Vakonderwijs aan

Ambachtslieden.

De Rijksnormaalschool voor Teeken-onderwijzers te Amsterdam

dook

III.

Vakonderwijs aan

Ambachtslieden

De Rijksnormaalschooi voor Teekenonderwijzers te Amsterdam.

DOOR

'SV S)1 i j li.mvo11uaa loc l'ioo f v amp;ecbamp;nondc t— wijzezi tc ilmotetSam.

Den 28 Juni 1SS!gt; is door ondergetcekende een request aan Zijne Excellentie den Minister van Binnenlandsche Zaken verzonden, waarin hij eerbiedig verzoekt voor een reeks geschriften over Vakonderwijs aan Ainbachtsliudvii handelende en die hij wonsclit in 't licht te geven, te mogen ontvangen de noodige inlichtingen omtrent de oprichting enz. der Rijksnormaalschool voor Teekenonderwijzers te Amsterdam.

In antwoord op genoemd request had Z. Excellentie de Minister de vriendelijkheid hom dd. 9 Juli 18S9 te doen toekomen:

lo. Programme et Règlcments de 1'école normale de 1'Ktat pour les professeurs de dessin :t Amsterdam. (i88.j).

L'o. Ecole normale de 1' Etat pour professeurs de dessin a Amsterdam.

Notice

pour accompagner 1' exposition de quelques travaux d'éièves a Paris en 1889.

Het eerste geschrift is gedrukt ter gelegenheid van de Ant-werpsche tentoonstelling. Het tweede is opgesteld voor de tentoonstelling te Parijs in 1889.

Beide geschriften zijn onderteekend door den directeur der 11. N. S. voor Teekenonderwijzers te Amsterdam, den heer W. 15. G. Molkenboer.

Deze beide officieele stukken liggen ten grondslag aan

4

mijn beschouwingen over de R. N. S. voor Teekenonderwijzers.

Voor den lezer die met het ontstaan en de organisatie van genoemde school niet bekend is, zal ik uit beide genoemde geschriftjes datgene vermelden wat noodig is, om de bewijsvoering te kunnen volgen van de stelling, dat de R. N. S. voor Teekenonderwijzers aan het doel waarvoor zij in 1881 is opgericht, n.l. verbetering van het teekenonderw ijs, niet heeft voldaan, en met deze organisatie en dit programma nimmer aan den gestelden eisoh voldoen kan.

In 1875 werd de Afdeeling Openbaar Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, van het Departement van Binnenlandacbe

Zaken gereorganiseerd.

Het Openbaar onderwjjs bleef toevertrouwd aan den referendaris Van Vollenhoven, later vervangen door den tegenwoordi-gen titularis Dyekmeester. Mr. Victor de Stuera werd benoemd tot chef van de Nieuwe .Vfdeeling Kunsten en Vr etenschappen.

Van dat tijdstip af werd de verbetering van het teekenonderw ijs door do Regeering aan de orde gesteld.

In de zitting der Staten-Generaal van 1876 werd door ZExc. den minister van Binn. Zaken Heemskerk een krediet aangevraagd voor de oprichting van een Normaalschool voor Teekenonderwijzers.

Dit krediet werd door de Tweede Kamer niet toegestaan.

ZEx. de Minister Kai-peynevan de Coppello bepaalde zich tot het aanvragen van een krediet bestemd tot ondersteuning der teekenscholen.

Door deze Excellentie werden do heeren Victor de Stuers en Salverda (Inspecteur van het M. O.) met een zending naar

Engeland belast, om daar teekenseholen te bezoeken en rapport uit te brengen over de volgende onderwerpen :

1«. Op welke wijze en tot hoe ver ia men gekomen met het algemeen maken (vulgariser) van het teekenen en het onderwijs in dat vak op de lagere school.

2quot;. Op welke wijze en met welken uitslag heeft men getracht te voorzien in de behoefte aan teekenonderwijzers.

liet rapport dezer heeren bevat een menigte uitstekende raadgevingen, waarvan sommige zijn opgevolgd, (zegt de schrijver.)

Eindelijk, ZExc. deMinisterSix verkreeg een krediet om het tee-kenonderwij s te verbeteren. ZExc. zou daartoe geraken door: 1quot;. Het doen geven van een tijdelijken cursus gedurende de vacantiën aan de reeds in betrekking zijnde leeraren.

2quot;. Door het stichten eener Normaalschool tot opleiding van Teekenonderwijzers.

lt; )m dat doel te bereiken werden twee leeraren voor het teekenen n.l. de beeldhouwer Molkexhoer van Leeuwarden en de schilder Jean Strienixg van Deventer, naar België gezonden; zij bleven daar drie maanden, en bezochten de Academies te Brussel, Gent, Leuven, Antwerpen, Dendermonde, St Josse ten Noode en Molenbeek St. Jan.

Kort na hun terugkomst zonden zij aan den Minister een gedetailleerd rapport, waarbij zij de programma's voegden, zoowel voor een tijdelijken cursus, als voor de stichting van een Normaalschool voor teekenonderwijzers.

Zooals bekend is werd deze tjjdelijke cursus slechts éénmaal gegeven te Amsterdam; hij duurde van den 1'Jn Juli tot den 2Sn Augustus 18S0.

Ongeveer 70 leeraren namen er deel aan.

6

Door ZExc dc Minister Heemskerk werd op de begrooting van het jaar 1877, een som van f30,000 gebracht voor de stichting

van een Rijksnormaalschool voor Teekenondcrwijxers; deze school

zou gevestigd worden in de localen der Rijks-acadomic te Am-sterdam.

Een der Volksvertegenwoordigers — tevens President van de Commissie voor administratie der Rijksacademie - bestreed met zooveel klem de voorgestelde organisatie, dat de Minister zich verplicht zag het voorstel in te trekken.

Echter verscheen de Normaalschool weer op de begrooting van 1SS1 : zij zou gevestigd worden in het in aanbouw zijnde Rijksmuseum te Amsterdam. Nu werd f12,000 daarvoor aangevraagd.

In de zitting der Tweede Kamer van don Kin December 1SS0 werd, met meerderheid van óéne stem, aan. ZExc. den minister Six, de gevraagde som toegestaan.

Den 16n Juli 1881 werden de leeraren voor de R. N. S. door den Koning benoemd.

Den 15n November 1881 werd de school geopend.

Tn de vergadering van leeraren van de R. N. S. voor Tee-kenonderwijzers van 11 October 1881. werd het programma vastgesteld, volgens de beginselen in het rapport aan den Minister ontwikkeld, n. 1. algeheele afschaffing van het kopieeren naar platen, n 1. afbeeldingen van relief. Het teekenen naar de natuur. Verder zouden mondelinge lessen worden gegeven. ■)

Bij besluit van den Minister van 31 December 1884 werd een model klasse (voorbereidende klasse) opgericht voor jongens en

') De grondslag waarop deze methode rust is niet nieuw. Ik heb hier voor mij een boekje over de „Methode Dupuis. Basée sur le relief et la gradation. De ..Pieces justiticatives de la Methode de Dessin. ln\ ontéepai M. Dupuis. Deze „pieces justiticativesquot; zyn gedateerd van U .luni IMi en loopen tot den 29 .Tanuari 1836.

meisjes van 11 —14 jaar oud; in deze klasse worden de beginselen van het teekenen door de leerlingen der R. N. S. onderwezen.

De voorbereidende klasse telt slechts 40 leerlingen, omdat er voor meer geen plaats is.

Bij het Ministerie v a n B i n n e nlnn d sche Zaken wo rd t de stichting van een gebouw voor 100 kinderen voorbereid. (Dit laatste komt voor in de „Notice etc.quot; en is gedateerd van 21 Juni 1SS9. Ik ben zeer nieuwsgierig of nu, zoo kort na den bekenden strijd over den st ui ve r schoolgeld per week, daarvoor, zelfs met meerderheid van ééne stem, geld uit de Rijkskas zal te verkrjjgen zijn.)

Bij het openen der school op den I'm November 1881 begon men met 21 leerlingen en 13 hospitanten. (Hospitanten zijn leerlingen die alleen de mondelinge lessen volgen.)

In 1882 waren ongeveer 70 leerlingen ingeschreven; sedert 1882 is dit aantal geklommen tot 80 leerlingen, welk aantal sedert constant blijft. V,-. der leerlingen zijn meisjes.

De school heeft een directeur en acht leeraren. De R. N. S. voor teekenonderwijzers heeft drie afdeelingen. n. 1.:

A. Handteekenen.

B. Bouwkundig- en werktuigkundig teekenen.

C. Boetseeren.

Het onder wijs omvat:

1. Het lijnteekenen.

2. Het handteekenen tot hot teekenen naar gekleed model.

:i. Het teekenen naar pleister en stillevens.

4. Bouwkundig teekenen.

Werktuigkundig teekenen.

fi. Boetseeren.

7. Stijl- en ornamcntleer, (théorie, geschiedenis, compositie.)

8. Kunstgeschiedenis en schoonheidsleer,

9. Ontleedkunde en proportieleer van 't mcuschelijklichaam.

10. Meetkunde eu beschrijvende meetkunde.

11. Perspectief.

12. Methode en paedagogie van het teekenonder wijs en van

het boetsceron.

Voor elke afdeeling duurt de cursus drie jaar.

Om toegelaten te worden moet men IC. jaar oud zijn en een admissie-examen afleggen volgens Art. :i3 van 't Reglement. (Zie hier achter bladz. 12.)

Het schoolgeld bedraagt dertig gulden per jaar. De leerlingen die den driejarigen cursus hebben gevolgd, kunnen op het einde van het schooljaar een eindexamen aileggen waarvoor een getuigschrift wordt uitgereikt.

Hij die voldoend eindexamen heeft afgelegd ontvangt een

gratificatie van honderd gulden.

Het getuigschrift van het afgelegd eindexamen geeft geen bevoegdheid hoegenaamd tot hot geven van teekenonder wijs.

Sedert de oprichting der school tot .luni ISS'.t, is aan ()-gt; leerlingen een getuigschrift voor het eindexamen uitgereikt.

Aan 77 leerlingen zijn 90 akten voor teekenonderwijs uitgereikt.

Voor de akte lager onderwijs teekenen zijn 4tgt; leerlingen geslaagd, waaronder 11 meisjes; 22 daarvan hebben later de

akte voor M. O. veroverd.

Bijna al de leerlingen die de K. N. S. verlieten, (22 Juni 1889) hebben een geschikte betrekking gevonden bij liet teekenonderwijs (jaarwedde f 1000 a f 2000 'sjaars); langzamerhand zijn zij door het geheele Rijk verspreid.

Het budget der R. N. S. heeft sedert hare oprichting met

lt;1

veel verandering ondergaan; in 188.quot;) bedroeg het 20,350 gulden.

De Normaalschool heeft een bijzonder karakter, 't Is geen academie van Beeldende Kunsten, waaraan kunstenaars — schilders, beeldhouwers of' architecten gevormd worden.

Zij heeft ten doel dun kunstaanleg van den leerling zooveel mogelijk te ontwikkelen; hem juist te leeren zien; zijn gevoel voor het schoone te vermeerderen zoowel wat vorm als wat kleur aangaat, en hem te leeren de goede voorbeelden, die onze voorouders hebben nagelaten op de rechte waarde te schatten.

Daarenboven moet hen geleerd worden wat hij zelf weet aan andoren mede te deelen volgens een goede methode. ').

Verder vernemen wij dat naar de tentoonstelling te Antwerpen een honderdtal teekeningen zijn gezonden, waarvoor aan de Normaalschool een zilveren medaille is toegekend.

In 1SS8 was de 11. N. S. op de tentoonstelling te Brussel vertegenwoordigd, door haar programma, haar reglementen en verscheidene van haar modellen; hiervoor werd haar een gouden medaille uitgereikt.

In Frankrijk heeft do Inspecteur Generaal van het onderwijs zijn hooge tevredenheid betuigd over een collectie teekeningen, die door de R. N. S. te Amsterdam aan het Musée p;edago-gique is geschonken.

Opdat ons overzicht van de Ivjjksnormaalschool voor Teeken-ondenvijzers, ofschoon beknopt toch volledig zij, moeten wij nog enkele artikelen van het Reglement der genoemde inrichting aanteekenen. De artikelen van het Reglement, die alleen administratieve bepalingen bevatten, kunnen wij achterwege laten.

') Moest daarvoor nu een R. N. 8. worden opgericht. Kan dal alleen in Amsterdam geleerd worden?

10 Art. 1.

De Normaalschool voor Teekenonderwijzers en de Kunstnij -vorheidschool, zijn gevestigd te Amsterdam.

De eerste dient tot opleiding van onderwijzers voor ;

a. Het handteekenen.

J). „ bouwkundig teekenen c. „ werktuigkundig teekenen.

„ boetseeren.

Aan de tweede wordt onderwezen de toepassing der bouwkunst, der beeldhouwkunst en der schilderkunst op de verschillende takken der industrie.

Al jG EM EEN E B EP ALT NGEN.

Art. quot;j.

Aan het hoofd van elke school staat een directeur die belast is met de leiding en de administratie der school.

Art. 3.

De directeur staat aan het hoofd van het leeraarspersoncel. TTij regelt het onderwijs en is verantwoordelijk voor de handhaving der voorschriften voor de leeraren, de bedienden, de leerlingen en het onderwijs.

Art. 10.

De leeraren volgen de voorschriften van den directeur — behoudens beroep op den Minister - voor alles wat het onderwijs, de tucht en de belangen der school raakt.

11

Art. 15.

De directeur en de leeraren ontvangen een toelage, boven hun jaarwedde, voor ieder hunner geregeld naar het aantal lesuren door hen gegeven.

Het bedrag der gezamentlijkc toelagen is gelijk aan de helft der ontvangen schoolgelden.

Art. 19.

De school heeft een driejarigen curcus.

Art. 20.

Aan het einde van elk schooljaar wordt in 't openbaar oen adniissie-cxamcn afgenomen. Om tot dit examen te worden toegelaten moet de candidaat den leeftijd van 16 jaar bereikt hebben.

Art. 22.

Eenmaal per jaar wordt aan de leerlingen, die den geheelen cursus gevolgd hebben, gelegenheid gegeven om een eindexamen af te leggen ; dit examen heeft plaats in tegenwoordigheid van den directeur, de leeraren der school, en een of meer gedelegeerden, door den minister daarvoor aangewezen.

Art. 27,

Het bij het begin van elk schooljaar te betalen schoolgeld bedraagt dertig gulden.

BIJZONDERE BEPALINGEN.

Art. 33.

Het admissie-examen bovengenoemd omvat:

1. Een opstel in de Nederlandsche taal.

2. De vier hoofdregels der rekenkunde, tiendeelige en gewone breuken, de theorie der evenredigheden.

3. De beginselen der meetkunde.

4. De eerste beginselen der perspectief.

Het handteekenen ; het teekenen van een of meer eenvoudige voorwerpen, en van een eenvoudig ornament

naar pleister.

6. De beginselen van het lijnteekenen.

Art. 34.

Aan iederen leerling die een voldoend eindexamen heeft afgelegd (Art. 22) zal een gratificatie van honderd gulden worden uitgereikt.

REGLEMENT VOOR DE VOORBEREIDENDE KLASSE.

Art. 1.

Het onderwijs omvat de beginselen van het hand- en lijntee-nen en van de perspectief.

Art. 2.

De cursus duurt drie jaar.

Art. 5.

Om tot de voorbereidende klasse te worden toegelaten moet men den ouderdom van 11 jaar hebben bereikt en dien van 14 jaar niet overschreden hebben.

li}

Akt. 8.

De leerlingen betalen tien gulden schoolgeld per jaar.

Art. 11.

Door de Normaalschool wordt het teekenpapier Icoslelooft ') verstrekt.

Met het vorenstaande meen ik de Rijksnormaalschool voor teekenonderwijzers juist te hebben voorgesteld.

Mag men hier den algemeenen regel laten gelden dat men aan de vruchten den boom kent; dan mag ik zeggen, dat de vruchten van de R. N. S. voor teokenonderwijzers, volgens het door mij in 188S bijgewoonde examen, en verder ernstig onderzoek, erg pover zijn uitgevallen. Ondanks al het moois dat ik daarvan vond in vorenstaande en andere stukken, (die, wat eigenaardig mag heeten, meestal door den heer Moi.kemïoer zijn onderteekend,) ondanks de enorme uitgaven die deze school aan den Staat oplegt; staat zij wat het resultaat aangaat „mylen verquot; ') beneden andere inrichtingen waar candidaten worden opgeleid ; ook decandidaten die door eigen studie en energie, de bekwaamheid verwierven om de akte M. O. M 2. te veroveren stonden boven die van deR. N. S. De Rijksnormaalschool werd over de geheele lijn geslagen.

Ik laat hier volgen een staat, welke op bladz. van het Verslag der commissie die in 1888 belast was met hot examen voor de toekenakten, is afgedrukt.

') Ik cursiveer.

-) 't Woord is van den lieer Mm.Ki'NiiuKn.

14

OOOOOOOOOOC-OOOOOOCOOOO

O T-'OOOOT'^T-iOStï^OO-r'TnT-r-iOT-iS^^-CM O-r^O O OOl-^-T-rOr^T-ir-irDOJOT-i-r^C^^rOO^ cÖquot;-^^-rs^C^T-i'*-i!M'*-T-i-rquot;C3-r-'-4^lT-iS-ICïr5-r-ÖG^ T-r- O-r-T-C^OOOOO-r-T^T^OO-^OOT-OO

b o cTo cTo o o o

OOOCT'OOOOOO^

o^csic^omic^^-^oooooooo-^ooxoooo»

(^■^(MrriO^OOOCOrO'r-OC^OCNO^OOCOO

(X^H'T'IH-r'OO'n — CM G-l -rlt; C?lt; O CO CN -Squot; O m-^ioeOT-i^co-^r- (jToï^iquot; co o rs co es co i?» c-lt;

'©i co s^T-r-T^ cTb o co co •r- o c-» o clt; o o o o o o

Or-iOOOOOOOOC-OOOOOOOOOOO

ïo'ooooöoo =0 0 0 00 0 0000 0

Waaruchijulijk zul tic lezer opmerken dat uit dezen ataatniet

STAAT van het examen voor de akte M. 0. Rechtlijnig teekenen en de perspectief (M. 2.) in 1888.

Er waren 18 kandidaten oiigekomen, waarvan er S zijn geslaagd.

V au de hier niet genoemde kandidaten hebben zich 4 ternggetrekken, 1 werd afgewezen.

erg veel wijsheid te putten valt, die dingen schijnen gemaakt voor de ingewijden. Daarom gaf ik mij de moeite zelf een htaat te maken die beter dan den of'ficieëlen de uitkomst van het examen in 't licht stelt. Zie nevensstaande staat.

Ziedaar lezer de kostelijke „BLAGUEquot; van de Eijksnormaal-school voor Teekenonderwijzers door middel van cijfers in 't ware licht gesteld. Wat blijkt er uit de resultaten van het gehouden examen :

lo. Dat het „fiascoquot; der R. N. S. volkomen is.

2o. Dat in verband met de resultaten, aan de leerlingen der R. N. S. de akte M 2 (Rechtlijnig teekenen en de perspectief) op toegevende wijze werd uitgereikt.

3o. Dat de R. IS. S. die het teekenonderwijs zou „verbeteren', en daarvoor jaarlijks 20.000 gulden verslindt, voor de verbeteringskuur menschen uitzendt, dieniet alleen in veel opzichten „mijlenverquot; staan beneden de overige gediplomeerden, vooral wat practische kennis betreft, maar die zelfs geen van allen goed een gewone teckening naar plaat kopieerer kunnen. ')

Bovendien mag ik hier de opmerking inlasschen dat: 4o. De Rijksnormaalschool voor teekenonderwijzers, gedurende den tijd van haar bestaan 77 leeraren heeft afgeleverd, die aan den Staat het bagatel van ± 1 (»0,000 gulden hebben gekost, dat is ongeveer quot;',000 gulden per leeraar.

5o. De candidaten die niet aan de R. N. S. waren opgeleid

Mik heb voorde curiositeit dezelfde plaat door twee mij tier leerlingen van de burgeravondsclioo! laten kopieeren (door jongens van 1(1 en 1« jaar) en daarvoor denzelfdeu tijd gegeven als aan de candidaten van M 2. Die kopieen heb ik door een collega van 't examen laten taxeeren, diovoor de eene eeno envoor de andere -Mwilde geven.

IC

zijn beter geschikt voor het onderwijs en kosten den Staat niets.

Nu hoor ik mij al toeroepen dat mijn beschuldiging alleen yoor de akte Rechtlijnig teekenen en de perspectief kan gelden.

Als de onpartijdige, deskundige en belangstellende lezer do moeite wil doen en zich de kosten wil getroosten, om de zaak te onderzoeken ') zal het hem blijken dat wij evenmin voor de akten M. O. handteekenen (M 1) boetsceren (O) en handteekenen L. O. de Rijksnormaalschool noodig heboen, maar die best kunnen missen.

Het wordt niet gefluisterd, maar hardop gezegd, dat de R. N. S, het heeft afgelegd ook voor do akte M. 1. o. a. tegen de leerlingen der Haagsche Academie.

Het „fiascoquot; der Rjjksnormaalschool is dus volkomen. Bovendien, de zaak kan gemakkelijk worden onderzocht: al spoedig zullen de examens weer in vollen gang zijn.

Ja maar! aan de R. N. S. zijn dan toch in 'tbuitenland onderscheidingen te beurt gevallen.

Te Antwerpen een zilveren medaille voor tcekeninf^en, en een gouden medaille voor haar programma, haar reglementen en voor verscheidene van haar modellen te Brussel enz.

De waarde der gouden medaille is mij dunkt niet gemakkelijk te bepalen. Is dat niet bijna geheel een quaestie van geld ? Als men nu nog eens een ton gouds meer uitgaf voor modellen zou dan de R. N. S. niet in aanmerking kunnen komen voor een medaille met diamanten omzet 'i Dat zou toch nog kraniger staan.

Voor een inrichting die men toch als zuiver luxe artikel er op na houdt, let men zoo niet op kleinigheden.

') Zoo iets moet in ons land betaald worden: men is er niet ilon arbeid die er aan ten koste gelegd wordt niet al.

17

De practische lezer zal opmerken dat de keerzijde van de medaille voor de lielastingschuligen een minder prettigen indruk maakt; een som van 160.000 gulden is, zonder eenige noodzakelijkheid, reeds in dien put verzonken en naar wij vas den directeur zelf vernemen, zint men nog op uitbreiding der voorbereidende klasse, van 40 tot 100 leerlingen; wij zijn er dus nog niet.

In 1887 reeds, schreef de directeur van do R. N. 8. :

„Tiet is zeker waar, dat het thans niet zoo gemakkelijk gaat „om een akte voor een der teekenvakken. Middelbaar of Lager „onderwijs productief te maken als dit voor een tiental jaren het „geval was; maar is dit met diploma's van andere vakken van „onderwijs niet evenzoo? Toch is hot thans op enkele uitzonde-„ringen na, aan de gediplomeerden der R. normaalschool voor „T. O. gelukt, zicli door hun akten van bevoegdheid een „werkkring, een positie in de maatschappij of het begin tot ..het verkrijgen van een positie te verschaffen.quot; gt;)

In 18S7 waren er dus al leerlingen van de R. N. S. die bevoegd waren om teekenonderw jjs te geven, maar die geen plaats konden vinden.

In IsSü (dd. '22 Juni) schrijft dezelfde directeur dat bijna al de leerlingen die de school verlaten hebben geplaatst zijn, er zijn er dus nu nog die niet geplaatst zijn, en dat nog wel leerlingen van de R. N. S.

Hoeveel van de gediplomeerden die aan andere inrichtingen gestudeerd hebben, nog geen betrekking hebben kunnen vinden, is mij onbekend, ('t is zoo 'n moeilijke arbeid, als men niet tot de personte grati behoort, om gegevens te verkrijgen,) maar ik

') Zio 'ie brochure bladz. 25.

o

IS

vrees dat er nog al zullen zijn, omdat twee mijner oudleerlingen, van een onderwijzerscursus, tlinke jonge mannen, die vijf jaar geleden reeds voor de akte lager onderwijs teekenen zijn gediplomeerd, tot heden van die acte nog geen cent voordeel genoten hebben, zooals mij nog kort geleden door een hunner werd verzekerd.

Aan de R. N. S. zijn SO leerlingen ingeschreven. Aan de Academie te 'sGravenhage zijn dit jaar alleen voor de akte M. O. (M 1) handteekenen (gt;1 leerlingen iugescbreven. ') Voeg daar nu nog bij het aantal personen, dat aan andere onderwijsinrichtingen, voor de akten middelbaar of lager onderwijs tee-kenen, studeert.

In 1S8S waren voor do akte M 2. 18 candidaten. Geslaagd 8.

v V v 1, » » ^M ^ ⁴⁸ quot; quot; -⁴'

„ * n * * n ^ quot; quot;

_ . . _ - L. O. 150 „ , 58.

In een jaar dus bijgekomen. Samen 92.

Waar moet dat nu weer heen?

In 1888 waarschuwde niemand minder dan Keizer Frik-HRiCii van Duitschland, in een Staatsstuk tegen het gevaar van het aankweeken van het „wetenschappelijk proletariaat, dat voor de rust van den Staat en voor het volkswelzijn uiterst gevaarlijk is.quot; Twoe professoren aan onze Universiteiten deden insgelijks, en nu zal men in Nederland, ten koste van 'slandspenningen, een soort Kunstproleta-

') Hieronder zijn sommigen die schilder wenschen te worden. Maar nu spreekt het haast van zult dat zij die als schilder niet slagen znl-Ifii trachten bij het teekenonderwijs geplaatst te worden, ais zij t examen hebben afgelegd.

ut

riaat gaan aankweeken, dat misschien nog gevaarlijker zal blijken te zijn, omdat de illusies van jonge lieden, die van kunst weinig, en van wetenschap niets weten, blijken zullen nog minder verwezenlijkt te kunnen worden, dan van hen die een wetenschappelijke vorming ontvingen ; omdat de laatsten toch in 't buitenland soms nog eeaige kans hebben om een bestaan te vinden.

Ik vermoed dat de Rijksnormaalschool voor teekenonderwijzers te Amsterdam, zelfs don radicalen haast naar den zin is:

liet schoolgeld aan de R. N. S. bedraagt dertig gulden per jaar. (Art. '27 van het reglement.)

De volledige cursus duurt drie jaar. (Art. 19.)

Eenmaal per jaar hebben de leerlingen gelegenheid een eindexamen af' te leggen, waarvoor hun als zij slagen een diploma wordt uitgereikt. (Art. 22.)

Aan iederen leerling, die het dinloma, in Art. 22 genoemd, heeft verkregen wordt een gratificatie van honderd gulden uitbetaald. ')

Is dat nu niet een roijale opvatting? Een leerling van de R. N. S. betaalt in drie jaar tijds 3 X ISO — ',((1 gulden schoolgeld; en na voldoend eindexamen krijgt hij honderd gulden terug, terwijl de helft van liet gestorte schoolgeld reeds als gratificatie aan don directeur en do leeraren der R. N. S. boven hun jaarwedde is uitbetaald. (Art. 15 van het reglement.)

Op bladz. 14 en 15 van het „Programme et Règlements de I'ecole normale de 1' Etat pour los professeurs do dessin a Amsterdamquot; schrijft de heer Molkexroer: „L'école jouit d'une bonne reputation; la plupart dos ólrves viennent des provinces—

'i Het diploma liiur bedoeld geeft geen bovoogdheid hoegenaamd tot het geven van teekenondenvjjs.

20

surtout de Groningue et de la Frise —(juoiijue les trols années d'ótude a l'école oceasionnent de grandea dópensee, la vie a Amsterdam coutant oher.quot;

Ik citeer deze woorden letterlijk, (nu precies niet omdat het zoo mooi fransch is) maar mij dunkt, daarin ligt een vingerwijzing voor de radicalen. Ik verwacht eerstdaags een voorstel om de leerlingen van de R. N. S., die zoc goed willen zijn om voor niets te Amsterdam, (van uit de provincies nog al,) ie komen studeeren, en dan kans bebben op een betrekking die f 1000 a f2000 'sjaars opbrengt; ') daar het zoo'n duur leven is in Amsterdam, kost, inwoning, kleeding en zakgeld op den koop toe te geven. Als de staat toch reeds 20,OO0 gulden 'sjaars uitgeeit voor een onderwijsinrichting, die geen enkele reden van bestaan heeft, omdat het particulier initiatief ruimschoots in de behoefte van bekwame onderwijzers voor het teekenen aan onze middelbare en lagere scholen, en aan meisjesscholen enz., enz., kan voldoen, kan hij ook wel al de kosten voor de opleiding op zich nemen.

Of vergis ik mij als ik beweer dat de staat niet geroepen is, onderwijs en nog geld op den koop toe te geven, voor een vak waarvoor men bij bijzondere inrichtingen evengoed of beter kan worden opgeleid dan aan de 11. N. S., terwijl de staat door de af te leggen Staatsexamens, de bekwaamheid der leerlingen van genoemde inrichtingen aan een controle onderwerpt.

Aan de voorbereidende klasse der R. N. S. betalen de leerlingen tien gulden schoolgeld por jaar. (Art. 8.)

Ue Normaalschool levert het teekenpapier gratis. (Art. 11.)

'i Zie bi adz. van hot geschrift ..Eiole Normal de PK. tut pour pro-fesseurs lt;le dessin a Amsterdam/' quot;t Is gedateerd ^ Juni 1889 en tre-teekend AV. I!. (i. Moi.kenuoki;.

21

Ik vind het ook uit eon opvoedkundig oogpunt beschouwd, een groote fout, dat men jonge menschea. van hun 16e jaar af, zonder dat eenig staatsbelang dat eischt, stelselmatig leert om op den staatsarm te leunen, door hun eerst geld toe te geven voor het ontvangen onderwijs, hun een goede betrekking voor te spiegelen en, wat hot ergste van alles is, hen in don waan te brengen dat zij do best geschikte personen zijn voor het onderwijs.

Immers de Rijksnormaalschool is opgericht om het teeken-onderwijs te .verbeterenquot; terwijl haar leerlingen niets van het ambacht, niets van ambachtsonderwijs, niets van de practjjk der bouwvakken hebben geleerd; ') 't is in hoofdzaak bjjna alles van buitengeleerdo kennis; 'tis curieus om aan te hooren op welke wijze die jonge menschen voor het nieuw uitgevonden examenvak „Terminologie der bouwkundequot; zijn afgericht. (Zie mijn Ie brochure bladz. 18.)

Dat de Staat een kunstnijverheidsschool opricht en in stand houdt is te verdedigen; do 28,000 gulden 'sjaars, die daaraan worden besteed, kunnen hooge rente afwerpen.

Dat de Staat een Rijksacademie voor Beeldende Kunsten sticht en onderhoudt is niet af te keuren; de ;i7,(M)0 gulden 'sj.iars daaraan uitgegeven, kunnen bevorderlijk zijn aan onze kunst.

Dat de Staat een l'olvtechnischeschool stichten onderhoudt is in mijn oog welbegrepen eigenbelang.

Maar dat de Staat een Rijksnormaalschool voor teekenonderwijzers, zooals de bestaande, heeft opgericht en onderhoudt, waaraan geen behoefte bestaat, cn die misschien nog uitgebreid

') „ik denk dat veel van die heeren no^r poen werkplaats gezien hebbenquot; schrijft de heer Kbaanen, zie Maandblad 1 Augustus 1889.

zal worden, acht ik tegenover do belastingschuldigen niet te verdedigen.

Kunt gij bewijzen wat gij zegt.^J Zoo „beet mij iemand een snauw toe,quot; toen ik mij in zijn tegenwoordigheid in afkeurenden zin over de li. N. S. voor Teekenonderwijzers uitliet.

quot;Welzeker kan ik dit bewijzen, andera zou ik het niet zeggen. Luister s v. p.

Tn 1888 waren van de 3 candidaten die geslaagd zijn voor de akte M 2 vier die het onderwijs aan de K. N. S. niet hebben gevolgd; de uitslag van hot examen blijkt uit den Staat

hier boven geplaatst.

Van 1S81 af tot 1888, zijn voor het examen teekenen lager onderwijs geslaagd 251 candidaten waarvan slechts 46 leerlingen der lv. S. geweest zijn, zoodat 205 candidaten of 80% van de gediplomeerden aan bijzondere inrichtingen of op andere wijze zijn opgeleid en den staat niets hebben gekost.

In 1888 waren voor de akte M 1 (handteekenen) van de 24 candidaten, die geslaagd zijn slechts 12 leerlingen van de R. N. S. terwijl aan 7 leerlingen der llaagsche Academie en aan 5 candidaten van verschillende onderwijsinrichtiogen de akte werd uitgereikt.

Van de 2 candidaten voor do akte O (boetseeren) die geslaagd zijn, was één van de R. N. S. en één van de Academie te

's Hage afkomstig.

Voor het lager onderwijs zijn dus 80% en voor de verschillende akten middelbaar onderwijs, 50/igt; der tcekononderwijzers door het bijzonder onderwijs geleverd.

Bestaat er nu behoefte aan een R. N. S. voor teekenonderwijzers? Mag do Staat hier als concurrent optreden vau het bij-

zonder onderwijs, door het onderwijs aan de R. N. S. feitelijk kosteloos te geven?

De directeur van 's Rijksnorinaalschool is van 1877—1888, dus 11 achtereenvolgende jaren, lid geweest der examen-commissie voor teekenen (van 1S85 tot 1888 was hij voorzitter) zoodat ieder begrijpen kan, dat aan de candidaten die niet aan de R. N. S. opgeleid zijn, zeer zeker geen voorrechten zullen geschonken zijn.

Feitelijk ligt de Rijksnormaalschool voor teekenonderwijzers, reeds sedert 188G veroordeeld in het Rapport der commissie uit do leden van „De Maatschappij tot bevordering dor Bouwkunst. ')

In een uitvoerig Rapport betoogt genoemde commissie, als antwoord op do vraag „Welke eischen dient men te ..stellen aan een goede regeling van vakonder-„wijs voor handwerkslieden in de bouwambachten?quot; dat een hervorming van hot vakonderwijs voor ambachtslieden dringend noodig is, en dat die hervorming door een uitgave van 800.000 gulden per jaar niet te duur zou zijn gekocht.

N i m m e r zou ik, nog afgezien van do enorme uitgave die op de Rijkskas zou drukken, kunnen medegaan mot de voorstellen der geachte commissie, (en wel om hier alleen hoofdzaken te noemen) 1' omdat de uitvoering harer voorstellen, werden zij wet, in de practijk op onoverkomelijke bezwaren zou stuiten, daar zooveel ambachtsdagscholen als zij voorstelt, blijkens de ervaring van een kwart eeuw, niet tot bloei zouden te brengen zijn; aan ieder die deze quaestie bestudeerd heeft moet hetbe-

't Ik vind het zoo curieus dat de heer Molkenboeb c. s. in hun adres aan ZExc. de Minister dd. ^2 Augustus 1880, zich op dit rapport beroepen om de wijziging der cxaiin-n-prugranima's door te drijven,

21

kond zijn dat slechts zeür wöini^ atnb.ichtsliedcn hun kinderen naar een ambachtsdagschool zenden.

2quot;. Omdat in de oprichting dezer scliolcn weer het beginsel van Staatsbemoeiing op den voorgrond zon treden; terwijl een kwart eeuw van Staatsbemoeiing met het teokenonderwijs, ons in den toestand heeft gebracht waarin wij nu zijn. Naar mijn overtuiging is dat stelsel onherroepelijk veroordeeld.

Had do wetgever ons in 186:5 niet tot de oprichting van de burgerdagscholen en burgeravondscholen verplicht, liet particuliei initiatief zou zich gedwongen hebben gezien andere paden te zoeken om liet vakonderwijs te verbeteren; in Amsterdam was men in 1S61 daar reeds mede begonnen; uit de oude teeken-scholen had, door reorganisatie, een andere en betere vakschool voor ambachtslieden kunnen ontstaan dan de hybridische burgeravondschool, die ook door de verkeerde toepassing dezer wet is feworden. wat zij nu is. De commissie wil;

„Tn elke gemeente, waar de bevolking SOÜO zielen te boven „gaat wordt door het gemeentebestuur een ambachtsavondschool „opgericht.quot; (Behoudens vrijstelling in bijzondere gevallen.)

„In elke gemeente, waar de bevolking 80,000 zielen te „boven gaat moet door het gemeente-bestuur bovendie/i ') „een ambachtsdagschool worden opgericht.quot; -)

Wel ben ik het in hoofdzaak (het nieuwe akte-programma uitgezonderd) met de commissie eens waar zij op bladz. 17 schrijft:

•) Ik cursiveer.

-) In Delft zouden wy er ons dus op moeten voorbereiden om binnen korteron of langoren termijn, naast de tot ambaehtsavondschool hervormde burgeravondschool bovendien een ambachtsdagschool te moeten oprichten. Ik meen dat deze opmerking den toestand die ontstaan zou, voldoende teekent.

25

„Iets anders is het met liet theoretisch onderwijs voor de „bouwambachten.

„Voor eeu klein deel gt;) kan daarvoor zeer goed worden ge-„bruik gemaakt van leeraren, in het bezit cener akte M. O. „handteekenen. en die eener akte boetseeren.

„Voor liet verder en ocerwegend grootste gedeelte quot;') is echter „blijkens de ervaring, de akte rechtlijnig teekenen M. O. ten „eenenmalc ongeschikt, en moet daarvoor eene andere akte wor-„den in de plaats gesteld zooals door hen is aangegeven, die „beletten zal, dat personen, geheel onbekend met de bouwambachten, voor dat onderwijs zullen worden aangesteld.

„Zij hebben er den eisch aan toegevoegd, dat de leeraren „praktische ervaring zullen hebben opgedaan, door daadwerkelijke „leiding van eeu bestuur over bouwwerken, gedurende minstens „drie jaren — een eisch, waaraan zij groote waarde hechten.quot;

„Zoodoende toch zal dit onderwijs in hoofdzaak worden verstrekt door praktisch gevormde en goed theoretisch ontwikkelde „bouwkundigen. Wordt nu bovendien slechts uit hen den di-„recteur der school gekozen, dan is men verzekerd, dat de „richting der school eene degelijke en praktische zal zijn, en „behoeft men voor ontaarding, of te hooge opvoering van dat „onderwijs niet bevreesd te zijn.quot;

De commissie was samengesteld uit de volgende heeren, die het Rapport hebben onderteekend, n. 1.

Dr. P. J. H. Cüijpers, Voorzitter.

C. M. Drooc!lever fortüijn.

C. Dysekinck.

F. H. van Mai.sem.

'i Ik cursiveer, -j ik cursiveer,

2il

J. E. G. Noordendorp.

G. A. Scholten.

W. C. Metselaar, Secretaris.

Dft lezer zal opmerken dat de commissie „blijkens de ervaringquot; komt tot hetzelfde besluit als ik n. 1. — (lat liet examen voor de akte H. O. rechtlijnig teekenen en de perspectief (M 2), (hoe zwaar ook in soniniige opzichten), niet den minsten waarborg ireef't dat de bezitter der aldns verkregen akte M 2, bekwaam en geschikt zij tot het geven van vakonderwijs aan ambachtslieden, mede bedoeld in letter e van het programma voor de akte M — ') Ik heb opzettelijk mijn bewijs laten steunen op de verkeerde exam en richting voor de akte rechtlijnig teekenen en de perspectief, en wacht nog altijd op het bewijs dat ik mij daarin vergist heb.

Echter is door hetgeen de commissie voornoemd heeft voorgesteld, zoowel als door mij de Rijksnormaalschool, met betrekking tot het vakonderwijs aan Ambachtslieden, gewogen en te licht bevonden, daar deze school nimmer geven kan wat voor dit onderwijs een eerste eisch is, n. 1. kennis van bouw- en werktuigkunde door theoretische en prar-ti sche vorming op het werk verkregen.

Och de fout zit niet alleen in de wet, noch in het examenprogramma voor M2; 't is zeer goed uitvoerbaar, (zoolang de wet blijft bestaan en dus uitgevoerd moet worden) dat o n-partijdige deskundigen examineeren op zoodanige wijze dat het kwaad zich niet verder uitbreide; zoodat hij die de akte M2 verkrijgt, bekwaam is om onderwijs te geven aan de scholen voor M. O. die volgens deze wet zijn opgericht.

¹1 /ic mijn 16 brochun* MaH. ö ' ii

27

Tn meer dan een opzicht zou het programma voor de nieuwe akte, door de commissie voorgesteld, mij geheel niet voldoen ; daar is niet genoog rekenschap gehouden met den feitelijken toestand onzer scholen voor handswerklieden, en de gemengde bevolking die van dat onderwijs gebruik moet maken.

Een leeraar voor het rechtlijnigteekenon, die niet een zekere mate van kunstvorming heeft genoten, zou op genoemde scholen niet de door mij gowenschte persoon zijn; en toch ontbreekt het kunstelement geheel in het door de commissie gegeven programma. Men is daarmee van Scylla in Charybdis verzeild geraakt ; 't is mij al te koud practisch.

Ook is geschiedenis niet opgenomen onder de verplichte vakken van onderwijs voor de ambachtsavondschool. Geschiedenis zou ik op dezo soort scholen voor ambachtslieden niet gaarne willen missen. Een kleinen tijd in de week te besteden om jonge mannen met de traditieën onzes volks bekend en vertrouwd te maken, door hen de oorzaken en gevolgen van den worstelstrijd onzer vaderen te leeren kennen en alzoo vaderlandsliefde en energie in de harten aan te kweeken, is een zoo machtige factor van volksopvoeding dat ik dien voor geen prijs aan de kinderen onzes volks zou willen onthouden.

Mijn grootste bezwaar tegen de vooratellen der geachte commissie zit echter in het hierboven sub 2° aangevoerde nl. dat 2quot;) jaar van Staatsbemoeiing met het teekenonderwijs ons hebben gebracht waar wij nu zijn, en dat zij toch schijnt te meenen, dat op dezen weg nog heil te vinden is.

Goed vakonderwijs voor ambachtslieden is dan alleen te verkrijgen als men zich voor deze scholen zooveel mogelijk losmaakt van den Staat.

Ik wensch de gilden niet terug, (andere tijden, andere zeden,)

maar wat ik in den brecden kring onzer ambachtslieden terug-wensch, is de kennis en de energie, die onze vaderen bezaten om zelf hun vakonderwijs te regelen, naar eigen behoeften.

Bij de reorganisatie van Vakonderwijs voor ambachtslieden, die niet kan uitblijven, leune men niet op den Staat.

Van v a k v ore en i gi n g en moet do beweging uitgaan, om onder de leiding van theoretisch en praktisch gevormde mannen het vakonderwijs zoo te regelen, dat het aaa den strengen eisch van onderwijs toegepast op de practijk voldoet; dit is naar mijn overtuiging de eenigo weg om het doel te bereiken.

Juist door zulk een regeling zullen mannen, die het volk liefhebben en helpen willen, doch nu nog bij deze belangrijke quaestie voor het welvaren van het nijvere deel onzes volks, van verre staan, omdat zjj mecuen dat de Staat de (juaestie kan oplossen, zich opgewekt gevoelen om mede te werken om deze plant door hun hulp te helpen ontwikkelen en tot bloei te brengen.

Het hybridische karakter dat het grootste deel onzer tegenwoordige vakscholen voor ambachtslieden thans aankleeft, en dat de energie en de krachten onzer goede leeraren voor het rechtlijnig teekenen, met uitputting dreigt, zal dan van zelf verdwijnen, en bovendien zal de onderlinge samenwerking van hooger geplaatsten en van „hen die op lager trap arbeiden'quot; bij de verschillende takken van industrie, aan allen, en aan de maatschappij in haar geheel, ten goede komen.

De scherpe kanten van schijnbaar tegen elkaar indrui-schende belangen zullen afslijten, zoodra de krachten en den goeden wil van allen tot verbetering van den toestand zullen aamen werken.

•Jit

In een volgende brochure kom ik op dit onderwerp terug ; ik hoop dan een schets te leveren van de organisatie der scholen die ik tot verbetering van het vakonderwijs aan Ambachtslieden zou wenschen.

Hier wensch ik eerst mijn beschouwingen, over de Rijksnormaalschool voor teekenonderwijzers, te eindigen.

^üaacaan b liet ,,licuvo t oliij-fi.mictinaaf^cfioof voor tamp;chcnondamp;zwiizyczï Toe IcodWij-uevt. ?

Beginnen wij ter beantwoording dezer vraag bij het begin.

Het doel dat men zich bij de oprichting der R. N. S. voorstelde was; verbetering van het teekenonderwijs.

lo. Door een tijdelijken cursus voor leeraren.

2o. Door de oprichting eener Rijksnormaalschool voor teekenonderwijzers.

Om daartoe te geraken werden twee leeraren voor hot hand-teekenen, de heeren MOLKENROER. (beeldhouwer) en JEAN STRIENING (schilder) voor drie maanden naar Relgië gezonden.

„Iiurant trois mois ils y ótudiaient 1'organisation do l'enseig-„nement des beaux-arts, et des cours normaux temporels pour „les professeurs en fonction.quot; ')

De „verbeteringquot; van het teekenonderwijs had natuurlijk ook een practisch doel, dat alsvolgt kan worden omschreven: het tot hooger peil opvoeren van de kunstontwikkeling bij ons volk om ook te geraken tot hoogere ontwikkeling van het ambacht, van onze industrie in 't algemeen en van onze kunst-industrie in 't bijzonder, om alzoo ook op dit gebied het hoofd te kunnen bieden aan buitenlandsche concurrentie.

'i Ik geef dii letterlek weer om niet beschuldigd te worden van ..onwaarheden'' en ,,sclieevc voorstellingenquot; door den heer M.

30

Als ik het doel van de „verbeteringquot; van het teeken-onderwijs goed heb omschreven, was het mijns inziens al een zonderlinge manier van handelen ter bereiking daarvan personen naar lielgië te zenden om daar „l'enseignemcnt des beau\-artsquot; et „des cours normaux temporelsquot; te g;ian bestudeeren, gedurende drie maanden; en wat mij nog zondcriinger voorkomt is dit; dat voor de studie van onderwerpen, die in zoo hooge mate onze nationale industrie raken, mannen werden uitgezonden, die uit den aard hunner opleiding en van hunnen werkkring toch wel mogen geacht worden geen kennis te bezitten van de zaken, die in 't buitenland allereerst noodig waren bestudeerd te worden, tot bereiking van het omschreven doel.

Ware er een bouwkundig ingenieur, die tevens konnis van vakonderwijs aan Ambachtslieden te geven bezat, een onzer bekwame industriëelen en een leeraar voor de teekenvakken uitgezonden, mij dunkt de resultaten zouden anders uitgevallen zijn.

Het allerzonderlingste in deze geschiedenis komt mij voor te zijn dat men de voor drie maanden naar België gezonden leeraren, een programma liet vaststellen voor de oprichting eener Rijks-normaalschool, en ten slotte den beeldhouwer Molkenboer benoemde tot directeur van een Rijksinrichting van waar de boven omschreven „verbetering zou moeten uitgaan.

B|j het lezen van het programma van de Rijksnormaalschool, springt het voor ieder deskundige terstond in het oog, dat de blik op het teekenonderwijs, van den ontwerper van dit programma niet veel verder reikt dan de enge wanden van een hoogere burgerschool. Met een lichloaardig/ieid, die geinigl run ■volslagen onkunde eau de eischen van hel :oo veelomvallend tee-keuundencijs, en die alleen m die onkunde verschooning kan

vinden, wurdl in dit projramma het vakonderwijs van 50.000 ') ambachtslieden van 12—20 jaar oud, die geacht worden in ons land te wonen en onderwijs te behoeven, opgeofferd aan 3,559 quot;') leerlingen van hoogerc. burgerscholen, nan welke inrichtingen het teekevonderwijs zoo weinig geteld wordt, dat hel slechts bij hooge uitzondering, op de toelating in een hoogere klasse en de bevordering der leerlingen eenigen invloed uitoefent.

Verbeeld u dat jonge mensehen van l(i jaar oud, die een ad m i s sie-exam e n t j e afleggen, waarvoor de kennis, op een beetje perspectief en het gebruik van passer en teekenhaak na tegenwoordig op elke goede school voor m. u. lager onderwijs kan worden opgedaan, op drie jaar tijds zich zullen bekwamen tot verbeteraars van het zooveel omvattend tee-kenonderwijs; en aan de mannen die, met liefde voor het vak in het hart, met energie en toewijding voor hun taak, hun studie en hun arbeid daaraan ten otter brachten, een lesje zullen komen geven, op welke wijze zij hun onderwijs moeten inrichten opdat het ontwikkelend zij.

Grooter „blaguequot;, (ik ken geen Holiandsch woord dat beter mijn bedoeling uitdrukt) heb ik gedurende mijn leven nimmer hooren uiten dan deze „pretentiequot; van de R. N. S. voor teekenonderwijzers.

Men moet volslagen blind willen zijn voor de belangen onzer talrijke schare ambachtslieden en onzer industrie, om mij in deze zaak in 't ongelijk te durven stellen, zou ik 2rgt; jaren geleden geschreven hebben, thans heeft mijn levenservaring mij geleerd dat er invloeden zijn, die zelfs voor het krachtigste argument niet wijken; ook daarin heeft onze eeuw zelfs met de

') Dr. Mouten.

-) Algomeene Statistiek van Nederland.

beloften van Ministers geen verandering kunnen brengen.

In plaats van het teekenonderwijs te „verbeterenquot; blijkt bij herhaling de toeleg om het onderwijs tot lager peil neer te trekken, om hierdoor de R. N. S. te kunnen redden; vandaar bij herhaling voorstellen tot wijziging der examen-programma's voor de akten teekenen middelbaar onderwijs.

De Commissie uit de leden van „De Maatschappij tot bevordering der Bouwkunstquot; met Dr. Cüi.u'ERs aan het hoofd stelt den eisch voor leeraren aan een ambachtsschool, boven de theoretische kennis in haar programma aangegeven, — dat de „leeraren practische ervaring zullen hebben opgedaan, door daadwerkelijke leiding van eenbestuur „over bouwwerken gedurende minstens drie jaren „een eisch waaraan zij groote waarde hechten, (bladz. 17.)

En houdt men daarbij verder rekening met de vele jaren studie, die vooraf moeten gaan voor iemand bekwaam is als bouwkundige het bestuur, van een nog maai¹ betrekkelijk een-voudiquot;¹ bouwwerk te leiden, dan is het mij een raadsel hoe nog

o '

een enkel deskundige het programma derR. N.S. zou kunnen verdedigen, en het zou kunnen goedkeuren dat de leerlingen dier school tot leeraren voor het rechtlijnig teekenen worden aangesteld aan burgeravond- of teekenscholen voor ambachtslieden.

Den 21en Januari 1SS9 zendt do directeur der R. N. S. een door hem onderteekend Verslag in aan ZEx. den Minister van Binnenl. Zaken, waarin de wensch wordt geuit de examenprogramma's voor de akten M. O. teekenen, zoo te wijzigen als in mijn Ie brochure is omschreven en waartegen ik den strijd heb aangebonden.

Op bladz. 7 en 8 wordt als voordeel van die wijziging

3:{

voorgespiegeld dat dan de leeraar aan de hoogere burgerschool zich beter zoude kunnen wijden — „aan de voortzetting „zijner studiën van stillevens, van het mensehbeeld, van het „ornament, van het decoratieschilderen enz.quot;

„Mei een in dezen zin gevormden leeraar cour hand- en recJd-ylijnig ieekenen zou het onderwijs aan smeden, meubelmakers, „heeldhoua-ers, slncadoors, huisschilders enz. dus in V algemeen „die leerlingen, die 7ncu, behalve op de amhachlsscholen ook op de „hurgeracondscholen rindl, ten zeerste zijn gehaat.quot; ') Zie verslag der examen-commissie I88S bladz. 8. regel 19 tot 23 can hoven.

Dit voorstel tot wijziging der examenprogramma's werd ingediend don 21 Januari 18S9.

Den 22 Augustus 1889 (dus 8 maanden later) onderteekent de directeur der R. N. S. als voorzitter der N. V. E. voor teekenonder-wijs alweer een adres aan ZExc. den Minister, waarin hij zich ook beroept op het verslag der commissie van 1888 (waarin ik zitting had), waarbij ook hot motief wordt aangevoerd dat „voor hoogere „burgerscholen met 3-jarigcn cursus toch meer algemeen de „eisch wordt gesteld, dat de sollicitanten in het bezit zijn der „akten Ml en M2 hetgeen eene richting in de studie ten „gevolge heeft, die ten nadeele werkt van het onderwijs in „handteekenen.quot; ')

'j Ik herhaal deze woorden nog eens opzettelijk, omdat men heeft getracht hot te doen voorkomen alsof' ik overdrijf.

-) Ge moest eens weten lezer hoeveel uren per week aan een 11. B. S. met ó-jarigen cursus aan een leeraar voor lijnteekenen kunnen worden afgestaan. Ik heb totaal 3 uren per week, over drie klassen verdeeld, d. i. 1 uur per week voor elk dor drie hoogste klassen; en tot hiertoe kregen de leerlingen van Delft altijd een voldoend of goed cijfer voor 't Jijnteokonen bij examen A. Laten wij toch de dingen bij den naam durven noemen; hoe kan kunstontwikkeling van eenige beteekenis voor de maatschappij, van de II. II. S. uitgaan?

34

In dit nieuwe adres komen de door mij hierboven gecursiveerde woorden die in 't verslag staan niet voor dit is meen ik een retraite tengevolge mijner oppositie, al wordt mijn naam niet genoemd in 't adres aan den Minister.

Ik geloof niet dat ik mij vergis als ik zeg dat de directeur der R. N. S. hier requesteert tegen het in Januari door hem ingezonden verslag. Want hier wordt iets anders gevraagd dan in quot;t Verslag; hier is geen sprake van het onderwijs aan „smeden, meubelmakersquot; enz. enz.

Het motief dat er in 't bijzonder leeraren voor de hoogere burgerscholen met drie-jarigen cursus, zouden moeten gevormd worden, is te gezocht om het hier niet even voor den lezer toe te lichten.

Verbeeld u, er zijn, wel geteld, '2 hoogere burgerscholen met drie-jarigen cursus in 't geheele land, waarvan, (zoo ik mij niet vergis), de betrekkingen van leeraar in bet teekenen allo bezet zijn.

Waar moeten die jonge menschen met hun nieuwe akte voor Ml en Mli heen, indien men de wijziging van het examen-programma ten behoeve van de leerlingen der II. N. S. kon doordrijven ?

Tel al de hoogere burgerscholen met 5-jarigen cursus bij elkaar dan zijn er, welgeteld, :JT, waarvan, voor zoover mij bekend is, ook allo betrekkingen bezet zijn.

Waar moeten nu die jonge menschen heen met hun akten?

Men is toch nog niet van plan om al de in functie zijnde leeraren van hoogere burgerscholen aan den dijk te zetten, ten behoeve van de verbetering van het teekenon der w ijs door de leerlingen dor R. N. S. ? En al gebeurde dat dan is de li. N. S. nog niet te redden, want voor de meeste

betrekkingen bij het vakonderwijs voor ambachtslieden zijn de leerlingen der 11. N. S. niet te gebruiken. Ook bij de Commissie bovengenoemd zou slechts „voor een klein deelquot; leeraren in het bezit ecner akte M. O. handteekenen, plaats te vinden zijn, voor de akte lijnteekenen geen enkelen van de R. N. S. Al rekende men dus op al de betrekkingen aan de hoogere burgerscholen, dat eenvoudig onmogelijk is, omdat men nu eenmaal het particulier initiatief niet op eenmaal den kop kan indrukken, dan was het in standhouden der R. N. S. nog niet te verdedigen, als men in het oog houdt dat in één jaar (18SS), akten voor liet middelbaar en 5S akten voor het lager onderwijs uitgereikt zijn.

Wat moet die directeur in de war zitten om door expediënten als de bovengenoemde, te trachten zich uit de klem te redden !

Is het Imjzondor ondcnvijs or in alle opziclitcn voldoende op iiiiïericlit, om voor de tegenwoordige akte-examens teekenen en hoetseeren middelliaar onderwijs; en voor de akte teekenen lager onderwijs, personen in voldoenden getale voor onze middelbare en lagere scholen alsook voor de andere scholen, zooals meisjesscholen en dergelijke; op te leiden?

Op bovenstaande vraag is op de vorenstaande bladzijden reeds een bevestigend antwoord gegeven ; echter komt het mij ge-wenscht voor deze quaestie nog eens opzettelijk te bespreken, vooral, om te doen zien op welken broeden voet het bijzonder teekenondenvijs op sommige plaatsen in ons land, is ingericht.

Ik noem in de eerste plaats de Academie van Beeldende Kunsten te 's Gravonhage en de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam,

:{6

Aan de Academie te 's Gravenhage bedroeg op 1 April 18S9 bet aantal leerlingen, voor don dag- en avondcursus i)7:).

Het onderwijs wordt gegeven door leeraren; directeur is de beer A. van Delden.

Het onderwijs omvat;

A. Het bandteekeneu, van de eerste beginselen af tot alles wat er mee in verband staat in zijn gebeelen omvang, de studie van bet antiek en van bet ornament daaronder begrepen.

B. Mondeling wordt college gegeven in:

Anatomie. Perspectief,Bouwkunst, Kunstgescbiedenis, Theorie van bet ornament, compositie, Uescbrijvende meetkunde, Werktuigkunde en Methode.

C. De bouwkunde en bouwkundig teokenen.

D. De werktuigkunde en werktuigkundig teekcncn.

E. Het boetseeren.

F. Afzonderlijke cursus tot opleiding voor de examens middelbaar onderwijs bandteekenen. M. 1.

G. Afzondorbjke cursus voor kunstnijverheid.

H. Bovendien bestaat er aan de Academie een schildercursus, waarvoor in ISSN waren ingeschreven J3 dames en 13 beeren.

(»1 leerlingen zijn ingeschreven voor den cursus middelbaar onderwijs bandteekenen (M. 1).

Vermoedelijk wordt reeds in dezen wintercursus een specialen cursus voor de akte M. O. Rechtlijnig teekenen en de perspectief (M. 2.) geopend.

in dezen herfst zullen vermoedelijk van deze Academie zich 'J of 10 candidaten voor do akte M. O. bandteekenen (M. 1.) en 12 candidaten voor de akte L. O. teekenen, aan het examen onderwerpen.

De collegegelden die voor eiken cursus op de Academie

moeten worden betaald, bedragen; Per half jaar.

Winteravondcursus (dagelijks van GVü-—9V- uur) ..f4. Zomerochtendcursus (5 maal per week van 7—9 uur). - 10. Cursus voor vrouwel. leerlingen (2 maal per week van

l—:5 uur)..............-15.

Cursus voor Middelbaar onderwijs (dagelijks van

0-4 uur)..............- 30.

Per geheel jaar.

Schilderklasse (dagelijks van 9—4 uur).....f 60.

Kunstn ij verheidcursus (dagelijks van !)—4 uur) . . - (10. Dagcursus voor bouwkunde (dagelijks van '.I—4 uur). - (10. Dagcursus voor boetseeren (dagelijks van 9—4 uur). - 20.

De leerlingen der drie laatstgenoemde cursussen hebben het recht kosteloos den Winteravond- en Zomerochtendcursus bij te wonen.i)

Vergelijk nu dit programma eens met dat van de Rijksnormaalschool voor Teekenonderwijzers te Arasterdam, en stel eerlijk de vraag, aan welke der beide inrichtingen kan men het best een breeden grondslag leggen voor de studio van zijn volgend leven?

't Is waar aan deze Academie moet men t'60 per jaar betalen voor het onderwijs en krijgt men na voldoend eindexamen geen premie van honderd gulden; maar weegt die honderd gulden op tegen het voordeel van meerdere en breedcre ontwikkeling, als grondslag voor verdere studie?

Dat deze Academie (u'cn deplaise a Mu. Mulkkniioek) reeds vóór 1881 en 0'gt;k daarna mannen aan bet teekenonderwjjs heeft geschonken, die onder de begaafde leeraren gerekend

') Bovenstaande gegevens zijn mij welwillend verstrekt, door den Directeur der Academie.

38

worden zal zelfs de directeur der R. N. S. niet durven tegenspreken.

In 1885 bedroeg liet budget der Academie van Beeldende Kunsten te 's Gravenbage, met haar directeur, haar '-i(» leeraren en haar 500 leerlingen, slechts 18,600 gulden, waarvan door de Gemeente f 10,000 wordt verstrekt.

Het budget der R. N. S. met haar directeur en 8 leeraren bedraagt 20.000 gulden, voor 80 leerlingen der school en40 leerlingen der voorbereidende klasse, samen 120 leerlingen, zoodat de leerlingen der R. N. S. vier en een half maal zooveel kosten als die te 's Gravenhage.

Nog vraag ik. is dat billijk tegenover het bijzonder onderwijs en tegenover do belastingschuldigen?

Moet de Staat zich niet terugtrekken nu het blijkt dat de R. N. S. zoowel uit het oogpunt der verbetering van het teekenonderw ij s als uit dat der financieën een zoo droeve „flaterquot; blijkt?

De Academie van Beeldende Kunsten en technische Wetenschappen te Rotterdam, ook een inrichting van bijzonder onderwijs, telt 850 leerlingen die van 40 leeraren les ontvangen.

Het kunstonderwijs wordt geleid door den heer Jean Stuik-nixg ; directeur der inrichting is de heer Snior.TEN.

Het teekenonderwijs omvat alles wat op dat gebied onderwezen wordt, van de rechte lijn af tot het levend model (naakt en gedrapeerd) ingesloten.

Bovendien: Het ornament; het boetseeren; ontleedkunde; perspectief; bouwkunde en werktuigkunde.

Daarenboven alles wat volgens dc wet op 't M. O. vanl86'5, vereischt wordt voor burgeravondscholen, zooals: Rekenkunde;

Mcetkundp; Natuurkunde; Scheikunde; Staatshuishoudkunde; Staatsinstellingen ; enz.

Het budget, der Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Uotterdam, met haar twee directeuren, 40 leeraren en 850 leerlingen, bedroeg in 1885,39,000 gulden.

Het budget der R. N. S. voor teekenonderwijzers, met haar directeur en S leeraren en met haar 80 leerlingen 10 voorber. klasse; samen 120 leerlingen, bedraagt '.20,000 gulden.

Het onderwijs aan de R. N. S. voor teekenonderwijzers kost dus per jaar en per leerling ongeveer viermaal zooveel als het volledig kunstonderwijs en technisch onderwijs te Rotterdam.

Alweer vraag ik, is zoo'n toestand tegenover het bijzonder onderwijs te verantwoorden, en mogen de belastingpenningen onzer nijvere burgerij, die in 't zweet huns aanschijns moeten worden verdiend, en bespaard, aan het drijven van enkelen worden opgeofferd, zonder dat eenig maatschappelijk belang dit eischt?

Tot mijn leedwezen moet ik, om ruimte te sparen, (want brochures schrijven ook in quot;t belang van land en volk is duur), tal van bijzondere onderwijsinrichtingen voor de verschillende teekenvakken, die met eere kunnen genoemd worden, hier onbesproken laten.

Aan den belangstellenden lezer verzoek ik nog enkele oogen-blikken gehoor voor hetgeen de heer Molkexboer schrijft op bladz. 5 van ,Notice, pour accompagner l'exposition de quel-„ques travaux d'élèves a Paris en 1889.quot;

„IVuir rétude de Tart du dessin de la peinture, de la sculp-„ture et de rarchitecture il y a ') plusieura écoles et même quel-

') Ik cursiveer.

(O

„ques académies des beaux-arts; mais I'occasion pour se former „thóoriqucment et pratiquement dans toutes les branches, dont „1'étudc est necessaire au protcsseur de dessin, faisait dütaut „avant 1S81.quot;

Dat is: Voor de studie der teekenkunst, der schilderkunst, der beeldhouw- en der bouwkunst zijn er verscheidene scholen, zelfs eenige Academies van Beeldende Kunsten; maar de gelegenheid om zich theoretisch en practisch te bekwamen in al de vakken, welke door den leeraar voor teekenen moeten bestudeerd worden, bestond niet ') voor 1881.

Zooals dat daar geschreven staat is het van zeker standpunt beschouwd, theoretisch juist; vóór 1881 bestond er geen Rijksnormaalschool voor teekenonderwijzers; maar er bestond, (onder meer inrichtingen voor teekenonderwijs), een Academie van Beeldende Kunsten te 's Gravenhage, waar niemand minder aan het hoofd stond dan de heer Philippe Koelman.

Een breede rij van mannen, wier naam met cere bij het teekenonderwijs en op ander kunstgebied genoemd wordt, ontving daar haar npleiding vóór 1S81.

Er bestond een Polytechnische school te Delft, waar mannen vóór 1S81 onderwijs gaven en nu nog geven wier namen om hun groote kunde en belanglooze welwillendheid, door al hun oudleerlingen en leerlingen met eerbied en achting worden genoemd.

Al ben ik de minste der broederen, onder de velen die van daar zijn uitgegaan, toch reken ik het mij een eerc en een voorrecht onder de leiding dezer mannen voor do akten M. ü. teekenen, te hebben gestudeerd.

Ik cursiveer.

41

Er bestonden en bestaan daarenboven nog meer inrichtingen waar men zicli voor de teekenakten kon bekwamen.

Och laten wij het ons niet te zeer aantrekken, dat er vóór 18S1, volgens den lieer Molkenboek, geen gelegenheid bestond „pour se former théoriquement et pratiquement dans toutes les „branches, dont l'étude est necessaire au professeur de dessin.quot;

Wij zijn er toch ook gekomen, en nu ik zijn leerlingen aan het werk heb gezien durf' i k te zeggen, dat wij ons waarlijk zouden gaan schamen om met hen de akten Middelbaar onderwijs te bezitten.

De heer M. meent dat ook zoo kwaad niet. In 1877, (toen er nog geen Rijksnormaalschool voor teekenonderwijzers was,) rekende hij ons nog bekwaam genoog „in de praktijk van het teekenonderwijs'', 't is maar sedert dien tjjd dat er behoefte begon te bestaan aan „l'ouverture d un cours normal temporaire „pour les professeurs en function — a dunner pendant les vacances.''

In 1S77 verscheen een boekje van den heer Molkexboer bij Brinkman te Amsterdam, „Eenige bladzijden over het natuur-teekenen.quot;

De heer Moi.kenboer scheen er van overtuigd, dat wat hij in dat boekje gaf voor zijn toenmalige collegas bij het M. O. niet noodig was te schrijven.

Ik kan hom verzekeren dat ik, en velen mijner collega's met mij er evenzoo over dachten; de lieer Molkenboer heeft van die heldere oogen blikken; in mijn 2e brochure gaf ik op bladz. 20 daar reeds een voorbeeld van.

Wij waren het met hem eens, dat in dat boekje niets voorkomt dat wij niet evengoed of beter wisten dan hij ; hij schreef dan ook niet voor ons :

„Zij die ervaren zjjn in de practijk van het teekenonderwijs, „en voornamelijk van dat aan middelbare scholen, zullen uit deze

42

„regelen niets nieuws vernemen, maar voor hen zijn ze ook niet ,bijeen gebracht.quot; (zegt ZEd).

„Op vele lagere scholen wordt teekenonderricht gegeven enz. enz.quot;

Op dc lagere scholen haperde het aan de methode, daarvoor kwam dat boekje.

Nu wij toch aan het „verbeterenquot; van het teekenonder-wijs toe zijn, vraag ik, wie mijner collega 's hoeft tijd en lust dat boekje eens te bespreken, vooral met liet oog op het teekenonderricht op de lagere school? Ik heb waarlijk geen tijd om niet den directeur van 's R. N. S. ook over dit onderwerp eens van gedachten te wisselen, daar komt bij dat genoemde directeur mij reeds niet wel gezind is, omdat ik over het teekenonder-wijs in 't algemeen met hem van gevoelen durf verschillen. (Zie zijn brief dd. 28 Juli 1SS9 aan mijn adres.)

N A SC HUI FT.

Vooral met het oog op mijn Ie brochure, schijnt bij sommigen de meenir.g post gevat te hebben, zooals mij ook uit brieven is gebleken, dat ik de burgeravondschool als het ideaal eener Vakschool voor Ambachtslieden zou beschouwen. Niets is verder van de waarheid dan deze veronderstelling.

Ik zal daarom mijn denkbeelden, omtrent scholen voor Vakonderwijs aan ambachtslieden, hier beknopt ontwikkelen, om later daarop terug te komen.

Volgens de Wet op het middelbaar onderwijs van 1S63. zijn dc gemsentcn boven 10 000 zielen verplicht een burgeravondschool op te richten en in stand te houden; sommige dier scholen hebben zicli een zeker burgerrecht verworven en hebben in mijn oog het groote voordeel dat zij bijna uitsluitend door de kinderen van ambachtslieden worden bezocht.

4:5

Een eerste stap op don goeden weg zou dus zijn, deze burgeravondschool (binnen de grenzen der wet) te reorganiseeren zoodat zij een school werd die als eerste trap van Vakonderwijs aan Ambachtslieden meer diensten dan de tegenwoordige burgeravondschool kan bewijzen ').

De gereorganiseerde Vakscholen voor Ambachtslieden zouden een driejarigen cursus verkrijgen; het onderwijs zou ook, even als thans bij de burgeravondschool, gedurende 7 a 8 maanden van het wintersaizoen vijf avonden op de week, worden gegeven.

Deze school zou niets meer behoeven te kosten dan de tegenwoordige burgeravondschool nl. ± f.quot;)() u f 55 per jaarenper leerling.

üe directeur on do leeraren voor de technische vakken zouden moeten zijn theoretisch en practisch gevormde bouw- en werktuigkundigen voor zoover dat noodig is om aan de school met vrucht les te kunnen geven.

Voor den tweeden trap van het Vakonderwijs aan Ambachtslieden zou ik avondscholen wenschen waar bijv. onderwijs in de bouwvakken, in Werktuigkunde en aanverwante vakken enz enz. zou worden gegeven. Voor groote steden /ou splitsing der bouw-en werktuigkundige vakken gewenscht zijn.

Deze scholen moeten zijn vrije scholen, met geheel vrije organisatie, geregeld naar do behoefte dor inrich tingen van industrie en der hoofdvakken die daarin worden beoefend ter plaatse waar zij worden opgericht; zij moeten uitgaan van een of meer vakvereenigingen en gesteund worden door corporation cn particuliere personen, die het Vakonderwijs aan Ambachtslieden willen bevorderen.

') Daarom ben ik nu, zoolang de Wet op 't M. O.niet gewijzigd is voor het boboud der examenprogramma's, mits door onpartijdige deskundigen, die ook het Vakonderwijs aan Ambachtslieden te geven, kennen, geëxamineerd worde.

41

De lessen zouden 3 u 4 avonden per week •) kunnen worden geseven, gedurende (gt; a 7 maanden van het winters ai zoen.

DO / D

De leeraren dezer scholen zouden moeten zijn theoretisch en practiseh gevormde technici; de directeur almede een vakman.

Deze soort Vakscholen voor Ambachtslieden zouden een vierjarigen cursus verkrijgen. Do kosten zouden ± f (0 per jaar en per leerling bedragen.

Voor den derdon trap zou ik wevischen dagscholen, waaraan opzichters voor de bouwvakken, opzichters voor den Waterstaat, hier te lande en voor Neèrl. Indië, werkbazen en patroons voor inrichtingen van verschillende takken van industrie een voldoend theoretisch onderwijs voor hun vak kunnen opdoen.

Aan de eischen der practische vorming zou ik willen voldoen, door tweemaal por jaar een vacantie van zes weken ieder te geven; de jongelieden zonden dnn drie maanden per jaar op de werken, door practischen arbeid, hun vorming kunnen beginnen; zoodoende zou de richting die aan het onderwijs zou moeten gegeven worden, goede vruchten dragen.

De kosten dezer scholen zouden varieeren naar het aantal leerlingen en ongeveer flöO per jaar en per leerling bedragen. Directeur en leeraren, voor de technische vakken, zouden moeten zijn theoretisch en practiseh gevormde bouw-en werktuigkundigen.

De cursus dezer scholen zou vier jaren duren.

Op deze scholen zouden de leeraren voor het vakonderwijs aan ambachtslieden hun theoretische vorming verkrijgen. Na eenige jaren in de practijk werkzaam te zijn geweest,

') De ervaring vau vele jaren heeft mij geleerd dat dit liet maxi-mum avonden is dat men jonge mannen van deze klasse aan een school kan binden.

4:gt;

zouden zjj een examen kunnen atieggen voor een eommiasie uit directeurenen leeraren der vakscholen voor ambachtslieden samengesteld; op deze wijze zou men een voldoenden waarborg hebben dat geen niet deskundigen bij genoemde scholen zouden worden binnengeloodst. ')

Ook deze scholen moeten zijn vrije scholen, opgericht en onderhouden door industrieelen en belanghebbenden die aan hun zonen en werkbazen een opleiding wenschen te geven die bij de uitvoering van werken groote rente kan afwerpen.

Deze school zou een organisatie moeten verkrijgen zoodanig, dat zonder do groote kosten die de opleiding aan hoogere burgerschool en Polytechnische school onvermijdelijk na zich sleept, ook aan minder gefortuneorden een weg wordt geopend om een degelijke opleiding voor de practjjk te kunnen verkrijgen.

Dat soortgelijke vrije scholen tot bloei te brengen zijn en rijken zegen voor de maatschappij kunnen afwerpen, heeft men in Duitschland bewezen.

Ik herinner mij o. a. een school van dezen aard in Duitschland. die ik eenige jaren geleden heb bezocht, welke door de energie van één man is gesticht en tot bloei gebracht, ik bedoel de „Bau ge w erk s c hul e zu Holzmindenquot;.

Deze school door don Kreisbaumeister F. L. Haarmann in den winter van 1831 32 met 15 leerlingen gesticht, telde enkele jaren geleden reeds !t3() leerlingen die uit alle Rijken van Europa hier heen waren gezonden om het onderwijs te volgen; zelfs Amerika was er vertegenwoordigd. De school staat thans onder directie van professor G, Haarmann, (de stichter is in

') luis ook vrye rxamens; dit i.s zelfs een hoofdnuaestie zoouls do ervaring ons holaas. ten koste van liet teekenonderwijs. heeft geleerd.

4(i

1S64 overleden.) 41 leeraren geven daar onderwija.

Zou zoo iets in ons land voor een energiek en kundig man, die eenige middelen bezit om den strijd tegen halfheid te beginnen en door te zetten, tot de onmogelijkheden bohooren?

Dit is, in hoofdtrekken geschetst, zoo ongeveer mijn ideaal van Vakscholen voor Ambachtslieden.

Het is geen terugkeer tot de oude teekenschool met haar kopieer methode, die ik waarlijk niet zou terugwenschen, maar een andere opvatting van het Ambachtsonderwija, dan die zich in de burgeravondschool en de practische Ambachtsschool, heeft ontwikkeld.

De practische Ambachtsschool ware in dit stelsel te reorga-niseeren tot een school sub. 3 door mij genoemd; zij zou dit op een nieuw op te richten school voor hebben, dat zij nu reeds tal van vrienden heeft, die blijk geven haar te willen steunen.

Tk zeide boven, dit is zoo ongeveer mijn ideaal; ik ben echter reeds oud genoeg om te weten, dat zijn ideaal na te streven in 't belang der maatschappij, menachenplicht is en blijft, ook al hebben onze levenservaring en teleurstellingen van allerlei aard, ons geleerd dat niet alles op eenmaal te bereiken is.

't Is mij hier bovenal om het beginsel te doen dat V a k-scholen voor Ambachtslieden moeten zijn vrije scholen, vrij in dien zin dat het onderwijs zich kan regelen naar de behoeften eener vooruitstrevende industrie, zonder gebonden te zijn aan door den Staat gemaakte wetten en bepalingen.

Men kan met kleine middelen beginnen, en naar de behoefte en het vermogen uitbreiden, tot het nagestreefd dool is bereikt.

Ik kan mij de organisatie eener vrije school onder zekere voorwaarden, denken, welke aan den eisch van goed vakonderwijs voor ambachtslieden, veel beter kan voldoen dan

47

de beste burgeravondschool en waarvan de hier boven opgegeven kosten toch een belangrijke reductie zouden kunnen ondergaan. Delft, 27 September 18S!).

B. F. PLASSCHAERT.

Getrouw aan mijn beginsel om in deze zaak niets van den heer Molkenboeu geheim te houden, laat ik hier afdrukken twee brieven, die hij gemeend heeft mij te mogen toezenden.

Ik verzoek den lezer mij nog eenige oogenblikken te willen volgen.

(A FS ( H I! I FT.) „RIJKS-NORMAALSCHOOL

VOOK

T E E K EN O N1) E R W IJ Z E R squot;

..Dikecteuh.quot; „AMSTERDAM 2-2 .Inli 1889.quot;

éc-G. JCeez !quot;

„Niet minder dan het eerste door U geschreven boekje is do tweede brochure in hooge mate belangrijk, mot onverdeeld genoegen heb ik uw geschrift gelezen; voor de vriendelijke toezending daarvan breng ik U oprechten dank.

„Tot wederdienst blijf ik bereidquot;

„Hoogachtend

Uw. l)w. Dr.

(Is OETEEKEXD.) „W. B. G. MOLKENBOEU.quot;

êeG. Jlccc Ij ©cfflquot;

VOOK EENSLUIDEND AFSCHRIFT.

G. EUKHOUT.

4S

(A F S C H R I F T.)

„RIJKS-NORMAALSCHOOL

voor

T E EKENONDEE W IJ Z E R S-

„Directeur.quot; AMSTERDAM., -S Juli ISS.t.

ÖC'G. JCcct cB Sr. STa^xfvacxl'

te ©effr.quot;

„Voor het oogenblik ben ik nog mijlen ver verwijderd van het denkbeeld om in het openbaar eenig antwoord te geven op de twee eerste nummers van den cyclus brochuren, waarmede uw vaardige pen onze letterkunde zal verrijken.

In een pamtlettenspelletje met iemand, omtrent wiens toerekenbaarheid twijfel gewettigd is, doe ik niet mee. Gij kunt mijn naam laten drukken zoo dikwijls gij maar wilt. Gij kunt er zelfs alle mogelijke adjectieven voor of achter laten plaatsen, als dat uw overloopende gal tot verlichting kan strekken, och ga uw gang - maar mij laat uw hooggeacht gebazel

volkomen koud.

Nu ik uw twee geschriftjes nog eens gelezen heb. moeten mij

echter twee woorden van het hart, die ik u privatim doe toekomen.

Gij hebt op bladz. 24 beloofd dat gij uw lezers liet geheele adres ó Januari door u aan den minister gezonden, zult te genieten geven.

Ik moet u dit zeer ontraden; 't is geheel in u w belang dat ik u ontraad dat te doen, want door de openbaarmaking van deze in straattaal geschreven verzameling onwaarheden en

49

aoheeve voorstollingen zult gij ook allen, dio u nu nog zoo tallooze blijken van instemming zenden, voor goed van u vervreemden.quot;

((Is geteekend) „W. 13. G. MOLKENBOER.quot;

vüok eensluidend afschrift;

G. EIJKHOUT.

DELFT, don -28 September 1889.

tyVamp;lamp;damp;t êc-Goteu Kc-cz !

In Uw kwaliteit als directeur eener Rijksinrichting hebt gij gemeend mij een brief te mogen schrijven, van een Rijksstcmpel voorzien, en dien aan mijn adres te mogen verzenden, in welken brief Gij als 't ware verklaart dat ik verdien buiten do wet te worden gesteld.

Immers is iemand „omtrent wiens toerekenbaarheid twijfel gewettigd isquot; in 'tgewone leven rijp voor het gekkenhuis.

Ook hebt Gij den treurigen moed mij in dien brief te beschuldigen een „in straattaal geschreven verzameling onwaarheden en scheeve voorstellingenquot; in een adrea dd. 5 Januari 1880 aan ZExc. den Minister van IJinn. Zaken te hebben gezonden.

Gij ontraadt mij, tot tweemaal toe, in mijn belang, de den cVu ^C-VtcSce 1 Se-Goteu Jlcct

cè. ê. 01col fscu toe t,

Dieectelh van 's Kijksxoumaalsciiooi, vooh

T1; E K !■; N O N DEK W IJ Z E E s TI:

AMSÏEKDAil.

4

5U

openbaarmaking van het in „straattaalquot; geschreven adres; verdenkt Gij mij waarlijk van zoo groote dnivenonnoozelheid, dat ik niet zou begrijpen dat do schrik U om het hart is geslagen bij de gedachte, dat geheel Nederland den ge heel en inhoud van dit adres kennen zou. Als ik „in straattaalquot; een „verzameling van onwaarheden en scheeve voorstellingenquot; aan den Minister gezonden had, dan zal toch iedereen begrijpen dat hot in U w belang is dat het geheele adres bekend gemaakt wordt.

De in Uw brief van 28 Juli 1889, vervatte beschuldigingen zult Gij natuurlijk terugnemen, maar daarmede is do zaak niet uit; ik neem de vrijheid het volgende onder Uwe aandacht te brengen ;

Hebt Gij U door het schrijven van dezen brief niet van een zijde doen kennen, die ook met het oog op beschaving, t w ij-fel wettigt of Gij wel de rechte man zij t op de rechte plaats?

Gij die U in geschrifte zoover vergeet dat Gij een fatsoenlijk man, niet toerekenbaar durft verklaren, omdat hij het waagt, in 'tbolang van zijn land en van zijn volk, met U over een wetenschappelijke quaestie van gevoelen te verschillen, terwijl er tientallen onpartijdige deskundigen in ons land zijn die er even zoo over denken als hij.

Ik kan mij begrijpen dat het voor U onaangenaam is, dat i k den moed en de kracht in mij gevoel, om geheel alleen, in openbaar geschrift, tegen den stroom van Uw vermeende grootheid op te rooien, door belangstellenden en belanghebbenden er op te wijzen, dat het teekenonderwijs door de Ilijks-normaalschool niet is verbeterd en ook niet verbeterd kan worden.

Hoe zal iemand, die zoo weinig zelfbeheersching bezit, dat ITjj, in een taal die ik nog nimmer in briefstijl gebruikt zag,

(en die dm kxr cnvillekeurig dwingt er aan te denken van

welke soort opvoeding deze brief wol do giftige vrucht mag zijn;) zijn eerlijken tegenstander tracht te beleedigen ; aanZijn leerlingen de strenge eischen van kalnien ernst en tot het uiterste gaande welwillendheid, tegenover hun toekomstige leerlingen op het harte kunnen binden, als hoogen picdagogischcn eisch ?

Ts zoo iemand de man die bij vrije keuze zou worden aangewezen om aan het hoofd te staan eener inrichting van onderwijs, waar jonge mannen en vrouwen, tot de betrekking van leeraar bij het middulbair onderwijs worden opgeleid?

Als Gij op plaatsen waar Gij verkeert van bekenden, of op do R. N. S. van Uw eigen leerlingen, do woorden zult opvangen, daar komt de man van don brief, of dat heeft de man van den brief¹) gezegd, zal het schivmm l U op het voorhoofd branden, en toch zult Gij moeten erkennen dat de straf billijk is; want dat Gij, als directeur eener onderwijsinrichting U niet had moeten laten verleiden om een daad te verrichten, die sommigen alleen aan onmondigen niet toerekenen.

Zou de vreoi niet gewettigd zijn, dat ouders, die op iets moer letten dan op uiterlijken schijn, na kennisneming van Uwen brief, huiverig zullen zijn om hun kinderen naar de R. N. S. te zenden, omdat bij jongelieden, het voorbeeld van slechte manieren zoo schadelijk werkt?

Dat Gij mij voor het hoofd stoottet, toen ik U zonder eenig voorbehoud, de studie en ervaring van een werkzaam leven op drieërlei gebied van het teekenonderwijs, ten dienste bood, reken ik U niet toe, omdat ik dit aan onvoldoende kennis van het zooveel omvattend teekenonderwijs toeschrijf. Van Uwe zijde was deze handeling echtereen groote misgreep, omda t,

') „La jeunrsse est saus pitiequot; heeft Hvmkex IIuet cms gezegd, en daar heeft hij gelijk in.

naar den gewonen loop der dingen, van onze samenwerking de vruchten U in den schoot zouden gevallen zijn.

Als Gij waarlijk iets had begrepen van het Vakonderwijs dat aan ambachtslieden moet gegeven worden, om ontwikkelend te zijn, hadt Gij mij bij moeten vallen; dat zou U eene ooenlijke bestrijding der R. N. S. ten aanhoore van het geheele land, hebben bespaard, en Uw aftocht had dan in alle stilte kunnen geschieden.

Niemand die mijn brochures over Vakonderwijs aan Ambachtslieden gelezen heeft, houdt mij voor zoo onzedelijk, dat ik ter wille van eenigc zilverlingen, om zitting involgende examen-commissiën te verkrijgen, mijn overtuiging zou hebben opgeofferd, waar het belang van 50.000 ambachtslieden mij tot oppositie dreef tegen de ook door U in toepassing gebrachte examenrichting en de schadelijke gevolgen daarvan voor het teekenonderwijs.

Wat verder betreft de insinuatie, dat omtrent mijn toerekenbaarheid twijfel gewettigd is, daarbij heb ik een troost, n. 1. deze dat, als het er al toe komen moet, dat ik om den strijd dien ik mij, in 't belang onzer industrie en in 't belang onzer ambachtslieden, naar de overtuiging van mijn geweten, verplicht zag aan te binden tegen de R. N. S. buiten de wet zal worden gesteld, (of dat die strijd „mij zal worden ingepeperdquot; zooals iemand de vriendelijkheid had mij te waarschuwen, ') ik niet alleen zal staan, maar in goed gezelschap zal verkeeren.

Ik vrees dat dan do geheele Commissie van de Maatschappij tot bevordering der Bouwkunst, (hier boven genoemd.) misschien

') Er werden zelfs namen genoemd. Als ik om dozen strijd nog minder aangenaam moet behandeld worden dan tol hiertoe zal ik dat verdragen; maar over dit onderwerp te zwijgen ligt nog „in ijlen verquot; van mijn bedoeling verwijderd.

53

niet vrij zal loopen, omdat Zij de stoutheid heeft gehad om op een „klein doelquot; na, waaraan een zeer beseheiden plaatojo zou worden gegund, glad weg al de akten voor het middelbaar onderwijs, en liet geheele examenprogramma voor die akten af te keuren, voor het ambaehtaonderwijs.

Zeer zeker krijg ik den heer Kraanen, leeraar te Tilburg tot gezelschap, die zich niet heeft ontzien in een ingezonden stuk in 't „Maandblad voor Teekenonderwijs dd. 1 Augustus 1880quot; mij openlijk, wat do hoofdzaak betreft, in het gelijk te stellen.

Zou ook, zoo dacht ik, de Redactie van „De Opmerker. Orgaan van het Genootschap Arohitectura et Ami-citia. Weekblad voor Beeldende Kunst en Technische Wetenschap, misschien niet in de klem geraken? Immers in het Nummer van Zaterdag 17 Augustus 1880, schrijft de Redactie onder den titel „D e Brochure Plasschae rtquot; een uitgebreid opstel, waaruit blijkt dat de geachte Redactie het in deze quaestie met mij in hoofdzaak eens is; zelfs ga ik de Redactie niet ver ïcnoes met nu alleen maar de examens te willen verbeteren.

o o

Voelt Gij niet WEd. Geb. Heer dat Uw hoogst onvriendelijke aanval op m ij alleen terwijl al de anderen vrijloopen, nog al van onmacht getuigt, of zijt Gij van meening dat ook al de andere mannen die tegen den bestaanden toestand van het vakonderwijs voor Ambachtslieden getuigen, in een toestand zouden verkeeren d at twijfel omtrent h un t oor e ke n baarheid gewettigd zou zjjn?

Deze opmerkingen zijn het, WelEdel Geboren Heer, die ik gemeend heb, onder Uwe aandacht te mogen brengen, en U ter overweging ten zeerste to mogen aanbevelen.

Ik heb de eer mij te noemen,

H. F. riiASSCHAERT.

54

(Slem Jeu öe-Goicn 3(cct

S*. il. cKxaanerv,

Leküaau A./D. II. B. H. K.\ A. Igt;.

BURGERAVIt.VDSCHOOI., ÏE

TILBURG. DELFT, 28 September 1889.

^CVtöJcC éeGocc-u jl'ccè!

In liet „Maandblad voor Tcekenonderwijs, van l Augustus 188!)quot; (bladz. 28) komt voor een ingezonden stuk van Uwe hand, handelende over mijn 'Je brochure „Vakonderwijs aan Ambachtsliedenquot; waaruit het mij blijkt dat Gij het niet mij eens zijt, dat do sinds jaren gevolgde examen ri chting voor de akte M. O. M. 2, te ree lit door mij is gewraakt.

Wat do ([uaestie van het Vakonderwijs voor Ambachtslieden betreft staat Gij dus aan mijn zijde, echter komt het U voor dat ik wel wat „overdrijfquot; ') en dat ook mijn le brochure daarvan „niet was vrij te pleiten.quot;

Uw beide ingezonden stukken in 't Maandblad' nog eens mot aandacht overlezende blijkt mij, dat de overdrijving, waaraan ik mij zou hebben schuldig gemaakt, niet schuilt in mijn opvatting van het examen voor M. 2., want daarover zijn wij het eens, noch in het door mij ingenomen standpunt tegenover de examen-commissie van 18S8, maar alleen hierin dat

') Als iemand ile waarheid zegt en men weet hem niet te wederleggen, komt altijd do gewone dooddoener, ..hij overdrijftquot; van achter een hoekjo gluren. Soms ook is het de „toon van het geschrift die niet Invalt. Ik vind dat een gemakkelyko manier om zich vaneen zaak af te maken: als argument geldt ze natuurlijk

Ik' plaats deze noot niet tegen denquot; geachten schryver, hg heeft den moed zijn opinie to laten drukken, maar legen andeien die niet dien ..dooddoener' komen aandragen terwijl uit niets bh.ikt, dat /iij de geheele 'iiinostiu wiuir t over loopt kennen ot be^tiiueeid lieubon.

ik den directeur vau 'a li. N. S. voor Teekenonderwijzers, niet billijk zou beoordeeld hebben, in zake de kennis van de practijk van het vakonderwijs voor ambachtslieden ; 't is daiiro m dat Gij de vrijheid neemt mij ter verantwoording te roepen; Gy doet dat op vriendelijke wijze in de volgende woorden:

„Maar niet ben ik het zonder nader bewijs met Z.Ed. eens „waar hij in zijn „Aan don lezer! bladz. 3 schrijft: dat de „directeur der R. N. S. voor Teekenonderwijzers van de practijk „van het vakonderwijs aan ambachtslieden te geven, niets kent „of begrijpt en dus geen vertrouwen verdient, enz.quot;

Ik vermeen dat ik het „nader bewijsquot; dat Gij verlangt reeds voldoende geleverd heb in mijn brochures, vooral in de bladzijden die hier voorafgaan; ik zou dus kunnen volstaan met nog te verwijzen naar hetgeen Mk. S. van Houten eens schreef, n. 1. „dat men om iets te weten het geleerd moet hebbenquot; ')

Do heer Van Houten spreekt daar van de Kookkunst; wat voor de kookkunst reeds geldt, zal toch stellig ook wol gelden voor het tee k e nonde r w ij s dat zoowel wetenschap als kunst omvat. En nu vraag ik U, waar zijn do werken, van den lieer Molk en boer, waaruit zou moeten blijken dat hij staan zou boven zooveel verdienstelijke mannen op hot gebied ook van liet teekenonderwijs in ons land? Laten wij eens een weinig detailleeren en daarbij gul weg toegeven dat de heer Molki;.\boer een goed leeraar geweest is voor het handteekenen aan een hoogere burgerschool; is dat nu zoo buitengewoon'r¹ Dat dit is de allerkleinste zijde van het

') Bijdragen over den strijd over God. Kigendom cn Familie, nver de maatschappelijke en wettelijke stelling der vrouw, blad 2-J4 v. o.

56

teeko Donder w ijs, stemt Gij die verder ziet dan do heer M., mij toch wel toe?

Verder vraag ik U, waar of wanneer heeft de heer Molken-boer blijk gegeven de ambachten, de burgerlijke- en waterbouwkunde, en aanverwante vakken, zoomede iets van werktuigkunde enz. te kennen?

Waar of wanneer heeft de heer M, als bouwmeester, of als opzichter het werk geleid bij gebouwan, een sluis of een brug?

En daar ik nu meen en Gij dat ook stellig met mij eens zijt, dat h et teekenonderwijs, benevens het kunstelement ook bovengenoemde vakken omvat, ga ik voort met vragen — waar en wanneer heeft genoemde directeur bewezen het teekenonderwijs, dus ook het vakonderwijs voor ambachtslieden, In voldoende mate te hebben bestudeerd om dat te kennen en te kunnen beoordeelen, laat staan om aan het hoofd te staan eener inrichting vanwaar de met zooveel ophef aangekondigde „verbeteringquot; zou moeten uitgaan?

Gij zult het wel met mij eens zijn, dat wij op de vruchten van die kennis en kunst voor de „verbeteringquot; van het teekenonderwijs reeds van 18S1 af, te vergeefs hebben gewacht.

Als de llijksnormaalschool het teekenonderwijs kon verbeteren, waarom moest dan in 18SG, reeds (■) jaar na haar stichting.) de Maatschappij tot bevordering der Bouwkunst op zoo krachtige wijze in de bres springen voor de „verbetering van het ambachtsonderwijs ? Dat was immers in hooge mate de taak van de R. N. S.

Het bewijs dat Gij verlangt, vindt Ge reeds op bladz. 10 v. o. en 11 v. b. van mijn le brochure, n. 1. in de woorden:

„ Mei een 'in dezen zin gevormden leer aar voor hand- en „rechtlijnig leeke7ieu enz. enzquot;

Daar zoudt (ji.j evenmin als ik. Uw naam onder willen plaatsen ? Gij teekendet daarbij reeds in 't „Maandbladquot; van 1 Juli 18S9 aan :

^De lieer PLASSCHAERT heeft gelijk wanneer hij schrijft : „een leeraar gevormd volgens het in 't Verslag gegeven recept, „zit (op een goed ingerichte avondschool), de eerste tien minuten „zoo vast als een muur.quot;

Dat Gij even als ik, maar nog in sterker bewoordingen dan ik, het Programma voor hot onderwijs van de II. X. S. voor de akte M2, afkeurt, blijkt alweer uit Uw ingezonden stuk in 't „Maandblad van 1 Augustus 18S9quot;, waaruit ik letterlijk citeer; _v(le R. JV. S. fuc/i kan de plaats nicL zijn waar de can-„didufen eenige praklische kennis van de hauirvakkeu kunnen „opdoen, ik deuk dut veel van die heer en nog geen werkplaats „gezien hebben.quot;

(lok op dit cardinale puut stemmen wij dus overeen. En dan de slimme zot van genoemden directeur, in zijn antwoord op Uw ingezonden stuk (Amsterdam 1 Juni 1889)quot; waar hij letterlijk schrijft:

„Maar zoo lang do zaak blijft zooals ze thans is. geeft de „akte M. 2. de bevoegdheid tot het geven van onderwijs in:

„Rechtlijnig teekenen en de perspectiefquot; en dat is heel wat „anders dan een diploma voor bouw- en werktuigkundige.quot; ') Ik noemde dat een waarheid als een koe. ^s) Ik vermoed dat Uw vereering van den directeur, (Gij llept immers nog al hoog weg met zijn kennis), door den brief aan Uw adres eeu duchtigen „knauwquot; zal gekregen hebben.

') Zie blad/. 15 van mijn bm limv. ■)

5bi

Ge hebt dus, geachte Heer, reeds vier „nadere bewij-zenquot; voor ééu, de rest schenkt Gij mij wel. Over de aanhoudende voorstellen tot wijziging der programma's voor do examens M. O. sprak ik hier boven reeds uitvoerig; ik vraag 1' alleen wat dit te denken geeft; in 1S81 gaat men het teekenonder-wijs „verbeterenquot;; moest voor zoo'n belangrijk werk geen

vast plan bestaan ?

Moest het gevolg van dat plan niet geweest zijn dadelijke wijziging der examen-programma's voor dc akten M O. als dat

bleek noodig te zijn ?

Als ge eon gebouw, dat gij zelf afgekeurd hebt gaat restau-reeren, dan onderzoekt ge toch eerst nauwkeurig de fundamenten zou ik meenen. opdat hot geld aan de restauratie besteed, ten

slotte niet blijke weggeworpen te zijn?

Gij zijt, als ik mij niet al te zeer vergis, een leerling van de Academie te 'sGravenhage, en zult dus kunnen bcoordeelen of ik overdrijf als ik het onderwijs aan genoemde Academie, volgens het hierboven gegeven programma, stel boven dat der R. N. S., om den breederen grondslag die daar gnlegd wordt.

Als Gij U de moeite en de kosten wilt getroosten eens de resultaten van de opleiding aan de R. N. S. op het examen te gaan onderzoeken, dan zult (iij, die Uw vak lief hebt en daarvoor hard hebt gewerkt, U even als ik, met droefheid in het hart, van hot schepseltje, dat door kunstmiddelen in 'tleven moet gehouden worden, afkoeren.

Mot betuiging mijner hoogachting, heb ik de eer te zijn, Uw Dw. Dienaar,

B. P. PLASSCHAERT.

Van (It'UzclfVlm schrijver is vTsrlnwu l»ij I'. Ooi DA

' 1 nt . tr akniik.m ;

Kckiiopt luactisrli Lcorhock lt;lt'r Hnr^friijkc en Walrr-Itoinvkimdc. Twrr ilcclfii. Mrt l'iT5 in ilea tekst en ti|i 40 uiteUuiiidi' platen grdruktf tiguren. 1'rijs in li atlevrringen gutjonden in - heel liime^ju stem-

pelbaudeu t'28, - .

Afzonderlijk: Dc'ed 1. Burgerlijke o u \v k u u d i ■, in alle Neringen f 12_?60j gebonden t Deel 11 . \N atei• bo U \vk and e . in afleveringen f 11.80; gebonden f 13,75.

Het Detailleeren van Koinvkundige Saineustcllingeu.

IAfsrlirijVi 11 en uitslaan.I Handleiding voor «-iiren studii¹ cm ijraitiseh onderwijs in de Bi)U\vkundo. Kerst»- serie, eerste aflevering, bevattende l'laat No. 1 ö: Kappen No. 1 •'gt;, nier bes» hrijving. Tweede atlt'vcring: l'laat No. fi en 7; Deuren en Ko/.ijn. Plaat No. 8: Metsohverk, enz. Plaat No. 9 en lu: IJzeren hek. met bi-seh rij ving. Prijs 2') ets. per plaat met beschrijving.

De inteekenaren verbinden zich voor •■ene serie van :'gt;•) platen met beschrijving.

Van beide werken irlt; eene uitvoerige Proet-atlevering door eiken Boekhandelaar gratis te ontbieden.

Bij den heer \V. 'BEETS te Delft verscheen:

Leerboek der beschrijvende Meetkunde, (Leei- der pinjee-tiëm. Voor Ainhachtslieden aan Burgeravondscholen en tot zelfonderricht.