De Haarwervels op het lichaam van
het paard, als kenteekenen van zijne
goede en slechte eigenschappen.

8 <»\o v~
De Haarwervels op het lichaam van

het paard, als kenteekenen van zijne

goede en slechte eigenschappen.

NAAR JAVAANSCHE GEGEVENS BEWERKT EN
MET TEEKENINGEN VERDUIDELIJKT.

BATAVIA G. KOLFF & Co.-1915.

RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

Op plaat I zijn alle benamingen in het Nederlandsch gedrukt,
en van nummers voorzien. Hieronder volgen deze namen, over-
gezet in de Maleische taal.

Voor de volgende platen is slechts de Maleische benaming
gebruikt, daar de Europeaan zich toch steeds hiervan zal moeten
bedienen in den omgang met het stalpersoneel.

Spronggewricht of knie Loetoet

Bagian-sebelah-bawah.

Het door Prof. Dr. I. I. M de Groot onder den titel: Iets naders
omtrent het bijgeloof der haarwervels op het paard in Oost-Azië
in de Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Neder-
landsen Indië (6e volgreeks, deel VI) medegedeelde, en het kort
daarop door den heer C. Spat in het Indisch Militair Tijdschrift
geschrevene over: Het Javaansche volksgeloof ter zake van goede
en slechte teekenen op het paard, gaven mij aanleiding tot het
zoeken van meer, en, zoo mogelijk, nog betere inlichtingen dan
in het door wijlen Prof. P. I. Veth geschreven boek over: Het
paard onder de volken van het Maleische ras te vinden zijn, en
dan ikzelf zoowel in mijn: Een blik in het Javaansche volksleven,
als in mijn: De Javaan als landbouwer en veefokker ter kennisse
van de belangstellende lezers daarvan heb kunnen brengen.

Van verschillende zijden gevraagde en mij ook welwillend
verstrekte inlichtingen en gegevens omtrent de op het lichaam
van het paard voorkomende haarwervels, brachten mij, hoe
dankbaar ik daarvoor ook ben,helaas niet verder, daar het mij
daarbij medegedeelde mij bekend was, en geen noemenswaardige
verschillen opleverde met hetgeen ik in mijn voren genoemde
boeken vermeld heb.

Bij het doorsnuffelen echter van mijne aanteekeningen, enz.
betreffende de ethnografie van onzen Oost-Indischen Archipel
vond ik o.a. twee boekjes over de goede en slechte teekens bij
het paard, nl:

7. Boekoe obat dan katoeronggo koeda, ija itoe menerangken
tjatjad atawa baiknja koeda, kentara dari boeloe atavm tandanja,
bernama mathi atawa oeijeng-oeijengan, bagimana tjaritanja orang
doeloe kala. H. Buning, Djocdja 1879 en ■.

2. Over de kenteekenen van goede en kwade paarden, benevens
de behandeling van zieke paarden, (waaronder de Javaansche titel
in Javaansche karakters, luidende :) Poenika serat katoerangga-
nipoen koeda saha djampenipoen, katambahan persapa wawaleri-

poen para leloehoer djeng Soesoehoenan ing djaman kina. Mawi
Kasekaraken, Semarang, G. C. T. van Dorp & Co. 1898 waarin
(vooral in het eerstgemelde boekje) door mij verschillen met
het in mijn twee vorenaangehaalde boeken medegedeelde werden
aangetroffen, die ik in de volgende bladzijden nader bekend
zal stellen.

Terwijl ik verder den door Prof. de Groot in Z. H. Gel.'s voor-
noemd stuk gegeven wenk gaarne volg, en dit opstel thans van
teekeningen voorzie, waarop de plaatsen der verschillende haar-
wervels zijn aangegeven (de goede teekens met roode, de slechte
met zwarte inkt), heb ik gemeend voor het gemak van den ge-
bruiker van dit boekje die haarwervels ook beter gerangschikt
te moeten behandelen, en wel naar de verschillende lichaams-
deelen van het paard, waarop zij kunnen voorkomen. Zoo zal
het onderzoek der goede en slechte teekens van een paard dus
meer systematisch kunnen geschieden.

Voorts heb ik gemaks- en kortheidshalve bij de bespreking der
verschillende haarwervels nog aangegeven met

A. het vorengenoemd bij Buning in 1879 uitgegeven boekje,

B. het in 1889 bij G. C. T. van Dorp & Co. verschenen geschrift,

C. het door den heer Spat in zijn opstel genoemd Maleische
werkje, *)

D. de bijdrage van Prof. de Groot,

E. het door den heer Spat in het Indisch Militair Tijdschrift
medegedeelde,

F. het werk van Prof. P. I. Veth en

G. mijn eigen, hiervoren genoemde boeken.

Ten slotte nog een woord van hartelijken dank aan allen, die
zoo welwillend aan mijn verzoek om inlichtingen in casu hebben
voldaan, bijzonderlijk aan Raden Tirtadrana, Patih van Poeiwarë-
dja (Këdoe), die mij ook met de verklaring van verscheidene
benamingen enz. geholpen heeft.

Meester-Cornelis. L. Th. Mayer.

*) Boekoe obat dan tanda-tanda oescran koeda, jang baek dan jang
djahat, bagimana tjeritanja orang doeloe kala dan kapertjajaan orang Islam
di poelo Djawa, oleh Raden Mas Tjondro Koesoemo, Albrecht & Rüsche,
Batavia Solo. 1896.

Zooals bekend is, is de Javaan bij de keuze van het paard, dat hij
koopen en onderhouden wil, alles behalve gemakkelijk te voldoen.
Behalve op den algemeenen bouw van het lichaam, het geslacht,
den ouderdom en den gang, let hij ook op de kleur en last not
least, vooral indien hij er werkelijk van op de hoogte is, op de
verschillende haarwervels, die op het lichaam voorkomen van
het door hem gekeurd wordende dier.

Deze haarwervels zijn voor hem van groote beteekenis en
waarde, want een slecht geteekend paard, dat naar het algemeen
geloof allerlei onheilen, ziekten, zelfs den dood kan aanbrengen,
zal hij, zooals ik meer dan eens gezien heb, niet cadeau willen
hebben, zelfs niet op zijn erf willen toelaten !

Wat den lichaamsbouw van het paard aangaat, deze moet

goed geproportioneerd en symmetrisch zijn. Een breede, sterkge-

spierde borst, goed en evenredig geplaatste beenen,niet bin-

nenwaarts, maar zelfs eenigszins naar buiten gebogen voorbeenen,

opstaande, gladde hoeven, waarin de voetzool hoog opgelicht

staat met een dikken, stevigen straal,een welgevormde, rechte en

volle staart, schoone, lange manen, een stevige nek en een

rechte, niet ingedeukte rug met lange schoft zijn de algemeene

eisenen, die hij aan het door hem gekeurd wordende dier stelt.

Meer bijzonderlijk stelt hij er prijs op, dat het paard hebben zal:

1°. een sirah K. (of ëm.las, N.)ng oengkal (of moengkal) gërang, K.

N. d.i. een hoofd met duidelijke scheiding van het voorhoofd,

dat min of meer gewelfd moet zijn, zoodat het hoofd den

vorm vertoont van een in het midden ingedeukten slijpsteen,

2°. têlapoekan tjoblong, K.N., d.z. eenigszins diepliggende oogen,

3°. een djdnggd agëng, K. goeloe gëdé, N., d.i. een stevigen,

dikken, goedgevormden hals,
4°. iga landoeng, K.N., d.z. groote, lange ribben,
5°. èoekoe K. (of sikil, N.) résik, K.N., d.z. fijn gevormde, gladde
beenen,

6°. Woeloe, ngoelér sérit K.N., d.z. fijne haren,
7°. een boentoet kandcl, andangoe aren K.N., d.i. een dikken, vollen
staart in den vorm van den bloemtros van den arènpalm,
8°. een poen jak landoeng, K.N., d.i. een breede, sterke schoft,
9°. mali pépak of mali soewoeng, K.N., d i. met of zonder de twee
mati's, nl. de links en rechts van den maantop op de ver-
bindingslijn der ooren op het hoofd gevonden wordende
haarwervels,
10°. een tjilak tjckapan, K. (of tjoekoepan, N.), d.i. een welge-
vormd, niet te breed en niet te smal voorhoofd,
11°. een djagad wiar, K. (of amba, N.), d.i. een breed en stevig

kruis, en vooral
12°. goede teekens.

Daarbij moet het paard een hengst, geen ruin of merrie zijn.
Ruinen zijn volgens het algemeen geloof minder sterk en meer
aan ziekten onderhevig, en merries passen meer voor den kleinen
man en den geestelijke, dan voor den gegoeden en priaji-stand.
Wat den ouderdom van het paard betreft, dezen beoordeelt de
Javaan naar den toestand der tanden van het dier.

Zooals men weet, heeft de volwassen merrie 36 tanden, nl. 24
maal- en 12 snijtanden, doch de volwassen hengst daarbij nog
4 hoek- of slagianden.

Naar de verschillende tijdperken, waarop het paard zijne tanden
krijgt en wisselt, en naar de gesteldheid der kronen dier tanden onder-
scheidt de Javaan de volgende levensperioden bij dit nuttige dier, als:
1°. gimbal K. N., d.i. de tijd, gedurende welken het paard nog
veulen (bëlo K. N.) genoemd wordt, en het zoogenaamde nest-
haar (gimbal) heeft, dus van zijn geboorte totdat het zijn eerste
melktanden verliest, nl. tot den ouderdom van 2k2H jaar,
2°. poepak K. N., d. i. de ouderdom van + 2Yï jaar, wanneer
het zijne tanden begint te wisselen tot dien van 4 a AYt jaar,
3°. satoenggal sisih K. N., d. i. de ouderdom van + AYi jaar,
waarop het mannelijke dier aan elke onderkaak één hoek-
of slagtand krijgt, en het vrouwelijke dier, dat geen hoektan-
den heeft (*), gewoonlijk alleen 8 melktanden nog bezit,
4°. rampas K. N., d. i. de ouderdom van ± 5 a 6 jaren, wanneer

(*) Hoogst zelden komen slagtanden bij merries voor; van daar, dat zulks
las een slecht teeken wordt beschouwd.

het paard alle tanden gewisseld heeft, en de vullingsperiode

der kronen daarvan begonnen is.

5°. péndak rampas K. N., d. i. de ouderdom van + 8 jaren,

wanneer de kronen der tanden reeds glad en gelijk zijn,

6°. bédoeg K. N., d. i. de ouderdom van + 10 jaren, wanneer

de haken afgestompt zijn,

7°. lingsir K. N., d. i. de ouderdom van + 12 jaren, wanneer de

kernen der kronen van de tanden beginnen te verdwijnen, en

8°. asar K. N., d. i. de leeftijd boven de 15 jaren, wanneer door

het krimpen van het tandvleesch de tanden schuin beginnen

te staan en daardoor langer schijnen te zijn geworden.

De geheele leeftijd van het paard wordt gemiddeld op 20 a 25,

hoogstens 30 jaren gesteld, doch, aangezien de ouderdomskentee-

kenen na het tiende jaar reeds zeer onzeker zijn, is de juiste

leeftijd na de fë/oeg--periode moeilijk vast te stellen. Alleen kan

men er zeker van zijn, dat hoe langer, geler, vooruitstekender of

liggender de tanden zijn, des te ouder het betrokken dier is. Ook

krijgen donker gekleurde paarden op lateren leeftijd lichtere of

witte haren, die zich het eerst om de oogen en successievelijk

aan den neus, op de schoft, tusschen de manen, aan den staart

en eindelijk over het geheele lichaam vertoonen.

Ook op den gang wordt met de noodige attentie gelet, en
daarbij onderzocht:
1°. of het paard zijn beenen behoorlijk vooruitbrengt, en de
hoef van het achterbeen wel het spoor van dien van het voor-
been bereikt,
2°. of het met het eene been even vast op den grond neerkomt

en staat als met het andere,
3°. of de voor- en achterbeenen evenver vooruit worden gebracht,
4°. of de beenen zich gemakkelijk bewegen en niet stijf zijn,
5°. of het paard, van achter gezien al dan niet als een koe loopt,
6°. of het met zijne voor- of achterbeenen al dan niet zwaait,
7°. of het eene knie- en spronggewricht niet hooger opgetrokken

of minder gebogen wordt, dan het andere,
8°. of het paard behoorlijk met de beenen wijd uit elkander loopt,
9°. of het geen hanetred heeft, en

10°. of het gedurende den gang vurig is, zijn hoofd en staart
behoorlijk draagt, en zijne ooren levendig en vrij beweegt.

Van de kleuren van het paard of zijne robes onderscheidt de
Javaan vijf hoofdkleuren, die ieder weder in verschillende nuances
onderverdeeld zijn, nl. van:

1. irëng N. tjëmëng K. = zwart, gitzwart,

2. lëmah tëlës N. siti tëlës K. (letterlijk: natte aarde) dof zwart,
donker zwart,

3. përdapa pëlëm K. N. = (letterlijk: jonge mangga-bladeren-
(kleur) roodachtig zwart,

4. djamdjan biroe K.N. = (letterlijk: blauwe schijn) blauwachtig
zwart, donker muisvaal,

5. goela gësëng N. gëndis gësëng, K. = (letterlijk : aangebrande
suiker) donker zwart met rooden weerschijn,

6. djragem (of dragëm) siwalan K.N. (letterlijk: donkerpaars als
de vrucht van den talboom) donker zwartbruin,

7. djamdjan këtèk K.N. = (letterlijk: weerschijn van apen-(kleur)
vaalkleurig, muisvaal, iets lichter dan djamdjan biroe;

1. abang N. abrit, K. = (rood) donker voskleurig,

2. abang Tjina N. abrit Tjintën, K. (Chineesch rood) donker
voskleurig met rooden weerschijn,

3. djragem toewaN. djragem sëpoeh, K. = (letterlijk: donkerpaars)
donkerbruin,

4. djragem nom N. djragem nèm, K = (letterlijk: lichtpaars)
lichtbruin,

5. napas K.N. = voskleurig,

6. napas madoe N. napas mabën, K. = (letterlijk: geelachtig rood
als honig) voskleurig met hier en daar iets donkerder vlekken ;

1. djamdjan koening N. djamdjan djëné, K. = (letterlijk: gele
schijn) isabelkleurig,

2. koelit pidjetan K. N. = (letterlijk: schil van de doekoe-vrucht)
donker isabelkleurig,

3. këmbang doeren N. sëkar doeren, K. = (letterlijk: bloem van
den doeren-boom) isabelkleurig met kleine, iets donkerder
gekleurde ronde vlekken,

4. proempoeng K. N. = (rietkleurig) isabelkleurig met zwarte har.n
tusschen de gele,

5. dami loewas K. N. (oud, overrijp padistroo) isabel- of stroo-
kleurig met onregelmatige, min of meer zwarte vlekken,

6. bopong K. N. = (valkkleurig) isabelkleurig met een aalstreep,
zwarte manen en een zwarten staart,

7. radjëg K. N. = (letterlijk: heklat, hekwerk) isabelkleurig met
een weinig zwarte haren tusschen de gele, en vier zwarte beenen,

8. radjëg wësi N. radjëg tosan, K. = (ijzeren hekwerk) als no. 7,
waarbij de zwarte kleur echter meer op den voorgrond treedt, en

9. gambir K. N. = (catechü) lichtgeel met eenigszins rooden weer-
schijn.

1. poetih moeloes N. pëtak moeloes, K. = (zuiver, smetteloos
wit) spierwit met witte oogen, witten neus en witte hoeven,

2. dawoek poetih N. dawoek pëtak, K. = (grijsachtig wit)
schimmel,

3. dawoek toetoel, K. N. (grijsachtig wit met kleine ronde
zwarte vlekken) appelschimmel,

4. dawoek sëmboekan K. N. = (grijskleurig als de semboekan *)
schimmel met verspreide zwarte haren tusschen de witte,

5. dawoek bang N dawoek abrit, K. = (rood-grijs) schimmel
met roode of bruine haren tusschen de witte,

6. dawoek lojoeng (of loejoeng) K. N. = (grijs als de stam van den
aren-palm) schimmel met zwarte en bruine haren tusschen
de witte en

7. dawoek tinggi K. N. = (grijs als een wandluis) schimmel met
kleine roodbruine vlekken.

e. de bonte kleur.

1. plangka abang N. plangka abrit K. = (rood, gevlekt) een
bruin paard met witte vlekken,

2. plangka irëng N. plangka tjëmëng = (zwart, gevlekt) een
zwart paard met witte vlekken,

3. plangka dodol sinantënan K. N. = (gevlekt als met santen
overgoten dodol) een isabelkleurig paard met lichtbruine en
witte vlekken,

*). Paederia foetida, L. fani. der Rubiaceae.

4. pantjal K.N. = een donker- of bontgeklturd paard met één,
twee of drie witte sokken of beenen,

5. pantjal panggoeng K. N. = een donker- of bontgekleurd paard
met vier witte beenen of sokken,

6. doemoet K.N, = (vlek, vingerafdruk) bles, een donker- of
bontgekleurd paard met een witte vlek op het voorhoofd,

7. daler K.N. = (streep), een paard met een aalstreep,

8. dara moeloek K.N. = (opvliegende duif) of sampar donia K.N.
= (rakelings langs de aarde strijken) of pakoe djagad K.N.
= (spijker der wereld) een paard met witte sokken aan de
achterbeenen,

9. sampar wangké K.N. = (rakelings langs een lijk of kreng
strijken) een paard met één witte sok aan een der achter-
beenen en

10. toedjak boemi K.N. = (met de voeten tegen de aarde stooten)
of Sri mangëpël K.N. = (door sommigen ook Sri-makëpël
genoemd) een paard met een witte sok aan het rechter voor-
been.
De hiervoren opgegeven kleuren en benamingen daarvan zijn
niet de eenigen, die bestaan; vooral onder de laatsten treft men
op verschillende plaatsen dikwijls geheel andere aan.

De meest gewilde kleuren zijn echter djragem toewa en ireng,
vooral de eerstgenoemde. Paarden van die kleuren worden tot de
krachtigste en schoonste gerekend, daar zij er gewoonlijk glim-
mend uitzien, wat eerstens een teeken is van een goede gezond-
heid, en in de tweede plaats er niet weinig toe bijdraagt, om
de schoonheid van het dier te verhoogen. Onmogelijk is het
echter niet, dat het gemakkelijker onderhoud van aldus gekleur-
de paarden reden is, waarom aan die donkere kleuren de voor-
keur wordt gegeven. Overigens wordt op de kleur, ofschoon die
volgens sommigen ook met den inborst en de goede en slechte
eigenschappen van het paard verband houdt, niet zoo nauw gelet
als op de haarwervels, waarover ik het in dit boekje meer spe-
ciaal zal hebben.

Alvorens tot de bespreking daarvan over te gaan, moet ik
volledigheidshalve nog mededéelen, dat de Javaan voor de on-
dervolgende deelen van het paardenlichaam ook benamingen
heeft, als :

a. voor het hoofd:

1. ëndas N. (of sirah K) ngoengkal (of moengkal) gërang, K.N.=
het fijne, droge hoofd,

2. ëm.las N. (of sirah K-j tëlës, K.N. = het vleezige, onedele hoofd,

3. ëndas N. (of sirah, K.) boekoeng K.N. = het ramshoofd,

4. ëndas N. (of sirat, K.) wëdoes N. (of menda, K.) = het schaaps-
hoofd,

5. ëndas njèlèng N. sirah andapan, K. = het zwijnshoofd;

b. voor den hals :

1. goeloe dawa, ngoekël pakis, N. djangga pandjang ngoekël
pakis K = de normale hals,

2. goeloe N. (of djangga, K.) banjak, K.N. = de zwanenhals,

3. goeloe mëndjalin N. djangga mëndjatos, K. = de lange, dunne
hals,

4. goeloe gëdé, N. djangga agëng = de spekhals,

1. tangkil asinga = leeuwenborst,

2. dada manoek, N. dada pëksi, K. = haviksborst,

3. dada matjoetjoe(ing) tëngah, K. N. = kippenborst,

4. dada wëdoes, N. dada ménda, K. = geitenborst;

1. gëgër këntjëng, K. N. = rechte rug,

2. gëgër lëgok, K. N. = zadelrug,

3. gëgër poesoe, K. N. = karperrug;

e. voor de schoft:

1. djalak gëdé, N. djalak agëng, K. = lange schoft,

2. djalak tjoepët, K. N. ===== korte schoft,

3. poenoek, K. N. hooge schoft,

4. djalak lëkok, K. N. = lage schoft;

. voor den schouder:

1. djoeloek, K. N. = steile schouder,

2. poendak dawa loeroes, N. poendak pandjang loeroes K. =
lange schouder;

g. voor de beenen :

1. sikil, N. (of soekoe, K.) pagah (of panggah) K. N. = wijd uit-
staande beenen,

2. sikil, N. (of soekoe, K.) kapétoeng, N. (of kapétang K.) pa-
gah, K. N. = X beenen,

3. sikil, N. (of soekoe, K.) meelang, KN = holle beenen,

4. sikil, N. (of soekoe, K.) tëpoeng, N. (of tëpang, K) dëngkoel,
K. N. === nauwe beenen,

5. . sikil, N. (of soekoe, K.) koewaga, K.N. = wijdhielige beenen,

6. sikil, N (of soekoe, K) impoer K. N = nauwhielige beenen,

7. sikil, N. (of soekoe, K.) ngarit, K. N. = sabelbeenen,

8. sikil, N. (of soekoe, K.) wëdoes, N (of ménda, K) =boksbeenen,

9. sikil sapi, N. soekoe lëmboe, K. = koebeenen,

10. oegël-oegël djëdjëg, K. N. steil-gekoote beenen,

11. tapak djalma, K. N. lang-gekoote beenen;

h. voor het kruis:

1. bokong njangkok madja, K. N. = rond kruis,

2. bokong djambé sasigar, K. N. = spits kruis,

3. bokong nangka satoegël, K. N. = afhangend kruis,

4. kloengsoer, K. N = varkenskruis.

Wat nu de haarwervels betreft, tot de bespreking waarvan ik
thans gekomen ben, deze worden onderscheiden in:

a. mati's, nl. de twee haarwrongetjes, die in de verbindingslijn
der ooren, links en rechts van den maantop of kuif op het
hoofd van het paard gevonden worden, en

b. oenjengan's, d. z. alle andere haarwervels, die op het lichaam
van het paard voorkomen.

De gewoonlijk in de paardenkennis" gebruikelijke indeeling
van het uitwendige paardenlichaam volgende, zal ik die haar-
wervels, zooals hiervoren reeds is gezegd, nader verdeelen over:

1. DE VOORHAND, d. i.
a. het hoofd

1. den maantop, waaronder de kruin,

ooglel met de oogleden,

handwortels of vóórknieën,

II. DE M1DDENHAND, d. i.

g. de geslachtsdeelen

2. den balzak (bij de merrie de uier);

III. DE ACHTERHAND, d. i

1. den staartwortel, waaronder de aars en d<

c. de achterbeenen

Alzoo treffen wij dan de volgende haarwervels aan:
I. IN DE VOORHAND.
a. aan het hoofd

BIJ DEN MAANTOP:

1. Do eko en-mësgoelo: een merrie met witbehaarde mati's;
een goed teeken;

alleen door A opgegeven, de anderen maken er
geen melding van;

2. Mati-pëpak: de beide haarwrongetjes, links en rechts van
den maantop in de verbindingslijn der ooren aanwezig; een
goed teeken;

door alle vorenbedoelde schrijvers als goed gekenmerkt;

3. Mati-soewoeng: de beide sub. 2 bedoelde haarwrongetjes
niet aanwezig;

volgens A een slecht teeken, daar de berijder of
gebruiker van zulk een paard nooit zal verkrijgen
wat hij gaarne hebben wil; volgens de anderen een
goed teeken; bij G ook bekend gesteld onder den
naam Poespakrëné; zulk een paard is zacht en
goedgeaard;

4. Sanggaloewang: oenjengans op het achterhoofd, die
bij het neerdrukken der ooren daardoor bedekt worden; een
slecht teeken; zulk een paard is dikwijls woest enkolderig;

alleen door B en Q. opgegeven; de anderen maken
er geen melding van;

5. Sarapsari: met oenjëngan's in den vorm van duizend-
pooten vlak achter de mati's op het achterhoofd; zulk een
paard is een goed en gelukaanbrengend krijgsros;

alleen door A en C opgegeven;

6. Roeboeh-karna: met te veel achterwaarts, niet op de ver-
bindingslijn der ooren gelegen mati's; een slecht teeken;
brengt den bezitter onheil aan;

alleen opgegeven door A. en C. welke laatste het
teeken Boeboeh-karna noemt;

7. Satrya-manah: met twee oenjëngan's achter de mati's,
waarvan de rechtsche (oenjëngan) verder achterwaarts, en de

linksche dichter bij de mati gevonden wordt; een goed
oorlogspaard;

door G niet opgegeven; C noemt dit teeken Sa teria

8. Satrya kapanah: idem als voren, doch hierbij is de
linksche oenjëngan meer achterwaarts, en de rechtsche dich-
ter bij de mati geplaatst; een slecht krijgsros; in den oorlog
zal den berijder een ongeluk overkomen;

door G niet opgegeven; C noemt dit teeken Sate-
ria kapanah;

9. Sonja'ntaka: met slechts één mati; een slecht teeken;
zulk een paard veroorzaakt dikwijls den dood des bezitters
of berijders;

A en C noemen dit teeken soenj o toko en soe n-
njantaka, en zeggen, dat zulk een paard den be-
rijder zeker zal doen vallen;



		67

	boekoe, jang diberi hoeroefnja itoe sadja, soepaja djangan sampai ilang terlaloe banjak tempat dan tempo.

			* *

Sasoedahnja itoe, maka dengan mengambil masing-masing bagian badan koeda, seperti telah dikata dimoeka ini, sekafang boleh kita bitjarakan segala oesër-oesëran, jang ada: A. DIKAPALA. ja itoe: 1. Doekoen mesgoela: koeda perampoean, jang matinja beramboet poetih; itoe baik; tjoema diseboetkan oleh A; jang lain tiada mem- bitjaraken tanda ini; 2. Mati-pëpak: kadoewa matinja disabelah kanan kiri koentjoengan ada; itoe baik; diseboetkan oleh sakalian pengarang jang terseboet tadi; 3. Matis-soewoeng: kadoewa matinja tiada ada; itoe baik; A mengatakan ini tanda tiada baik, karena jang menoenggangi atau miara koeda. begitoe, tiadaakan beroleh maksoednja; menoeroet pengarang jang lain- lain, maka tanda ini baik; oleh G dinamaï djoega Poespakrëné; 4. Sangga-loewang: oenjeng-oenjengan di bagian ka- pala jang sabelah belakang; maka oenjengan itoe, djika koepingnja direbahken kabelakang, tertoetoep dengan koe- ping; itoe tanda boesoek; koeda jang ada tanda itoe sering djahat seperti gila; tjoema diseboetkan oleh B dan G; jang lain tiada membitjaraken; 5. Sarapsari: oenjengan ngelabang di belakang mati- matinja; koeda jang bertanda begitoe, baik, membawa oentoeng, djoega dalem paperangan; tjoema diseboetkan oleh A den C sadja; 6. Roeboet-karna: matinja terlaloe kabelakang, boekan di- garis pertambatan koeping; koeda jang bertanda begitoe, membawa tjilaka;



		95

15. Doekoen-mangsi-: 16. Doerga-dadak 17. Doerga-dëlak 18. Doerga-ngawé 19. Doerga-ngërik 20. Doerga-nintjing 21. Gondrèk-ngilo 22. Kalamangsa 23. Klabang-angleng 24. Malik-montok 25. Moertisari 26. Pamanggih 27. Pantjal-angoré 28. Pantjas-ngawé 29. Pëndëm 30. Pëndëm-oepas 31. Poernamasidi 32. Roeboeh-karna 33. Bangga-wëtjana 34. Sanglir 35. Sapit 36. Sapoe-wëdar 37. Satrya-kapanah 38. Satrya-manah 39. Sèrèt 40. Soesah-wigar 41. Sonjantaka 42. Srilaba 43. Tëkong 44. Tjoetjoeh dan 45. Toempër-ingas, atau lain lain lagi, jang
	;oena tiada ada namanja. TAMAT.
	;oena tiada ada namanja. TAMAT.



		De Haarwervels op het lichaam van het paard, als kenteekenen van zijne goede en slechte eigenschappen.

			Door L. TH. MAYER.



			VOORBERICHT.

		Het door Prof. Dr. I. I. M de Groot onder den titel: Iets naders omtrent het bijgeloof der haarwervels op het paard in Oost-Azië in de Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Neder- landsen Indië (6e volgreeks, deel VI) medegedeelde, en het kort daarop door den heer C. Spat in het Indisch Militair Tijdschrift geschrevene over: Het Javaansche volksgeloof ter zake van goede en slechte teekenen op het paard, gaven mij aanleiding tot het zoeken van meer, en, zoo mogelijk, nog betere inlichtingen dan in het door wijlen Prof. P. I. Veth geschreven boek over: Het paard onder de volken van het Maleische ras te vinden zijn, en dan ikzelf zoowel in mijn: Een blik in het Javaansche volksleven, als in mijn: De Javaan als landbouwer en veefokker ter kennisse van de belangstellende lezers daarvan heb kunnen brengen. Van verschillende zijden gevraagde en mij ook welwillend verstrekte inlichtingen en gegevens omtrent de op het lichaam van het paard voorkomende haarwervels, brachten mij, hoe dankbaar ik daarvoor ook ben,helaas niet verder, daar het mij daarbij medegedeelde mij bekend was, en geen noemenswaardige verschillen opleverde met hetgeen ik in mijn voren genoemde boeken vermeld heb. Bij het doorsnuffelen echter van mijne aanteekeningen, enz. betreffende de ethnografie van onzen Oost-Indischen Archipel vond ik o.a. twee boekjes over de goede en slechte teekens bij het paard, nl: 7. Boekoe obat dan katoeronggo koeda, ija itoe menerangken tjatjad atawa baiknja koeda, kentara dari boeloe atavm tandanja, bernama mathi atawa oeijeng-oeijengan, bagimana tjaritanja orang doeloe kala. H. Buning, Djocdja 1879 en ■. 2. Over de kenteekenen van goede en kwade paarden, benevens de behandeling van zieke paarden, (waaronder de Javaansche titel in Javaansche karakters, luidende :) Poenika serat katoerangga- nipoen koeda saha djampenipoen, katambahan persapa wawaleri-



			- 4 -

		6°. Woeloe, ngoelér sérit K.N., d.z. fijne haren, 7°. een boentoet kandcl, andangoe aren K.N., d.i. een dikken, vollen staart in den vorm van den bloemtros van den arènpalm, 8°. een poen jak landoeng, K.N., d.i. een breede, sterke schoft, 9°. mali pépak of mali soewoeng, K.N., d i. met of zonder de twee mati's, nl. de links en rechts van den maantop op de ver- bindingslijn der ooren op het hoofd gevonden wordende haarwervels, 10°. een tjilak tjckapan, K. (of tjoekoepan, N.), d.i. een welge- vormd, niet te breed en niet te smal voorhoofd, 11°. een djagad wiar, K. (of amba, N.), d.i. een breed en stevig kruis, en vooral 12°. goede teekens. Daarbij moet het paard een hengst, geen ruin of merrie zijn. Ruinen zijn volgens het algemeen geloof minder sterk en meer aan ziekten onderhevig, en merries passen meer voor den kleinen man en den geestelijke, dan voor den gegoeden en priaji-stand. Wat den ouderdom van het paard betreft, dezen beoordeelt de Javaan naar den toestand der tanden van het dier. Zooals men weet, heeft de volwassen merrie 36 tanden, nl. 24 maal- en 12 snijtanden, doch de volwassen hengst daarbij nog 4 hoek- of slagianden. Naar de verschillende tijdperken, waarop het paard zijne tanden krijgt en wisselt, en naar de gesteldheid der kronen dier tanden onder- scheidt de Javaan de volgende levensperioden bij dit nuttige dier, als: 1°. gimbal K. N., d.i. de tijd, gedurende welken het paard nog veulen (bëlo K. N.) genoemd wordt, en het zoogenaamde nest- haar (gimbal) heeft, dus van zijn geboorte totdat het zijn eerste melktanden verliest, nl. tot den ouderdom van 2k2H jaar, 2°. poepak K. N., d. i. de ouderdom van + 2Yï jaar, wanneer het zijne tanden begint te wisselen tot dien van 4 a AYt jaar, 3°. satoenggal sisih K. N., d. i. de ouderdom van + AYi jaar, waarop het mannelijke dier aan elke onderkaak één hoek- of slagtand krijgt, en het vrouwelijke dier, dat geen hoektan- den heeft (), gewoonlijk alleen 8 melktanden nog bezit, 4°. rampas* K. N., d. i. de ouderdom van ± 5 a 6 jaren, wanneer (*) Hoogst zelden komen slagtanden bij merries voor; van daar, dat zulks las een slecht teeken wordt beschouwd.



			5

		het paard alle tanden gewisseld heeft, en de vullingsperiode der kronen daarvan begonnen is. 5°. péndak rampas K. N., d. i. de ouderdom van + 8 jaren, wanneer de kronen der tanden reeds glad en gelijk zijn, 6°. bédoeg K. N., d. i. de ouderdom van + 10 jaren, wanneer de haken afgestompt zijn, 7°. lingsir K. N., d. i. de ouderdom van + 12 jaren, wanneer de kernen der kronen van de tanden beginnen te verdwijnen, en 8°. asar K. N., d. i. de leeftijd boven de 15 jaren, wanneer door het krimpen van het tandvleesch de tanden schuin beginnen te staan en daardoor langer schijnen te zijn geworden. De geheele leeftijd van het paard wordt gemiddeld op 20 a 25, hoogstens 30 jaren gesteld, doch, aangezien de ouderdomskentee- kenen na het tiende jaar reeds zeer onzeker zijn, is de juiste leeftijd na de fë/oeg--periode moeilijk vast te stellen. Alleen kan men er zeker van zijn, dat hoe langer, geler, vooruitstekender of liggender de tanden zijn, des te ouder het betrokken dier is. Ook krijgen donker gekleurde paarden op lateren leeftijd lichtere of witte haren, die zich het eerst om de oogen en successievelijk aan den neus, op de schoft, tusschen de manen, aan den staart en eindelijk over het geheele lichaam vertoonen. Ook op den gang wordt met de noodige attentie gelet, en daarbij onderzocht: 1°. of het paard zijn beenen behoorlijk vooruitbrengt, en de hoef van het achterbeen wel het spoor van dien van het voor- been bereikt, 2°. of het met het eene been even vast op den grond neerkomt en staat als met het andere, 3°. of de voor- en achterbeenen evenver vooruit worden gebracht, 4°. of de beenen zich gemakkelijk bewegen en niet stijf zijn, 5°. of het paard, van achter gezien al dan niet als een koe loopt, 6°. of het met zijne voor- of achterbeenen al dan niet zwaait, 7°. of het eene knie- en spronggewricht niet hooger opgetrokken of minder gebogen wordt, dan het andere, 8°. of het paard behoorlijk met de beenen wijd uit elkander loopt, 9°. of het geen hanetred heeft, en 10°. of het gedurende den gang vurig is, zijn hoofd en staart behoorlijk draagt, en zijne ooren levendig en vrij beweegt.



			- 6 -

		Van de kleuren van het paard of zijne robes onderscheidt de Javaan vijf hoofdkleuren, die ieder weder in verschillende nuances onderverdeeld zijn, nl. van: a. het zwart. 1. irëng N. tjëmëng K. = zwart, gitzwart, 2. lëmah tëlës N. siti tëlës K. (letterlijk: natte aarde) dof zwart, donker zwart, 3. përdapa pëlëm K. N. = (letterlijk: jonge mangga-bladeren- (kleur) roodachtig zwart, 4. djamdjan biroe K.N. = (letterlijk: blauwe schijn) blauwachtig zwart, donker muisvaal, 5. goela gësëng N. gëndis gësëng, K. = (letterlijk : aangebrande suiker) donker zwart met rooden weerschijn, 6. djragem (of dragëm) siwalan K.N. (letterlijk: donkerpaars als de vrucht van den talboom) donker zwartbruin, 7. djamdjan këtèk K.N. = (letterlijk: weerschijn van apen-(kleur) vaalkleurig, muisvaal, iets lichter dan djamdjan biroe; b. het bruin. 1. abang N. abrit, K. = (rood) donker voskleurig, 2. abang Tjina N. abrit Tjintën, K. (Chineesch rood) donker voskleurig met rooden weerschijn, 3. djragem toewaN. djragem sëpoeh, K. = (letterlijk: donkerpaars) donkerbruin, 4. djragem nom N. djragem nèm, K = (letterlijk: lichtpaars) lichtbruin, 5. napas K.N. = voskleurig, 6. napas madoe N. napas mabën, K. = (letterlijk: geelachtig rood als honig) voskleurig met hier en daar iets donkerder vlekken ; c. het geel. 1. djamdjan koening N. djamdjan djëné, K. = (letterlijk: gele schijn) isabelkleurig, 2. koelit pidjetan K. N. = (letterlijk: schil van de doekoe-vrucht) donker isabelkleurig, 3. këmbang doeren N. sëkar doeren, K. = (letterlijk: bloem van den doeren-boom) isabelkleurig met kleine, iets donkerder gekleurde ronde vlekken,



		n 1 - 4. proempoeng K. N. = (rietkleurig) isabelkleurig met zwarte har.n tusschen de gele, 5. dami loewas K. N. (oud, overrijp padistroo) isabel- of stroo- kleurig met onregelmatige, min of meer zwarte vlekken, 6. bopong K. N. = (valkkleurig) isabelkleurig met een aalstreep, zwarte manen en een zwarten staart, 7. radjëg K. N. = (letterlijk: heklat, hekwerk) isabelkleurig met een weinig zwarte haren tusschen de gele, en vier zwarte beenen, 8. radjëg wësi N. radjëg tosan, K. = (ijzeren hekwerk) als no. 7, waarbij de zwarte kleur echter meer op den voorgrond treedt, en 9. gambir K. N. = (catechü) lichtgeel met eenigszins rooden weer- schijn. d. het wit. 1. poetih moeloes N. pëtak moeloes, K. = (zuiver, smetteloos wit) spierwit met witte oogen, witten neus en witte hoeven, 2. dawoek poetih N. dawoek pëtak, K. = (grijsachtig wit) schimmel, 3. dawoek toetoel, K. N. (grijsachtig wit met kleine ronde zwarte vlekken) appelschimmel, 4. dawoek sëmboekan K. N. = (grijskleurig als de semboekan ) schimmel met verspreide zwarte haren tusschen de witte, 5. dawoek bang N dawoek abrit, K. = (rood-grijs) schimmel met roode of bruine haren tusschen de witte, 6. dawoek lojoeng (of loejoeng) K. N. = (grijs als de stam van den aren-palm) schimmel met zwarte en bruine haren tusschen de witte en 7. dawoek tinggi K. N. = (grijs als een wandluis) schimmel met kleine roodbruine vlekken. e. de bonte kleur.* 1. plangka abang N. plangka abrit K. = (rood, gevlekt) een bruin paard met witte vlekken, 2. plangka irëng N. plangka tjëmëng = (zwart, gevlekt) een zwart paard met witte vlekken, 3. plangka dodol sinantënan K. N. = (gevlekt als met santen overgoten dodol) een isabelkleurig paard met lichtbruine en witte vlekken, *). Paederia foetida, L. fani. der Rubiaceae.



			8

		4. pantjal K.N. = een donker- of bontgeklturd paard met één, twee of drie witte sokken of beenen, 5. pantjal panggoeng K. N. = een donker- of bontgekleurd paard met vier witte beenen of sokken, 6. doemoet K.N, = (vlek, vingerafdruk) bles, een donker- of bontgekleurd paard met een witte vlek op het voorhoofd, 7. daler K.N. = (streep), een paard met een aalstreep, 8. dara moeloek K.N. = (opvliegende duif) of sampar donia K.N. = (rakelings langs de aarde strijken) of pakoe djagad K.N. = (spijker der wereld) een paard met witte sokken aan de achterbeenen, 9. sampar wangké K.N. = (rakelings langs een lijk of kreng strijken) een paard met één witte sok aan een der achter- beenen en 10. toedjak boemi K.N. = (met de voeten tegen de aarde stooten) of Sri mangëpël K.N. = (door sommigen ook Sri-makëpël genoemd) een paard met een witte sok aan het rechter voor- been. De hiervoren opgegeven kleuren en benamingen daarvan zijn niet de eenigen, die bestaan; vooral onder de laatsten treft men op verschillende plaatsen dikwijls geheel andere aan. De meest gewilde kleuren zijn echter djragem toewa en ireng, vooral de eerstgenoemde. Paarden van die kleuren worden tot de krachtigste en schoonste gerekend, daar zij er gewoonlijk glim- mend uitzien, wat eerstens een teeken is van een goede gezond- heid, en in de tweede plaats er niet weinig toe bijdraagt, om de schoonheid van het dier te verhoogen. Onmogelijk is het echter niet, dat het gemakkelijker onderhoud van aldus gekleur- de paarden reden is, waarom aan die donkere kleuren de voor- keur wordt gegeven. Overigens wordt op de kleur, ofschoon die volgens sommigen ook met den inborst en de goede en slechte eigenschappen van het paard verband houdt, niet zoo nauw gelet als op de haarwervels, waarover ik het in dit boekje meer spe- ciaal zal hebben. Alvorens tot de bespreking daarvan over te gaan, moet ik volledigheidshalve nog mededéelen, dat de Javaan voor de on- dervolgende deelen van het paardenlichaam ook benamingen heeft, als :



			9

		a. voor het hoofd: 1. ëndas N. (of sirah K) ngoengkal (of moengkal) gërang, K.N.= het fijne, droge hoofd, 2. ëm.las N. (of sirah K-j tëlës, K.N. = het vleezige, onedele hoofd, 3. ëndas N. (of sirah, K.) boekoeng K.N. = het ramshoofd, 4. ëndas N. (of sirat, K.) wëdoes N. (of menda, K.) = het schaaps- hoofd, 5. ëndas njèlèng N. sirah andapan, K. = het zwijnshoofd; b. voor den hals : 1. goeloe dawa, ngoekël pakis, N. djangga pandjang ngoekël pakis K = de normale hals, 2. goeloe N. (of djangga, K.) banjak, K.N. = de zwanenhals, 3. goeloe mëndjalin N. djangga mëndjatos, K. = de lange, dunne hals, 4. goeloe gëdé, N. djangga agëng = de spekhals, c. voor de borst: 1. tangkil asinga = leeuwenborst, 2. dada manoek, N. dada pëksi, K. = haviksborst, 3. dada matjoetjoe(ing) tëngah, K. N. = kippenborst, 4. dada wëdoes, N. dada ménda, K. = geitenborst; d. voor den rug: 1. gëgër këntjëng, K. N. = rechte rug, 2. gëgër lëgok, K. N. = zadelrug, 3. gëgër poesoe, K. N. = karperrug; e. voor de schoft: 1. djalak gëdé, N. djalak agëng, K. = lange schoft, 2. djalak tjoepët, K. N. ===== korte schoft, 3. poenoek, K. N. hooge schoft, 4. djalak lëkok, K. N. = lage schoft; . voor den schouder: 1. djoeloek, K. N. = steile schouder, 2. poendak dawa loeroes, N. poendak pandjang loeroes K. = lange schouder;



		- 10 -

	g. voor de beenen : 1. sikil, N. (of soekoe, K.) pagah (of panggah) K. N. = wijd uit- staande beenen, 2. sikil, N. (of soekoe, K.) kapétoeng, N. (of kapétang K.) pa- gah, K. N. = X beenen, 3. sikil, N. (of soekoe, K.) meelang, KN = holle beenen, 4. sikil, N. (of soekoe, K.) tëpoeng, N. (of tëpang, K) dëngkoel, K. N. === nauwe beenen, 5. . sikil, N. (of soekoe, K.) koewaga, K.N. = wijdhielige beenen, 6. sikil, N (of soekoe, K) impoer K. N = nauwhielige beenen, 7. sikil, N. (of soekoe, K.) ngarit, K. N. = sabelbeenen, 8. sikil, N. (of soekoe, K.) wëdoes, N (of ménda, K) =boksbeenen, 9. sikil sapi, N. soekoe lëmboe, K. = koebeenen, 10. oegël-oegël djëdjëg, K. N. steil-gekoote beenen, 11. tapak djalma, K. N. lang-gekoote beenen; h. voor het kruis: 1. bokong njangkok madja, K. N. = rond kruis, 2. bokong djambé sasigar, K. N. = spits kruis, 3. bokong nangka satoegël, K. N. = afhangend kruis, 4. kloengsoer, K. N = varkenskruis.

Wat nu de haarwervels betreft, tot de bespreking waarvan ik thans gekomen ben, deze worden onderscheiden in: a. mati's, nl. de twee haarwrongetjes, die in de verbindingslijn der ooren, links en rechts van den maantop of kuif op het hoofd van het paard gevonden worden, en b. oenjengan's, d. z. alle andere haarwervels, die op het lichaam van het paard voorkomen. De gewoonlijk in de paardenkennis" gebruikelijke indeeling van het uitwendige paardenlichaam volgende, zal ik die haar- wervels, zooals hiervoren reeds is gezegd, nader verdeelen over: 1. DE VOORHAND, d. i. a. het hoofd met 1. den maantop, waaronder de kruin, 2. de ooren, 3. het voorhoofd,



			- 13 -

		Alzoo treffen wij dan de volgende haarwervels aan: I. IN DE VOORHAND. a. aan het hoofd BIJ DEN MAANTOP: 1. Do eko en-mësgoelo: een merrie met witbehaarde mati's; een goed teeken; alleen door A opgegeven, de anderen maken er geen melding van; 2. Mati-pëpak: de beide haarwrongetjes, links en rechts van den maantop in de verbindingslijn der ooren aanwezig; een goed teeken; door alle vorenbedoelde schrijvers als goed gekenmerkt; 3. Mati-soewoeng: de beide sub. 2 bedoelde haarwrongetjes niet aanwezig; volgens A een slecht teeken, daar de berijder of gebruiker van zulk een paard nooit zal verkrijgen wat hij gaarne hebben wil; volgens de anderen een goed teeken; bij G ook bekend gesteld onder den naam Poespakrëné; zulk een paard is zacht en goedgeaard; 4. Sanggaloewang: oenjengans op het achterhoofd, die bij het neerdrukken der ooren daardoor bedekt worden; een slecht teeken; zulk een paard is dikwijls woest enkolderig; alleen door B en Q. opgegeven; de anderen maken er geen melding van; 5. Sarapsari: met oenjëngan's in den vorm van duizend- pooten vlak achter de mati's op het achterhoofd; zulk een paard is een goed en gelukaanbrengend krijgsros; alleen door A en C opgegeven; 6. Roeboeh-karna: met te veel achterwaarts, niet op de ver- bindingslijn der ooren gelegen mati's; een slecht teeken; brengt den bezitter onheil aan; alleen opgegeven door A. en C. welke laatste het teeken Boeboeh-karna noemt; 7. Satrya-manah: met twee oenjëngan's achter de mati's, waarvan de rechtsche (oenjëngan) verder achterwaarts, en de



			- 14 -

		linksche dichter bij de mati gevonden wordt; een goed oorlogspaard; door G niet opgegeven; C noemt dit teeken Sa teria mëmanah; 8. Satrya kapanah: idem als voren, doch hierbij is de linksche oenjëngan meer achterwaarts, en de rechtsche dich- ter bij de mati geplaatst; een slecht krijgsros; in den oorlog zal den berijder een ongeluk overkomen; door G niet opgegeven; C noemt dit teeken Sate- ria kapanah; 9. Sonja'ntaka: met slechts één mati; een slecht teeken; zulk een paard veroorzaakt dikwijls den dood des bezitters of berijders; A en C noemen dit teeken soenj o toko en soe n- njantaka, en zeggen, dat zulk een paard den be- rijder zeker zal doen vallen; BIJ, AAN OF OP DE OOREN: 1. Badenta-wing-tawang: oenjengan's onder de ooren boven den strot; een goed teeken; zulk een paard was het rijpaard van vorst Salya van Mandaraka; alleen door A en C opgegeven; de laatste voegt er bij, dat de oenjëngan goed behaard is, d. i. uit een groote massa haren bestaat; 2. Dandang-aring-arin g: een oenjëngan op de buitenzijde van het oor (of der beide ooren) ongeveer één vingerbreedte boven den wortel van het oor (of der ooren); een slecht teeken; zulk een paard mag een priaji er niet op na houden, daar hij dan steeds fouten zal begaan; alleen door A en C opgegeven; G geeft een teeken Dandangari (zie hierachter: aan of bij de billen) doch dit is geheel anders geplaatst; 3. Dandang sasengkang: oenjengan's midden op de buitenzijde der ooren; een slecht teeken; de bezitter van zulk een paard zal steeds door slechte tijdingen gekweld worden; alleen door A en C opgegeven; 4. Dandan g-s oesoem ping; oenjengan's aan de wortels der ooren; een slecht teeken; zulk een paard is panas;



			15

		alleen door A en C opgegeven; het ,,h o o r e n van j a m m e r g e h u i 1" van D (?); G. noemt de aanwezigheid van oenjëngan's aan de wortels van beide ooren Dandang-mas-soewoeng, en wanneer slechts één dier wortels een oenjëngan heeft, dit teeken Dan4ang-soewoeng, terwijl van het eerste wordt gezegd: zulk een paard stelt den bezitter voortdurend aan laster bloot, en van het andere: zulk een paard brengt ongeluk aan; 5. Dandang-so eso eweng: oenjëngan's onder de ooren in de buurt der slapen; een slecht teeken; zulk een paard is eveneens panas; alleen door A en C opgegeven; 6. Dewa-nglaj ang: een wit paard met langen staart en een oenjëngan aan het rechteroor; een goed teeken; zulk een paard is een goed en gelukaanbrengend krijgspaard; door A en C opgegeven; G heeft Dewa-mlajang; een schimmel met een oenjëngan midden op de buitenzijde van het rechteroor; (zulk een paard is vlug ter been, moedig en een uitstekend krijgsros); 7. Djaj engrana: oenjëngan's op de toppen der ooren; een goed teeken; de bezitter zal in al zijne ondernemingen slagen; alleen door A en C opgegeven; 8. Djanoe-boeda: een isabelkleurig paard met bruine haren over het neusbeen en oenjëngan's op de buitenoppervlakte der ooren; een goed teeken; zulk een paard maakt den be- zitter gelukkig in geldelijke ondernemingen; alleen door G en B opgegeven; 9. Man da la-sa wang; een witte hengst met oenjëngan's in de oorholten; een gelukaanbrengend paard; alleen door B en G opgegeven; 10. Pagas: een oenjëngan op den top van het rechteroor; een slecht teeken; zulk een paard bezorgt den bezitter onheil; dit volgens A en C; B en G geven dit teeken aan als oenjëngans midden op de binnenoppervlakie der ooren ; zulk een paard brengt allerlei ziekten en ongelukken aan in het gezin des bezitters; de overigen maken hiervan geen melding;



			16

		11. Pamatri: haarwervels achter de ooren (de plaats is echter niet nader aangeduid); een goed teeken; alleen door F vermeld; de anderen spreken er niet van. 12. S a n d i-t a wa n g: oenjëngans's onder de ooren, bedekt door de manen; een goed teeken; de bezitter van zulk een paard zal veel geluk hebben; alleen door A en C opgegeven. 13. Satrya-soesoemping: oenjëngan's aan beide ooren; een goed teeken; zulk een paard behoort de priaji er op na te houden; aldus A en C; volgens B en G: een oenjëngan aan den top van ieder oor of van een der ooren; zulk een paard is kalm en zacht van aard. 14. Wandasa: een merrie met een oenjëngan op het linker- oor; zulk een paard is valsch en niet te vertrouwen; bijeen hengst heet dit teeken S a s r o e; alleen door B en G opgegeven. OP HET VOORHOOFD: 1. Baja-Kapranggoel: twee rijen van twee oenjëngan's onder elkander ter hoogte van de verbindingslijn der oogen-, een slecht teeken; de bezitter zal veel soesah" hebben; dit volgens A en C; B en G geven onder dien naam het teeken: twee oenjëngan's vlak onder elkan- der, iets boven de verbindingslijn der oogen; zulk een paard is vlug ter been en het gewenschte rijdier voor een krijgs- of politieman. 2. Djaga-moeksa of Tradjoemas: drie oenjëngan's in den vorm van een weegschaal (een driehoek) geplaatst; een goed teeken; zulk een paard brengt geluk aan; aldus A en C; B en G beschrijven dit teeken als volgt: drie oenjëngan's op het voorhoofd onder elkander en door het voorhoofdshaar bedekt; zulk een paard is goedgeaard en doet zijn bezitter in al wat hij doet of onderneemt, gelukkig zijn. 3. Djaga-satroe of Djaga-moengsoeh: vier oenjëngan's, twee aan twee onder elkander op het voorhoofd; een goed



		17 -

	teeken; een goed krijgspaard; in den oorlog zal de berijder niets te vreezen hebben, maar gevreesd worden; dit volgens A en C; volgens B en G, vier oenjë- ngan's op het voorhoofd, samen een kruis vormend; zulk een paard behoedt den bezitter tegen alle mogelijke onheilen. 4. Satrya-mong-bala: drie oenjëngan's in één rij naast elkander op het voorhoofd; een goed paard in den oorlog, het gelukaanbrengend rijdier van een veldoverste; alleen door A en C vermeld. 5. Satrya-pinajoengan: vier (eigenlijk vijf) oenjëngans, waarvan twee naast elkander op het voorhoofd (sëkar- sapasang) twee hoog aan beide zijden van den hals, dicht bij de schoft (koesoema biniséka), en een op het kruis, zoover achteruit, dat zij noch door het zadel noch door de schabrak en den staartriem bedekt wordt (Soeroeng of Boentoet-soeroeng); zulk een paard brengt geluk aan en doet zijn bezitter in hooge gunst staan bij diens supé- rieuren ; alleen door G aldus opgegeven ); B maakt er geen melding van en A en C noemen met dezen naam een oenjëngan, die op het kruis voorkomt, achter de schabrak bij het gezadelde paard (ver- gelijk Soeroeng) en, ofschoon dit teeken vaak gezien wordt, meestal toch voor het zeldzame Sa- trya-pinajoengan wordt gehouden; het hier opgegeven, uit de samenstelling der drie teekens Sëkar sapasang, Koesoema biniséka en Soeroeng bestaande, komt echter hoogst zelden voor; bij 100.000 paarden zal er misschien geen enkel zijn, dat daarmede geteekend is; van daar de groote waarde van zulk een paard. 6- Satryatj oendoek këmbang: twee oenjëngan's naast elkander hoog op het voorhoofd; een goed teeken; zulk een paard is een vorstenrijdier; alleen door A en C opgegeven; B en G noemen het teeken Sëkar-sapasang, zijnde twee oen- ) Nader verduidelijkt-

_



			18 -

		jëngan's, doch onder elkander op het voorhoofd en door het voorhoofdshaar bedekt, dat blijkbaar hetzelfde teeken moet zijn; zulk een paard brengt voorspoed aan. 7. Palisoe oele (Boegineesch): een oejëngan op het voor- hoofd en een op het neusbeen; een goed teeken; alleen door F genoemd; de lang-levensster" van D (?). 8. Tradjoe pandam tjatoer of Tradjoe mas pan- dam tjatoer; vier oenjëngan's op het voorhoofd, waarvan twee naast elkander in de verbindingslijn der oogen, en de twee anderen daaronder; een aldus geteekend paard is goed voor een djaksa; alleen door A en C opgegeven; de anderen spreken er niet van. AAN DE SLAPEN. 1. Sasma-toewang: één oenjëngan aan de zijde der sla- pen vlak onder ieder oor; zulk een paard brengt geluk en voorspoed aan; alleen door B en G opgegeven; vergelijk echter Dandang-soesoewoeng hiervoren. BIJ OF AAN DE OOGEN EN OOGLEDEN. 1. Asta-windoe: één oenjëngan op het hoofd of op de borst bij algeheele afwezigheid van alle andere haarwervels; zulk een paard bezorgt den bezitter groote ongelukken, voor- al in den oorlog; alleen door B en G opgegeven. 2. B o e t a-g e n d o n g: een paard met diep ingedrukte oog- kuilen; een slecht teeken; zulk een brengt allerlei ziekten en ongelukken aan; alleen door A opgegeven. 3. Gëdong-minëb: een oenjëngan boven ieder oog; de bezitten zal zijn fortuin zien toenemen; dit volgens A en C; volgens B en G oenjëngan's boven en onder ieder oog; zulk een paard is goed van aard en gemakkelijk te behandelen. 4. Goediq-ngiloofGoendik-ngilo; oenjëngan's vlak boven de oogen; zulk een paard is vol kuren;



			19

		volgens B en G; volgens A goedigo-ngilo; een bruin paard met een oenjëngan aan het linker- oog; zulk een doet den bezitter dikwijls vallen; vol- gens C Koetiia-ngilo: een paard met een bruine robe en een oenjëngan dicht bij het linkeroog; zulk een is slecht en doet den berijder dikwijls vallen. 5. Qondrek-ngilo: een merrie, in wier oogen de beel- den omgekeerd worden teruggegeven, ook een hengst met een oenjëngan aan het linkeroog en een slecht (dun) behaarden staart; zulke paarden zijn alleen goed om geslacht te worden, zij bezorgen den bezitter allerlei ongelukken; alleen door A en C opgegeven, 6- Soereng-gana: een donkerbruin paard met een oenjëngan aan of boven het linkeroog; zulk een paard brengt geluk aan en maakt den bezitter rijk. alleen door B en G opgegeven; vergelijk echter het volgende teeken hiermede. '■ Soereng-kara: een donkerbruin paard met een oenjëngan aan het rechteroog; een goed teeken; zulk een paard brengt geluk en voorspoed aan; alleen door A en C opgegeven. ■8- Tadah-ëloeh: met oenjëngans onder de oogen; een slecht teeken; zulk een paard brengt ongeluk aan; D spreekt van een traanopvanger" (chin 'tsjing- lei) doch dit teeken komt op een andere plaats voor (vergelijk Toenggang-njawa), en F meent in dit teeken hetzelfde te zien als in het volgende. " Toeroen-tangis: volgens A oenjëngan's in de oogkuilen, volgens C oenjëngans op de onderste oogleden; een slecht teeken; zulk een paard doet den bezitter dikwijls tranen storten; B en G geven dit teeken niet op; F meent hierin hetzelfde te zien als in Tadah-ëloeh (zie hier- voren). AAN OF IN DE OOGKUILEN. 1 Boeto-gendong: zie hiervoren;



			- 20 -

		AAN DEN NEUS. 1. Koeta Westi: met oenjëngan's links en rechts op den neus; een slecht teeken; brengt den bezitter onheil aan; alleen door A en C opgegeven; ook B en G spreken van twee oenjëngan's links en rechts van den neus, doch geven van dit teeken geen naam op. AAN OF OP DE BOVENLIPPEN. 1. Dandang-ngawé-wangké; een zwarte oenjengan aan een der hoeken van de bovenlip; zulk een paard ver- oorzaakt sterfgevallen in het huis, waar het gehouden wordt; alleen door B en G opgegeven; het bit-onge- luk" of de traandruppel" van D (?). 2. Dandang-noenggang-djisim: een zwart paard met een oenjengan op de bovenlip; zulk een paard maakt dat de bezitter ziekelijk wordt en allerlei verkeerde gedachten krijgt; alleen door A en C opgegeven; blijkbaar hetzelfde teeken als het vorige; D vermeldt een traandruppel" en een bit-ongeluk" als twee aan of bij den mond gevonden wordende oenjëngan's, die slechte tee- kens aangeven (volgens het Chineesch of Japansch volksgeloof). 3. Koekoeris: met een oenjengan op de bovenlip (plaats niet na- der aangeduid); de bezitter van zulk een paard kan niet sparen; alleen door A en C aangegeven. 4. Koelit-kagësë ng: een roodbruin paard met een oenjengan op de bovenlip; zulk een paard is valsch van aard; alleen door B en G opgegeven. 5. Mega-ngëmoe-sasi: een zwarte merrie met een oerjëngan op de bovenlip; zulk een paard is zacht van aard; alleen door B en G opgegeven. 6. Nila-kauta: een paard met een witten rug en een oenjengan op de bovenlip (ook aan beide zijden der bovenlip ; zulk een paard bezorgt den bezitter een prachtige carrière; aldus B en G; A en C spreken van een bruin paard met witte haren of ronde vlekjes op het lichaam en oenjëngan's op de bovenlip, het goede rijpaard voor grooten.



		- 21

7. Pë pë t-poespa-kala; een isabelkleurige hengst met oenjë- ngan's op de linker boven-of onder-lips-helft; zulk een paard is een goed krijgsros en brengt den bezitter bovendien voor- spoed en rijkdom aan; alleen door B en G vermeld. 8. Poedjangga-boengkëm: een zwart paard met oenjëngan's op de bovenlip; een goed krijgspaard; alleen door A en C opgegeven. 9- Poed jangga-ngoembara: een zwart paard met een oenjëngan op de bovenlip; het rijpaard van Batara Wisnoe; een goed krijgsros; aldus A en C; B en G spreken van Boedjangga- ngoembara; met een zwarte oenjëngan op de bovenlip; een goed oorlogspaard. 10. P o e s t a ka-1 ad a n g: een isabelkleurig paard met een oenjëngan op de linkerhelft der (boven- of onder-) lip; zulk een paard maakt den bezitter rijk; dit volgens A; volgens C een vos met een oenjëngan op de linkerflank; de anderen maken geen melding van dit teeken. 11 Pralabinj a-k a 1 a-k a k o e m (A geeft Prol o-b i n g o- loko kakoem): een bruin paard met een oenjëngan op de bovenlip ; zulk een brengt ziekten en onheilen aan, is ook woest en valsch van aard; alleen door A en C opgegeven. 12. S am p a r-w ë t j a n a : met een oenjëngan (midden) op de bovenlip; de bezitter zal steeds met anderen twisten ; alleen door A en C opgegeven. 13. Wisnoemoerti: een geheel zwart*) paard zonder oenjën- gan's of een geheel zwart paard met een oenjëngan op de bovenlip, of een geheel zwart paard met een zwarte tong of eindelijk een paard met een zwarte oenjëngan achter den navel; zulk een brengt den bezitter geluk en voorspoed aan; dit volgens B en G; volgens A een geheel zwart paard zonder mati's; zulk een brengt het land en den bezitter geluk en voorspoed aan; volgens C een geheel

	*) Hieronder te verstaan: een vlekkeloos zwart paard.



			22

		zwart paard zonder mati's en zonder bobbeltje aan het einde der tong; een gelukaanbrengend paard. OP DE KIN. 1. Sertimang: een oenjëngan op de kin; de bezitter van een aidus geteekend paard zai veel geluk hebben; alleen door C opgegeven; G spreekt ook van zulk een oenjëngan als een goed teeken, doch geeft er den naam niet van op. OP DE WANGEN. 1. Ahil: een oenjëngan op een der wangen; de bezitter za! veel twisten en kwesties hebben; alleen door A en C opgegeven. 2. Bisoe tinoekoep: met oenjëngan's op beide wangen; brengt ongeluk aan; dit volgens A en C; volgens B en G: Bisoe-ti- noetoeh, een oenjëngan op een der wangen (zie Ahil); zulk een paard is onhandelbaar en vol kuren. 3. Boengkëm: volgens A met oenjëngan's op de beide wan- gen; volgens C met één oenjëngan op de rechterwang; zulk een paard brengt den bezitter tot slechte gedachten en plannen; de anderen maken geen melding van dit teeken ; ver- gelijk echter de twee vorengemelde teekens hiermede. 4. Do e koen mangsi: een bruin paard met oenjëngan's op de wangen; zulk een paard is zacht en zeer gehecht aan zijn meester; ') alleen door G opgegeven; Aspreekt vanDoekoen- mas-pikoelo: een bruine merrie met oenjëngan's op de wangen, en C van Doekoen-mas-pikoellah: een bruine merrie met oenjëngans op cie wangen; volgens beiden is dit teeken ook een goed teeken. ) Met betrekking tot de gehechtheid" van een paard aan zijn meester schrijft James Fillis echter in zijn Principes dedressage et d'équitation" onder anderen: La seule facuité qu'il (het paard) possède. et qu'il possède même a un haut degré, c'est la memoire. C'est donc uniquement a la mémoire, qu'il faut s'adresser, c'est elle, qu'il faut frapper. Le Cheval n'est susceptible, d'au- cun attachement (sic!). Il n'a que des habitudes. Mais ces habitudes, il les contracte aisément, trop aisément même et souvent il y tient avec excis. C'est un point, dont il faut tenir grand compte. (bladz. 9 van gemeld boek).



			23 -

		5. Doerga-ratjoen: een roodbruine merrie met oenjëngan's op de wangen of kaken; zulk een paard veroorzaakt vele ziekten; alleen door B en G opgegeven; vergelijk hiermede het vorenstaande. 6- Hanangkoerat: een oenjëngan op een wang (of op beide) wijzende in de richting van den aars of de geslachtsdeelen; zulk een paard is het goede rijdier voor een veldoverste; alleen door A en C vermeld. ? Këmil: met een oenjëngan op de wang (of wangen); de bezitter van zulk een paard kan niet zuinig zijn; B en G geven op K ë m ë 1 of K ë m ë 11 a, met oenjëngans aan de onderzijde der wangen; zulk een paard is weerspannig en slechtgeaard. 8- S an gga-w ë t j a n a: een oenjëngan midden op de wan- gen; zulk een paard doet den bezitter ieders vertrouwen winnen; alleen door B en G opgegeven. 9- Sëndang-kalingka: met twee oenjëngan's op de wang (of wangen); de bezitter van zulk een paard krijgt dikwijls ongelukken; alleen door A en C vermeld. OP DE KAAKBOORDEN. ' ■ K a ï n t a 1: een oenjëngan op een der kaken; zulk een paard is ontembaar; alleen door G opgegeven. 2- Palisoe-la-garoetoe: (Boegineesch): oenjëngans aan de kinnebakken; een slecht teeken; alleen door F vermeld. Sangga-tjëtjana: een oenjëngan tusschen de onder- kaken (dus aan de benedenzijde van het hoofd onder den mond); een goed teeken; alleen door F opgegeven. OP DEN NEK. 1- Bëngang-karso: een holte (geen oenjëngan) in de nekspieren onder de manen; een slecht teeken; alleen door A en C opgegeven.



			- 24 -

		Voorts worden als goede teekens nog beschouwd: 1. Wat D de langlevensster" noemt, nl. een oenjëngan op het voorhoofd (Chineesch en Japansch volksgeloof), zonder nadere aanwijzing van de juiste plaats; 2. het door B en G opgegeven teeken Poernamasidi. d.i. met zeer licht gekleurde oogen; zulk een paard is zacht en lijdzaam van aard; A en C spreken van een wit paard met zwarte oogen en hoeven; een goed oorlogspaard; ook zal zijn bezitter gelukkig zijn in landbouwzaken; 3. het door B en G vermelde teeken S r i 1 a b a: een breed afgeronde tong; een paard met zulk een tong doet den be- zitter in hooge gunst staan bij de vrouwen; ook A en C geven dit teeken op onder den naam Tëlaga koemëmbëng, en voegen er bij, dat op de tong de teekening moet voorkomen van een boordevol gevulden komt of vijver, enz.; 4. indien op de tong de teekening voorkomt van een langen stok; 5. indien daarop de afbeelding te zien is van een knots, en 6. indien op de tong een kruis zichtbaar is en de lijnen den vorm van draken vertoonen; dit laatste alleen door C, de anderen ook door A opgegeven; overigens zijn deze teekens ook door E genoemd; terwijl verder onder de slechte teekens worden gerangschikt: 1. Anihui: een roodgekleurde rand om het wit der oogen; zulk een paard brengt ongeluk aan; alleen door B en G vermeld. 2 Boeta-gado-djanma: een paard met diep ingedrukte binnenhoeken der oogen; zulk een bezorgt den bezitter vele huiselijke onaangenaamheden; alleen door B en G opgegeven. 3. Bërmana-laboeh-gëni: een paard, waarvan een der oogen een lichtgekleurde pupil heeft; zulk een doet den bezitter vele teleurstellingen ondervinden; alleen door A, B, C en G opgegeven. 4. Bermana-soelui: groote, wijde oogen, waaromheen een



			- 25 -

		kring van witte haren, die in strepen tot aan de neusgaten doorloopen; zulk een paard brengt ziekten en sterfgevallen in het gezin van den bezitter; alleen door B en G vermeld. 5- Poedak-angrëm: een krul of kuiltje, ook wel een rond vlekje op het bovenvlak der tong en een gevlekte penis; zulk een paard brengt onheil aan; dit volgens B en G; volgens A en C alleen een gevlekte penis, zonder het kuiltje op de tong. 6. Doerga-ngë rik: een merrie met slagtanden; zulk een paard is dikwijls kolderig en niet te vertrouwen; dit wordt ook gezegd van een hengst, die geen slagtanden heeft; volgens B en G; onder denzelfden naam geven A en C de als een slecht teeken beschouwde wijze van wateren van het paard, waarbij het de achterhand benedenwaarts drukt, terwijl het wateren met een plassend geluid geschiedt; de aanwezigheid van slagtanden bij de merrie of de afwezigheid daarvan bij den hengst noemt A het slechte teeken Boentël- oepas; C geeft daarvan geen naam op; en eindelijk nog: 7- wanneer het paard een oenjëngan op den top van het linkeroor en woestrollende oogen heeft, ⁸- wanneer de binnenhoek van het linkeroog met witte haren bezet is, en 9- wanneer het linkeroog, vooral het rechteroog, door een witten rand omgeven is; alleen door B en G opgegeven. b. aan den hals. ONDER DE MANEN. ' Bëngang: een paard met gekrulde of golvende manen; zulk een bezorgt ongelukken; alleen door B en G opgegeven. 2- Bëngang-toena: een paard met manen, die zoover op den rug groeien dat zij gedeeltelijk onder het zadel komen; zulk een maakt den bezitter dikwijls ziek;



			26 -

		alleen door B en G vermeld. 3. D j a 1 a k-t a 1 p o e r a : een paard met korte, dunne manen ; een slecht teeken ; alleen door A en C opgegeven. 4. I) o e k o e n mangsi goena: een schimmel met manen, die aan den wortel bruin gekleurd zijn ; een goed en ver- trouwbaar strijdros; dit volgens B en G; volgens A en C een bruine merrie met manen, waartusschen witte haren zicht- baar zijn. OP OF BIJ DE MANENKAM. 1. Loemakoe: een door de manen bedekte oenjëngan vlak bij de manenkam; een daarmede geteekend paard is zacht van aard en gemakkelijk te dresseeren ; alleen door B en G opgegeven. BIJ DE HALSADERGROEVE, VOORAAN EN TER ZIJDE VAN DEN HALS. 1. Gorok, een oenjëngan aan het begin van den hals tus- schen de kaken; een daarmede geteekend paard brengt onge- luk aan; alleen door A, B en C vermeld. 2. Hardja-pralaja; een oenjëngan aan den hals, hooger dan Loemakoe bij de manenkam te vinden; zulk een paard brengt geluk aan; alleen door A en C opgegeven; de f r a n j e d r a g e r" van D (?). 3. Koesoema-biniséka: een oenjëngan hoog aan den hals en aan beide zijden daarvan, vlak bij de schoit; zulk een paard brengt geluk aan; alleen door A en C vermeld. 4. Radja-wahana: twee oenjengans, een boven aan den hals en een op de borst, door een streep aan elkander ver- bonden ; dit is zoo niet het voornaamste, dan toch zeker een der voornaamste teekens bij het paard, daar het alle daarachter gevonden wordende slechte teekens neutra- liseert en de waarde der goede teekens verhoogt;



			27

		A en C zeggen bovendien van dit, ook door B en G vermelde teeken, dat de bezitter van zulk een paard door een ieder geacht en bemind zal zijn. 5- Sa rap; een oenjëngan juist midden aan den hals; zulk een paard is nijdig van aard ; alleen door B en G opgegeven; D noemt een der- gelijk teeken een halsbeklemmer" (?). 6. Sangkala-kaloen g; een oenjëngan aan den hals op 5a6 vingerbreedten onder het oor; een slecht teeken; alleen door A en C vermeld. 7- S a t r y a-w i r a n g; een oenjëngan aan de rechterzijde van den hals; de bezitter van zulk een paard wordt dikwijls beschaamd; alleen door A en C opgegeven. 8. Een oenjëngan in den keelkuil, alleen door A opgegeven, doch zonder naam; de bezitter van zulk een paard zal rijk worden -, de anderen maken van dit teeken geen melding. c. op de schoft: 1- Toenggan g-n jawa; een oenjëngan ter plaatse, waar de zadelknop gewoonlijk komt te liggen; een slecht teeken; alleen door B en G vermeld; de m a n e n d o o r- boorder" of de tranenvuller" van D (?). 2. Toenggan g-t oja; een oenjëngan aan het einde van de manenkam; zulk een paard veroorzaakt dikwijls den dood des bezitters; aldus B en G; A en C noemen dit teeken Katoeng- geng-toja (op de schoft) terwijl zij van zulk een paard zeggen, dat het niet alleen ziekten medebrengt, maar den bezitter ook blootstelt aan mishandelingen door anderen; verder d. op de borst 1- Bahoe-rëksaofRëksa; één oenjëngan aan de voorzijde van eiken se ouder, links en rechts van de borst; zulk een paard is krachtig, volhardend en zacht van aard; dit volgens B en G; volgens A en C een goed oorlogspaard, dat bovendien den bezitter geluk aan- brengt; 2- Kalamisani: een oenjëngan midden op de borst; zulk



		28

een paard veroorzaakt dikwijis den dood des berijders of gebruikers; alleen door B en G opgegeven; boetëk h a t i" bij F (?). 3. Kokonang-nanangkoerat; een oenjëngan op de borst, met den aars op dezelfde waterpaslijn liggende; een goed teeken; zulk een paard brengt den bezitter veel geluk aan; alleen door A opgegeven. 4. Matjan-kakoeta-srënggi: drie oenjëngans op de borst ter hoogte van de maagstreek; een aldus geteekend paard doet den bezitter in hooge achting staan bij zijne me- demenschen; alleen aldus door A opgegeven; C noemt met dezen naam een oenjëngan op den buik, ter plaatse waar de buiksingel gewoonlijk wordt aangebracht, en zegt dat het een slecht teeken is, daar de bezitter van zulk een paard aan armoede en ziekten onder- hevig zal zijn; de anderen maken van dit teeken geen melding; bij F tamèng". 5. Oetah-hati; een oenjëngan op de borst ter hoogte van de hartstreek; zulk een paard is zachtaardig en gemakkelijk te behandelen; alleen door A, B en G vermeld; de anderen spre- ken er niet van; de s t e u n g r o e f" van D (?). 6. Pasoepati: een oenjëngan, midden op de borst; een slecht teeken; de bezitter van zulk een paard zal er ongelukken mede krijgen; alleen door A genoemd, en blijkbaar hetzelfde teeken als Kalamisani (zie hiervoren). 7. PatahofPetah: twee oenjëngan's op de borst, links en rechts van het hart; zulk een paard is kalm, zacht en goed- geaard ; alleen door B en G vermeld. e. aan de vooröeenen: OP OF AAN DE SCHOUDERS.

	1. Bima-tjawët; een der schouders lager dan de andere; een



			29

		goed paard, om er reizen mede te maken, maar de bezitter is dikwijls jaloersch; alleen door A en C opgegeven. 2 Këntjana koeta wësi; drie oenjëngan's, waarvan één op de borst en de beide anderen op de schouders; zulk een paard heeft geen kuren; alleen door B en G vermeld. OP DE ONDERARMEN. '■ Sandang-tawa; een oenjëngan op den onderarm van het linkervóórbeen; zulk een paard brengt geluk aan; alleen door B en G opgegeven. 2 Soedapraja; drie oenjëngans op de buitenzijde van de onderarmen der vóórbeenen; zulk een paard is niet te ver- trouwen ; dit volgens B en G ; volgens A en C ter zijde, meer achterwaarts op de bovenarmen der voorbeenen; de bezitter van zulk een paard zal ongelukkig zijn en door zijn vrienden zelfs mishandeld worden; 3- Astina-manis; alle bovenarmen en schenkels wit tot on- der of voorbij de knieën en spronggewrichten; brengt geluk aan; alleen door A opgegeven. OP OF BIJ DE HANDWORTELS OF KNIEËN. 1- Anda-mastaka; een oenjëngan boven, op of onder de knieschijven der voorbeenen; zulk een paard bezorgt den berijder dikwijls groote ongelukken; aldus B en G, volgens A boven, volgens C onder de knieschijven. 2- Asta-manik; vier sokken onder de knieën en sprongge- wrichten (het bovendeel der pijpen); zulk een paard doet den bezitter vaak beschaamd worden; alleen door A en C vermeld. 3- Pandang mëngajah of -mëngajak; een oenjëngan aan de binnenzijde van het linkervóórbeen; de bezitter wordt vaak besproken; alleen door A en C vermeld.



			30

		4. Dara-mapag; een oenjengan aan de voorzijde en boven de knie van het rechtervóórbeen; een slecht teeken; alleen door A en C opgegeven. 5. D j aj a-p a r o s a ; een oenjengan op iedere knieschijf en ieder spronggewricht; zulk een paard is vlug en moedig in den oorlog; aldus B en G; volgens A en C vier oenjëngan's op de voorhuid van den penis; zulk een paard maakt den bezitter bemind bij zijne supérieuren. 6. K as t a ga-w i n do e ; een of twee oenjëngan's onder de vóórknieën ; een goed teeken ; alleen door A en C opgegeven 7. Minangka; een paard met geheel witte beenen en een spitse tong ; een deugdzaam oorlogspaard ; alleen door B. en G. vermeld. 8. Panilan koeta wësi; één oenjengan op de rechter- knieschijf en het rechterspronggewricht en twee oenjëngan's op de linkerknieschijf en het linkerspronggewricht; een goed paard voor desahoofden; het brengt geluk aan de desa, waar het gehouden wordt; alleen door B en G opgegeven. 9. Panggoeng; een oenjengan boven elke knieschijf (en elk spronggewricht); zulk een paard is het rijdier voor vorsten en adellijke personages; aldus door B en G opgegeven ; volgens A en. C brengt zulk een paard geluk aan; het teeken zelf wordt door hen Soekoepanggoeng genoemd. 10. Panggoeng rantjah; een oenjengan op het linker- vóórbeen of aan de voorzijde der rechter-lendenen; zulk een paard brengt ongeluk aan; volgens G; volgens A en C Panggoeng-rentjok ; een bruin paard met een oenjengan aan het linker- vóórbeen ; een slecht teeken ; 11. Panggoeng-rentjoh; (door C alleenRentjoh genoemd); een oenjengan aan drie beenen (twee vóór- en één achter- of twee achter- en één vóórbeen); zulk een paard brengt onheilen aan ; door A, B, C en G vermeld.



			31

		12. Sandoeng-watang; een oenjëngan op een der voor- knieën; zulk een paard is woest van aard; aldus B en G; volgens A en C een gevlekt vóór- en achterbeen (aan dezelfde zijde) een slecht teeken. 13. Soemawana; een oenjëngan aan de binnenzijde van een der voorbeenen; zulk een paard maakt, dat de bezitter steeds met allerlei tegenspoeden te kampen heeft; alleen door B en G opgegeven; vergelijk Dan- dang-mëngajah; 14. Walangkëntjët; drie witte beenen (twee vóór en een achter of twee achter en een vóór); zulk een paard is woest, doet zijn berijder vallen en bijt en trapt hem daarna, als om hem te dooden; alleen door A en C opgegeven; voorts zon- der naam. '5. een oenjëngan op het linkervóórbeen (de plaats niet nader aangeduid); een goed teeken; en 16. een oenjëngan op het rechtervoorbeen bij de knie, waarin witte haren voorkomen; een goed teeken; Deiden door A en C opgegeven. OP OF AAN DE PIJPEN DER VOORBEENEN. ' Kandoet of Ka doet; vier witte sokken boven de enkels (de kogels) en een witte buik; zulk een paard doet zijn be- zitter in de gunst zijner meerderen staan; aldus B en G; volgens A Koedoet, enC Kadoet beschermt zulk een paard tegen al wat kwaad en slecht is. 2- Pantja-kali; drie witte pijpen (twee vóór en een achter of twee achter en een vóór); een goed paard voor een vorst of een veldheer; alleen door A en C opgegeven. OP OF AAN DE KOOTEN. Ga n da-sa ja; twee oenjëngans op de vóórkogels of on- der de vetlokken der vóórbeenen; een slecht teeken; volgens A, volgens C moeten die oenjëngan's op de



			32

		pijpen onder de knieën zijn; de anderen maken van dit teeken geen melding. 2. Hanambang-liring; met drie witte sokken op of om de kogels der beide voorbeenen en een der achterbeenen, terwijl de knieën der voorbeenen ieder nog een oenjëngan vertoonen; een slecht teeken; de bezitter van zulk een paard wordt door de grooten niet vertrouwd; alleen door A en C vermeld. 3. Koré-bandoma; een oenjëngan aan of op devierkoo- ten; zulk een paard brengt onheil aan; alleen door B en G opgegeven; F geeft onder den naam van Sangga-boewana, bestaande uit oenjëngans aan of op de vier kooten, een goed teeken aan. 4. Saja-maloengga; witte sokken boven of op drie enkels (kogels); zulk een paard doet den berijder dikwijls vallen; alleen door B en G opgegeven. 5. Sri-ngëmpel, ook Sri-makëpël of Toedjak- boemi; een witte sok aan een der voorbeenen, voorname- lijk het rechter-voorbeen; zulk een paard brengt allerlei huiselijke onaangenaamheden en ongelukken mede; aldus B en G; volgens A en C een witte vlek on- der de vetlok van het rechterbeen; een goed teeken. OP OF AAN DE HOEVEN 1. Asta-, vier witte hoeven; zulk een paard maakt den bezitter gevreesd; 2. Poernamasada; een vlekkeloos wit paard met witte of zwarte hoeven; zulk een paard brengt geluk aan, behoedt voor ongelukken en is het beste rijpaard voor vorstelijke personages ; alleen B en G aldus; de anderen maken er geen melding van. II. HM DE MIDDENHAND a. op den rug 1. Ka 1 a-d j o n go k; een oenjëngan op den rug; bij het ge- zadelde paard onder het zadel; zulk een paard bezorgt den bezitter ongeluk;



			33

		alleen door A en C opgegeven; G maakt melding van een oenjëngan (bij een merrie) op den rug ter plaatse waar het zadel eindigt, mede als een slecht teeken; het kemellijk" of de lijkdrager" van D (?). Klabang pinipit; een oenjëngan op den rug, ter plaatse waar het zadel gewoonlijk komt te liggen; zulk een paard is valsch van aard, en niet te vertrouwen; aldus B en Q; volgens A Klabang pipitan, een oenjëngan achter de voorbeenen op de ribben; volgens C. Ngëlabang pipitan; een oenjëngan op het schouderblad, waar het zadel komt te rusten; de bezitter van zulk een paard is volgens beiden onder- hevig aan allerlei ziekten en zal jaarlijks een sterfgeval in huis hebben; de vliegende slang" van D (?): b. op de lendenen: Tëmboeng-basa; een oenjëngan links en rechts op de lendenen; de bezitter van zulk een paard zal vele onaan- genaamheden krijgen met zijne familieleden ; komt het teeken slechts aan ééne zijde voor, dan wordt het ook Bërantjak genoemd, mede een slecht teeken; de bezitter zal steeds barsch en wreed zijn tegenover zijn vrouw, kinderen en on- dergeschikten ; alleen door A en C vermeld; het een lijk on- der den arm dragen" van D (?); c. op de ribben: Kala-moemboel; een bruin paard met oenjëngan op de ribben onder den buikriem bij het gezadelde paard; een slecht teeken; zulk een paard brengt den bezitter en berij- der ongeluk aan; alleen door A en C vermeld. Kala-pipit; een oenjëngan op de ribben bij het gezadelde paard door den buikriem bedekt; een slecht teeken; alleen door C zoo genoemd; A noemt dit teeken Kala-sapit. Soedjèn; een oenjëngan aaneen der zijden van het paard, waarover de buikriem gewoonlijk loopt; zulk een paard brengt ongeluk aan; volgens B en G;A en C noemen een dergelijk, door