaarwedde, belastte hem in 1436 met zekere geheime zending in het buitenland en deed hem verscheidene geschenken; onder andere, bij de geboorte van een kind, schonk de Hertog hem zes zilveren koppen, wegende twaalf mark.

Na het Lam Gods moeten wij als het voornaamste werk dat Jan, zondei medewerking van zijn broeder, ten uitvoer bracht, de overwinningen der Nieuwe AVet op de Wet van Mozes noemen; deze groote schilderij berust in het Museum te Madrid. Een Christushoofd, te Brugge aanwezig, het jaarmerk 1420 en het gewone opschrift ALS IKH KAN dragende, moet, als zij werkelijk van hem is, door Jan uitgevoerd zijn, terwijl de oudste de groote polyptiek van S' Bavo begon, of zich daartoe voorbereidde. Hij was toenmaals al de moeielijkheden zijner kunst nog niet te boven gekomen, zoo als eenige andere stukken van omtrent diezelfde jaren bewijzen. De jonge kunstenaar, die zich hoe langer hoe meer op het bestudeeren der natuur, waartoe zijn aangeboren smaak hem leidde en dat door zijne nieuwe manier van doen voortaan mogelijk was geworden, toelegde, was nog niet geheel vrij van de wel wat stijve vormen eener verouderde opvatting, welke hij minder goed dan Huibert wist te vertolken. Zijne figuren hebben nog eenige stijfheid zonder de prachtvolle waardigheid te bezitten der beelden van de bovenste paneelen van het Lam Gods, welke aan den oudsten broeder worden toegeschreven. Hij vertoont zich eerst later in al zijn grootheid, nadat hij de natuur niet alleen tot richtsnoer zijner verbeelding, maar ook tot voorbeeld bij de uitvoering had genomen; dan eerst verkrijgen zijne figuren een karakter van waarheid, dat terug te vinden is in de uitdrukking der gelaatstrekken, in de standen en bewegingen; hij heeft alles bestudeerd, alles begrepen en alles met liefdevolle zorg teruggegeven, de draperiön en het bijwerk, alles is tot in de geringste deelen afgewerkt; de vergulde gronden en de opschriften maken dan plaats voor rijke landschappen met altijd helderen hemel, steeds groene boomen en met bloemen versierde grasvelden. Andere keeren plaatst hij zijne personen in gothische of romaansche gebouwen met hunne gewelven, bogen en geschilderde glasruiten. Die liefde voor de waarheid, dat ontzag voor de natuur zoo als zij is, hebben hem wel eens in een realisme doen vervallen, dat niet ten onrechte aan sommige figuren, waarin de schilder zonder streven naar veredeling, ook de gebreken zijner modellen heeft nagebootst, verweten wordt. Maar al heeft hij soms werkelijk de onvolmaaktheden van eenige minder gelukkig gekozen modellen teruggegeven, nimmer toch heeft hij die anders dan met de zachtste en vroomste deugd bezield. Al zijne figuren zijn waar, zonder ooit de leelijkheid der ondeugd te bezitten; moet het lichaam de geïdealiseerde schoonheid missen; het hart toch is zuiver en zedig en de geest, die het doet handelen, is ernstig en welwillend.

Keeren wij tot zijne voornaamste schilderijen terug. Te Londen bevindt zich een stuk van 1433; het is een mansportret met een tulband op het hoofd; een ander, van het volgende jaar gedag-teekend, berust in dezelfde galerij. Deze stelt een bruiloft voor. Op den eersten grond staat de jonggetrouwde man, de hand aan zijne vrouw gevende met een hond aan zijn voeten. Volgens den Heer Weale is deze gelukkige persoon Arnoulphtn, vennoot van een lakenkoopman te Brugge; het opschrift: Johannes de Eyck fnii hic, en de gelijkenis der jonge vrouw, die volgens denzelfden schrijver zich Jeanne de Chenany noemde, met het te Brugge bestaande portret der echtgenoote van Jan van Eyck hebben wel eens doen denken dat het twee zusters zijn. Men bewondert in deze schilderij de buitengewone zorg, met welke de kunstenaar niet alleen de twee figuren maar ook al het bijwerk heeft geschilderd. De meubelen, de aan den zolder hangende koperen lamp, de leunstoel met besneden houtwerk en roode kussens, het gothisch tapijt naast het bed, de ruiten van het half geopend venster, alles is met zorg gedaan en afgewerkt. Een holle spiegel kaatst de beelden terug van twee voorwaarts komende personen, welke men anders op de schilderij niet zou zien en welke waarschijnlijk Jan van Eygk en zijne vrouw verbeelden, die hunne bloedverwanten of vrienden komen bezoeken. Deze spiegel is omgeven van tien andere kleine tafereelen, ware miniaturen, de volgende oogenblikken uit het leven van Onzen Heer voorstellende: de Olijventuin; het verraad van Judas; Jesusvoor Pil at us; Jesus met roeden gegeeseld; jesus zijn kruis dragende; Jesus gekruisigd; het afnemen van het kruis; de Graflegging; Jesus in de onderwereld en de Opstanding.

De schilderij, waarop de H. Maagd tusschen S' Joris en S¹ Donatus voorkomt, werd door den kanunnik van der Paele besteld, die zelf geknield, op den tweeden grond wordt voorgesteld. Al de beelden van dit belangrijk stuk zijn blijkbaar naar de natuur , geschilderd. De groene draperiön achter Maria met het kind Jesus, de kerk waarin zij geplaatst zijn, de kleederen der figuren, alles is meesterlijk behandeld. Deze schilderij behoort aan het Museum te Brugge. Zij is gedagteekend van het jaar 1436; eene herhaling van hetzelfde onderwerp bevindt zich op het Museum te Antwerpen.

Twee graauwtjes, waarvan een te Gent en een te Brugge berust, stellen de H. Barbara voor. Zij zijn van Op den

tweeden grond staat de in aanbouw zijnde toren, waaraan een menigte arbeiders van allerlei slag werkzaam zijn; de Heilige zelve is zittende voorgesteld bladerende in een open boek dat haar op de knieën ligt; zij heeft een zegepalm in de hand.

Te. Dresden bevindt zich eene H. Maagd tusschen 8»° Ca-tharina en S' Michael; te Berlijn een Christushoofd, in 1438 uitgevoerd.

Het Museum van den Louvre bezit eene schilderij, die den kanselier Rolin voorstelt, knielende voor het Kind Jesus, dat op de knieën zijner Moeder zit. Het landschap dat door de bogen eener gaanderij gezien wordt, is een geheel panorama, met eene rivier, een tuin met gevogelte en eene geheele stad met huizen, kerken en met menschen wier kleedingen nergens verwaarloosd zijn. Over de rivier ligt een brug met een menigte wandelaars, in den tuin ziet men twee paauwen. Het kind is blijkbaar geheel naar de natuur geschilderd en geeft het model, waarvoor een

minder dik en zwaar kind beter had gepast, ongekunsteld terug. De H. Maagd is als het ware gewikkeld in een overwijden rooden met paarlen omzoomden mantel waarop het lange goudgele haar ^ nederhangt; achter haar zweeft een Engel, een sierlijke kroon boven haar hoofd houdende. De kanselier Rolin is naar de mode van dien tijd rijk gekleed.

Eene Maria-Boodschap, die vroeger deel uitmaakte der kostbare galerij door Koning Willem 11 in zijn Paleis te 's Hage bijeengebracht, is thans te S'-Petersburg.

De laatste schilderij door Jan van Eyck ondernomen, maar die de dood hem niet toeliet af te werken, werd door Nicolaas van Maelbeke voor de kerk van S¹ Maarten te Yperen besteld. Het hoofdpaneel stelt Maria en het Kind Jesus voor, door den schenker aangebeden wordende; op de beweegbare zijstukken ziet men Engelen en andere figuren. Dit kunststuk werd vóór zijne voltooying in het koor boven de grafstede van den Proost Nicola as van Maelbeke geplaatst; dit geschiedde in 1445. Volgens zekere

door den Heer L. de Bast aangewezen stukken zou dat jaar ook het sterfjaar van den grooten kunstenaar zijn geweest. Verscheidene andere schrijvers vermeenen dat hij in 1440 gestorven is; de catalogussen der Musea van Brussel en Antwerpen geven dit jaartal ook op, en de Heer Waele, wiens meening als afdoende mag beschouwd worden, zegt dat Jan van Eyck den 9° Juli 1440 te Brugge overleed, en aldaar in de kerk van den H. Doxatianus begraven werd.

Ten slotte moeten wij nog den naam van Lambertus den derden broeder, die niet tot de kunstenaars heeft behoord, opgeven, en melden dat de dochter van Jan van Eyck, I-iennia genaamd, zich na zijn dood in het klooster te Maes-Eyck terugtrok. Zijn weduwe overleefde hem een viertal jaren en zijn leerling Antonello van Messina, aan wien hij de geheimen zijner kunst vertrouwd had, keerde omtrent 1445 ^{liaar z}^ⁿ vaderland terug, en onderwees de nieuwe bewerking aan de schilders der Venetiaansche School.

C. Ed. TAUREL.

naar het altaar, dat vóór het choorhek (of -schot) is opgericht, J eenige Heilige Vrouwen. Het meest naar het midden is Maria gezeten, blootshoofd voorgesteld, met zeer lange haren 4). Zij houdt het Heilig Kind, dat insgelijks van voren gezien wordt, op den schoot 5). Aan hare rechter zijde zit hare moeder Anna, die een opengeslagen boek op de knieën heeft 6), over welks inhoud zij schijnt te mediteeren; want haar bril ligt in het boek. Aan des toeschouwers rechter hand zit de H. Elisabeth 7), verjeugdigd, zoo als met haar wonderdadig moederschap over-een-komt; zij heelt S' Jan aan de borst gehad. Met vuur strekt dit kind de hand naar Jesus uit, en wordt ondersteld te zeggen; Ziedaar het Lam Gods, ziedaar die de zonden der wereld wechneemt!quot; (Joan. I, 29). Dit is eigenlijk het onderwerp, en zoft het onderschrift van deze schilderij kunnen zijn. Als een zinnebeeld van de profetiën, die in Jesus' geboorte en lijden verwerkelijkt werden, zijn er, behalve Anna, nog twee lezende vrouwen 8) op het tafereel, Zij zijn gegroept om Elisabeth en S¹ Jan den Dooper, „de stem des roependen in de woestijn.quot;

In het midden, op een verwijderd plan zijn twee misdienaars voorgesteld, waarvan de eene 9) uit een vaatjen den voor de Heilige (onbloedige) Offerande bestemden wijn in een Miskelk giet, die het andere knaapjen 10) vasthoudt. Achter hen staat een

eenigszins rijk gekleede kleine figuur n), die een stok, getopt met puntige zaag, in de hand houdt. Deze kleine personaadje, wiens gelaat niet gezien wordt, daar hij zich sterk buigt bestiert blijkbaar de overgieting van den wijn.

De figuur, die achter „Moeder Annaquot; staat, zal, ofschoon hij bij den tulband van den Hoogepriester, de handschoenen en den staf des reizigers voegt, Zacharias 12) zijn; aan zijne linker hand (achter Maria) staat Joseph 13). In de diepte der schilderij, houdt zich ter Evangeliezijde van het autaar, een groep van drie personen op, die met elkadr in gesprek zijn. Het is een Hoogepriester, met bruinen baard, in 't grijs gekleed ; een jonge man 14), met roode hoofdkap, die met den linker arm op het autaar leunt, en een andere jonge man, dien men van achter ziet, en die een stok in de hand heeft 15). Aan de andere zijde van het autaar komt, uit de deuropening van het choorschot, een ander Joodsch Priester 16) die een grijzen baard heeft, en een langen lamfer aan zijn tulband of kaproen. Hij onderhoudt zich met een jongen man 17), dien men op den rug ziet.

Voor het autaar, dat tegen het in flamboyanten stijl besneden choorschoc geplaatst is, is een misdienaai 18) bezig de kaarsen op het choorhek te ontsteken. Hij begint van de linker hand; hij heeft er twee aangestoken: het getal der kaarsen is negen.

Op het autaar staat een vergulde groep: voorstellende, Abraham, die zijn zoon Isaac opoffert. De oude kataloog van het Trippenhuis-muzeüm (1870, bl. 192) meende, ten onrechte, hier „Johannesquot; (den Dooper) te herkennen. Blijkbaar zinspeelt deze groep op het offer van den Isaac des Nieuwen Verbonds, en zoo worden we er toegebracht, in de verklaring, welke de Heeren van Nijmegen, Muvs en van Leen van het schilderstuk gegeven hebben, meer waarheid te herkennen, dan bij eene oppervlakkige beschouwing in 't oog valt, en meer dan zij waarschijnlijk, zelve, geweten hebben.

Het geheele stuk is blijkbaar allegoriesch. Men bereidt zich niet vóór de Mis aan dit autaar te gaan doen, al worden de kaarsen ontstoken. Er is geen plaats voor den kelk. De groep van Abraham en Isaac (de Voorspelling van het Offer) neemt die in. Aan weêrskanten van dien groep staat een fraaye, aan blaker en voet getinneerde, kandelaar, waarop een gele waskaars, als op Goeden Vrijdag. Twee Mreliëfs in het choorschot, boven het autaar, stellen Adam en Eva voor, van de verboden vrucht etend, en gejaagd uit het Paradijs.

De choorzuilen der kerk zijn van licht rood marmer. Hare kapiteelen zijn vaasvormig, van glad geel koper en zonder eenig

11) De muts is donkerrood, het kleed met wijde mouwen licht lakkleu-rij?, het onderkleed is zwart, met fijne gele strepen, de gestrikte eeinture wit.

12) Grijze baard, loodkleurige handschoenen, bruine, met rood gevoerde mantel, donker onderkleed, met gele of gouden strepen.

13) Blaauw-zwart kleed, roode mantel; een zwarte kaproen met lamfer ligt hem op den schouder, naar de mode der XVe eeuw (Viollet-le-Duc, t. a. p., bl. 140). v

14) Hij heeft zeer lang en dik haar; hij is gekleed in 't donkerblaauw, heeft een witten mantel om, met rood afgezet en zwarte schoenen aan.

15) Over zijn donker onderkleed draagt hij een zwarten surkoet of korten tabbaart, met gouden of gele strepen en een lichtbruine pelskraag. De sjaal, die hem voor gordel dient, is licht groen. Hij heeft grijze hozen aan en geen schoenen (op zijn italiaansch).

16) Hij draagt een grijs onderkleed, in welks boorden roode lijntjens de schriftuur-charakters schijnen aan te duiden, waarmede de joodsche wetgeleerden hunne mantels omzoomden.

17) Gekleed in een goudlakenen wambuis, met lichte, wijde mouwen, een donker groenen mantel, een licht groenen kaproen, met roode middelgalon.

18) Gewikkeld in een witte draperie, met zwart boordsel; bloote armen en beenen; 100de schoenen.

cieraad. De kapiteelen in het schip der kerk, in tegendeel, zijn van witten steen en lijk met beeldhouwwerk goeierd, dat verschillende tooneelen uit het leven van Jesus schijnt voor te stellen : als de Aanbidding der Drie Koningen, den Kindermoord, den Palmzondag, en anderen, die wij noemen zouden, indien ze bij mogelijkheid herkenbaar waren. Het kolommenpaar, dat het naast aan de hoekzuiien van het choor staat, is van groenen steen; de drie andere paren, die van het schip zichtbaar zijn, zijn zwart. In den oostelijken muur, die de noordelijke zijbeuk afsluit, zijn twee vierkante deuropeningen, eene van welke boomen en gras, de andere twee huizen te zien geeft. De buitenhoek van een dier uitgangen wordt bekleed door een eenvoudige zuil van geel koper.

Nog komt op de schilderij eene figuur voor, die moeielijk te verklaren is. Hij staat voor Zacharias, in den hoek bij moeder Anna, en schijnt de schilderij uit te loopen. Hij heeft een knods in de hand, maar anders niets dat hem kenmerkt; want zijn jeugd en haardracht geven weinig handleiding ter verklaring van den historischen of allegorischen naam, die hem moet toegelegd worden.

Opmerkenswaardig is nog een korfjen met appelen, dat aan de voeten van Sint Anna staat. Éen dier vruchten (ik merkte het, boven, reeds op) houdt de Moeder der Nieuwe Eva, in diepe overweging, in de hand, wellicht op het punt hem aan het god-lijk Kind als het corpus delicti, dat Hij te vernietigen heeft, over te reiken.

Bekend genoeg zijn de voorbeelden van het Kind Jesus met dien appel. Men heeft vroeger zijne oogen bij het zien hiervan wel eens gewantrouwd, en gemeend den waereldbol, een rijksappel, in de handen van het H. Kind te zien: maar daarlatende, wat er van de analogie tusschen den rijksappel en de vrucht, die de waereld tot den ondergang geleid heeft, zoü te zeggen zijn, kan men zich verzekerd houden, dat, in dit en andere tafereelen der XIV⁰ en XV⁰ Eeuwen, wel werkelijk de ongelukkige appel van het Aardsche Paradijs in de handen wordt voorgesteld van Hem, die den bitteren beet; dier vrucht van de menschen wech zoü nemen. Ter vergelijking bevelen wij aan de grootsche Moedermaagd met het Kind, door den Heer Holtrop uitgegeven en ook in de Kunsikronijk gesteendrukt 19) naar eene houtsnede berustende in het Koninklijk Prentkabinet te Berlijn. Daar houdt Maria het Kind den appel voor. Men kent ook het allerliefste door D¹' van Vloten uitgegeven legendetjen van het quot;monnickijnquot; dat alle dagen, met het Kindtjen Jesus en dezes quot;appelkijnquot; speelde 20).

Wat den rijkdom der quot;ordinantiequot; van dit stuk hetreft, onze lezers zullen dien minder prijzen dan de Heeren van Leen, Muys en van Nijmegen gedaan hebben. De schikking js eenvoudig. Die figuren zoo naast elkander, met die opening in 't midden geven u den indruk eener verschijning, en dat is de slechtste zij niet van dit tafereel. Het bepaalt het charakter van het kunstwerk. Het verklaart de placiditeit, de zedigheid, de zacht-tintelende immanentie der figuren. Deze hoedanigheid zou op zich-zelve het stuk reeds de eer der verveelvoudiging hebben waard gemaakt. Fransche en belgische kunstenaars, verstoord over de toeschrijving dezer schilderij aan het penceel der van Evcken, hebben dit stuk met groote minachting behandeld 21). Voor ons is het be-

19) '859, bl. 92.

20) Prozastukken, bl. 305.

21) W. Burger (Thoié): „J'ai cherché longtemps ces précieux van Eyck, nVétonnant bien de ne les point trouver; car des van Eyck, ccla santé aux yeux. J'avais passé vingt fois devant eux sans m'arrctcr. Les trois prétendus van Eyck sont de misérables copies de jo ne sais quelle miserable peinture langrijk, om dat de handeling, die zich in vele werken der van Eycken reeds duidelijk op den voorgrond plaatst, het realisme, dat in de uitdrukking hunner figuren reeds in vrij hoogen graad begint door te schemeren, aan den streng-gestemden ontwerper van dit tafereel nog veel meer vreemd is gebleven. De lof der quot;uitvoerigquot;heid, door het hooger genoemde drietal kunstautoriteiten aan het stuk gegeven, moet zich beperken tot prsecizie in de schildering vooral van het bijwerk: want van uitvoerige redengeving van de uitdrukkingen der menschbeelden, van uitvoerige behandeling der vleezen, kan hier geen spraak zijn. De geprezen fraaiheid van schildering heeft ook veel geleden door zeer zichtbare retouches.

Toch, als ik zeide, is het stuk zeer te waardeeren. Ofschoon het geen datum draagt en zeer wel in de tweede helft der XV⁰ Eeuw kan geschilderd zijn, verbindt het zich aan het tijdperk, dat van Eycks hervormingen voorafging, en heeft tot in zijn minste deelen, behalve den mystischen geest, die er als een geur van uitgaat, — oudheidkundige belangrijkheid. Het is hoogst moeilijk er een eenigszins stelligen datum aan toe te kennen. Eerst rijst de vraag: is het eene kopie, of een origineel? Wat het antwoord zij — het tafereel, dat in het quot;Rijksmuseumquot; onder n⁰ 428 voor ons hangt, is wel zeer zeker in de XV⁶ Eeuw geschilderd. Ook de bereiding van het paneel, met een kalklaag, pleit voor hooge oudheid. Is de gebruikte spetie olieverw? — Bedrevener dan schrijver dezes mogen dit uitmaken. Het kostuum der figuren voert ons op tot de eerste helft der XV^e Eeuw; maar hoe lang heeft men in Nederland de modes nog gedragen, die men in Frankrijk omstreeks 1440 reeds verlaten had?— Vergelijk, boven, onze aanteekening 8.

In ieder geval, wij hebben met een door en door middeleeuwsch werk te doen, en men moet zich inderdaad verwonderen, dat het in de rotterdamsche verzameling van der Pox (want in deze heeft het tot de Junimaand van het jaar 1808 berust) de XVIIP Eeuw zoo tamelijk ongeschonden heeft kunnen doorworstelen.

De Heer Gerrit van der Pot, Heer van Groeneveld, geboren den 16 Feb. 1732, was op zijn twintigsten verjaardag getrouwd met Mejonkvrouw Alida Virulv, die hij echter niet veel langer dan 20 jaren heeft mogen bezitten, want den 25 Okt. 1773 hertrouwde hij met Maria Elisabeth Braicel. Uit geen van beide zijn huwlijken werd hem echter nakroost geboren. Geen opvoedingszorg trok hem dus al van zijne kunstliefhebberij, die zeer groot was en van hem den voorbeschikten bewaarder gemaakt heeft van een sestigtal schilderijen, die de kern vormen van ons amster-damsch „Rijksmuseumquot;. De dood van den Heer van Groeneveld en de veiling zijner kunst trof namelijk samen met het besluit van Koning Lodewijk, om tlolland met een Museum van schilderstukken te begiftigen. De Vorst, die voornemens was Amsterdam tot residentie te nemen, liet in het tot paleis in te richten stadhuis voorloopig de schilderijen bij-een-brengen, die de nieuwe stichting moesten helpen uitniaken en die reeds voor een gedeelte de wanden van dat gebouw bekleedden. De losse schilderijen uit het Huis in 't Bosch van 's Gravenhage werden daar heengebrachi 1,vellicht behoorden deze reeds tot het dusgenaamd quot;Nationaal Ca: inetquot; 22) en in den zomer van het jaar 1808 onderging de vu ameling

qui n'est pas même de 1'époque. — Les trois van Evck ne valent pas ICO florins a eux trois.quot; Musces lie la Hollandc, p. 176, 177.

Alfk. michiels: „Les prétendus van Eyck d Amsterdam n'ont jamais occupé I'homme eélèbre, ni déshonoré sou piuceau.quot; Hist, de la peinture, etc. 1Ü45, JI, p. 126.

22) Verg. Bcschr. Rijksm., bl. XII en 205.

hare voornaamste uitbreiding; want verre-wech de belangrijkste helft van het kabinet des Heeren Van der Pot ging over in het quot;Groot Handels Museumquot;. De Heeren Joh. J. Eck amp; Zoon, A. A. Stratenus, J. M. Jorissen, J. J. de Wit envanlennep, besteedden, voor rekening van bet Koninklijk Goevernement, bijna een tonne gouds op de veiling. Aan deze munificentie heeft het •'Rijksmuseumquot; te danken de Avondschool van Geraert Dou, die met / 17500: — betaald werd, den Vierdaagse hen Zeeslag van Willem van de Velde, met zijn wedergad (ƒ8000: —), 4 Wou-wermannen (ƒ8300:—). de H. Familie van Van der Werff, die een poosje absent is geweest (ƒ5225:—■), den Potter (N⁰ 264), die met /7000:— meer betaald werd dan hij den Heer van der Pot gekost had, een Aelbert Cuyp van /3860: — een Berghem van ruim ƒ3000: —, een Jan Both van ƒ3690:—, de laan van Hackert (3005), den Van Huysum van ƒ 3610 : — en den Mieris van ƒ2025: —, waaraan men een koopjen had, want de familie van der Pot verloor hier ƒ1600: — op, na dat de boedel van Gerrit Braamcamp er 1500 bij had geprofiteerd. Maar de zelfde Heer van Lennep, die ƒ10050: — uittelde voor het schilderijtjen van Potter, besteedde ook ƒ210: — voor den quot;gottischen tempelquot;, die ons bezighoudt.

Het is lichter verklaarbaar, dat Koning Lodewijk last gegeven hebbe ook deze antiquaille op de veiling van der Pot aan te koopen, dan dat het zich in handen bevond van den Rotterdamschen Heer, en het zal den oostersch-middeleeuwschen personaadjes der schilderij al vreemd te moede geweest zijn in het deftige Koop-mans- of Heerenhuis op de Korte Hoogstraat, zoowel als bij de pijpjens-rookende vrienden buiten, op den Lusthof Schoonenberg 23). De Heer Gerrit van der. Po l^- was namelijk de tweede Zoon van Willem, den dichter, die, ten jare T704 geboren, zich w-el reeds in de vorige Eeuw een warm vereerder van de schilderkunst betoont, maar tevens zijne huisvrouw, de eerbare Sara Bosch, in het kostuum eener herderin, onder den naam van Celeste bezingt, en tegenover haar optreedt onder dien van Dorilas 24). De buitenplaats van den ouden Heer, Endeldijk genaamd, lag dicht bij 't Huis Hondsholredijk, dat toen door den Prins van Nassau-Weilburg en zijne beminnelijke quot;Carolinaquot; bewoond werd. De Heer van der Pot schijnt op goeden voet met de Doorluchtige, edoch gepoederde bewoners van het Huis gestaan te hebben; en tevens bericht hij, dat de van der Potten in de XVI⁰ Eeuw al quot;liefhebbersquot; en slachtoffers van de quot;Vrijheidquot; geweest zijn.

Welke schijnbare kontrasten iemand in dit alles meent te ontdekken, — de elementen der omgeving van den Heer van der Pot (men ziet het) stemmen even weinig overeen met den geest van ons ruystiesch schilderwerk. Wel ademt in de gedichten van den ouden Heer van der Pot een godsdienstige geest, maar toch een geheel andere, dan door den onbekenden meester aan onze schilderij is ingeblazen. De Heer van der Pot bijvoorbeeld had een neef, den vader van den bovengenoemden kunstrechter Gerard van Nijmegen; deze neef, met name Dionijs, was schilder en „maalde' de „Dicht- en Schilderkunstquot; af, „die door 't Verstand omhooggevoerd en door de Deugd gekroond worden, terwijl een

23) Cat. b!adz 41.

24) Endeldijk en andere gedichten, door W. V. D, Pot, Leiden 1768, bl. 3, 16, 170 enz.

Hemelstraal de zeiven verlicht.quot;25) Ziedaar het charakter der hollandsche gewijde kunst van de XVIIP Eeuw. Men mag het dus dubbel waardeeren, dat de Heer Gerrit van der Pot ruime begrippen genoeg had op het kunstgebied, om niet te meenen, dat hij met onzen „gottischen tempelquot; zijne verzameling ontcierde. Het verdient te hooger lof, om dat werkelijk hier te lande, in het begin dezer Eeuw, de kunsthervorming, die in Duitschland aanstaande was, nog maar weinig werd voorgevoeld. Een neef van den kunstverzamelaar kocht althands uit zijn kabinet liever een stukjen van Bernard Coclers, kopie naar Metzu, voorstellende „Eene Vrouw aan eene Waschtobbequot; voor /quot;53 : —, dan voor /quot;55 : — eene „meesterlijke schetsquot; van den Benedetto (G. B. Castig-lione 26).

Wanneer wij, boven, op de geringe verwantschap wijzen, die er bestond tusschen meer ideale schilderijen, zooals dit Zoenoffer des Nieuwen Verbonds en de Hollandsche der XVI1° Eeuw, — welke laatste in hunne soort ongetwijfeld meesterstukken zijn, — dan doen wij dit geenszins om voet te geven aan de meening, dat Holland in de middeleeuwsche schilderkunst bij Vlaanderen, achterstond. Wij gelooven, in tegendeel, dat het Noorden zijn eersten rang, op dat gebied, nog beter dan in middeleeuwsche architektuur en letteren kan ophouden. De van Eycken waren van Maeseyck, en Memling (zegt de Heer Weale) hoorde in Medemblik, of althands in Gelderland te huis: maar daar is een twijfel omtrent den landaard dezer schilderij bij ons gerezen, doordien op het eerste kolorakapiteel ter linker hand het wapen van Frankrijk gebeeldhouwd is. Stelt dat kapiteel S' Maarten voor? en wil men met het wapen het vaderland van den Pleilige aanduiden? Heeft de Koning van Frankrijk de schilderij bekostigd? Of is zij werkelijk in Frankrijk geschilderd?

Wij zijn niet geneigd het laatste te gelooven. De aangezichten, de kostumen, de architektuurstijl brengen ons veilig naar Nederland. Het is evenwel minder zeker dan het oogenblik van den dag zeker is, door den schilder voorgesteld. Dat moet middag zijn, want de zon staat in het Zuiden : de georiënteerde kerk doet daaromtrent volkomen uitspraak. Ondanks de meening der Heeren Burger en Michiels, dunkt ons, dat het stuk met ƒ210:— op de ver-koopmg van der Pot niet te duur betaald is, en zouden wij wen-schen, dat ons „Rijksmuseumquot; zich eens in een ruimer vertegenwoordiging van zulke oud-nederlandsche kunstwerken verheugen mocht.

Dit gevoel spreekt bij ons nog nadrukkelijker naarmate de waarschijnlijkheid toeneemt, dat de Heer Abr. Bredius, een onzer meest geoefende schilderkunstkenners, met recht in den nieuwen katalogus van het Rijksmuseum zegt, met betrekking tot ons tafereel :

„Deze merkwaardige schilderij is zonder twijfel van dc hand van Geertgen van S' Jans van Haarlem.quot; Deze schilder leefde in de 2^fi helft der XV^e Eeuw te Haarlem, en overleed aldaar slechts 28 jaar oud.

Dit moge de kunstwaarde der schilderij niet verhoogen, het verhoogt bizonder haar waarde als historiesch dokument. Die Geertgen van S' Jans was altijd een geheimzinnig personaadje.

Krijgen wij hem nu te betasten ?

25) Endeldijk, t. a. p., bl. 121.

26) Cat. bl. 11.

J. A. ALBERDINGK THIJM.

E Heilige Godebekta behoorde tot eene rijke familie. Hare ouders zochten haar schitterend uit te huwelijken, maar hunne dochter, die zich geheel aan den dienst des Heeren ver-j langde toe xe wijden, gaf den Heiligen Eligius kennis van het voornemen harer bloedverwanten en van het gevaar, dat de uitvoering van haar besluit daardoor liep. De Bisschop maakte, van een bezoek, dat zij hem bracht, gebruik om zijn herderlijken ring openlijk aan haren vinger te steken, zeggende: „Ik verloof u aan Jesqs Chris rusquot;. De Koning Ci-Otarius wilde zelf Godeherta een bruidschat geven en schonk haar een landgoed in de nabijheid van Noyon, waarop zij later een abdij stichtte. De ring der Heilige werd tot aan de omwenteling van 1792 in de schatkamer der Kathedraal van Noyon bewaard; hij droeg dit opschrift:

Annulus Elioii fait aureus iste beuti

Quo Chkisïo Sanctam desponsavit Godeeektam.

Dit is het onderwerp van de schilderij, die voor het goudsmeden-gilde van Antwerpen vervaardigd werd en thands het eigendom is van den Heer Alb. Oppenheim te Keulen, die ons wel heeft willen veroorloven haar hier in gravure terug te geven. Dit stuk kenmerkt zich door een groot gemis van idealiteit, maar wellicht is de wijze van teruggave van het gekozen onderwerp door de korporatie die den Heiligen Eligius als patroon vereerde, den kunstenaar aldus opgegeven.

Het tooneel valt in de goudsmidswinkel voor, en wordt van uit de straat, dwars over den toon- of werkbank, gezien. Links van dien werkbank zit de goudsmid, dragende een rood en wijd met grijs bont gevoerd kleed, aan kraag en mouwen omgeslagen. In de rechterhand houdt hij zijn bisschoppelijken ring, en in de linker een goudschaaltje met gewicht en een met een robijn versierden ring. Zijn hoofd dat door een eenvoudige wijnkleurige muts wordt gedekt, is van een cirkelvormigen nimbus met stralen omgeven. Rechts achter hem staat een man, in de volle kracht der jaren, met purperkleurig kleed, dat met bruin bont is gevoerd. Zijn halssieraad bestaat uit een keten van dooreengestoken ringen.

waaraan twee tegen elkaar opstaande leeuwen hangen. Zijn hoofd wordt gedekt door een grooten kaproen, aan de voorzijde versierd met een hangenden robijn, te midden van vier paarlen. Met de linkerhand omklemt hij het gevest van zijn degen, terwijl de linkerhand om de jonge vrouw, welke hij naar den goudsmid doet voorttreden, geslagen is. Zij draagt een rijk kleed van zware zwarte stof met goud geborduurd, donker rood gevoerd, met lange mouwen en van voren, over de door een wit onderkleed en groote kraag van doorschijnend gaas bedekte borst, dicht geregen. Een breede band van zwarte zijde dient voor ceintuur. Haar kapsel bestaat uit een soort van doorgevlochten netwerk, waaraan twee met paarlen bezaaide horens van goudlaken; daarover hangt een fijne witte sluier-

Op den werkbank ligt voor het vrouwenbeeld een breede gordelband, van rood-bruine kleur, iets meer naar de linkerzijde ziet men gewichten, eenige stukken zilvergeld en een stapeltje goudgeld. Geheel aan de linkerzijde, leunende tegen den stijl van het venster, staat een bolle spiegel met metalen rand, waarin twee mannen die op straat loopen worden teruggekaatst, de eene is in het rood gekleed en draagt een zwarten kaproen, de andere houdt een valk op de linker vuist. In den achtermuur, ziet men rechts een venster met naar binnen geopende houten luiken.

Tegen den linkschen muur staat een juweliersuitstalling : men ziet er een kistje waarin een assortiment ringen op pergamenten rollen gestoken, voorhanden is, verders een geopend zakje met edelgesteenten en groote paarlen, een ander zakje met kleine paarlen; een beker en een cylindervormig relikwiönkastje, waarvan het gedreven gouden deksel in een van robijnen en amethisten gevormden bloemknop uitloopt, waarboven een pelikaan zich de borst openscheurt, om zijne jongen niet zijn bloed te spijzen. Schuins tegen den muur ligt een langwerpig stuk rotskristal, een stuk barnsteen en een stuk rood bloedkoraal. Tegen den muur hangen drie hoofdversierselen en roode en blaauwe kralen, die aan een draad geregen ziju. Daarboven bevindt zich eene plank, waarop een groote nappe en twee watervaten staan; aan de zijde der plank hangt een buidel of geldtasch.

Op de voorzijde van den werkbank bevindt zich de handteeke-ning, waarvan wij hier een fac-similee ter halve groote geven.

De schilderij is op hout en meet 98 centira. in hoogte bij eene breedte van 85. Gelijk wij reeds gezegd hebben, is een algeheel gemis van idealiteit in het oogloopend; het beeld dei-vrouw is nog de meest sprekende; de Heilige Eligius schijnt een welbekende goudsmid van dien tijd te zijn, de man rechts, die den Koning Clotarius III voorstelt, komt ons voor het portret te zijn van Pmurpus den Zekeren, Hertog van Bourgondiö, algemeen bekend onder den naam van Philips de Goede. Men merkt in de ordonnantie zekere teekenen van zwakheid op en een algemeen gemis aan kracht, hetgeen ons doet veronderstellen, dat Peter Cristus niet gewoon was beelden van die grootte te schilderen. De omtrekken zijn hard, de algemeene toon is zwaarmoedig en de schaduwen zijn wel wat graauw. De handen, die van den goudsmid vooral, en die van den Vorst, welke op den schouder der vrouw ligt, zijn als het ware zonder beenderen.

De vervaardiger van deze schilderij werd in het dorp Baerle, tusschen Tilburg en Turnhout gelegen, geboren. Ook zijn vader heette Peter; dit is echter alles wat wij van hem weten. Onze schilder kwam, waarschijnlijk in 1443, te Brugge, waar hij zich het burgerrecht kocht op den 6ⁿ Juli 1444.

In 1446 schilderde Peter Cristus het portiet van Edward Grimston, een der afgezanten van den Koning van Engeland, die met den Hertog van Bourgondie over een handelstraktaat kwamen onderhandelen. Dit portret is tegenwoordig in het bezit van den Hertog van Verulam.

Het paneel, dat wij nu beschreven hebben, werd in 1449 vervaardigd.

In 1452 schilderde hij twee paneelen; het eene stelt eene Maria Boodschap en de aanbidding van het Kind Jesus voor; de andere het Laatste Oordeel. Na langen tijd als luiken voor een altaarstuk in de Hoofdkerk van Burgos gebruikt te zijn, gingen beide stukken over in een nonnenklooster van Segovia. Later werden zij door den Heer Frasinelu in Duitschland gebracht en bevinden zich thands op het Museum te Berlijn.

In 1454 begaf Peter Cristus zich, op verzoek van den Hertog van Etampes, van Brugge naar Kamerijk en maakte aldaar drie kopijen naar een schilderij. Onze Lieve Vrouwe van Genade voorstellende, die in de Kathedraal van die stad bewaard werd.

Wij weten niet wanneer, en ook niet met wie Peter Cristus in het huwelijk trad, maar wel dat hij en ook zijne vrouw nog voor het jaar 1462 tot de broederschap van O. L. V. van den Droogen Boom, toenmaals in de Kerk der Minderbroeders, te Brugge, gevestigd, toegetreden zijn.

In 1463 voerde Peter eene groote voorstelling van den stamboom van Jesse, voor de stad Brugge uit; deze voorstelling werd langen tijd bij de jaarlijksche processie van het Heilig Bloed openbaar vertoond.

In 1467 was hij onledig met hot herstellen van dit meesterstuk.

In 1469 verschijnt Peter Cristus met eenige aanzienlijke leden der korporatie voor de schepenen der stad Brugge. Hij is een dergenen die zich op 18 Maart 1472 naar het kloosterpand van S^l Donatianus begeven om de scheidsrechterlijke uitspraak te vernemen der zaakgelastigden van den Hertog van Bourgondie, omtrent het geschil, dat tusschen de korporatie en Peter Coüstain, schilder van den Hertog, hangende was.

Is Peter Cristus te Brugge blijven wonen? Is hij daar gestorven? Op deze vragen kunnen wij niet antwoorden, maar zeker is het dat hij vóór de maand November 1473 overleden moet zijn. Hij liet een onechten zoon na, Sebastiaan Cristus geheten, die schilder en kleurder is geweest, te Brugge gewoond en een zoon Peter nagelaten heeft, die ook schilder was.

Het Museum Staedel te Frankfort bezit een zeer schoon schilderij van Peter Cristus, de Heilige Maagd, en de Heilige Jeronimus en Franciscus van Assisi voorstellende. Dit paneel draagt tegenwoordig het jaarmerk 1417, maar het derde cijfer is zeker bijgewerkt of veranderd geworden; wij gelooven dat het oorspronkelijk een vier is geweest; misschien ook wel een vijf.

De Musea van Berlijn, Brussel en Madrid en eenige particuliere koliektien, bezitten schilderijen, welke aan Peter Cristus worden toegeschreven; deze toewijzingen berusten echter alleen op eenige overeenkomst met de hierboven genoemde stukken.

Tot slot voegen wij hierbij, dat Peter Cristus een geheel andere persoon is dan meester Christophsen, die in 1471 voor het Karthuizerklooster van Keulen werkte, en dat zijn familienaam waarschijnlijk van een bijnaam afkomstig is. Men noemde algemeen de kunstenaars, die Christuskoppen en Heilige Troniön schilderden, „Cristus-manquot;, en zeer waarschijnlijk is de vader van onzen schilder een dier meesters geweest.

SCHILDERIJ VAN HET MUSEUM TE BERLIJN.

Het eerste der twee paneelen is in twee stroken verdeeld, waarvan de bovenste eene Maria Boodschap en de onderste eene aanbidding van hel Kind Jesus voorstelt, op het andere paneel is eene voorstelling van het Laatste Oordeel.

Op het eerste tafereel ligt de Heilige Maagd, gekleed met een roode japon en gelijken mantel, geknield aan de linkerzijde eener kamer, waarin zich een bed, met rooden hemel en groene draperiön, op den achtergrond bevindt Zij wendt zich naar den Aartsengel, die met een scepter in de hand voor haar knielt. Tusschen deze twee figuren staat op den vloer een vaas van bruine potaarde met vier halzen of hechten, waaruit leliebloemen te voorschijn komen, Door de geopende deur achter den Aartsengel ziet men een stroom met vaartuigen; iets verder huizen, een bosch en een begroeiden heuvel. Door de vensters in den achtermuur heeft men uitzichten op een landschap met een kasteel. De kleur van dit tafereel is levendig; en de onderdeden zijn met veel zorg behandeld.

In het eerste gedeelte ziet men het pas geboren Kind Jesus ter aarde liggen, omringd door een krans van licht en door een nimbus van stralen |in den vorm van een kruis. Hij wordt aangebeden door Zijne Moeder, gekleed in eene donkerblaauwe japon en rooden mantel, en door een drietal Engelen; een dier engelen heeft een wit kleed met roode koorkap, de andere een groen en de derde een licht blaauw kleed; bij alle drie ziet men een langwerpig kruis boven het voorhoofd.

De Heilige Joseph, die een blaauw kleed met eene koorkap en een wijnmoerkleurigen mantel draagt, buigt voorover om het goddelijk Kind te bezien, leunende met de linkerhand op een stok, terwijl hij zijn grijze muts met de rechterhand vast houdt. Links knielt eene oude vrouw met saamgevouwen handen; achteraan, staan de os en de ezel. Daarachter ziet men een bergachtig landschap met opkomende zon; aan de uiterste linkerzijke staat een kasteel, terwijl eenige herders hunne kudde op de helling van een der bergen bewaken; de een vermaakt zich spelende met zijn hond, de andere drinkt. In de lucht verschijnt een in het rood

gekleede engel, eene lange wimpel vasthoudende. Levendig en sterk is de kleur van dit tafereel; maar toch is het algemeene uitzicht wat hard, hetgeen grootendeels aan verschillende restaureeringen, welke de schilderij ondergaan heeft, moet geweten worden.

In het bovengedeelte van het tweede paneel zit op den regenboog tusschen het kruis ter linker en de zuil ter rechter zijde de rechtsprekende Christus, in een scharlaken met groen gevoerden mantel gehuld, de doornenkroon om de slapen, met opgeheven handen en de voeten op een kristallen bal zoo rustende, dat de glorierijke wonden, door welke de zaligheid is verkregen, te zien zijn. Aan weerskanten staan twee Engelen in witte alben met vlottende draperiën, blazende op bazuinen

Onder het Christusbeeld, in het midden van het tafereel, ziet men de Heilige Maagd, biddende met saAmgevouwen handen; zij draagt een rijkversierde kroon, haar kleed en ook de mantel zijn donkerhlaauw; aan hare rechterzijde staat Maria Magdalena; links de Heilige Johannes de Dooper; en achter deze drie, de Heilige Catharina en Dorothea, S*. Joris en verders nog eenige geestelijke personen, mannen en vrouwen. Op zetels zijn de Apostelen zes aan iedere zijde, gezeten; achter hen staan aan den rechterkant een Paus met Kardinalen, Bisschoppen, Abten, enz.; aan den anderen kant een Keizer, Koningen, Graven, Hertogen en zoo meer. De van boven donkerblaauwe lucht wordt naar omlaag, in den omtrek der zee en van ds bergen die de verste plannen vullen, al lichter en lichter. De aarde geeft de dooden terug, twee daarvan worden met geweld door een duivel weggevoerd. In het midden van den voorgrond staat S' Michaël in bronzen wapenrusting; met het lange ondereinde van een kruis, dat hij in de door een klein rond schild beschermde rechterhand vasthoudt, heeft hij de onderkaak van een duivel doorboord, terwijl hij met de rechterhand een zwaard opheft om hem neer te vellen. De linkervoet van den Aartsengel slaat op den buik van den duivel; de rechter drukt den rechterarm eener reusachtige figuur van den Dood; een geraamte dat in het verkort gezien wordt en zijne beenige armen uitslaat over de Hel, waarin de veroordeelden, te midden der vlammen, op verschillende wijzen door duivelen geteisterd worden. Het koloriet van deze schilderij is krachtig en levendig. De typen der Heiligen zijn niet zeer gelukkig gekozen; hoewel sommigen, die van S^lc Catharina onder anderen, eene uitzondering maken. De onderdeelen zijn door een bekwame hand geschilderd, de Duivelen en de Dood vooral zijn geheel oorspronkelijk van opvatting, meesterlijk en krachtig uitgevoerd.

De schilderij is aldus geteekend.

* ^rtnis xpi a me fttü * iiniin t iuimiiii t ni.trn.lij.

SCHILDiSHIJ VAN HET STAEDEL-INSTITUUT TE FRANKFORT.

In het midden zit op een troon de Heilige Maagd, het Kind Jesus, dat zij op de rechterknie draagt, met een lakentje ondersteunende. Hare japon en de wijde mantel zijn groenachtig blaauw.

De bronzen troon der H. Maagd heeft vier opgaande stijlen; die van den achterkant zijn met twee beeldjes, een Propheet en een Apostel voorstellende, versierd; twee nissen in de voorste stijlen zijn gevuld met beelden van Adam en Eva, geteekend naar de beelden die op de zij-paneelen van het altaarstuk van de Gebr. van Eyck te Gent voorkomen. Daarboven verheffen zich twee dunne driezijdige zuiltjes van rotskristal, die een hemel van zware roode stof dragen, breed met gouden bladeren, dieren en blaauwe vogels doorweven. De stof van dezen hemel valt van achteren bij wijze van eere-draperie af. De zij-draperien zijn om de voorste kolommen heengeslagen. De voetenbank van den troon ismeteen rijk Smyrnasch tapijt belegd, waarop dezelfde teekening voorkomt die men op de schilderij van Jan van Eyck, de Madonna di Lucca geheeten, ziet.

Rechts van den troon staat in Kardinaalsgewaad de Heilige HiJ-ronvmus, een half geopend boek met beide handen vasthoudende. Aan de andere zijde ziet men den Heiligen Franciscus van Assisiïi, met de teekenen der vijf wonden; hij draagt het grijze kleed en houdt in de rechterhand een gouden met leliebloemen versierd kruis, waarvan de lange kristallen steel met zilver is beslagen.

Het vertrek, waarin dit alles geplaatst is, heeft rechts een venster en links eene openstaande deur, uitzicht gevende op een hof; verders op een landstreek met een berg, aan wiens voet eene rivier met vaartuigen gezien wordt.

De ordonnantie van deze schilderij is verdienstelijk ; de dra-periön zijn breed en met smaak behandeld. Het krachtig, maar wel wat somber koloriet schijnt door de werking van den tijd merkelijk veranderd te zijn; de blauwe kleuren en wel voornamelijk die van de eere-draperie zijn zeer verdonkerd.

W. H. JAMES WE ALE.

l) Wij zijn de photograplue die voor het Milken dezer gravure gediend lieeft, aan de welwillendheid der direktie van het „Staedelsche Kunst-Institutquot; verschuldigd. Gelijk in alle photographien, welke werkelijk naar de schilderijen gemaakt zijn, waren ook in deze de vormen en lijnec zoo onbepaald dat er niet meer dan een omtrek naar gemaakt kon worden.

Et zeer schoone en toch zeer we nig bekende schilderstuk flat wij gaan bespreken en waarvan ] wij eene gravure geven, heeft thans eene plaats op het j Aartsbisschoppelijke Museum te j ^Utrecht. Dat Museum i) bevat j -'eene kollektie voorwerpen van oude Christelijke Kunst en Industrie, welke, zoowel om het getal als om de schoonheid dier | voorwerpen hoogst belangrijk is. Het was voor- j zeker een even grootsche als gelukkige gedachte i die overblijfselen uit vroegere eeuwen, welke, ;

j 'lier en daar verspreid, meestal in vergetelheid

^ vergingen, bij-een te verzamelen en hun eene waardige plaats te schenken, waar zij, in het licht tredende en gerangschikt, den kunstenaar en archeoloog tot voorbeeld en leiddraad konden dienen. Tot de verwezenlijking van zulk een plan, waren echter niet alleen groote kunstliefde en ijver, maar ook veelzijdige kennis noodig. De Z. Eerw. Heer G. W. van Heukelum, die het eerste plan had gevormd, nam op zich de uitvoering te beptoeven. In de eerste plaats gesteund door de welwillende medewerking van Z. D. Hw. Mg¹' Schaepman, Aartsbisschop van Utrecht, en verder geholpen door eenige vrienden en voorstanders van Christelijke Kunst, is het hem na een achttal jaren arbeids gelukt een Museum te stichten, zoo als er in ons vaderland nog geen bestond 2).

Eerst werden de voor de verzameling bestemde stukken in de woning van den Aartsbisschop bewaard; later, toen het getal te aanmerkelijk was geworden, zijn zij overgebracht naar het oude pastoriegebouw der S' MARTiNUS-kerk, op de Nieuwe gracht, dat gelijk wij zoo even zeiden, thans tot Museum is ingericht en voor de belangstellenden open staat.

Het getal der voorwerpen is aanmerkelijk, en hoewel het grootste gedeelte uit het Aartsbisdom van Utrecht afkomstig is of althans op Nedcrlandschen bodem verzameld werd, ontmoet men er toch de grootste verscheidenheid, ook wat den landaard betreft, daar bijna alle landen er ruim vertegenwoordigd worden. Onder de handschriften, zeldzame getijboeken, missalen enz. vinden wij er drie die wel eene bijzondere vermelding verdienen. De oudste dezer drie Evangelieboeken is van de VIII' eeuw en afkomstig van de S* LEiiuiNus-Kerk te Deventer, de twee anderen zijn uit de eerste helft der XI⁰ Eeuw en met keurige miniaturen versierd; een dezer twee werd door den Heiligen Bernulphus, den twintigsten bisschop van Utrecht, aan eene Kerk van Deventer geschonken. De kollektie kerksieraden en kerkgewaden van alle soorten en uit alle tijdvakken, wordt door eene verzameling monsters van kantwerken en andere stoffen aangevuld, naar tijden en landen van herkomst gerangschikt. De borduurwerken, vooral van Vlaamschen en Bourgondischen oorsprong, zijn hoogst merkwaardig; alleen noemen wij, als voor ons Nederlanders bijzonder belangrijk, een paar oud-vlaamsche stukken, de komst en de prediking van den Heiligen Willibrordus in Nederland voorstellende. Deze borduurwerken dagteekenen van de XV'^lc eeuw. Het ligt niet op onzen weg den rijken schat van goudsmeêwerken hier te bespreken; alleen zeggen wij aan de liefhebbers, dat zij daar Byzantijnsche en ook oude émail-werken uit de vermaarde ateliers der stad Limoges zullen vinden.

Onder de schilderijen, die de wanden bedekken, zijn er eenige die tot de oude school van Siena behooren; zoo als bij voorbeeld een paar stukken van Cimahue en andere meesters der 14¹¹⁰ eeuw; ook van Leonardo da Vinci vinden wij twee schilderijen, waarvan de kleinste, de Drie Koningen voorstellende, onderteekend is. De oud Keulsche school is ook, onder anderen door werken van meester Wilhelm van Keulen, rijk vertegenwoordigd.

Het meerendeel der schilderstukken is echter afkomstig uit de oude Nederlandsche gewesten; het zijn veelal stukken die jaren lang in oude kerkgebouwen verborgen en zoo goed als vergeten aan de vernieling der jaren van beroerten ontkomen zijn. De schilderij, die wij zoo gelukkig zijn te mogen teruggeven, heeft jaren lang in de sacristie der S^t0 CATHARINA-Kerk berust 1). Bij

i) Reeds in de 14''° eeuw stond, ter plaatse waar de Squot; Catiiauin.v-Kerk nu staat, het gasthuis van S'⁰ Agatha. In 1366 werd door Pëtkk Utk.v Lkbne, burgemeester, eene slove tot verwarming van behoeftigen achter kapel van dit gasthuis gesticht.

de laatste verbouwing en restaureering van deze Kerk, welke tot I Metropool werd verheven, is de schilderij te voorschijn gekomen, en hare buitengewone hoedanigheden en schoonheid hebben haar I niet alleen eene eerste plaats in het Museum doen geven, maar ook doen toeschrijven aan een der eerste meesters uit de school der van Eycken, en wel aan Rogier van der Weyden. Het zal misschien aan vele onzer lezers, en zeker niet ten onrechte, wel wat vermetel voorkomen, dat wij een naam en wel zulk een naam aan een stuk durven geven, zonder eenig jaarmerk noch teeken, die dit kunnen billijken, er op te hebben gevonden; wij willen dan ook onze meening aan niemand opdringen en zullen die laten varen, zoodra meer geleerde kenners een juistere herkomst zullen bewezen hebben; tot zoolang geven wij deze schilderij als een meesterstuk dat, volgens de meening van verschillende onzer vrienden, kunstenaars en archeologen, en volgens de onze, aan het penseel van Rogier mag worden toegeschreven. Bij de beschrijving zullen wij ook de redenen opgeven, welke ons tot deze zienswijze gebracht hebben.

De schilderij is op hout. Het paneel bestaat uit drie stukken, te zamen 1.05 centim. hoogte, bij eene breedte van 1.10 metende. Het is eene voorstelling van de Aanbidding der Wijzen, gelijk die in het Evangelie van S⁴ Mattheus, Kap. II, 12 beschreven staat. De Heilige Maria, zittende op een grooten steen, welke voor de nog onvoltooide muren van het gebouw, waarin het tooneel voorvalt, bestemd schijnt te zijn, houdt het Kindje Jesus op den schoot. Over haar donker blaauwe kleed, dat door de werking van den tijd eenigzins groenachtig is geworden, draagt zij een witte draperie of mantel, die ook over het hoofd geslagen is en aan weerszijden over de schouders en tot op den grond afhangt. Op het hoofd draagt zij een soort van doek, eveneens wit van kleur, hoewel de meer geele tint van den mantel eene wollen stof en de koelere kleur van den hoofddoek het linnen doet kennen. Aan de linkerzijde van het gelaat komen eenige blonde lokken te voorschijn, het welige schoone haar verradende, dat zedig onder het linnen kapsel verborgen is. Een rood onderkleed komt bij de rechterhand even te voorschijn. Met beide handen houdt de Heilige Moeder-Maagd haar Kindje vast en wendt zich zelve en ook het Kind naar den Koning, die op de kniën ligt. Er is in de uitdrukking van haar gelaat, en in de beweging van Moeder en Kind zoo veel sierlijken eenvoud en zoo veel edelheid tevens, dat men niet alleen de keurige uitvoering maar ook het fijne gevoel van den ontwerper moet bewonderen.

Het Kindje J esus geeft de linkerhand te kussen of laat toe dat dit geschiedt, want de Koning ondersteunt dat kleine handje dat hij eerbiedig met zijne lippen aanraakt. Met de andere hand biedt hij het Goddelijke Kind de myrrhe of den wierook, besloten in een gouden vaas waarvan het deksel opengeslagen is. Hij zelf ligt geknield op den grond, zijn roodfluweel™ koningsmuts, met

In 1468 werd het gasthuis aan de geschoeide Karmeüter monniken tot klooster afgestaan.

Zestig jaar later werd hun eene andere woning bij de St. Nicoi.AAs-Kerk aangewezen en hun klooster door Keizer Karei, V aan de Malthezer ridders gegeven, wier huis en Kerk bij de Katrijne Poort ter gelegenheid van den opbouw van het slot Vredenburg waren afgebroken. Ter vervanging van de afgebroken Kerk bouwden zij daar de nu bestaande, die, gelijk de vorige, aan de Heilige Catharina toegewijd werd. Zij zijn tot aan de reformatie daar gebleven.

Onder de fransche heerschappij is de Kerk aan de Katholieke eeredienst terug gegeven; zij diende voor garnizoens-Kerk. Thands is de Kerk geheel hersteld en gerestaureerd, en tot Metropool van het Aartsbisdom verheven.

Zie; Historie of beschrijving van V Utrechtse/u Bisdom, uit het Latijn vertaald door 11. V. R hijn. . — Leyden, 1711).

bonten rand en gouden kroon, ligt voor hem. Een wijde mantel of overkleed, met een smallen zwarten riem om het lijf gebonden, hangt met veelvuldige plooien tot op den grond, de onderste ledematen geheel verbergende. Ook die mantel, licht rood van kleur, is breed met bruin bont omzoomd en gevoerd; dat bont vormt een breede kraag, die vierkant tot half den rug afvalt. Aan den gordelriem hangt een zwarte tasch, aan den onderkant met drie kwasten versierd. Hij is de oudste der drie Wijzen; zijn hoog voorhoofd en gewelfde schedel zijn geheel kaal, alleen van achteren ziet men nog eenige haarlokken, door de jaren vergrijsd en bijna wit, gelijk de verdunde knevel en het weinigje baard dat zijn edel gelaat nog omzoomt. Boven de bonte kraag ziet men aan den hals een smalle strook van het onderkleed even uitkomen.

Achter hem staat met een gelijken, maar gesloten vaas een tweede figuur, gehuld in een koninklijken mantel van goudlakensche stof, met fijne zwarte bloemen geborduurd. De zeer lange en afhangende mouwen, de openingen aan de bovenarmen en de voorzijden zijn met breed wit hermelijn bezet. Door de openingen der mouwen ziet men een zwart onderkleed. Ook hij is blootshoofds; breede blonde lokken, eenigzins rosachtig van kleur dekken zijn hoofd en vallen met twee krullen op het voorhoofd. De knevels en ook de baard, die tot op de borst valt, zijn van dezelfde kleur. Achter hem, op den achtergrond, zit een klein figuurtje op een zwarten reiskoffer; want vorstelijke personen kunnen toch geen verre reizen doen zonder bagaadje bij zich te hebben; het is zeker een page van den tweeden Koning, want hij houdt zijne kroon zoo lang vast. Zelf draagt hij een roode barret op het hoofd; en heeft een 'lang grijs kleed aan dat, op de knieön een weinig opgenomen, de roode kousen en zwarte schoenen te zien geeft. Aan den hals en op de borst is dat kleed vierkant uitgesneden; daaronder ziet men een wit onderkleed van fijne stof, met een geplooid randje om den hals. Dat figuurtje toont wel wat nietig; is het een knaap, zoo klein? of is het de afstand die hem zoo klein doet schijnen? Dit had wel duidelijker mogen uitgedrukt worden; want de afstand kan zoo heel groot niet zijn; daar hij nog binnen het hek zit, dat de schuur, waarin het tooneel voorvalt, afsluit.

In den rechterhoek van het tafereel staat met saamgevouwen handen, in eerbiedige en aanbiddende houding, de derde der wijze Koningen; deze is, om aan de overlevering getrouw te blijven, een neger; ook zijn page en zijn bediende achter hem, zijn zwarten. De page die naar hem toeloopt, houdt hem zijn scepter en de gouden vaas voor, die hij den Zaligmaker moet bieden, maar hij schijnt het niet te zien; al zijn aandacht is op het Goddelijk Kind gevestigd. Nog rijker dan van de twee vorige is de kleeding van dezen Vorst. Wel draagt hij geen hermelijn en slechts smal bont aan kraag en mouwen, gelijk het past voor een Vorst der warmste landen onzer aarde; maar zijn wijde koningsmantel is ook geheel van uit gouddraad bewerkte stol met fijne zwarte teekening, en over dien rijken mantel is een breede pelerien van lichtrood? kleur van onderen in breede banden uitgesneden, en met gouden ornamenten voorzien. Een rijke gouden ketting met groote gekleurde steunen en een breede gouden band met ruiten van aaneen gesnoerde paarlen, beide over de pelerien gedragen, een gouden ring aan den zwarten pink der linkerhand en een rijke gouden kroon met edelgesteenten op het zwarte kroeshaar bewijzen wel dat de schilder hier een type van oosterschen rijkdom heeft willen vooi-stellen. Het is de Koning, die het goud aan het Kind Jesus komt aanbieden. De mantel is van binnen geheel zwart; aan de polsen ziet men even de mouwen van het onderkleed, ook van rijke

stof; een klein strookje wit goed om den hals, doet de donkere kleur der huid nog meer uitkomen, terwijl roode kousen en schoenen van zwart fluweel, door den van onderen geopenden mantel te zien, de rijke kleeding voltooien.

Het wambuis van den zwarten jongen is wit, met ingesneden korte mouwen, die de grijze ondermouwen doorlaten. De broek is rood en de laarzen zijn wit of licht geel en van boven omgeslagen. Gelijk wij reeds gezegd hebben, doet de jonge neger een stap vooruit om zijn meester, die er geen acht op schijnt te slaan, den gouden scepter en vaas te overhandigen.

Naast en achter den Negerkoning staan nog drie mannen, tot het gevolg der drie Koningen behoorende. Het zijn zeker eerste bedienden; want het verdere gevolg is buiten de schuur gebleven; de eerste komt een weinig vooruit en schijnt tot den Koning te spreken; het is een bejaarde man met bijna kalen schedel, hoewel nog krachtig en welvarend. Hij heeft, iets of wat schuin op het hoofd, een puntige licht roode muts, die ons het almutium herinnert, in vroeger tijd, volgens Viollet le-Duc, door de kanoniken gedragen; zijn overkleed is met een bonten rand aan de polsen gevoerd; het hangt van voren geheel open en is, even als het lange wambuis, daaronder donkergroen. Aan den lederen gordelriem men het gevest van een knijf of jachtmes, waarvan het onderdeel niet te zien is. De beenen zijn ook bijna geheel verborgen door den zwarten page, maar aan de voeten ziet men zware witte schoenen, met zwarte breede banden. De kop, de handen en de voeten kenmerken een geheel andere natuur dan bij de andere figuren; zij doen denken aan een man uit de volksklasse en missen geheel de aristocratische fijnheid, die de drie vorstelijke personen kenmerkt. Van de twee anderen is niet veel meer dan het hoofd te zien. De eene heeft knevels en baard, en behoort waarschijnlijk aan den tweeden Koning; misschien is deze kop wel een portret; terwijl de andere met witten tulband en zwart gelaat de lijfeigene van den Negervorst zal zijn.

In de schuur aan de rechterzijde van Maria staat, een weinig achterwaarts, nog eene figuur. Het is een man, eenvoudig gekleed, met een hoed van gevlochten stroo eerbiedig in de hand. Zijn kleed met een zwarten riem om het lijf gesloten, is donker groen; zijn kousen rood en de schoenen zwart. Een zwarte tasch met stalen beugel hangt aan den gordel. De bruine baard en het bruine haar geven hem het uiterlijk van een man, diezondernog oud te zijn, toch geen jongeling meer is. Eenvoudigheid, eerbied en trouwe waakzaamheid zijn zoowel op zijn gelaat als uit zijne houding te lezen. Het is wel de man, die zonder eenigen trots voor zich te gevoelen, die Koningen ziet, welke hun oosterschen rijkdom en pracht aan de voeten zijner Gade en haar Kind neder-leggen; het is wel de man, die zijne Gade lief heeft, maar hij eerbiedigt haar, als de tot Moeder van Gods Zoon uitverkorene vrouw; het is wel de Heilige Joseph, de bewaker en voedstervader van Jesus, die gereed staat om eiken wenk van boven komende te volgen en die, zonder eenig verlangen naar de nu uitgespreide rijkdommen, Moeder en Kind naar Egypte zal voeren om hen aan de vervolgingen van Herodes te onttrekken.

Dit alles geschiedt onder een armoedig rieten afdak, waarvan het latwerk door verscheidene gaten te zien komt. Voorloopig wordt die ruimte tot schuur of bergplaats gebruikt; want achter Maria en Joseph zien wij den os en den ezel, en op den voorgrond ligt een korenschoof, maar de muren zijn onvoltooid en zoo goed als geheel open door boogvormige openingen, van onderen alleen gesloten door een laag hekwerk, dat voor die zware muren veel te laag en te zwak is. Het was te Bethlehem, ten gevolge der uitgeschreven volkstelling, dan ook druk, en voor Joseph en zijne Viouw, die gansch niet rijk waren, was er, gelijk het Evangelie zegt, geen plaats in de herberg. Zij hadden zich moeten behelpen gelijk het kon, en zoo werd eene schuur of beestenstal hun verblijf, de geboorteplaats van Christus en het vertrek waar eerst de herders en eenige uren later de vorstelijke oosterlingen Hem kwamen aanbidden.

De nacht loopt ten einde. Boven den onvoltooiden muur, aan de rechterzijde, staat de geleidende ster nog schitterend aan den donkeren hemel; maar nader bij den horizont wordt het lichter, en hoewel het landschap en de gebouwen nog donker tegen de lucht uitkomen, is het toch reeds dag genoeg om alles te kunnen zien wat daar buiten voorvalt.

Er staat geschreven dat de Koningen, om een tweede ontmoeting met Herodes te vermijden, langs een anderen weg zijn teruggegaan. Men zou zeggen, dat de schilder, bij het schikken van zijn landschap, ook op dat punt, aan de geschiedenis getrouw heeft willen zijn. Van den oostkant, waar de lichtere lucht de opkomende zon weldra doet verwachten, loopt een breede landweg tot voor de schuur; daar is een vijver en iets meer achterwaarts, ook eene hoeve. De Koningen zijn blijkbaar dien weg afgekomen, hun talrijk gevolg heeft daar halt gemaakt en wacht bij den vijver en voor de schuur op de terugkomst der meesters. Voor de hoeve is eene gracht, die met den vijver in verbinding staat; er is dus ook een brug met twee bogen, en voorbij die brug verdeelt de weg zich in tweën. De eene loopt langs de gracht, de andere maakt eene langere bocht en loopt achterom het langwerpig gebouw met vierkanten toren, dat aan de linkerzijde van den toeschouwer staat. Beide wegen verliezen zich in de bosschen die den horizont bedekken; menschen ziet men er niet, want het is nog te vroeg in den morgen; maar zeker zal de koninklijke stoet langs een dier wegen vertrekken om aldus hun vaderland weör te bereiken, zonder Jeruzalem door te reizen.

De stoet of het gevolg der drie oostersche wijzen, staat, gelijk wij reeds zeiden, buiten de schuur te wachten. Een paard, zonder ruiter, maar rijk opgetuigd met vergulde teugels en een lang afhangend rood zadel, wordt vastgehouden door een man te paard. Die man is in het wit gekleed; hij draagt een soort van wambuis, bij den hals open, met omgeslagen boord en poffen aan de mouwen; op het hoofd heeft hij een soort platte muts. Het schijnt ook een neger te zijn; zoodat dit rijk getuigde paard waarschijnlijk dat van den Negervorst moet zijn,

Eenige ruiters staan om die twee voorsten gegroepeerd, terwijl een beetje verder, twee andere losse paarden, door mannen te paard, naar den vijver worden gevoerd — en eindelijk komen, gelijk een soort van achterhoede, nog eenige kameelen, paarden en ook een man, wonderlijk op een ezel gezeten, den weg af, en sluiten den ganschen stoet.

Bij deze beschrijving, welke wij gelooven naauwkeurig te zijn. hebben wij getracht de getrouwheid te doen uitkomen, waarmede de schilder de geschiedenis, gelijk die in het Evangelie geschreven ¹ staat, heeft willen teruggeven, zonder er iets bij te voegen noch weg te laten. Het is de geschiedenis in al haren eenvoud en waarheid, het zijn de personen zoo als men die uit de Evangeliën leert kennen. Het is wel de ootmoedige familie, die zonder de minste ontevredenheid, een koestal of schuur tot logies aanneemt, in vertrouwen afwachtende wat verder moet geschieden — het zijn wel de Koningen, die, een hemelsche inspraak volgende, hunne oostersche pracht en rijkdommen aan de voeten van Gods Zoon, den Koning van Israel, komen nederleggen_; en die straks

weer zullen vertrekken, zoodra hunne zending zal volbracht zijn. Wel heeft de kunstenaar zijn vindingrijk genie ten toon gespreid in de uitdrukkingen en de schikking der figuren, in rijkdom van kostumen en bijwerk; niet smaak heeft hij zijn tafereel door menschen en dieren verlevendigd, maar altijd blijft hij der geschiedenis getrouw; het is een dichter, wiens verhaal schoon, aantrekkelijk en tevens altijd zuiver en waar is.

Na deze eerste hoedanigheid moeten wij dadelijk op eene tweede en eene derde wijzen, en wel op de keurige uitvoering, die de natuur tot model neemt en op de zorg, waarmeê alles tot in de minste onderdeelen is afgewerkt. Van de edele en toch zoo liefelijke uitdrukking van het gelaat der Heilige Moeder en van het Kind, hebben wij reeds gesproken; ook de koppen der drie Koningen en die van hunne volgelingen zijn meesterlijk behandeld. Verschil van ouderdom, landaard en stand zijn er in op te merken, alles is naar de natuur geschilderd, dat is zeker; wel zijn de modellen met smaak uitgezocht, maar toch is de nederlandsche type in de meeste gezichten nog duidelijk te kennen. In de kostumen, bijzaken en ook in het landschap is het zichtbaar, dat de kunstenaar, hoewel begrijpende dat zijn tafereel, de grooten uit het oosten voorstellende, ook iets oostersch moest hebben, toch niet nalaten kon de natuur, welke hij dagelijks zag, tot meesteresse te nemen. Hiervan getuigen vooral de kleedijen der bedienden en pages, met wambuizen en kaplaarzen, de zwarte reiskoffer, de zwarte tasschen met beugels van St. Joseph en van den knielenden Koning, de van stroo gevlochten hoed en veel andere zaken, waarin de vlaamsche kleederdrachten van dien tijd te kennen zijn. Ook voor het landschap heeft de schilder hetgeen hij om zich heen zag gevolgd; want hoewel de achtergrond eenigzins bewogen is, behooren de gebouwen, de hoeve met stal er naast, de vijver met brug en de gracht langs weg en huizen, geheel en al tot onze gewesten. En dat alles is met de meeste zorg geschilderd en geheel afgewerkt; de rijke diaperiën, die in honderd plooyen nedervallen, zijn zoo af, dat men de teekening en borduurselen overal terug vindt, hoewel alle plooyen goed geteekend en afgemodeleerd zijn. De kroonen en de gouden vazen der Vorsten zijn met zorg geheel afgewerkt; van de ketting om den hals des zwarten Konings zijn de steenen en paarlen te tellen; en de meesterlijke hand, die alles met zoo veel habiliteit wist te behandelen, heeft niets vergeten; noch de aren der korenschoof op den voorgrond, noch de vergulde leidsels der paarden buiten de schuur, noch de ruiten in de vensters der gebouwen, al staan die nog zoo verre. Aan deze drie hoedanigheden, getrouwheid aan de geschiedenis, zonder zoeken naar interpretatie ; trouwe navolging der omringende natuur, en volkomen onvermoeide zorg bij de behandeling, geen onderdeel onaf latende, is, gelooven wij, de vlaamsche school der van Evcken we! duidelijk en ontegenzeggelijk te herkennen.

En om nu te bewijzen, of liever om de redenen te doen kennen, waarom dit stuk niet alleen aan een meester dier vermaarde school, maar bepaald aan Rogier van der Wevden toegeschreven is, moeten wij dien kunstenaar in zijn eigenaardig talent bespreken. Beginnen wij met zijne biographie.

Rogier van der Weyden, in sommige stukken en door eenige schrijvers, Roger des Pastures genaamd, werd in het jaar 1436 tot schilder der stad Brussel benoemd en behield, hoewel zeer spoedig besloten werd dit ambt voor het vervolg in te trekken, dien titel tot aan zijn dood. Omtrent zijn eerste levensjaren zijn niet alle schrijvers het eens. Volgens de oudste opgaven, en deze worden door den Heer Alpiionse Wouters, die de bijna verloren geschiedenis van den meester op kundige wijze heeft weten te hervinden, voor de juiste gehouden, zou hij in het jaar 1400 te Brussel geboren zijn en niet alleen bij Jan van Eyck gestudeerd, maar zelfs nog voor Antonello van Messina het vertrouwen van den grooten meester bezeten hebben. Anderen geven hem de stad Poornik tot geboorteplaats en Roiiert Campinus tot leermeester. Bij dezen laatsten zou hij in 1426 of 1427 zijne studie als leerknaap begonnen zijn en voortgezet hebben tot hij in 1432 als meester-schilder erkend werd. Hoewel dit eenigzins onvereenig-baar schijnt te wezen met andere opgaven die hem reeds in 1425 als gehuwd man en vader voorstellen, ook niet met zijne benoeming tot schilder der stad Brussel, welke reeds in het begin van 1436, dat is nog geen vier jaar na zijne erkenning als meester geschiedde, moet dit laatste toch voor de waarheid gehouden worden, want in eene oude naamlijst van het schilders-gilde van Doornik, door den Heer Dumortier teruggevonden, komt de naam voor van Roger des Pastures, te Doornik geboren, leerling van Robert Campin en op den i'^tequot; Augustus 1432 tot meester erkend; ook op een oude jaarrekening van hetzelfde gilde door den Heer Pinchart bekend gemaakt, komt de betaling voor van eenige lichten voor het beeld van St. Lucas ontstoken, voor de diensten van zekeren Roger des Pastures van Doornik, die te Brussel woonachtig was.

Over zijne verdere levensgeschiedenis, welke echter geen bijzondere gebeurtenissen oplevert, schijnt men het meer eens te zijn. De geleerde schrijvers, zoo even genoemd, twijfelen geenszins ■ of de namen van Rogier van der Weyden en Roger des Pastures behooren aan denzelfden persoon, en allen geven hem, volgens ' authentieke bewijsstukken, Elisabeth Goffaerts tot echtgenoote. ; Voor het stadhuis van Brussel vervaardigde hij vier groote schilderijen, welke door de oudste schrijvers zeer geroemd worden; ! zij stelden voor: de rechtsuitspraak van Keizer Trajanus, Paus i Gregorius den Groote, aan wien het hoofd van den Keizer wordt I vertoond, en denzelfden Paus biddende voor het beeld van S' Pjeter; verders Herkenbald, zijn eigen zoon, bij hem van vrou-l wenschennis aangeklaagd, bestraffende, en ten laatste ook den dood van dien strengen rechter. Deze schilderijen bestaan sedert omtrent twee eeuwen niet meer. In een der kerken der stad Bern worden echter tapijtwerken bewaard, welke èn om de voorstellingen èn oin de opschriften, geheel overeenkomende met de beschrijvingen I door Estrella, omstreeks 1550 en later door Bollart van de ^ origineele stukken gegeven, voor copijen van Rogier's werken worden gehouden. Die tapijtwerken, zes-en-twintig voet lang, hebben eene hoogte van dertien tl veertien voet, en zouden bij de nederlaag van Karei den Stoute door de Zwitsers veroverd zijn. De hoedanigheden van den meester, namelijk groepering der figuren, rijke ordonnantie, uitdrukking en vooral kracht van 1 kleur zijn bij zulke tapijtwerken slechts uit de verte teruggegeven Beter kunnen die waargenomen worden in de groote schilderij, ^! de afneming van het kruis voorstellende, door Rogier, voor eene 1 kapel buiten de stad Leuven geschilderd. Dit stuk werd later door Maria van Hongarije voor eene kopij van Michel Coxie en een orgel ingeruild, en berust thans op het Museum te Madrid. Van een ander stuk dat te Berlijn op het Museum is, na vroeger ; het eigendom van Koning Willem II te zijn geweest, wordt door Prof. Waagen gezegd, dat het, hoewel uitgevoerd met de zorg eener miniatuur, toch schitterend van kleur is. De verschillende uitdrukkingen van droefheid, vreugde en verwondering, bij de I drie verschillende voorstellingen op het gelaat van Maria te lezen, worden zeer door liem geroemd. Op het middenpaneel ligt Christus

dood op den schoot Zijner Moeder; op het linker tafereel ziet men de Heilige Maria met Christus als kind, cn op het laatste verschijnt de Zaligmaker, na zijne weder opstanding, aan zijne Moeder.

De kunst van zijne figuren te groeperen en zijne tafereelen te vullen met bewegende menschen, wier uitdrukking hetgeen zij gevoelen moeten teruggeeft, die keurige zorgvolle uitvoering, gepaard aan een krachtvol koloriet, dat bij geen ander meester van die tijden te vinden is, worden zoowel door de oudere schrij-veis als door die onzer dagen aan Rogier van der Weyden toegekend, en schijnen wel het zegel te zijn waaraan men zijne werken herkennen kan. Dit is dan ook de reden waarom sedert eenigen tijd bij sommige kenners zekeren twijfel is ontstaan omtrent de toekenning aan onzen Rogier van het meesterlijke stuk, dezeven Sacramenten, op het Antvverpsche Museum berustende. Hoe schoon ook van uitvoering en hoe origineel van conceptie missen die zeven van elkander gescheiden voorstellingen, welke alle even licht van kleur zijn en weinig licht en bruin bezitten, de hoofdeigenschappen die den genoemden schilder zoo algemeen worden toegekend.

Maar ook juist hierin ligt zoo niet de grootste dan toch eene der voornaamste redenen, waarom wij het bovenbeschreven stuk de drie Koningen aan Rogier van der Weyden denken te mogen toeschrijven. Van de keurige uitvoering die tot zelfs het weefsel der gouden stoffen heeft nagebootst, hebben wij reeds gesproken, ook van de uitdrukking en van den smaak waarmeê de modellen uitgezocht zijn, om aan de verschillende personen de hun passende typen terug te geven; maar de schilderij kenmerkt zich ook door bijzondere kracht van toon en koloriet. Zelfs aannemende dat de tijd die wel eens de schilderij verdonkert, maar in harmonie van kleur doet winnen, ook hier ten goede heeft meégewerkt, is de wijze waarop de schilder van alle omstandigheden heeft weten gebruik te maken om kleureffekt te verkrijgen, zeer opmerkelijk. De figuren staan allen op hun plaats; hoewel het landschap tot aan den versten horizont zeer krachtig van toon is, is de wijking der kleuren volmaakt. Het rieten afdak, waaronder bet hoofdtooneel is geplaatst, geeft een sterke slagschaduw over de muren der schuur, die reeds van donkerbruine kleur een krachtigen achtergrond vormen, waar de verlichte figuren sterk gekleurd tegen uitkomen. Zonder ergens hard te zijn en zonder scherpe omtrekken zijn alle figuren rond, de draper!t'n hebben overal het relief der vormen welke zij bedekken, en zeker was het geen gemakkelijke taak de andere kleuren in eveniedigheid van kracht te brengen met die twee koninklijke mantels, welke niet alleen hoog geel maar zelfs verguld zijn, zonder ergens of te plat of te bont te worden, Ook de lucht die vanboven, gelijk reeds vroeger is gezegd, zeer donker is en zich met de donkere gewassen, welke langs de muren en op het dak groeyen, vereenigt, vormt een soort van donkere omlijsting, die den verlichten hoofdgroep en daarachter de meer verwijderde figuren van den koninklijken stoet en het landschap allergelukkigst doet uitkomen. En nu wij door te wijzen op de keuze der kostumen, der gebouwen, van het landschap en andere onderdeden eerst de vlaamsche herkomst hebben bewezen, nu wij aan de zoo naïeve getrouwe teruggave der geschiedenis, aan de strengheid van teekening en geacheveerde uitvoering de school der van Evcken hebben doen erkennen en ten laatste ook de bijzondere eigenschappen van Rogier van der Weyden, uitdrukking, rijke ordonnantie en krachtig koloriet bewonderen, zal het ons wel veroorloofd worden dir schoon en bebagelijk tafereel aan deu bekwamen meester toe te schrijven.

Er bestaat voor de juistheid onzer bewering echter nog een ander bewijs; en wel de schilderij der koninklijke Pinakotheek te Muuchen i), waarover wij nog niet gesproken hebben. Dit stuk is een triptiek. Op de zijstukken ziet men links den Engel, die aan Maria de blijde boodschap brengt, en rechts ontvangt Simt.on het Kind, dat door zijne Moeder naar den tempel wordt gedragen : bet middenstuk stelt hetzelfde tooneel voor als onze sehilderij, de Aanbidding der drie Koningen, cn hoewel beide stukken klaarblijkelijk origineelen zijn, hebben zij toch zoo veel overeenkomst met elkander, dat zij uit hetzelfde atelier moeten gekomen zijn. De ordonnantie is niet hetzelfde en op elke schilderij zoo geheel vrij en vol leven, dat noch van model en kopij, noch van meester en leerling sprake kan zijn, en toch komen beide groepen ons voor als de verschillende uitingen van dezelfde gedachte. Het beeld van Maria is, wel is waar, lang niet hetzelfde op beide schilderijen, maar toch houdt zij op beide het Kind op haren schoot; op beide wendt zij zich naar den geknielden Koning die de hand van het Kind aan zijn lippen brengt Ook de St. Jozef staat, hoewel nu meer op den voorgrond aan denzelfden kant, ook groetende, met zijn hoed (nu een donkeren) in de hand. Hoewel niet zoo talrijk, bestaat het gevolg der Koningen ook uit pagies en beaienden te paard; men kan gerust zeggen dat die twee groepen, hoezeer ook van elkander afwijkende, toch niets anders zijn dan de verschillende vormen van een en dezelfde gedachte, door hetzelfde brein ontworpen.

In de lokaliteiten en in het bijwerk is de overeenkomst nog veel grooter, en zelfs zoo groot, dat alleen dezelfde hand den moed heeft kunnen hebben zich zelve zoo te reproduceeren. Wanneer een schilder den ander zijn idee ontrooft, dan verandert hij hier en daar iets, en wel in het bijwerk het allermeest, om zijn roof door een uiterlijk van orginaliteit te bedekken; alleen hij die met dezelfde voorwerpen origineel is, durft die op verschillende stukken zoo gebruiken dat men die dadelijk herkent. Het gebouwtje, de schuur, waarin de figuren geplaatst zijn, is op beide schilderijen zoo geheel hetzelfde dat aan geen toevallige overeenkomst te denken is; het is een en hetzelfde model, dat de schilder tweemaal gebruikt heeft, misschien een lievelingsoord waarvan hij in zijn schetsboek eene studie had i). Dat zelfde rieten dak met gaten, en met dezelfde planten begroeid, wordt ook gedragen door steenen muren, met twee poorten in den achtergrond en twee op de zijden. De dwarsbalk die het dak draagt en de twee kleine schuine balken waarop zij rust, zijn op beide schilderijen geheel aan elkander gelijk en op dezelfde wijze vastgehecht. Alles is in die gebouwen zoo gelijk dat hij, die beiden gemaakt heeft, zeker wel gewild heeft dat men hen herkennen zou —• maar de achtergronden ziju weer geheel verschillend; in plaats vaneen landschap met vijver en boomen, ziet men op het Munchener tafereel een geheele stad met huizen en gebouwen, op een ouder-wetsche vlaamsche stad zoo gelijkende dat men onwillekeurig in zijn geheugen een naam zoekt om er aan te geven. Dit nu alles samenvattende, komt het ons klaarblijkelijk voor, dat beide schilderijen origineelen zijn, maar origineelen door hetzelfde brein bedacht en naar dezelfde modellen door dezelfde hand uitgevoerd.

ij Prof. Makggrafk noemt die muren in / ij n catalogus eene romeinsche tempelruïne; misschien heeft hij gelijk; dit zou ons doen gelooven dat beide schilderijen na de reis naar Italië gemaakt werden. In dat geval zouden rlie muren in aanbouw of in verval eene herinnering aan of een studie uit vreemde landen zijn.

Misschien zijn wij bij liet bespreken van ons schilderij wel wat langwijlig geweest; door gelukkige omstandigheden er toe gebracht de eerste beschrijving te geven van dit tot nu toe geheel ongekend stuk dat ons voorkomt alle aanspraak op een grooten naam te mogen maken, hebben wij gedacht aan de kunstgeschiedenis en aan de waarheid verplicht te zijn die beschrijving zoo volledig mogelijk af te werken en de redenen der toekenning aan de hand van den grooten kunstenaar der oude vlaamsche schilderschool zoo goed mogelijk te moeten toelichten.

Keeren wij nu tot zijne levensbeschrijving en zijne andere werken terug.

Gering is het getal der nog bestaande stukken welke met zekerheid aan hem toegeschreven kunnen worden; behalve de drie reeds genoemde stukken van Madrid, Berlijn en Munchen bestaat op het Museum van Antwerpen een portret vanPmuppus den Goede en eene Maria Boodschap. Beide stukken behooren tot het Museum Ertborn; het laatste is ook wel eens aan Memlinc toegeschreven. Het andere stuk, de Zeven Sacramenten, staat nog altijd op naam van Rogier van der Wevden, maar, gelijk wij reeds gezegd hebben, bestaan er vele redenen om aan de juistheid van die opgave te twijfelen. In de Koninklijke Pinakotheek te Munchen bezit men nog een Rogier, i) S¹ Lucas het portret der H. Maagd makende. In het Muzeum, de Hermitage, te S' Peterburg bevindt zich een gedeeltelijke kopij van dit stuk. Te Brussel bevinden zich op het Muzeum een tiental schilderijen, tafereelen uit het leven van Onzen Heer voorstellende; die schilderijen hebben lang op den naam van Rogier van der Wevdfn gestaan. Na later aan zijn klein-, ook wel aan zijn achterkleinzoon toegekend te zijn, staan zij tegenwoordig zonder bepaalde aanwijzing van den maker. Men erkent algemeen dat zij van zijne school herkomstig moeten zijn, evenwel zijn zij te zwak om van de hand des meesters zeiven te kunnen zijn 2).

Wanneer men alle verhalen gelooven moet, dan heeft een soort van kwaad noodlot de werken van onzen meester vervolgd. De vier groote schilderijen, voor het stadhuis van Brussel vervaardigd, zijn waarschijnlijk door den brand van 1695 vernield; volgends van Mander verging het schip, dat omstreeks eene eeuw na de voltooying, de groote schilderij thans op het Muzeum te Madrid, van Leuven naar Spanje vervoerde, op de kust; de schil-deiij a leen werd gered, en van al zijne andere werken is behalve het vijf- of zestal genoemde stukken niets meer aanwezig. En toch moet onze meester tamelijk veel ook tamelijk gelukkig gewerkt hebben; toen hij in het jaar 1450, ter gelegenheid van het groote jubilé, Rome bezocht, waren zijne werken en zijn naam reeds met roem in Italië bekend, en hoewel zijn ambt hem niets meer gaf i dan eene vergoeding voor een officieel kostuum en het recht om | elk uur ten dienste der stad besteed in rekening te brengen, is het toch door authentieke stukken bewezen dat onze meester reeds in 1434 rente op de stad Doornik bezat, en een tiental jaren later ook een huis te Brussel kocht. Van Mander zegt dat eene Koningin, wier naam hij echter niet opgeeft en andere aanzienlijke personen, uier portretten hij gemaakt had, hem een tiende of korenrente schonken. Men moet echter niet vergeten, dat van

Mander onzen Rogier van der Weyden, den schilder der stad Brussel, Iaat leven tot 1529, dat is ten naastenbij 65 jaar te laat, en tevens ook spreekt van een vroeger geleefd hebbenden Rogier van Brugge, die waarschijnlijk leerling van Jan van Evck was en groote beelden voor behangsels schilderde; bepaalde zaken weet hij echter niet van hem aan te wijzen, ook niet het jaar zijns overlijdens, daar de Faam, zegt hij, hem steeds in leven houdt en de uitmuntendheid zijner werken onsterfelijk is.

Deze onbepaalde wijzen van schrijven van Karei van Mander heeft zeker veel tot eene verwarring bijgedragen die langen tijd bestaan heeft, terwijl ondertusschen het geleefd hebben van dien anderen Rogipr, den behangselschilder en beeldenkleurder, wel waarschijnlijk maar niet bewezen is. Onze Rogier van dir Wevden, de maker van al de nu besproken schilderijen, de schilder der stad, stierf te Brussel in het jaar 14O4, dat is op 64-jarigen leeftijd. Voor zijn vijf en twintigste jaar was hij reeds gehuwd met Elisabeth Goefaerts; maar, wat deed hij toen? Was hij toen reeds schilder? wij weten alleen dat hij het atelier van zijn meester eerst twee jaar na zijn huwelijk betrad en daar vijf jaar werkte voor dat hij zelf als meester werd erkend.

Van de vier kinderen van Rogier van der Weyden betrad de oudste, Cornelius, het klooster; van zijn dochter Margareta en van zijn jongsten zoon is niets bizonders bekend; Peter, de tweede zoon, volgde wel de schreden zijns vaders, maar slechts zeer uit de verte; hij ook was schilder maar liet na zijn dood noch grooten naam noch vermaarde werken na. De zoon van Peter, Goswin van der Weyden, kwam, althands volgens hetgeen gezegd wordt, zijn grootvader meer nabij. Deze meester Goswin woonde te Antwerpen en behoorde tot het gilde van S' Lucas; men zegt dat hij verschillende leerlingen heeft gehad en op hoogen ouderdom 1) voor eene abdij te Tongerloo een groot en merkwaardig werk uitvoerde. Dat stuk, de dood en hemelvaart der Heiige Maagd voorstellende, werd in 1535 uitgevoerd; een tijd lang heeft men gemeend dat stuk te herkennen in de op het Muzeum te Brussel berustende schilderij N⁰ 49; thands echter houdt men die toekenning voor onjuist; van dezen meester is dus niets met zekerheid aan te wijzen. Een zoon of neef van hem, naar den overgrootvader ook Rogier geheeten, heeft gelijk met, misschien ook nog na meester Goswin de schilderkunst beoefend, deze laatste spruit van het begaafde gezin, stierf zonder roem; men noemt hem Rogier van der Weyden de jonge.

Op de koninklijke bibliotheek te Brussel berust in de rijke verzameling handschriften en miniaturen, een prachtig werk A n na 1 e s du H a i n a ut getiteld. Eenige bekende archa;o-logen hebben in de schoone voorletter der opdracht, de hand van den grooten Rogier van den Wevden meenen te herkennen en willen daaruit opmaken dat hij ook miniaturenmaker tn kleurder is geweest. Volgens nadere onderzoekingen en na bij den Heer Ruelens, den geleerden conservator der handschriften, te rade te zijn geweest, kunnen vrij melden dat de toekenning van dit miniatuur aan meester Rogier op geen enkel bewijs berust; het is door anderen evenzoo aan J an van Eyck, ook wel aan Hugo van der Goes toegeschreven; dit echter zijn alle zeer gewaagde veronderstellingen.

Dat een kunstenaar van zoo grooten en welverdienden roem ook eene school gevormd, navolgers en leerlingen gehad heeft, zal wel niemand verwonderen, meester Rogier heeft door de eigen-

') Zeventig jaren.

aardigheid en de volkomenheid van zijn talent veel invloed gehad op de kunstenaars van zijn tijd; hij werd gekopieerd, nagevolgd en zijne raadgevingen werden gezocht en hooggeacht. Van zijne leerlingen zullen wij slechts een noemen, en wel den onsterfelijken Memlinc; zelf met een oorspronkelijk talent begaafd, was hij misschien minder de leerknaap dan wel de viiend en helper van den grooten meester; maar zeker is het dat Rogier van der We yd en de raadsman en de leider zijner studiejaren is geweest en dat meester en leerling elkanders roem nog hebben verhoogd. Hij overleed in 1464, bemind en betreurd door zijne stadgenooten, en zijn lichaam werd in de groote S¹ Gudula Kerk te Brussel begraven; een latijnsch grafschrift heeft jaren lang de plaats waar hij rustte aangewezen, hetwelk aldus in 't Neórlandsch luidt;

„Onder dezen steen rust gij, Rogier, levenloos, gij wiens penseel uitmuntte in het teruggeven der natuur. Brussel betreurt uwen dood, vreezende geen kunstenaar die u evenaart terug te vinden. Ook de kunst beweent een meester, wiens gelijke nimmer heeft bestaan,quot;

Ook Lampsonius heeft in verzen zijn talent en zijne deugden bezongen.

In de laatste uitgave der werken van Karel van Mander, door Jacobus de Jongh bewerkt en in 1764 uitgegeven, worden die verzen aldus vertaald :

Is 't u geen lof, dat ge, in een' kunsteloozen tijd,

Uw tijd, Rogier, hebt aan de Schilderkunst gewijd?

Uw werk eiseht echter, dat wie welbedacht wil handelen,

Ook nog gestadig dient uw voorbeeld na te wandelen.

Zulks tuigt uw Kunst, die noch aan 't Brusselsch Raadhuis toont

Hoe 't recht geen kreuken kent, het kwaad zijn meester loont.

Wat was uw rijkdom, door het kunstpenseel verkregen.

Door uwen laatsten wil den honger niet ten zegen.

Der armoê niet ten troost, verliet gij 't aordsehe goed.

Dees deugd blijft leven in 't erkennende gemoed.

De groote kunstenaar, wiens werken na vier eeuwen nog bewonderd worden en die zijn land een onvergankelijken roem heeft geschonken, was ook een deugdzaam en vroom man en verzachtte het lijden der armen door de vruchten zijner kunst,

C, Ed, TAUREL.

E Keulen, in de verzameling van den Heer Baron Oppen-hkim, bevindt zich hetschoone paneel i) van Gheeraert Davids, dat wij het geluk hadden hierbij voor de eerste maal in plaat te brengen. Even als de Verloving van de H. Godeberta, is ook deze schilderij uit de verzanding van den Heer de Svuel van Elberfeld, voorheen te Brussel, afkomstig. Van hare vroegere geschiedenis weet men niets met zekerheid.

In het midden van het paneel is de H. Maagd zittende op een stuk muur of gemetselde bank, waarop aardbeziën en bloemen groeien. Zij draagt een kleed en een mantel, beide van rood laken. Het kleed is aan den hals uitgesneden en laat den rand van een blaauw onderkleed en van een kraag van fijn en doorschijnend weefsel zien. Haar mantel, die aan den onderkant met edelgesteenten is bezet, wordt van boven vastgehouden door een met paarlen en steenen rijk bezetten band, die over het bovengedeelte der borst loopt. Lang en weelderig hoofdhaar valt over de schouders. Zij ondersteunt het Kind Jesus, dat op haar rechterknie zit, in zijn midden. Het Kind draagt een wit hemdje of koorrok met lange mouwen, open borst en speelt met de bladen van een geopend boek, dat op de linkerknie Zijner Moeder ligt. Aan de voeten van Maria, rustende op een kussen van rijk uit gouden en zwatte draden geweven stof, en van kwasten voorzien, ziet men iriassen, leeuwenbekken, madelieven, viooltjes en andere bloemen in vollen groei.

De achtergrond is een boomrijk landschap met een stroomend water, in de verte ziet men een klooster, verscheidene kasteelen en bergen. Aan de rechterzijde bevindt zich een afsluithek, waarop een paauw, den rug naar de Madonna gekeerd, uitrust. Onder de boomer, ziet men een hert en iets meer naar het midden een reebok zijn dorst lesschende. Ter linkerzijde verheffen zich een adelijk slot en eene hoeve met puntigen gevel; een hek dat zich tusschen de twee gebouwen bevindt opent zich op den daar tusschen loopenden landweg

Bij gemis van bewijsstukken zullen wij alleen zeggen, dat wij, dit stuk met de andere werken van den meester vergeleken hebbende, veronderstellen dat het tusschen 1500 en 1515 geschilderd moet zijn.

Gheeraert. zoon van Jan Davids, werd te Oudewater in Zuid-Holland, omtrent de helft der vijftiende eeuw, geboren. Wij weten niet waar en evenmin bij welken meester hij zijne kunst geleeid heeft; maar zijne kornpositie-trant en zijne manier van schilderen bewijzen dat hij van dezelfde school als Dirk Bouts afkomstig moet zijn. In 1483 kwam hij te Brugge en vestigde zich in die stad, die, toenmaals het middenpunt van den handel zijnde, de meeste kansen voor den verkoop van kunstwerken opleverde. Op den i4^llen Januari 1484 werd hij aldaar bij het gilde van S¹ Lucas en S' Eligius aangenomen, en was in 1488, 1495—96 en 1498 en 99 Vinder en in 1501—02 Deken van genoemd gilde. Ook was hij lid van het gilde van S' Jan en S⁴ Lucas door de boekverkoopers en verlichters of kleurders in de abdijkerk van den H. Bartholomeus bijgenaamd van den Eeckhout, gevestigd.

Meester Gheeraert huwde, na 1496, Cornelia, de dochter van Jacüü Cnoop de Jonge, die afkomstig van Middelburg in Zeeland en Deken van de vereeniging der goudsmeden van Brugge was, en van Catharina zijn eerste vrouw. In 1508 werd onze meester tot de broederschap van den Droogen Boom, toenmaals in de Minderbroeders-kerk gevestigd, toegelaten. In 1515 bezocht Gheeraert de stad Antwerpen, waar hij als vrije meester bij het gilde van S⁴ Lucas ontvangen werd

Naar het schijnt is Gheeraert een vroom en weldadig man geweest; een zijner schoonste schilderijen werd in 1509 doorhem ten geschenke gegeven aan het klooster der Karmelieten van Sion, tegenwoordig het Engelsche Seminarie, en toen die geestelijke zusters aan het voltooien van haar klooster nog werkzaam waren, leende hij haar grootmoedig, den 25 April 1521, en zonder intrest te vorderen, eene som van tien ponden vlaaiusch, welke hij eerst den 7quot; Juni 1523 terug vorderde, toen hij op zijn sterfbed lag.

Gheeraert overleed den i3^d(m Augustus 1523 en werd in Onze Lieve Vrouwe Kerk te Brugge, onder den toren begraven. Zijn graf was door een blauwen steen gedekt, waarop zijn wapen van lazuur met drie zilveren hoorns, met gouden beslag en banden, en dat zijner vrouw, van lazuur met zilveren balk, waarop drie

knopen van het eerste (cnoops, dus een sprekend wapen) te zien waren.

David liet eene dochter na, Barbara geheeten, die, bij den dood van haren vader, hoewel minderjarig, reeds gehuwd was. Zijne weduwe hertrouwde in 1529 en verliet de stad Brugge.

Eenige jaren later was de groote kunstenaar reeds vergeten in de stad wier gebouwen hij met de schoonste voortbrengselen zijner kunst versierd had en waar hij veertig jaar geleefd had. Van Mander zegt: „Daer is oudt tijts gheweest noch eenen Gf.e-rardt van Brugge, daer ick geen bescheyt van weet, dan dat hy van Pieter Poerbus hooghlyck is ghehoort prijsen voor een uyt-nemende schilder.quot; Guicciardini noemt hem ter loops ook een uitmuntende kleurder en zegt dat hij te Brugge geboren was. Vasari geeft hem ook op bij de merkwaardige miniatuurschilders. In 1S61 bij de uitgave van onzen katalogus van het Museum der Akademie van Brugge, hebben wij het geluk gehad hem aan de geschiedenis terug te geven en tegenwoordig zijn er weinig kunstenaars van onze school der 15''' eeuw waar men meer van weet.

SCHILDERIJEN YAN amp;HEERAERT DAVIDS,

waarvan de echtheid door bescheiden uit zijn tijd bewezen wordt.

I. De geschiedenis van den plich t vergeten rechter, twee paneelen 1) door de overheden van Brugge tusschen den i2^en en den 28⁽ⁿ Februavij 148S aan den schilder besteld en in 1498 voltooid; zij zijn geschilderd voor de schepenenkamer van het raadhuis en bevinden zich thans op het Museum der Akademie.

De gebeurtenissen, op deze schilderijen voorgesteld, worden door Herodotus aldus verhaald; „Sisamnes, een der koninklijke rechters, in eene zaak van geld een onbillijk vonnis geveld hebbende, liet Koning Cambvses hem onthalzen en villen; toen gaf hij bevel zijne huid aan riemen te snijden en liet den zetel waarop Sisamnes als rechter had gezeten, er meé bekleeden, Toen benoemde Cambyses den zoon van Sisamnes tot het ambt van zijn vader, hem aanbevelende dengene indachtig te zijn op wiens zetel hij bij het vonnissen plaats nam.quot; De eerste der twee schilderijen stelt het omkoopen van Sisamnes en het vonnis vellen van Cambyses voor, de andere het villen van den snooden rechter en het recht spreken door zijn zoon

Cambyses doet den onrechtvaardigen rechter op zijn zetel vatten; de omkooperij wordt in de verte aangeduid, door een man, staande voor de deur van een huis, een gevulden geldzak in het geneim aan den rechter overhandigende. Cambyses drukt den rechter wijsvinger tegen den linkerduim en schijnt de waarheid der beschuldiging te willen staven. Andere aanzienlijke personen omringen den Koning. Door een man, grof van uiterlijk, aangevat, is de ontsteltenis van den snooden rechter op zijn gelaat le lezen ; in de eene hand houdt hij de hoofdkap, welke hij in tegenwoordigheid des Konings heeft afgezet, terwijl hij met de linkerhand op den steenen arm van zijn zetel rust. Aan ringen in den muur hangt, door riemen vastgehouden, eene eere-draperie achter den zetel af. Rechts en links van die draperie of behangsel, bevinden zich twee medaillons, in den vorm van cameCn met allegorische voorstellingen Daaronder is de datum 1498 te lezen en iels hooger ziet men eene console, waarop twee kindertjes,

1 Hoogte 182 Ned. duim, Breedte 159. De figuren zijn 95 Ncd. duimen lioojj kleine genit'n, zitten, die de einden vasthouden van twee guirlan-den van bloemen en vruchten, waarvan de andere einden getrokken worden door andere geniën, staande op de kapiteelen van rood gevlamde porphyren kolommen. Van uit het midden dezer kapiteelen verheffen zich kleinere korte kolommen; op het kapiteel van die ter rechterzijde ziet men wefir twee dergelijke kinderen, waarvan het een het andere slaat, na hem te hebben neörgeworpen; boven de guirlanden zijn nog twee schilden, de wapens dragende van Philippus den Schoone en van Johanna van Arragon.

Het zoo even beschreven tooneel heeft plaats in eene opene gaanderij, op een plein uitkomende; op den achtergrond staat een gebouw met een stoep; boven de deur is een medaillon, waarin een ridder is afgebeeld; achter dat gebouw staat een toren. Dit plein heeft eene algemeene overeenkomst met het plein van S' Jan te Brugge, hoewel de schilder al de onderdeelen veranderd heeft.

Onder de negentien personen, die het gevolg van den Koning uitmaken, bemerkt men een officier met den helm op het hoofd, een malienkolder, een harnas en een korten mantel zonder mouwen, waarop een gevleugelde vrouwenfiguur in arabesken uitloo-pende, geborduurd is. Op den onderrand van den mantel zijn letters aangebracht, die evenwel zonder beteekenis schijnen te zijn. In den helm ziet men de terugkaatsing van een kerktoren en van andere gebouwen. Achter dien officier aan den uitersten rechterhoek van den voorgrond heeft de schilder zijn eigen afbeeldsel eene plaats gegeven. Hij schijnt hoogstens een dertigtal jaren oud te zijn.

Midden op het voorste plan der schilderij ziet men een witten hazenwindhond met vergulden halsband en rechts, een, behalve aan kop en pooten, geschoren poedel.

Op het tweede paneel, niet verre van de gaanderij; waar hij gevat werd, ligt Sisamnes naakt op de pijnbank uitgestrekt; zijn voet en ook zijn rechter arm zijn door touwen aan den poot en aan het dwarshout van die bank of tafel gebonden. De ijzeren nagels dienen om de armen onder de oksels te houden Vier beulen zijn aan het werk om hem te villen, zijn gelaat is door de smarten, welke hij doorstaat, geheel vertrokken. Een der beu len, met een mes dwars in den mond is bezig het onderste gedeelte van het linkerbeen van het vel te ontdoen; een ander snijdt het vel van den linkerarm in het langs dcor, terwijl een beulsknecht dien arm door middel van een aan den pols vastgebonden touw uitrekt. Boven aan de tafel staat de derde beul en snijdt op de borst het vel door. terwijl de vierde aan den rechter arm bezig is Cambyses de Koning, is, met zijn scepter in de hand en door zijne raadslieden omgeven, bij deze exekutie tegenwoordig. Een der tien volgelingen, dezen groep uitmakende, draagt een giervalk op de vuist.

Op den voorgrond, rechts, ziet men denzelfden poedelhond van de vorige schilderij, zich nu het oor krabbende. Onder de folter-tafel bevinden zich de kleèren van den rechter. Links op den achtergrond, in dezelfde gaanderij die op het eerste schilderstuk is voorgesteld, is het vel van den omgekochten rechter op den rug van zijn zetel uitgespannen; op dien zetel zit zijn zoon en opvolger, van een tiental personen omgeven. Voor hem ziet men een man de hand in een aan den gordel hangenden buidel steken, als willende hij den nieuwen rechter, die het schijnt te weigeren, een gift aanbieden.

Onder eene deur van het belendende gebouw bevinden zich twee schilden, met de wapens van Vlaanderen en van de stad Brugge.

Aan het venster van een der gebouwen, die rechts den achter-

grond vormen, staat eene vrouw te kijken naar hetgeen daar beneden geschiedt. Daar achter is een muur en verder nog een pgrk, waar men een groot hert onder het geboomte ziet liggen.

Deze twee schilderijen zijn krachtig, in een bruinachtigen toon geschilderd en wonderbaarlijk afgewerkt. Over het algemeen is de kompozitie goed, hoewel de voorgrond van het eerste stuk wel •wat overladen mag heeten. Uitstekend zijn de achtergronden; de eigenaardige vormen en het gebladerte der boomen in het park , zijn zeer goed weêrgegeven.

Het ontvellen van een mensch is zeker lang geen aangenaam onderwerp ter beschouwing, maar zeker is het ook niet de schilder, die het gekozen heelt. Wanneer wij het doel, dat men met het vervaardigen dezer schilderijen beoogde en de plaats voor welke zij bestemd waren, in aanmerking nemen, aarzelen wij geen oogen-blik te verklaren dat Gheeraert Davids zich volmaakt van de hem toevertrouwde taak heeft gekweten en dat deze twee stukken gerangschikt behooren te worden onder de belangrijkste voortbrengselen der Nederlandsche school van het einde der vijftiende eeuw.

2. De Heilige Maagd en het Kind Jesus omringd van Engelen en Maagden t), in 1509, door den schilder aan het Klooster der Karmelieten van' Sion, te Brugge, geschonken en tegenwoordig op het Museum der stad Rouaan.

Midden op de schilderij is de Heilige Maagd afgebeeld, zittende op een metalen troon, waarover een draperie, die tot onder bare voeten reikt, uitgespreid is Met de linkerhand ondersteunt zij het kind Jesus en houdt Hem een tros druiven voor, die Hij met beide handen aangrijpt. Aan elke zijde der Heilige Maagd staat een Engel met uitgeslagen vleugelen; de een speelt op eene mandoline, de andere op een viool, tusschen die twee Engelenen de H. Maagd, ziet men iets meer achterwaarts aan de rechterzijde de Heilige Fausta met eene kleine zaag, en aan de andere zijde de Heilige Appollonia, nijptangen dragende.

Op den voorgrond rechts zijn vier heilige vrouwen zittende afgebeeld, de eerste is zonder attribuut, en naast haar S¹ Agnes met het zinnebeeldige lam voor hare voeten liggende; verder S' Catha-rina met een zinnebeeldige uit raderen samengestelde kroon, op het hoofd; zij heeft een geopend boek in de handen. Een beetje achterwaarts, geheel aan de uiterste rechterzijde van het paneel, ziet men S² Dorothea, een korfje in de handen, gevuld reet roode rozen, welke zij met eene uitdrukking van liefelijke zedigheid beschouwt. In den achtergrond, achter deze laatste, heeft Gheeraet zijn eigen portret eene plaats gegeven. Hij draagt een bruin kleed dat, van voren geopend, een geplooid hemd te zien geeft; eene blonde haarlok hangt tot tusschen de wenkbrauwen over het voorhoofd.

Ook de linkerzijde van de schilderij wordt door vier heilige vrouwen ingenomen. Eerstens, aandachtig lezende, de Heilige Godeliva met een lange sjerp om den hals geknoopt en eene gouden ferronnière met drie steenen waaraan paarlen gelijk waterdruppelen hangen, zijnde dit eene zinnebeeldige herinnering aan de- wijze waarop zij den marteldood ontving Naast haar zien wij de Heilige Barbara, in een getijboek bladerende; haar kapsel bestaat in eene kroon, waarboven het symbolische torentje van goud en paarlen aan de voorzijde uitsteekt. De Heilige Cecilia, met haar orgel naast zich, bevindt zich een weinig achterwaarts.

l) Hoogte 120 Ned, duim. Br=edte 218. Hout. De figuren zijn op een vierde der natuurlijke grootte.

terwijl de uiterste linkerzijde ingenomen wordt door de Heilige Lucia, die twee oogen, waaruit stralen schieten, in de hand houdt. Aan de linkerzijde achter haar, ziet men de vrouw van den kunstenaar Cornelia Cnoop, met gevouwen handen in gebeden verdiept. Zij draagt een zwart kleed met smal wit bont omzoomd en een breede witte hoofdkap die om het gezicht sluit en achter het hoofd neervalt.

De achtergrond der schilderij is donker groen, bijna zwart. De plaats van dit tafereel, de grond, is slechts door ruiten van witte, geele en licht blauwe steenen aangeduid.

De onderdeelen zijn in dit stuk met wonderlijke zorg afgewerkt. De twee engelen mogen onder de heerlijkste figuren, welke de Nederlandsche school ooit in het leven riep, genoemd worden.

3. De Graflegging van Christus, omtrent 1520 — triptiek 1) — voor de broederschap van het Heilige liloed geschilderd en in de kerk van S' Basilius, te Brugge, bewaard.

Op den voorgrond van het grootste paneel ligt op de zijde het heilig Lichaam van Christus op een doodkleed uitgestrekt; het wordt door Nicodemus, een man met langen witten baard, die de uiterste rechterzijde inneemt, ondersteund. In het midden bevindt zich de Heilige Maagd met samengevouwen handen; haar stand is wel wat gewrongen, zij ligt geknield voor haren Zoon; de Heilige Johannes ondersteunt haar niet den rechterarm, den I linkerarm van den Christus te gelijk oplichtende. Aan zijne rechterzijde bevindt zich Maria Salome, en aan de linkerzijde, tegen de omlijsting van het paneel, staat een man met een gedreven koperen vaas met reukwerk in de hand. Op het rechter paneel of luik zijn Maria Magdalena en Maria Cleophas afgebeeld; ook de eerste draagt een vaas met reukwerk, waarvan zij het deksel afneemt. S' Joseph van Arimathea en twee andere mannen staan op het linkerpaneel, de eerste draagt de doornenkroon op een witten doek. Op den achtergrond van het middenpaneel ziet men den Calvarieberg en ook de twee gekruisigde moordenaars, een galgenrad, twee soldaten en een man die een ladder wegdraagt; rechts heeft men een uitzicht op het landschap en op de stad Jerusalem; het linkertaforeel wordt van achteren door boomen en bergen gesloten.

De kompozitie van dit schilderstuk is zeer goed, de uitvoering is kloek en het koloriet krachtig en rijk. De vrouwentroniön zijn i over het algemeen gelukkiger dan die der mannen; die van S⁴ Joseph van Arimathea is evenwel van zeer nobel karakter. De vleeschen zijn wat bruin van kleur; op dien tijd zijner loopbaan schijnt Gheeraert Davids den invloed van Quinten Metsys te hebben ondergaan. Deze schilderij werd in 1675, in 1773 en in I 1827 gerestaureerd en de oorspronkelijke glaceeringen zijn ver-' dwenen.

SCHILDEEIJEÏÏ, AAN GHEERAERT DAVIDS TOEGrÉ-SCHREVEÏÏ.

1. De Madonna en het Kind Jezus — bij den aanvang van dit artikel beschreven.

2. Bernardus de Salvi at is, kanunnik van S' Donatianus 2), geknield en vergezeld van de Heilige Domatianus, Bernardus en van S' Jan den Aalmoezenier — omstreeks 1501. — Rechter luik

boven het altaar van de Heiligen Johannes den Dooper en Maria Magdalena in de S' DoNATiANUS-kerk te Brugge; tegenwoordig bij den Heer White te Londen berustende.

Op den voorgrond is de kanunnik in knielende houding voorgesteld, het gelaat naar de linkerzijde gewend; hij draagt een priesterrok en een koorkleed en heeft een almutium over den linkerarm Achter hem staat zijn patroon Beknardinus van Sienna in het grijze kleed der Minderbroeders met de linkerhand een rood boek niet een medaillon, waarin de H. Naam Jezus staat, tegen de borst aandrukkende. Links staat S' Dünatianus in bisschopsgewaad, in de rechterhand een bisschoppelijke staf en in de linker een wieltje met vijf brandende waskaarsjes vasthoudende. Rechts ziet men een derde bisschop met een staf, waarschijnlijk S'Johannes de Aalmoezenier; hij licht de hand op, om een kreupele te zegenen, die op een stok leunende de hand uitsteekt als om een aalmoes te vragen.

Deze personen bevinden zich in een landschap, bruinachtig van kleur, op een door kleine rotsen bewogen grond. Achterwaarts ziet men groote boomen en links een kasteel met bergen er achter.

Het koloriet van dit meesterlijk geschilderd kunstwerk is krachtvol; behalve de gezichten van de Heiligen Donatianus en Bernardinus, die later een weinig bijgewerkt zijn, is de schilderij goed bewaard gebleven. De stoffen, de bordgt;;urselen, en over het algemeen al de onderdeelen van de kleeding der verschillende personen zijn met wonderbaarlijke handigheid bewerkt, het koorkleed van den Heiligen Johannes is niet te overtreffen.

3. Het Doopsel van Christus, de Madonna, de schenkers en hunne Heilige Patronen, triptiek 1), voltooid in 1508, en den 18 December 1520 aan de vereeniging der beCedigde klerken bij het gerechtshof der stad Brugge geschonken, om op het altaar hunner kapel in de benedenkerk van S' Basilius te worden geplaatst; tegenwoordig op het Museum der Akademie van Brugge berustende.

Jezus het witte lijnwaad, perizonium genoemd, om de lendenen dragende, staat op den voorgrond met gevouwen handen en in diepe aandacht, recht op in den Jordaan waarvan het water Hem tot de knien reikt. Johannes de Voorlooper, draagt een haren kleed en een mantel. Rechts ligt een engel, met een koorkleed, eerbiedig geknield, en draagt het kleed des Zaligmakers; daarboven zweeft de witte Duif en hooger op ziet men God den Vader, Zijn Zoon zegenende; Hij is van kleine ongekleede Engelen zonder vleugelen omringd.

De schilder heeft op het rechterpaneel den schenker van de schilderij Jan des Tromfes en zijn zoon Philippus afgebeeld; zij knielen op het gras. De Heilige Johannes de Evangelist, een kelk in de linkerhand houdende, staat naast den schenker.

Aan de linkerzijde, dus op het andere paneel, ziet men de eerste vrouw van den schenker, Elisabeth van der Meersch, met hare vier dochters geknield liggen, onder bescherming der Heilige Elisabeth van Hongarije, die een boek in handen heeft, waarop twee kronen liggen; de derde kroon rust op de witte kap die haar hoofd omsluiert.

De achtergrond dezer drie schilderijen stelt een nog al bewogen landschap voor; op den tweeden grond rechts, zittende op een met mosch bedekte rots, ziet men den Heiligen Johannes den Dooper prediken voor een luisterende schaar van vijf-en-twintig kleine figuren; twee andere personen naderen om de preek aan te hooren. Links ziet men Johannes den Christus aan drie zijner discipelen aanwijzen; éen staat gereed Hein te volgen. De derde grond geeft eene stad bij een berg te zien; eene sterke burgt beheerscbt de stad.

Op de buitenzijde ziet men rechts de Heilige Maagd, zittende onder een rirkelvormigen troonhemel, aan het gewelf hangende en van gordijnen voorzien. Zij ondersteunt het Kind Jezus, dat op haren schoot zit en houdt Hem met de rechterhand bij den lin-kerarn:. In de linkerhand heeft Hij een tros druiven en buigt voorover naar de tweede vrouw van den schenker, Magdalena Cordier, die met hare dochter Isabella voor hem geknield ligt en beschermd wordt door de H. Maria Magdalena, die een vaas met reukwerk draagt. Deze personen bevinden zich in eene opene gaanderij in den stijl der Renaissance; door de bogen heeft men uitzicht op het voorplein van een door kolommen versierd huis ; ook ziet men nog de gevels van hoogere gebouwen.

Deze schilderij is zeer merkwaardig.

Het landschap dat zich aan de binnenzijde der driepaneelen op den achtergrond ontrolt, is schitterend en prachtig van kleur. Behoudens het gemis van wijking in de lucht, hetgeen misschien aan het schoonmaken van de schilderij te wijten is, is niets beter bewerkt dan dit gedeelte van het kunststuk. De boomen zijn flink geschilderd en toch met alle mogelijke zorg afgewerkt; van ieder afzonderlijk is het individueele karakter in vormen en in gebladerte teruggegeven; en tusschen de stammen worden het oog ware vergezichten aangeboden. De grassoorten, de lelifin, de malva's, de viooltjes en andere bloemen van den voorgrond zijn nimmer beter voorgesteld. In het water, dat door den wind bewogen wordt, spiegelen zich de \oorwerpen met groote harmonie en perspekti-vische juistheid terug. Van dat gedeelte der schilderij is het koloriet zoo bijzonder schoon, dat bij een eerst aanschouwen de gebreken der kompozitie vergeten worden; de hoofdgroep namelijk is zwak van ordonnantie en de kleur zonder harmonie; ook de tee-kening komt ons smakeloos en zelfs gebrekkig voor, want zij is niet in overeenstemming met de omringende voorwerpen en overlaadt den voorgrond te veel. De achterste figuren, afzonderlijk beschouwd, zijn kort, dik en missen alle sierlijkheid. De portret ten der schenkers komen heerlijk tegen den donkeren grond van het woud uit en zijn goed geschilderd. De vrouwenkoppen en ook die van het jongetje en het meisje; buiten op het linkerluik en die der H. Maria Magdalena, zijn met de fijnheid der geoefendste miniaturisten behandeld en munten door sierlijkheid en waardigheid uit; ook zijn de handen talentvol geschilderd en het kleed der H. Maagd is met bijzonderen smaak gedrapeerd. Het onderste gedeelte van het lichaam en de linkerdije hebben in het Christus-beeld nog al geleden, evenwel is de schilderij, hoewel meermalen schoon gemaakt, goed gekonserveerd.

4. De Bruiloft van Cana, na 1519 geschilderd voor Jan van der Straeten, zoon van Bernard, en door hem aan de broederschap van het H. Bloed te Brugge geboden, heeft de kapel der broederschap tot 1580 versierd. Later maakte dit stuk een deel der verzameling van Lodewijk XIV uit en berust nu op het museum van den Louvre 1).

In eene zaal, door eene rij kolommen van een openbaar plein gescheiden, zitten Christus en de Heilige Maagd, het bruidspaar en zeven vrouwen om de tafel, waarachter een draperie gespannen is. Voor de tafel staan een man vleesch te snijden, eene dienstmeid met een soort flesch en een jongeling het deksel van eene groote

drinkkan afnemende; terwijl op den tweeden grond een andere bediende over den drempel stapt, een schotel aanbrengende. Rechts op den voorgrond is de schenker in het kleed van Provoost der broederschap afgebeeld, achter hem zijn zoon en links zijne vrouw, allen geknield. Buiten de eetzaal, rechts, staat een Dominikaner monnik, wiens trekken veel op die des schenkers gelijken, tusschen kolommen door, naar het beschreven tooneel te kijken. De voetstukken der kolommen rusten op een lagen muur; in de verte ziet men eenige gebouwen.

Het aantal der aan Gheeraert Davids toegeschreven schilderijen, is nog al belangrijk. Onder die stukken herkennen wij de werken van minstens vier verschillende kunstenaars, waarvan sommige tijdgenooten en andere leerlingen of navolgers van den meester zijn geweest. En toch bezitten wij nog eenige bescheiden over schilderijen van hem, welke tot nu toe niet teruggevonden zijn.

In het klooster der Karmelieten bevond zich een luik, in 1518 geschilderd, waarop broeder Isenbart de Bru knielende en door den H. Albert en de H. Maria Magdalena beschermd wordende, afgebeeld was. In den katalogus der verkooping van kunstwerken afkomstig van dat klooster, tijdens zijne opheffing in 1885, wordt het aldus beschreven: „N⁰ 3971. Gheeraert van Brugge, Twee heilige kloosterlingen en eene Heilige, keurig afgewerkt Hout. H. 2 voet 1 duim. Br. 1 voet 7 duim. Verkocht voor 10 stuivers aan den Heer Loosequot;,

De kathedraal van b' Donatianus te Brugge bezat eertijds een luik van een altaarstuk (H. 102 Ned. dm. B. 93), Christina van Rossem geknield voorstellende in een landschap en vergezeld van drie Heiligen, die waarschijnlijk de H. Christina, de H. Johannes de Dooper en de H. Maria Magdalena zullen zijn.

De Monconys zegt ook een klein schilderstuk van meester Gheeraert aldaar te hebben gezien, dat met het altaarstuk van Jan van Eyck wedijveren kon.

Gheeraert Davids was, gelijk reeds gezegd is, ook als miniaturist benoemd; Guicciaruini en Vasari spreken van hem als van een in dat vak uitstekenden kunstenaar. Vele zijner werken zijn bewaard gebleven; de schoonste bladen van het Brevier van den kardinaal Grimani te Venetië, van het Getijdenboek van Jeanne la Folle en van een ander Getijdenboek op het Rijks-Museum te Munchen, zijn door hem bewerkt. Te Brugge op het Muzeum der Akademie bevinden zich twee miniaturen 1) op fijn pergament van de abdij der Duinen afkomstig; de eene stelt eene prediking van Johannes den Dooper van Christus voor.

I

W. H. JAMES WEALE.

1) Le Beflroi, tom. I, pp. 223 a 234, 259, 260, 276 i 289, 61378; II, pp. 213, 214, 232, 288 a 297 et 320; et III, pp. 77 79, 97, et 334 a 346. Bruges, 1863—1870.

— „verluchten, verlichtenquot; heette het in Nederland in de laatste middeleeuwen — was bij de Grieken en Romeinen, tijdens den hoog-sten bloei hunner beschaving, niet onbekend, maar volgens het heerschende gevoelen der beoefenaars van kunstgeschiedenis, Schnaase, Otte en anderen, geenszins gewoon. Als Plinius, die omstreeks het midden der «erste eeuw na Christus schreef, gewag maakt van zekere afbeeldingen, waarmede Varro een werk van biografischen inhoud voorzag, doet hij het op eene wijze, die het vermoeden inboezemt, dat iets dergelijks zelden voorkwam. Op eene andere plaats evenwel spreekt dezelfde auteur van Grieksche geneesheeren,in wier schriften teekeningen van planten voorkwamen x). Dat die teekeningen niet de versiering, maar de verklaring dier schriften bedoelden, kan men naauwelijks betwijfelen.

In den laatsten tijd van het west-romeinsche keizerrijk werden de miniaturen in de handschriften meer gewoon, en dit laat zich begrijpen. Ofschoon de klassieke kunst reeds lang verstorven was, werden de klassieke schrijvers steeds met zekere belangstelling gelezen; niet alleen de heidensche tijdgenooten van Konstantijn en Theodosius, maar ook de beschaafdste christenen dier dagen wisten wat Homerus, Virgilius, Plato en vele anderen het nageslacht ten erfenis gelaten hadden, eenigermate te waardeeren. Maar deze klassieke schrijvers waren ook destijds reeds voor den gewonen lezer moeielijk te verstaan. De levensvormen van den ouden tijd, kleederdragt, zeden en gewoonten, het ceremonieel der godsdienst, de bedrijven en werkiuigen van vrede en oorlog enz. waren door nieuwe verdrongen, en voor het lezend publiek ■was hetgeen , aangaande dit alles vóór eeuwen door dichters en prozaschrijvers aangeduid en beschreven werd, onverstaanbaar geworden : men had behoefte aan „illustratiönquot; of „illuminationquot;, toelichtende afbeeldingen, door de teekenpen of het penseel van meer of min kundigen aangebracht.

De boeken, die bij de heidenen en christenen van de vierde en vijfde eeuw in het hoogste aanzien stonden, waren de Ilias, de

i) Hist. vat. L. 25, c. 4, L. 35, c. 2; vgl. echter Watten li ach. Das Schrijtwescn im Mittelaltur, Leipz. 1871, s. 202.

Aeneïs en de schriften des Ouden en Nieuwen Testaments. Die boeken waren oud, de meeste overoud en gezamenlijk bevatten zij veel, dat ook geleerden zelfs, als zij geen studie van de antiquiteiten maakten, naar aanschouwelijke verklaringen deed uitzien. Is het dan te verwonderen, dat de oudste manuscripten met miniaturen, die men tot heden kent, juist afschriften zijn van de dichtwerken van Homerus en Virgilius en een fragment van het boek Genesis ? ... Men meent, dat zij in de vierde of vijfde eeuw vervaardigd zijn. De Homerus wordt in de Ambrosiaansche bibliotheek te Milaan bewaard, de Virgilius in de Vatikaansche te Rome, het fragment van Genesis in de keizerlijke boekerij te Weenen. Van de miniaturen in de twee laatst genoemde handschriften ontmoet men bij Seroux d'Agincourt i) afbeeldingen, die, zoo zij getrouw zijn, van achtenswaardig talent getuigen, waarbij zich de invloed der oudere kunst deed gelden.

Na de vijfde eeuw vindt men de miniatuurschilderkunst voortdurend in de dienst der christelijke kerk, en ofschoon hare voortbrengselen ook nu nog voor een deel de verklaring van den inhoud der handschriften bedoelden, strekten zij vooral tot versiering van manuscripten, welke men wegens hunne bestemming bij de godsdienstoefeningen op glansrijke wijze uitgedoscht wenschte te zien, bijbels, evangeliariën, martyrologien, necrologien, getijdenboeken enz. Geestelijken en vooral kloosterlingen van alle orden waren de beoefenaars van dezen kunsttak, en die door hunne vaardigheid in het hanteeren van teekenpen en penseel uitmuntten, werden, evenzeer als de schoonschrijvers van hun tijd, wegens hun talent door vrome geloofsgenooten vereerd en door vorsten en aanzienlijken in kerk en staat met milde hand beloond.

De oudste miniaturen herinneren, bij meer of minder goede teekening, door de wijze van behandeling aan de antieke kunst, zooals zij in de muurschilderijen van Pompeji vertegenwoordigd is; maar doorgaans getuigen zij van den opkomenden ademtogt eens hoogeren geestes, die de miniatoren deed streven naar uitdrukking van de hoofdtrekken des christelijken zielelevens, zooals het zich in de heiligen der Kerk, profeten, apostelen, martelaars en anderen, openbaarde De beelden dier heiligen, ook dan zelfs als zij door zwakke handen gemaald werden, spreken door gelaatstrekken, houding en costuum niet zelden van nalve onschuld, kinderlijken ootmoed, mannelijken ernst en andere zedelijke eigenschappen, die in het oog des geloofs den meesten eerbied verdienden. Tot in de tiende eeuw blijft dit karakter eenigermate stand houden,

1) Architectur, Sculptiir mui Malerei vont IV bis XVI Jahrh. revidirt von A. E. von Quast, Abth. III. s. 21 IT. Taf. XIX ff.

zoowel in de werken van Byzantijnsche kunstenaars, als in die van Italië en andere landen. Maar de Byzantijnsche kunst munt aanvankelijk uit door liefde voor edele vormen, haar uit oudere tijden nog bijgebleven, terwijl zij in latere dagen zich voor verdere ontwikkeling ongeschikt betoont, slaafsch vasthoudt aan de manier van verouderde voorbeelden en vooral door overdadig gebruik van goud-versieringen den goeden smaak kwetst. De Italianen schijnen zich bij de bearbeiding dikwerf de in hunne kerken zoo veelvuldig voorkomende mozaiek-werken ten vooibeelde gesteld te hebben. De miniatoren aan deze zijde van de Alpen onderscheidden zich door zekeren vrijheidszin in hunne conceptiën, die wèl strookte met het algemeen kaïakter der Germaansche volken, wier overgang tot het christendom vóór de tiende eeuw plaats had. Bij hen ontmoet men twee rigtingen, die afhankelijk zijn van de wegen, langs welke zij met hunne stamgenooten tot de kennis van het christelijk geloof en van de kerkelijke kunst kwamen. De kunst der natiën, wier apostelen hoofdzakelijk uit het zuiden kwamen, uit Italië en het tegenwoordige Frankrijk, bleef meer in zamenhang met de antieke kunst en wordt somtijds de Frankische genoemd. Die van andere volken, wier geloofspredikers Ieren of Angelsaxen waren, is meer zelfstandig, maar daarom niet altijd edeler. De lersche miniatoren gebruikten weinige, maar schitterende kleuren; zij teekenden scherpe omtrekken en vermeldden zich in eene ornamentuur, waarbij eene wilde fantasie vaak het ongerijmde en smakelooze schiep: zonderling door elkander slingerende lijnen, strikken en hoeken, monsterachtige wezens, slangen, draken, onbe staanbare bloemen en andere voorwerpen, die men schepselen eener tuchtelooze verbeeldingskracht mag noemen. Sporen van beide rigtingen laten zich in kunstwerken van de Romaansche periode, de elfde en twee volgende eeuwen nog aanwijzen, maar in het Gothische tijdvak, dat van de dertiende tot de zestiende eeuw loopt, verdwijnen zij meer en meer om plaats te maken voor een verhoogden zin voor natuurwaarheid en voor andere eigenaardigheden, die als gevolgen eener meer algemeene beschaving mogen aangemerkt worden. In de Gothische periode werden de schoonste miniaturen door het talent van Boheemsche, Fransche en Nederlandsche kunstenaars voortgebiagt. Ook zij stoffeerden hunne tafereelen gaarne met prachtige kleuren, maar een schitterend koloriet was net het hoofddoel van hun streven. Zij poogden bovenal aan hunne beiligen-beelden eene waardige gestalte te geven, en als zij zich vaak met onbegrensde liefde in hun onderwerp verdiepten, wisten zij voor gelaatstrekken, houding en gebaren, ja zelfs voor de drapeering der gewaden, niet zelden vormen te vinden, die evenzeer van,natuurstudie getuigden als van een edel idealisme. Zij bezaten een grooteren rijkdom van stoffen dan hunne kunstgenooten van vroegere tijden. De bijbelboeken, de schriften der meest vereerde kerkvaders, „de gulden legendequot; van het passionaal, de formulier-boeken ten dienste van bisschoppen en andere geestelijken enz., gaven hun in groote verscheidenheid onderwerpen aan de hand, terwijl hunne vaak al te weelderige fantasie onuitputtelijk was in het vinden van ornamenten van allerlei aard, die, op de randen der perkamentbladen geplaatst, den tekst al of niet tot commentaar strekken en vaak des kunstenaars schalkschen of moedwilligen zin verraden, i)

De geschiedenis der miniatuurschilderkunst in Nederland ligt nog bijna geheel in het duister, en een wetenschappelijk verhaal van de opkomst, den ontwikkelingsgang en de eigenaardigheden van dezen kunsttak bij onze vaderen is voorshands wel niet op te maken. Dit zal eerst dan met goeden uitslag kunnen ondernomen worden, als de vereenigde krachten van vele onderzoekers, door speciale studiën daartoe in staat gesteld, de noodige bouw-stofïen voor zulk verhaal zullen geleverd hebben. Schrijver van dit opstel wenscht naar zijn zwak vermogen tot dezen voorbereidenden arbeid iets, zij bet ook weinig, bij te dragen, Van hetgeen bij de lectuur van middeneeuwsche en latere geschriften en bij het gebruik van Nederlandsche manuscripten aangaande de voortbrengselen der miniatuurschilderkunst, die op den vaderlandschen bodem voormaals gezien of voortgebragt werden, te zijner kennisse kwam, waagt hij het een en ander mede te deelen, in de hoop dat mannen, wier wetenschap verder strekt, zijne berigten weldra met milde hand zullen vermeerderen.

De eerste miniaturen, die door Nederlandsche oogen aanschouwd werden, kwamen vermoedelijk met Nederlands apostel, den H. Willebrord, herwaarts, toen hij zich uit zijn klooster in Ierland naar Utrecht spoedde. In de nationale bibliotheek te Parijs wordt een manuscript bewaard, dat men op grond van eene daarin vervatte aanteekening „het evangeliarium van S'Willeiirordquot; heet. Mannen van het vak noemen het ,een werkelijk lerschen arbeid.quot; De miniator, die het HS. versierde, penseelde de bekende symbolische teekenen der vier evangelisten. De Adelaar en de Leeuw zijn voor een niet ongeoefenden blik kenbaar, maar bij het teeken van Lukas en Matth^us achtte de afschrijver de aanduiding noodig, dat hier het beeld van een kalf (i7iiag0 viiuli) en van een mensch (imago ho tuin is) is gegeven. De gestalte van den mensch is uit zeven figuren of pennetrekken zamengesteld, die geel, rood en violet gekleurd zijn en een wanstaltig geheel vormen. 1)

Bonifacius, die tijdens en na Willebrord onzen heiden-schen vaderen het evangelie verkondigde, hongerde steeds naar nieuwe boeken, inzonderheid afschriften van het bijbelboek en goede commentaren. Daniël, bisschop van Winchester, moest hem ,/le profetenquot; toezenden, en wèl in een van vroeger dagen hem bekend manuscript „met groote en duidelijke letters.quot; Zijn vriend Duddus, een zijner voormalige leerlingen in Engeland, schreef hij: „help mij met heilige boeken, bovenal met geestelijke tractaten der vaderen, want zij zijn de leermeesters des bijbels.' Toen ,,de onvermoeide pelgrim 111 de landen der heidensehe duisternisquot; zich in zijne laatste dagen nog eenmaal naar Friesland begaf, om daar de martelaarskroon te winnen, verzuimde hij niet zijne „boekenkist' met zich te voeren. Dat in zijne verzameling, die wel hoofdzakelijk uit boeken voor de kerkdienst bestond, ook liSS. met miniaturen voorkwamen, is hoogstwaarschijnlijk, en zeker is het, dat hij gaarne manuscripten bezat, die lijk versierd waren. Aan de Angelsaxische abdis Eadijurga rigtte hij de bede, hem een afschrift te vervaardigen van «de brieven zijns heeren S^T Pieterquot;; maar zij moest het met goud schrijven {cum aura conscribas), opdat hij het bij zijne prediking den zinnelijken heidenen en halfbekeerden voor kon houden tot verwekking van „eerbied voor de heilige schriftenquot; 2).

Nog tijdens het leven van Bonifacius en kort daarna werd de boekenvoorraad, die men sinds de dagen van Willebrord te

i i Bij deze schets van de ontwikkeling der miniatuurschilderkunst gebruikte ik vooral G. Jacous handboek, Die Kmist im Dienste der Klrche, Landshut, 1870.

1) Zie Schnaase, Gesch. der bild. Künstt, III, 2, s. 609 612 (zweite Aufl.).

2) Bonifacii Ep. 12. 19, 41, ed. Giles.

Utrecht bezat, belangrijk vermeerderd. Abt Gregorius, de edele discipel van Bonifacius, en Ludger, de voortreffelijke leerling van Gregorius, brachten „menigte van boekenquot; uit Rome en York naar onze kathedraa'-'tad. Dat onder de HSS., die aldus uit Italië en Engeland aangevoerd werden, ook koorboeken en practische werken met miniaturen aangetroffen werden, laat zich vermoeden, en evenzeer, dat onder de talrijke jongelingen, die destijds uit onze gewesten en vele landen van Europa naar Utrecht stroomden, om er in de school van Gregorius en Ludger voor de kerk en de monastieke beschaving opgevoed te worden, zich eenigen zullen voorgedaan hebben, die door de aanschouwing van de uit den vreemde verkregen kunstwerken tot eigen kunstoefening opgewekt werden. Maar hoe dit zij, zeker is het, dat nog in de eeuw van Gregorius en Ludger in het Limburgsche bewijzen werden geleverd dat de geest der kunst, die bij onze heidensche vaderen sluimerde en slechts zelden, naar het schijnt, zijn ademtocht deed gevoelen, onder den invloed van het christendom wakker geworden was.

In de eerste helft der achtste eeuw stichtten Adalhard en Grineware, een adellijk echtpaar uit de omstreken van Tongeren, op den linkeroever van de Maas bij Maaseik eene benediktijner nonnen-abdij, waarin hunne twee dochters de eerste bewoonsters waren. Harlinde en Renilde hadden hare opvoeding in een klooster te Valenciennes genoten, en wat zij daar geleerd hadden werd niet door haar vergeten. Het schrijven van koorboeken was haar een geliefde arbeid. Wanneer hare pen de teksten behoorlijk geschreven en gecorrigeerd had, namen zij penseel en verw ter hand, om de aanvangsletters en de randen der perkamentbladen te verluchten i). Eeuwen na haren dood werden de werken barer kunstvaardigheid nog steeds bewaard en met eerbied bewonderd. To.n Knippenbergh, de bewerker der „Kerkgeschiedenis van Gelderland,quot; in 1704 de collegiale kerk van Maaseik bezocht, verzuimde hij niet naar den aldaar bewaarden reliekenschat der beide zusters navraag te doen. De voornaamste voorwerpen, waarvan hij later berichtte 2), waren twee perkamenten HSS., de vier evangeliën naar de vulgaat bevattende, die volgens de overlevering door Harlinde en Renilde geschreven werden Van die twee HSS. pleegt één nog heden in hooge mate de aandacht te trekken van de beoefenaars der kunstgeschiedenis. Het is een evangeliarium in klein folio, met vele miniaturen voorzien. De eerste bladen vertoonen eene kolonnade in Romaanschen stijl, waarin arkaden zijn geteekend, die verschillende figuren bevatten, heiligen-hoof len, duivelen, monstreuse dieren-gestalten enz. Een der merkwaardigste miniaturen stelt den evangelist Johannes voor. De apostel is op een kunstig besneden stoel gezeten; op zijne linkerknie rust een boek, waarin hij met de regterhand schrijft; zijn met een heiligen-glans omstraald hoofd draagt trekken van adeldom der ziel, zachtmoedigheid en maagdelijke reinheid, die aan de kunstvoortbrengselen der christenheid van de vierde en vijfde eeuw doen denken. Voor het overige zijn de omtrekken stijf, de houding strak en bewegingloos, de drapeering zwaarmoedig; de kleuren, waarin het goud den boventoon heeft, zijn blaauw, rood en groen, en ten spijt van den hoogen ouderdom nog krachtig 3).

Omtreeks het jaar 977 bouwde Dirk II, graaf van Holland, ter plaatse waar zijn vader vroeger een houten nonnenconvent gesticht had, de abdij van Egmond bij Alkmaar. De graaf en zijne gemalin Hildegarde begiftigden de Benedictijnen des huizes ter

1) Vita Jlarlindis ct Rcimiliz. bij Mamllon, Acta SS. ord. Bened. Sa;o. Ill, T. I p. 611. ed. Venet.

2) Ilist. cccl. Ducatus Gclr. p. 41.

3) Zie Dehaines, Dc Vacl chrélien cn I'iandrs, Douai 1860, p. 33.

eere van den H. Adelberï met een prachtig evangeliarium, dat tot heden in de kon. bibliotheek te 's Gravenhage bewaard en door den geleerden van Wijn breedvoerig beschreven is 1). Het bevat vele uitvoerig geteekende initialen en miniaturen, onder anderen de vier Evangelisten voorstellende, die gezamenlijk den kunststijl der lersche HSS. in herinnering brengen. Twee dier miniaturen echter zijn van anderen aard en ongetwijfeld door eene andere hand bearbeid, daar stijl en bewerking, evenzeer als bij de miniatuur van den apostel Johannes in het evangeliarium van Maaseik, zekere afhankelijkheid van de antieke kunst verraden. Eene van die beiden geeft ons, volgens een opschift aan de bovenzijde van het perkamentblad, de beeldtenissen van den graaf en de „met hem door liefde verbonden Hildegardequot; te aanschouwen, terwijl zij een kostelijk versierd boek, het evangeliarium, op een tusschen hen geplaatst altaa- stellen. Beide figuren staan onder 1 oude bogen, waarboven zich een veelkleurig kerkdak met koepeltoren en spitse gevels of hoektorens verheft. Graaf Dirk draagt een purperkleurige!! met goud versierden rok en gouden gordel, Hildegarde een gouden voorhoofdband, een over de schouders en rug neerhangenden sluijer en een ruim geplooid groen opperkleed met gouden rand, waardoor een lang onderkleed bijna geheel bedekt wordt. Het is den kunstenaar gelukt aan het gelaat en de houding der beide beelden een trek van gemoedelijke devotie mede te deelen.

Egbert van Holland, zcon van graaf Dirk en Hildegarde, die van 97s—993 den aartsbisschoppelijken stoel van Trier innam, beweldadigde de abdij van Egmond naar het voorbeeld zijner ouders. Hij schonk haar een schoonen boekenschat, die waarschijnlijk ook geïllustreerde HSS. bevatte, daar er een Oud en nieuw Testament, een evangeliarium, een missale en andere boeken toe behoorden, die men gewoonlijk versierde 2). In dit vermoeden wordt men versterkt, als men opmerkt, dat onze landgenoot wegens zijne liefde voor de kunst beroemd is. Tot op dezen dag bewondert men in de stadsbibliotheek te Trier een evangeliarium, dat Egbert uit de abdij van Reichenau verwierf. Het bevat 57 groote beelden, die door zes monniken vervaardigd werden en, naar men zegt, meerendeels van goeden smaak getuigen. Eene dier miniaturen werd onlangs in omtrek gereproduceerd 3) In de elfde eeuw, tijdensquot; het bestuur van abt Steven, onderging de boekerij der monniken van Egmond eene aanzienlijke ui breiding. Onder de vele banden, die inkwamen, was ook een getijden-boek voor de nachtdienst {liber horarum nocturnaruvi) met homeüün. De catalogus meldt, dat in dit HS. eene geschilderde afbeelding van het heilige graf te Jeruzalem werd gevonden 4).

In het aartsbisschoppelijk Museum te Utrecht, dat thans een sieraad van de oude kathedraal-stad is, worden twee evangelieboeken van de eerste helft der elfde eeuw bewaard. Een van die manuscripten—-beide zijn in banden gebonden, die in de hoogste mate belangrijk zijn — werd door Bernulf, den kunstlievenden bisschop van Utrecht, aan eene kerk van Deventer geschonken. Dat zij weldra nader bekend gemaakt zullen worden, mogen wij hopen, in het laatst der twaalfde en in de ee;ste decenniön der dertiende eeuw leefde in Groningerland een man, die op de ontwikkeling der beschaving in onze gewesten een gewigtigen invloed uitoefende. Emo van Husdinge studeerde in zijne jongelingsjaren

ij Huiszittend leven, II, bl. 329 v. Zie ook over dit IIS. het belangrijk opstel van Mr C. Vosmaee in de Kunstkron. voor 1856.

2quot; Zie den catalogus der boekerij van Egmond bij Van Wijn, a. w. I hl. 317.

3) Zie Otte en Aus'm Weerth in de Jahrbiieher des Ver eins von Alterthninsfrennden int /\hein!., heft XLIV und XLV, s. 200 Taf. XII, N. 1.

4) liij Van Wijn, a. w. I, bl. 321.

aan de universiteiten van Parijs, Orleans en Exford, en stond later aan het hoofd der parochie-school te Westeremden bij Ap-pingadam, totdat hij met anderen de stichter der prémonstreiter abdij van Wittewierum werd. Hier had hij alras eene schaar van mannelijke en vrouwelijke leerlingen om zich verzameld, die hij vlijtig oefende in wetenschap en kunst. Onder zijn toezigt schreven zij bijbels, de „Historia scholasticaquot;, bijbelsche commentaren van Augustinus, Gregorius enz. Daar hij groote liefde voor den koorzang zijner kloosterlingen had, bezorgde hij hun goede gradualen, antiphonariCn en hymnariön naar door hem zeiven te Prémontré in Frankrijk geschreven en met muzieknoten voorziene model-exemplaren, en daar wij weten, dat hij tot in hoogen | ouderdom dagelijks eenige uren aan het corrigeeren en i Hu mi-nee ren van missalen en andere koorboeken besteedde i), mogen wij vaststellen, dat hij ook zijne discipelen in de geheimen der kunst heeft ingewijd. Miniaturen in HSS., die hij van Parijs, Orleans, ' Prémontré en Oxford naar Groningerland bragt, kunnen hem en zijnen leerlingen tot voorbeelden geweest zijn.

Van de Nederlandsche HSS. met miniaturen der veertiende eeuw, die mij ter kennisse kwamen, wil ik slechts een drietal vermelden, opdat mijne mededeelingen niet te breed uitloopen.

In de stadsboekerij te Arnhem wordt een HS. bewaard, dat tot 1579 aan de Regulieren van S' Augustinus in het klooster ! Bethlehem bij Doetinchem toebehoorde en eerst vóór eenige jaren door M^r I. A. Nijhoff bekend gemaakt werd. 2) Het is een evangelistarium, waarvan de band wegens zijne ivoren en zilveren sieraden hoogst belangrijk is. Het bevat zes tafereelen uit het leven van Jezus, die met schelle kleuren op gouden grond gepenseeld en door architectonische sieraden omgeven zijn, wier uiteinden in één of twee bogen uitloopen, waaruit zich fantasie-bloemen ontwikkelen. Het vierde tafereel, den gekruisten Heiland voorbtellende, verdient opgemerkt te worden wegens de kleur en den vorm, die de miniator aan het kruis heeft gegeven. Het is groen gekleurd en de beide armen zijn niet regtlijnig, maar boogsgewijs geteekend, zoodat het geheel aan een afgeknotten boomstam doet denken 3). Wanneer men zich herinnert, dat de christenheid sinds overoude tijden het kruis gaarne „den boom des levensquot; noemde, en dat het bij onze middeneeuwsche vaderen soms „de dorre boomquot; heette, dan mag men veronderstellen, dat den kunstenaar bij de bewerking deze benamingen voor den geest stonden. De heiligen-glans omgeeft niet het ter zijde gebogen hoofd van den Heer, maar is aan het hout gehecht. Een blaauw met rood gevoerd kleed bedekt het ligchaam van de heupen tot beneden de knien, en de beide voeten zijn met één nagel doorboord. Aesthetiesch genot leveren deze miniaturen niet. Men vermoedt, dat zij in de tweede helft der veertiende eeuw vervaardigd werden, sommige welligt naar iets oudere voorbeelden.

In de bibliotheek der Kon. Akademie van wetenschappen te Amsterdam berust een perkamenten band in kwarto, waarvan de bladen door eene hand van de laatste helft der veertiende eeuw beschreven zijn met vele uit het latijn in het Nederlandsch vertaalde en berijmde gebeden, psalmen, kerkhymnen enz. Dat het boek voor een leek van aanzienlijken stand bestemd werd, blijkt uit de vele en rijk met goud gestoffeerde initialen en miniaturen, die er in voorkomen. De randversieringen getuigen van eenige kunstvaardigheid, maar ook van de onreine verbeeldingskracht van den bewerker, die er geen bezwaar in zag, in de nabijheid van teksten vol van heiligen zin onoogelijke en zeer obscoene figuren te plaatsen 1). Een negental miniaturen bij evenveel gebeden, aan S¹ Jan den Dooper, S' Christoffel enz. gerigt, kunnen welligt den beoefenaar van de iconografie der heiligen eenige dienst bewijzen.

In dezelfde boekerij, waarin het laatst vermelde HS. gevonden wordt, berust het éénige bekende manuscript, dat den volle-digen „Spiegel historiaelquot; van J. van Maerlant bevat, voor zoover die door genoemden dichter bewerkt werd 2). De 258 perkamenten bladen van het boek werden omstreeks het midden der veertiende eeuw beschreven door eene vaste hand, die regtstandige en duidelijke letters vormde. De vaak met goud gestoffeerde afbeeldingen in den tekst en op de randen zijn menigvuldig en hebben in betrekkelijken zin groote waarde. De miniaturen in den tekst stellen vele bijbelsche en historische personen voor, helden, keizers, koningen enz., en vooral veldslagen, belegeringen en andere oorlogsbedrijven, die uitvoerig en met zeer scherpe lijnen geteekend en bont gekleurd zijn. Dat zij voor den beoefenaar van de geschiedenis der costumen hoogst belangrijk zijn, valt niet te betwijfelen. Vele leveren bewijs, dat de miniator eeni^ leven en beweging aan zijne figuien wist bij te zetten, en inzonderheid is het hem gelukt aan zijne krijgshelden gelaatstrekken te geven, die oorlogsmoed, wraakzucht en andere driften uitdrukken. Enkele miniaturen echter plaatsen ons de werking van zachter aandoeningen voor oogen; zoo b. v. de voorstelling van „coninc Alexanders doot.quot;

1) Dat dergelijke hoogst ongepaste ornamentuur ook in Fransche getijdenboeken, missalen, enz. van de veertiende en vijftiende eeuw maar al te gewoon is werd bewezen door Langlois, Essai de calligraphie, Rouen 1S41, p. 49 ss.

2) Zie de uitg. van De Vries en Verwijs. Inleiding, bl. XC.

De koning ligt in stervensnood op een met goud versierd rustbed. De gebroken kracht van een door hooger magt neergeworpen held is niet onduidelijk uitgedrukt. Eén der acht omstanders houdt des vorsten linkerhand vast en buigt zich neder om die te kussen; de overigen staan met gebaar van diepe verslagenheid om drie zijden van het rustbed, en één van hen heft in wanhoop beide handen hemelwaarts, als riep hij ons het bekende „conclamaiumquot; toe. De randversieringen zijn met spaarzaamheid aangebragt en herinneren somtijds aan de grilligheid der lersche kunstenaars; de beste stellen voorwerpen uit het dierenrijk voor: vogels, hazen, herten, vooral apen, die bij wijlen goed geteekend zijn; andere geven monstergestalten te aanschouwen, menschen met virchstaarten en dergelijke fantastische wezens. Waar de schilder goud aanbragt, schijnt hij de kunst, die anderen oudtijds zoo wèl verstonden, om het naar behooren en voor eeuwen op het perkament te bevestigen, kwalijk meester geweest te zijn.

In de laatste decenniën der veertiende en een groot deel der vijftiende eeuw heerschte in ons vaderland op het gebied der godsdienst een merkwaardige beweging, die door de tijdgenooten de nieuwe, de moderne devotie {nova, moderna devotie) werd geheeten, en ontelbaren van allen stand en geslacht wonderbaar aangreep. Daar die beweging vooral van monniken en monastiek-gezinde geestelijken uitging, droeg zij een ascetiesch karakter, en waar zij doordrong in de harten, was hare naaste uitwerking de stichting van zeer vele kloosters en kloosterlijke vergaderingen. De bewoners en bewoonsters der nieuwe huizen vonden de bron van hun bestaan voor een deel in het schrijven van boeken, die verkocht werden, en weldra waren de Broeders en Zusters cies gemeenen Levens en inzonderheid de Regulieren van S' Augus-tinus, die tot de beroemde congregatie van Windesheim bij Zwol behoorden, als goede copiïsten in algemeene eere, zoodat zelfs een Johannes Gerson te Parijs, waar nog altijd de groote boekenmarkt was, hun goed voorbeeld zijnen tijdgenooten als ten hoogste navolgingwaardig aanbeval i). Aanvankelijk was de moderne devotie voor de schoone kunsten niet gunstig gestemd. Die haar met den grootsten ernst aanhingen, koesterden niet zelden een wereldverachtenden zin, die niet alleen het orgelspel en den kunstmatigen zang in het kerkgebouw verdacht hield of versmaadde, maar ook weinig ingenomenheid betoonde met de penseelwerken, waarmede men de boeken plagt op te luisteren 2). Toch was dit rigorisme niet algemeen, en langzamerhand verloor het zijne scherpe kanten. Zoo kon het geschieden, dat zich ook in deze gestichten weldra kunstlievende mannen en vrouwen voordeden, die het voorbeeld der oudere miniatoren gaarne navolgden, ja zelfs over-trofien. Dat dit werkelijk het geval is geweest, wordt ons door eenige berigten in kloosterkronieken en door andere gedenkstukken dier tijden bewezen.

Hendrik Mande van Dordrecht, vóór 1395 geheimschrijver van Graaf Willem VI, later monnik te Windesheim en in het regulieren-convent Sion te Beverwijk bij Haarlem, overleed omstreeks 1430, beroemd wegens zijne mystieke schriften en daarenboven den naam nalatende van een goed, ja uitstekend verluchter. Godfried van Kempen, die op den S' Agnieten berg bij Zwol in 1399 professie deed, maalde volgens Thomas a Kempis, die met hem hetzelfde huis bewoonde, niet alleen altaarstukken, maar

l) Zie De lande scriptortim in de Opera omu. ed. Du Pin, II, p. 696. 2 Zie Thomas a Kemp., Vita Gerardi Magni, c. 13, p. 905 der Opera 71111. ed. Sommalii. Duaei 1625, en Wattenbach's a. w. bl. 198.

ook miniaturen. Onder de monniken van Windesheim waren vele goede cophsten en ook vele vlijtige illuminatoren, Gosewijn Herc, Gerard van Vollenhove, Hendrik Wachtendonc, Hendrik van Kerpen en anderen 1). Te Diepenveen bij Deventer schreef vóór 1450 eene non een latijnschen bijbel met sierlijde initialen en miniaturen. De geleerde pastoor van Wachtendonk, J. Mooren, gaf vóór eenige jaren berigt van dit HS., dat de Stralen in de bibliotheek der pastorie bewaard wordt, en drukte de hoop uit, dat het mij welligt gelukken zou te ontdekken, „wie de vrome en vlijtige afschrijfster van dezen codex geweest is.quot; 2) Het éénige, dat ik tot vervulling dier hoop tot heden kan bijbrengen, is het berigt, dat in een HS. van het jaar 1534, levensbijzonderheden van vele Diepenveensche nonnen bevattende, van de non Lubbe Swaves, die in 1418 ingekleed werd, aangeteekend staat, dat „si plach ostrenbroot [paaschbrood] te backen ende boeken te binden en de die te vercieren.quot; 3) De koorboeken der nonnen van het dominikaner convent Westeroyen bij Tiel werden nog in 1673 in het klooster van dezelfde orde te Douai bewaard, en men heeft ze geroemd wegens hunne fraaiheid. 4) Dat ook de zusters van Westeroijen de miniatuurschilderkunst beoefend hebben, laat zich vermoeden.

Blijkt uit het medegedeelde, dat in den loop der vijftiende eeuw in de Nederlandsehe kloosters vele mannelijke en vrouwelijke miniatoren leefden, die door ijver en liefde voor de kunst bij tijdgenooten naam verwierven, van de meerdere of mindere voortreffelijkheid en de eigenaardigheden hunner voortbrengselen zal men eerst d^,n bescheid kunnen geven, wanneer men hunne werken, voor zoo verre zij in Nederlandsehe en vreemde boek- en kunstverzamelingen bewaard werden, opgespoord en bestudeerd heeft. Toch durf ik met het oog op een aanstonds te vermelden HS., reeds nu de verzekering geven, dat omstreeks het midden der vijftiende eeuw op onzen bodem miniatoren arbeidden, wier teekenpen en penseel bewonderenswaardige bewijzen van kunstvaardigheid nalieten.

In de universiteitsboekerij te Utrecht wordt een HS. bewaard 5), dat blijkens eene aanteekening op het eerste en laatste blad voormaals tot de boekerij der beroemde S' MARiE-kerk der genoemde stad behoorde. Het bevat 134 perkament-bladen in folio, in twee kolommen beschreven door eene geoefende hand, die omstreeks het midden der vijftiende eeuw haar werk verrichtte. Het boek is volgens vermelde aanteekening een Pontificale een bisschoppelijk formulierboek, en was bestemd om door den Utrechtschen kerkvoogd of diens wijbisschop gebruikt te worden, wanneer hij, volgens zekere verplichtingen, in de handschriften der statuten van het Utrechtsche domkapittel aangeduid, in de S' Marie-kerk eenige kerkdienst had te verrichten, missen te lezen, geestelijken of priestergewaden te wijden enz. Wie de copiïst was en wie de verluchter of verluchters, is nergens aangewezen, maar de Nederlandsehe at komst van het boek wordt, naar ik meen, door het karakter der unciaal-letters en der versieringen genoegzaam gewaarborgd. Dat het bepaaldelijk voor den bisschop van Utrecht geschreven werd, wordt bewezen door het op fol. 27 voorkomende

1) Zie mijne Kerkgesch, van Ncderl. II, ii. bi. 366, iii, bl. 190.

2) Annal, des hist. Ver eins fiir den Niederhein, heft IX und X, s. 208 f.

3) Vgl. den Appendix van Matth.kus op Anonymi C/iron. due. Bra-bantiae, p. 254.

4) Zie mijn a. w. II, iü, b!. 191.

5; Aevi medii script, eccles. N. 10.

eedsformulier, dat een nieuw gekozen kerkvoogd bij zijne ordening tot het ambt had af te lezen, en waarvan de eerste woorden aldus luiden: „Ego J. Traiccitnsis ecclcsie vocalns episcopus promit toquot; enz.

De initiaal miniaturen en randversieringen, die dit Pontificale opluisteren, zijn niettegenetaande vele verloren gingen, daar ruwe handen het boek, voordat het den tegenwoordigen band verkreeg, •een aanzienlijk getal bladen ontroofden, zóó menigvuldig, dat ik hier slechts van de voornaamste gewag zal maken.

Het eerste blad van den codex is, gelijk gewoonlijk in geïllustreerde HSS., met de grootste zorg en uitvoerigheid behandeld. De initiaal-miniatuur aan het hoofd van het formulier, waarnaar de bisschop zich voor de bediening der mis heeft voor te bereiden, stelt ons den prelaat voor, terwijl hij in de sacristie voor de piscina staat en zijne handen wascht. Achter hem maakt een zijner ministranten het noodige gereed voor het altaar. Ter zijde van de miniatuur, tusschen de kolommen van den tekst, ziet men een geestig geschetsteu klokkenluider op een ladder, die met de beide handen en den rechtervoet drie onder een torendak hangende klokken luidt. Op de vier randen van het blad zijn sierlijk door elkander gestrengelde fantasie-bloemen deels met rood, blaauw, groen, paarsch en goud gepenseeld, deels met de pen geteekend ; tusschen bloemen en bladen ontwaart men het borstbeeld van een in een bock lezend oud man met eenigszins ooste rch voorkomen, wiens hoofd met een witten doek of muts gedekt is, en behalve eenige met vlugge pennetrekken aangeduide monster-wezens, een hert en een eenhoorn. De eenhoorn is wel eene toespeling op de drie eenhoornen, die sedert de elfde eeuw in de S' Marie kerk bewaard en als een der voornaamste schatten harer sacristie beschouwd werden.

De versieringen van blad 10 en 13 bij de formulieren voorde bediening van het vormsel en voor het ordenen van ostiariön, geven geen aanleiding tot bijzondere opmerkingen, maar met te meer aandacht verdient blad 14 beschouwd te worden. De miniatuur bij het begin van het formulier voor de ordening van exorcisten stelt ons den bisschop voor, terwijl hij hel boek, waarin de exor-cismen geschreven zijn, aan één der vier voor hem staande klerken uitreikt. Achter den prelaat staat een geestelijke, die des bisschops herderstaf houdt; ter zijde van dien geestelijke is een draagbaar altaar geplaatst, waarop een gouden miskelk prijkt; het altaar heeft den zoogenaamden kasten-vorm. De figuren zijn aangenaam, dat van den bisschop niet zonder uitdrukking, maar uitnemend schoon is de bloemkelk in de beneden-randversiering, waaruit twee zingende choralen te voorschijn komen 1). De beide koorknapen hebben het oog op een geopend muziekboek, dat zij gezamenlijk vasthouden; hunne jeugdige gelaatstrekken verkondigen een ernstig welgevallen aan het werk, dat zij verrichten; zij schijnen volop te genieten van de melodie, die zij ten gehoore brengen. Liefelijker zangers werden met zoo weinige middelen wel zelden gepenseeld! Op de keerzijde van hetzelfde blad is de bisschop voorgesteld, terwij! hij, bij de ordening der acolithen, aan één van de voor hem geplaatste klerken een kandelaar toereikt. De benedenrand-versiering vertoont een knaap, die boven twee korven, waar bijen om heen vliegen, op een bekken slaat.

Aan de beneden-zijde van blad 16 heeft de miniator een werk van grootere uitgebreidheid geplaatst, fn een gothische nis, die zich boven een cilindervormig balkon verheft, staat een grijsaard met witten baard, wiens drievoudige gouden kroon of tiara hem als den H. Vader der christenheid kenbaar maakt. Zijn blaauwe

1) Zie op plaat VI N. I.

met rood gevoerde mantel, rijk met goud versierd, hangt statelijk over de armen. Het gelaat des pausen is met groote uitvoerigheid behandeld en teekent ernst en vorstelijke waardigheid De linkerhand, even als de andere met een witten handschoen bedekt, houdt een staf, welks boveneind met een gouden kruis voorzien is; de rechterhand is opgeheven als ter vermaning of zegening. Eeneden het balkon ziet men eene openstaande gouden deur, omgeven met een blaauwe, met gouden sterren versierde fantasie-lijst; onder de deur een met goud en rood gepenseelde bloemkelk, waaruit zich zes personen voordoen, die allen, voor zoover zij zichtbaar zijn, eene smeekende houding hebben, de gevouwen handen en het gelaat naar den H. Vader oprichten en als met open mond luide om het woord zijner genade bidden. Te midden van groene, roode, paarsche, blauwe en gouden fantasie-bloemen treden van beide zijden eenige personen op de geopende deur aan: links een rustig wandelaar met vreemd gevormden hoed, roode broek en hooge stevels, wiens van den schouder afhangende flesch en ruime mantel, de dusgenaamde „vliegerquot; der beêvaartgangers, hem als een pelgrim doen kennen, ofschoon de miniator hem voor den pelgrimsstaf een speer beschikte. Rechts komt een oud vrouwtje aanstrompelen met spits oploopenden geelen hoed, paarsch opperkleed en grauwen mantel; van haaiquot; schouder hangt de broodzak van het pelgrimschap; niet de rechterhand houdt zij een staf, met de linkerhand een pater-noster. Aan hare zijde wandelt een man, die almede een speer draagt; zijn hoofd is gedekt met een zwaiten breed-geranden hoed; zijn onderkleed en broek is rood, zijn opperkleed groen gekleurd. Hij keert zich onder het gaan om en wenkt een met een rood wambuis uitgedoschten jongen man dat hij volgen zal, maar deze, in een bloem verward, met een bier- of wijnkan voor zich, schijnt met zijne hulpeloos uitgebreide armen zijn onwil of onvermogen aan te duiden. Wat mag den miniator bij het zamenstellen van dit uit vele deelen bestaand geheel, waarvan wij op plaat VI, N» 2, eene afbeelding geven, wel voor den geest gezweefd hebben ? .. Ik waag het onder de leiding van een zijner tijdgenooten de beantwoording dezer vraag te beproeven.

Frederik van Heilo, die als priester en donaat in het klooster der Regulieren bij Haarlem leefde en aldaar op 11 Oct. 1435 stierf, heeft een kroniek van zijn convent nagelaten, waarvan een uitgebreid fragment uit een HS. mijner verzameling vóór eenige jaren uitgegeven werd 1). In dit fragment komt breed bescheid voor aangaande de zeldzame beweging, die in de gemoederen onzer kerkelijk-vrome voorvaderen ontstond bij het naderen van het jaar 1450, dat door den Paus als jubeljaar was aangekondigd. Ontelbare devoten in ons land maakten zich tijdig gereed voor het pelgrimschap naar Rome; de geestdrift was vooral onder de kloosterlingen zóó machtig, dat de oversten van de Windesheimsche congregatie vreesden, dat hunne gestichten weldra ontvolkt zouden wezen, waarom zij strenge verbodsbepalingen afkondigden, die echter niet door alle onderhoorigen opgevolgd werden. Als de voornaamste oorzaak van die geestdrift beschouwde Frederik de ongerijmde verhalen aangaande het jubeljaar, die bij het volk in omloop gekomen waren en gedeeltelijk bevestigd werden door zekere pauselijke bul, die met misdadig oogmerk valschlijk op naam van Clemens VI was gesteld 2). Tot die verhalen, zegt de

1) In de dissertatie van Dr J. C. Pool, Frederik van Ueilo en zijne

schriften, Amst. 18C6.

2) Deze bul is te lezen in een HS. der universiteitsbibliotheek te Utrecht, dat in 1459 en t459 en 1461 geschreven is door „magister WILHELMUS WoUMAN de Gouda, pastor iu Haestertquot; {Aevi inedii script, eccles. N. 955). Zij is meermalen gedrukt.

schrijver, behoorde ook het volgende: „de meeste lieden verzekerden, dat het jubeljaar gulden jaar heette, omdat er aan de kerk van s' pieter te Rome zekere gouden deuren waren, die, anders altijd gesloten, bij den aanvang van het jaar van gracie zonder eenig menschelijk toedoen, of door de kracht van een engel óf door de macht Gods geopend werden, en dat een ieder, die door die deuren kon ingaan, volle vergiffenis van zonden zou genieten, terwijl anderen, die in spijt van alle inspanning dit niet vermochten, daarin een teeken zouden hebben van in staat van doodzonde te verkeeren.quot;

Aldus frederik. van heilo in zijne kroniek! Bedrieg ik mij, zoo ik meen, dat zijne «oorden een commentaar voor de besproken randversiering mogen heeten ? . . De fantastische zamenstelling harer deelen daargelaten, die de miniator zelf misschien kwalijk zou kunnen verantwoorden, — zij is wel hoofdzakelijk een gevolg van de plaatsing der miniatuur tusschen en onder de twee colommen schrifts — geven zij van haar geheel eene voldoende verklaring. De grijsaard in de nis en de gouden deur vertegenwoordigen ons den Paus en de S' pieters-kerk te Rome. De groote aflaat is door den I-I. Vader aangekondigd, het jubeljaar ingegaan en de gouden deur derhalve geopend. De beêvaartgangers spoeden van alle zijden aan, in de hoop van den aangeboden genadeschat te verwerven; alleen de wereldling, in de strikken der zinnelijkheid en zonde verward (de man met de bier- of wijnkan), blijft terug. Reeds zijn eenige pelgrims (de zes 'personen beneden de gouden deur) bij s' pieter aangekomen, maar zij beproefden ie vergeefs in het heiligdom door te dringen. Het is hun openbaar geworden dat zij in doodzonde verkeeren, maar de stedehouder van christus, tot wien zij smeekende opzien, kan hun na opgelegde boete absolutie geven. Men ziet het, de gansche randversiering herinnert aan het jubilé van 1450 en aan het volksgeloof van het gulden jaar, waarin zij waarschijnlijk door den miniator bewerkt werd.

De overige dikwerf voortreffelijke initiaal-miniaturen en randversieringen, die de Utrechtsehe codex bevat, ga ik stilzwijgend voorbij, ten einde niet te uitvoerig te worden. Toch maak ik nog de volgende opmerkingen. De miniaturen zijn voorstellingen van het bisschoppelijk bedrijf bij de ordening van subdiakenen, diakenen en bisschoppen, en bij de inzegening van nonnen (de formulieren voor de priester- en abtswijding zijn geschonden], voorts van de wijding van den eersten steen eener kerk, de opheffing van den ban van kerken en kerkhoven, en daarenboven van de wijding van geestelijke gewaden en dergelijke kerkelijke voorwerpen, die in grooten getale door het gansche HS op de kanten meestal met zorg afgebeeld zijn. De randversieringen aan de boven- en beneden-zijden der bladen zijn bijna alle voortbrengselen eener vruchtbare fantasie, die onuitpuitelijk is in het vinden van meer of min behagelijke vormen en gepaard gaat met een blijmoedigen, levenslustigen zin, wien de geest der satyre geenszins vreemd is. Hoe liefelijk is op blad 37, waar de miniatuur voor het formulier der nonnen-wijding voortkomt, de jeugdige engel, die zijne met goud, rood en blauw gekleurde vleugelen uitslaat en met den boogvormigen strijkstok zijne viersnarige vedel bespeelt! 1) Hij schijnt met zijn vriendelijk gelaat en spel de vier voor den bisschop knielende maagden te bemoedigen bij het aangaan harer zwaarwichtige gelofte. Hoe schalk is aan den voet van blad 93, waai op de miniator het opheffen van den ban van eene onder interdict gestelde kerk voorstelt, — men weet dat die opheffing den parochianen ten voordeele der prelaten soms op zware geld-offeis te staan kwam, —hoe snaaksch is hier het beeld van dien huisman, die met een groote schaar een schaap kaal scheert, terwijl zijne huisvrouw, met de uitdrukking eener felle heksennatuur op het gelaat, de hand uitstrekt naar eene ter zijde hangende geldbeurs! Op blad 99 plaatste de maler eene schoone en uitvoerige miniatuur, die ons den bisschop te zien geeft, terwijl hij kerkelijke gewaden en sieraden zegent. Het lustte hem op den bovenrand een paauw te plaatsen, die zijn staart te pronk stelt en met geopenden snavel het welbehagen zijner ijdelheid uitkraait! Als de bisschop van Utrecht bij liet wijden van kerkornaat in S⁴ Marie, ooit zijn oog op dien paauw liet vallen, is de schitterende figuur hem misschien eene ergernis geweest ?... Ik kan het nauwelijks gelooven. Immers de satyre draagt een kern van ernst in zich: de pronkende paauw kon den prelaat het woord van Thomas a Kempis op de lippen leggen: „het is gepast op feesttijden de beste kleederen en kappen (mantels) te dragen, opdat de goddelijke dienst (divimnn officiuni) des te betamelijker gevierd worde, maar —• hoed u bij het gebruik uwer sierlijke kleedij voor de zonde des zelfbehagens!quot; 1)

Onder de kunstschatten, die te Haarlem in Teyler's Stichting verzameld zijn, berust een HS. dat, blijkens daarin voorkomende wapenen van het huis van Bourgondiö en van het bisdom van Utrecht en een paar schriftelijke aanduidingen, tusschen de jaren 1517 en 1524 in bezit van bisschop Philips van Bourgondie was, en nog in of na 1559 in de kathedraal-stad gebruikt werd, toen de kerkvoogd van Utrecht reeds de aartsbisschoppelijke waardigheid bekleedde. Met eenige mededeelingen aangaande dit HS. wil ik dit opstel besluiten.

Ook deze codex is een Pontificale, 140 zuiver bewaarde perkamentbladen in folio bevattende, waarvan 3V3 voorin en 9 achterin onbeschreven zijn gebleven. 13e ronde letter schijnt tot de eerste decenniën der zestiende eeuw te behooren, en het is mogelijk dat het boek vervaardigd werd omstreeks den tijd, waarop Philips zich gereed maakte, om te Utrecht als bisschop op te treden. Waar die vervaardiging plaats had en door wien, is nergens aangeduid, maar zeker geschiedde zij, zoo al niet in Frankrijk of Fransch België, dan toch naar een Fransch of Bel-giesch model-exemplaar. In het formulier voor de doopbediening toch ontmoet men de aanwijzing, dat de bisschop of priester bij den aanvang der plechtigheid zekere vraag te doen heeft „met Fransche of [andere voor leeken] verstaanbare woordenquot; 2), en ook uit de overige formulieren blijkt, dat de afschrijver een voorbeeld heeft gehad, dat van het te Utrecht gebruikelijke Pontificale verschilde, waarom dan ook de secretaris van bisschop Philips, de bekende Gerardus Noviomagus (Gerarigt; Eoban Geldenhauer van Nijmegen), in eene aanteekening op een der laatste bladen vermeld heeft, dat hij in het jaar 1518 bij den kanonik Hendrik Soudenbalch 3) een boek gezien heeft, waaruit men de gebruiken (consudtidines) der Utrechtsche Kerk kon leeren kennen, een bericht dat bij voorkomende gelegenheden voor zijn bisschop nuttig kon zijn.

De miniaturen in dit HS. zijn zeer talrijk en hebben, met uitzondering van een enkel, dat aan het hoofd van den miscanon geplaatst is, gelijk die van het Pontificale van S¹ Marie, de be-

stemming om des bisschops handelingen bij de vervulling zijner ambtsplichten aanschouwelijk te maken. De grootere zijn doorgaans met talent en liefde bewerkt, frisch van kleur en goed ge-teekend. De beeldjes, die den bisschop voorstellen, hebben soms eene tamelijk edele gelaatsuitdrukking, wat bij die van de lagere geestelijken zelden het geval is: priesters en monniken onderscheiden zich meestal door een stompzinnig voorkomen. Bij allen echter is veel werk gemaakt van costumen en bijzaken. De kleinere miniaturen werden door eene minder kunstvaardige hand bearbeid. De randversieringen, met de pen geteekend en met kleuren en gouden stippen opgewerkt, zijn niet onbevallig, maar eentoonig en niet te vergelijken met die van den codex van S' Marie. Een paar van de grootere miniaturen verdienen kortelijk besproken te worden.

Aan het hoofd van het formulier, waarnaar de bisschop op Witte-Donderdag (in die Ccne Domini) het chrisma enz. had te wijden, plaatste de miniator een tafereel, dat de gansche bladzijde vult. Het stelt voor: het koor en het noordelijk zijschip eener kerk van binnen gezien, waarvan de hoofddeelen gedeeltelijk in den Romaanschen en in den flamboyanten bouwstijl opgetrokken zijn. In het koor, dat met een hek van den omgang afgesloten is, ziet men een altaar met groen antependium en gouden tafel, waarop vijf heiligen en de gekruiste Christus afgebeeld zijn Voor het altaar staat de bisschop met paarschen mantel, het gelaat naar het schip der kerk gekeerd, den herderstaf in de linkerhand. Aan zijne linkerzijde is een geestelijke geplaatst, die een geopend boek, het Pontificale, gereed heeft. Voor den bisschop is eene tafel gesteld met een blaauw met gouden bloemen doorweven kleed, waarop twee pullen staan, eene voor de olie der kranken, de andere voor de olie der doopelingen; beiden zijn gedeeltelijk met roode en witte doeken bedekt. De bisschop mag verondersteld worden het exorcisme of den zegen over de oliö uit te spreken, waarvoor het Pontificale het formulier opgeeft. Hij houdt de met handschoen en ring versierde rechterhand opwaarts tot voor de borst. Om de tafel staan in een halven kring twaalf geestelijken, het gelaat naar den kerkvoogd gewend, allen met kappen van verschillende kleuren gekleed Terwijl de wijding geschiedt, vertoonen zich eenige toeschouwers, die in den omgang staande door het hekwerk in het koor zien. In het zijschip nadert intusschen eene schaar van geestelijken, die processioneel aantreden met een op vier staven rustenden tabernakel of tent, waar

onder het reeds gewijde chrisma, de voor de priesterordening enz. bestemde balsem, naar de sacristie wordt gedragen. Voorop gaan | twee geestelijken m groen gewaad, beiden met eene brandende waskaars voorzien, en voor deze een ander geestelijke in paarsch gewaad, die een wij wateremmer en kwast draagt. Het gansche | tafereel is met groote zorg behandeld en in een stijl, die ofschoon geenszins week te noemen, vrij is van de strakheid, waardoor de kleinere miniaturen van den codex te dikwerf ontsierd zijn.

Bij den aanvang van het formulier, dat den bisschop bij de ! wijding eener kerk tot leiddraad zijner vele handelingen strekte, vindt men de miniatuur, die .hier in hare oorspronkelijke grootte in houtsnede gebracht is.

Voor de torendeur eener in flamboyanten stijl opgetrokken kerk staan twee brandende waskaarsen en eene baar {fcretrum), waarop eene kostelijk versierde ark of relieken-kas rust, wier inhoud bestemd is om in het hoog-altaar van het nieuwe godshuis neêrgelegd te worden; neven de baar zijn drie wijwatervaten geplaatst. De kerkvoogd in vol por.tifikaal staat voor een kuip, waarin een knaap in blaauw overkleed met zwarten lendenband of gordel, water giet. De bisschop houdt zijn staf met de linkerhand en heft de rechterhand opwaarts over de kuip, terwijl hij een exorcisme of benedictie over het water uitspreekt. Aan zijne linkerzijde ziet men een geestelijke met rood hoofddeksel en roode dalmatiek, die het pontificale met beide handen openhoudt.

Achter deze figuur staan twee koorknapen, een in paarsch, de ander in grijs gewaad, beide wierookvaten dragende. Ter zijde van den bisschop en den geestelijke met het Pontificale vertoont zich een ander geestelijke met zwarte muts en paarsche tuniek; een tweede staat met een geopend boek en in roode tuniek achter den kerkvoogd, en om hem vertoonen zich nog zeven slechts gedeeltelijk zichtbare personen in verschillend gekleurde kleeding. Op het kerkhof, dat met een muur van rooden gebakken steen omgeven is, ontwaart men drie sarcophagen van graauwen steen en een verguld reliëfwerk, naar het schijnt, met drie heiligenbeelden; voorts een rood geverwd crucifix onder een dakvormig bedeksel, en eene voorstelling van den stervenden Heiland aan een gouden kruis, waarbij twee heiligen, vermoedelijk Maria en Johannes. Achter deze heiligen doet zich een zonderling voorwerp voor, waarvan het voetstuk rood en wit, het middendeel donkerrood, het dakwerk wit gekleurd is. In het dakwerk schijnen de zwarte stippen openingen aan te duiden; de drie zichtbare torenspitsjes zijn verguld. In het middendeel laat de zwarte streep op de zijde, die naar de beeldjes voor den stervenden Heer gekeerd is, eene deur veronderstellen. Bij dit gebouwtje is de bisschop andermaal afgebeeld en zijne houding duidt het uitspreken eener zegebede aan. Maar wat is dit gebouwtje ?... Naar ik meen, niets anders dan een kerkhof-lantaarn, waarin men volgens een bericht, reeds in de twaalfde eeuw door Petrus Venerabilis gegeven, ,,des nachts uit eerbied voor de in hunne graven sluimerende dooden eene lamp liet branden.quot; Zulke lantaarns waren in de laatste middeneeuwen in naburige landen geenszins zeldzaam en zijn tot in onzen tijd hier en daar bewaard gebleven. In Frankrijk noemt men ze „lanternes des mortsquot; of „fanaux de cimetièrequot;, in Duitschland „Todtenleuchterquot;. Archseologen onzer dagen leeren, dat zij doorgaans den vorm van „kleine, ongeveer zes voeten hooge torensquot; hebben, en zij noemen ze „holle, ronde of vier- en veelhoekige zuilen, gekroond met een spits dak, waaronder eene lamp kan geplaatst worden.quot; i) Met deze beschrij-

ij Zie Braun's artik. Todtenleuchter in de Annal. des hist. Ver eins-für den Niederrhein, Heft 8, s. 112 ff. Otte. llandh. der Kirchl. Kunst-arehaol. Vierte fuifl. s. 261 iï. en vooral Viollet-le-dcc, Diet. iVarchitect.

ving schijnt het op onze miniatuur gemaalde toestel genoegzaam overeen te komen. Het gebouwtje heeft de gedaante van een vierkanten toren. Door het gebruik van verschillende kleuren heeft de miniator vermoedelijk verschillende steensoorten willen aanduiden, zooals somtijds voor nog bestaande kerkhof-lantaarns gebezigd zijn, oostersch graniet, zandsteen enz. De deur geeft den toegang aan hem, die de lamp heeft te ontsteken onder het met spitse gevels voorziene dak, waarin de vele kleine openingen de stralen van het licht kunnen doorlaten.

Aan het slot van dit opstel kan ik niet nalaten nogmaals de hoop uit te drukken, dat mijne berichten aangaande Nederland-sche miniaturen, hier geleverd, aan meer bevoegden aanleiding zullen geven tot breeder onderzoek, waaruit rijke resultaten kunnen voortvloeijen voor de kunstgeschiedenis van ons vaderland. De miniatoren op onzen bodem zijn de voorgangers geweest van een Lukas van Leiden, een Jan van Maubuse en anderen, gelijk deze weder de voorgangers en v/egbereiders waren van onze groote schilders der zeventiende eeuw. Wat van de dagen van willebrord tot op die van Philips van Bourgondië binnen onze grenzen in tal van versierde handschriften gearbeid en gezien werd, behoort gekend en naar eisch bestudeerd te worden, zal men ooit in staat gesteld wezen, den ontwikkelingsgang der schoone kunst in Nederland op echt wetenschappelijke wijze te beschrijven.

De initiaal aan het begin van dit artikel, bladz. 27, alsmede de gravure op blz. 34, de wijding eener kerk voorstellende, zijn naar den codex, aan Teylers stichting toebehoorende, gekopieerd.

De gravure op bladz. 3o, koning Alexanders dood voorstellende, is naar het handschrift den „Spieghel histor.quot; van J. van Maert.ant inhoudende en aan de Kon. Akademie van Wetenschappen te Amsterdam toebehoorende, bewerkt. Een der randversieringen heeft ons gediend voor het hicronderstaande slotvignet.

De drie afbeeldingen, in gravure op Plaat VI teruggegeven zijn uit 1 den codex der Utrcchtsehe 1'niversiteits-bibliotheek getrokken. De verschillende kleuren der bloemen en ornamenten zijn door de ligging der lijnen aangeduid.

V W. MOLL.

werd, en in de Kruisstraat, dicht bij het weeshuis, moet gewoond hebben, in een huis met ouderwetschen gevel, waarin „verheven tronien gezien worden.quot; i) Hij weet niet wie zijn leermeester is geweest en kent slechts een zijner schilderijen, en wel een triptiek, dat hij bij den Heer Jan Gerritsz. Buitenweg, te Leyden, zegt gezien te hebben. Dat stuk stelde Christus, tusschendeH. Apostelen Petrus en Paulus, voor, en een latijnsch opschrift met gouden letters er onder gesteld, deed hem veronderstellen dat Dirc zijne vaderstad verlaten had om zich te Leuven te vestigen. Dat opschrift luidde aldus;

„Duizend vierhonderd en twee en zestig jaren na Christus geboorte heeft Dirc, die te Haarlem is gebooren, my te Loven gemaakt. De eeuwige rust moet hem gewerden.quot;

Dit opschrift is dus na den dood van den schilder geplaatst. Door wien, en hoe kwam dit stuk dat in 1462 te Leuven gemaakt was, in 1604 in Leyden te berusten? Van Mander meldt er ons niets van, hij noemt ons noch het jaar der geboorte van Bouts noch dat van zijn overlijden en eindigt met te zeggen, dat hoewel lang voor Albert Durer geleefd hebbende, hij toch een uitmuntend schilder is geweest.

Dit is alles wat men wist omtrent den groeten kunstenaar, die Haarlem en Leuven zich schijnen te betwisten, toen nieuwe bijna uitsluitend aan de hierboven genoemde geleerden te danken ontdekkingen, licht wierpen in de duisternis, die zijn naam en zijne werken omgaven.

De Heer Wauters meent dat Dirc Bouts in 1391 geboren werd, dat hij zich in 1458 te Leuven heeft gevestigd en in 1475 overleden is. Een uittreksel van een gerechtelijk onderzoek, waarin een achttal getuigen worden genoemd, van welke de laatste zich Dirc van Haarlem noemt, oud zes en zeventig jaar en gedagtee-kend te Brussel den 9^llequot; December 1467, heeft den geleerden archivist doen gelooven, dat Meester Dirc in 1391 geboren moet zijn.

De Heer van Even deelt deze meening niet; hij stelt de geboorte van Bouts in 1405; de persoon van Dirck. van Haarlem, als getuige te Brussel gehoord, in eene zaak betreffende de financiën der stad, kan volgens hem de schilder niet zijn die te Leuven woonde en die in alle stukken en kontrakten welke hem betreffen, altijd Bouts genoemd wordt. Later zullen wij zien dat Bouts in 1475 ⁰' ¹479 overleed, terwijl hij nog werkzaam was aan tafereelen, welke hij niet geheel voleindigd achterliet. Men zou dus moeten aannemen, indien hij werkelijk in 1391 geboren is, dat hij minstens tot op vier-en-tachtigjarigen ouderdom gewerkt heeft; hetgeen zeker wel wat onwaarschijnlijk mag heeten. Verders zegt de Heer van Even dat hij voor het jaar 1462 te Leuven kwam, waar hij in 1468 tol schilder of „portraiteurquot; der stad werd benoemd en in 1479 overleed; dus volgens die opgave in den ouderdom van vijf-en-zeventig jaar, hetgeen zeker een reeds booge leeftijd is voor een kunstenaar, die nog in de volheid van zijn talent verkeerende, door de overheden niet belangrijke bestellingen belast werd, aan welke hij tot zijne laatste dagen werkzaam bleef.

Ook kent men geen werk dat voor zijne komst te Leuven vervaardigd zou zijn en zijne geschiedenis blijft tot op dat tijdstip nog steeds in het duister. Een zeker dokument heeft wel eens-doen veronderstellen, dat hij ook de stad Brugge in 1462 bezocht heeft; bij nader onderzoek schijnt echter dat stuk geen onweder-legbaar bewijs te zijn 1). Wat zeker schijnt te zijn is dat Dirc Bouts, reeds voor datzelfde jaar 1462 te Leuven woonde; het opschrift op het schilderstuk, dat van Mander zegt gezien te hebben, is daarvan reeds een bewijs.

Sedert 1450 was hij met Catharina van der Bruggen, bijgenaamd Metten Gelde, gehuwd. De Heer Wauters verhaalt ons, dat Catherina tot eene der eerste famüiön van Leuven behoorde. Heeft Bouts dat huwelijk in die stad of in Holland aangegaan? men weet het niet, maar aan te nemen is het wel, dat die verbintenis eene der redenen geweest is, welke hem zijn vaderland hebben doen verlaten.

In 1466 begon hij de schilderij het laatste Avondmaal, waarvan wij eene gravure geven. Zij werd vervaardigd voor de Broederschap van het Heilig Sakrament in de collegiale kerk van S¹ Pi eter gevestigd, alwaar het middenpaneel nog berust. De beschrijving van het stuk volgt hierna; het werd in 1468 voltooid.

Dat zelfde jaar 1468 was voor de stad Leuven zeer belangrijk; men was bezig het stadhuis, waarvan de eerste steen twintig jaar vroeger was gelegd, te voltooien. Van dat schoone gebouw, naar de ontwerpen van den stads-bouwmeester Matheus de Layens opgetrokken, moesten de zalen thands ook versierd worden: Dirk. Bouts werd bij die gelegenheid tot schilder of „portraiteurquot; der stad benoemd en ontving de volgende bestellingen, welke men in een oud handschrift beschreven vindt 2).

De Legende van Keizer Otto; twee stukken voor de gerechtzaal bestemd, en besteld voor den prijs van 230 kroonen 3). Het vlaamsche handschrift spreekt daaromtrent aldus: „Anno 1468, worden twee stucken schilderyen gemaeckt by meester Dierick Stuerbout, die in de raetcamere staen; d'ecnc daer de keysere justitie doet doen over eenen grave vanden hove,quot; enz. en verder : „Die geextumeerd waren op IP XXX (230) croone te LXXII pis. t' stuck.quot;

Twee andere schilderijen van twaalf voeten lang en zes-en-twintig boog, en eene derde van zes voeten hoog en vier voeten breed voor vijf honderd kronen, zijnde „een tafereel van Ons Heeren Oordeele ... het welcke Oordeel hancht in de Schepene Caniere opt stadthuys te Loven.quot;

De twee groote schilderijen werden niet voltooid. Nog maakte onze meester andere tafereelen en portretten, welke laatste in 1479—80 besteld werden en die bestemd waren voor eene zaal van schilderijen en portretten. Men weet niet wanneer zijne eerste vrouw gestorven is, maar wel dat hij voor Januari 1473 hertrouwd was met Elisabeth van Voschem, weduwe van Jan van Trienen.

Hij zelf overleed in 1475, twee zonen Dirck en Albert, en twee dochters Catharina en Geertrui da nalatende, die, den ouderdom van vijf-en-twintig jaar niet bereikt hebbende, nog onmondig waren. Het waren vier kinderen zijner eerste vrouw. Hij was toen werkzaam aan de twee groote schilderijen, welke hem te gelijk met het laatste Oordeel, voor vijf honderd kronen, besteld waren. Het Oordeel was voltooid, maar de twee andere rtukken, hoewel reeds verre gevorderd, bleven onvoltooid. De stad betaalde „ter er.tumacien ende scattingen van eenen der nctabelsten scildere, t) die men binnen den lande hieromtrent wiste te vindene, die gheboren es van der stadt van Ghendt, ende wonechtig es in den Rooden Clooster in Zuenien (het Soniënbosch bij Brussel), de somme van guldens voorscreve IIP VI guld. XXXVI pis.quot; — Dat is 306 guldens.

Eenigen tijd voor zijn dood had hij het bezoek der stedelijke overheidspersonen ontvangen, die waarschijnlijk de schilderij van het laatste Oordeel wenschten te zien voor dat zij het atelier des meesters verliet. Bij die gelegenheid ontvingen hij en zijne leerknapen eenige geschenken van die hooge bezoekers, als ook „meester Janne van Haecht, doctor inder godheidt, die der stadt de materie gaff, die men schilderen zou, „uut ouden jeesten (gestes, verhalenquot;) en die eene gratifikatie ontving ter waarde van veertig plecken.

Wanneer men die verschillende datums bijeenbrengt, welke voor het meerendeel op bescheiden berusten, welke niet betwijfeld mogen worden, en men het jaar 1405 voor het geboortejaar van Dirck Bouts aanneemt, vindt men dat onze meester in het huwelijk trad op den leeftijd van omtrent vijf-en-veertig jaar (i45⁰)gt; hij een-en-zestig jaren oud de groote schilderij het laatste Avondmaal begon, en er twee jaren aan werkte (van 1466 tot 1468), Verder dat hij in den loop van zijn drie en-zestigste jaar tot schilder der stad Leuven werd benoemd, en overleed toen hij zeventig jaar oud was, zoodat hij de twee tafereelen der Legende van keizer Ottho, en dat van het Laatste Oordeel, alsmede eenige portretten en andere schilderijen, en ook het grootste gedeelte der twee groote stukken, welke hij niet geheel voltooid achterliet, in de zeven laatste jaren zijns levens heeft bearbeid. Volgens diezelfde berekening hertrouwde hij, toen hij reeds acht-en-zestig jaar of daaromtrent oud was.

Waren die verschillende jaartallen niet op zulke zekere doku-menten berustende, men zou bij het zien van die vele belangrijke werken, achtereen en op zoo vergevordenden leeftijd uitgevoerd, geneigd zijn aan eenige dwaling te gelooven, en zelfs bij het aannemen dier datums kan men bij de zorgvuldig afgewerkte uitvoering, die elke veronderstelling eener vlugge en oppervlakkige behandeling uitsluit, niet zonder verwondering blijven. Het is waar dat een zoo degelijk en ernstig talent, steeds even gewetensvol in alles wat hij te voren brengt, niet het talent van een jong kunstenaar kan zijn, en dat hij, die zulke werken uitvoert, zoo geen lange, dan toch zekere ondervinding moet bezeten hebben; maar dan vragen wij, waar zijn zijne andere werken gebleven en hoe komt het dat men niet één stuk kent, dat voor zijn een-en zestigste jaar is volbracht? Men begint niet op dien leeftijd en vooral niet met zulke stukken te schilderen. Zou er werkelijk niet eenige dwaling bestaan en zijn de Dirck van Haarlem en de Dirck van Leuven, welke door Guicciardeni dan ook afzonderlijk genoemd worden, wel in waarheid één en dezelfde persoon? Zou men niet mogen veronderstellen, dat de eerste, een kunstenaar van gering talent, in

1) Die schilder was Hugo van der Goes.

vergetelheid geleefd en gestorven zijnde, de vader van den tweede is geweest? Een in zijn voortbrengselen zeer middelmatig kunstenaar kan de meester zijn van een man van groot talent; hij kan zijn gids en zelfs zijn vergeten mede-arbeider zijn, vooral wanneer die grootere kunstenaar zijn zoon is.

De naam van den leermeester van Dirck Bouts is niet bekend, maar men veronderstelt dat hij de leerling zijns vaders is geweest. Eene aanteekening van Jan Molanus, sprekende van een Diederik die in het teruggeven van het landschap bijzonder uitmuntte, schijnt die veronderstelling te staven, maar die zelfde aanteekening plaatst den dood van dien schilder in het jaar 1400; deze kan dus bezwaarlijk de vader zijn geweest van Bouts, die in 1475 stervende, de leerling niet kan zijn van een man, reeds in 1400 overleden; men zou zijn ouderdom met nog vijftien of twintig jaren moeten verhoogen. Komt men echter tot het bestaan hebben van een vader, een zoon en een kleinzoon te veronderstellen, dan wordt alles veel waarschijnlijker, en zeker is het dat het raadselachtige waarin de jeugd van onzen meester verborgen blijft, alsmede zijne verandering van verblijf, zijn tweede huwelijk en het volstrekte gemis van schilderijen en van dokumenten van vroegere dagteekening tot het doen van gissingen wel aanleiding geven. Wij spreken dus bij I veronderstelling en kunnen geen zekere bewijzen bijbrengen. Tot nu toe zijn alle nasporingen in de archiven en oude rekeningen der stad Haarlem, door den ijverigen archivaris dier stad gedaan, I zonder vrucht gebleven, wijl de koop- en verkoop-akten van I eigendommen niet hooger opklimmen dan 1470; alle vroegere zijn verloren of vernietigd. Voor alsnog kan men dus den sluier ' niet opheffen, die op de jeugd van onzen beroemden landgenoot j een twijfelvol duister werpt.

De schilderij in de kerk te Leuven was in den oorsprong een triptiek; alleen het middenstuk is op zijne plaats gebleven. ; De vier schilderijen, die het vroeger omgaven, zijn in het Museum van Berlijn en in de Pinakotheek van Munchen verstrooid; zij I vormden met het middentafereel een dichterlijk ontworpen geheel en het is zeer te betreuren dat de verschillende deelen eener zelfde en eenige gedachte, van een en hetzelfde kunstwerk, aldus gescheiden zijn. Wanneer de omstandigheden er toe dwingen, of wanneer de onverschilligheid het toelaat dat de burgerlijke of kerkelijke overheden zich van kunstwerken, welke onder hun bestuur ; berusten, ontdoen, dan ten minste moesten zij die niet bij stukken ; verkoopen, en de bezitters en bestuurders van voorname koliektien moesten het voorbeeld geven en geen onvolledige kunstwerken i aankoopen. Er kunnen bijzondere omstandigheden bestaan, en om over allen te kunnen oordeelen zou men ook allen moeten kennen, maar toch, wie weet hoe vele thans verspreide deelen en verminkte kunstwerken nog vereenigd en volledig zouden zijn, I indien dat overdreven verlangen naar vreemde en zeldzame kunstwerken en het winstbejag der kunsthandelaren de steden en kerken j niet hadden aangezet en geholpen tot het verbrokkelen der kunst-j werken, bun door hunne voorzaten nagelaten.

Keeren wij nu tot onze schilderij terug. Het middentafereel is, of beter gezegd, was omringd door vier andere tafereelen uit het Oude-Testament, zijnde de figuren of de voorafbeeldingen van het laatste Avondmaal. Het eerste stelt ons Abraham voor, Melchi-Sedech ontmoetende, die hem brood en wijn aanbiedt. Geheel in het harnas en gekleed gelijk een ridder der middeleeuwen, buigt Abraham de knie voor den Koning en Opperpriester; hunne bedienden staan achter hen, terwijl het gevolg van Abraham op den tweeden grond halt maakt en wacht. Op den achtergrond

ziet men eene stad met torens, kasteelen en kerken. De twee grootste gebouwen kunnen wel naar de groote kerk en het stadhuis van Leuven gekopieerd zijn. Dit stuk is thands te Munchen.

Het Museum te Berlijn bezit de schilderij, die voorheen daaronder was gesteld. Het is een joodsch gezin, te zamen gekomen, om het Paaschlam volgens de wet van Mozes te nuttigen. Vier mannen en twee vrouwen staan elk met een stok in de hand rondom eene tafel, waarop men eenige slabladen en meelkoeken, messen en glazen ziet; vorken en borden zijn niet aanwezig. Op een schotel midden op de tafel ligt het lam, en de vader van het gezin, zijn stok voor een oogenblik weggezet hebbende, is met het uitsnijden bezig. Dit tafereel is geplaatst in een vertrek met een schoorsteen en vensters met kleine ruiten; door de openstaande deur ziet men een dienaar aankomen met eene wijn- of waterkruik. De hooge waardigheid der gansche samenstelling, de soberheid der gerechten en de ernst, waanneê elke gast zijn deel van het feestlam verwacht, stemmen geheel met het onderwerp overeen, dat meer eene godsdienstige plechtigheid dan wel een maaltijd moet zijn. Gelijk het brood en de wijn, welke Abraham aangebracht worden, eene prophetische figuur der Heilige Spijzen zijn, zoo ook is het Paaschlam, dat de Joden staande met een stok in de hand moesten eten, gelijk reizigers die gereed staan het land der slavernij te verlaten om naar het Beloofde Land te trekken, eene voorstelling van het groote mysterie door Christus eenige uren vóór Zijn dood, te midden Zijner Apostelen volbracht.

Ook de twee andere schilderijen, die het linker zijstuk uitmaakten, zijn tafereelen uit het Oude Testament op het hoofdonderwerp betrekking hebbende. De bovenste, thands te Munchen berustende, stelt de Israëlieten in den woestijn voor, het van den Hemel gevallen manna bij zonne-opgang verzamelende, Op den voorgrond zijn twee mannen, twee vrouwen en een kind bezig hunne korven te vullen, verder op, tusschen de onbegroeide rotsen, zijn andere personen werkzaam om den voorraad van den dag bij een te verzamelen. Boven aan de schilderij verschijnt God de Vader, van licht en stralen omgeven, tusschen de wolken.

Eltas de Propheet, uit zijne afmatting en slaap opgewekt door den hemelschen bode die hem de stad Zarphat aanwijst, waarheen hij zich moet begeven, is het onderwerp der vierde schilderij, thans te Berlijn op het Museum te vinden. Het manna, dat brood des Hemels den menschen tot voedsel in de woestijn toegezonden en de verlaten Propheet die door een Engel bemoedigd en gesteund wordt, zijn ook alweer emblema's, typologiön van het Laatste Avondmaal en van het Lijden des Heeren. Op den achtergrond /.iet men den Propheet een tweede maal; hij heeft zich opgericht en is op weg naar de aangewezen stad.

Dezelfde waardigheid, dezelfde ernst, wij zouden bijna zeggen dezelfde stilte beheerscht ook het geheele tafereel op het middenpaneel, De Zaligmaker en zijn twaalf Apostelen zitten rondom eene tafel in een vertrek, dat aan het refectorium van een oud klooster doet denken. Vijf personen zitten aan de achterzijde der tafel; Christus in het midden, S⁴ Jan, de jongste van allen aan zijne linkerzijde met gevouwen handen, en S' Petrus aan zijne rechterzijde. Aan weerszijden der tafel hebben drie Apostelen plaats genomen en twee anderen die men bijna geheel van achteren ziet, maar die het hoofd omwenden, zitten voor de tafel op zittingen zonder ruggen, een dezer twee. Judas de verrader, is aan de stroeve, hooghartige uitdrukking zijner trekken dadelijk te herkennen. De Heer heeft het brood gebroken en houdt in de linkerhand eeu stuk boven den kelk die voor Hem staat. Hij helt de rechterhand op om het brood en den wijn te zegenen, alvorens die aan zijne Apostelen over te reiken en schijnt de Heilige woorden uit te spreken, waar allen met aandacht naar luisteren. Twee dienaren staan, de eene achter Petrus en de andere onder een der twee bogen aan de linkerzijde van de schilderij, waarschijnlijk zijn deze twee beelden de portretten van den schenker en van den maker van het altaarstuk. In den achtermuur is aan de linkerzijde eene geopende deur, door welke men een keukenschoorsteen ziet, waaronder een waterketel boven het vuur hangt. Aan de andere zijde is eene vierkante opening, waarvan het neergeslagen luik gebruikt wordt om de gerechten te ontvangen voor de tafel bestemd; door die opening worden twee andere dienaren gezien, ook deze twee zijn misschien wel portretten.

Eene valsche onderteekening. Opus Johannis Memling, heeft, voor de ontdekkingen van den Heer van Even, er veel toe bijgedragen dit kunstwerk aan Mkmlinc te doen toeschrijven, en waar is het, dat zekere overeenkomst in het karakter van sommige beelden, vooral in het beeld van den Heer, aan die veronderstelling steun gaf. In andere gedeelten, heeft men aan de wijze van behandeling Rogier van der Wevden meenen te herkennen; maar hoewel Bouts hier en daar deze twee meesters gelijkt, bezit hij noch de sierlijkheid van Memlinc, noch het leven van Rogier. Ook zijn koloriet mist de dunheid en de kracht welke dezen meesters eigen zijn, een over het algemeen roodachtige en zwaarmoedige toon geeft aan zijn werk een minder aangenaam uiterlijk; maar allereerst moet men bij hem de grootheid der kompositie, de eenheid der gedachte en het edele karakter bewonderen van de figuren, die misschien wel wat stijf en wat koud van expressie, doch altijd statig en ernstig van stijl zijn. De draperiön zijn allen uitstekend goed geceekend, al het bijwerk is wonderbaarlijk van uitvoering en het landschap dat overal de hand van den waren meester toont, wordt zelfs door schrijvers die hem anders wel wat streng beoordeelen geroemd.

De twee schilderijen de Legende van Keizer Otto III voorstellende, werden in 1S27 door de stad Leuven aan den Heer Nieuwenhuvs verkocht, die beiden voor rekening van Willem I met toooo gulden betaalde. De schilderijen, die in zeer slechten staat waren, werden gerestaureerd en daarna in het paleis van den Prins van Oranje, aan wien zij door den Koning zijn vader ten geschenke waren aangeboden, geplaatst. Later, toen de Prins zijn vader was opgevolgd, liet hij beide stukken in zijne vermaarde galerij te 's Plage plaatsen, alwaar zij tot zijn dood verbleven. Nog eenige jaren na den dood van Koning Willem II, hieven zij in het bezit der Koningin Weduwe Anna Paulowna, kwamen in 1856 weêr in handen van den Heer Nieuwenhuvs, en werden eindelijk in 18Ó1, met medewerking van den Heer Ruelens, vooi de som van 28000 franken, voor het Museum te Brussel aangekocht.

De eerste schilderij is eene voorstelling der uitvoering van het vonnis; op de tweede ziet men de herstelling of het wraken van het gepleegde onrecht. Gedurende eene afwezigheid des Keizers, had de Keizerin haar oog laten vallen op een edelman van haar hof, die, zelf gehuwd zijnde, ongevoelig bleef voor de liefde der vorstin. Zich dus veracht ziende, beschuldigde zij den edelman die, op bevel des Keizers, onthoofd werd. Op den tweeden grond ziet men den veroordeelde, in een lang wit kleed, begeleid door een monnik en door zijne vrouw en gevolgd door nog drie andere personen, naar de plaats van strafoefening voorwaarts treden. Op den voorgrond ligt het lijk van den onthoofde ter aarde; bloemen en grashalmen bedekken thands het bloed dat men vroeger uit den afgesneden hals zag vloeien. De Keizer en zijne schul-

dige gemalin zijn bij dit bloedige tooneel tegenwoordig; de beul geeft het hoofd van den ongelukkigen edelman aan zijne weduwe over, die het op een witten- doek ontvangt.

Na die executie verscheen de weduwe voor den Keizer, er op aandringende de vuurproef te mogen doorstaan om de onschuld i van haar echtgenoot te bewijzen. Op de tweede schilderij ziet j men de moedige vrouw, het hoofd van haar gemaal in de plooien j van haar kleed dragende, voor den troon des Keizers geknield, terwijl zij een gloeiende ijzeren staaf in de linkerhand vasthoudt, j zonder eenige pijn te gevoelen. Aan de rechterzijde van het tafereel is de Keizer, in een lang rood kleed met gouden bloemen, op | een steenen troon gezeten, een hemel of draperie van groene ' stof hangt boven den troon; twee rechtsbeambten staan, als getuigen, I bij die schrikkelijke proef. Door dit wonder werd de Keizer van de onschuld des gestraften .edelmans en van den meineed zijner vrouw overtuigd en veroordeelde haar tot den brandstapel; dit laatste tooneel is op den achtergrond der schilderij voorgesteld. De figuren zijn levensgroot. Gelijk wij reeds gemeld hebben, werden deze stukken voor de raadkamer van het stadhuis vervaardigd en verbleven daar tot 1827. Dit is in een kort tijdsverloop het derde voorbeeld van schilderijen, die bloedige teregt-stellingen tot onderwerp hadden en besteld werden om de raadzalen te versieren 1).

De marteldood van den Heiligen Erasmus, die zich nog in de kerk van S' Pieter bevindt en de dood van den Heiligen IIippoLYTUs, thands te Brugge in de Kerk van S⁴ Salvator, zijn ook afzichtelijke voorstellingen; moet men den schilder, die ons op het eerste stuk een naakt lichaam op het rad uitgestrekt en op het andere een man die door paarden van een getrokken zal worden, vertoont, beschuldigen, of moet men aannemen dat hij, door de hem gegeven voorschriften, verplicht is geworden iets te doen zien wat zijn goede smaak, bij meerdere vrijlating, zou

hebben weten te doen begrijpen, zonder in een stootend realisme te vervallen?

De Pinacotheek van Munchen bezit een tafereel, dat de gevangenneming van Christus in den Olijventuin voorstelt; dat stuk staat op naam van Dirck Bouts i).

Het laatste oordeel en de twee groote schilderstukken, waarvan de onderwerpen niet bekend zijn, bestaan niet meer; dit is waarschijnlijk ook het geval met het triptiek waar van Mander over spreekt en dat men tot nu toe niet teruggevonden heeft.

Meester Dirck Bouts bewoonde een huis dat hem toebehoorde in de Recolletten-straat, en werd in de Recolletten-kerk begraven; die kerk en zijne tombe zijn in het begin dezer eeuw gesloopt. Op den 20quot; Juni 1476 verdeelden zijne twee zonen Dirck en Albert onderling de zoo bet schijnt niet onaanzienlijke nalatenschap, zijne twee dochters Cathakina en Geertiujida die zich in een klooster nabij Eindhoven tot het aannemen van den sluier voorbereidden, hadden bereids ter gunste hunner broeders, afstand van hare rechten gedaan.

Het zal wel onnoodig zijn de namen der schrijvers, wier werken ons tot leiddraad in onze nasporingen gediend hebben, hier nogmaals te herhalen, daar die in den loop dezer regelen reeds meermalen genoemd zijn. Wij betreuren niet meer aan het licht te hebben kunnen brengen en sluiten met den wensch dat het den onvermoeiden archivaris der stad Haarlem, den Heer M¹' A. J. Enschedk, die, hoewel niet bij machte, stukken te hervinden, welke of nimmer bestaan hebben, of vernield zijn, ons toch met goeden raad bijstond, eenmaal mocht gelukken den sluier geheel op te heffen en ons bekend te maken met de geschiedenis der eerste jaren van den uitstekenden meester, die in Noord-Nederland het licht zag en de stichter werd der Leuvensche schilderschool.

C. Ed. Taurel.

Eze gravure (N⁰ VIII) stelt het middenpaneel voor van het triptiek dat in 1484 geschilderd werd om het , altaar in het zangkoor der familie Moref.l te versieren. Dat altaar bevond zich aan het einde van het zuider zijschip der S⁴ jACons-kerk te Brugge. Aan het plunderen dier kerk, tijdens de Geuzen, gelukkig ontkomen, werd het in het S' JuLiANUs-Gasthuis boven het hoofdaltaar der kapel geplaatst en later, tijdens den herbouw .van dat altaar in de vorige eeuw, naar de vergaderzaal der voogden van het gasthuis overgebracht. Den Augustus 1794, werd het door de Franschen afgeno

men. naar Parijs gezonden en aldaar ten toon gesteld met de vele andere meesterstukken, welke zij, door gansch Europa hadden bemachtigd. Het kwam in 1815 weder te Brugge en bevindt zich sedert dien tijd op het Museum der Akademie.

Het middenpaneel, dat honderd-een-en-twintig Ned. duimen hoog is, bij eenc breedte van honderd-vier-en-vijftig duim, stelt de beelden voor van de Heiligen Christophorus, Maurus^cu Gillis. Ciiristophorus bevindt zich in het midden, draagt een met geel gevoerd blaauw kleed en een grooten rooden mantel; hij brengt het Kind Jesus op zijne schouderen over don stroom. Zich van den last, waaronder hij bezwijkt, geen rekenschap kunnende geven, ziet hij naar het wonderkind omhoog, en leunt op een jongen boomstam, die hem tot staf dient.

„Wat zijdy bijster zwaar te dragon,

O onbegrijplijt Kindekijn!quot;

zoo als J J. L. ten Kate, in zijne fraaie berijming der legende, Christophorus laat zeggen.

De kleine Jesus, een zachtmoedig en aanvallig kind, in eene donker groene draperie gehuld, zegent den heilige en houdt zich met de linkerhand vast aan den witten band, die het hoofd van den man oraringt.

In eene grot gehouwen, in de rotsen, tusschen welke de stroom loopt, ziet men een kluizenaar, leunende op een kruk en met de rechterhand eene lantaarn opheffende, waarin een licht brandt. Op den voorgrond aan de rechterzijde van S' Christophorus bevindt zich de Heilige Maurus in het kleed door de Benedictijnen, gedurende hunnen werktijd, gedragen, zijnde een wit onderkleed met zwart scapulier en mantel; hij is blootshoofd en heeft de oogen gevestigd op een open boek, dat hij met de linkerhand vasthoudt. In de rechterhand heeft hij een abtelijken staf, aan het boveneinde van heiligenbeeldjes omgeven, terwijl in de krul een beeld van Sitnson, den leeuw verscheurende, bewerkt is. Einks staat S* Gillis, de kluizenaar, in een zwart geestelijk gewaad; in de linkerhand draagt hij een gesloten boek, terwijl hij een naast hem staanden reebok met de rechterhand streelt. De rechtermouw van zijn kleed is met een pijl doorstoken. Op den voorgrond is de aarde met viooltjes, aardbeziën, madelieven en andere bloemen overdekt. De figuur van S' Chris-tophokus, komt uit tegen het water van den stroom en tegen den door de stralen der ondergaande zon verlichten hemel. Achter de twee andere beelden ziet men een boomrijk landschap en zware rotsblokken langs de oevers van den stroom.

Het rechtcrlnik r) heeft aan de binnenzijde het portret van Willem Moreel, met zijne vijf zonen, door zijn heiligen patroon beschermd. De stichter of schenker ligt met gevouwen handen geknield voor een houten bidstoel, waarop een open getijboek op een rood kussen ligt. De baard is geschoren en zijn zwart van voren afgeknipt haar bedekt drie vierden van het voorhoofd. Zijn kleed van rood laken, met bont gevoerd, is aan de voorzijde iets of wat geopend. Achter hem staat, in het zwart geestelijk kleed over een krijgsmansgewaad, de Heilige Guilliëlmus van Maleval, de stichter der kluizenaars, VVilhelmusbroeders genoemd. Zijne rechterhand rust op den schouder van de:i schenker, terwijl hij in de linkerhand eene vlag houdt, waarop men het wapen der orde ziet; van lazuur, met gouden leliebloemen bezaaid, met een zilveren schildhoek, beladen met drie wassenaars van goud, in schuins rechtsche richting. De booze geest ligt, in de gedaante van een wild dier, aan zijne voeten. In het landschap, dat den achtergrond vult, ziet men rechts een kasteel, door grachten omringd, en links eene hoeve en een kruisvormig kerkje met een toren midden op het dak.

Op het andere luik bevindt zich het portret der vrouw des schenkers Barbara van Vlaenderberch, genaamd van Herts-velde, vergezeld van hare elf dochters en door de Heilige Barbara beschermd wordende; ook zij ligt geknield met gevouwen handen voor een houten bidstoel, waarop een blaauw kussen en een open boek geplaatst zijn. Haar kapsel bestaat in een zwarten

1) Hoogte 121 Ned. duimen, breedte 69 Ned. duimen.

he mi in, met een gazen sluier die het gezicht tot op een derde bedekt; haar bovenkleed is van zwart zijden damast met wit bont gezoomd en gevoerd, het onderkleed is eveneens zwart en vierkant uitgesneden op de borst die verder door een hemdje van fijn linnen wordt bedekt. De gordel bestaat uit een zeer breeden scharlaken band met een schoon bewerkte gouden gesp. De ringvinger der linker hand is met twee ringen versierd. Achter haar staat hare patrones de Heilige Eariiara, dragende in de rechterhand, welke onder den mantel uitkomt, een klein torentje. Haar keurslijf is van zwaar fluweelen stof, zwart en goud, laag uitgesneden en van voren met een veterband dichtgeregen. Onder dat kleed draagt zij een borststuk met mouwen van kar mozijn zijdfluweel De gordel bestaat uit een smal rozerood lint, plat om de heupen gespannen, uitloopende in een rijk bewerkten van robijnen en paarlen voorzienen haak, waaraan een gouden ketting hangt. F.en hemdje van batistneteldoek en een wijde mantel van rood laken, met groene voering, voltooien haar gewaad. Het lange haar dat de schouders bedekt, wordt door een smalle, rijk niet edelgesteenten bezette ferronicre bijeen gehouden. Achter de schenkster knielen hare elf dochters, waarvan de oudste het | geestelijk kleed der zusters van de orde des Heiligen Dominicus draagt. Een landschap met een kasteel en boomen vult den ach- [ tergrond.

Elk dezer drie stukken draagt het jaartal 14S4 in den onderrand der lijst.

Op de buitenzijde van het rechterpaneel is een Johannes j de Dooper geschilderd, een lang kruis met wapperende banier [ vasthoudende en wijzende met de rechterhand naar het lam dat naast hem geplaatst is. De buitenzijde van het andere luik biedt ons een staand figuur van S⁴ Joris, gansch geharnast en gewapend, den kop van den draak met zijne lans doorstekende. Beide schilderijen zijn graauwtjes.

Dit triptiek is een der schoonste werken van Memlinc. De kompositie is uitstekend en de behandeling flink; ook heeft hij minder dan in zijne andere groote schilderijen op het verkrijgen van symmetrie gewerkt. De kop van den Heiligen Christophurus is schoon, fijn van trekken, vol uitdrukking en leven. De linkerhand en de kop van S' Gillis, de kop van S¹ Maurus, die van den schenker en van zijn oudsten zoon zijn ook alle wonderschoonc stukken. Opmerkelijk is ook de diepte, het natuurlijke \an de rivier op den voorgrond en de schaduw door de rotsen der oevers en door het beeld van S² Ciiristoffel op het water geworpen is voortreffelijk teruggegeven. In de verte wordt de stroom helder en schitterend door de terugkaatsing der avondschemering. Ongelukkigerwijze heeft de schilderij zoo van den tijd als van het jestaureeren geleden; het onderdeel van het gelaat van een dei-zonen van den schenker, is op onhandige wijze bijgeschilderd, terwijl het oude kleui'glacis verloren is. De algemeene koele kleur der binnentafereelen van dit triptiek is hieraan toe te schrijven. Aan den linkerarm van S' Bardara en aan den rechterarm van den schenker zijn de optoetsingen van den schilder nog te zien. De beelden van Johannes den Dooper en van S' Joris komen ons voor van latere dagteekening dan de overige deelen der schilderij te zijn, misschien zijn die in 1504, op kosten der twee zonen des schenkers, Jan en Joris, er aan toegevoegd, bij gelegenheid der plaatsing van het stuk in het zangkoor der familie Moreel. Het beeld van S' Jan is voor een groot deel overgeschilderd, de vingers der rechterhand zijn langer en de duim is korter gemaakt, men kan onder die toetsen, welke waarschijnlijk later door den schilder zelf er zijn opgezet den oorspronkelijken vorm nog terugvinden.

De geschiedenis van den maker van dit meesterstuk is nog verre van volledig te zijn. De stad Brugge, welke hij met zijne schoonste werken had begiftigd, heeft hem zoo spoedig vergeten, dat een vreemde geschiedschrijver, even honderd jaar na zijn dood, aldaar geen inlichting kon bekomen omtrent den tijd van zijn bestaan en zich moest bepalen hem te vermelden als »een uyt-nemende meester die heeft al gebloeyt voor den tiit van Pieter Pourbus te Bruggequot; 1).

Daarbij bleef het, tot op de helft der vorige eeuw, toen een onbekwame Fransche schrijver een ongerijmd verhaal in elkadr zette, aan hetwelk ieder nieuwe schrijver nog iets heeft bijgevoegd. In de zeventiende eeuw bestond eene overlevering, volgens welke meester Hans Memlinc een schilderij vervaardigde uit dankbaarheid voor de diensten die hem in het „S¹ Jans huusquot; bewezen waren. De overste van dit hospitaal was in de vijftiende eeuw een persoon van zeker gewicht, maar hetgeen de kanunnik Damhoudere verhaalt, bewijst volstrekt niet dal Memlinc als kranke in het hospitaal werd opgenomen. De uitbreiding der oude overlevering moet dus aan de vruchtbare verbeeldingskracht van Descamps worden toegeschreven.

Die overlevering is de aanleiding — het eenige dat waar kan zijn — van het verhaal door Descamps in 17S3 uitgegeven en waaraan Viardot, Michiels enz. bijzonderheden hebben toegevoegd, zoo bespottelijk, dat het verstand en de welvoegelijkheid die al dadelijk moeten verwerpen. De Heeren F. Hédouin 2) in 1847, Crowe en Cavalcaselle 3) in 1857, en D'Waagen 4) in 1S60 hebben de waarheid dier zoogezegde overleveringen bestreden.

Ongeveer twaalf jaar geleden is de vrome Christen kunstenaar, dien men voor een dronkaard en een losbol wilde doen doorgaan, in zijne eer hersteld, door de aanwending der bescheiden, die wij in het Journal des Beaux-Arts hebben openbaar gemaakt 5). Na dien tijd hebben wij onze nasporingen in de archieven, de openbare musea en in partikuliere verzamelingen voortgezet; nieuwe ontdekkingen 'hebben hetgeen wij reeds hadden aan het licht gebracht, versterkt en bevestigd en het twijfelachtige al meer en meer doen verdwijnen.

De herkomst der familie Memlinc en de geboorteplaats van meester Hans zijn beide onbekend, dat is te zeggen, dat er tot heden nog geen dokument gevonden is, eene dezer zaken met zekerheid aanwijzende. Wij echter verineenen, dat er gronden bestaan voor het vermoeden, dat de familie van Noord-Nederlandschen oorsprong is en de schilder zelf in Gelderland geboren. De meest verspreide opinie wil, dat FIans te Brugge of te Damme geboren zou zijn, en steunt op het verhaal, dat hij na den slag van Nancy (4 Januari 1477) als kranke in het S⁴ janb-huus werd opgenomen, hetgeen volgens de reglementen van dat huis alleen aan personen op het grondgebied dier beide steden geboren zou zijn toegestaan. Eerstens is de onwaarheid dezer traditie zoo goed als' bewezen, en al ware het niet zoo, dan zou dit nog geen bewijs zijn, want het is onjuist dat het hospitaal uitsluitend inboorlingen van Brugge of van Damme opnam.

Hier volgt een zestal bewijsgronden, aantoonende dat onze meester niet van Vlaamsche, maar wel van Nederduitsche of Nederlandsche herkomst moet geweest zijn.

i» De familienaam Memlinc komt in de archieven van Brugge niet éénmaal voor, tenzij dat van den schilder zeiven of van zijne kinderen gesproken wordt. Dat volkomen gemis van den familienaam brengt ons tot het besluit, dat Memlinc geen Bruggenaar was.

2° In de arcnieven van Brugge vindt men, gedurende de vijftiende en in de eerste helft der zestiende eeuw, den voornaam Jan ieder oogenblik, terwijl de naam Hans zeei zelden voorkomt en altijd nog door vreemdelingen gedragen wordt. In dien tijd wijst de naam Hans eene afkomst van buiten Vlaanderen aan.

3° De gebouwen op de oudste schilderijen van Memlinc voorkomende, dragen bepaald alle kenteekenen der Rhijnlandsche bouwkunst, even als die welke op de eerste schilderijen der Van Eycken gevonden worden, ook volkomen aan de kerken van het Maasland herinneren. Het laat zich licht verklaren dat dit karakter in de stukken, welke na een lang verblijf in Vlaanderen vervaardigd zijn, verloren gaat en dat de bouwstijl een meer Vlaamsch karakter aanneemt.

4° De type der figuren door Memlinc geschilderd, is, wanneer het geen portretten zijn, geheel Neder-Rhijnsch.

5quot; Het koloriet zijner schilderijen verraadt duidelijk den invloed der Keulsche school en geenzinn dien van Jan van Eyck. Dit is zoo sterk, dat vele kenners die de techniek der oude schilderijen niet in den grond bestudeerd hebben, meenden dat Memlinc eiwit bij het schilderen gebruikte.

6» Van VaernewijcK noemt Memlinc altijd „de Deutschen Hans.quot; i)

Wij gelooven dat het gezin van onzen schilder, dat zich Memlinc, Memmelinc ook wel van Memelincghe noemde zijn naam heeft ontleend aan het kerspel van Memelinck 2) (tegenwoordig Medemblik) in Noord-Holland bij Alkmaar, aan de oevers der kleine rivier Medenielick, gelegen. Waarschijnlijk moest het gezin zijn verblijf verlaten toen de stad in 1426 door de Kenne-mers ingenomen werd. In de tweede helft der vijftiende eeuw vestigden zich verscheiden aanzienlijke personen uit Gelderland te Brugge, waaronder ook inboorlingen der steden Doetinchem en Doesburg. In 1478 vinden wij Memlinc te Brugge in minzamen omgang met den kleurder of verluchter Willem Vrelant, die van Geldersche afkomst was en later kwamen de kinderen van onzen schilder onder voogdij (de voogden waren altijd de naaste bloedverwanten des vaders of der moeder) van een zekeren Dirk van den Gheere, goudsmid, geboren te Doetinchem, die, door aankoop, op den 17 Januarij 1472 burger van Brugge geworden was 3). Alles pleit dus wel voor het vermoeden dat Memlinc in Gelderland het licht zag.

Wij gelooven dat onze schilder omstreeks 1430 geboren is en

1) „Historie van Belgis'quot;, en „A^rieu tractaet ende curte beschryvinghe van dat edel gratfscap van Vlaenderen, st. 121, ii. Gend 1562.

2) Het ligt buiten allen twijfel dat Medemblik in vroeger tijd aldus werd geschreven; zie H. soetrlioom, Oudheden van Zaan-land, Stavoren, Vronen en Waterland, Deel I, blz. 181, Amsterdam, 1702. In 1553 bestond te Amsterdam een familie zich Memelinck noemende. In de maand November van datzelfde jaar verscheen zekere Jacob Memelinck voor het bisschoppelijk hof van Utrecht en wel als machthebbende vertegenwoordiger van meester Adriaen Cordatus, kapellaan der kerk van Onze Lieve Vrouwe en St Catha- i RINA te Amsterdam.

3) Het raadhuis van Doetinchem in 1527 door brand vernield zijnde, loopen de gemeente-rekeningen niet booger dan 152J. In de rekeningen van latere dagteekening wordt noch van de familie Memlinc, noch van die Van dkn Gheere melding gemaakt. Hetgeen nog al opmerking verdient, is het groote getal familienamen dier plaats in de rekeningen van 1524 voorkomende en alle op li nek uitgaande zoo als: Brümmelinck, Egelinck, Jolinck, Rem-meunck, Willinck, enz.

wel om de volgende redenen, i⁰ In de eerste uitgave van zijn beroemd werk, in 1550 verschenen, geeft Vasari op twee plaatsen 1) Memlinc aan, als leerling van Rogier van der Weyden die in Juni 1464 overleed. — 2» Guicciardini geeft hem in zijn werk over de Nederlanden, dat in 1561 voltooid werd, ook op als leerling van Rogier 2) 3⁰ De Anonimo van Morelli, die in 1521 geschreven heeft, zegt dat in de Galerij van Kardinaal Grimani te Venetië een portret van Isabella, vrouw van Philippus, hertog van Bourgondie, aanwezig was, door Memlinc 3) in 1450 geschilderd, zijnde dat juist het jaar waarin Rogier Italië bereisde.

Hoewel nog lang geen uitgemaakt feit, is het toch mogelijk I en zelfs waarschijnlijk dat Memlinc de leerling van Rogier van der Weyden was. Met vastheid is omtrent de jeugd van Memlinc niets bekend, ook kent men het jaar zijner komst te Brugge niet. In 1478 was hij aldaar gevestigd en waarschijnlijk reeds sedert eenigen tijd. Ongeveer negen jaar vroeger, dat is voor de maand Juli 1469, had Memlinc een meesterstuk uitgevoerd dat thans op de villa van den hertog van Devonshire te Chiswick bewaard wordt. Dit triptiek is versierd met de portretten van Sir John Dönne (zoon van Griffith en van Johanna Scüdamore); van Elisabeth zijne vrouw (jongste dochter van Sir Leonard de Hastings en van Alice, dochter van Thomas Lord Camoys), en van hunne dochter. Wijl Sir John en zijne vrouw de halsketen der Roos en der Zon, met daaraan hangenden zittenden leeuw op de schilderij dragen, moet zij na 1461 gemaakt zijn, en daar Sir John in den slag van Edgecote bij Banbury op den 26^ Juli 1469 sneuvelde is het stuk waarschijnlijk ook twee jaren ouder dan die datum, want Sir John liet drie kinderen, twee zonen en eene dochter na, welke laatste alleen bij hare ouders afgebeeld is.

In 1478 schilderde Memlinc twee zijstukken voor de schilderij, die het altaar van het Gilde van S' Jan den Evangelist en S' Lucas, in de abdijkerk van den Eeckhout door de boekverkoopers en verluchters onderhouden, versierde. De rekeningen van het gilde geven omtrent die luiken de volgende aanwijzingen:

„Item, ghegheven den scrinewerkere, V. s. g., te wetene: II. s. voor tcassiin van onse taefle, ende III s. g. van den duer-kins, dien ic meester Hans hebbe gheleent van der ghilde weghe.

„Item, verleet tot Willem Vrelant, XII g, als deduerkins van onse taefle waren meester Hans besteit te makene.

„Item, noch betaelt den scrinewerker, IIH s. g., van II ander duerkins.

„Item, van II lekins daer de dueren mede ghehanghen ziin, betaelt VIH g.

„Item, betaelt meester Hans up de II duerkins die hii heift van ons te makene, I 1. g.quot; 4).

„Item, ghegheven meester Hans, al samen in een, III 1. n S. gquot; 5).

Dit polyptiek werd in 1480 geplaatst 6). Het is wel te betreuren dat noch het onderwerp van het hoofdpaneel, noch dat

1) Le Vite dei pih eceellenii architetti, pittori et scnltori Italiani: Delia Pittura, c. XXI, en Vita d'Antonello da Messina. Firenze. 15^0.

2; Descrittione di tutti i Paesi Bassi, p. iqo. Anversa, 1567.

3) Morelli, tsTotizia if Op ere di Disegno nel la prima meth del Secoio XVI scritta da un Anonimo di qnel tempo, bl. 75, Bassano, 1800,

4) Arclüven der stad. Rekeningen van het Gilde van 1454 tot 1522. Rekeninge van Jan van Hesschen, als deken, 1 Januari tot 31 December 1478, fol. 96 v.

5) Ibid, Rekeninge van LieviN de ïoor.n are, als gouverneur, van 1 Januari tot 31 December 1479, fol. 101N

6) Ibid. Rekeninge van Pieter Aradiins, als gouvernuer, van 1 Januari tot 31 December I4S0, fol. 103.

der zijstukken, door Memunc voor rekening van het Gilde uit- i gevoerd, aangegeven worden. Of het middenstuk of de luiken j waren met de portretten van Willem Vrelant en van Maria zijne vrouw versierd; dit wordt bewezen door het volgende uittreksel van een inventaris der goederen van het Gilde, den 2^don | Januari 1500 opgemaakt 1).

„Noch, boven dien, huerlieder outaer tafle metten viere dueren daer an ziinde, daer Willem Vrelant ende ziin wiif | zalegher ghedachte in gheconterfeit zijn; ghemaect bii der hand van wiilen meester Hans.quot;

De schenkers waren zeer waarschijnlijk van hunne heilige patronen vergezeld. Wij houden ook voor waarschijnlijk dat het | middenstuk evenzeer door Memlinc voor Vrelant is geschilderd en dat deze het aan het Gilde ten geschenke heeft gegeven. Dit | zou de reden verklaren waarom het gilde ten zijne huize bijeenkwam om tot het bestellen der twee zijstukken te besluiten.

Het polyptiek werd in 1490 schoongemaakt en op nieuw gevernist; ter zelfder tijd lieten Arnold Bazekin, deken, en een | ander lid van het Gilde, Jan de Clerc, voor eigen kosten op de ' achterzijden der twee laatst geschilderde luiken, twee graauwtjes schilderen: de Pleiligen Arnoldus en Nicolaas voorstellende 2).

De voorgaande uittrekselen van de rekeningen hebben den | Heer Carton 3) doen gelooven dat Memlinc zich toen in de j uiterste armoede bevond, daar het gilde hem het paneel ter beschildering leverde en ook voorschotten op het nog te maken werk j betaalde. Deze gevolgtrekking is echter geheel ongegrond, want eene menigte voorbeelden geven het bewijs dat het vroeger alge- | meen in gebruik was, den schilder vooruit betalingen te doen en hem het paneel, dat men zelf had aangeschaft, te leveren.

Memlinc bevond zich toenmaals zoo weinig in nood, dat hij ' nog voor de maand Mei 1480, van een goudslager Jan Goddier genaamd, drie met pannen overdekte huizen en een stuk grond kocht, gelegen in de straat over de Vlaminc brugghe, de tegen- i woordige S¹ Jorisstraat. Dit eigendom was met jaarrenten belast, te zamen bedragende de som van 13 pond, 5 schell., 9 penningen.

Op eene rekening van Mei 1480 komt Memlinc onder de twee honderd zeven en veertig voornaamste burgers voor, die gelden aan de gemeente-kas moesten leenen, tot dekking der kosten ' van den oorlog tusschen Maximiliaen en Frankrijk.

Memlinc is gehuwd geweest; zijne vrouw heette Anna, en \ hoewel er geen bepaald bewijs voor bestaat, is het toch waarschijnlijk dat zij tot het geslacht van Valckenaere behoorde. Zij schonk hem drie kinderen: Hans, Cornelis en Clais. Zij stierf vóór den io^(len September 14S7; hij zelf overleed tusschen den isten September 1492 en den io^ll0n December 1495; waarschijnlijk in den loop van 1495. Bij de opgave der door den kunstenaar nagelaten goederen, welke formaliteit door de voogden op 10 December 1495 werd volbracht, waren de kinderen nog onmondig, dat is, volgens de toen in kracnt zijnde wetten, te zeggen dat zij den ouderdom van vijf-en twintig jaar nog niet bereikt hadden. Het vermogen, dat zij toen erfden, bestond, buiten de drie reeds genoemde huizen in twintig ponden grooten vlaamsch.

Waarschijnlijk werd Memlinc in de kerk of op het kerkhof

van S' Gillis begraven, hoewel de laatste rustplaats van den grooten meester, noch door grafschrift, noch door eenig ander teeken aangewezen wordt. Het huis door hem bewoond is herbouwd geworden, zonder dat eenig opschrift de plaats aanduidt waar de kunstenaar zijne laatste levensdagen doorbracht en de meesterstukken schilderde, die duizenden menschen doen besluiten Vlaanderens oude hoofdstad te bezoeken 1).

MEMLDfC'S SCÏÏI1DEESTUKKEI.

1. Het tryptiek dat tegenwoordig op de villa van den Hertog van Devonshire te Chiswick in Engeland berust, is het oudst bekende schilderwerk van Memlinc. Op het middenpaneel ziet men een zittend Madonnabeeld, met een geopend boek in de linkerhand, en met de rechterhand het Kind J ezus, dat op haren schoot zit, ondersteunende. De linkerhand van het Kind rust nog op het boek dat' Hij doorgebladerd heeft. Hij wendt zich om en steekt de rechterhand uit naar een engel die Hem een appel aanbiedt. Links van de Heilige Maagd ziet men een anderen Engel, een draagbaar orgel bespelende. S^te Katharina, ter rechterzijde, en S^le Barbara, ter linkerzijde, nemen de schenkers Sir John Donne en zijne vrouw Elisabeth Hastings in bescherming, alsmede ook hunne dochter, die op den vloer geknield ligt. Dit tooneel is geplaatst in eene galerij, wier kolommen versierd zijn met kapiteelen, waarin de wapenschilden der schenkers opgenomen zijn. Op de zijstukken zijn de Heilige Joannes ije Dooi'ERende Heilige Joannes de Evangelist, in kamers, afgebeeld. De eerste is een beeld vol ernst en waardigheid; de Evangelist is nog in zijne jeugd. De achtergrond die met de meeste zorg is afgewerkt, bestaat in een bewogen landstreek, rechts eene rivier met zwanen en een watermolen; de molenaar keert, met een zak koren op de schouders, naar huis, zijn ezel volgt hem; over de brug loopt een man; aan het einde van die brug verheft zich een ronde toren, verder ziet men weer een man te paard, een koe en een toren; aan de linkerzijde heeft men een rivier, een weiland met een stier, en uchteraan ziet men een man, in het rood, op een wit paard het bosch op den achtergrond inrijden. Gelijk reeds gezegd is, moet die schilderij tusschen de jaren 1461 en 1469, wij gelooven eerder voor dan na 1466, vervaardigd zijn. De groote uitvoerigheid bewijst duidelijk dat Memlinc toen niet meer aan het begin zijner loopbaan stond. Op de buitenzijden der luiken zijn graauwtjes, het zijn standbeelden van S¹ Antonius en S¹ Chhistopiiobus, welk laatste zeer jong is voorgesteld.

2. Een der meest belangrijke schilderijen van den meester is het groote altaarstuk met bladen in 1479 voor het hoofdaltaar van het S'-Jans-Huus te Brugge afgewerkt 2). Op het middenpaneel is de Madonna in een open gaanderij of klooster, zittende in een metalen vouwstoel of faldistorium, met een rijke draperie, achter haar afhangende. Twee kleine engelen, sierlijk van vorm.

1) Om jegens de Bruggelingen niet van onbillijkheid beschuldigd te worden, moeten wij melden, dat op eene der stadspleinen een manneren beeld, ter eere van den meester in 1871 werd opgericht, hoewel dat beeld, eilaas.' niet van de gelukkigste is.

2) Kikenhout, hoogte 172 Ned. duim. Breedte van het middenstuk 172 Ned duim.-—Zijstukken 79 Ned. duim. De onderteekening op den onderrand der omlijsting: OPVS. IOIIANNIS. MEMLING. ANNO. M.CCCC.LXXIX. 1479. is bijgewerkt. Daarop volgt een merk dat niet is, gelijk sommige schrijvers beweren, het merk van het St-jaxs-IIuus en ook niet dat van den schilder, gelijk andere veronderstellen, maar wel dat van de familie ]■quot;].( ukins.

zweven in de lucht en houden cene kroon boven haar hoofd. Aan de rechterzijde zit de Heilige Catiiauina, terwijl het Kind Jezus voorover gebogen den mystieken ring aan haren vinger steekt. Achter haar wordt een draagbaar orgel door een engel met alba en tuniek gekleed, bespeeld. Verder bevindt zich de Heilige Joannes de Dooper met het lam naast zich. Aan de andere zijde der Madonna draagt een knielende engel het boek der Wijsheid waarvan zij een der bladen zal omslaan, en meer achterwaarts staat de jonge zachtmoedige Evangelist S¹ Jan in gepeins. Op den voorgrond zit de Heilige Bahbara aandachtig te lezen, achter haar staat baar emblema, de toren; waarin het Heilig Sacrament in een cylindervormigen hostiedrager geplaatst is. Op de kapiteelen der twee kolommen, welke recht; achter den troon der Heilige Maagd opgaan, ziet men het verschijnen van den Engel aan Zacharias, de geboorte en het naamgeven van S' Jan den Dooper. Tusschen die twee kolommen vertoont zich een landschap, dat zich tot op den achtergrond van het rechterzijstuk uitstrekt. De schilder heeft in dat landschap voorgesteld i⁰ S' Jan, biddend in een eenzaam woud, 2⁰ predikende op een rotsachtige kolom ten aanhoore van een zevental personen (dit is een bekoorlijke compositie), 3⁰ Jezus aan zijne discipelen aanwijzende, 4⁰ Jezus doopende, 5⁰ Jezus aan Andreas en een ander discipel aanwijzende, en 6° naar de gevangenis gevoerd wordende. Het onthoofden van S' Jan en de daarop betrekking hebbende gebeurtenissen vullen den voorgrond van dat rechter-luik, terwijl het verbranden van zijn lichaam te Sebaste, op bevel van Julianus den afvallige, het middendeel van den achtergrond vult en de reeks voorstellingen uit het leven van Joannes den Dooper sluit. Aan den buitenkant van het middenpaneel ziet men broeder Jan Floreins, kashouder van het hospitaal in het gewoon broedergewaad; tusschen den troon en de eerste kolom is hij nogmaals afgebeeld zijne ambtsplichten, als openbaar wijnroeier bij de kraan in de Vlamingstraat vervullende; het kleine kerkje van S' Jan staat in de verte. In het landschap van den achtergrond ziet men de volgende tafereelen uit het leven van den welbeminden discipel, i» Zijne indompeling in den ketel kokende olie; 3° hij wordt naar de schuit gevoerd, waarin een krijgsman hem wacht om hem naar het eiland Pathmos over te brengen; 3⁰ hij doopt den philosoof Craton, wiens vrouw en een discipel achter hem geknield liggen. De gebeeldhouwde kapiteelen der kolommen aan deze zijde stellen de wederopstanding van Drusiana voor en S² Jan drinkende, zonder dat hem eenig leed geschiedt, uit den giftbeker die voor de priesters van Diana noodlottig werd. Het linkerluik vertoont ons den Heiligen Joannes op het eiland Pathmos, geheel verdiept in de aanschouwing der apocalyptische visioenen. Deze compositie is bewonderenswaardig zocwel om de trouwe teruggave van den uit hooger bron gevloeiden tekst, als om de smaakvolle wijze, waarop zij is uitgevoerd. Op de buitenzijden der luiken zijn de broeders en zusters, die dit altaarstuk lieten schilderen, afgebeeld; zij liggen geknield bij hunne heilige patronen. Het zijn Antonius Zeghers, meester, Jacobus de Kuenick, kashouder, Agnes Casembrood, meesteresse en zuster Clara van Hulsen. De eenheid en de harmonie van teekening, welke in alle deelen heerschen, maken van dit altaarstuk, een dichterlijk geheel, dat indrukwekkend is voor allen die het aandachtig beschouwen. Het doel van den schilder was de beide joannessen, zijnde de twee patronen van het huis te vereeren en tevens ook een voorstelling te geven van de roeping der broeders en zusters, wier leven tegelijk aan bespiegeling en aan werkda-digheid gewijd was. Bewonderenswaardig is de uitdrukking der hoofdfiguren, terwijl de kleine groepen keurig afgewerkt en schoon zijn. Hoe dun ook geschilderd, bezit het koloriet buitengewone zachtheid en harmonie.

3. In het S'.-Jans-Huus i) berust nog een ander tryptiek, het Kind Jezus voorstellende, dat aangebeden wordt, bij Zijne geboorte, door Zijne Moeder en de Engelen — bij de voorstelling in den Tempel, door Simeon en S^te Anna die het joodsche volk voorstellen — en ten derde door de drie wijze Koningen, de vertegenwoordigers der heidensche wereld. Dit derde tafereel is om dezelfde redenen, die het feest der Koningen met meerdere pracht dan dat der Geboorte doen vieren, tot middentafereel gekozen. Op de buitenzijden ziet men Joannes den Dooper, die Christus aan de Joden heeft aangekondigd, de Heilige Veronica, met den Doek, en den Doop van Jezus op den achtergrond. Inde architektonische omlijsting van het buitenste tafereel ziet men den val van Adam en Eva en ook hunne uitdrijving uit het aardsch paradijs. Op het middenpaneel heeft de schilder ter rechterzijde den schenker, broeder Jan Floreins, geplaatst, toen zes en dertig jaar oud en, achter hem, zijn broeder Jacois Floreins, handelaar in drogerijen te Brugge. Links staat een ander beeld met langen baard en een gele muts; hoewel geen het minste bewijs voor dergelijke veronderstelling bestaat, heeft men dat beeld voor het portret van MemlinC aangezien. In de zeventiende eeuw ging, volgens Van Oort, een ander beeld, en wel dat van Joannes den Dooper, op een der buitenzijden, voor het echte portret van den schilder door.

Op de lijst vindt men driemaal de dooreengestrengelde voorletters van den broeder, I. F, en twee schilden met wapens. Daarnevens

Ons is van dezen meester geen stuk bekend, dat zooveel relief en tevens zooveel harmonie van kleur bezit.

kashouder van het hospitaal. Zij worden door den Heiligen Jacobus den Meerdere aan de Heilige Maagd voorgesteld. Links ziet men de vrouw des schenkers met hare twaalf dochters, de tweede draagt het kleed der Dominikanessen. Zij staan onder bescherming van een Heilige van de orde der Predikheeren. De architektonische achtergrond geeft rechts en links doorzicht op een landschap. Het merk, dat minstens door drie leden der familie

Floreins gebruikt werd om hunne balen te stempelen en dat op de lijst van het altaarstuk van het S'-Jans-Huus staat, bevindt zich hier in een der ruitvormige ornamenten van het kleed dat onder de voeten der Heilige Maagd uitgespreid is. Waarschijnlijk is dit stuk in 1480 geschilderd. Jacobus Floreins is in de maand Juni 1488 overleden.

5. De Pinakotheek van Munchen bezit eon merkwaardig altaarstuk geschilderd in 1480 voor Pieter Bultinc en Catharina van Riebeke zijne vrouw, die het aan het huydevettersgilde ten geschenke gaven om hun altaar, in de oost-kapelle van Onze Lieve Vrouwekerk te Brugge, te versieren. Het hoofdtafereel is de groote openbaring van den Christus aan de wereld der ongeloovigen, de aanbidding der Wijzen. Zeven-en-twintig kleinere tafereelen stellen dergelijke openbaringen van den Christus of aan de gan-sche wereld of aan bijzondere personen, voor. Deze onderwerpen zijn ten aanzien der voor de schilderij bestemde plaats volmaakt goed gekozen. In den katalogus van Munchen wordt dit stuk „De zeven vreugden der Heilige Maagdquot; genoemd; „Christus, het licht der wereldquot; zou een meer passende titel zijn.

6. Op het Museum van Turijn is een altaarstuk aanwezig, liet Lijden van Onzen Heer in een reeks tafereelen voorstellende. Rechts en links in de hoeken ziet men op den voorgrond den ischenker en zijne vrouw op de knieön.

7. 8, 9. De portretten van Willem Moreel, van zijne vrouw Barbara van Vlaenderberch en van hunne tweede dochter Maria, die vroeger in het Hospitaal S' Julianus te Brugge waren, dagteekenen van het jaar 1480. De twee eersten zijn tegenwoordig op het Museum van Brussel en het laatste is in het S'-Jans-Iiuus.

10. De National Galery te Londen bezit een schoon paneeltje dat eene Madonna voorstelt, zittende in eene gaanderij, ter rechterzijde, ziet men een Engel een mandoline bespelen, en links den geknielden schenker, die door S¹ Joris beschermd wordt.

11. Nog bezit het S' Jans Hospitaal een diptiek in 1487 voor Maarten van Nieuwenhove geschilderd en door hem aan het S' julianus-Hospitaal, waar hij voogd was, aangeboden. Liet rechterpaneel wordt ingenomen door een zittend beeld der Heilige Maagd, het Kind Jezus vasthoudende; op het linkerpaneel ziet men een heerlijk schoon portret van den schenker, ten halve lijve, met saamgevouwen handen, biddende voorgesteld.

12. De vermaarde houten relikwiekast, genaamd de S'Ursula-rijve, versierd door eene reeks miniaturen, werd voor den 24^sten Oktober 1489 voltooid, wijl Gillis de Bakdemaker, Suffragaan Bisschop van Doornik, op dien dag de relikwiën voor welke zij gemaakt was, uit eene andere evenzeer beschilderde houten kast daarin overbracht.

De zes paneelen die de zijwanden der rijve versieren stellen de volgende tafereelen voor uit de legende der elf duizend Maagden. — x. De aankomst te Keulen; op den achtergrond wordt aan S^t0 Ursula de marteldood door een Engel voorspeld.— 2. De ontscheping te Bazel; in de verte ziet men de Alpen en eenige pelgrims die zich naar de hooge toppen begeven. — 3. De aankomst te Rome en de ontvangst door den Paus; op den achtergrond ontvangt S^lt;(J Ursula de Heilige Kommunie, uit handen van den Paus, terwijl eenige harer gezellen biecht spreken en andere gedoopt worden. — 4, In de verte de terugkomst over de Alpen; op den voorgrond de aankomst te Bazel en de weder-inscheping op den Rhijn. — 5. De aankomst te Keulen en het vermoorden der Maagden. — 6. De marteldood van S^te Ursula in het legerkamp van den hoofdman der Hunnen. Aan de uiteinden der rijve ziet men de H. Maagd, met twee voor haar knielende engelen, en S^tc Ursula een tiental harer gezellinnen onder haren mantel beschermende. Op elk schuin vlak van het dak is een groot medaillon tusschen twee kleinere. De laatsten zijn gevuld met beelden van Engelen, die muziekinstrumenten bespelen; in de grootere ziet men S^,e Ursula in den Hemel, omringd van hare gezellinnen en S^tc Ursula, de kroon der martelaren uit de handen der Heilige Drievuldigheid ontvangende.

Van de hierboven genoemde stukken is de echtheid bewezen ; buiten deze vindt men in openbare Musea en in partikuliere verzamelingen een aantal schilderijen die aan onzen Meester toegeschreven worden.

W. H. James Weale.

Onder de schilderijen waarvan de echtheid niet onvoorwaardelijk bewezen is maar wier schoonheid en karakter de toekenning aan Memlinc schijnen te rechtvaardigen, zijn er twee die bijzondere aandacht verdienen. Vroeger berustende in de over-schoone kollektie door wijlen Koning Willem H in zijn paleis te 's Hage bij- een-gebracht, kwamen zij later in het bezit van Z. K. H. Prins Frederik der Nederlanden.

Het zijn twee paneelen 1), de levensgeschiedenis van den Heiligen Bertinus voorstellende; ieder paneel vereenigt vijf verschillende tafereelen. Op het eerste zien wij een bisschop in pcntifikaal gewaad, waarschijnlijk den schenker, en een ander geestelijke beiden voor een bidstoel geknield, iets achterwaarts staat een engel met een wapenbord. De tweede en derde afdee-lingen vertoonen de geboorte van den Heiligen Bertinus 2) en zijne opname op veertienjarigen leeftijd in het klooster van Luxeuil, in Bourgondie. Het vierde tafereel stelt voor de aankomst van Bertinus en van zijne twee vrienden, S' Momolin en S' Ebertran te Therouenne of Travanne, waar de Heilige Audomarus bisschop was. In het klooster van Luxeuil te zamen opgevoed, werden zij naar dien Bisschop gezonden om aan de bekeering der ongeloovigen te arbeiden. Op het vijfde tafereel ziet men den Heiligen Bertinus en zijn twee gezellen in gesprek met Aldroald, den tot het christendom bekeerden edelman die hem het landgoed Sithiu ten geschenke gaf; ter eere van den Heiligen Petrus werd daar een klooster gebouwd dat later naar zijn stichter en eersten abt de abdij van S' Bertinus genaamd werd.

Deze vijf tafereelen en ook de vijf volgende zijn geplaatst onder bogen in gothischen stijl. Bij de tweede reeks ziet men vooreerst den Heiligen Bertinus die het water uit een vat in wijn veranderen doet. Op den achtergrond ziet men eenige ruiters, een hunner is van zijn paard gevallen; waarschijnlijk dezelfde, dien men een tweede maal in gezelschap van een monnik bij de verandering van het water ziet staan. Verder zien wij denzelfden

edelman het priesterkleed uit de handen van S^l Bertinus ontvangen in tegenwoordigheid van zes getuigen; drie van hen dragen het monniksgewaad. Misschien moet deze bekeerde man wel ridder Heremar zijn die den vromen abt het landgoed van Wounhoult schonk waar het klooster, bekend onder den naam van S¹ Winocsbergen, op gebouwd werd. Dan volgt een preek en een onderhoud van S¹ Bertinus met een bisschop. Op dit tafereel ziet men eene rijk gekleede vrouw, die den abt van den goeden weg schijnt te willen afbrengen, en waarschijnlijk de bekorende booze geest moet zijn. Het slottafereel stelt het sterfbed van den Heilige voor; twee ridders en vijf geestelijken omringen zijn legerstede en brengen hem de laatste hulp der godsdienst. De Heilige Bertinus stierf in 709 nagenoeg honderd en twaalf jaar oud.

Zuiverheid en sierlijkheid van teekening gepaard aan edel karakter, groote uitvoerigheid, dunheid der verwen en groote harmonie van kleur zijn de hoedanigheden welke deze beide paneelen aan de hand van den grooten meester doen toekennen.

(Noot van C. Ed. T.)

Nder de merkwaardigste gedenkteekenen van godsdienstigen bouwtrant, waarop X België zich te recht -verhoovaardigt, be-j kleedt de kerk van clen H. Gummarlt-, yj te Lier, in de provincie Antwerpen, eene voorname plaats. Zij werd in 1425 begon-£ nen, om de Kerk van den H. Joannes den Dooper, die, verscheidene eeuwen oud, bouwvallig geworden was, te vervangen. Degroote beuk van den nieuwen tempel werd in 1443 en de kruisbeuk in 1475 voltooid. Het koor, dat eerst lang daarna en wel in 1515 voltooid werd, veidient inzonderheid onze aandacht. Het is roet geschilderde glasramen versierd, welke onlangs naar eisch hersteld, voorzeker tot de beste behooren, die ons van het begin der XVI⁰ eeuw zijn overgebleven. Als in vele oude kerken, verheft de hoogzaal (doxaal) zich voor het koor. Zij is een meesterstuk van het laatste tijdperk des ogivalen stijls en vormt den waardigen tegenhanger der beroemde hoogzaal van Dixmuyden. Jammer, dat men bij de herstelling, vóór een twintigtal jaren, eenigszins van het oorspronkelijke plan is afgeweken.

Achter het koor, in den omgang, treft men eene kapel aan, oülings de Kolvenierskapel ook wel de Colibrantschekapel genaamd, nademaal zij, in 1480, door ridder Joris Colibrant, ten behoeve van het Liersche Kolveniersgilde werd gebouwd. Het altaar dier kapel, thans S¹ Rochus kapel geheeten, was vroeger aan S' Christoffel, patroon der Kolveniers, toegewijd. A⁷an daar dat men ze ook wel de kapel van den H. Cheistoitel noemde. Met altaarstuk, een tiiptiek, is ontegenzeggelijk een der fraaiste gewrochten, welke wij van de oude Vlaamsche school bezitten.

Er is, op verschillende tijdstippen, veel over dit tafereel, zijne beteekenis, den kunstenaar, die het vervaardigde, en den milden schenker, die er de kerk mede begiftigde, getwist geworden. Lang heeft men beweerd, dat het eene gewichtige gebeurtenis uit de geschiedenis van Nederland, namelijk de echtver-eenieing van Philips den Schoone met Joanna van Kastiuë, dochter van Ferdinand en Isabel van Spanje, -welke in 1496 te Lier gevierd werd, voorstelde. Zelfs meende men, dat het op last van Philips voor de kerk van den H. Gummarus werd gemaald. Ook werd het, uithoofde van zijne hooge kunstwaarde, achtervolgens aan de voornaamste meesters der oude Vlaamsche school, als daar zijn Jan' Van Eyck, Rogier Van der Weyden, Memlinc, Bernhart van Orlev, Lancelot Blondeel, Hugo Van der Goes en Jan Gossaert toegeschreven. Zelfs heeft men er een werk van Albert Durer in willen zien, een gevoelen door niets hoegenaamd gerechtvaardigd en dat wij alleen vermelden, om te bewijzen tot hoe vele uit een loopende meeningen het stuk heeft aanleiding gegeven. Alvorens de zaak naauwkeuriger te onderzoeken, achten wij het echter noodig hier eene beschrijving van het kunstwerk te laten volgen.

Het voornaamste paneel stelt eene gothieke kerk voor. In het midden de H. Maagd met S' Jozee, wier huwelijk door een hoogepriester wordt ingezegend. Maria heeft een blaauw kleed aan en een mantel van dezelfde kleur. Op haar hoofd prijkt een diadeem, met edelr.teenen bezet. S» Jozef draagt een rood onderkleed met een rooskleurigen mantel. In de eene hand houdt hij eene kruk, met bloemen versierd.

De hoogepiiesler is als een bisschop, met blaauwe koorkap en groenen mijter, voorgesteld. Twee jongelingen, als edellieden der XV» eeuw gekleed en met takken in de hand, staan aan de rechterzijde van S' Jozef, alsmede twee ouderlingen in Turksch costuum. -Niet verre van daar, op den achtergrond, ontwaart men een bejaard man, met baard en knevels, in wien men den vervaardiger van het tafereel vermoedt. Aan de overzijde, bij Maria, ziet men twee jonkvrouwen, en wat verder, bij eene tialiedeur, f.vee mannen in Burgondisch gewaad.

Eene prachtige hoogzaal beslaat geheel den achtergrond. Die hoogzaal is verrijkt met een aantal beeldjes: verscheidene koningen van Juda en, in de middelnis, Mozes met de Tafelen der Wet. Van weerszijden basreliëfs, verbeeldende het Pinksterfeest, de Kroning van Maria, de Vlucht naar Egypte en Christus tusschen de Leeraren in den Tempel. — Achter de hoogzaal, het koor, met een aantal puntboog vensters.

Het geheel is zeer kunstig saamgesteld en maakt een allerliefst effekt.

Het linker luik stelt de Opdracht in den Tempel voor. Hier weder bevinden wij ons in eene gothieke kerk. De grijze Simeon, die gelukkige grijsaard, in het groen en goudbrokaat gekleed, als een priester der Oude Wet, torscht het kind Jezus in de armen. Nevens heir, een man met eene waskaars in de hand. De H. Maagd in een blaauw kleed met een sluier om het hoofd. Zij houdt de armen op de borst gekruist. Achter haar bemerkt men twee vrouwen. Rechts S' Jozef met de offergift, twee duiven. In het bovenste gedeelte van het paneel vier basreliëfs: de Kruisdraging, de Kruisiging, de Afdoening en de Begrafenis van Christus. Door eene deuropening ziet men buiten eenen tempel met een Romaanschen toren.

In het rechter luik bebben wij de Boodschap aan Maria. De H. Maagd, in een blaauw kleed gehuld', zit biddende voor eene knielbank. Zij heeft een half geopend boek in de linker hand. Niet verre van haar, op den voorgrond, staat een porseleinen vat met een leliestruik. De engel Gabriël, die haar de blijde boodschap brengt, staat eerbiedig groetend. Eene albe en eene bruine dalmatica met goud doorwrocht en rnct groen geboord, vormen zijn gewaad j zijne vleugels zijn donkergroen, lichtgroen en bruin. In de linker hand draagt hij een schepter. Boven het hoofd van de H. Maagd zweeft de H. Geest. In het bovendeel van het paneel basreliëfs, insgelijks onderwerpen voorstellende uit het Nieuwe Testament; Het Bezoek van Maria, de Aanbidding der Herders, de Drie Koningen te Bethlehem en de Verschijning van Christus aan Maria, na zijne Ver rij se nis. Door de opene deur op den achtergrond ziet men een bergachtig landschap en S⁴ Jozef, die hout hakt, terwijl de os en de ezel verder grazen. — In een huis, rechts, ligt S'Jozef te slapen, terwijl een engel hem in den droom verschijnt, om hem het geheim der Menschwording aan te kondigen.

Te recht heeft men doen aanmerken, dat het triptiek van Lier eene soorl; van geschilderd gedicht vormt, ter eere van de H. Moeder des Zaligmakers. Inderdaad: in het midden hebben wij de Trouw van Maria en van weerszijden de Boodschap en de Opdracht in den Tempel. Voegt men hierbij de onderwerpen in de basreliëfs, zoowel van het middenpaneel als van de luiken behandeld, dan vindt men de gewichtigste gebeurtenissen uit het leven der H. Maagd in een schoon en zinrijk geheel vereenigd.

De buitenkant der luiken is mede zeer fraai geschilderd. Gelijk men wel denken kan, stellen de luiken hier de leden der godvruchtige familie voor. die het triptiek aan de kerk vereerde. Al die leden zijn in het wit gekleed. Op het rechter luik knielt een ridder van middelbaren leeftijd en in het kostuum der XV⁰ eeuw. Bij hem bevinden zich zijne twee zonen, de een met een stalen, de ander met een gouden pantser, doch overigens beiden in de kleedij van denzelfden tijd. Aan den linkerkant van het luik staat de patroon van den ridder, S¹ Jan Baptist, met het mystieke lam. Boven de vier personaadjes bemerkt men een wapenschild: van zilver met twee afgesneden leliebloemen van sabel, voorts: een vrij kanton, van goud met drie meerlen van sabel; het schild bekroond met een stalen helm met gouden lis. ; Het helmsieraad bestaat uit: een gouden kuipken, waaruit het borstbeeld steekt van een gebaarden man, met een onderkleed van goud en eens muts van het zelfde metaal, met bruin pels | geboord. De helmdekken zijn van zilver en van goud of sabel; het valt moeilijk te onderscheiden.

Komen wij tot den buitenkant van het linker luik. Hier vinden wij het afbeeldsel van de gemalin des ridders met hare dochter. De edelviouw is, even als haar gemaal, geknield, en vouwt de handen saam. Een witte sluier versiert haar hoofd. De jonkvrouw schijnt tusschen de twaalf a veertien jaar oud te wezen. Nog ziet men op het luik den patroon der edelvrouw, S' Jacob den Meerdere. In het bovendeel van het luik houdt een engel een ander wapenschild; van keel met twee vrouwenhoofden van vleeschkleur, in het schildhoofd, en eene gouden 6-puntige star in den schildvoet.

De wapenschilden laten geen twijfel bestaan omtrent de namen der schenkers van het tafereel. Het eene is dat van de adellijke familie Colibrant, en het andere dat van de familie Meyngiaert. De eerste behoorde tot de oudste van het hertogdom Brabant; de tweede was mede zeer aanzienlijk. Men ontmoet beide namen in de lijst der Antwerpsche magistraten. Uit de opzoekingen van verscheiden geleerden, die zich met het triptiek hebben bezig gehouden, is gebleken, dat het afbeeldsel van den ridderhetgene is van Jan Baptist Colibrant, en dat van de edelvrouw hetgene van Jacoba Mevngiaert, zijne echtgenoote, welke op het einde der XV⁰ eeuw te Lier metterwoon waren gevestigd, waarschijnlijk in een huis op de Markt, dat lang den naam van het Huis van Colibrant heeft gedragen. Dat de ridder zijn echt niet drie kinderen, twee zonen en eene dochter, had zien zegenen, en dai zij, toen het tafereel gemaald werd, den leeftijd moesten hebben, hun door den schilder gegeven, is tevens historisch bewezen.

Jan Baptist Colibrant was de zoon van Jan Colibrant en van Johanna van Heffen. Men veronderstelt, dat hij hoofdman was van het gilde der Kolveniers, en de Trouw van Maria liet schilderen voor het altaar van 't gilde in de S* Christoffel-kapel. Wij zegden reeds, dat die kapel ook de Colibrantsche werd geheeten, en niet zonder reden, vermits zij insgelijks voor het gilde werd gebouwd en wel, gelijk wij mede gezegd hebben, op kosten van ridder Joris Colibrant, broeder van Jan Baptist, later schepen van Lier. Zij prijkte vroeger met geschilderde glasramen, aan de Kolveniers geschonken door de Antwerpsche familien Draeck, Van der Werve en Van Wachtendonck, alle drie aan de Colierant's verwant.

Bestaat er geen twijfel meer omtrent de schenkers van het kunstwerk, het is op verre na niet eveneens gesteld met den verrnoedelijken vervaardiger. Hier lasten wij nog altoos in het duister en zullen wellicht nooit met zekerheid weten wie het meesterstuk heeft gemaakt. Immers, zoomin de archieven der kerk van S* Gummarus, als die der stad Lier, welke nochtans rijk zijn ar i oorkonden en bescheiden van allen aard, bevatten een enkel document, dat ons de noodige inlichtingen kan verschaffen. Wij moeten ons derhalve met het onderzoek en de beredeneering bevredigen der gissingen en veronderstellingen, waartoe het tafereel al zoo heeft aanleiding gegeven.

Doch eerst moeten wij doen aanmerken, dat het gevoelen, als zoude de Trouw van Maria het huwelijk van Philips den Schoone met Joanna van Kastilië voorstellen, enkel op de omstandigheid berust, dat inderdaad het gewrocht kort na den tijd werd vervaardigd, waarop die voor Nederland zoo gevolgrijke gebeurtenis plaats greep; en dat niets, behalve misschien eene plaatselijke overlevering zonder gezag, dit gevoelen komt staven. Wel wordt het door het Verslag over den Toestand der Stadamp;-zaken, (c Lier, van 1851—1852 aangehaald; wel werd het later door dezen en genen schrijver als gegrond beschouwd; doch niemand weet van de echtheid dier overlevering eenig bewijs te

geven. Daarentegen is er eene bijzonderheid, welke met dit gevoelen en de overlevering, waarop bet steunt, altoos zal in strijd wezen. Ziehier hoe de heer Génard, archivaris der stad Antwerpen, die bijzonderheid toelicht in zijne verdienstelijke aanteeke-ning i) op de schilderij, een gewrocht, welk ons bij het schrijven van dit opstel van grooten dienst geweest is:

,,Wy hebben gezien, dat men beweert de portretten van Philips den Schoone en Johanna de Dwaze te herkennen onder de trekken van den heiligen Joseph en van de Moeder Gods. Doch onze aertshertog had ter nauwernood den ouderdom van achttien jaer bereikt tydens zyn huwelyk, te Lier, in 1496, met de spaen-sche vorstin, terwyl de heilige Joseph van het triptiek, en dat tegen alle denkbeelden door de beeldbeschryvers aengenomen. er niet minder dan zestig telt. In der waerheid, zoo men ten allen pryze de portretten van Philip den Schoone en van Johanna van Kastielje in het tafereel van S¹ Gümmarüs wil vinden, zou men ze moeten zoeken in den baerdeloozen jongeling en de jongvrouw met haer zwart hoofdhulsel, die Joseph en Maria vergezellen. AVie weet of er, op deze wyze, geen middel zyn zou, om der volksoverlevering gelyk te geven.quot;

Brengt men die tegenwerping in verband met de beschiij-ving, die wij hierboven van het tafereel gaven, en waaruit blijkt, dat de kunstenaar wel degelijk een zinrijk werk ter eere van de H. Maagd heeft willen uitvoeren, dan zal men moeten bekennen, dat van de echtvereeniging van Philips en Johanna hier geene spraak kan wezen.

AVat den vermoedelijken vervaardiger aangaat, kunnen wij ons de moeite sparen de meening te bestrijden van hen, die het tafereel aan Albrecht Durer hebben toegeschreven. Mets toch is er, hetwelk die meening in eenigen deele kan rechtvaardigen.

Nagenoeg het zelfde geldt voor de meening, als zoude Jan Van Evck of Memlinc het stuk gemaald hebben. Zeker is de Trouw van Maria zeer schoon en de omstandigheid, dat men ze aan zulke groote meesters heeft kunnen toeschrijven, bewijst het ten overvloede. Niet alleen is de opvatting zoo verheven als dichterlijk; de uitvoering is die opvatting overwaardig. Desamen-stelling verdient meesterlijk te worden genoemd, daar zij, even wijs als efifektvol, bij al hare natuurlijke eenvoudigheid eenen indruk wekt, die aan eerbied grenst en gewoonlijk slechts door het grootsche wordt verkregen. Daarbij is de teekening sierlijk, de penseeling allerzorgvuldigst, zonder de minste angstigheid te verraden. De draperijen zijn streng, breed en toch uitvoerig behandeld. Het coloriet, min schitterend dan bij Van Eyck en Memlinc, is rijk en vol harmonie. De figuren zijn wel gekozen, de typen gelukkig, de houdingen edel en de uitdrukking dei-hoofden is waar en bevallig; zij verraadt diep gevoel. AVij herhalen het, het geheel maakt een indruk, die dengenen van het verhevene nabijkomt; en al de deelen zijn met een beleid en een kunstvaardigheid geschikt en behandeld, die ook den min ervaren kunstvriend, bij meer aandachtige beschouwing, doet beseffen, hoe hij zich voor een waar meesterwerk bevindt.... Toch kunnen wij niet begrijpen, hoe men aan Jan A'an Evck of Memlinc hebbe gedacht. Hoe voortreffelijk ook, heeft het enkel met de werken dezer meesters die hoedanigheden gemeen, welke men in al de gewrochten der Brugsche school aantreft.

Men heeft van Bkrnhakt van Orlev, Hugo Van der Goes en Lancelot Bi.ondeel gesproken. AVij kunnen ons met die zienswijze evenmin vereenigen. AA'ij hebben van de twee eersten geen enkel gewrocht ontmoet, hetwelk ons de mogelijkheid aantoont, dat een hunner de Trouw van Maiiia zou kunnen gemaald hebben. — M. Alfred Michiels is tot hiertoe de eenigste, die op het zonderlinge denkbeeld kwam ze Lancelot Blondeel toe te schrijven; maar de wijze, waarop hij zijn gevoelen ontwikkelt, doet ons veronderstellen, dat hij ze evenmin gezien heeft als andere gewrochten, waarover hij ex cathedrd een oordeel velt. AVel verre van het stuk met alle kunstkenners recht te laten wedervaren, loochent hij dezes hooge kunstwaarde. Hij noemt de figuren mislukt, de neuzen lang en stijf, de oogleden zwaar, de oogen pinkend, _[ de gelaatsuitdrukking dom. Kortom de Trouw van Maria is, volgens hem, een misgewrocht, gelijk alleen Lancelot Blondeel er een konde malen, over wien hij verder een gevoelen uit, waarin zeer waarschijnlijk weinigen met hem zullen deelen. Nog eens, wij twijfelen grootelijks of de Heer Michiels onze schilderij kenne. Het eenige wat aan Blondeel zoude kunnen doen denken, is het architektonisch gedeelte, omdat deze insgelijks de gewoonte had dergelijke opluisteringen in zijne tafe-reelen te pas te brengen.

Dat men Rogier Van der AVevden genoemd hebbe, bevreemdt ons minder. Zeker is het, dat men, bij den eersten oogopslag, in de Trouw van Maria een werk van hem meent te zien. Het coloriet is dat van dezen meester niet, doch het a'ge-meene voorkomen herinnert aan verscheidene zijner gewrochten. AVij zouden dan ook wel geneigd zijn hem het stuk toe te kennen, zoo niet zekere bijzonderheden ons toeschenen nog meer ten voordeele van een anderen kunstenaar te pleiten.

Die kunstenaar is Jan Gossaert, ook onder den naam van Jan van Mabuse of van Mauueuge bekend. Alvorens uit te leggen, waarom wij verkiezen in het gevoelen te deelen van hen, die in hem den vervaardiger zien, moeten wij echter nog eene meening vermelden, welke door den Heer Génard geopperd werd.

Bij de beschrijving van het middenpaneel hebben wij twee figuren verwaarloosd, die met de samenstelling niet in verband staan en enkel ten doel schijnen te hebben eene ledige ruimte aan te vullen. In het onderste gedeelte namelijk bevindt zich, aan den linker kant, een aap, op een beer gezeten, die op den grond ligt. De aap heeft een ketting om den hals, waarvan het eene eind loshangt.

De Heer Génard viaagt, of men die twee dieren niet als eene soort van naamraadsel moet beschouwen, gelijk sommige schilders van dien tijd en zelfs van lateren tijd er zich niet zelden veroorloofden. Hij veronderstelt, dat de aap, in onze oude taal weieens Marten, Merte of Merteken genoemd, op een voornaam duidt, en dat de beer enkel den familienaam De Beer moet aanduiden. Zoodat ten slotte de vervaardiger der schilderij Marten De Beer zoude heeten.

Dat niemand ooit iets van een schilder Marten de Beer hebbe vernomen, hindert den Heer Génard niet. De naam De Ukkr is, in allen gevalle, in de Nederlandsche kunstgeschiedenis niet onbekend, en de Liggere der Antwerpsche S' LüCAS-gilde toont, dat eene kunstenaarsfamilie van dien naam, op het einde der XV^U en bij den aanvang der XAH⁰ eeuw te Antwerpen biocide. In 14S0 trad zekere Jan De Beer als leerling in de werkplaats van Gillis Van der Cueren en in t499 is een Thomas De Beer leerling van Lucas Tiionvs. In T504 spreekt de Liggere van Jan De Beer als meester en in 1515 als eersten deken van het Gilde. In 1510 wordt Pieter de Bei r als meester toegelaten en

in 1529 treedt Arnold of Aert De Beer in de Gilde. Eindelijk wordt nog in 1535 van Jacob De Beer gewaagd. Vergeten wij niet aan te stippen, dat Van Mander insgelijks Arnold De Beer vermeldt, dien hij een wonder kloeck kunstenaar noemt.

Zoo als men ziet, is nergens spraak van een Marten De Beer ; doch de Heer Génard veronderstelt, dat deze dan de vader of grootvader zal geweest zijn van de kunstenaars, welker bestaan de Liggerc veropenbaart. Het is, men zal het met ons bekennen, vrij vernuftig uitgedacht. Ook hebben wij niet geaarzeld van die verklaring voor eene historische novelle 1) gebruik te maken. Daar het evenwel hier geen verdichting geldt, daar het ons in het onderhavige opstel om historische waarheid te doen is, zullen wij niet langer bij het veronderstelde naamraadsel stil houden.

Wij zijn de eenige niet, die insgelijks meenen de Trouw van Maria aan Jan Gossaert te mogen toeschrijven. De Heer Avontroodt, vóór 1830, stadssecretaris te Lier en de eerste, die, naar men gelooft, er de aandacht op vestigde, spreekt van een oud pergament aan het f.iersche Kapittel toebehoorende, en waarin deze naam wordt opgegeven. Ongelukkig is van dit pergament geen spoor meer voorhanden. Onder de voorname kenners, die het tafereel aan Gossaert toeschreven, kunnen wij wijlen Z. M. Leopold I noemen, die, naar men ons verzekert, tijdens zijn bezoek te Lier, in 1856, verklaarde er de hand van dien meester in te herkennen.

Wat inzonderheid ons dit gevoelen doet aankleven, is de vergelijking van de Trouw van Maria met het bekende triptiek Christus bij Simon den Phariseër, in het Museum, te Brussel. Ook dit stuk werd beurtelings aan verscheidene meesters en, wat opmerking verdient, insgelijks aan Rogier Van der Wevden en Lancelot Blondeel toegekend. Later herkende men het voor een werk van Gossaert door de vergelijking met een altaarstuk van den meester, dat zich in de hoofdkerk te Praag bevindt.

Niet alleen stemt het algemeene voorkomen van de lirusselsche schilderij met dat van de Liersche overeen; ook de samenstelling en het coloriot duiden denzelfden kunstenaar aan. Even als in de Trouw van Maria, speelt in Christus bij Simon den Phariseör de bouwkunst eene voorname en, mogen wij er bij voegen, nagenoeg dezelfde rol. Het eenige onderscheid is, dat terwijl in de eerste de kerk en de hoogzaal in zuiver gothieken stijl zijn, in de tweede een fantastieke bouwtrant heerscht, een mengsel van gothiek eri renaissance, licht door het tijdstip der vervaardiging te verklaren. De algemeene toon verschilt weinig, of liever geheel niet in beide triptieken. Schitterend kan men, zoomin de kleur van het Brusselsche als van het Liersche noemen, doch zij is even vast en harmonisch, en het ontbreekt haar, ondanks hare kalmte, niet aan kracht, wat mede de gelijkenis zoo treffend maakt. Zelfs in de keus der stoffen en de kleur der costumen van Brussel vinden wij den vervaardiger des tafereels van Lier weder; en dat de draperiën in beide stukken omtrent denzelfden slag hebben, kan niet worden betwist.

J)e zinrijke beteekenis van het geheel treft men te Brussel niet aan, wat vooral daaraan te wijten is, dat wij hier met een onderwerp van geheel anderen aard te doen hebben. Nochtans verdient het onze aandacht, dat, zoo wij in het middenpaneel Maria Magdalena aan de voeten van Christus zien, het rechter luik de Hemelvaart van de H. Maagd, en het linker de Opwekking van Lazarus voorstellen, zoodat zich ook hier het streven naar innigen samenhang der verschillende paneelen, alhoewel in veel mindere mate, doet gevoelen. De teekening is te Brussel minder sierlijk, doch het beeldwerk herinnert wederom aan dat van Lier. Immers, boven, in het midden van het voornaamste architektonische gedeelte des hoofdpaneels, is, in een medaillon, insgelijks Mozes met de tafelen der Wet afgebeeld, even als in de middelnis van de hoogzaal der Trouw van Maria. Wij vinden eindelijk te Brussel ook iets in den aard van den aap en den beer van het Liersche tafereel. In het midden der zaal, door het hoofdpaneel voorgesteld, en nogmaals in eene ledige ruimte, ziet men vóór de tafel, waaraan Christus, Simon den Phariseër en andere personen zijn gezeten, een eekhoorn, die een appel eet. De eekhoorn heeft, even als de aap van Lier, eene ketting om den hals.

Dat alles schijnt ons het gevoelen van die kunstkenners, welke zich voor Gossaert of Mabuse verklaren, genoegzaam te rechtvaardigen. Zekerheid, wij herhalen het, hebben wij voor alsnog geenszins, en zullen wij wellicht nooit hebben, zoo niet de oorkonde, door den Heer Avontroodt vermeld, wordt teruggevonden; doch men zal met ons bekennen, dat er meer dan eene ernstige reden bestaat, om van dit gevoelen rekening te houden. Dat Gossaert met Lier in betrekking stond en zelfs te Lier geweest is, daaraan valt niet te twijfelen. Gelijk de Heer Anton Bergmann, in zijne Geschiedenis van Lier zegt, 1) was deze meester bevriend met Ciiristiern van Denemarken. Men weet dat Christiern, schoonbroeder van Keizer Karel, na zijne verdrijving uit Denemarken, een geruimen tijd te Lier verbleef, alwaar nog het huis, dat hij met zijn gezin bewoonde, het Hof van Denemarken genoemd wordt.

Van de eerste levensjaren, studiën en werken van Jan Gossaert weet men niets met zekerheid te verhalen. Llij werd omstreeks 1470 te Maubeuge, in Henegouwen, geboren. Van daar dat men hem ook Maubeuge of Mabuse heeft genoemd.

Men meent, dat hij in 1503 in de Antwerpeche S'-Lucasgilde werd opgenomen onder den naam van Jennijn van Henegouwen, waarmede hij verscheidene zijner tafereelen heeft geteekend. In 1495 bevond hij zich in Engeland. Men heeft lang beweerd, dat hij aldaar de portretten der kinderen van Hendrik VII vervaardigde; doch later is gebleken, dat het de zonen van Christiern van Denemarken waren. Op het einde van zijn leven, in 1528, werd hij nog door denzelfden vorst uit Zeeland naar Gent ontboden, blijkens een brief uit Lier aan den abt van S' Pieters te Gent, onder dagteekening van 20 Augusti. Hij maalde overigens voor verscheidene andere vorstelijke personen. Van prins Arthur, oudsten broeder van Hendrik VIII, bestaat insgelijks te Londen een portret van zijne hand, en Karel V liet hem eene som van 60 ponden Vlaamsch betalen voor twee afbeeldsels van zijne zuster Elf.onora en voor ander klein schilderwerk. In eene kwitantie van 12 Juni 1523 vinden wij vermeld, dat op bevel van Margareta van Oostenrijk hem 40 pond van 40 grooten werd uitbetaald voor herstellingswerken aan tafereelen, door hem in haar paleis te Mechelen uitgevoerd.

In 1508 vertrok Gos?aert met Philips, bastaard van Bour-gondië, naar Italië. Men weet niet hoelang hij uit de Nederlanden verwijderd bleef; doch zeker is het, dat zijn schildertrant in Italië eene groote verandering onderging. Philips liet er hem naar

Romeinsche gedenkteekenen schilderen. Later, toen deze bisschop j van Utrecht werd, nam hij Gossaert mede naar Holland en ging ] voort met den kunstenaar te begunstigen. Hij belastte hem met de versiering van zijn paleis Zuydburg, te Wijk-bij Duurstede. Philips van Bourgondie was dezelfde Utrechtsche prelaat, wiens pontificale in de Christelijke Kunst i) werd beschreven.

Na den dood des bisschops, trad Gossaert in dienst van Adolf van Bourgondie, markies van Vere. Hij schilderde onder anderen voor dezen eeneMAKiA met het kind J e sus , naar de echtgenoote en het zoontje van zijnen nieuwen beschermheer. Zijn verblijf in Zeeland en vooral te Middelburg duurde vrij lang, daar hij, gelijk wij gezien hebben, er zich in 1528 nog bevond. Hij maalde er, behalve vele andere gewichtige werken, een groot altaarstuk met uiken, verbeeldende de Afneming van het Kruis, hetwelk, zegt men, door Albrechï Durer, tijdens zijne reis in de Nederlanden, zeer werd geprezen. Durer had zich opzettelijk van Antwerpen naar Middelburg begeven, om het te zien. Ongelukkig is deze schilderij met de kerk, waarvan zij het hoofdaltaar versierde, door eenen brand vernield geworden. Nog maalde hij te Middelburg verschillende portretten, en ontving er hel bezoek van Lucas van Levden, met wien hij eene omreis ondernam in Brabant en Vlaanderen.

Het is Gossaert niet beter gegaan, dan velen kunstenaars van zijnen en van lateren tijd. Van Mander en anderen hebben omtrent hem een aantal sprookjes in omloop gebracht, die zoo min zijn karakter als zijne levenswijze in het gunstigste daglicht stellen. Zoo wordt verhaald, dat hij een losbol en een dronkaard was, die eindelijk te Middelburg om schulden in de gevangenis geraakte. Zelfs zoude hij er, volgens sommigen, in 1532 overleden zijn. Dat Gossaert een vroolijke knaap was, die veel van kermissen en jaarmarkten hield, is zeer wel mogelijk. De vreemde dieren, welke hij in verscheidene zijner tafereelen te pas bracht, en die, blijkens de ketting om hunnen hals, in zoogenaamde hecitenspellen zijn geteekend, schijnen het te bevestigen. Van Mandek verhaalt, dat hij het kleed, waarmeê hij in het gevolg van den markies Van Veke bij gelegenheid van het bezoek des Keizers moest verschijnen, verkocht en zich een ander van papier met geschilderde bloemen vervaardigde, zoo rijk en schoon, dat Karel V het van nabij wilde zien. Door zulk een snaaksche streek wordt nog geen losbandigheid of dronkenschap bewezen. Nagenoeg dezelfde trek wordt overigens van Adriaan Brouwer verhaald. Dat Gossaert verder te Middelburg, wellicht om de eene ot andere grap, heeft gevangen gezeten, kunnen wij mede aannemen, aangezien men weet, dat hij er teekeningen vervaardigde. Zeker is het evenwel, dat hij in de gevangenis niet overleed, aangezien hij in datzelfde jaar, ^32, te Antwerpen stierf en, als een eerzaam poorter, in de O.-L.-Vrouwenkerk werd begraven. Zijne talrijke werken en zijn deftige stijl duiden daarbij geen losbol of dronkaard aan. Een gegraveerd portret werd van hem door den bekenden Galle in het licht gegeven, met het opschrift: Hanno patrio, Malbodensis obiii Antwcrpice anno 1532.

In verscheidene voorname Museums treft men tafereelen van Gossaert aan, zoo als te Antwerpen, te Mtmchen, te Parijs, enz. Van de schilderij te Brussel hebben wij hiervoren gesproken. Antwerpen bezit de Heilige Vrouwen, De Rechtvaardige Rechters en een Ecce Homo; het laatste voortkomende van het kabinet Brentano, te Amsterdam.

In 's Rijks Museum te Amsterdam, bevindt zich van hem een Portret van Philips van Boutgondië, Bisschop van Utrecht, en een klein zeer keurig stuk: De Aanbidding der Drie Koningen. De Heilige Maagd, wier paarsch kleed door een wijden blauwen mantel bedekt wordt, houdt het Kind Jesus op hare knieën. De rijkgekleede Koningen bieden hunne geschenken aan, bestaande in een zilveren blad met penningen en eene geborduurde beurs. Hunne lange breed geplooide mantels zijn rood en blauw. Het kostuum van den zwarten Koning is wit en van wonderlijken vorm; een in het rood gekleede page staat achter hem. De lieden van het gevolg der vorsten staan onder de landelijke hut, die het tweede plan vormt: het zijn zes prachtig gekleede personen, rijke geschenken dragende. Eenige herders, van welke een tweetal op het dak zijn geklommen, beschouwen het tafereel. Op den achtergrond ziet men de stad Jerusalem, met een vonkelende ster er boven. Een helm en een van goud bewerkte groep, gedeeltelijk door een dunnen doorschijnenden sluier bedekt, zijn op den grond vóór de voeten van Maria neergelegd. Deze groep bestaat uit drie beelden: wat hij voorstelt is echter moeielijk te bepalen. 1)

Eene andere Aanbidding treft men in Engeland, te Castle Howard, bij den hertog van Carlisle aan. De Afneming van het Kruis, welke Van Mander vermeldt als aan Magnus te Delft behoorende, is misschien dezelfde, waarvan Nieuwenhuys de zijstukken aan Willem II verkocht. De schilderij, welke volgens Van Mander te Whitehall was, is thans te Windsor.

Sleeckx.

E schilderij, welke door onze gravure voor de eerste maal weergegeven wordt, is des te belangrijker, omdatzij de eenige is die men van dezen meester kent. Het onderwerp, dat tegenwoordig zelden gekozen wordt, behoort tot die, welke onze voorouders gaarne onder de oogen hadden; er was eertijds bijna geen kerk of geen gerechtszaal waar het zich niet bevond.

In het raidden zit Christus, van een lichtkrans omgeven, op den regenboog. Zijn mantel is rood; Hij houdt de rechterhand op de wonde Zijner zijde en heft met de linkerhand het gerechtszwaard omhoog. Zijne voeten rusten op den aardbol en op Zijn schoot ligt een open boek, waarop de spreuk Bonutn et Malum te lezen is. De gekroonde Koningin der Engelen, met een licht rood kleed en een blauwen mantel, zit aan Zijne rechterzijde en wijst haren Zoon, wiens barmhartigheid zij schijnt in te roepen, op haar boezem. Onder de gelukzaligen, die haar omgeven, ziet men S'^e Catharina, met een stuk rad, den heiligen Petrus, met een sleutel in de rechterhand; den heiligen Paulus met een zwaard; S'Bartholomeus, met een mes, S' Andreas, met een schuin kruis. Links van Christus ziet men Johannes den Dooper in eene bruine draperie, een lam dat, met een poot het kruis met vlottende banier vasthoudt, staat op zijn knieën; verder; Koning David, met een kroon en een harp in de handen, S⁴ Joris, Mqzes, met de tafelen der wet, waarop de spreuken: Cr ede in unum Deutn en Biliges fratres tuos te lezen zijn; S' Antonius, met een stok in de eene en een rozenkrans in de andere hand, S¹ Stephanus, met een steen, S⁴ Augustinus, met een hart, enz. Onder den Christus wordt een gouden kruis door twee engelen, die op bazuinen blazen, gedragen; uit de trompen der bazuinen komen deze spreuken: Appropinquate vos electi, en Ite maledieti in aeiern um. Op de onderste helft van het tafereel ziet men aan de rechterzijde het hemelsche Jerusalem, welks gouden muren met edelgesteenten bezaaid zijn, en eene brandende stad, de hel verbeeldende, aan de linkerzijde; in het midden geven zee en aarde de dooden terug. Vooraan rechts, ontvangt eene gelukzalige vrouw het met edelgesteenten versierde bruidskleed uit engelenhanden; eene kroon ligt voor haar. Achter die twee figuren ziet men eene rij uitverkorenen het hemelsche Jerusalem binnengaan. Links ligt eene vrouw geknield op den oever der vuurzee; zij rukt zich in wanhoop de haren van het hoofd, terwijl een afzichtelijk monster haar wil aangrijpen. Een krijgsman met gepluimden helm en een speer in de hand, tot aan den hals in den poel bedolven, zal door een monster van kleine gestalte aangevallen worden. Iets verder ziet men een galgenrad, waarop een duivel gezeten is.

Op den achtersten grond is de zee begrensd door het ruime strand. Op die zee ziet men verschillende vaartuigen, bij sommige zijn de masten met engelen bezet, terwijl andere met kruisen aan den voor- en achtersteven ook met engelen bemand zijn; verder drijft een plat vaartuig, waarop een brandend kasteel en duivels gezien worden. Uit eenige dier schepen worden talrijke groepen aan wal gezet, die of door engelen naar het hemelsche Jerusalem geleid of door duivelen naar de afgronden der hel gedreven worden.

De schilderij is van religieuzen zin geheel bezield, en maakt, eenige nog al vreemde details daargelaten, een ingrijpend effekt. Het koloriet is over het algemeen goed, de teekening wel wat stijf. Het bovendeel onderscheidt zich door de schoonheid, de schakeering en de uitdrukking der koppen; behalve de Moeder Gods en S' Jan zijn alle Heiligen in het wit gekleed. De vrouw die het kleed der uitverkorenen ontvangt en de engel die het haar overreikt, vormen een bekoorlijke groep. I¹',enige der in den vuurpoel bedolven veroordeelden, verdienen om de uitdrukking opgemerkt te worden, alsmede eenige der duivelen, wier vormen even wonderlijk zijn als die der schilderijen van Breughel. De bloemen van den voorgrond aan de rechterzijde, zijn zeer getrouw nagebootst.

Deze schilderij was vroeger in de groote schepenenzaal van het I raadhuis te Brugge geplaatst en werd volgens de volgende uittreksels uit de rekeningen der schatmeesters dier stad, in het jaar 1S25, voor genoemde zaal geschilderd.

„Item Jan Prevoost, schildere, over de schilderie van den tavreele van den Oirdeele staende in scepencamere, bii voorwaerde met hem ghemaect xxl. gron 1).

„Item Jan Prevoost, ooc schildre, over zekre reparacie ende beteringhe bii hem ghedaen an tOordeel bin der scepencamere, ende anders, xii s. gron 2).

Het schijnt dat Prevost tusschen de veroordeelden ook eenige beelden van geestelijke personen had geplaatst, want eenige jaren later werd door den stedelijken magistraat aan Pieteu Pourbus het uitwisschen en veranderen opgedragen van een wagen waarin geestelijken naar de hel werden gevoerd. Hem werd daarvoor, volgens de rekening van den schatmeester der stad 1 o schellingen vlaamsch uitbetaald. Het uittreksel luidt:

„Pieter Pourbus, de schildere, ter cause van dat hii bii laste van den college uutgedaen heeft ende verandert uut tafereel van den Oordeele, staende in scepenen camere deser stede, de waghene mette gheestelicke persoonen die daerinne ghefigureert waeren, de somme van x scellinghen grooten 3).quot;

Op de lijst der schilderij vindt men de volgende spreuken: In den bovenrand, Dc coelo audi turn fccisii indicium: term iremnit ct quicvii cum exurgcret in iudicio Deus — rechts. Exaltabuntur cornua iusii. Ps. 74, v. 11. Links, Cornua peccatorum confringam Ps. 74, v. 11. In den onderrand: Vide te quid faciatis: 11011 cnim hominis exercetis indicium sed Domini. Paralipomenon 2,c.XiX, v. 6. Het zeer schoon gesneden buitenste gedeelte van de lijst versiert thans de boekenkast in de schrijfkamer des burgemeesters op het stadhuis. Midden in het bovenstuk zijn twee leeuwen, dragende een schild van goud niet dubbelen arend van sabel, hebbende op de borst het wapenbord van Karel V, met het jaartal 1525 er onder, en de kolommen van Herkules met de spreuk Plus oultre op de zijden. Deze lijst werd door den schrijnwerker Jacob Kempe gesneden, die daarvoor de som van vier ponden ontving.

Jan Prevost, geboortig van Bergen in Henegouwen, kwam zich in 1494 te Brugge vestigen, alwaar hij den 10'quot;quot; Februari van hetzelfde jaar het burgerrecht kocht. In 1501—02, 1507—-08, jijoy—₁₀ en 1514—15 was hij vinder van het schildersgilde; bestuurder in 1511—12 en deken in 1519—20 en in 1525—26. Hij trad vier maal in den echt. Zijne eerste vrouw, wier naam ons onbekend is, stierf den 31quot;quot;quot; Augustus 1506, Het schijnt dat-zij geen kinderen naliet, want er werd als tiende penning van het vermogen dat zij van haar erfden, de som van vijf-en-dertig schellingen en acht grooten, door de erven, die vreemdelingen waren, aan de stad betaald.

Zijne tweede echtgenoote, Magdalena de Zwaef, dochter van Adriaen, zadelmaker te Brugge, overleed voor den 8^cn Maart 1509; haar zoon Adriaen Prevost volgde zijn vader in het kunstvak op.

De derde vrouw van onzen kunstenaar heette Catharina Be au rei ns ; zij schonk hem drie kinderen, Thomas die glasschilder werd, verder Anna en Maria, en overleed in Januari 1528. De familienaam zijner vierde vrouw is ons niet bekend, haar voornaam was Gillisgen. Deze echt was slechts van korten duur, wijl Prevost in Januari 1529 stierf en in de kerk van S' Gilles bij zijne derde vrouw begraven werd.

In Augustus 1506 nam onze schilder Maximiliaen Frans als leerling aan, deze werd den i5lt;ioii November 1524 tot het meesterschap toegelaten en maalde in 1539—41 een groot altaarstuk voor het hoofdaltaar der Begijnhofs-kerk te Dixmuyde 1).

In 1509 werd het wasschen, restaureeren en vernissen der boven de koorgestoelten van de S¹ donatunus-kerk geplaatste wapenborden der Ridders van het Gulden Vlies, aan Prevost opgedragen, als ook het daaraan bijvoegen van zes nieuwe paneelen, hij ontving voor zijn arbeid vijf ponden en tien schellingen grooten. Nog werd hem twee pond en veertien schellingen voor het herstellen der veelkleurige versierselen, aan de oostzijde van het doxaal uitbetaald.