Cp^. /(jL,

BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN

POTGIETERS STIJL

DOOR

Jc. SMIT

I . lt;

MM

' / ^

'Li.f i iL

'M

X a

'Jl

i ^

A

I'

snbsp;'nbsp;»

BljDRAGE TOT DE KENNIS
VAN POTGIETER'S STIJL

PROEFSCHRIFT

TER VERKRIJGING VAN DE GRAAD VAN DOCTOR
IN DE LETTEREN EN WIJSBEGEERTE AAN DE RIJKS-
UNIVERSITEIT TE UTRECHT OP GEZAG VAN DEN
RECTOR MAGNIFICUS Dr. W. E. RINGER, HOOG-
LERAAR IN DE FACULTEIT DER GENEESKUNDE,
VOLGENS BESLUIT VAN DE SENAAT DER UNIVER-
SITEIT TE VERDEDIGEN TEGEN DE BEDENKINGEN
VAN DE FACULTEIT DER LETTEREN EN WIJS-
BEGEERTE OP VRIJDAG 21 MEI 1937. DES NAMID-
DAGS TE 3 UUR, DOOR

JAKOB SMIT

geboren te lekkerkerk

RUKSUNIVERSTEIT UTREOT^

mimi

0738 3676

bij j. b. wolters' uitgevers-maatschappij n.v.
groningen - batavia - 1937

BIBLIOTHEEK OER
RIJKSUNIVERSITEIT

UTRECHT.

r -r «f^-.

Aan mijn ouders
en mijn vrouw.

Hooggeleerde de Vooys, Hooggeachte Promotor! Nu met het
overleggen van deze poging tot zelfstandig wetenschappelijke arbeid
een einde wordt gemaakt aan mijn academische studie, gaat mijn
dank in de eerste plaats uit naar U- Hoe goed herinner ik me de
dag, nu bijna twaalf jaren geleden, waarop ik voor het eerst bij U
om hulp kwam aankloppen, en Uw welwillendheid leerde kennen.
Weinig vermoedde ik toen dat die eerste maal nog door zo vele
andere zou worden gevolgd: eerst tijdens mijn studiejaren, toen ik
onder Uw ervaren leiding in de wetenschap werd ingewijd — jaren,
waarvan ik later alleen maar betreurde dat ze niet nog beter werden
uitgebuit —, vervolgens, gedurende mijn vestiging, toen U mij
steeds weer aanwijzingen gaf en mij aanmoedigde, en daarmee het
..lijden van een promovendusquot; lenigde.

Hoe gaarne. Hooggeleerde van Hamel! zou ik mij de moeite, door
U gedurende zoveel jaren aan mijn vorming besteed, de onveran-
derde voorkomendheid, waarmee U mij van raad bleef dienen,
waardig betonen. Wees er echter verzekerd van, dat Uw vakken
van studie voor altijd mijn warme belangstelling hebben.

Hooggeleerde Kernkamp! Dankbaar herinner ik me, hoe door Uw
bezielend onderwijs de studie der geschiedenis voor mij uiterst be-
langwekkend werd.

Hooggeleerde Oppermann! Uw colleges in de Nederlandse Ge-
schiedenis der Middeleeuwen blijven bij mij in dankbare herinnering.

U, Hooggeleerde Geyl! dank ik voor de welwillendheid, mij be-
toond bij het bespreken van mijn stelHngen.

Dankbaar gedenk ik de lessen, die ik van Prof. Rahder mocht
ontvangen.

Zeer onvolledig zou ik blijven, wanneer ik hier niet Dr. Goede-
waagen dankte voor zijn colleges, die ik zoveel jaren vol belangstel-
ling volgde, en die op mijn denken zon diepgaande invloed hadden.

Allen die op enigerlei wijze aan de totstandkoming van dit proef-
schrift meewerkten moge ik hier, ook zonder hen persoonlijk te
noemen, openlijk dankzeggen.

INHOUD.

Inleiding I: Stijlbegrip en Methode..........1

Inleiding II: Tijdstijlen.............9

Oratie (9—12), humor (13—14), historische roman (14).

Hoofdstuk I: Gesprekvormen ............15

wending tot de lezer (15—33), in Het Noorden (17—25), excuses
(17—19) andere wendingen (19—21), ciceronestijl (22—25), in de
oratie (24). bij Dickens (24—25); de lezer in de historische schetsen
(25—27), in ander werk (28—30), zware humor (30—33); brieven
(34—36), grilligheid (34—35); poëtische alleenspraak en toeroep
(36—37), dialoog (37).

Hoofdstuk II: Betogende vormen..........39

inleiding (39—40), humoristisch opstel (40—42), Jan, Jannetje
(42—44), Pennelikker (44—45), Als een Visch op het Drooge
(45-^6); concluderende beschrijving (46—51), bij Scott (47—48),
in ik-verhaal, ciceronesüjl en oratie (48—49), bij Potgieter (49—51);
beoordelende beschrijving (51—52); betoogvorm primair, in tegen-
stelling met Drost (53—55); verbinding toegeving — these (55—57),
conclusie (57—58), vraag-en-antwoord, afscheiding van het primaire
begrip (58—59).

Hoofdstuk III: Herhalingen............60

algemeen (60—61), herhaalde exclamaties enz. (61—62), herhaling
met uitbreiding (62—63), herhaling na onderbreking (63—64), her-
haling door verveelvoudiging van een rededeel (64—69), herhaling
van de vorm van de hoofdzin (69—70), naamsherhalingen (70—71),
geminatie (71—72), alliteratie (72—73), parallelisme (73—83),
pendanten (74). vergelijkingen (74—76), syntactisch parallelisme
(76—83), antithetisch (76—79), anders (79-82), poëzie (82—83).

Hoofdstuk IV: Concentratie............85

algemeen (85—86), evocatieve beschrijving (86—87), korte vergelij-
kmg (87--89), korte woordvorm (89—90), naamvallen (91-92),
werkwoordsvormen (92—93), verbinding zonder woorden (93—96),
zmnen zonder Verbum finitum (96—99), beknopte constructie's in de
zin (100—101), groepvormend partic. perf. (102—103), groepvor-
mend partic. praes. (104), groepvormend adjectief 005), poëzie
(105—106), afgescheiden substantieven (106—110), absolute con-
structie's (110—112).

Hoofdstuk V: Substantieven............113

verbum plus substantief (113—114), nomina actionis (115—118), met
possessief (116—117), infinitieven (117—118), betekenisverzwak-
king van het Verbum finitum (118—119); substantivering van eigen-
schappen (119—121), van aesthetische werkingen (121—123);
substantivering van psychische toestanden, functie's of drijfveren
(123—137) in de persoonsbeschrijving (123—124), in het oordeel
(124), door idealistische wereldbeschouwing (124—127), als personi-
ficatie (127—130), in possessief verband (130—132); concentratie

(132); metonymia's (133—138). collectief (133—134), individueel
(134—136); vermenging (136); andere metonymia's (136—138); ver-
bogen achtergeplaatstc attributieve en verbogen praedicatieve adjec-
tieven en part. perf. (138—139).

Hoofdstuk VI: Stabiliteit, ontwikkeling en secundaire factoren 140

Stabiliteit en ontwikkeling (140—141). jeugdgedichten (141—145),
romantische poëzie (145—153). eerste proza en brieven (154—156);

a^'chaïsering (157—169). in historische schetsen
(158—162 , in Het Noorden (163—164), grammatische archaïsering
(164—166), lexicologische archaïsering (166—168); Drost's kritiek
(169—171), op de poëzie (169); gallicismen? (169—171); ironie
(171—173), ergernis (173—174), humor? (174—175); vertaling van
Lamb (175—178); Rijksmuseumsüjl (178—179), omwerking ,.Ge-
moedsgetuigenissenquot; (179—183).

Slotbeschouwing................184

INLEIDING L
STIJLBEGRIP EN METHODE.

----de leus „Ie stile, c'est rhommequot; heeft, wij

spreken uit eigene ondervinding, iets dat verbijstert
en duizelig maakt: en toch, hoe meer wij het aphorisme
wikken en wegen, des te nader komt ons het denkbeeld,
dat daarin opgesloten ligt; het is alsof het tegen andere
aphorismen, die even gereedelijk zich laten neerschrij-
ven, botsen en schaven moet, vóór het zijn zuiveren
omtrek en volle ronding hebbe. Of valt niet even hgt
te zeggen: de stijl is de eeuw, de stijl is de natie, de
stijl is de mensch zooals hij wezen wil?

R. C. Bakhuizen van den Brink, (Stud, en Karakter-
schappen I 88.)

Wie nu, een eeuw later, de verbijstering waar Bakhuizen van
spreekt, ook ervaart, en naar een uitweg zoekt in het modern ge-
bruik van het stijlbegrip, voelt zijn verwarring eerder nog groter
Worden i). De zekerheden die hij meende te hebben worden hem
ontnomen, en ook door speciale stijlstudies met definities niet
^^■^uggegeven. Het stijlbegrip blijkt een vlag te zijn, die wel zeer
verschillende lading dekt. Wie „stijl-studiequot; boven zijn werk zet
karakteriseert het maar vaag.

De oorzaak van die verwarrende polysemie ligt wel in het feit,
dat het stijlbegrip een zeer lange ontwikkeling doorgemaakt heeft
met talrijke betekenisovergangen en -verschuivingen 2) en dat de
stijlstudie eigenlijk nog bezig is zich los te maken uit de windselen
van de stijlpaedagogiek, de stijlleer die het taalonderwijs voltooide,
en die met zijn absolute normen een relativerende wetenschappe-
lijke kijk verhinderde. Bally staat met zijn stijlopvatting nog het
dichtst bij de stijlleer. Zijn Traité zou men met het woord van
Winkler 3) misschien het best Idiomatik kunnen noemen,
Winkler's eigen ,.Grundlegungquot; eer een nadere analyse van alge-
meen grammatische begrippen; Elster en vele anderen koppelen het
stijlbegrip nauw aan de schoonheid, identificeren beide soms 4);
een zeer vage factor ter definitie. Anderen accentueren in het
aesthetisch stijlbegrip het individuele, scheppende, dat bij uitbrei-

Zie Ph. J. Simons: Wat is Stijl? N.T. XXVI 20—39.
) Zie K. R. v. Ettmayer: Vademecum, pg. 18—19.
) Grundlegung 7.
■*) Zie Spitzer's definitie hierna.

ding, bron is van al het in grammatica en syntaxis vast en algemeen
gewordene 1), een opvatting waarbij Overdiep 2) zich, naar ons
voorkomt, aansluit: maar opvattingen van stijl meer als een èQyov

bestaan daar zonder strijd naast.

Het kan ons doel niet zijn die verschillende stijlopvattingen te
bespreken. Met elke opvatting wordt zeer belangrijk werk verricht,
hetzij dat in de richting van systematische taalbeschrijving, van
historische verklaring, of in die van aesthetische analyse en inter-
pretatie gaat. Een vergelijkende studie van het stijlbegrip zou daar-
door een doorsnee door een belangrijk deel van de moderne taai-
en litteratuurwetenschap worden, en overgaan in een beschouwing
van de beginselen van die wetenschappen zelf.

Wij zullen hierna enkele van de belangrijkste stijlopvattingen —
die in hun verband natuurlijk pas recht van kracht worden — op-
sommen, en vervolgens het stijlbegrip waarop de volgende hoofd-
stukken berusten, toelichten.nbsp;a j 1

Elster: „Stil ist die Summe der einheitlich geregelten Ausdrucks-
mittel eines Werkes, in denen sich die ästhetische Auffassung und
Gestaltungskraft eines Schaffenden Kund gibt.quot;

Bally Le stylistique étudie les faits d'expression du langage
organisé au point de vue de leur contenu affectif, c est-à-dire
l'expression des faits de sensibilité par le langage et 1 action des

faits de langage sur la sensibilité.quot;

Vossler- Stil ist der individuelle Sprachgebrauch im Unter-
schied vom allgemeinen.---Den Sprachgebrauch, insofern er Kon-
vention d h. Regel ist, beschreibt die Syntax. Den Sprachgebrauch,
insofern er individuelle Schöpfung ist, betrachtet die Stilistik.

Spitzer: .Sprache als Kunst verwendet, heisst Stil.quot; s)

Winkler- Stilistikquot; ist die Wissenschaft von den (ausserbe-
qrifflichen. aussergedanklichen) seelischen Werten der sprach-
hchen Gebilde; ..Stilquot; die charakteristische Eigenart der Gesamt-
heit solcher von einem Sprecher, einem Schreiber, einem Dichter,
einer ganzen Sprachgemeinschaft gesetzten Werte. 4)

Kramer: ..in de spraak beleven we haar (= van de taal) be-
zieling tot individuele levensuiting. Deze nu is het object der
stilistiek.___Die harmonie tussen uiterlijk en innerlijk, de uitdruk-
kingskracht der taal- en dichtvormen te leren kennen in hun hoogste

1)nbsp;Vossler, Spitzer; Nihil in syntaxi quod non fuerit in stylo.

2)nbsp;Taaltuin V. no. 4/5 pg. 109.

3)nbsp;Stilstudien.

4)nbsp;Grundlegung der Stilistik.

levensfunctie is het doel der moderne stilistiek.---Daartoe

(= voor de uitdrukkingsmogelijkheden der taal, voor hun rijkdom
van modulatie en fijnheid van toonschakering) de zinnen te scholen
is de taak der stilistiek.quot; i)

Overdiep: „Navolging dóór het individu eenerzijds, anderzijds de
noodzaak van individueele bewijzen van eigen zegging maken de
syntaxis der geschreven taal zeer gevoelig en wisselend. De waar-
neming dier schakeeringen door meting naar normen, is de leer
van den stijl.quot; 2)

„Verhouding tot een of meer normen is stijl.'
Voor ons gevoel wordt het meest karakteristieke van het stijl-
begrip door Elster aangeduid met zijn „einheitlich geregeltquot;. Niet
in de beperking tot de „Ausdrucksmittelquot;, waarmee van de „inhoudquot;
geabstraheerd wordt, ook niet in het ,Ȋsthetische Auffassungquot;, dat
de nadruk op het artistieke legt, noch in het „eines Werkesquot;, dat
te eng specialiseert. De nadruk die de anderen leggen op gevoels-
waarde, contenu affectif, seelische Wert, bezieldheid, op het schep-
pend individuele, dat anders is dan het algemene, komt ons voor
Ook niet zozeer de kern te raken. Dat „einheitlich geregeltquot; ligt in
onze uitdrukking „in stijl zijnquot;. Wat „in stijlquot; is behoort tot de stijl,
ungeert in zijn eigen sfeer, wat „niet in stijl isquot; valt er buiten, is
^^^ ^^nbsp;^^^^ ^^ organisch verwerkelijkt. Het

s 1) begrip houdt de erkenning in van een zekere eenheid, onderlinge
samenhang en wederzijdse bepaaldheid. Die eigenheid en autonomie
^ en zich niet dadelijk redelijk aantonen, maar zijn ostensief overal

^Snbsp;quot;^en stijlquot; sprake is. in of buiten de litteratuur,

drucknbsp;constateert het volgende betreffende de enkele „Aus-

besnbsp;man in der Wortwahl eines Dichters eine

quot;entdquot; Stileigentümlichkeit, einen bestimmten Ausdruckswert
quot; ° quot;^^ckt. so darf man sicher sein, auch in der Wortverbindung
quot;a S^tzbau oder im Wortklang oder im Rhythmus denselben
quot;^usdruckswert wiederzufinden. Anders ausgedrückt, psycholo-
..gisch gesehen: Wenn der Formdrang eines Dichters im Satzbau
•■eine bestimmte Art der Gliederverbindung bevorzugt, die auf Ver-
..stand, Willen oder Gefühl des Lesers in besonderer Weise ein-
quot;WirJct, so hegt es in der Natur des allgemein und nach allen Seiten

J^'^i'^'ng tot de Stilistiek.
N.T. XIX 195.
De Stilistische Methode etc.
' Ausdruckswerte der deutschen Sprache pg. 7.

wirkenden Formdrangs, dass er auf anderen Gebieten des sprach-
riehen Ausdrucks die gleiche oder doch eine ähnliche Wirkung im

Leser hervorruft.quot;nbsp;o i li. i i».

Hij wijst er dan terecht op dat de stijl („eines Schriftwerks n

dit geva ) niet bepaald wordt door de aanwijzing van een enkele
Ausdruckswert. De waarde van het stijlbegrip als algemeen een-
heidsbegrip ligt o.i. in het inzicht dat die verschillende bepa ende
Ausdruckswertequot; ook niet los van elkaar staan, maar tot een
zekere graad een organische synthese vormen.

Dit zeer lege stijlbegrip laat zich speciaUseren naar behoefte. Een
sti^e van eeJ Jk probeert analyserend en interpreterend de
eenheid in dat werk aan te wijzen, de eenheid van vorm en in-
houdquot; (woorden die meer een richting dan een substantie aandui-
Ten). de „harmonie tussen uiterlijk en innerlijkquot; i)^nbsp;^ Ti l

klassieke voldragen kunstwerk heeft de eenhdd zich het sterkst
g realise;rd; dat'heeft dus het meest „süjlquot;. Ook van e^ groep
lan werken die ..dezelfde geest ademenquot; laat zich de stijl bestu-
deren Het word dan een studie in hoeverre die werken berusten
oHénquot; lleltieve geestesgesteldheid, naar de aard en de concreto
L'ring van die geestesgesteldheid. Een tijdstijl is ze in -verre als
de tijdgenoten, door eenzelfde besef geboeid, een veelkoppige een-
heid trmen. Een tijdstijl is dus geen grootste gemene f - ^
m'Sldde van individuele stijlen; een stijl als levende eenheid is geen
Täbaar iets Men kan ook. buiten de litteratuur, de eenheid leggen
t naZ sociologisch en psychologisch bepaalde groepen, en m hun
niellit Laïe taal de eenheid van het groepskarakter naspeuren^
Naa mate de groep echter ruimer genomen wordt .s de bepalende
WhT van de'eenheid minder groot, de ..stijlquot; dus dubieuser.

Hoe leeg theoretisch zon stijlbegrip als organische eenheid ook
is tt verzoent de aesthetische en de grammatische of taalhistorische
en het legt er de nadruk op een st^ge^n ^
som of opeenhoping is van bi-ondere stijltrekken , maar -
onderlinge verbondenheid van afzonderlijke trekken, die pas stihs
tfsch zijn doordat ze fungeren in een

onderwerp, geen vorm is geisoleerd en op zichzelf stilistisch, en
omgekeer^s^ij een stilistisch onderzoek geen onderwerp en geen

vorm daarvan a priori uitgesloten.nbsp;, • „„„

Voor de practijk geeft dit stijlbegrip als zodanig een opgave
De eenheid die het postuleert is namelijk subjectief dikwijls wel

1) Zie Kramer's definitie.

aanvaardbaar, maar het stijlonderzoek heeft de taak die eenheid
dan ook inderdaad wetenschappelijk te demonstreren, een taak die
alleen in uitzonderlijk gunstige gevallen met enig succes volbracht
kan worden. Een „nationale stijlquot; is op het eerste gezicht een wel
aannemelijk begrip, maar het is de vraag of het door onderzoek te
rechtvaardigen is. Een tijdstijl („de stijl is de eeuwquot;) wordt ge-
woonlijk ook door zoveel factoren beheerst, dat de kansen op succes
bij een synthese gering zijn.

Het dankbaarste terrein is de studie van de individuele stijl, de
eenheid van de werken van een auteur, omdat de eenheid daarbij
in het individuele karakter ligt, en omdat het uit het onderzoek ver-
kregen beeld getoetst kan worden aan het biografisch karakter-
beeld. Ze kunnen elkaar steunen en verscherpen.

Men staat bij zo'n studie dus op vaster bodem. Toch zijn de
moeilijkheden daarbij nog zo talrijk, dat men alleen in gepronon-
ceerde gevallen inderdaad kan synthetiseren. De uitspraak ,,le stile,
c est l'hommequot; constateert een nauw verband tussen de wijze van
spreken en schrijven, het gedrag, het handelen en het persoonlijk
karakter, zo te verstaan dat het persoonlijk karakter al die zaken
voor een belangrijk deel mee-bepaalt. Maar de situatie, en, zoals
Bakhuizen opmerkte, de tijd, de landaard en de bewuste wil be-
palen ook voor een belangrijk deel mee. De onderscheiding van die
verschillende factoren levert zoveel bezwaren op, dat men zelfs in
gevallen waarin het aandeel van het persoonlijk karakter a.h.w.
tastbaar is, telkens weer gaat twijfelen.

De taal is uiteraard generaliserend. Achter de objectieve be-
tekenis van woorden en woordverbindingen kunnen allerlei ver-
schillende subjectieve incidentele betekenissen liggen, die in gun-
stige gevallen intuïtief wel te vatten zijn, maar niet wetenschappe-
lijk gedemonstreerd kunnen worden.i). Alleen daar waar de traditie
doorbroken wordt, in vernieuwingen, is de subjectieve beweging —
blijkbaar zo sterk dat ze zich een eigen vorm schept — concreet
aanwijsbaar. Bij nader onderzoek blijkt de traditie, ook in litteraire
vormen en genre's, zo tyranniek dat vernieuwingen uiterst zeld-
zaam zijn. Men moet dus bijna altijd zijn toevlucht nemen tot een
opvallend gebruik van een bepaalde gangbare vorm in een zo
goed mogelijk gerealiseerde situatie, om een interpretatie naar het
individu te durven wagen. En alleen een merkwaardige frequentie
kan dan steun geven. „Erst die Häufigkeit einer Erscheinung

Vergel. Winkler Grundlegung pg. 1.

„lässt den Schluss auf eine seelische Konstante zu.quot; i) Wanneer
'eenzelfde merkwaardigheid zich dan ook nog in een serie andere
verschijnselen laat opmerken, en verschillende merkwaardigheden
gemakkelijk gecombineerd kunnen worden, vergroot die combi-
natie achteraf de veiligheid van elke hypothese afzonderlijk.

Welke methode bij het stijlonderzoek gevolgd moet worden,
hangt ons inziens af van het onderwerp. Of het te onderzoeken
materiaal meer op taalkundig of meer op letterkundig terrein hgt.
hangt ook af van het onderwerp en van eventuele voorstudies.
Dr. Staverman benaderde een belangrijke trek van Potgieters
individualiteit vanuit de compositie 2). In een ander geval kan een
onderzoek naar de woordbetekenis, of een litteraire analyse mis-
schien wel het meest direct naar het centrum leiden. Ook de
syntaxis, die door zijn rijke variatiemogelijkheden het individu
ruim gelegenheid geeft tot eigen zegging 3) zal vaak in het onder-
zoek betrokken moeten worden. Maar er is o.i. in dit alles in be-
ginsel geen aanleiding tot enigerlei voorkeur. Een beschrijving van
iemands taal is iets principieel anders dan een studie van zijn stijl.
Vaak bewegen ze zich wel op het zelfde terrein, maar de doel-
einden en de belangstellingen zijn geheel verschillend. De taalstudie
beperkt zich tot woordenschat, vormleer en syntaxis, systematisch
en zo compleet mogelijk beschreven. Het doel is een bijdrage te
qeven tot de algemene historische taalkennis. De stijlstudie heeft
in principe geen historische belangstelling, probeert integendeel
zo veel mogelijk van het historische, door de tijd bepaalde, te
abstraheren, om het individuele, en de eenheid van persoon en
uiting te doorgronden. Om van dat historische te kunnen abstra-
heren'moet ze het echter eerst kennen, en als het nog niet bekend
is zal ze het voorzover als ze het nodig heeft, eerst zelf moeten
onderzoeken. Daardoor loopt de stijlstudie nog telkens in taal- en
letterkunde-onderzoek over. Of. nauwkeuriger gezegd: het (histo-
rische) feit wordt pas stilistisch als de individuele betekenis en
verbondenheid doorgrond en gedemonstreerd zijn. Waar die
dubieus blijven (en dat is op veel plaatsen het geval) weet men
dus niet of men slechts historische taalfeiten voor zich heeft, ot
inderdaad stilistische. Van te voren staat dus alleen vast een ver-
schil in doelstelling en methode.

Omtrent de methode, die gevolgd moet worden om „een „objec-

1)nbsp;Spitzer, Stilstudien.

2)nbsp;De Compositie van Potgieter's Proza, N.T. XII.

3)nbsp;Zie Prof. Overdiep's definitie hiervóór.

tief beeldquot; van het algemene en bijzondere karakterquot; van Potgieter
te benaderen, heeft Prof. Overdiep in ,,Over Potgieter's Litteraire
Vormenquot; I i) uitvoerig zijn mening gezegd.

Hoewel we veel aan zijn opstellen te danken hebben, en we ook
zijn Moderne Nederlandsche Grammatica dankbaar — we hopen,
met vrucht — hebben gebruikt, is onze methode (reeds gekozen
voordat de opstellen verschenen) zo afwijkend van de zijne, dat
een korte uiteenzetting niet gemist kan worden. Het verschil
komt o.i. in hoofdzaak hierop neer, dat Prof. Overdiep het
onderwerp van buitenaf zou willen benaderen, terwijl wij meer
van binnen uit zijn begonnen. — Volgens Prof. Overdiep 2) moet
Potgieter's prozakunst eerst worden gemeten aan de normen van
twee genres: de novelle en het kritisch essay. ..En het spreekt
..vanzelf, dat de Potgieteriaansche „novellequot; en zijn „essayquot;, een-
„maal geanalyseerd en gedetermineerd, zouden moeten worden ver-
..geleken met de novelle van zijn tijdgenooten en het essay vooral
'.van zijn groote leiders (als Geel en Bakhuizen). Zoo zou men
..een novelle als ..Maarten Harpertszquot; kunnen vergelijken en daar-
..door volledig kenmerken, door vergelijking met novellen over
..soortgelijke stof van Mevrouw Bosboom. En men zou het Rijks-
..museum niet als „vertellingquot; maar als cultuur-historisch essay
..moeten keuren, na vergelijking met het klassieke specimen van
..Dakhuizen. De bijzondere essay-vorm, die men sedert Busken-
..Huet „Literair-historische fantasiequot; noemt, is in Potgieter's Folio-
..bijbel gegeven, en een vergelijking van dit stuk met de .,fanta-
..sieénquot; van Busken Huet, die het in de correspondentie met Pot-
'.gieter hoogelijk waardeert, hgt voor de hand.quot;

Ons inziens is een toetsing van een werk aan zijn genre vereist,
wanneer dat genre zo'n bepalende kracht over het werk heeft, dat
pas door nauwkeurige vergelijking het afwijkende, het individuele
gevonden kan worden. Wie bijvoorbeeld de stijl van Beets zou
Willen leren kennen, zou de José met het genre waartoe het behoort
moeten vergelijken, de Camera, de litterair-historische opstellen,
en misschien de preken, evenzo. Want in die werken is de be-
llende kracht van het genre veel groter dan die van het individu.

et zou ook op die manier waarschijnlijk nog moeite kosten het
individuele te vinden en de resultaten van elk onderzoek afzon-
derlijk met elkaar te combineren tot één „objectief beeldquot; van de
persoon.

Taaltuin IV no. 2

Pg. 34.

Bij Potgieter is het echter juist andersom. Wie een werk van
Potg^ieter leest, ontmoet niet in .ie eerste plaats een specimen van
een gangbaar genre. Telkens is het weer de schrijver zelf die men
vooral ziet. Een gevolg van die overheersendenbsp;J

juist ..de veelsoortigheid en grilligheid van zijn genres die Pro
Overdiep constateert, m.a.w. zijn werken zijn zeer bezwaarlijk bi
Ltaande genres onder te brengen. Of men zijn proza leest of
' n p^ zie.'of Zijn brieven, het is telkens dezelfde persoon d. er
in naar voren treedt; de grenzen van de

lar zijn werk zich nog het meest bij een bepaald genre aansluit.
Z hij hU minst individueel, bv. in de eerste vaderlands—
tische schetsen, in sommige hoofdstukken van „Het Noorden^
Weqens die overheersende individualiteit zijn we direct van op-
Ellende verschijnselen uitgegaan. Het was dan onze eerste taak
om vergelijkend te controleren in hoeverre die verschijnselen inder-
daad individueel zijn. Vervolgens en ondertussen t^fquot;
wante verschijnselen aan te wijzen en zo in elk van ^^
hoofdstukken een complex van verschijnselennbsp;;;

stuk voor stuk wel mede door allerlei specialenbsp;^

met elkaar door één hoofdfactor beheerst -«^f^'^e duidden d e
hoofdfactor of algemene vorm telkens in de titelnbsp;Op die

manier proberen die hoofdstukken te benaderen wat men het ..sub-
iectief svsteemquot; van Potgieter zou kunnen noemen.
' Het s een groot nadeel van deze vrije methode dat het gevaar
van een zekere willekeur voortdurend dreigt. Anderzijds heeft ze
Ct voordeel dat het individueel-stilistisch bij elkaar behorende ook
bil elkaar w^rdt gezet, dat de samenhang van schijnbaar mteen-
hgqende veLhijnselen gedemonstreerd en de werkelijke s^l
SefbeLderd wordt. We hebben ons bepaald tot de constitu-
tve actoren wier samenhang o.i. zonder te veel speculatie be-
wezen kon worden. We zijn ons bewust dat -

ziin die een stilistische analyse verdienen. Omdat hun verband
Tt ht . subjectief systeemquot; losser is, en hun bepaaldheid gecom
pliceerder. zouden zij waarschijnlijk volgens een andere methode
Lstudeerd moeten worden. Enkele ervan behandelen we m he^
zesde hoofdstuk dat geheel anders van opzet is en aan het beeld
door de eerste vijf hoofdstukken gegeven nog enkele trekken

toevoegt.

INLEIDING IL
TIJDSTIJLEN.

Onze natie vertoonde in de tijd, onmiddellijk volgende op de
Franse overheersing, sterk uitgesproken algemene karaktertrek-
ken. 1) De macht van de burgerlijke meerderheid was groot en
hield alle frisser leven onderdrukt; dat kwam niet aan het woord.
Redeneerzucht en rationalistisch optimisme, rust, behaaglijkheid en
zelfvoldaanheid, deftigheid en waardigheid in het gedrag, met
momenten van conventionele plechtige ernst — dat zijn kenmerken
Van het krachtig overheersende tijdskarakter. Een typische men-
taliteit van bourgeois satisfait, redenerend evenwichtig, zonder
enige drang naar hoger en verder, graag achtend en graag zelf
geacht. Hiervoor was de oratie de passende vorm. De bloei van
de oratie in de loop van de achttiende eeuw en vooral in het
begin van de negentiende is zeker niet toevallig, maar een zeer
duidelijk blijk van de toenmalige mentaliteit van het publiek. Ook
de oratie is redenerend, breed, verheven, bijtijden heftig, maar
toch altijd weer evenwichtig. Ongelukkigerwijze ontaardt het ver-
heven klassieke evenwicht hier in een evenwicht dat eigenlijk bur-
gerlijke onbewogenheid is. Vandaar dat de vorm ons zo vreemd
aandoet: elke wending, elk woord, elke klank klinkt hol; het
is een automatisch voortrollen van schetterende zinnen, zonder
innerlijk gevoed-zijn; de oratie is droog en leeg. Het is een
klassicisme van gipsmodellen, van beurzen van Zocher. Bak-
huizen, Geel interpreterende, zag en zei dit merkwaardig scherp
in zijn bespreking van Onderzoek en Phantasij 2) : „Wat bij de
..Ouden ernst was, is bij ons spel geworden. De oude redenaar
..had een menigte tegenover zich, waarmede hij te kampen had
..en die hij beheerschen moest; eene zaak waarover hij alleen onder
..allen zóó kon spreken; zijne rede was een middel om een groot
..doel te bereiken, en de heiligste van alle pligten dwong hem,
..om zijne stem in de gegevene gevallen te verheffen. Maar onze
..verhandelaar ziet welwillende toehoorders vóór zich die niets van
..hem verwachten, dat hen aan de sleur hunner bezigheden ont-

..rukken of hunne plannen van morgen kruisen zal---En toch doet

.,de redenaar, alsof hij het oude voorschrift getrouw, geroepen was.

Vgl. Jacob Geel: Onderzoek en Phantasie. Gesprek op den Drachenfels.
Het Proza, Met een inleiding en aantekeningen van Dr. G. C. N. de Vooys.
Wereldbibl. A'dam, Inleiding: De Tijdgeest.

Gids 1838, Stud. en Schetsen III 81.

.om te onderwijzen, te vermaken en te bewegen---. Het is een
„maatschappelijk poppenspel, dat op onze letterkunde een zoo
zwaar juk van den vorm gelegd, en de maatschappij met pedan-

'„terie en phrasiologie overstelpt heeft---quot; Dit laatste is de vraag

Is de maatschappelijke pedanterie een gevolg van de vorm. ot
werd de vorm zo ruim gebruikt omdat hij de geschiktste uiüng was
voor de pedanterie? In ieder geval. Geel en Bakhuizen, die zo mt-
qesproken tegen de verhandeling in opstand kwam. verfoeiden
nLt alleen maar „de vormquot;, maar wel degelijk de mentaliteit die

er bii behoorde.

Het ideaal van de gemiddelde verhandelaar vindt men weergege-
ven in Nicolaas Messchaerfs ..Voorlezing over den volmaakten
Redenaarquot; 1)...De goddelijke Redenaars van Athene en Rome zijn de
doorluchtigste. de onsterfelijke voorbeelden van ware welsprekend-
heid quot; Aesthetisch is de redevoering ideaal harmonisch: „INiets is
„te veel niets te weinig; en alles daar, waar het zijne meeste
sterkte, tot voorbereiding, opheldering of bevestiging, gevoelen
;;doet: hoe dieper men in het stuk intreedt, des te meer vertoon
het zich als een schoon geheel, waarvan men uit een standpun
'alle deelen gemakkelijk overziet, die tezamen vereenigd aan het
quot;ideaal van evenredigheid, van eenheid en overeenstemming be-
quot;antwoorden.quot; Om hieraan te voldoen worden de zinnen gepast
ën gemeten, alle versleten „middelen der schoone en bevallige
Redekunst, de sieraden, de beelden, de figuren aangewend. En
'dan verbeeldt de redenaar zich nog. naïef, dat die hele ^orge-
Ïhreven speel-rol hem natuur is: „Hij kent alle hu pmiddelen der
„Redekunst en gebruikt ze. Zijne volzinnen zijn ook rond en vol-
komen. en voor eene bevallige uitspraak gunstig; derzelver leden
'.'staan dikwerf onderling in evenredigheid; zijne taal is welluidend:
maar hij vervalt nimmer in eentonigheid. Zijn stijl is met altijd
:',zoo: somwijlen offert hij dat zoo gezegde schoon op ^an kracht
en waarhe/d. Dan is zijn stijl kort, afgebroken, maar me mm
„zuiver en waar, niet minder schoon, ja schooner omdat hij aj
het onderwerp beantwoordt. Naar den aard van ieder deel wisselt
quot;deze stijl zich af, en wint daardoor in belang, hetgeen en meer dan
','hij aan gladheid en beschaving te verliezen schijnt. Ook is hi,
„dikwijls rijk in beelden, in beelden die schoon, ja die zelfs stout

quot;TT^^n ter opening van de Algemeene vergadering ^^nbsp;^„^f^

.chaooii van Fraaije Kunsten en Wetenschappen, den 22 Septe^er 1821 te
rSU Werken der Holl. Mij. v. Fr. K. en W. 5e dl. pg. 255 vlgg.

'.zijn; hij verrast, verbaast, dwingt daarmede tot het gevoel dat
'.hij wil inboezemen; hij gebruikt leenspreuken, tegenstellingen en
..alle kunsten des Redenaars: maar hij zoekt ze niet, jaagt ze niet
..na; niets fraais heeft hij gezegd om een schoon beeld bij te
.'brengen: die wendingen volgden op zijne zaken; al die kunst is
..hem natuur, loutere natuur geworden.quot; (pg. 283—284). De vol-
maakte redenaar die dat alles goed aangeleerd heeft is de held van
zijn tijd, de afgod van zijn publiek, de hoogste vorm waarin een
persoon zich kan uitleven:

..O konde ik U het beeld van dezen Redenaar, en den magtigen
quot;indruk zijner rede, aanschouwelijk maken! Dan zoudt gij gevoelen,
quot;dat de bevallige spreker toegejuicht, de verstandige bewijsrede-
..naar bewonderd en toegestemd wordt: maar gij zoudt zien, dat
..deze onvergelijkelijke man zoo zijne hoorders vermeestert en weg-
..sleept, hen zoo, naar zijnen wil, in blijdschap en verrukking, in
..droefheid en wanhoop brengt, hun zoo hoop inboezemt en schrik
'.aanjaagt, hen zoo tot besluit en werkzaamheid dwingt, dat zij alles,
..zichzelve, ja ook den Redenaar vergeten, en denken, willen en
..doen, hetgeen hem behaagt.quot; i). Per slot van rekening was Van
der Palm reëler, had hij meer gevoel voor de werkelijkheid, toen hij
in zijn „Redevoering over het Middelmatigequot; de lof zong van de
middelmatigheid. Misschien ligt in die heldere kijk de oorzaak van
2ijn populariteit.

Het vreemdst is ons de verhandelaar, wanneer hij in conventio-
ele extase komt, of huivert en zich schor schreeuwt in program-
matisch afgrijzen. Bekend is Geel's bespotting daarvan, navolging
misschien van Sterne 2). In elke lofrede kan men zulke toppunten
vinden. Mr. B. H. Lulofs „poogtquot; in zijn „Lofrede op VV^illem den
berstenquot; (1818) „met bevende handen dezen zijnen lofkrans te
vlechten.quot; Hij windt zich op den duur zo op dat hij komt tot excla-
maties als: „Verhef u, o mijne taal! stort u over. vaderlandsch ge-
..voel, dat geheel mijne ziel thans verdubbeld doorstroomt, in de
..zielen van hen, welke mij aanhooren!quot; Even gewoon is de
apostrophe. de directe toeroep: „Ja. zulk een zwaard voerdet gij, o
quot;Willem de Eerste! Zoo getroost verhieft gij met onze voorouderen

quot;de handen ten hemel, om---quot; Visioenen komen natuurlijk alleen

in staat van grote verrukking: ..Ja. het is mij hier op dit oogenblik,
quot;alsof de Trompen en de Ruiters uit de duisternisse hunner graven
-verrijzen, en voor mij staan in den zonneglans hunner heldendaden

Pg. 285—286.

) Tristam Shandy pg. 38.

,,en triomphen. Het is mij schier, alsof ik het rookende C h a 11 a m

„zie, Sheerness in vlam, etc.----quot;

De oratie, zoals die de eeuwen door in hoofdzaken dezelfde trek-/
ken vertoont, zou een prachtig onderwerp zijn voor een stilis-
tische studie. De basis is duidelijk: er is een orator en er is een
auditorium. Hij wil „de gedachten, gevoelens en strevingen van zijn
,,auditorium door de macht van zijn rede in de door hem gewilde
,,richting overbuigen.quot; De eigenaardige psyche van de groep aan-
voelende, weet hij handig het beperkte klavier der primitieve
groepssentimenten te bespelen. Vaak zal hij beginnen zijn gehoor
met klinkende woorden te vleien en daardoor in een voor hem
gunstige stemming te brengen. Hij zal geen grote eisen aan het
intellect stellen, maar te berde gebrachte zaken óf radicaal afwijzen,
en met het grootste afgrijzen aan de verachting prijsgeven, óf
jubelend aanprijzen. Hij zal zich telkens in zijn gehoor verplaatsen,
van zijn gehoor uitgaan, de aandacht door vragen te stellen wakker
houden, voorbeelden uit het verledene oproepen, de toekomst actua-
liseren, enz. Grammatisch en syntactisch heeft dat allerlei typische
consequenties. De imperatief, de intensifiërende woord- en zins-
herhaling verschijnen telkens weer, scheidingen van tijd en plaats
vallen weg, met als gevolg grote frequentie van het praesens
historicum. „Wetende, dat deze ziekte was ter verheerlijking van
„God en zijnen zoon. bedwingt de Heiland zijne wonderkracht, slaat
„den eisch der vriendschap af. houdt zich nog twee dagen van de
„woning der smarte verwijderd, en Lazarus sterft.quot; Het object der
rede wordt toegeroepen alsof het tegenwoordig was: ,,Dat waren
twee bange dagen voor uw harte, Hoogepriester vol van medelijden

en ontferming! Gij zaagt etc.quot;---i)

Men kan de kracht van de oratorische traditie niet makkelijk
overschatten. Mensen die de genootschapsgeest verfoeien en een
heel andere levenshouding wensen, gebruiken bijwijlen toch orato-
rische recepten en effecten. Bij Geel zijn ze aan te wijzen, ook al
schreef hij met zijn zuiverder en dieper klassicisme. zijn sympathie
voor Sterne een heeï ander proza. Bij Potgieter zijn oratorische
passages legio, Hildebrand, Klikspaan. Jonathan verliezen herhaal-
delijk hun eigen toon om in de tijdstoon te vervallen. Bij Drost is
het wonderlijk hoe na mooie zuiver persoonlijke passages de inspi-
ratie soms verzwakt en series zinnen volgens bekend recept en met
bekend effect volgen.

1) E. A. Borger: Leerredenen I 237 e.t.q.
12

Ongetwijfeld is er te spreken van een humoristische stijl en een
humoristisch karakter. De humor-„cultusquot; van de vele kleine na-
volgers berust op een artificiële, „gecodificeerdequot;, tot mode ge-
worden levenshouding 1). Inderdaad „modequot;, wanneer navolgers
zonder innerlijke noodzaak de humoristische levenshouding aan-
nemen. Bij de grote humoristen echter de ware uiting van hun eigen
ingewikkeld karakter. In het algemeen berust, zoals bekend, de
humoristische houding op een conflict tussen een (romantisch)
verlangen naar hoog, edel, schoon, dapper, goed, en de voort-
durende waarneming van klein, bekrompen, aardgebonden, lelijk,
laf. De spanning tussen deze gevoelens ontlaadt zich als humor.
De spanning wordt nooit erg sterk — anders zou hij tragisch
Worden — en de ontspanning brengt nooit een blijvende oplossing.

Toch is een academische bespreking van de humor, zonder dat
men zich een bepaald humorist voor ogen houdt, riskant. In elk
speciaal geval liggen de verhoudingen weer anders, en dezelfde
humoristische procédé's hebben bij de een een andere waarde als
bij de ander. Het verschil tussen Sterne en Dickens bijvoorbeeld,
die vaak in een adem genoemd worden, is zeer groot. De humor
Van Sterne is veel gecompliceerder dan die van Dickens. Sterne is
in zijn optimistische zelfgenoegzaam redenerende en orerende tijd
een groot scepticus. Vandaar zijn parodieën van angstvallige
Wetenschappelijke nauwkeurigheid, van pedante systematiek, zijn
zot gebruik van zwaar-wetenschappelijk termen, zijn caricaturen
Van oratie's en oratorische climaxen.

Het is alsof alle conventionele ernst hem ij del gebleken is, en
alsof zijn onpractisch idealisme ontsteld tegenover de alledaagse
realiteit staat. De tegenstelling is zo groot, dat er misschien in de
quot;^erte onder zijn woorden nog wel ernst zit, maar vlakbij is alleen
bet uiterst luchtige, schietende spel van tegenstellingen: in voort-
durende botsingen en grollen uit hij zijn inwendige botsingen. Al
beeft hij veel aan Cervantes en aan Burton te danken, het over-
genomene heeft hij alleen zo volledig kunnen assimileren, omdat het
de natuurlijke uitdrukkingsvormen voor hem waren.

Bij Dickens is alles veel eenvoudiger en oppervlakkiger. De vrij
goedkope humor op de eerste bladzijden van de Pickwick-papers
toont dit al dadelijk. Het is een voortdurend ironiseren van opge-
wonden prijzende stijl, van sentimentaliteit of wetenschappelijke

Zie: „De huinor-„cultusquot; der Romantiek in Nederlandquot; door Dr. Elisabeth
jongejan.

nauwkeurigheid. Er wordt gesproken over de „immortal Pickwickquot;,
de „illustrious manquot;, zijn „gigantic brainquot;, zijn „beaming eyesquot;, de
„too susceptible Tupmanquot;; de club is een ,.celebrated bodyquot;. De
persoonsbeschrijving blijft bij een grof typeren, vaak naar de kleur
van een kledingstuk of een ander opvallend uiterlijk kenmerk.

Vandaar dat een typering van „de humor-stijlquot; zou moeten
berusten op een reeks stilistische monografieën.

Bij de historische romantiek, de derde litteraire sfeer die aan
Potgieter belangrijke bijdragen heeft geleverd, mogen we met
minder recht van een stijl spreken dan bij de oratie en bij de humor.
Het karakter van Scott, het grote voorbeeld, is niet zo artistiek,
dat het een stijl heeft geschapen die overal een duidelijk persoonlijk
stempel draagt. Wanneer men Scott een romanticus noemt, is enig
voorbehoud wel nodig. Hij verdiept zich graag in het verleden
van Schotland, hij verbeeldt zich het kleurige en heroïsche leven
van de oude tijd, hij schrijft een boeiend verhaal. Maar de roman-
tische hartstocht, de spanning en de artistieke noodzaak vinden we
bij hem niet. Bezadigd en wel overlegd gaat hij te werk. Histo-
rische waarheid gaat hem zeer ter harte, en zo zijn zijn figuren
meer constructie dan inspiratie, meer bedacht dan gehoord en
gezien. Koopmans i). sprekend over Drost's Hermingard, vergelijkt
hem met Scott. Hij analyseert „De oude Pelgrimquot; en komt tot de
conclusie dat Scott de gevoelens van zijn personen argumenterend
uitstalt. ..De soort gaat boven de enkeling; de abstractie boven het
feit—quot;. Scott werkt niet intuïtief, maar abstraherend. De histo-
rische roman is gemengd artistiek en wetenschappelijk. Daardoor
kon Bakhuizen in zijn kritiek op de „Roos van Dekamaquot; met
specifiek wetenschappelijke bezwaren komen, en zijn eigen histo-
risch werk zich uit historische romantiek ontwikkelen.

In overeenstemming met die intellectuele houding van Scott is
het, dat hij vrij wat van zijn humoristische voorgangers heeft
kunnen overnemen — hetgeen de ontleding van onze vaderlandse
romantische stijl weer bemoeilijkt.

Tegen deze drie stijlsferen, die we even aanstipten, maar waarin
een eerste onderzoek eigenlijk nog gedaan moet worden, tekent
Potgieter's individualiteit in zijn proza zich in hoofdzaak af. Daar-
mee zullen we de trekken die we onderzoeken dan ook moeten ver-
gelijken 2),

1)nbsp;„Aernout Drostquot; in „Letterkundige Studiënquot; 245 vlgg.

2)nbsp;Voor de poëzie zie men Hoofdstuk VL

HOOFDSTUK 1.
GESPREK-VORMEN.

Het is een opvallend kenmerk van Potgieter's werk, dat zijn
eigen persoon er telkens in naar voren treedt en in het centrum
staat. Vaak gebeurt dit in een doorzichtige vermomming: De jonge
Priester, de Zangeres, Warner in „De Zustersquot;, Willem in „Lief
en Leedquot; en „Het Togtje naar Ter Ledesteinquot;, en de Landjonker.
Novellistische fragmenten zijn vaak verdichte autobiografie. Voor
de aesthetische beschouwing van zijn creatief werk is dit een
trek van betekenis i). Voor de vorm van de voordracht is echter
een andere kant van de subjectiviteit van belang, namelijk dat hij
als schrijver zijn eigen persoon telkens in het geding brengt en dat
zijn proza althans niet staat in een sfeer van objectief verhalen of
redeneren, waarin de schrijver slechts zeer indirect en alleen nog
Wanneer men er bijzondere aandacht aan schenkt, te bemerken is.
Het proza is integendeel hoofdzakelijk eenzijdig gesprek, waarbij
de schrijver met zijn hele persoon, en al zijn particuliere voorkeuren
en hebbelijkheden, voluit aanwezig is. Als eenzijdig gesprek moet
Potgieter's proza, ook wanneer de eigen persoon tijdelijk niet zozeer
op de voorgrond komt, steeds verstaan worden.

Het individuele hierin is moeilijk te onderscheiden, omdat de
humoristen in het algemeen hun subjectiviteit zo laten uitkomen.
Hun dramatis personae zijn vaak vermommingen van henzelf,
^aker nog kiezen ze voor hun verhalen de ik-vorm, en de ge-
stalte van 't „ikquot; wordt nader bepaald door litteraire traditie en
persoonlijk karakter. Weiland merkte dat subjectivisme al op in zijn
inleiding tot de Gedachten van Jean Paul (pag. 55): ,,De humorist
•.heeft gewoonlijk in zijne voordragt nog een bijzonder kenteeken,
..hetwelk hem van alle anderen onderscheidt; te weten, dat hij, zoo
'.dikwerf zulks met eenige voeg kan geschieden, zijn eigen ik, zijne
éigene subjectiviteit, vooral op het kleine tooneel voor zijne vaude-
^'Wes eene rol op zich laat nemen.quot; 2) Als voorbeelden geeft hij
Sterne als Yorick in de Tristam Shandy, Jean Paul in den Jubel-

Vgl. de Raaf: Potgieter's Jongelingsjaren, slot.

) Weiland volgt met deze opmerking Jean Paul (bij Jongejan bl2. 97) ... .

jedem Humoristen (spielt) das Ich die erste Rolle; wo er kann zieht er sogar
ine persönliche Verhältnisse auf sein komische Theater, wie wohl nur, um sie
poetisch zu vernichten.

senior en andere romans. Heine. Byron, Multatuli geven ook zich-
zelf. direct of vermomd. Om de directe toespraken en het karakter
daarvan is het ons hier te doen.

Mejuffrouw Jongejan beschrijft in haar vierde hoofdstuk de ver-
schillende humoristische karakters die min of meer modieus zijn
geworden. De Spectator-humorist is een ietwat zonderling vrij-
gezel, een wat verlegen, teruggetrokken, soms spoedig ontroerde,
maar' meestal wat sceptische, reeds grijzende filosoof. Hij morali-
seert goedmoedig, soms wat sentimenteel, dan weer licht satirisch.
De sentimentele humorist Sterne is veel gecompliceerder. In uiter-
lijkheden kon hij wel nagevolgd worden, maar hij was veel te ver-
fijnd om type te worden. Wonderbaarlijk is de gracieuze grilligheid
waarmee hij van een voelbare tederheid overvliegt naar ruwheden

en satanische spot.

Byron is de geblaseerde, spleenzieke representant van de iro-
nische humor, Lamb nadert weer veel meer het spectatortype maar
is gevoeliger. Verschillend al naar hun karakter is natuurlijk de
toon van hun verhaal en hun houding tegenover de lezer, het
publiek. Bij de groteren tenminste is die omgang met de lezer in
overeenstemming met de stemming van hun werk. Bij de bewonde-
rende navolgers mist men de fijne noodzaak die de gesprek-vormen
draagt. In het algemeen kan men zeggen dat Sterne's schielijke
wendingen tot de lezers nooit serieus zijn: hij neemt zijn publiek
in het ootje, converseert er druk en gezeUig een tijd mee. en laat
het ook wel een tijd in de steek. Lamb daarentegen wendt zich in
vriendelijke vertrouwelijkheid een enkele keer tot het publiek en
legt rustig lachend een quasi-bekentenis af, waarna hij weer met
zijn verhaal verder gaat. Hazlitt, in zijn Tafelkout, is straf en
stuurs, in duidelijke tegenstelling met Lamb's verzoeningsgezind-
heid. Ondanks de subjectiviteit ontbreken beminnelijke bekente-
nissen en hoffelijkheden aan het adres van de lezer dan ook. Heine
en Byron zijn nogal eens sarcastisch, in het bijzonder tegenover
de lezeres. Ondanks de traditie die ook hierin is gaan heersen, is
in de omgang met de lezer dus toch wel individualiteit te be-
merken.

De historische roman ontleende de omgang met de lezer aan de
humor. In Scott's Waverley is dat duidelijk te bemerken. „It is a
melancholy fact. that my history must here take leave of the fair
Cecilia, who, like many a daughter of Eve----quot; i) Onze historische

1) Vgl. de uitvoerige humoristische compositieverdediging, pag. 39.
16

roman tempert het tot beleefde, ernstige toespraak, met vriende-
lijke excuses tot de lezeres, en een enkel voorzichtig en mild grapje.

Overal waar de humor verdwijnt en de mededeling geheel ernstig
Wordt, is er kans op invloed van de oratorische stijl, die geheel
gebaseerd is op de toespraak, de persoonlijke inwerking op een
publiek.

Hiermee zijn voorlopig de houdingen en vormen getekend, waar-
mee Potgieter's toespraak-proza en Potgieter's omgang met het
publiek zich laten vergelijken. In enkele werken zullen we nu die
omgangsvormen nagaan.

Van „Het Noordenquot; viel de subjectiviteit de tijdgenoten al op.
Geel's „Ga even opzij, ik kan niet zienquot; geeft die indruk weer. Ter
Verklaring is het niet voldoende naar het romantisch-humoristische
karakter van het werk te verwijzen. Geel kende Sterne toch, en
andere humoristen en romantici. Als de subjectiviteit van „Het
Noordenquot; niet groter of anders was geweest dan bij die anderen,
Zou hij die opmerking niet gemaakt hebben.

En Potgieter zelf voelde dit „bezwaarquot;. Aan het slot van zijn
^erk neemt hij afscheid van de lezer „met een dankbetuiging voor
'.Uw geduld, zoo lang het onwillekeurig, onophoudelijk, welligt on-
..bescheiden op den voorgrond treden van mijn ik te hebben geduld;
..een gebrek slechts om het onderwerp en den stijl vergefelijk----quot;

Als ik-reisverhaal veronderstelt „Het Noordenquot; natuurlijk een
zekere subjectiviteit. Ook de „Sentimental Journeyquot; en de „Harz-
reisequot; geven eigen ervaringen en beschouwingen. Maar daar gaat
de subjectiviteit in zijn geheel in het verhaal op. De overgangen op
het ik en de wendingen tot de lezer vloeien natuurlijk voort uit de
levendige, schertsende of satirische gang en zwaai van de rede. Bij
Potgieter voelt men die vanzelfsprekendheid niet zo.

Opmerkelijk zijn in de eerste plaats de talrijke excuses tot de
lezer gericht.

Potgieter is daar bekend voor, en hier zijn ze al zeer frequent.
Soms overdrijft hij ze in het koddige, zoals Sterne koddig is:
quot;En nu zou ik U met een beleefde buiging, van mijn gezelschap
..ontslaan, — ik buig me; — en nu zou ik van u scheiden met een
..dankbetuiging .... — ik dank u —; en nu zou ik eindigen met u
quot;heil te wensen, — als ik doe, lezer! — zoo ik niet.... etc.quot; Maar
achter die grappigheid en overdrijving voelt men op den duur toch
een echte onzekerheid. De lezer is lastig, belezen, kritisch. Bij Sterne
gt;s hij dat ook, maar Sterne laat hem dat alleen zijn om hem te over-
roeven. Hier cijfert de auteur zichzelf helemaal weg: de lezer

moet geen wetenschappelijke verhandelingen verwachten, over aard-
rijkskunde, natuurkunde, staathuishoudkunde; ook met de nauw-
keurigheid van een reisgids. Als de personen hem met bevallen,
mag hij zich gelukkig prijzen, dat hij de kennismaking niet hoett
voort te zetten. Schrijver hoopt toch vooral dat hij zich bij bepaalde
passages niet verveelt, vreest dat hij zich bij andere bitter zal
beklagen- maar misschien zullen sommige invoegingen hem beter
bevallen. Als de schrijver zijn eigen daden gaat vertellen, vreest
hij verdacht te worden van: stijfhoofdigheid, spaarzaamheid, on-
beleefdheid; en wanneer hij medelijden of bewondering voelt, vreest
hij zelfs belachelijk te zullen zijn. Hij „durft dan haast niet te be-
kennen dat.....en verzoekt de lezer toch vooral niet te spotten,

maar genadig te zijn, want. . .Een enkele maal, wanneer het een
wel gefundeerde overtuiging van de schrijver betreft, betoont hij
zich flinker: „Lach er om zoo ge wilt....quot; of „Ik zou u niet graag

mijn vriend noemen als----quot;

Bij de andere humoristen zijn zulke verontschuldigingen met
serieus. Naar aanleiding van de excuses na uitweidingen zegt
Dr Tongejan (pg. 194) dan ook: „Telkens verontschuldigen zij
„zich quasi over hun luchtig divageeren. . ..quot; Potgieter's excuses
klinken door hun frequentie meer ernstig gemeend, al zijn ze bij-
wijlen ook gechargeerd 1). Ze verraden een bepaalde onzekerheid
en een overmaat van zelfcritiek, die door hun voortdurende aan-
wezigheid de wijze van uitdrukking in het algemeen mee-bepalen.
Er zijn uitingen van Potgieter zelf die deze indruk bevestigen.
Omstreeks 22 Juli 1833 moet hij een voorwoord schrijven voor zijn
tweede deeltje in de „Verzameling van Uitheemsche Vernuftenquot;.
In een brief aan Drost 2) zegt hij naar aanleiding daarvan dat het
proza (dat hij voor deze gelegenheid personifieert) hem zo'n moeite
kost: „zoo dikwerf ik beproefde me buiten de enge grenzen eens
briefs — waarin ik hare luimen geheel botvieren en haar wel eens
van de hak op de tak doe springen — met haar te wagen, zoodra
ik haar voor grooter gehoor dan dat van enkele vrienden wil doen
optreden, dan gaat zij telkens voor da spiegel staan, kiest en ver-
werpt in het oneindige et est coquette, comme on ne 1'est pas. —
Zoo was het mij gisteravond, toen ik beproefde een voorwoord voor
Westerman te schrijven.quot; Dat deze „remmingquot; niet alleen in het

1)nbsp;Vgl. Staverman: De Compositie van Potgieter's proza, N. T. XII, pg. 12,
die de excuses ook als gemeend voelt.

2)nbsp;De Waal, Briefwisseling, pg. 20—21.

begin van zijn schrijversloopbaan bij hem bestond, maar, zij het in
verminderde mate, steeds aanwezig is gebleven, blijkt uit de uit-
lating in een brief aan Huet (I, 71) naar aanleiding van de mis-
lukking van „Eene Novelle?quot;: „Waarom ben ik zoo bang lang te
zullen zijn?quot; Inplaats van humoristische excuses voor de vorm zijn
het dus vaak waarlijk gemeende verontschuldigingen.

Naast deze verontschuldigende en verdedigende wendingen
treffen we de gewone vertellersvragen aan. en in groter verband
compositieaanduidingen: „Wilt gij weten waarom mij dit ergerde?quot;
(pg. 2). „De Franschman, gij vermoedt het. had zich vis a vis het

nichtje geplaatst----(3). „Behoef ik er bij te voegen, dat wij voor

Thorwaldsens meesterstukken stonden?quot; (30). „Wilt ge de waar-
heid weten?quot; (51). „Wat wilt gij dat ik er meer van zegge?quot; (50).

Dikwijls is het verhaal louter toespraak:

„Men moet het talent van een Lulofs bezitten, om het uitzigt dat
..deze aanbiedt, waardig te beschrijven, maar zoo ge u zijne schets
..herinnert, behoeft men de verbeelding van Lulofs niet. om zich het
..grillig tooneel voor te stellen, dat de man, u zoo even beschreven,
..aanbood. Verbeeld u deze personaadje. met....quot; (2).

..En thans wenschte ik, dat ik u het gelaat van den jongste der
'.Franschen konde afteekenen. toen de magere gestalte....quot; (4)

„Zoo ik wist. dat gij een schilder waart, zoude ik u van geene
..lange beschrijving van eenige meesterstukken uit de koninklijke
'•galerij verschoonen; maar wie weet of gij wel eens een liefhebber
quot;Zijt?....quot; (20).

'.Hebt gij ooit eenigen tijd buiten slands doorgebragt? Dan weet
••gij----dan zult gij het natuurlijk vinden____quot; (21).

quot;Weldra waren wij ter hoogte van de Universiteitsboekerij ge-
'•klommen, of wilt gij hever en juister, opgewandeldquot; (22).

..Was mijn eerste oordeel niet te streng geweest? Vindt ge niets
..aandoenlijks in die zucht om het verledene te doen herleven? —
quot;Voor mij, ik drukte den grijze hartelijk de hand . . ..quot;

Stereotiep in dat eenzijdige gesprek zijn: in een beschouwing de
Veronderstelling over de mening van de lezer, waartegenover de
Schrijver dan de zijne stelt; in een verhaal de veronderstelling over
e verwachting van de lezer omtrent de verdere loop, waartegenover
e schrijver de werkelijke afloop stelt; en in de beschrijving de ver-
onderstelde verplaatsing van de lezer in de situatie, waarna ver-
zekerd wordt wat hij dan zou opmerken. Het voorbeeld van de
oratorische stijl — de orator verplaatst zich immers ook telkens in
2ijn hoorder — kan dan ten gevolge hebben, dat een passage

oratorische kleur krijgt, (b.v. de veronderstelde verplaatsing van
de lezer op pg. 365-366). Uitroepen en vragen, die m ander ver-
band subjectief-exclamatieve betekenis hebben, zijn dan ook meer
communicatief: ..Welk een mastbosch in de verte! (42). De basis
van die vormen ligt meer in de veronderstelde verbazing van de

lezer dan in de werkelijke verbazing van de schrijvernbsp;).

' In dat levendig contact met de lezer past geheel een wending,
waarmee de tegenwerpingen van de lezer hem uit de mond genomen
en geheel weerlegd worden: ..Zeg mij niet. dat het een der dichter-
lijLte toestanden in deze ondichterlijke eeuw heeten mag. aldus te
quot;rLzen- ik zoude u op de talrijke rimpels dier jeugdige aangezigten
'wijzen, welke u zoo luide toeroepen ... (49). „En wanneer ge
quot;mij. in tegenspraak daarmede-------doet opmerken, zal

ik____quot; Zulke vormen zijn oratorisch.

quot; De lezer is nog reëler aanwezig, wanneer de schrijver zich door
hem in de rede laat vallen. Als Potgieter vijf van de zes mede-
reizigers geschilderd heeft, valt de lezer in: „En de zesde? Hi,
antwoordt dan direct: ..De zesde was een reiziger van--- (6).
Wanneer hij over een Zweedse prinses zou vertellen, en haar door
een lange uitweiding uit het oog verloren heeft, wordt die uitweidmg
afgebroken met: „De prinsesquot; hoor ik u ongeduldig uitroepen. (354).

,Wat nut?quot; hoor ik mij vragen. (339).nbsp;, , x

' Ook dan is het publiek nog een vormloos geheel. In sommige
passages wordt echter een wel onderscheiden deel van het pubhek.
dat het op dit stuk met de schrijver oneens zal zijn. toegesproken
en het antwoordt dan a.h.w. in koor. We vinden op pg. 343-344
een uitvoerige verdediging van Bellmann, gericht tot die heren die
morele bezwaren tegen diens poëzie hebben. In een verbaasd ver-
ontwaardigde toon trekt hij tegen hen te velde, ze ironisch-beleetd
als Mijne Heerenquot; aansprekende. Ze uiten hun grief: ..Maar er is
zoo'weinig verheffing in zijne liederen!quot; en hij antwoordt: .En was
het dan zijne schuld dat hij in de avondschemering der achttiende
eeuw zong? Ziet, ik had gedacht, dat gij het in hem prijzen zoudt,
dat hij------ Die levendige fictieve allocuties zijn typisch voor

de humoristische stijl. Sterne past ze vaak toe, maar men kan ze

ook bij Huygens vinden 2).

In humoristische kracht zijn die toeroepen verwant met de quasi-

1)nbsp;Vgl. Overdiep. Taaltuin IV. afl. 6, pg. 191, over de uitroep, waarin
Potgieter met de lezer wil bewonderen.

2)nbsp;Zeestraat, 399, 432, 456, 473, etc.

lyrische of pathetische toeroepen, niet gericht tot de lezers of een
groep van de lezers, maar tot het object, de persoon of de zaak die
besproken wordt. Ze parodiëren de hooggestemde ode of de op-
gewonden oratorische stijl. De lichte charge die er dan in ligt, maakt
ze tot typische humoristische vormen, die in het bijzonder bij Sterne
frequent zijn: „Zweden's Anacreon! wees gegroetquot; (343) of „Wat
hij is, dankt hij u beiden, naijverig Denemarken en bekoorlijk Italië!quot;
Of er meer koddigheid of meer ernst in doorklinkt, hangt natuurlijk
van het verband af.

/ Zo is Potgieter's houding tegenover het publiek gemengd humo-

S ristisch en oratorisch. In Sterne's Tristam Shandy vinden we talrijke
vertellerswendingen (Hoewel mijn Vader — gelijk ik u verteld
heb — 46) en compositie-aanduidingen (Het onderwerp van het
Volgende hoofdstuk zal zijn — 91; om dit op te helderen moet ik —

215; Maar ik vergeet---65). Bij beschouwingen wendt hij zich

direct tot het lezerspubliek (Gelooft mij, vrienden, de zaak is niet
Zoo onbelangrijk als velen uwer zich misschien verbeelden, 7). Heel
gewoon is de interruptie door de lezer met een vraag (Maar wat
vertelde toch uw vader toen uwe moeder hem stoorde? — Niets).
Door die interruptie kan een uitvoerig debat met een van de lezers
ontstaan (In dat geval moet ik u zeggen, mijnheer, — 8), die graag
blijk geeft van kritisch inzicht en grote kennis; of met de schone
lezeres die bij bepaalde passages morele of aesthetische bezwaren
heeft (52), Quasi-plechtige toeroepen tot de persoon of zaak waar-
van sprake is, zijn bij Sterne een zeer belangrijke humoristische
Vorm, ook in de Sentimental Journey (b.v. het kenmerkende: IJdele
Wetenschap! Gij verleent ons geen bijstand in zaken van dezen
aard, — en in alle andere zaken brengt gij ons in de war. — Tr.
4e boek, pg. 122).

Dat Potgieter de Sentimental Journey kende is zeker. Hij volgt
zelfs hier en daar na. Maar daarin is zelden contact met de lezer
(Preface in the Desobhgeant, The Remise Door). Niet zeker is het,
lt;iat hij de Tristam kende. Invloed van de Tristam was er in Neder-
land echter al sinds het einde van de achttiende eeuw i), en zowel
in Drost's bespreking van „De jaarboekjes voor 1834quot; 2) als in
Weiland's Inleiding tot zijn „Gedachten van Jean Paulquot; vinden we
het Sterniaanse spel met de lezer.

Mej. Jongejan: De humor„cultusquot;, o.a. pg. 545.
Vriend des Vaderlands. 1834, pgg. 238 en 296.

Oratorisch zijn de betogende verplaatsingen in de lezer, en de
weerlegging van 's lezers mogelijke tegenwerpingen.

Hoe belangrijk voor Potgieter het contact met de lezer is, blijkt
het duidelijkst uit de ciceronestijl, die hij verder dan anderen door-
voert. De schrijver nodigt de lezer uit zich bij hem te voegen, mee
te zien en zelf te oordelen. De schrijver is de aanwijzende en ver-
klarende gids, de lezer volgt hem op de voet en is ooggetuige.
Stereotiep begint een dergelijke passage met een uitnodiging: „Plaats
u met mij aan het venster en oordeelquot; (95). De schrijver wijst op
de huizen en grachten. „Herkent gij hunnen bouwtrant in die
„kunstig gewelfde sluizen van ijzeren leuningen voorzien, — in
„gindsche straat, die tot heden den naam van die der Hollanders

„plag te dragen,---Zie haar vooral in dat aantal huizen uit gele

„klinkers opgebouwd---quot;. Evenzo op pag. 329: „Gij zult met mij

„afdalen in de eigenlijke stad en zelf oordeelenquot;. Die illusie van de
gezelschap houdende lezer wordt soms een tijdlang volgehouden.
In 't hoofdstuk „Kronenborgquot; vindt Potgieter het niet nodig het
slot te beschrijven; dat is al honderd malen gedaan. „Beklim liever
„met mij een van zijne torens, het prachtig uitzigt op de Zweedsche
„kust zal de moeite dubbel vergoeden. Zoo ge van sombere tafe-
„reelen hieldt, ik zoude u uitnoodigen eerst in Kronenborgs onder-
„aardsche gewelven af te dalen.quot; En hij beschrijft die dan. „Maar
„ik zoude u naar de top des torens brengen en voerde u in het
„donker gewelf; de breede trap is voor ons, laat een dubbel snel
„opklimmen den zijsprong vergoeden.quot; Onder het opklimmen heeft
hij weer heel wat uit de Deensche geschiedenis te vertellen, tot hij
afbreekt: „maar wij hebben den top des vierkanten torens bereikt.quot;
Enthousiast beschrijft hij het uitzicht, soms even zijn gezelschap
vergetend, maar er zich dan weer toe wendend: „Beurtelings boeit
„u de ranke vorm dier Amerikaansche brik en de bedaarde houding
„van gindschen noordschen kof. langer en liever nog verwijlt ons
„oog op dat. verder in het verschiet, opkomend vaartuig, het voert
„de vaderlandsche vlag! - - Ziet ge Zuidwaart de torens van het

„vriendelijke Kopenhagen nog?---Lijnregt tegenover ons--

„kunnen we Helsingborg slechts flaauw onderscheiden.quot;

Interessant is het, de wijze van voorstelling te volgen in de korte
schets die Potgieter daarna geeft van de slag in de Sont. 8 No-
vember 1658. De eerste acht regels zijn in verhalend praeteritum.
Dan springt hij, verlevendigend, over in het historisch praesens.
De beschrijving van het begin van de slag wordt door zijn enthou-
siasme al gauw oratorisch exclamatief. „Daar loopt van roer beroofd

„een half reddeloos geschoten schip-- een kreet gaat op zoodra

„men het herkent. Het is dat des Zweedschen admiraals---het

„genot des strijds is den dappere ontzegd!quot; En in de daling van
de spanning daarna komt de nu voor de illusie ietwat bedenkelijke
uitnodiging: „Verplaats u met mij aan boord van den Hollandschen
„vlootvoogd. Het regent kogels op het dek der deerlijk gehavende
„Eendragt, kalm en bedaard vinden wij den admiraal, op een stoel

„voor de hut zittende.---Verwonder u niet---Zie, want,

„zeilen en pavilloen werden weggeschoten, de plek wordt gevaar-

„lijk, daarom behoort ze een Wassenaar toe!---Zie, de hitte

„des gevechts groeit met ieder oogenblik aan—quot; Aan het slot
verloopt de beschrijving in een „sombere mijmeringquot; over de
Nederlandse partijschappen, zodat de vorm van de illusie verder
niet na te gaan is.

De wijze van voorstellen is, hoewel onopvallend, van groot be-
lang voor de realiteitssuggestie. De wendingen in de voorstellings-
wijze behoren onopvallend te zijn en de aard van het verhaal te
volgen.

Wanneer men in een groter aaneengesloten verhaal de wisse-
lingen nagaat, als in 't hoofdstuk Mid-Sommar te Stockholm, blijkt
het dat Potgieter met die illusieschepping nogal moeilijkheden
heeft, en telkens weer tot een of andere vorm van toespraak tot
de lezer zijn toevlucht neemt. Tussen een vergelijkende beschou-
wing van Mid-Sommar en St. Jan en een uitweiding over de volks-
feesten zien we de schrijver, alleen, met zijn koetsier in gesprek.
Voor de beschrijving van de stad, die ze juist inrijden, nodigt hij
de lezer in zijn gezelschap: „Ge zult met mij afdalen in de eigen-
'.lijke stad en oordeelen.quot; Tien regels verder is hij echter weer
alleen in zijn rijtuig. Na een kleine uitweiding doolt hij alleen in
de nauwe straatjes om. Hij loopt het Ridderhuis binnen en doet bij
de beschrijving een beroep op de verbeelding van de (dus niet-

aanwezige) lezer. „Verbeeld u een groote---zaal—quot; Maar bij

het verlaten van het gebouw klinkt de uitnodiging: ,,Laat ons het
..Ridderhuis verlaten.quot; Na een nieuwe uitweiding vertelt hij dat
hij naar Skeppsbron gaat, en voegt er aan toe: „Getroost u mijne
'.beschrijving, dewijl gij er zelf niet heen kunt wandelen.quot; (333).
Maar wanneer hij na een ingelaste anecdote in het bootje wipt, is
|de lezer er weer in persoon bij: „Zie rond —.quot; Telkens wijzigt zich
de vertelwijze, en het is duidelijk dat de schrijver geen vast gevoel
Van de voorstelling bij de beschrijving heeft. Dan is hij weer alleen,
dan op weg met zijn Zweedse vrienden, dan gaat hij samen

met de lezer, en even later denkt hij de lezer alleen in het land-
schap (365—366), in de vorm van oratorische verzekeringen.

Zulke toespraakillusies zijn labiel en algemeen, en een exacte
vergelijking met ander© schrijvers is daarom voorlopig onmogelijk.

Een echte actualiserend-praesentische beschrijving is gewoon in
oratorische stijl. Ze is daar pathetisch en quasi-visionair. Een voor-
beeld geeft Klikspaan's Inleiding tot de „Studententypenquot;: „Zie,
„daar stapt hij voor ons uit, de twintigjarige jongeling! Hoe luchtig
„is zijn voet, hoe fier zijn houding! Hij schijnt er trotsch op, de
„wetenschappen moedig in het aangezicht te treden. Daar komen
„hem eenige broeders tegemoet! Men drukt elkaar de hand; men
„is luidruchtig, joolig, onbelemmerd en onbeschroomd in de uit-
„drukking van zijne hartelijkheid, zijne tierigheid, zijne levenslust.
„Men ziet het hun ontwijfelbaar aan, dat zij studenten zijn.quot; Alle
elementen van de ciceronestijl zijn hierin te vinden: het aanwijzen,
het opmerken en concluderen, de uitroepen waarin de spreker zich
■tot tolk maakt van de groep. Ook de uitnodiging aan het publiek,
de spreker (al of niet uitgesproken: in zijn verbeelding) te volgen
is gewoon.. „Verplaatsen we ons in een tijdperk, vele eeuwen
„later--quot; (van der Palm); „Zal ik hem met mijne verbeelding
„volgen, daar hij als krijgsman naauwlijks de loopbaan der wapenen
„intreedt.— Zal ik hem vergezellen—quot; (id.) „Verbeelden we ons

„eenen spreker van die dagen---Waarom zouden we hem naar

„de volksvergadering vergezellen?quot; (Geel).

Een verschil is het. dat in de oratie de spreek-situatie. het samen-
zijn in een zaal, en dus ook het illusoire van het verplaatsen en
vergezellen duidelijk genoeg is; in het reisverhaal daarentegen is
de schrijver op reis, zijn gaan is werkelijk, de verplaatsing van de
lezer illusoir. En wanneer in het reisverhaal de vervoerde oratori-
sche toon ontbreekt, past die illusie ook minder, omdat ze alleen
door die toon kan worden gedragen.

Dickens past, als gids door Londen, in zijn Sketches de cicerone-
stijl ook meermalen toe. Soms voelt men bij hem ook enige invloed
van de oratie. Zo is tenminste een beschrijving in de eerste schets.
The Beadle: ..See him again on Sunday in his state-coat and

„cocked-hat---How pompously he marshals the children into

„their places! and how demurely the little urchins look at him

„askance---Observe the generalship of the beadle-quot; Maar

verder sluiten zijn vormen meer aan bij de gewone verbeeldings-
mogelijkheden van het particuliere gesprek: Als u-----gaat

„dan ziet u----U ontmoet----kijk-----quot;. Een belangrijk

verschil is dat hij een aan het begin van een schets gekozen vertel-
vorm tot het einde volhoudt. In A Parliamentary Sketch voert hij

de lezer aan zijn zijde mee: „---we enter at once into the

„building----Every now and then you hear earnest whispers

„---You reduce yourself into the smallest possible space to avoid

„being turned out. You see----You cannot fail to have

„remarked---quot; Dat is de vertelwijze van de man die de weg

wijst, in verbeelding in de vrager verplaatst, de weg voor hem
afloopt, en nuttige wenken geeft. Dan weer is het samen aanwezig
zijn duidelijker: ze zullen proberen op de Strangers' Gallery te
komen, hoewel de aard van het debat daar weinig hoop op geeft.
..What on earth are you about? Holding up your order as if it
„were a talisman at whose command the whicket would fly open?
„Nonsense. Just preserve the order for an autograph, if it be worth
„keeping at all, and make your appearence at the door with your
„fore-finger expressively inserted in your waistcoat-pocket.quot; Hier
vinden we dus een echte gids-stijl, maar zonder oratorische trekken,
en consequent volgehouden. In de volgende schets, „Pubhc Dinnersquot;
begint de beschrijving met: „Let us suppose you are induced to
„attend a dinner of this description,quot; en de hele schets bouwt voort
op dat veronderstelde bezoek van de lezer. Een klein maar be-
langrijk verschil met Potgieter's gids-stijl, vooral in de historische
passage, is dit. dat Dickens' boek een uitgesproken leidend en
inlichtend karakter heeft, en dat het veronderstelde vergezellen
of alleen rondlopen van de lezer heel goed denkbaar is. Verder
zijn er talrijke verhalende stukken waarin de lezersfiguur niet
Verschijnt.

Vatten we de beschouwing van Potgieter's verhouding tot de
lezer in ,.Het Noordenquot; samen, dan kunnen we opmerken, dat de
conversatie met de lezer voor Potgieter van primair belang is. dat
de vormen die hij voor die conversatie gebruikt, van gemengd
humoristische en oratorische herkomst zijn, en dat bij het leidend
Verhalen het scheppen van een vaste illusie die op de basis van het
natuurlijke gesprek ook mogelijk is, hem moeilijk valt.

Hoe staat het nu wat dat betreft met het andere werk? We
llt;^unnen daarvoor slechts hier en daar een greep doen.

De historische schetsen van 1836 en 1837 lenen zich goed voor
een beschouwing, omdat ze onder directe invloed van Drost's
lïistorisch-romantisch proza zijn geschreven. Bij Drost is de rol van
de lezer maar zeer klein, en dat is kenmerkend voor de kracht van
2ijn romantisch sentiment. Hij is geheel verzonken in zijn verbeel-

ding, de werkelijkheidsillusie is sterk, en dienovereenkomstig is de
conversatie met de lezer, die de schrijver toch altijd weer enigszins
bij zichzelf brengt, zogoed als geheel afwezig. Drost verschilt daarin
van Scott en zijn trouwe navolgers. Bij Scott is het romantisch,
poëtisch sentiment zo sterk niet. Een rustige scepsis tegenover zijn
eigen verhaal is dikwijls merkbaar (It is a privilege of tale tellers
to open their story in an inn. Kenilworth Ch. I). Historische aan-
kleding heeft al zijn belangstelling, maar de bezieling die personen
schept, ontbreekt hemi). Ter inleiding en afsluiting van een hoofd-
stuk converseert hij op getemperd humoristische wijze met de lezer.
Het zal echter opvallen dat Potgieter die conversatie nog verder
doorvoert dan Scott. Van Lennep en Mevrouw Bosboom—
Toussaint. In „De eerste schilderij van Rembrandt van Rhijn
(1836) worden de lezers niet genoemd. De schets eindigt met een
besluit als Drost's ..Het Altaarstukquot;. In ..Annaquot; (1836) verschijnen
de lezers en lezeressen aan het slot. „Marten Harpertszquot; (1837)
heeft passages in een zeer realistische ciceronestijl. Schrijver en
lezer begeven zich aan boord van het Hollandse schip. De schrijver
wijst de belangrijkste personen aan boord aan. Aan het begin van
het tweede hoofdstuk veroorlooft hij zich, na het losbarsten van
het geschut het volgende, bij Drost ondenkbare grapje: „Gij
vreesdet in de kruitdamp te zullen stikken, lieve Lezer! - Stel u
Igerust, ik heb u nog een tafereel van geheel anderen aard aan te
.'bieden.quot; Ze ontmoeten in de kajuit van het roofschip een edel-
man (pag. 88); pag. 91 heet het: „Wendt met mij den blik van
..dat afgrijselijk dek af, en volgt mij, indien gij moed hebt, naar
],het gevangenhok --quot; In andere passages wordt een vergezellen

alleen verondersteld.

De inleiding van „Frans Hals en zijne Dochterquot; (1837) is al
dadelijk subjectief-humoristisch. Het interieur van Hals' huis in
1629 wordt als volgt geschilderd: „Stoot u bij het binnentreden

..der opkamer---niet aan die potscherven, welke op onze genre-

.,schilderijtjes zulk een goede figuur maken; noch kreun u aan die
„jankende hond, uit liefde tot de kunst in de ongemakkelijkste
„houding vastgebonden. Maar waarlijk, waar ik ooit aanleg toe
„had, niet om notaris te worden; verschoon mij dus van eene inven-
,',tarisatie van den inboedel, laat mij slechts naar lust een' oogenblik

1) Vgl. Koopmans: Aernout Drost, De Beweging, 1907, pag. 194, en Mej.
Dr. Bouvy: Idee en werkwijze van Mevrouw Bosboom—Toussaint, R'dam 1935.
pag. 45.

„bij die voorwerpen vertoeven, welke mij het belangrijkste schijnen.
„Eerst bij den ezel des meesters dan; zijn stoeltje is ledig, hij zelf
„afwezig; zie, het is slechts een aanleg, dat half op het doek ge-
„brachte hoofd, en toch herkent gij----quot; enz.

Druk pratend met de lezer, wendt de schrijver zich om in het
vertrekje, tot ze een beetje „de plaats ruimenquot; voor de twee leer-
lingen, die „ons zoo heusch toestonden hun vertrek te bezigtigenquot;
en nu een gesprek beginnen. Zo'n ruwe verstoring van de illusie
zal men bij de andere historisch-romantische schrijvers vergeefs
zoeken.

Ook Mej. Toussaint in „De Graaf van Devonshirequot; nodigt de
lezer mee, maar ze doet dat uitdrukkelijk „in verbeeldingquot; en met

mate. „Er viel een recht koude motregen neder----en de lezer

„die met mij in verbeelding de twee mannen daar ziet voort-

„rijden_____zal zich zeker niet verwonderen dat ze den snellen

„draf kozen----quot; Ze zorgt er met goede smaak voor, dat

schrijver en lezer in de schaduw blijven. De verbeelding van het
samen-zien krijgt slechts zoveel werkelijkheid, dat de lezer zich in
de situatie voelt; niet zoveel dat er conflicten met de illusie uit
voortkomen. Ook Van Lennep doet dat. Hij sluit hoofdstuk 5 van
de Pleegzoon met: „Wenden wij de oogen van dit schriktooneel

..af en begeven wij ons naar het leger der Staatschen---quot; Maar

in het volgende toneel zijn schrijver en lezer niet te bemerken.
In het begin van het achtste hoofdstuk is hij blij afscheid te kunnen
nemen van het krijgsveld, en zijn lezers en lezeressen binnen een
kraamkamer te kunnen geleiden. De beschrijving van interieur en
personen, de weergave van gesprekken is echter objectief; er is
geen lezer, geen eenzijdig gesprek van de auteur. Dat is er alleen
^an aanvang en einde van hoofdstukken, ter verontschuldiging na
een lange uitweiding en ter verdediging van de compositie i .
ßuiten „in de verbeeldingquot; binnengeleiden, volgen, de ogen afwen-
den en een flauw voelbaar gemaakt gezamelijk zien is er van een
ciceronestijl in de historische roman geen sprake.

Juist in die historische schetsen is het duidelijkst te bemerken
dat de subjectieve uitingsvorm Potgieter's eigene is. In ander meer
humoristisch en kritisch werk ligt de modieuse vorm van het humo-
ristisch subjectivisme voor de hand; daarin zijn het gangbare en
het persoonlijke niet zo scherp te onderkennen.

Vgl. Pleegzoon pag. 75 met de inleiding van Waverley. Een compo-
sitieverdediging bij Scott: Waverley, pag. 39.

In de Galama-recensie (1834) bijvoorbeeld, met zijn sterk humo-
ristische inslag, zou de overheersing van de conversatie met de
lezer ons niet als persoonlijk opvallen. Drost deed ze dat wel. In
een brief van 29 April 1834 merkt hij. naar aanleiding van deze
recensie, goedmoedig kritiserend op: .,Een enkele keer zij de lezer
„minder lief!quot; Al betreft deze aanmerking in het bijzonder de wat
overdreven hoffelijkheid, ze toont toch dat de sterke neiging tot

conversatie hem getroffen had.

Humoristisch doet de schrijver zich er in voor. Hij benijdt de
„gelukkige Lezer, die, gemakkelijk in uwen leuningstoel gedoken,
„in een ledig uur deze recensie ter hand neemt,quot; en beklaagt zich-
'zeli, „armen criticusquot;, die het verdriet, na lezing van meer dan 300
bladzijden druks, „er geene aanprijzing van te kunnen geven.quot; Hij
• doet vertrouwelijke bekentenissen, als Lamb: ..Ik ben geen schrijver

„van historische romans; op mijn woord, ik ben het niet---' i)

Groot verdriet heeft het hem gekost „u de bonte rij van gemeene
„personaadjes aan te bieden,quot; want hij legt de „gulle bekentenisquot;
af: „Ik ben zeer keurig op gezelschappen, mijn vriendelijke Lezerquot; 2).
In die uitvoerige bekentenis stelt hij zich voor als een oude vrijgezel,
die „de jaren der jeugd en der liefde lang te bovenquot; is. Die fictie
verschijnt tegen het slot weer (pag. 45). dan met een autobiogra-
fische bekentenis die door zijn accent van waarheid humoristisch
karakter mist. De wisseling van de humoristische gedeelten met de
serieus-kritische kan men waarnemen aan de pronomina ik en wij.
Van ik spreekt de humorist, de ernstige recensent gebruikt het
officiëler en onpersoonlijker wij.
^ Dat geldt ook voor de wat latere kritiek. „Gedichten van A. C. W.
Staringquot; (1837—1838). In de ernstiger passages verschijnt de
meervoudsvorm: ..Laat ons echter het algemeen niet te hard vallen,

,^daar____quot;(129)----„wij maken gaarne de woorden van

'.'.dien voortreffelijken criticus tot de onze----wij stellen ons

„voor, zijn laatste opmerking eenigszins breeder te ontwik-

„kelen----quot; (130). Bij levendiger beweging komt ik: ..En indien

„wij vragen, waarom deze----zoo vergeten zijn. welke naam

„zweeft dan op onze lippen, is het niet die van Cats? Voor mij, ik

„aarzel niet te bekennen, dat ik het betreurenswaardig vinde,----

„Wilt gij een bewijs? Ik wed dat gij. mijn lezer----quot; (130—131).

Die subjectieve gesprekvormen maken de critiek levendiger: „Ge

1)nbsp;Krit. Stud. I, pag. 4.

2)nbsp;Pag. 36—37.

„zoudt u zeer in mij bedriegen, indien gij waandet dat ik----Ik

„stem het gereedehjk toe----ik had bijna gezegd (131)----.

„Maar de navolgers der eersten, wat wilt gij, dat zij doen zouden?

„Betwijfelt gij het nog? Doorblader het mengelwerk----en gij

„zult----Lees onze prozaschrijversquot; (132). Vooral is dat het

effect van zelf-interrupties, die Sterne ook zo handig weet te ge-
bruiken: „Verder---maar ik mag niet meer afschrijven---

„gij zijt misschien mijn recensie moede.quot; (149) (evenzo 150).
Sterniaans van vorm is eveneens de besproken toeroep tot een deel
van het publiek: „Er schuilt een Ars Poëtica in deze epigrammen,
„jonge dichters! bestudeert die, opdat wij eens van uwe verzen

„mogen zeggen----quot; (187). Maar de inhoud is serieus. Een

gesprek met „de middelmatigheidquot; vindt men pag. 152: „ „Gij
„bekent dus,quot; hoor ik de middelmatigheid zegevierend uitroepen,
„„gij bekent dus, dat de verzen van den Heer Staring niet zoet-
„„vloeyende zijnquot;? Hé, mijne heeren, heb ik dan ooit beweerd, dat
„zij voort kabbelen als de golfjes van een' vliet----?quot; een schuch-
tere interruptie van de lezeres pag. 160: „Maar Frederik?quot; lispelt
„misschien eene lezeres; schoone bekeerlinge tot de poëzie van
„Staring! wat heb ik u te weigeren?quot;

Overal waar we de latere werken opslaan, blijkt er contact met
de lezer te bestaan. In de plechtiger gedeelten worden vooral ora-
torische vragen, uitroepen en aanmoedigingen toegepast, maar de
levendiger aan de humor ontleende wendingen blijven ook tot het
einde toe in gebruik. Een ding is daarbij opmerkelijk: de aanzetten
en de vormen zijn wel humoristisch, maar de ernstige, degelijke
geest van de schrijver, die kritiseert en moraliseert, maakt dat het
proza een zware luchtigheid krijgt, een ernstige losheid die voor
Potgieter typisch is.

Met enkele voorbeelden zullen wij het contact houden met de
lezer tot in het laatste werk toe. en de speciale zware humor nog
toelichten.

De schets van Lamb thuis, waarmee de aankondiging van Lamb's
Tales from Shakespeare i) aanvangt, is in praesentische cicerone-
stijl geschreven. Schrijver en lezer wandelen rond door de kamer,
het interieur opnemend en besprekend. Ze lopen zelfs op de dame
toe, die daar rustig zit te schrijven: „maar wees gerust, zij merkt
'.ons niet op, zij schrijft een paar regelen, en peinst weer.quot; De lezer
buigt zich over de schouder van de dame heen en leest wat ze

1863. Stud. en Sch. III, pag. 404.

schrijft: „Shylock, Portia, Antonio, leest gij. en roept uit: ..een
„..blaauwkous!quot; Hoe gij u bedroogt!quot;

De schets aan het begin van de studie Esaias Tegnér, Fcithiofs
saga (1862. Stud. en Sch. 142) speelt ±: 1794 en begint, als con-
cessie aan de realiteit, evenals de historische roman vaak, voor-
waardelijk: „In het---jaar der vorige eeuw zoudt gij in het hart

„van Zweden, langs de oevers van het meir Wenern----menig-

„maal een oude chais hebben ontmoet, om, voor haar uithalende of
,,het haar ziende doen, den vluggen vos er voor gespannen een
„oogenblik ga te slaan, om den goêlijken man. die over dezen schaars
„de zweep legde, vlugtig te groeten en te vergeten.quot; Lang houdt
Potgieter die veronderstellende vorm echter niet vol. Midden op de
volgende bladzijde springt hij over in de praesentische ciceronestijl:
„Uw blik volgt haar, om des knaaps wille, onwillekeurig.quot;

„Eene Novelle?quot; (1864) begint met een uitweiding over de wijze
waarop men „de beide bekoorlijke vrouwen, welke wij op dat gras-
veld ontmoetenquot; zou moeten schilderen. In „Het Leven van Bak-
huizenquot; spreekt op iedere bladzij ik, of vormeiijker wij, de steller
dezer regelen, de auteur. Vragen en veronderstellingen over de
mening of verwachting van de lezer zijn talrijk als altijd, en op
pg, 83—84 treffen we zelfs een Sterniaans gesprek aan, van de
schrijver met een nufje, dat zich stoot aan de bijnaam ..Bakkesquot;.
Dat toont duidelijk hoe gemakkelijk de humoristische gesprekvormen
Potgieter blijven afgaan.

De zwaarte van de humor, het gebruik van humoristische vormen
waar ze geen humoristisch effect meer hebben, is niet zo gemakkelijk
aan te tonen, omdat in de schatting van die vormen altijd een element
van subjectief aanvoelen blijft. De verstoring van de werkelijk-
heidsillusie, als vorm van het subjectief-comische, komt bij de
humoristen vaak voori). Het is bewuste spot met de dichterlijke
fictie, die pas humoristische kracht heeft wanneer de lezer al enige
tijd onder de suggestie van het verhaal is gebracht, waarna die on-
verwacht wordt verstoord. Fielding, Sterne, Jean Paul. Daalberg.
Staring. Byron. De Génestet2) werken ermee. Ook Potgieter ver-
stoort vaak de illusie 3), maar niet om er een comisch effect mee te
bereiken. Als hij zijn lezer verzoekt zelf maar te beschrijven, is dat

1)nbsp;Staverman: De Compositie—N. T.. XII. pg. 12 vlgg.; Jongejan: De
Humor„cultusquot;. pg. 207 vlgg.

2)nbsp;Jongejan, 207—211.

3)nbsp;Enkele voorbeelden geeft Staverman, pg. 7.

alleen een vorm die past in zijn conversatiehouding, en een uiting
van zijn onverschilligheid voor iedere suggestie. De verrassing van
de ontnuchtering na de suggestie ontbreekt geheel. Staverman
citeert uit De Zusters, hfdst. IX i), de passage: „kies zelf het
„beeldje, waarmeê ge uwe schets bezielen wilt, uit het drietal dat

„mij in het oog valt: een hengelaar---een boertje,----een

»» deerne.quot;

Even daarvoor staat de zin: „maar verbazen zou het mij, zoo
„Warner's verrukking u nog langer vreemd voorkwam, als ik over
„dat landschap den gouden glans uitgiet der naar het westen
„nijgende zonne.quot; Die werkwijze is geen uitzondering. In het
begin van „Leuchtsteinquot; heeft de lezer medezeggenschap bij de
enscenéring. In de Amsterdamse schouwburg trekt een kleine groep
toeschouwers de schrijver aan. „Plaatst de eerste (die groep), ge-
„durende de pauze, waar gij wilt, in de weinige balcons van dat
..gebouw, of in de loges, quot;die geene loges zijn, ik zal er vrede meê
..hebben, mits ik op de voorste bank van één van deze, aan de

..hooger hand eener deftige vrouwe.---etc.quot; Schrijver en lezer

maken dus onder elkaar uit. hoe zij de situatie in elkaar zullen
zetten. In het begin van ..Eene Avondschemering op Ischiaquot; zou
Potgieter de golf van Napels moeten schilderen. Maar Italiaanse
taferelen zijn al zo vaak geschilderd, dat hij het gerust aan 's lezers
eigene verbeelding overlaat. Hij duidt alleen een scheepje aan, dat
de zeearm klieft, en voegt er aan toe: „schilder zelf de spiegelende
..oppervlakte der wateren er om heen. en gij aanschouwt alles wat
'.ik wensch, dat ge zien zult.quot;

Het aandeel dat de lezer bij de beschrijvingen wordt gegeven,
hebben we wel als Potgieteriaans te beschouwen. Voor de sub-
jectieve willekeur, waarmee de schrijver overweegt of hij deze
situatie zal schilderen of een andere, moeten we aan het voorbeeld
Van de oratie denken. Ook de orator geeft de keus, of kiest quasi,
uit verschillende episodes die hij zou kunnen uitwerken. Zo in het
geciteerde voorbeeld van Van der Palm: „Zal ik hem met mijne
..verbeelding volgen, daar hij als krijgsman naauwlijks de loopbaan

quot;der wapenen intreedt.----zal ik hem vergezellen---quot; 2-). Een

ander voorbeeld van die willekeur: ..Verplaatsen we ons in een
quot;tijdperk, vele eeuwen later, bij de beschouwing van het tweede
quot;Voorbeeld, waarover ik u onderhouden wilde; het is dat van Paulus,

l) Proza I. 190—191.

Redevoering bij de orde der Unie. bij Kalff VI, 432.

„Ik zou hem u kunnen voorstellen in de gevangenis te Filippi, waar
,,hij met zijnen ambtgenoot Silas, het ligchaam van geessel-striemen
„doorploegd, de voeten in de stok gekluisterd, de kerkergewelven
„weêrgalmen deed van liederen, waarnaar alle gevangenen als naar
„hemelmelodijen luisterden. Maar begeven we ons liever met onze
„gedachten naar Cesaréa, toen hij daar sedert twee jaren en langer

„gevangen was gehouden.----quot; i). Potgieter staat dus in tussen

het humoristisch spel met de illusie en de onverschilligheid voor de
illusie van de orator die het alleen om de zin te doen is.

Als voorbeeld van Potgieter's zware humor zou ik de eerste vier
bladzijden van Eene Novelle? willen noemen. Hij beschrijft daarin
de twee dames, door te spelen met de veronderstelling hoe hij,
,,verstokt realist'quot;, haar zou moeten beschrijven als hij dichter was.
Mijns inziens is de hele passage schertsend bedoeld, maar de scherts
is zo zwaar, dat Prof. Overdiep meent 2) Potgieter's beweringen
daarin serieus te kunnen nemen, en er conclusies omtrent zijn kunst-
opvattingen uit trekt. Schertsend is al vast de aanhef ..Hoe gelukkig
gevoel ik mij geen dichter te zijn!quot; Zo'n quasi-bekentenis vonden
we al in de Galama-recensie betreffende de historische roman,
verder in de recensie van Spandaw's gedichten 3) „Indien ik een
„dichter ware — ge ziet wel dat ik het niet ben -quot;, en in Drost's
bespreking van de Jaarboekjes van 1834 ,,Wanneer ik een dichter
„ware, zou ik dat meisje de lente in vollen bloei noemen, en —
„regt tevreden zijn.quot; Ook Prof. Overdiep meent dat deze bekentenis
,,ironisch bedoeld kan zijnquot;. Hij ironiseert dan niet de poëtische stijl
van zijn tijdgenoten — zoals Prof. Overdiep interpreteert — maar
zijn eigen jeugdpoëzie. Het komt mij namelijk voor, dat Potgieter,
voor de taak gesteld, de beide dames over het grasveld wandelend,
te beschrijven, min of meer bewust aan zijn gedicht „De beide
Meisjesquot;, van 1833, denkt. Zijn herinneringsbeelden duiken telkens
weer op. Ook daar een meisje, ,,wier voet jen over 't gras scheen
„als een veêr te zweven. Geen kreuk gaf aan 't festoenquot; 4). In deze
prozabeschrijving parafraseert hij dan schertsend zijn eigen poëtisch
herinneringsbeeld. Maar ook de andere bekentenis: ,,Als ik het
„realisme niet huldigde, in den zin onzer overeeuwde meesters

1)nbsp;V. d. Palm: „Ware godsvrucht de hoogste vreugdequot;, in Bloemlezing uit
Nederlandsche prozaschrijvers van N. G. van Kampen en D. Veegens, derde
stuk, pg. 130.

2)nbsp;Taaltuin. 4e jaarg., pg. 37—38.

3)nbsp;Gids, 1837, pg. 293.

*) Verspr. en Nag. Poëzie, I, 107.

„altoosquot; (pg. 294—295) en „verstokt realist dat ik benquot; (pg. 297)
heeft men wel schertsend op te vatten, evenals de even later
komende „maar of ge 't nog niet gemerkt had, in den waren zin
„des woords ben ik even weinig oeconoom als economist!quot; en die
in Proza II, 94 „Ik ben gastronoom noch epicurist, maar ik had
„hever, dat ge mij voor één van beide hieldt, dan voor een koud-
„waterdrinker of een pannekoekeneter.quot; Ze staan op één lijn met
de koddige veronderstellingen omtrent het beroep van de lezer:
„Er zijn misschien physiologen onder mijn lezers, die zich verbazen,
„hoe een vader als deze een zoon hebben kan als den zeerob — ik
„maak hun scepticisme mijn komplimentquot; (Pr. 121) of „Ichtyoloog
„of niet, u stuit dat dooreenhaspelen van zout- en zoetwatervischquot;
(Blaauwbes 36).

Humoristisch zijn zo inzetten en overgangen, maar een dringende,
ernstig betogende toon krijgt dan al dadelijk weer de overhand.

We kunnen Potgieter's typische omgang met de lezer dus bepalen
als een persoonlijke vermenging van humoristische en oratorische
Vormen tot een deftig, vormelijk eenzijdig gesprek; de levendige
wendingen van humoristische afkomst zijn uitdrukking van een
persoonlijke, soms wat zwaar schertsende, maar weer galante be-
leefdheid geworden, en de oratorische vormen zijn door de humo-
ristische inslag niet zo traditioneel glad lopend en zelfbehaaglijk-
gezwollen.

De oorzaak van de opvallende voorkeur voor de persoonlijke ver-
houding ligt in laatste instantie niet in de tijdstijl, maar in Potgieters
persoonlijk karakter, in zijn merkwaardige subjectiviteit; een woord
dat vrij weinig zegt. Er is, zoals hij zelf zegt, gêne bij om voor een
groter pubhek op te treden, onvermogen om in een illusie verzonken
te blijven, en een innerlijke schichtige grilligheid, die hij in voor het
pubhek bestemd proza niet geheel kan laten gaan. De persoonlijke
verhouding, de gesprekvorm geeft daar nog het best gelegenheid
toe. Een vondst was het dan ook voor hem, toen hij in Eene
Novelle? de geschiedenis door de dame in kwestie in een gesprek
liet vertellen. Een (onvermijdelijke) fout daarbij, dat hij die dame
op nauwkeurig dezelfde wijze het vertellen als hijzelf steeds doet —
een fout die Huet opmerkte, en die Potgieter erkende. In de ik-
verhalen als „Onder weg in den Regenquot; en „Een dag te Kleefquot;
vindt men dan ook het vloeiendste proza. In een roman als „De
Zustersquot;, die het meest een objectieve vertelwijze vereist, voelt men
aan vele eentonige, kleurloze zinnen, hoe zwaar hem zulk schrijven
afgaat. Een verfrissing is het ineens, wanneer hij (Proza I, 139—

3nbsp;33

141) Hendrik van Oudenhove een brief aan een vriend laat
schrijven. Daar wordt zijn geest weer vaardig.

Van Potgieter's brieven zijn de series, gericht aan Drost en aan
Huet het belangrijkst, door intensiteit van geestelijk verkeer. Ze
zijn voldoende voor de bepaling van zijn briefstijl, daar de eerste
groep Potgieter in het begin van zijn litteraire loopbaan (1833—
34) doet kennen, terwijl hij in de laatste het meeste werk al achter
zich heeft liggen.

Voor de beoordeling van die brieven moet met de omstandig-
heden waaronder ze werden geschreven, rekening worden gehouden.
Potgieter's verkeer met Drost was in hoofdzaak mondeling. De
wederzijdse brieven zijn vaak haastige kattebelletjes, geschreven bij
toevallige verhindering of ziekte. Al dijen die brieven soms uit. een
gecultiveerde correspondentie vormen ze niet.

De brieven aan Huet na voorjaar 1868 zijn niet meer aanvulling
van mondeling verkeer. Ze worden vaak zeer uitvoerig, ook al met
het doel, Huet zo veel mogelijk van de Nederlandse handel en
wandel op de hoogte te houden. Een ander mens spreekt er natuur-
lijk uit: de man op jaren die zijn rust lief heeft, niet meer streeft,
en zich geeft zoals hij is.

Toch is er grote overeenkomst. Opvallend in beide is het over-
vloedig gebruik van woorden, wendingen en uitroepen uit vreemde
talen, vooral uit het Frans, ook uit het Engels, minder uit 't Duits
en 't Italiaans. Aan dit vernuftspel, waarin zich ook voorliefde voor
de Franse tournure mengt, geeft hij in zijn brieven veel meer toe
dan in zijn publicaties. Huet en vooral Drost steken hierin scherp
tegen hem af.

De citeerliefhebberij is zowel voor Potgieter als voor Drost een
ware sport. Ook in hun werk is het hun een genoegen hier en daar
een toepasselijk citaat te plaatsen. Bij Potgieter blijkt dit spel ge-
steund te worden door zijn krachtige secundaire functie, die bij
letterlijk alles een (niet enkel litteraire) parallel levert. In zijn
brieven aan Huet begeleidt zijn hele vroegere ervaring in leven en
lectuur de mededeling, en bij het eenvoudigst zakelijk bericht springt
een parallel te voorschijn. Het is alsof een leger van herinneringen
zijn aandacht omgeeft. Slechts even is die zo labiele aandacht ge-
bonden door het werkelijke gebeuren, onmiddellijk is ze weer ge-
boeid door een herinneringsbeeld. In deze eigenaardigheid ligt wel
de hoofdreden van de afdwalingsneiging, die Huet naar aanleiding
van de eerste tien bladzijden uit Het Leven van Bakhuizen van den
Brink deed uitroepen: ..De roode draad! De roode draad!quot; (Brieven

aan Potgieter, II, 88). Een enkel voorbeeld uit de overtalrijke in
de brieven (II, 295): „Wij hebben Zondag prettig doorgebragt.
„Bosboom wilde den Overtoom zien, ik noodde Mevrouw uit, het
„graf van den poëet Jan Broekhuizen te bezoeken en dus reden wij
„naar Amstelveen. Het weder veroorloofde in de tweede helft van
„September nog een open rijtuigje, dus geen wagenziekte van
„Mevrouw, dus prettig praten. Wij keerden over Ouderkerk terug,
„expres voor ons gestoffeerd met doortrekkende dragonders, terug-
„keerende uit het kamp, flinke gebruinde gezigten, het geheel eene
„teekening van D. Langeveld Die jongelui aanziende, behoorde
„een Hollandsch regiment, presentabel naast een onzer buren, niet
„meer tot de droomen uit de dagen van Daendels of Marmont-
„slechts dat klinken van Z.M. met al die officieren bleef een disso-
„nant dans les jours de la République ou de l'Empire. Pauvre
„royauté!quot; Slechts even laat hij dus het beeld van de werkelijkheid
tot zich doordringen. Dadelijk zijn zijn gedachten weer elders. Ook
blijft zijn aandacht niet in een herinnering hangen, om die rustig
uit te beelden en uit te vertellen. Van de ene herinnering springt
zij over naar de andere, vandaar naar het verhaal, vandaar in een
heel andere sfeer. Soms overstelpen de herinneringen elkaar en
springt hij met een grap uit de kluwen: (II, 131) „Wij komen
„zooeven van de Brühlsche Terrasse, — het uitzigt op de rivier en
„op de brug is lief, maar daar de overzijde bebouwd is met de
..nieuwe stad en fabrieken, zijn alleen de vergezigten schoon en
..zou ik Basels Drei Könige den voorrang geven, als Thorbecke niet
..op het Brühlsche terras had gezeten, en daardoor zwaarder ver-
..zuim had gepleegd toen de veepest bij ons uitbrak, dan ik het
..tegen alle beleefdheid doe, door deze leelijke inktvlek.quot;

Potgieter noemt dit zelf zijn „wisselzinquot;, zijn „vlind'ren aardquot; |
(Poezy II. 118). In de vertrouwde briefconversatie en in opge-
ruimde stemming laat hij zijn chaotische inspiratie de vrije loop.
Die meest karakteristieke trek van zijn geest schijnt zich voor het
^erst in zijn brieven uit Zweden te hebben geopenbaard. Hoe schrok
de ..goede Marcusquot; van de „eerste uitbarsting van dien grilligen
geestquot; 2). „Es-tu fou de rester plus longtemps dans ce maudit

..pays----Nous ne te reconnaîtrons plus! Quel chaos que ta

..lettre que je viens de lire. Vérité, erreur, rêves et réalités, vers
..et prose, projets de sermons, traductions, descriptions et conjec-

curs. van mij.

Verwey, Leven van Potgieter, pag. 157—158.

tures les beautés de la nature, la méchanceté des hommes, dates
quot;et chiffres, tout cela est là mêlée en Hollandais, en Français, en
quot;italien, en Suédois peut-être--- Il me faudrait des semaines
quot;pour ranger dans quelque ordre cet assemblage de génie et de
„folie que tu jettes là dans ta fureur poétique, et avec une elegance

„qui me désespère.quot;nbsp;, i . . u

Al leent de briefvorm zich voor Potgieter s uiting het best, toch

past hij die in zijn publicaties niet vaak toe. We vinden in^ „Het
Noordenquot; een hoofdstuk „Warberg. Brief van een Vriend dat.
zoals Verwey opmerkt, wel 't minst gewijzigd uit zijn correspondentie
in „Het Noordenquot; overgenomen zal zijn, verder in de Gids van
1837 „Oudejaars-avond en Nieuwjaarsmorgen, Proeve van vriend-
schappelijke briefwisselingquot;, en in de Poëzy, II, pg. 59 vlgg.
quot;watersnood, aan een vriendquot;. Toch is het wel treffend dat „Pot-
gieters Testamentquot;, zijn „Gedroomd Paardrijdenquot;, dat gedicht
waarin hij zich het meest volkomen en vrij uitspreekt, ook de brief-
vorm heeft. „Antwoord aan de Vrouwe van Meerhof heeft het
tot ondertitel, en het bestaat „telkens in een afwisseling van be-
..schrijving. als de dichter zich verdiept in zijn onderwerp, en van
^toespraak tot haar aan wie de brief is gerichtquot; i).

Vizioen en oordeelvelling slingeren zich om en door elkaar: de
droom wordt tenslotte onderwerp van bespiegeling. Geen beter
quot;middel om dit te doen dan de vorm van toespraak, de briefvorm,
quot;die hij gekozen heeft; hij dwingt er zich door na ieder tafred zich
weer te wenden tot de aangesprokene. Deze eigenaardigheid moet
quot;men voortdurend in het oog houden. Telkens verliest, telkens her-
quot;,vindt de Landjonker het besef dat hij zich richt tot de Vrouwe van

i^Meerhof. Wie dit bedenkt---zal de moeielijkheid van zooveel

quot;,wegnemen, die hem anders verwarren kondenquot; 2).

In de overige poëzie vindt men vooral de vormen van alleenspraak
(b.v. in de romantische gedichten De Twintigjarige, De Jonge
Priester, de Zangeres) of van toespraak, lyrische toeroep:
„Florence, die me opeens uw tal van tinnen
Van verre beurt in Zuider voorjaarszon - -quot;
in de eerste en tweede zang, „O Dante!quot; in de achtste. „Ravennaas
woud!quot; in de dertiende, „o Eenheidsdag!quot; in de achttiende, „Dier
Holland!quot; in de negentiende zangf van Florence, „O Svea-land!
O gastvrij oord!quot; in „Afscheid van Zwedenquot; e.t.q., een vorm die

1)nbsp;Verwey. Gedr. P.. pg. IH.

2)nbsp;ld., pg. 122.

zeer traditioneel is en buiten dit verband geen opmerking zou ver-
dienen. Na het voorafgaande kan men echter ook daarin een
Potgieteriaanse voorkeur zien.

Naast de monoloog neemt de dialoog een grote plaats in. Verwey
wees op Potgieter's kunst van woord en weerwoord, van gesprek-
voering i), naar aanleiding van het vlindergedicht. Dit bestaat uit
vier strofen, waarvan telkens de eerste vier verzen een zelfde vraag
inhouden (drie maal van de gasten, de laatste maal van de gast-
vrouw), beantwoord in de overige verzen. Zo strak herhaald komt
de gesprekvorm verder niet voor, maar „er zijn veel van zijn verzen,
„en van de beste, zelfs het uitvoerige Gedroomd Paardrijden, die
„er rijk aan zijnquot; 2).

In min of meer novellistisch proza beslaan dialogen een groot deel
van de ruimte. Een van de eerste grote kritieken, „Wenken en
„gevoelens over de jongste Tentoonstelling van schilderijen te Am-
„sterdam, 1834quot; is „medegedeeld in gesprekkenquot; (ondertitel).
Hierin volgde Potgieter het voorbeeld van Drost in diens kritiek
..De Jaarboekjes van 1834.quot; Zulke kritische dialogen, als men ook
in „Albertquot;, „Lief en Leedquot; en „Salmagundiquot; vindt, worden echter
nooit platonische in de trant van Geel. In kritische passages over-
weegt de gedachtenwisseling met de lezer, de subjectieve vorm.

De echte novellistische dialogen, als in ..Het Togtje naar Ter
Ledesteinquot; en „Lief en Leedquot; zijn interessant 3). Ze zijn niet
Idealistisch, naar het leven gecopieerd. maar Potgieteriaans. „De
Vuurpijl des gespreks gaat opquot; 4) is een beeld dat ze treffend
karakteriseert. Snel. brillant, vonkend gaan ze voort. Het is bekend
genoeg dat ze de zuivere weergave zijn van Potgieter's eigen wijze
Van spreken 5). ,,Zijn vonkenslaande geest, zijn levendige natuur.
..het van de hak op de tak springende karakter zijner gesprekken,
'.zijn talent om den ernstigste tot een vernuftig wederwoord uit te
quot;lokken. en aan iedere wending van het onderhoud nieuwe thema's
..van gedachtenwisseling te verbinden, maakten dat al zijn gasten
quot;Zich inspanden om in het diapason te geraken of te blijven van den
..heerschenden toonquot; 6). Interrupties, woordspelingen, spottende
^^^^^o^en. plagende vragen schakelen zich aaneen.

Droom en tucht, pg. 12.

2-nbsp;' t-a

aj t z. p.

' Zie Staverman; Potgieter's Lief en Leed in het Gooi, 2e druk. Inleiding,
pg. 11—12.

Leven van Bakhuizen, pg. 211.
) Zie de verwijzingen bij Staverman.

6

) Zimmermann bij Verwey, Leven, pg. 311.

Het is een persoonlijke verhouding die Potgieter voor zijn uiting
behoeft. In de reële, die van het gesprek, komt hij het meest los,
en komt zijn subjectiviteit, zijn chaotische inspiratie en bewegelijke
aandacht, zijn spot en coquetterie het meest uit. Ook in de ver-
trouwelijke brief kan hij zich zo laten gaan. In publicaties schept hij
dienovereenkomstig liefst een persoonlijke verhouding, die dus in
oorsprong niet modieus-humoristisch, geen gevolg van de „tijdstijlquot;
is, maar de bestaande vormen dankbaar aangrijpt en naar eigen
behoeften vervormt en uitbreidt. Deze. voor de vorm van uiting zo
belangrijke trek. is er natuurlijk maar één, uit een complex van
samenhangende trekken geïsoleerd, Hoe de samenhang tussen deze
trek en de andere nauwkeurig is, en hoe die te verklaren, dat is een
karakterologische vraag. Hier zij het genoeg, op de verschijning van
deze karaktertrek in de litteraire uiting gewezen te hebben.

HOOFDSTUK II.
BETOGENDE VORMEN.

Min of meer betogend, redenerend, is ons vroeg negentiende-
eeuwse proza altijd. In zijn algemeenheid kan men in dat verschijnsel
wel een rest zien van het rationalisme, dat niet anders dan redelijk
tegenover de wereld staat. Elk genre en elk individueel beoefenaar
heeft echter zijn eigen wijze van redelijke uiteenzetting. In de
historische roman van Scott ligt vrij wat rustige redenatie, en zijn
Hollandse navolgers zijn eveneens betogend ingesteld. Een ver-
gelijkend onderzoek zou aantonen dat er ook in dat opzicht toch
Wel verschil is bij sterke gebondenheid aan eenzelfde traditie: de
verteller Van Lennep, die een licht-begrijpelijke noodzakelijkheid in
zijn verhalen legt door oorzakelijke binding van daden en gebeurte-
nissen aan gemakkelijk-aanvaardbare omstandigheden; Mevrouw
Bosboom—Toussaint die met betogend pathos een sfeer van ver-
heven ernst wil scheppen, waarin het gewicht van toestanden en
gebeurtenissen eerst in zijn volle zwaarte voelbaar wordt. Bij de
laatste is de grens met het oratorisch proza, met de preekstijl,
dikwijls uitgewist. De oratorische stijl is geheel op overreding in-
gesteld. Naar de wijze van doen is er onderscheid tussen het sier-
lijke, het bevaüige of het verheven genre; individualiteit zal er echter
in die poses maar weinig te bemerken zijn.

In humoristische opstellen is een betogende opzet gebruikelijk; in
de verhalende schetsen en novellen neemt het betoog echter een zeer
kleine plaats in. Ze maken zich tegelijk van de redenering en van
de deftigheid los.

Potgieter's werk wordt gekarakteriseerd door overheersing van
betogende vormen. Elk voor zich zijn die vormen wel in de
historisch-romantische of humoristische traditie te vinden. Ook zijn.\

algemeen oratorische bij.

Potgieter maakt van die traditionele betogende schema's, van
conclusies en oordeelsvormen echter een ruimer dan normaal ge-
bruik. Terwijl bij anderen die vormen alleen gebruikt worden
^anneer ze als vanzelf uit de vertelwijze en de omstandigheden van
et ogenblik voortvloeien, staan ze bij Potgieter dikwijls principieel
Voorop. Ze vallen op, omdat de inhoud zich er niet zo vanzelf in
^oegt; ze zijn als zodanig subjectiever, en de verschijning van een
^at starre intellectuele, onderscheidende, wegende en oordelende
instelling.

Deze zeer opmerkelijke trek komt in de kritieken en studies
natuurlijk niet zozeer aan de dag, omdat die instelling daar de juiste
is. Men moet daarvoor novellen nemen die bepaald beschrijvend en
verhalend willen zijn. Dan blijkt het pas goed hoe al vroeg be-
schouwing en kritiek daarin een ruime plaats gaan innemen i), en
hoe de beschrijving zelf telkens weer in de vorm van betoog, oordeel
of conclusie gegeven wordt. Dat geldt voor de poëzie evenzeer als
voor het proza. Er is een zekere strijd tussen de toch in hoofdzaak
beeldende inhoud en de gebonden intellectuele vorm. Men voelt dan
de twee-heid van visioen en oordeelveUing 2), die niet in één
expressie versmolten zijn, maar meer twee zelfstandige componenten
blijven; de oordeelvelling die de taalkundige vorm bepaalt, en de
rijke maar vluchtige en schichtige fantasie die het onderwerp, de
voorstelling en de ontwikkehng schept.

We zullen nu enkele vormen bespreken; hun zin in hun eigen
genre en hun gebruik door Potgieter.

In de humoristische litteratuur is het „opstelquot; een geliefd genre.
Het is een korte verhandeling die in gemengde, soms ernstige, dan
weer luchtig spottende toon. vaak met een geleerd air, een allerminst
geleerd onderwerp behandelt. Bedoeld wordt het genre van
..Kinderrampenquot; of ..Jongensquot; uit de Camera, en de talrijke typen-
beschrijvingen, b.v. Jonathan's „De Schaatsenrijderquot;.

Een zuiver voorbeeld daarvan — het enigste^— vinden we bij
Potgieter in de eerste drie bladzijden van de novelle „Blaauw-Besquot;,
inleiding tot de eigenlijke novelle, die er los van staat. Het is een
opstel over „de straatkreetquot; in het algemeen. De traditionele opzet
en de indeling worden door Potgieter trouw nagevolgd.

Zo'n opstel begint met een stelling, een these, gegeven in de vorm
van een direct of indirect citaat, of als een met nadruk uitgesproken
persoonlijke mening van de auteur. Dat ponerende begin bepaalt al
dadelijk de betogende gang van het opstel. De verdediging van die
stelling wordt ondernomen, eerst door afwijzing van diverse moge-
lijke andere meningen, dan door versterking van de these met voor-
beelden. Aan het slot komt de peroratie. Het is de natuurlijke
indeling van elk betoog, waarvan de grondvorm in het humoristisch
opstel bewaard blijft. Een ontleding van het stukje moge dit toe-
lichten. De stelling wordt hier gegeven als negatie van een indirect
citaat:

1)nbsp;Groenewegen, pg. 168, Verwey, Potgieter's Testament, pg. 122.

2)nbsp;Verwey, 1. C.

„Bilderdijk wenschte, in een zijner veelvuldige verzuchtingen om
„den dood, in het stille graf te liggen, ten einde voor den Haagschen
„straatkreet doof te zijn.quot; Hildebrand gaat in „Jongensquot; en
„Kinderrampenquot; uit van het versje van Hölty. Potgieter begint
„Jan, Jannetje en hun jongste kindquot; door met nadruk zijn ingenomen-
heid met het paar uit te spreken. En zo zegt hij hier, in vrijmoedige
afwijking van Bilderdijk, dat hij „de Amsterdamsche keelklanken
wel magquot;. De reden van zijn ingenomenheid is. dat ze de ver-
beelding aan het werk zetten. Dit wordt systematisch met voor-
beelden aangetoond. .,Ik wil mij eerst op eenen der minst behagelijke
„kreten beroepen, om later van diegene te gewagen, welke streelen-
„der gedachten opwekken —•quot; Dan behandelt hij de kreet „Elft
„als zalm!quot; en na de verbeeldingswaarde daarvan aangetoond te
hebben, geeft hij „eerst een paar uitzonderingen, ten einde ik in
„geen onbedingde lofspraak der straatkreten vervallequot;. Als voor-
beelden van „ergerlijke uitroepingenquot; worden ,,Beerzen binnen de
„garneelen!quot; en „Rapen as kinderhoofiesquot; besproken. „Gij ziet, ik
„ben billijk, ook al geldt het mijn gunstelingenquot;. En na dat bewijs
van billijkheid, komt er een enthousiaste opsomming van „veleilei
„verrassingen, die in roep of kreet tot mij komenquot;.

Potgieter volgt hiermee een traditioneel genre. In het humo-
ristisch-verhandelende karakter van het drietal bladzijden is niets
dat persoonlijk aandoet. Met de volgende kenmerken kunnen we dat
karakter nader bepalen.

De auteur neemt een hooggecultiveerd en kritisch standpunt in,
dat, in conflict met het vulgaire onderwerp, humoristisch werkt.
Hij is ,,te zeer van muzijkalen zin ontbloot, om te durven beslissen,
„of de schreeuwers der hoofdstad het van die. welke onze hofstad
„doorkrijschen, in welluidendheid winnen.quot; ..Muzijkale zinquot;, „wel-
luidendheidquot;, het ernstig-voorzichtige „durven beslissenquot; botsen
tegen de werkelijkheid van het ,,krijschenquot; en ,,schreeuwenquot;. Even
quasi-ernstig is, in de bespreking van de kreet ,,Beerzen binnen de
„garneelenquot;, de verzekering: „Ichtyoloog of niet, u stuit dat dooreen-
„haspelen van zout- en zoetwatervischquot;. En naar aanleiding van
„rapen als kinderhoofiesquot;, begint de auteur, de verhandelaar
parodiërend: ,,Rapen zijn een der oudste geregten ter wereld,

en---Beide kreten zijn „jammerlijk uitgevallen proeven, die

..ons volk van Oostersche beeldspraak geeftquot;. Het humoristisch
(komisch) effect ligt hier steeds in de botsing van het geleerde air
met de vulgaire zaak.

De boven aangegeven strakke systematiek in het betoog is, met

de quasi-ernstige verdediging, het eerlijk pogen om billijk te zijn,
de hyperbolische afwijzing van het lelijke en de lyrische vlucht in
het aanwijzen van schoonheden, mede een factor ter bereiking van
dat effect.

Naast dit humoristische betoog heeft het gewone oratorische
betoog, de verhandeling, Potgieter's wijze van uiteenzetting bepaald.
Het is als we in het vorige hoofdstuk opmerkten: na een humoristisch
subjectieve these neemt het serieuze betoog de overhand. Dat is
bijvoorbeeld in ,.Jan. Jannetje en hun jongste kindquot; op te merken.

De inzet, de eerste tien regels in Proza I. is een nadrukkelijke
betuiging van sympathie met de Hollandse Oudejaarsavond en met

Jan en Jannetje. ..Ik mag Jan en Jannetje wel---ik mag het

„paar—. Het pleegt een vroolijk uur te zijn, maar dat een ernstig
„doel heeftquot;.

De humoristische subjectiviteit hiervan vraagt om een verdediging,
die aanstonds komt: .,Laat vreemdelingen beweren, dat er slechts
..halve vreugde heerscht, waar de lach uit tranen schemert; als zij
„een beetje meer zin hadden voor onze volksaard, zouden zij er
..verstandelijke levensbeschouwing in zien. die over de zwakheden
„des harten zegeviert.quot;

Maar dan volgt een overgang die niet volgens het schema ver-
loopt. en daarmee de kracht van dit stuk proza treffende karakteri-
seert. een werkelijke vondst die de lezer meteen in medias res brengt:
..Doch laat ik dien verdedigenden toon varen, hij strookt kwalijk
„met de stemming van het paar.'quot;

..Wat brui ik er om, wat ze van mij zeggen?quot; zou mijn hoofd-
..persoon mij toeroepen;quot; Een sprong dus van eigen verdedigende
houding naar de volkomen onverschilligheid van de hoofdpersoon.

De bewering van onverschilligheid wordt echter dadelijk weer
geargumenteerd: „immers Jan is in den laatsten tijd voor lof en voor
..laster zoo onverschillig geworden, dat zij hem niet eens aan zijne
..koude kleêren meer raken. — laat staan aan zijne onderziel.quot;
en het hiermee vastgestelde feit van de onverschilligheid in een
dubbelzijdig betoog als vanzelfsprekend begrijpelijk gemaakt:

,,En geen wonder! — Jan is zoo dikwijls opgehemeld, en Jan is
„zoo dikwijls uitgescholden, dat hij eindelijk heeft leeren inzien
,.enz.quot;

In twee parallele schetsjes, elk van een halve bladzij, verbeeldt
Potgieter dan: 1». zijn onverschiHigheid voor lof (van de Neder-
landers). besloten met een pijp. 20. zijn onverschilligheid voor laster
(van de buitenlanders), besloten met een boordevolletje.

De hierop volgende bladzijde over Jan en zijn verleden bevat
ettelijke verdedigende passages. Potgieter veronderstelt eerst dat
het; de lezer toeschijnt, dat Jan „geen kleintje, neen, verduiveld
„veel eigenliefde heeft; dat de zelfzucht zoo ongeveer zijn tweede
„natuur is geworden.quot; Maar die verdenking wijst hij af: „Hij zou
„Jan onregt aandoen. Hij zou toonen ons aller bet-overgrootvader
„niet te kennen. Hij zou mij in verzoeking brengen Jan's doopceel
„te ligten. Waarom zou ik het niet doen? Hij (de lezer) behoeft
„zich zijne afkomst niet te schamen, al overtreft hij zijne voor-
„vaderen.quot; Hij geeft dan nadere inlichtingen over Jan en toont o.a.
met argumenten aan dat men hem zich niet te oud moet voorstellen.
Zijn rekening komt nog uit „tot eenen penningquot;. „Spreekwoorden
„aan centen ontleend, vallen nog niet in zijnen smaak.quot; Dat bewijst
„den ouden dag,quot; hoor ik aanmerken; ik geef slechts toe, dat hij
„den leeftijd lang voorbij is, waarin men overbescheiden, overedel-
„moedig, overzelfverloochenend, pleegt te wezen. Ik zou schier
„durven beweren, dat Jan nooit zoo oud zou zijn geworden indien
„hij een van deze drie ooit was geweest. Ik ga verder: ik geloof.
..dat Jan uit den aard zou zijn geslagen, zoo hij etc.quot;

Discursief, van vraag tot antwoord, van bedenking tot tegen-
argument is de gang van de mededeling. Men voelt hier hoe nauw
het verband van de betogende instelling met de herhaalde wending
tot de lezer is. In de volgende halve bladzijde (5) ligt het betoog
Wat meer verborgen, maar een parafrase brengt die grondstructuur
aan het licht:

Jan had het zuur in zijn jeugd (these). Er gaat geen kind op
school, dat dat niet weet te vertellen (versterking). Maar zijn
karakter ontwikkelde zich uitstekend (tegenstelling). Ik neem het
hem daarom niet kwalijk als hij er wat trots op is (gevolgtrekking).
Of ge potlood en papier ter hand hadt. ik zou u in een schets van
zijn vrijage zijn flinkheid bewijzen (nader bewijs). In de volgende
anderhalve bladzij is de gespannen betogende voortgang duide-
lijker. Leerzaam is vooral (pg. 6) de verhandeling over Jannetje's
dochters, omdat daar de these, toegevingen, tegenstellingen en
motiveringen meer uit elkaar liggen.

Niet betogend zijn eigenlijk alleen de gesprekken, en daarin komt
de schrijver nog graag met goedkeurende en rechtvaardigende
opmerkingen tussenbeide:

.. ..Vader!quot; vraagt ze nu — gevalt u de trouwhartige uitdrukking
..niet? Jan heeft intusschen zijif glas geledigd, wèl bekome het
..hem! — „Vader!quot; vraagt zij, ,.hebben we een goed jaar gehad?quot;

„Zij heeft er alle regt toe. zij, die hem het huis hielp bouwen!quot;

Hoewel de schets dus als verhaal is opgezet, is de vorm van de
mededeling bijna ononderbroken betogend. Een parallel is er niet
voor te vinden. Aanvankelijk is het humoristisch betoog als in het
begin van Blaauwbes er naar de vorm het meest mee verwant,
maar de komische kracht die daar ligt in het conflict tussen onder-
werp en wijze van behandeling, is hier afwezig.

,.'t Is maar een Pennelikker!quot; wordt verkeerdelijk een novelle of
schets genoemd 1). Het stuk is in opzet en uitwerking beide een
verhandeling, een sociale studie, en valt als zodanig feitelijk buiten
de litteratuur. Het is een dringend betoog om ..een weinig mensche-
lijkheid voor de heloot onzer handelswereldquot;, en 't mist zowel de
speelse of meditatieve litteraire opzet die het humoristische opstel
tot een letterkundig genre maakt, als de werkelijkheidsillusie van
de tendentieuze sociale novelle. De korte novellistische passages
doen dienst als illustraties, als bewijzen voor des schrijvers stel-
lingen. Met nadruk wordt er bovendien herhaaldelijk van gezegd,
dat ze geen fictie zijn, maar feit. Zo zegt Potgieter na het tafreel
waarin geschilderd wordt hoe Aagje in haar zwangerschap en
terwijl haar man op reis is. bericht ontvangt dat het povere salarisje
nog verlaagd is; dit is ..eene wreedheid, welke ik zelf niet gelooven
„zou, indien ik haar verdicht had, indien het geen feit was!quot; 2) en
van de geschiedenis van Becker: „Ik heb de voorkeur gegeven
„aan eene schets naar het leven boven eene schepping der fan-
taisiequot;3) (pg, 41).

De opzet is dienovereenkomstig verhandelend: pg. 1—2 histo-
rische ontwikkeling van het klerkenwezen, pg. 3—6 waarom wordt
men klerk? pg. 7—11 hoe is de opleiding van de klerk? met een
uitweiding over de handelstaal, pg. 11 vlgg. „Tot onze eigenlijke
..kantoorbedienden, als gij wilt.quot;

Beschouwt men het stuk eenmaal als zodanig, dan zijn de litte-
raire trekken ook beter te onderscheiden. De inzet, uitgaande van
een citaat uit Breeroo. herinnert aan de inzet van het humoristische
opstel. Vooral de zin (pg. 2): „Ik tart u echter uit. u de paruik
„van den kleinzoon diens koopmans voor den geest te brengen,
„zonder dat zich, in uwe verbeelding, rondom dat hoofdtooisel met
„eene krulbatterij, een aantal jeugdige oude mannetjes groe-
„peert---quot; verraadt zijn humoristische afkomst, zowel in het

1)nbsp;Groenewegen, pg. 172—173.

2)nbsp;Proza II, pg. 32.

3)nbsp;Vgl. verder pg. 66.

hyperbolische „uittartenquot; als in het beeld van de „krulbatterijquot;.
De rest van het historisch betoog „Voeg nu bij de eigenaardige

„verschijnselen der negentiende eeuw----voeg bij deze---en

„gij verbaast u er niet langer over, dat---quot; is echter gewoon ver-
handelend. Ook het vervolg is een normale verhandeling, als op een
spreekgestoelte uitgesproken: „Waarom wordt men kantoorklerk?
„Gij hebt zeker wel eens eene school zien uitgaan, - - eene burger-
„school meen ik, eene armenschool zelfs, en u vermeid in het weêr-
..galoos schouwspel, dat die jeugd aanbood? Welk eene gelijkheid,
„en welk eene verscheidenheid tevens!quot; Met de vorm verschijnt de
traditionele gezwollenheid in „weergaloos schouwspelquot;, in de uit-
roepen, de amplificerende opsomming erna, in de evocatie's: „Daar

„plaagt een krullebol een aardig meisje,quot; „---het is aardig naar

„het gindsche troepje te kijken: een der jongens heeft een stuk
„krijt gevonden, en zie eens hoe hij teekent, hoe hij karikatureert!quot;,
in wendingen als het „onthullendequot; „Welnu--quot; of het „gerust-
stellendequot; „Doch geen nood---quot;. Oratorisch is ook de volgende

pathetische toeroep tot één van de kinderen: „Arme jongen! die
„u zoo boos maakt over het gepleegde onregt; die den kleinen
„bedrogene de hand boven het hoofd houdt; die, nu gij hem hebt
..gewroken, zoo ernstig naar den blaauwen hemel opziet, toekom-
..stige dichter! wat deedt ge bij het spel?quot; Vrijwel alle vormen
in het vervolg zijn aan de verhandelstijl ontleend. Een enkele keer
treft men een humoristisch procédé aan (pg. 16): de verdeling
van de volontairs in twee klassen, de opmerking (pg. 54) dat het
klerkengenus in vele species verdeeld kan worden, maar beide
malen zonder komische bedoelingen.

Ook .Als een Visch op het Droogequot; is in hoofdzaak betogend.
Het bevat, in tegenstelling met de Pennelikker, waarlijk-humoris-
tische trekken, weemoedig en soms wrang i). De algemene opzet is
Weer dezelfde: een verhandeling over het ondraaglijke lot van pro-
Ponenten zonder plaats, waarin enige ..omtrekjesquot; als bewijs in-
gevlochten worden. Zie pg. 268: „Laat mij beproeven er in de
..mededeeling eeniger fragmenten van levensgeschiedenissen u het
..bewijs van te leveren.quot;

Ook worden die fragmenten terwille van de systematiek en de
veelzijdige fundering van het betoog verbrokkeld: eerst afkomst,
studie en sollicitatietijd van het drietal, daarna beelden van hen
in betrekking.

Vgl. Jongejan, pg. 443.

Maar sommige novellistische bestanddelen, vooral in de eerste
vier reistafreeltjes, — ook systematisch, uit vier landstreken, in vier
jaargetijden —, zijn vlot en humoristisch verhaald. Diverse
comische procédé's vindt men er terug: de spottende naamsver-
draaiing — „Engelboutsweel, Oostkinkel, Poppenkinderendamquot;
voor Zeeuwse dorpjes (pg. 258), „welk da of kum, in eenig artera-
deel,quot; in Friesland; woordspelingen „toen heeft hij aan- toen is hij
uitgetrokkenquot; (pg. 261); comische systematiek: poging I, poging II
en poging III, bij 't brilafzetten en haargladstrijken van een pro-
ponent (pg. 259); parodiëring van bijbeltaal: „Aert, de eerste
„kaarsenmaker, die Fop Aertsz., den tweeden kaarsenmaker ge-

„wan,---hij, die op zijn beurt Aert Fopsz., den derden kaarsen-

„maker, meende te hebben gewonnenquot; (pg. 269—270); van juridi-
sche taal: „kaarsenstippen, een fidei-commissair genoegen in het
„geslachte Aert's, dat nu van den eerstgeborene op den tweeden
„zoon, op Fopje, devolveerdequot; (id.); spottende vergelijkingen:
„Proponenten zonder plaats — de dolende ridderschap onzes tijdsquot;
(pg. 257), „hemeldragondersquot; (pg. 259); comische incongruentie's:

„dorpje___waarvan hij het aantal zielen tot op één halve na,

„had kunnen bepalen.quot;

In die verhalend-beschrijvende fragmenten is de voortgang veel
minder betogend. Wel is de inzet van het eerste (pg. 257) dadelijk
na de these weer redengevend, en is de beschrijving van de jonk-
man op de Zeeuwse boot gegeven in een reeks van vijf tegen-
stellingen, maar het gewone verhalende aaneenschakelende zins-
verband neemt een ruime plaats in (b.v. pg. 259). Dat is echter
voor Potgieter ongewoon. Gewoon is een beschrijving als de vol-
gende: „Wij hebben pret in eene Friesche trekschuit, met IJsbrekers
„ervoor; pret, ondanks den togt die erin vlijmt; pret, ondanks de
„walmende smeerkaarsen. „Oef!quot; zegt ge ten onregte. Wij hebben
„pret, herhalen we. u^ant we zitten niet te luisteren naar het ge-
quot;druisch der stukgestootene ijsschotsen; een antimuzikaal geluid,
„als alle onvrijwillige bewegingen der natuur. We leenen onzen
„Gil Bias van eenen schipper het oor, etc.quot;

Nemen we andere schetsen, als „Hoe het Weeuwtjequot; of „Lief
en Leed in het Gooiquot;, dan blijkt daar de dialoog te overheersen.
De beschrijving wordt echter ook daar, zelfs in details van per-
soons- en situatiebeschrijving herhaaldelijk in betoogvorm gegeven.
Dat kan niet geheel op rekening van Potgieter geschoven worden,
betogende elementen komen in de beschrijving ook bij anderen

voor. We zullen enkele traditionele vormen daarin ook bij anderen
nagaan, en Potgieter's wijze van doen ermee vergelijken.

In de persoonsbeschrijving is het een traditionele trek, dat uit
uiterlijk, kleding en gelaat van een persoon, een conclusie gemaakt
wordt omtrent zijn stand, afkomst, leeftijd of karakter. Bij Oltmans:
„Dat hij niet tot de burgerstand behoorde, duidde al dadelijk het
„zwaard.quot; Bij Van Lennep: „Hem volgden andere stafofficieren,
„waaronder zich de Schot aan zijn geruiten mantel, de Milanees
„aan zijn gitzwart haar er^ geestigen oogopslag, de Deen aan zijn
„vierkante kloeke gestalte en de Zwitser aan zijn breede knevels
„onderscheiden lietenquot; (Pleegz., pg. 48). In Scott's verhaaltechniek
is deze methode geheel op zijn plaats. Scott past hem namelijk toe,
öf wanneer hij, in zijn hoofdpersoon zich verplaatsende, hem in
nieuwe situatie's laat concluderen of vermoeden, óf wanneer hij,
zelf als schrijver aan het woord, de nieuwsgierigheid van zijn lezer
wil prikkelen door eerst alleen vage inlichtingen omtrent een nieuwe
persoon te geven, en pas later de oplossing.

Zo wordt aan het einde van het eerste hoofdstuk van „Guy
Mannering or the Astrologerquot; de hoofdpersoon, laat in de avond
en op zoek naar onderdak, door Jock naar de „Placequot; gebracht,
waar hij waarschijnlijk wel zal kunnen logeren. Ze naderen het
landhuis. „The roar of the Ocean was now near and full, and the
„moon, which began to make her appearance, gleamed on a
„turreted, and apparently a ruined mansion, of considerable
„extent.quot; Met het apparently denkt de schrijver zich in Guy, die
daar, onzeker wat hem te wachten staat, door de duisternis gaat,
in, en dwingt hij de lezer dat ook te doen. De veronderstellende
Vorm werkt dus suggestief.

Een veronderstellend-concluderende persoonsbeschrijving vindt
men in het volgende. Guy Mannering is gezeten in de Parlour,
en hoofdstuk II beschrijft het gezelschap dat hij daar aantreft.

„The company in the parlour at Ellangowan consisted of the
quot;Laird, and a sort of person who might be the village-school-
quot;fnaster, or perhaps the minister's assistent; his appearence was
quot;too shabby to indicate the minister, considering he was on a visit
quot;to the Lairdquot; (pg. 22).

De schrijver doet dus een ogenblik, alsof hij de personen ook nu
pas voor het eerst ziet, en alsof de; „sort of personquot; hem ook
serieus intrigeert. Vier bladzijden verder, wanneer alles omtrent de
L-aird, zijn geslacht en lotgevallen verteld is, en de „sort of personquot;
'^eer aan de beurt komt, blijkt de schrijver alles van stukje tot

beetje ook van hem te weten: „Through we have said as much
„of the Laird himself, it still remains that we make the reader
„acquainted with his companion. This was Abel Sampson,
„commonly called Dominie Sampson. He was of low birth, but
„having evinced, even from his cradle, an uncommon seriousness
„of disposition, etc.---

De conclusie-vorm, handige techniek bij Scott, is noodzakelijk
en vanzelfsprekend in het ik-verhaal. Wanneer de ik-verhaler een
van zijn ontmoetingen vertelt, is het psychologisch juist, dat hij,
zich geheel in zijn vroegere ervaringen verplaatsende, eerst zijn
vermoedens bij ontmoetingen noteert en pas later, wanneer het in
het verhaal te pas komt, de oplossing van de onzekerheden geeft.
Het volgende voorbeeld van persoonsbeschrijving bij Sterne is dan
ook geheel reëel i): „The monk, as I judged from the break of
„his tonsure, a few scatter'd white hairs upon his temples being
„all that remained of it, might be about seventy; but from the eyes,
„and that sort of fire which was in them, which seemed more
„tempered by courtesy than years, could be no more than sixty:—
„truth might lie between,—he was certainly sixty-five; and the
„general air of his countenance, notwithstanding something seemed
„to have been planting wrinkles in it before their time, agreed with
„the account.quot;

Dit is dus één betogend element in de beschrijving: min of meer
waarschijnlijk gestelde conclusie in het ik-verhaal, en in de roman
als suggestieve identificatie met de held of als spanning-wekkend
technisch middel.

Hij past ook in de besproken vorm van „schrijver en lezer samen
op reisquot;. De schrijver neemt zijn lezer mee, wijst hem het nodige
aan, trekt voor hen samen de conclusie's, of laat de lezer eerst een
vermoeden uitspreken, en vult dat vervolgens zelf aan of corrigeert
het. In het begin van de novelle „Marten Harpertsz.quot; gaat Pot-
gieter mèt zijn lezer aan boord van de Hollandse bark. „Laat ons
„de groep op de achtersteven gadeslaan. De hoed met de pluim —
„de bonte sjerp — het groote zwaard doen ons in een' man van
„middelbaren leeftijd den bevelhebber vermoeden.quot;

In de oratorische evocatie, waarbij spreker en publiek samen
zien, gaat dat op gelijke wijze, vgl. het in het vorige hoofdstuk
gegeven voorbeeld uit Klikspaan: „Hoe luchtig is zijn voet, hoe
,,fier zijne houding! Hij schijnt er trotsch op, de wetenschap moedig

1) Sent. Journ., pg. H.

„in het aangezicht te treden. Daar komen hem eenige broeders

..tegemoet! Men drukt elkaar de hand, men is luidruchtig---

„Men ziet het hun ontwijfelbaar aan, dat zij studenten zijn.quot;

Traditioneel worden daardoor in de beschrijving woorden als:
schijnen, verraden, melden, duiden op, (ken) tekenen, blijken, doen
vermoeden. De argumenten voor de conclusie dragen de eigenlijke
beschrijvende bestanddelen. Persoonsbeschrijvingen met zulke con-
cluderende elementen zijn bij Potgieter talrijk. „-----de vijftiger,

..wiens kleeding en houding den fatsoenlijken man teekendenquot;

(Zusters, pg. 68), „de breede borst---duidde al de kracht aan

zijner bloeyende gestalte-quot; „de achteloos ter zijde gestrekene haren
..gaven een voorhoofd bloot, zoo hoog en zoo breed dat de jonge-
„ling den aanbevelingsbrief van verstand en koenheid scheen mede
..te dragen. Levenslust schemerde uit de bruine kijkersquot; (Zusters,
pg. 79—80). Gedr, 348: „Hoe d'akers. trillende aan dien linnen
„kraag, 't vertellen.quot;

De conclusie-vorm beperkt zich overigens niet tot de persoons-
beschrijving. Ook de beschrijving van situaties wordt dikwijls zo
opgezet. Zo staat, om de eerder gegeven citaten te vervolgen, Guy
Mannering de volgende morgen buiten het landhuis, en neemt de
situatie op: „The spire of a church, and the appearance of some
„house, indicated the situation of a village at the place wherd the
„stream had its junction with the ocean. The vales seemed well
..cultivated, the little enclosures into which they were divided
..skirting the bottom of the hills, etc.quot; i)

Het merkwaardige in Potgieter's beschrijvingen is. dat hij met
deze conclusievorm verder gaat dan zijn voorbeelden. Hij conclu-
deert ook daar, waar het niet voor de hand ligt.

We zullen er enkele voorbeelden van geven.

In het begin van „De Zustersquot; staat een doctorskoetsje voor een
aardige woning op een der hoofdgrachten van Amsterdam; „het
..kan nauwelijks langer dan zes of zeven jaren geleden zijn, daar
..het een van de eerste dier rijtuigen was, aan welke de verklei-

..ningsuitgang paste;----vroeger zag de wetenschap slechts uit

quot;de hoogte neêr!quot; Men merke op hoe de conclusievorm hier toege-
past wordt. Uit het feit dat het een modern koetsje is, wordt ge-
concludeerd dat het hoogstens zes of zeven jaar geleden was. Ook
Uit het gedrag van de koetsier is wat op te maken: „Tot onbedrieg-
quot;quot;jk teeken, dat het bezoek van den arts bij dien kranke langer

G. M., pg. 39.

„plagt te duren dan vijf minuten — anders tijd genoeg om te be-
„slissen over levert en dood — had hij eenen roman van Aug.
„Lafontaine opgeslagen, uit de leesbibliotheek in zijne achterstraat
„gehuurd, en las niet enkel met de oogen maar ook met den mond.quot;
De schrijver ziet dus de koetsier lezen, en concludeert daaruit dat
het bezoek van de dokter daar gewoonlijk langer duurt dan vijf
minuten.

„De nacht moest redelijk geweest zijn, want Doortje's blaauwe
„oogen stonden helder — die sluimering beloofde beterschap, want

„Doortje knikte zoo blijde goeden morgen---quot; (Zusters, Proza

l 58).

De volgende conclusie evenaart in scherpzinnigheid een detective-
roman: „---het was elf ure; zij scheen ter nood te hebben ont-

„beten, immers op een tafeltje bij de chaise longue geschoven, rookte
„een kop thee nogquot; (id. I, 73).

In het hele werk vindt men voorbeelden. In „Lief en Leed in het
Gooiquot; wordt Albert beschreven: „De linkerhand van mijn vriend
„liefkoosde een reusachtig grooten hond, op wiens zilveren halsband
„men in het Jonkheer, dat de naam des eigenaars voorafging, het
„bewijs van zijnen adel las. De edele lijnen van Alberts gelaat
„weerspraken die hooge geboorte niet.quot; En in Het Leven van Bak-
huizen van den Brink: „---het mogt zomer blijken, niet enkel

„door de opengezette lage ramen, ook door den geur der rozenquot;
(pg. 87—88).

De poëzie past dezelfde methode toe:

„Toen nergens wolkend stof ons voor

,,Op 't kronklend spoor
„Het rijtuig meldde;quot; (Poëzy II, 131).

„— de torens —

„Wier spitsen 't flikk'rend goud verriedquot; (id. 132).

„---------Hoe zoet

„Is 't windje, dat zich louter schijnt te beuren
„Ter spreiding van dier linde bloesemgeuren,
„Daar 't ginder toch den storm niet rimp'len doet.quot;

(Poëzij II, 38).

Het schijnt in dit laatste citaat is misschien in oorsprong een
vorm van romantisch-personifiérende natuurbeleving. Het argument
in het laatste vers maakt het echter tot een vertellersconclusie.

Wanneer het moeilijk gaat, de schrijver zelf, schrijver en lezer

samen, of de hoofdpersoon als subject van de conclusie te laten
gelden, wordt de beschrijving ook wel gegeven in de vorm van
conclusies van een bijfiguur in de handeling. Drost doet dit in zijn
„Augustusdagenquot; i), waar hij de oude Wichers rustig zijn gebieder
laat beschouwen. In „De Zustersquot; beschrijft Potgieter de treinreis
van enkele hoofdpersonen door een goedige schommel in het verhaal
m te voeren, wier veronderstellingen hij noteert: „maar de juistheid
„harer opmerkingen gedurende de eerste helft van het traject, werd
..door de geschetste houding der paren, onder het afleggen der
..tweede, zoozeer in twijfel gesteld, dat zij een oogenblik kijkens
..over had, om te zien waar zij bleven. Ei, — geheel onjuist was

..haar gissing dan toch niet geweest; ze behoorden bij elkaar____

..maar wie waren die derde twee, welke hen vergezelden, en wat

..beduidde de lijfknecht---Ha! het waren grootere luiden dan

..zij hen had aangezien: eene élégante calèche stond qereed___quot;

(155).

Een merkwaardig e variatie van dit procédé geeft De Zusters
(pg. 62). Er is bij Graevestein een nieuwe huishoudster in huis
gekomen, en dat heeft vele gevolgen voor de interne organisatie:

..de werkmeid wist het, door den hagelwitten zakdoek, die over
..het huisraad, door den beproevenden adem, die over de spiegel

ging,---en de keukenmeid wist het, door het rammelen van de

..sleutelbos,---en Anne wist het, door de orde---, en de man

..des huizes wist het, door de stiptheid, waarmede----en de

..weinige gasten van den advocaat Graevestein wisten het, door de
..afgemetenheid---.quot; De conclusievorm wordt dus uitgebuit.

Liggen deze conclusies in de objectieve sfeer van het verhaal
zelf, andere betogende vormen zijn een gevolg van de eigenaardige
subjectiviteit die de verteltrant ook van de historische romans ken-
merkt. Elke persoonsbeschrijving bij Scott geeft gelegenheid die
waar te nemen. De schrijver beperkt zich niet tot louter beschrijven,
hij bepaalt voortdurend ook zijn persoonlijke houding tegenover dé
of het beschrevene. Hij toont zijn sympathie of antipathie, motiveert
zijn opinie, en vat die soms aan het eind samen in een oordeel.
Een willekeurig gekozen voorbeeld dat ook veronderstellenderwijs
begint, is het volgende 2): „He was apparently a seafaring man.
..rather under the middle size, and with a countenance bronzed by
..a thousand conflicts with the north-east wind. His frame was

Schetsen en Verhalen, pg. Ill

G. M. 42.

„prodigiously muscular, strong and thick-set; so that it seemed as
„if a man of much greater height would have been an inadequate
„match in any close, personal conflict. He was hard-favoured, and,
„which was worse—his face bore nothing of the insouciance, the
„careless frolicsome jollity and vacant curiosity of a sailor on shorequot;

(volgt uitweiding over de opgewektheid van zeelui aan wal)---

„There was nothing like these in this man's face, on the contrary,
„a surly and even savage scowl appeared to darken his features
„which would have been harsh and unpleasant under any expres-
„sion or modification—quot;. De minder gunstige opinie van de
schrijver is duidelijk. Hij staat, aanschouwt, overweegt rustig en
beredeneert uitvoerig wat hij, en met hem elk beschaafd, goed-
gesitueerd, verstandig en evenwichtig mens van zo'n persoon moet
denken.

Die subjectiviteit is bij Potgieter nu nog veel meer uitgesproken.
Bij elke persoonsbeschrijving doet hij zijn eigen opinie kennen, of
verzekert hij de lezer dat hij er ongetwijfeld die of die mening over
zou hebben. Stereotiep is bij een gunstig oordeel de term „be-
nijdenswaardigquot; of de formule „die gij benijden zoudtquot;, bij een
ongunstig het woord „beklagenquot;. De vorm van een beschrijving is
dikwijls die van een geconcentreerd oordeel, met toegevingen en

motiveringen: ,,---een groot gezigt---dat hem door het glin-

„steren der donkerbruine oogen misschien zou hebben verzoend,
„als de mond minder te wenschen had overgelaten, als geen snuif
„op de bovenlip voor knevel had gespeeld —quot; i). En een situatie-
beschrijving:

,,---en mogten de meubelen, het ouderwetsche kabinet vooral,

„betere dagen hebben gekend, eer de laden miskleurig werden, eer
„de beslagsieraden hun verguldsel verloren, er stond een mooye
„piano in de kamer —quot;2).

Vaak worden de objectieve conclusie-vorm en de geconcentreerde
oordeelsvorm gecombineerd, bijvoorbeeld in het begin van het ver-
halende deel van „Blaauw-besquot;:

„ „Blaauw-bes, Blaauw-bes!quot; — klonk het langs de — grachten
„onzer hoofdstad,

„en het geluid, dat eene oude vrouw verried (conclusie), mogt
„den jongenheer van het eene venster niet van zijn duodecimootje
„op doen zien, en de beziën, welke het wijfje door dien kreet ventte,
„der jonge-jufvrouw van het andere raam geenen blik waard zijn,

1)nbsp;L. v. B., 385.

2)nbsp;Zusters, 109.

„een Rembrandt had hare gansche mand leêg gekocht, als zij een
„uur voor hem had willen zitten.quot;

De grote tweede hoofdzin bestaat uit twee parallele toegevende
zinnen en een sterk bevestigende hoofdzin. Hij houdt formeel een
tegen elkaar afwegen in van wat „de jonge heerquot; en „de jonge
jufvrouwquot; doen en wat Rembrandt ongetwijfeld zou hebben gedaan.
De werkelijke beschrijvende inhoud: een gracht, een raam met een
lezende jonge heer. een ander met een lezende jongejuffrouw, een
vrouwtje dat bessen vent, onachtzaamheid voor haar ondanks haar
schilderachtig uiterlijk, dat alles staat formeel op het tweede plan,
en wordt in het grote oordeel a.h.w, terzijde even aangeduid. De
betogende elementen, die in de traditie wel voorkomen, zijn hier de
karakteristieke vorm geworden.

Van de erop volgende beschrijving van het blauwbessenvrouwtje
wordt in een uiterst ingewikkeld betoog van anderhalve bladzij
trek na trek aangebracht. Het is een beschrijving, die a.h.w. met
maar één oog naar het object kijkt, die voortdurend argumenteert,
motiveert, toegeeft, verzekert en de werkelijkheid geen tijd geeft
volledig tot zijn recht te komen.

We zullen het voorgaande nog even kort samen vatten.
Sommige zogenaamde schetsen zijn in opzet en uitwerking be-
togend. De voorbeelden daarvoor vond Potgieter in het humoris-
tische opstel en in de verhandelstijl. Hij vermengt die vormen tot
een eigen betoogvorm waarin soms het humoristische, soms het
oratorische de overhand heeft. In verhalende passages overheerst
Ook de betoogvorm — het verhaal wordt trouwens telkens weer
Verlaten voor betogende uitweidingen. In de beschrijving bevat ook
de tijdstijl betogende, concluderende traditionele vormen, maar
Potgieter buit die uit en past ze ruimer toe. Alles met elkaar toont
dit duidelijk genoeg aan dat in Potgieter de actieve kritische, aan-
tonende geesteshouding sterk overheerst. Werkelijk beschrijven en
uitbeelden veronderstelt een zekere passiviteit van het intellect en
een zekere mate van overgave aan het zintuiglijk ervaren van de
Werkelijkheid. Bij Potgieter overheersen daarentegen de intellectuele
functies sterk. Bij Drost is het juist andersom i):

..Eerbiedig knielden de vrouwen ter aarde, terwijl zij trotsch en
..fier voorbij trad. deemoedig bogen de mannen het hoofd en kruisten
..de handen op de borst; allen volgden met langzame schreden en
..onder het akeligst stilzwijgen. Slechts Hermingard niet; zij bleef

Uit: ..Hermingard van de Eikenterpenquot; (Beweging, 1907, IV. pg. 58).

„in de hal achter, plaatste zich aan een der vensterbogen, en zag
„werktuigelijk den plechtstatigen stoet na, die zich thans in bewe-
„ging gesteld had. Eenige knapen openden den optocht, zij droegen
„blakende fakkels, wier roode vlam elk oogenblik door den op-
,.stekenden wind dreigde gebluscht te worden, terwijl dwarrelende
„rookwolken den geheelen stoet in een gloeiende nevel hulden.quot;

Bijna uitsluitend parataxis, geen conclusies, redengevingen en
oordelen. De sombere plechtige stemming overheerst de zinnen, de
verschillende notities volgen in hun natuurlijke orde, de zintuiglijke
indrukken uiten zich onbelemmerd. Terwijl Drost's werk minder
intellectueel is dan de gemiddelde historische roman, staat Pot-
gieter juist aan de andere kant. Het geconcentreerde betoog, liefst
in een grote strak gespannen samengestelde zin. is zijn geliefde
uitingsvorm. Die vorm wordt niet gekozen wanneer het onderwerp
er toe leidt; de vorm, de betogende behandelingswijze, staat voorop
en het onderwerp wordt op die wijze benaderd en behandeld. Dat
is de conclusie waartoe men na lectuur van de beschrijving van het
blaauwbessenvrouwtje 1) moet komen. Ten overvloede citeren we
de volgende passage over Warner's oom en tante 2). Ook daar de
vorm van een strak, uiterst gespannen betoog: concessieve voor-
zin — parenthetische sententie — tegenwerping — concessie; en
deze drie maal herhaald, terwijl de verhalende inhoud bij zo'n toestel
niet past.

„Orde had in hun huis geheerscht — wien ging het ooit goed
„zonder haar? — maar tante had immers hare nachtrust niet veil
„moeten hebben voor het verzuim van den bleeker, hare wasch vóór
„primo November en geen etmaal later weêr te zenden, dewijl in
„die maand het goed maar wegwaait; al was het loffelijk van oom,
„dat hij zich niet eerder op zijn gemak bevond voor hij gevonden
„had, in welke schrijffout de stuiver school, waardoor met ultimo
„December zijne balans maar niet sluiten wilde. Vlijtig waren zij
..geweest — traagheid is het ware woord voor niet weten wat de
..tijd waard is — maar oom had er vijf-en-twintig jaren lang
„'s avonds den lust niet om moeten missen, in iets anders een' blik
„te slaan dan in zijn beursboekje, al mögt het er door, dat tante
„onder de hand een steekje breide, als zij te lezen zat in een goed
„boek. Spaarzaam hadden zij huis gehouden — in hunnen stand
„is het naleven dier wet een waarborg voor onafhankelijkheid —

1)nbsp;Proza I, pg. 37—39.

2)nbsp;Proza I, pg. 195.

„maar tante deed niet wel om een half el zijde uit te winnen, alleen
„een kleed zonder strooken te dragen, al had oom gelijk, dat hij
„geen geldzakje toegaf op de schuld, die hij kweet; gelijk, dat hij
„er vijf centen voor naar zich streek.quot;

Het strakke parallelisme komt in het volgende hoofdstuk ter
sprake. Hier wordt gelet op de subjectiviteit die uit het gebruik van
deze overzware, nadrukkelijk betogende vorm spreekt. De vorm
heeft hier voor Potgieter een waarde die noch door het verband,
noch door de zaak zelf gemotiveerd is.

Eén elementaire betogende functie die ook hier in elke zin twee-
maal voorkomt, en ten opzichte waarvan de andere relaties, de
conditionele en de causale, secundair zijn, kan beschouwd worden
als de kern van alle betogen van Potgieter: de verbinding toe-
geving — these. Vaak verschijnt die in de vorm: concessieve bij-
zin — tegenstellende hoofdzin, waarbij de bijzin geconstrueerd is
met het konjunktief, met al, schoon, ook, of met mogen i). Talrijk
zijn de vormen die deze of ongeveer gelijke functie tot uitdrukking
kunnen brengen:

bepalingen met ondanks, trots, in weerwil van, in spijt van, niet-
tegenstaande: de gewone mededelende zin of bepaling die, doordat
er een tegenstellende zin volgt, een concessieve nuance kan
krijgen, b.v,:

Proza I. 21: verre van de hoofdgroep verwijderd, ving zij echter
het raauwe woord op.

Soms ook de eigenlijk redengevende zinnen met als op de tweede
plaats: Poëzy II, 21: Vurig als ik hem mogt minnen / Stond ik hem
U willig af, —

Omschrijvingen met Toegegeven dat----, Ik geef toe dat---,

^k wil wel geloven dat---maar---; de toevoeging het is waar

aan de voorzin; etc.

Deze en dergelijke vormen, met deze algemene functie, komen
bij Potgieter zo overdadig veel voor, dat het wel niet al te simplis-
tisch is, die, buiten alle objectieve inhoud om, te zien als de uiting
van een gefixeerde innerlijke strijd-houding.

De veronderstelling lijkt gewaagd, want de verbinding toe-
geving—these is allergewoonst; er is geen betoog, geen mededeling
die iets boven het passief reproduceren uitkomt, of deze functie
Wordt gebruikt.

Bewijskracht hebben echter de merkwaardige frequentie van de
Vgl. pg. 96.

wending; de plaatsen waar men de concessieve vorm als te zwaar
voelt, de volle noodzaak ervan niet na kan voelen; en het innerlijk
verband met andere trekken.

Prof. Overdiep spreekt i) over Potgieter's „zeer typische con-
cessieve verbindingsvormenquot;, en geeft een tiental voorbeelden uit
„Eene Novelle?quot;, de meeste met mogen, een drietal bijzinnen met
konjunktief, en een met alleen toch. Merkwaardig is bijvoorb. 2):
„Zie, geen oogenblik staat zij stil, nu zij de lange beukenlaan is
„genaderd. Het moge haar weg zijn, voortstappende schijnt ze,
„mijmerend noch mismoedig, geen oogen voor het verschiet te
„hebben; links en rechts houdt het landschap haar bezig,quot; en het
vb. (pg. 313) „ „Heeren, zoo heet ik niet,quot; mag het meisje zeggen,
„terwijl zij de flesch op tafel zet; als zij de wijk wil nemen, is de
„weg versperdquot; (id. 219). De concessieve vorm is hier wel zeer
individueel.

Van de frequentie krijgt men een idee, als men de eerste tien
bladzijden van Proza I nagaat. Er komen daarin 19 concessieve
verbindingen voor: 5 met mogen (4, 6, 6, 8, 10), 5 met al (2, 5,
7, 9, 10), 4 met schoon (4, 4, 6, 7), 5 andere (1. 2, 4, 5, 6); in de
Inleiding tot het Leven van Bakhuizen 11:5 met mogen (2, 3, 4,
4, 11), 4 met a/ (3, 5, 5, 12), twee andere (pg. 11 met konj., pg. 3
met trots).

Voor de poëzie, die hierin voor het proza zeker niet onderdoet,
zie men hfdst. IV. In Gedroomd Paardrijden hoeft men maar enkele
strofen te lezen om er een of meer tegen te komen.

Geven we nu nog enkele voorbeelden waarin de concessieve vorm
te zwaar is voor de inhoud.

Poëzy II, 12, het begin van „De Wilgenblarenquot;:

't Mogt najaar zijn, een held're trans bleef over;
In dit voorbeeld blijkt al, hoe subtiel de beoordeling van het
speciale geval is; o. i. zou deze vorm wel passen aan 't begin van
een vrij nuchter gedicht, een geestig episch in de trant van Staring,
maar detoneert hij hier in de weemoedig-romantische stemming van
het geheel.

id. II, 79:nbsp;---de hut!

Trots dier eiken/-Schaduwreiken/Onbeschut
Voor een kommer/Daar nooit lommer/Heul voor wist:
Uit de schare/Rees een bare,/Rees een kist!

1)nbsp;Potgieter's litteraire vormen V, pg. 218.

2)nbsp;Sch. en V. 111, 319.

Het beeld dat Potgieter voor de geest staat, is een door zware eiken
beschaduwde hut. Er wordt daar iemand begraven. Inplaats van
rechtlijnig geeft hij de beschrijving echter in een wat gezochte tegen-
stelling — de beschermende eiken die echter voor de dood niet
kunnen beschermen — die pathetischer dan misschien wel bedoeld
was uitvalt. Ze dwingt hem vervolgens tot een toelichting „Daar
nooit lommer/Heul voor wist!quot; die de wending niet verbetert.

De tegenstelling is dikwijls zo weinig relevant, dat men bij het
lezen het verband eigenlijk als niet meer dan alleen aaneenschake-
lend opvat, b.v.:

id. II 96 't Licht mogt zwichten/Uit dien digten/Lovergang.

Wieken beurde/Der betreurde/'s Priesters zang; i)
De verbinding concessie—tegenstelling is dus ondanks zijn alge-
meenheid een voor Potgieter typische vorm. Hij is hem een zeer
karakteristieke uitdrukkingsgewoonte geworden, en wordt niet ge-
bruikt wanneer de omstandigheden het eisen, maar is primair. Hij
moet daarom wel op een of andere wijze in zijn karakter verankerd
liggen.

De verbinding concessie—tegenstelling is de vorm van een
conflict. De concessie houdt een bezwaar tegen de inhoud van de
hoofdzin in, waarvan de spreker het bestaan erkent. Hij meent
echter dat dat bezwaar niet klemmend genoeg is om hem te weer-
houden de inhoud van de hoofdzin te poneren. De verbinding
beeldt dus de strijd uit van twee partijen, waarvan de ene het,
2ij het ook met moeite, wint.

Als we die vorm telkens weer zien optreden, ook in de poëtische
beschrijving, moet hij wel de afbeelding zijn van een subjectieve,
gefixeerde, nooit opgeloste strijd. Dit is te waarschijnlijker, daar
We in het vorige hoofdstuk de conversatie met de lezer als zeer
individueel gebaseerd meenden te mogen vaststellen. Bij die
conversatie wordt soms de ene van de strijdende partijen a.h.w.
Opgedragen aan de lezer. De schrijver is dan een moment van
de abstracte antagonist bevrijd; die is. zij het illusoir, zolang ge-
concretiseerd. en de andere partij, de schrijver zelf. spreekt een
Ogenblik vrijer. De botsing tussen de twee blijft echter frequent,
en heeft de vorm die we in het vorige hoofdstuk (pg. 19)

Andere voorbeelden van dergelijke haast louter formeel concessief-tegen-
stellende verbanden zijn Poëzy II. III, str. 6, 115, str. 3 (niet het trots den lach,

®aar Al stamelde ik---); 117, str. 2 (na directe rede, evenals 't voorbeeld

vorige blz.) Gedr. 25 : I. 43 : 4. 92 : 4. 357 : 2. 365 : 2. 369 : 5. 376 : 1.

beschreven: „in de beschouwing de veronderstelling over de
„mening van de lezer, waartegenover de schrijver dan de zijne
„stelt; in een verhaal de veronderstelling over de verwachting
„van de lezer omtrent de verdere loop, waartegenover hij de
„werkelijke afloop stelt.quot;

Het vreemde is dan, dat die antithese zich zo formeel uit, d.w.z.
dat ze alleen in zulke vormen aan den dag treedt, en zich niet
materialiseert in een substantiële strijd, waarbij een oplossing of
in ieder geval een ontwikkeling mogelijk is. De oorzaak daarvan
zal wel liggen in Potgieter's opvallende geslotenheid: het werke-
lijke conflict dat aanvankelijk krachtig om uiting — en oplossing —
vroeg i) heeft hij, ongetwijfeld met grote inspanning, voor zich
gehouden.

Een andere, hoewel minder typische, strijdvorm, is die van de
vragend overgenomen tegenwerping met krachtig antwoord. Een
voorbeeld ervan is de volgende passage 2):

(„Wat geeft Engelands handel het overwigt op dien van alle
„overige volken?) Koloniën? — we hebben even rijke, zoo niet
„in evenredigheid nog rijkere dan Albion. — Industrie? — de
„gevaarlijke boom droeg te onzent reeds meer vruchten dan wij
„behoeven. — Landbouw, veeteelt? — wie weigert hollandsch
„zuivel den welverdienden lof? — Vermogen? — we zijn houders
„van schuldbrieven van schier alle natiën, en van die der onze
„niet het minst. — Hoofden en handen? — we zouden niet klagen,
„als wij er geene te over hadden. —quot;

De vraag die telkens voorafgaat, neemt het woord waar het
in de tegenwerping (van het eventuele publiek) op aan komt, over
(Dacht u: koloniën? Versta ik goed, zegt u: koloniën?) en wordt
gevolgd door een antwoordende afwijzende zin (soms in de vorm
van een betogende wedervraag.)

Prof. Overdiep geeft van deze vorm verscheiden voorbeelden 3)
en wijst er op dat erbij in 't oog moet worden gehouden dat
Potgieter „voortdurend met den lezer in contact blijft, en dat hij,
„subjectief als hij is, „van zich zelf uit vertelt.quot; quot; In verband met
het bovenstaande merken we hierbij op dat de wending tot de
lezer secundair is, en dat antithese en strijd primair zijn. Mogen
we de ,.afscheidingquot; van het primaire begrip ,,met de kenmerkende

1)nbsp;Zie De Twintigjarige, str. 4.

2)nbsp;Proza II, pg. 73.

3)nbsp;IV, pg. 191.

„nadrukkelijke splitsing van de gedachtequot; i), die Prof. Overdiep
met rijk materiaal „een der meest typische vormen van Potgieter's
„syntaxisquot; noemt, in zijn hele omvang inderdaad als gelijk van
aard met deze oervorm zien, dan zou het uiterst merkwaardig
zijn, dat een innerlijke antithese zo ver van zijn oorsprong afraakt,
en in zo grote mate de zinsbouw bepaalt 2).

In de „afsplitsing van het primaire begripquot;, bij Potgieter zo
frequent, is de antithese dikwijls echter zo vervlakt, dat we veiliger
doen er voorlopig niet anders dan een vorm van uitdrukkings-
intensiteit in te zien, in de lijn van de herhalingen die we in het
volgend hoofdstuk behandelen.

1) V. pg. 218. noot 2.

vb. Proza I, pg. 20: Poëzy en Jan Saliegeest, hoe konden zij samengaan?

I, pg. 6: Orde, spaarzaamheid, etc.---zij heeft ze haar van kindsbeen af

ingescherpt! I, pg. 23, 13.

HOOFDSTUK III.
HERHALINGEN.

Herhaling doet in beginsel niet anders dan intensifiëren. De
herhaalde bevestiging wordt een jubel: „Ja, ja!quot;, de herhaalde ont-
kenning krijgt het karakter van afgrijzen: „Neen, Neen!quot;; droefenis
in een woord wordt bij herhaling hartbrekende smart, een vraag
krijgt verontruste heftigheid. Is een passage zonder herhaling
licht spottend, met herhaling wordt hij ironisch. Het duidelijkst
komt die intensifiërende functie aan de dag bij de herhaling van
het enkele woord of van de woordgroep, bij direct en zonder
wijziging herhaalde exclamatie's, imperatieven, bevestigingen en
ontkenningen. De herhaling met syntactische functie intensifiëert
echter ook; strikt genomen mag men b.v. niet zeggen dat herhaling
van een verbindingswoord tegenstelhng, climax of sterke additie
uitdrukt; maar de herhaling onderstreept, intensifiëert de tegen-
stelling, climax of additie die al in de mededeling ook zonder her-
haling ligt, en maakt ze opvallend. Neemt men de voorbeelden die
Prof. Overdiep i) citeert: ,,Zat een oude boer, die hem op den
„akker gezien had, die haar thans eerst gewaar werd.quot; De her-
haling versterkt hier alleen maar de tegenstelling; want die zou
in de gewone aaneenschakelende vorm ook al liggen: „die hem
„op den akker gezien had en haar thans eerst gewaar werd.quot; En
een voorbeeld van een sterke additie: „ook om het allengs wijken
„van wie weet welke schrik, die haar bij dit bezoek beving,
„die haar straks bij dat „mésallieerdequot; weêr door de leden liep.quot;
Bij normaler verbinding was het verband ook al additief geweest.
Nu wordt het echter onderstreept. Nog een ander voorbeeld. Als
er inderdaad ironie ligt in de volgende naamsherhaling 2): „Het
„leed maar drie dagen en de koffer van Wouter was gepakt, en
,,het karretje waarmee Wouter mee naar de stad plagt te rijden
„kwam voorquot;, dan ligt die kracht er alleen in, omdat de enkele
naam Wouter in dit verband bij de auteur al een gevoel van
antipathie en spot opwekt. In de herhaling wordt dat gevoel inten-
sifiërend gedemonstreerd.

We hebben deze opmerking vooraf nodig om het karakter van
Potgieter's herhalingen te kunnen bepalen. Normaal wordt de her-

1)nbsp;Lit. V., V, pg. 215.

2)nbsp;Lit. V., V, pg. 214.

haling alleen toegepast wanneer de omstandigheden van het ogen-
blik, de situatie, een intensieve uitingsvorm vereisen. De herhaling
fungeert dan organisch, en zijn speciale kracht laat zich uit het
verband aflezen. Hoezeer weerslag van subjectieve spanning, is
ze dan toch objectief. Potgieter gebruikt de herhaling echter zeer
frequent — dit is ook een van de meest opvallende karaktertrekken
van zijn stijl — en dikwijls wordt die intensiteit niet geheel of niet
gedragen door de gevoelssituatie van het ogenblik, zodat men er
een voorkeur voor de „zware vormquot;, een „subjectief plusquot; in kan
zien, een uiting van intensiteit in abstracto en om zichzelfs wil.

De voorbeelden in het volgend overzicht van de verschillende
soorten van herhaling zijn in hoofdzaak genomen uit het verhalende
deel van Blaauwbesi), omdat ze daar in kort bestek alle voor-
komen. Het fragment is novellistisch en dikwijls sterk dramatisch
bewogen. Het komt er nu op aan, of de zeer frequente herhalingen
erin vanzelf voortvloeien uit de krachtige gemoedsbewegingen van
de dramatis personae en de auteur, of dat de bewogen situaties —
om het scherp te zeggen — voor Potgieter gerede aanleiding zijn
om zijn voorliefde voor herhalingen bot te vieren. Het zijn dan niet
zozeer de gevallen ieder voor zich die daaromtrent duidelijk
spreken, er blijft in hun schatting altijd een zekere ruimte voor
verschil van opvatting. Het zijn de herhalingen in hun totaliteit die
geen twijfel overlaten. Om niet te oordelen alleen onder indruk
van dit fragment, zullen we af en toe ook verwijzen naar ander
proza.

I. We beginnen met de herhaalde exclamaties, imperatieven,
bevestigingen en ontkenningen. We vinden daarvan: 1. „Mijn kind!

mijn kind!quot; snikte de grijze---(44); 2. Ja. vrouwtje! ja! (45);

3. „Eefje, Eefje!quot; kreet de moeder (48); 4. „Wacht, vrouw H„
Wacht!quot; (48); 5. „Leeft zij?quot; vroeg de moeder, „leeft mijn kind?quot;
(49); 6. „Ga voort. Wouter! Ga voort!quot; (49); 7. ..Neen, Wouter!
neen,quot; zei ze (50); 8. „Waarom?quot; herhaalde de oude vrouw.
..waarom?quot; (42); ..Moedertje! moedertje!quot; hoorde zij roepen.

De vrij grote frequentie van dit soort herhalingen vindt natuurlijk
zijn oorzaak in de dramatische spanning van het verhaal. Bij 1.
..snikt de grijzequot;, bijna flauwgevallen van schrik en klapper-
tandende een glas water leegdrinkend. 2. is een nadrukkelijke
bevestiging van Eefje's eerlijkheid door de „heer des huizesquot;, die

Proza I, pg. 39—53.

sterk bewogen door vrouw H.'s moedersmart, haar op dat punt
ijverig wil gerust stellen. De uitroep 3. is een nieuwe uitbarsting
van de smart der moeder, nadat ze getracht had „haar gemoed
tot onderwerping te stemmenquot;. Bij 4. is het de gastvrouw die
plotseling op een idee komt, dat oplossing van de onzekerheid kan
brengen, en dat haar opgewonden maakt. In 5, uit zich de angstige
hoop van de gebroken moeder en in 6. het ongeduld van de gast-
vrouw, daar Wouter zijn verhaal afbreekt, juist nu ze de verlossing
uit de onzekerheid nabij ziet. Van de ontkenning in 7. is de
herhaling wat minder verantwoord, hoewel het begrijpelijk is dat
Eefje Wouter's veronderstelling heftig wil afwijzen. 8. is de moeder
weer in wanhoop, het glas spiritus aan de bevende lippen bren-
gende. De situatie is dus gewoonlijk zo, dat de herhaling verant-
woord is. In gelijke dramatische passages i) vinden we ze steeds
weer. Maar daar ze telkens voorkomt blijkt er ook al iets van een
persoonlijke voorkeur in; b.v. Sch. en Verh. III, 269 „Zie,

Louise!---zie.quot; 299 „Mooi!quot; roept Louise, „mooi!quot; 312 Ga voort,

gerust voort. 313 Hebe! Hebe! 315 „De schimmel, Mathilde! de
schimmel!quot; 312 „Zilver! zilver!quot; 325 „Moede?quot; zei Mathilde,

„moede?quot; 326 „Begrepen, kind! begrepen!quot; 329 „Leed!---leed!quot;

330 „Anders,quot; kermt zij, „anders---quot;2).

II. Ook de herhaling-met-uitbreiding van een woord of woord-
groep heeft vaak een pathetische bijklank: 1. of de oogen-

blikken---haar niet lang duurden, vreeselijk lang, dat-- (41);

2. Het blaauwbessenvrouwtje stond stil, stond op straat stil,

en---(42); 3.---kleine geschenken, geschenken in geld---

(42); 4. Haar man, haar blinde man,---(42); 5. Ik had Eefje

zoo lief, eerlijk lief (49); 6. En dan weer spijt het mij, spijt het mij

of ik er gek van worden zal---(50) (zie ook 48 opgezien).

De laatste gevallen zijn directe rede, uiting van Wouter's smarte-
lijke ontroering; de gevallen 3 en 4 zijn „belebte Redequot;. De schrijver
deelt, met het blaauwbessenvrouwtje mee-denkende, de verwilderde
gedachten die haar bestormen, mee. De gevallen 1 en 2 drukken
de sterke bewogenheid van de auteur zelf uit. Uit „Eene Novellequot;
deelt Prof. OverdiepS) ook voorbeelden mee4), waaronder vooral

1)nbsp;Zusters, pg. 58, Hanna.

2)nbsp;Vgl. verder: 334, 334, 341, 342, 343, 345.

3)nbsp;V, pg. 214.

4)nbsp;De vbb. „Afgelegdquot; en „Mathildequot; daar zijn o.i. niet gelijkwaardig aan
de andere.

die van herhaling en uitbreiding van voorgeplaatste adverbia merk-
waardig zijn: Stil houdt het rijtuig, stil voor het etabhssement
waarin (344). Verder wandelen zij, verder, als in een droom, een
zachten droom (323). — Neer gaan de hare, neer op het kleedje —
En mee moest Machteld met moei. mee ter kerke. Deze uiterst
intense vorm is bij Potgieter stereotiep, in de eerste plaats waar hij
een plotselinge beweging wil uitdrukken, als L. v. B. 16: Op sprong
de jongeman, op, of hem een wesp had gestoken; verder in het
bewogen verhaal: het herhaalde verder (323) weerspiegelt een fel
meeleven met het lot der gelieven; het herhaalde mee enigszins de
intensiteit van het mee-moeten, en enigszins de commiseratio van
de auteur. Maar hij gebruikt h;^ ook bij andere adverbia:

Scherp staarde hij. scherp naar het vensterken. boven hare deur
(Proza I. 191).

Zeilree ligt de handelsvloot, zeilree in een onzer havens--
(Tegnèr 181). In het zware begin-accent en de herhaling ligt naast
objectieve expressie ongetwijfeld een subjectieve voorkeur voor de
krachtige uiting.

III. Een andere vorm van herhaling is die na een parenthese of
een lange onderbrekende zin.

1.nbsp;Weder was zij — want weder waande zij te wezen, zou eene
te flaauwe uitdrukking zijn — weder was zij dan op het landgoed
in de buurt van Elburg, —

2.nbsp;en vrouw H., opdat wij tot haar terugkeeren, vrouw H.
behoorde tot---

3.nbsp;Wouter — wij keeren nog eens tot hem terug — Wouter
had der gevallene in hare schande het wederzien gespaard.

4.nbsp;„En evenwel,quot; zei Mevrouw---. „en evenwel is zij ver-
leid.quot;

5.nbsp;O dikwijls had zij Vader, wiens zuchten haar niet ontgaan
Waren, hoe hard haar spinnewiel snorren mogt, dikwijls had zij hem
getroost, dat Eefje---

6.nbsp;Vlug, als een meisje van drie zesjes schier, vlug wipte zij de
stoep op,---

7.nbsp;de vraag, die haar op de lippen kwam, maar die zij weerhield,
de vraag, welke op het onderzoek naar de eerlijkheid harer dochter
bad moeten volgen, kwam andermaal bij haar op; —

De wederopneming na parenthese is in oratorische stijl gewoon:
een welwillendheid van de spreker tegenover de hoorder, om hem
bet grammatische verband extra duidelijk te maken. Hoe langer de

parenthese, hoe meer de wederopneming voor het goed verstand
nodig is. Van dit gezichtspunt uit gezien is de herhahng (weder-
opneming) in het eerste geval dus meer nodig dan in 2, 3 en 4,
De gevallen 2 en 3 zijn naamsherhalingen, die afzonderlijk
besproken worden, in geval 4 treft de overbodigheid van de
herhaling.

Ook deze wederopneming na parenthese is bij Potgieter stereo-
tiep geworden, een vorm die hem om zijn vastheid als zodanig lief
is. Overal zijn er voorbeelden van te vinden i).

De wederopneming na parenthese staat gewoonlijk in rustig
redenerend verband, en heeft dus geen pathetische bijtoon. De
wederopneming na een lange tussenzin heeft dezelfde verband-
verhelderende functie, en de graad van zijn onmisbaarheid hangt
dus ook weer af van de lengte van de tussenzin. Is de tussenzin
kort, dan werkt de herhaling weer intensief of pathetisch, terwijl die
intensiteit ook stijgt met het herhaalde aantal woorden. Sterk
pathetisch werkt dan ook geval 5, ontroerde „belebte Redequot;. In
geval 7 is de wederopneming syntactisch noodzakelijk, omdat aan
het wederopgenomen subject weer een bijzin wordt gehecht.

Geval 6 is te vergelijken met de gevallen van vooropgeplaatste
adverbia in II, even typisch voor Potgieter's voorkeur voor krasse,
intense herhaling van het beginwoord. Het voorbeeld dat Prof.
Overdiep op pg. 214 citeert, is hieraan formeel gelijk: „Afgelegd,
als hare bekommeringen, afgelegd had Anneke moei ook dat
zuurzien.quot;

IV. Zeer talrijk zijn dan nog de herhalingen in de zin, die
het gevolg zijn van verdubbeling of verveelvoudiging van een of
meer rededelen, b.v. ,,In eene andere stemming zou de baldadige
„plagerij, zou het soms van alle kanten opgaand: „blaauwbes,
„blaauwbes!quot; haar hebben geërgerd.quot;

De aard van de herhaling en de bouw van de zin zijn gemakke-
lijker te zien, wanneer men uitgaat van de enkelvoudige zin en een
zinsdeel als gerepeteerd opvat, dan wanneer men uitgaat van twee
of meer zinnen die voor een groter of kleiner gedeelte ,,samen-
getrokkenquot; zijn. De indeling van het materiaal wordt zo ook
helderder, dan wanneer men die onderneemt onder hoofden als
„herhaald verbindingswoordquot;, „samengetrokken subjectquot; of
„samengetrokken zinseindequot;. Niet de herhahng en de „samen-

1) B.v. Rijksmuseum, blz. 164, L. v. B. 100, 107, 107.
64

trekkingquot; zijn de punten waar het in zulke zinnen op aankomt,
maar de verdubbeling, waarvan de herhaling een secundair en
syntactisch vaak niet noodzakelijk gevolg is. Een zin als „in eene
,.andere stemming zou de baldadige plagerij, het opgaand geroep
---haar hebben geërgerdquot; is immers ook mogelijk. Die ver-
dubbeling heeft wel een psychologische oorsprong als zelfinter-
ruptie, plotselinge zelfcorrectie, die bij het aanvangen van de zin
nog niet in het zinsplan lag. Uit die oorsprong hebben zich bepaalde
typisch geworden verdubbelingswijzen ontwikkeld, geleidelijk
..gegrammaticaliseerdequot; verstarringen van oorspronkelijk ,.stilis-
tischequot;, d.w.z. originele, levende, spontane vormen. De zekere
emphase die zo'n asyndetische verdubbeling heeft, ligt dan ook in
het nog wat interruptieve. onverwachte karakter van de vorm.

De herhaling vóór het herhaalde zinsdeel is evenals de hiervoor
behandelde herhaling na parenthese of onderbrekende tussenzin
een wederopneming, die vooral na een wat langere onderbreking
Wel nuttig is. De enkelvoudige zin wordt met zijn melodie er weer
door opgenomen vlak voor het punt waar het foutieve, of minder
juiste, of onvoldoend krachtige deel van de mededeling begon.
Het punt van afwijking wordt opnieuw geactualiseerd, zodat de
zin. nu goed. en volgens het oorspronkelijke vormplan afgemaakt
kan worden.

Evenals bij de wederopneming na parenthese en na een onder-
brekende tussenzin geldt hier: is de wederopneming na onder-
breking syntactisch niet onmisbaar, dan is haar dienst ter verhel-
dering van de samenhang minder nodig naarmate de onderbreking
korter is. Komt ze dan toch voor, dan is ze meer uiting van ge-
voelsspanning. Ook geldt hier: hoe groter het aantal herhaalde
Woorden, hoe klemmender de spanning.

Wanneer die spanning inderdaad in de situatie ligt, voelen we
de herhaling als verantwoord; wanneer dat niet zozeer het geval
is, spreekt de subjectieve voorkeur voor de zware vorm sterker.

Wederopneming heeft hiernevens nog het aesthetisch effect dat
de parallele lijnen van de gecoördineerde zinsdelen eerder be-
gonnen en dus langer gemaakt worden. Er spreekt dan bovendien
nog een voorliefde voor structuurherhaling uit, die hierna nog
nader ter sprake komt.

De term „verdubbelingquot; of „verveelvoudigingquot; wordt hier
gebruikt als algemene samenvattende term. Omtrent de onderlinge
verhouding van de gecoördineerde rededelen wordt daarmee niets
gezegd. De gewoonste verhoudingen kan men wel noemen op-

5nbsp;65

somming, variatie, nadere precisering of climax, die nooit scherp
te onderscheiden en alle een soort van zelfcorrectie zijn, quasi-
zelfcorrectie en vertoon van welsprekendheid veelal in oratorische
stijl, die deze vorm biezonder begunstigt. De aard van het verband
en zijn accent van waarheid beslissen tenslotte of aan de verdub-
beling waarlijk een nieuw invallende gedachte ten grondslag ligt,
of dat het een vormenbeoefening is. Soms ook is de verhouding
tegenstellend.

Om de velerlei typen van verdubbeling te demonstreren, lijkt
het ons het beste, de gevallen die voorkomen in het genoemde
fragment uit Blaauwbes alle op te geven, gerangschikt naar de
soort van het verdubbelde rededeel.

a.nbsp;herhaling voor dubbel subject:

1.nbsp;(39) in eene andere stemming zou de baldadige plagerij, zou
het soms van alle kanten opgaand: „blaauwbes, blaauwbes!quot; haar
hebben geërgerd.

2.nbsp;(42) maar er waren haar en haren man toch van tijd tot tijd
groeten, er waren hun later zelfs geschenken---geworden.

3.nbsp;(45)---voor mijn arm blaauwbessenvrouwtje was de

ruimte, welke zich bij deze woorden voor haar ontsloot, was het
velerlei verschiet, dat zij beurtelings verpligt zoude zijn in te slaan,
schier verbijsterend.

4.nbsp;(47) en echter kon het eensklaps gewaar worden van een
Geldersch huismanswijf, kon het onverwacht vernomen geroep van:
„blaauwbes, blaauwbes!quot; het der schoone vrouw voor de oogen doen
schemeren,---

b.nbsp;herhaling voor dubbel object:

1.nbsp;(45) „Hebt gij hier geene kennissen, geene vrienden?quot; vroeg
de heer des huizes bewogen.

2.nbsp;(47)---waarop zij de lente---besloten had met hare

hand en haar hart te geven aan den man harer keuze.

3.nbsp;(48) een omzien meende zij, zich de deelneming, zich de ont-
roering des jongmans daarbuiten maar te hebben verbeeld.

c.nbsp;dubbele bijvoeglijke bepaling:

1.nbsp;(39) de liefhebbers harer onaanzienlijke, harer de lippen
blauw verwende beziën —

2.nbsp;(46) Welk een licht werpt het op den toestand onzer armen,

dat eene verstandige, dat eene vrome moeder onder hen---dade-
lijk aan---denkt.

3. (52)---maar zelden zoo verscheiden, zoo rijk aan allerlei

toonen en tinten.

d.nbsp;dubbele bijwoordelijke bepaling:

1.nbsp;(39) ,,Blaauwbes, blaauwbes!quot; klonk het, maar zonder den
nadruk, dien het vrouwtje der woorden in eene straat zou hebben
bijgezet, maar meer uit gewoonte naar het scheen, dan uit
hoop----

2.nbsp;(43) Het had niet aan het aardige wijfje uit den winkel, het
had aan haar gescheeld, dat de oude mensch haar te sterk was
geworden,---

3.nbsp;(45) Vergeleken met Parijs, met Londen zelfs, is Amster-
dam ---wel geene kleine stad —

4.nbsp;(46) Vrouw H. was weder op straat, weder op weg; —

5.nbsp;(47) of er in die kleeding, in dien kreet, eene tooverkracht
school.

6.nbsp;(47) voor de eerste maal scheen het---aan middelen ter

hulpe, aan heelenden balsem te falen!

7.nbsp;(50) daar beleeft men plezier aan bloemisterij en aan de
broeikassen.

8.nbsp;(52) Mevrouw van — was bij de ontmoeting van moeder en
kind, was bij de verzoening tegenwoordig geweest.

9.nbsp;(47)---wenschte zij naauwelijks meer weder op het land

te leven, thans des winters aan uitgebreid gezellig verkeer, thans
^es zomers aan telkens verscheidene uitstapjes gewend.

e.nbsp;herhaling voor dubbel praedicaatsdeel:

1.nbsp;(42) Haar man---had bij dat geld, het is waar, be-
denkelijk het hoofd geschud, had zelfs willen weigeren, het aan te
nemen,---

2.nbsp;(51) Ik heb haar gebeden, ik heb haar gewaarschuwd, tot
het leste toe; —

f' dubbele subjectszin:

(39) — was het blijkbaar, dat haar — het voortstappen niet
Verdroot, dat mismoedigheid verre van haar was.

9- dubbele objectszin:

(43) Het viel der gelukkige moeder te vergeven, dat zij niet
opmerkte, hoe weinig vrouw H. op haar gemak was; hoe hortend
de laatste woorden van haar antwoord eruit kwamen.

h. dubbele (verveelvoudigde) bijvoegl. bijzin:

1.nbsp;(42) en de voorbijganger, die haar uit de weg duwde, die
haar ontwaken deed, wist niet wat er omging in haar gemoed.

2.nbsp;(44)---dit was alles, wat haar te laste werd gelegd, alles,

wat men van haar wist.

3.nbsp;(47) het landgoed, waarop zij als kind had gespeeld, waarop
zij---, waarop zij---, waarop zij---

4.nbsp;(50) Afranselen is alles, wat wij kunnen, wat wij mogen, als
zoo'n wulp zich---vergrijpt!

Men ziet uit deze voorbeelden dat de herhaling syntactisch dik-
wijls niet onmisbaar is. De herhaling va^ het Vf. onder a (vf -[-
pronominaal hervat indirect object in 2) zou gemist kunnen worden;
zo ook die van het possessief in è 2 en het reflexief in 6 3; het
possessief in c 1; in c 2 het verbindingswoord dat èn het lidwoord.
In (i 1 is de functie van het herhaalde maar onduidelijk: drukt het
tegenstelling uit met de eerste bepaling of is het hervatting van het
eerste maar? Waarschijnlijk wel het laatste. Men voelt hier de vaste
doorzetting van de herhaling vooral. In c? 2 onderstreept de her-
haling de tegenstelling. „Wederquot; in d 4, „inquot; in d 5, „thansquot; in
d 9 zijn niet onmisbaar. ..Was bijquot; in d 8, ..ik heb haarquot; in e 2.
..waarop zijquot; in h 3 ook niet. Pathos hebben sommige situaties wel.
maar toch voelt men de herhaling vaak als rijkelijk zwaar. We
hoeven daarvoor de gevallen niet allemaal na te gaan.

In rustig betogend proza; is het beeld wat anders. Herhaalde
exclamaties enz. komen er uiteraard niet in voor. Herhaling als
hervatting met uitbreiding wèl. b.v. L. v. B. 19 ..de dagen der een-
..zijdige bewondering onzer inheemsche lettergaarde waren geteld,
..toen de vreemde, voor wie deze binnen wilde gaan, ontsloten
„bleken; de vreemde, omstreeks het vroegste vierde dezer eeuw
„betooverend door hare bloesems en hare vruchten.quot; De herhaling
na parenthese of lange tussenzin is daarin heel gewoon, en de
herhaling door verdubbeling of verveelvoudiging van een of meer
rededelen zeer kenmerkend. B.v. L. v. B. 3 „Hoe verrast het
„ons allen, hoe verbaast of verrukt het ons naar wij zeiven
„gestemd zijn, in de ontmoeting van weduwe en weduwenaar,
„in het tooneel tusschen Tessela en Vondel.quot; Verder zie men
L. v. B. 2---naar de verschillenden aanleg---, naar het stand-
punt -—. naar de vormen —. 3---of wij met den man---.

of wij met den grijsaard---.3 ieder tint, -- ieder toets! 4 zonder

zijner te gedenken, zonder---lust te gevoelen, 5---door een

opstel---door eene studie----, door eene vergelijking;---

dat Van Lennep hare oplossing---, dat hij----, 6---indien

----indien; met eene---, met een---; 7 die in den vreemde

is geweest, die---, die---. 8 — dat hij---; dat hij---;

— dat de feestcommissie---; dat---, dat---; enz.

In dit rustig betoog maken de herhalingen de structuur van de
zinnen kantiger en hoekiger. In parallele horizontale lagen wordt de
mededeling opgebouwd tot een breed en stevig geheel. De her-
halingen zijn in dat gebouw de hoekstenen.

V. Men kan bij deze herhalingen onder IV al spreken van
parallelisme. Parallelisme is syntactische herhaling, en de woord-
herhaling in deze gevallen was een gevolg van herhaling (verdubbe-
ling of verveelvoudiging) van zinsdelen, rededelen van de enkel-
voudige zin, of bijzinnen.

Evenals delen van de zin verdubbeld en parallel geplaatst kunnen
Worden, meestal verstevigd door herhaling van het voorafgaande
woord, zo kan ook de vorm van mededelende, vragende, uitroepende
hoofdzin gerepeteerd worden. Evenals bij de zinsdelen kan ook hier
de verhouding tussen die zinnen een tegenstelling wezen, een na-
drukkelijke opsomming, of een climax. Dikwijls ook gaat deze her-
haling gepaard met woordherhaling of woordvariatie.

In het fragment Blaauwbes komen daarvan de volgende voor-
beelden voor.

1.nbsp;(43) Maar vrouw Hendriks wachtte niet af; vrouw H. ging
verder ----

2.nbsp;(44) Wie ooit---heeft gedwaald, hij weet hoe--; hij

houdt het —; hij stelt zich voor, hoe---

3.nbsp;(44) Eefje was wat wispelturig van humeur geweest; Eefje
Was vertrokken wegens ongesteldheid.

4.nbsp;(45) Slechts één gebouw tekende zich---tegen de lucht

af; het was de huizing waarin de armoede vergeten wegsterft, het
«'as de St. Pieterspoort, het was het Gasthuis.

5.nbsp;(46) Vrouw H. was aangediend, en vrouw H. was toegelaten.

6.nbsp;(47) Wat had de freule op haren hit dikwijls voor de woning
des daglooners stil gehouden! Wat had zij het vrouwtje in weêr-
spoed of in winter vaak getroost en geholpen---

(47) en geen der dienstboden, die beurtelings waren binnen-
geroepen, herinnerde zich, het meisje te hebben ontmoet of gezien,
^een hunner heugde het, dat zij bij afwezigheid hunner meesteresse,
Vergeefs was gekomen.

8.nbsp;(48) En toch gaf zij er niet fluks antwoord op; toch bleef
zij den tuin instaren---

9.nbsp;(49) Zij maakte een praatje met me; zij wist van boomen en
bloemen; zij wist ook dat ze mooi was,---

10.nbsp;(51) Zij dacht niet aan het belagchelijke. dat men in be-
drogen minnaars pleegt te zien; zij dacht er slechts aan, welk een
harte Eefje gekrenkt had.

11.nbsp;(51) Vrouw H. wilde opstaan; maar zij beefde als een blad,
maar zij viel andermaal in den stoel neêr.

12.nbsp;(53) Hij sprong op toen hij die hoorde; hij zag een bekend

gezigt,------,nbsp;,nbsp;j

Op zichzelf beschouwd, buiten verband met het andere proza,
maken ook deze herhalingen een zwaar-pathetische indruk. In 2
wordt de lezer door de herhaling bezworen sympathie te hebben
voor het geval, in 4 is het een pathetische climax, in 6 een ver-
zwaring door de herhaalde uitroep, in 7 smartelijke teleurstelling,
in 8 spanning om haar onbegrijpelijk gedrag, in 9 gemoedelijk ver-
haal, in 10 onderstreepte tegenstelling, in 11 zwaar pathos, in 12
intensiteit van verrassing.

Het subjectieve element in deze herhalingen ziet men dan echter
voorbij.

We zullen dit nader toelichten aan de naamsherhalingen zoals
die voorkomen in zin 1,3 en 5. Zo'n naamsherhaling is, zoals Prof.
Overdiep opmerkt, een „verzwaring van den zinsvorm, in tegen-
„stelling met de andere vormen van coördinatie: samentrekking van
„het subject of variatie ervan in den vorm van een voornaam-
„woordquot; 1). In zin 3 is de herhaling de weerslag van de verhalen
over Eefje aan de deur. in zin 5 een uiting van sterk meeleven van
de schrijver, in zin 1 bovendien onderstreping van de tegenstelling.
Maar die interpretaties zijn niet afdoende. Potgieter past de naams-
herhaling telkens weer toe: hierboven onder III 2 en 3. verder
Proza I, 60, 61, 66, 101, 101—102, 103, 133, 144, Proza II, 320,
321 e.t.q. Prof. Overdiep geeft 2) een serie voorbeelden uit ..Eene
Novelle?quot;, en licht de verschillende functies die ze hebben toe:
reflex van het iteratieve of het intensieve aspect, uiting van deel-
neming in het gebeuren, ook geaccentueerd in een „verrassendequot;
mededeling of na een „aangrijpendequot; rede; als onderwijzende na-
druk of als ironie. In het laatste geval is de interpretatie dubieus:

1)nbsp;P.'s L. V., V, 213.

2)nbsp;P.s L. V., V, 213—214.

wat de naamsherhaling daar eigenlijk moet uitdrukken is niet goed
mee te voelen, evenmin als in een geval Proza II, 321: „Poes, die
„verschrikt onder de bedstede vlugtte, Poes die zwaayende langs
„was gestoven, Poes werd vergeten.quot; Men kan dan zeggen dat de
naamsherhaling bij Potgieter manier is geworden, zoals hem meer
verweten wordt dat hij tot manier vervalt. Men verklaart daar
echter niets mee. Dat hij manier heeft is niet zo belangrijk als wat
hij tot manier heeft gemaakt. Die vorm heeft hij. als men het dan
zo noemen wil. tot manier gemaakt, die als algemeenste waarde
intensiteit heeft. Een dergelijke overmaat van vormzwaarte is natuur-
lijk ook wel eens bij de andere herhalingen aan te wijzen. Prof.
Overdiep i) citeert een zin waarin hij de herhaling ..ietwat komisch,
geforceerdquot; noemt: ..Hij had de pomp. hij had de emmer gezien;
..met de handschoenen aan deed hij den slinger daveren —quot;. een
andere waarin hij ..de nadruk overdreven (het verband tevens on-
duidelijk)quot; vindt 2): „de kleine hof, waarin maar weinig bloemen
..bloeiden, die het gezin van groente voorzag, die in de herfst vol
..kool stond.quot; De nadrukkelijke vorm zelf zou doen verwachten dat
er grote dingen gezegd zullen worden.

Onduidelijkheid tengevolge van strak doorzettende herhaling con-
stateerden we bij het voorbeeld IV, d 1. Prof. Overdiep citeert als
onzuivere herhaling (V, 215): „Daar bloeiden de hagedoorns en

de seringen---; daar mijmerde zij bij ondergaande zon---;

'.daar voelde zij een arm om haar midden: ..Machteld, ik loof dat
..je mij wel lijden moogt!' quot; Hij merkt hierover op: „De herhaling
..is hier onzuiver, rhetorisch. omdat ..daarquot; in de eerste twee zinnen
..locaal(-temporaal) is. in den derden momentaan (= toen ge-

..beurde het dat---).quot;

We

halen deze voorbeelden niet aan om op Potgieter's fouten
te wijzen, maar om aan te tonen dat de neiging tot herhalen zo
sterk is. dat de taalzuiverheid of duidelijkheid er een enkele keer
^an te lijden heeft.

In

het voorbijgaan willen we even wijzen op een heel andere vorm
Van woordherhaling, die Potgieter ook opvallend begunstigt, de
..pluratief-iteratieve geminatiequot;: „door leesgezelschap bij leesgezel-
schapquot; (L. V. B. 64). „op slagveld bij slagveldquot; (id. 74), „rijtuig
bij rijtuigquot; (Proza I. 213). ..schets bij schetsquot; (L. v. B. 3). ..vista

V, 216.

-) V, 215.

bij vistaquot; in de betekenis van „telkens weer leesgezelschappenquot;,
„telkens weer andere slagveldenquot;, enz. Ook die vorm moet hem om
zijn herhaling aantrekken.

In de poëzie komt deze vorm veel minder voor dan in het proza.
De oorzaak daarvan zal er wel in liggen dat het onbetoonde „bijquot;
in de jambische maat de constructie alleen mogelijk maakt bij één-
syllabige woorden: „taal bij taalquot; (Gedr. 61), „beek bij beekquot; (77),
„zee bij zeequot; (98), „beuk bij beukquot; (135), of bij woorden die zelf
een amphibrachys zijn: „gezigte bij gezigtequot; (169) in welk geval
bij dus accent krijgt te dragen. Hiermee te vergelijken zijn de vormen
met „opquot;: „vraag op vraagquot; (Blaauwbes 44), „tafereel op tafereelquot;
(L. v. B. 3), „zucht op zuchtquot; (Gedr. 104), met „aanquot;: „dag aan
dagquot; (167), met „voorquot;: „jaar voor jaar en dag voor dagquot; (L. v. B.
4), met „totquot;: „van tijd tot tijdquot; (Blaauwb. 42).

Ook de alliteratie als herhalingsvorm past in dit verband. Pot-
gieter past de alliteratie veelvuldig toe, in de poëzie in het biezonder,
maar in het proza nauwelijks minder. Er is onder zulke alliteraties
altijd een groot aantal, waarvan men niet weet in hoeverre het toeval
er een rol bij speelt. We zullen van zulke gevallen hier dan ook
geen voorbeelden geven. Nadrukkelijk worden de aUiteraties pas,
wanneer de syllaben waarvan ze de aanvang vormen, onder een
betrekkelijk zwaar zinsaccent staan. Ook daarvan liggen de voor-
beelden overal in proza en poëzie voor het grijpen. In het gekozen
fragment wijzen we bijvoorbeeld op: (40) ze was zoo'n vroolijke,
vriendelijke meid; toen hadden we die nare, norsche jufvrouw;
mijne kameraads heeten Sanne en Saar; jufvrouw Numero Negen;

(41)nbsp;Het ga je goed; dat de tred der oude vrouw trager was

bij---; het verlangen dat hare voeten straks bevleugelde; oogen-

blikken, welke zij er verbeidende doorbragt; er stond eene geel
geschilderde in de gang; eene weigering ware onheusch geweest;

(42)nbsp;stond stil, stond op straat stil; toch van tijd tot tijd groeten

---later zelfs — geschenken, geschenken in geld geworden---;

hoe hard haar spinnewiel snorren mogt; zag zij waar ze was, en
wie haar wenkte; de neering ging een oogenblik boven de natuur;

(43)nbsp;gek met de guit; het wijfje uit de winkel; gaauw en goed

getrouwd; muizenesten---door het hoofd maalden; (44) en

zij beloofde in zichzelve boete en beterschap; volgde vraag op
vraag--enz.

Nadrukkelijker nog weer wordt de alliteratie, wanneer ze vooraf-
gegaan wordt door woordherhaling: (47) — of er in die kleeding,

in dien kreet, eene tooverkracht school; hare hand en haar hart te
geven; in weêrspoed of in winter; aan middelen ter hulpe, aan
heelenden balsem scheen te falen; (50) aan de bloemisterij en aan

de broeikassen---vgl. Waarom schiep, waarom schoort onze

ijdelheid eene kostwinning, die aldus versteent? (Zusters 68), ieder
tint, ieder toets (L. v. B. 3).

Soms stapelen de allitererende dubbeltallen zich op, als in deze
zin uit Jan, Jannetje (Proza L 22): „Gij, die in een' tijd, die ont-
„wikkeling aller gaven eischte, waarin have en hals vaak op het
„spel stonden, die vervreemd scheen van tucht en trouw, en waaruit
„toch beleid en beraad redde, die koen en kloek, die vroed en vroom
„maakte---Jan waardig ter zijde stondt;---quot;

Zulke alliteraties, vooral bij dubbeltallen substantieven, geven
een kernachtige binding als in het spreekwoord. Vastheid en kracht
wordt er door uitgedrukt. Ze zijn meer typisch voor Potgieter dan
de losse melodische alliteratie in de poëtische beschrijving (b.v.
slot Lief en Leed: nog baadt het oord zich in stroomen lichts,
maar eene breede schaduw spreidt eensklaps hare vale vlerken over
dat met bloesem besneeuwde boekweitveld, die donkergroene bosch-
partij, dat niet langer flikkerend beekje, die afgemaaide akkers, die
bruine heide uit,---).

Parallelisme in ruime zin genomen is gelijklijnigheid van bouw, be-
reikt door herhaling van een syntactisch schema. Zo vallen de eerder
besproken coördinaties van zinsdelen en zinnen er ook onder. Van
het zwakste parallelisme dat alleen bestaat in herhaling van de
algemene wijze van een zin, duidelijker in herhaalde vraag- of uit-
roepzinnen zonder inhoudsverband, minder duidelijk in de op-
sommende opeenvolging van enige mededelende of betogende
zinnen met groot verschil in de opzet, tot de tegenpool: het uiterst
gecultiveerde en toegespitste parallelisme van de Euphuisten i),
zijn er allerlei tussenvormen. Het kan gepaard gaan met neven-
verschijnselen als woordherhaling, woordvariatie, antithese, climax,
chiasme, met rijmen, assonanties, alliteraties en woordspelingen,
ook in allerlei graden. Het is daarom mogelijk, al naar de gevallen
die men voor zich heeft, de definitie enger te maken, en de term te
reserveren voor de herhaling van „eenzelfde zinsverbandquot; 2), of

Zie de beschrijving daarvan in: Dr. D. H. Smit: „Johan van Heemskerck,

1597—1656quot;, A'dam, 1933, pg. 182.

Zoals Prof. Overdiep, V 216, doet.

voor het kunstigste zinsschema i). Wij nemen het hier in de ruimste
zin, en wijzen daarmee op het verband tussen de gelijklijnige
coördinaties en het engere parallelisme dat we nu zullen bespreken.

De functies van het parallelisme kunnen ook velerlei zijn. De
eenvoudige gelijklijnigheid van tv/ee of meer zinnen werkt inten-
sifiërend, al naar het verband betogend-nadrukkelijk, plechtig en
verheven, of strak-eenvoudig. Bij complicatie door vertakking of
vervlechting van de lijnen kan het een krachtige evenredigheid
scheppen, die echter bij overcultuur verwekelijkte, dandinerende
elegantie wordt.

In Potgieter's parallelisme ligt in de eerste plaats het algemeen
klassiek en klassicistisch behagen in symmetrie, in het evenwicht
van pendanten en tegenstellingen. Zijn voorstellingen bouwt hij
graag op die wijze op. We wezen in het vorige hoofdstuk op de
vier „omtrekjesquot; in het begin van „Als een Visch op het Droogequot;.
Die zijn elk in een verschillend jaargetijde en in een andere streek
van het land geplaatst.

Zorgvuldig symmetrisch componeert hij het schilderij dat hij zich
droomt als inleiding tot de historische galerij in het Rijksmuseum.
Op de achtergrond staan aan de ene zijde Spaanse Grandes, aan
de andere Duitse rijksvorsten. Op de voorgrond, waar de zetel van
Karei V het centrum is. staat aan de ene kant Maria van Hongarije,
aan de andere Philips. En om Philips staan enerzijds Oranje, ander-
zijds Granvelle.

Zo hangt hij tegenover het schilderij „Oliver Goldsmith door
Doctor Johnson voor de vervolging zijner hospita gevrijwaardquot; een
pendant op: „Edmund Burke die George Crabbe voor de gevangenis
beveiligtquot; 2). Hij wijdt daar ook een beschouwing aan „pendanten-
keuzequot; (pg. 271). Belangrijk is het echter dat hij de pendanten-
kunst niet alleen beoefent als een aesthetisch spel, maar tevens als
middel om op tegenstellingen en overeenkomsten te wijzen, en zo tot
een karakterisering te komen. Vooral in de latere grote studies
wordt dat een vaak toegepaste werkwijze.

Wanneer hij L. v. B. 375—377 spreekt over Bake en Geel bij
een examen van Bakkes, dan verlokt hem dat tot een vergelijking
met Schleiermacher's examinatoren in Halle. De vergelijking, die
een aangename aesthetische pendant biedt, is tegelijk middel tot

1)nbsp;Zie D. H. Smit, l.c.

2)nbsp;Stud. en Schetsen II, pg. 270 en 298; vgl. Van der Laan, N. T. XXVI,
pg. 235.

karakteriséring. De inhoud van de bladzijden, eraan voorafgaande
(370—374) is: Ludolf Backhuysen, de jongere, en Reinier Cornelis
Bakhuizen van den Brink: beider lotsbedeling en beider gemoeds-
stemming vergeleken. Leiden vergelijkt hij met Leipzig (332).
Bakhuizen was thuiswonend student. Potgieter denkt dadelijk aan
Klikspaan's Student-Leydenaar, Op de vergelijking tussen hen
bouwt hij dan ook de passage die daarover handelt: ..Vergenoege
..men zich dan van hem. voor dit gedeelte, met eenige tegensteU
Jingen en overeenkomsten tot welker opmerking het geestig yer-
„toog. van 't welk hij gewaagde, om strijd gelegenheid biedtquot; —
De compositie wordt er zelfs door bepaald: het hele Intermezzo
1870, dat de chronologische gang van het verhaal verbreekt, berust
op een zwakke parallel: ..Bakkes, de student van 1830, zoekt vruch-
..teloos bij alle boekverkoopers naar eene Geschiedenis van onzen
,'.Waterstaat; Bakhuizen van den Brink, de Archivaris van 1855,
..stelt der Akademie voor zulk een werk te schrijven,quot;

Inplaats van een voortgaande beschouwing krijgen we op die
wijze een reeks van vergelijkende taferelen waarvan het verband
pas bij opmerkzame lezing blijkt. Maar dan blijkt de eigen schoon-
heid van zulke compositie, Groenewegen (255) roept naar aan-
leiding van de studie over Crabbe dan ook: ..Het verband tusschen
„de vier aangewezen deelen is nu duidelijk. Welk een conceptie!
..Hoe overlegd is het plan dezer studie! Hoe voortreffelijk is de
„gedachte uitgewerkt! En welk een tal van gezichtspunten worden
„den lezer geopend op het onderwerp zelf!quot;

Hoe Potgieter ook in de poëzie de vergelijking en tegenstelling
cultiveert kan men opmerken in Gedroomd Paardrijden. De paarden
Robin Hood en Mimosa, later Provence en Normandie, beschrijft
hij met voorliefde vergelijkend. Kenmerkend is daarom str. 18:
..'t Verscheid'ne boeide mij. waardoor éénzelfde weelde/Uit sterkte
en schoonheid sprak maar deez' gewijzigd streelde:--quot; een zin
waarin hij in abstracto de schoonheid van overeenstemming en
tegenstelling verheerlijkt. Het vriendenpaar Willem III en Bentinck
brengt hem tot bespiegeling van ..'t uiterlijk verschil bij 't innerlijk
gelijkenquot; (str. 188) en tot de uitroep in str. 212:
„Verscheiden mann'lijk schoon der lente-levensjaren.
Zoo kwistig door natuur het vriendenpaar bedeeld,
Hoe blijft de menigte op uw tegenstelling staren:
Hier 's ochtends blonde tint. — daar glinst'rend bruine haren. —
Een blik zoo blij te moe. dat aller hart hij steelt. —
Een oogenopslag, die. verzoekende, beveelt.quot;

Evenzo stelt hij str. 251 Amalië naast Mary, de herfst naast de
lente, de geestdrift naast de weemoed.

De neiging tot vergelijken zit bij Potgieter diep. Zijn cultivéring
van citaten is er ook een gevolg van, want wat is een citaat anders
dan een vergelijking tussen twee situaties, een reële en een htte-
raire? Lang niet altijd dan ook is de vergelijking de basis van een
beschouwing, een middel tot typéring. Vaak is zij alleen maar een
,.pleasant associationquot;. Zo is de vergelijking in de Inleiding tot het
Leven v. B., tussen Potgieter's plan voor de feestelijke onthulling
van Vondel's standbeeld en Hooft's plan voor de feestelijke ont-
vangst van Maria de Medici niets dan een pleasant association:
„het stond in de negentiende eeuw geschapen als in de zeven-
tiende: ..'t zij de Heeren zich der kosten ontzien,quot; mogt ook de

uitgever van de Commissie zeggen.-----het was een vernieuwde

aanleiding om met den Goethe van Eckermann uit te roepen: Wer
aber nicht eine Million Leser erwartet, sollte keine Zeile schreiben.quot;
Potgieter's denken is dus vergelijkend. Bij elk voorval rimpelt zich
de gedachte uit in parallelen van elders en vroeger, in historie of
litteratuur. Het complement van zo'n betrekkelijk statische gedach-
tenbeweging, zo'n beschouwend verwijlen bij één punt, is een
zwakte in de progressie. Er zit in 't algemeen weinig voortgang in
zijn gedachten, en als de voortgang noodzakelijkerwijze toch komt,
is het een sprong, een zeer snelle overgang.

Wat nu het syntactische parallelisme betreft: dat is vaak de
vorm waarin een beschouwend uitgewerkte vergelijking, scherp in
enkele zinnen toegespitst, verschijnt. Dat parallelisme is dus geen
sierlijkheid, geen gracieuze aesthetiek, maar in volle spanning
functionerend parallelisme. Dat moet onderscheiden worden van
parallelisme, dat alleen maar om de vormschoonheid wordt toege-
past en die objectieve zin mist.

Enkele voorbeelden van zulk volop functionérend parallelisme
laten we volgen. Dé grote vergelijking-en-tegenstelling in Pot-
gieter's leven, de vergelijking tussen zijn eigen energieloze tijd en
de krachtig-levende zeventiende eeuw, vormt het thema van de
aanhef van het Rijksmuseum, een grootse ouverture waarin het
motief van het hele stuk met volle orchestratie wordt uitgebazuind.
Alle spanning van zijn gevoel — niet treurend romantisch, maar
heroïsch, striemend en voortzwepend — legt Potgieter in die vijf
grote perioden, die samen twee-en-eenhalve bladzij vullen, en ieder

voor zich bestaan uit een zware these ..Er was een tijd___

telkens herhaald in trots-verheerlijkende nadruk, en een antithese

die trilt van schaamte om het nationale verval. De vormen zijn tradi-
tioneel, van oratorischen huize, maar hier tot hun uiterste waarde
geactiveerd. Alles werkt hier mee: de strakke structuur der perio-
den, het plechtige allegorische tafereel in het begin, de ruime blik
om de beide wereldhalfronden, de concrete uitdrukkingen van het
„bezem op de mast voerenquot;, het „zeilen hijschenquot; van de dienst-
bare vloot der Handel-maatschappij, de ,,ijle rookquot; die de twist van
de priesteren der wetenschap doet opgaan. Verder de kracht van
de ,,meesteresse der zeequot;, het „braveeren van de ongenade van
's aardrijks hoekenquot;, „de kampvechter voor het nieuwequot;, de „wachter
bij den reeds verworven schatquot;, de adel in de eerbied voor de
balling. En, meer in het formele, de verdubbelingen: „haar oorlogs-
zwaard of haren olijftakquot;, „Gij, die het leest, als ik die het schrijfquot;,
„haars gelijken, haar minderenquot;, „ochtend- of middag- of avond-
lichtquot;, „in Noord- of in Zuid-Amerikaquot;, „blond van lokken of grijs
van harenquot;, „schaarsch en schraal tot verklarens, tot wettigens
toe--quot; enz.; de alliteraties als in „vonnis ontvingquot;, „de roem-
looze rustequot;, „de boeijen te verbrekenquot;. Tenslotte het zeer strak
gestileerde rhythme dat ten sterkste meewerkt om de stemming te
bepalen. Plechtig werken die ver uiteenliggende zware accenten.
Vaak twee, vaak meer onbetoonde syllaben liggen er tussen: de
weegschaal dër volkeren — ter hand wërd gënömën - hebben wel-
sprëkëndë stëmmën dë röëmlöozë rüstë van Janmaat bëklaagd -.

Prachtig is daarom de excuserende overgang aan het slot in de
praatzin: „Vergeef mij, ïk wïldë ü ïn dëzë bladzijden slechts uit-
„noodigen tot hare beschouwing, mits ge vergunt, dat liefde aan-
„vulle, waar talent te kort schiet,quot; met zijn veel lichtere, levendiger,
meer iambische accentuéring.

Eng genomen parallelistisch is slechts de herhaling van het grote
verband tussen these en antithese zonder voegwoord, ondersteund
door de herhaalde aanhef. Nauwer parallelistisch is de these van
de vierde periode.

Het vervolg bevat een verdediging van de lofspraak op de schil-
derijen. Hij vergelijkt de Hollandse schilderschool met de antieke
kunst en de Italianen, in de vorm van uitvoerige toegeving met
these. En de samenvatting van de beschouwing wordt dan gegeven
in één uitvoerige parallelistische zin: „Den oude zijn schoone wereld,
quot;en zijn nog schoonere Olympus, door zijne dichters gedroomd,
„door zijne wijsgeeren gedacht; — den zoon van het zuiden eene
'.kunst, die zijne eeredienst schoort, die zijne zinnen in prikkels

,,van godsdienstig gevoel verkeert, ontvankelijk als het volwassen
„kind levenslang voor de eerste blijft; — ons daarentegen, ons
„natuur, maar gezien met de oogen der liefde; ons waarheid, maar
„beschouwd met zin voor het schoone; ons voorgeslacht, vaderland,
„vrijheid, het hoogste, waarvoor ons harte blaakt, uitgezonderd het
„goddelijke, waarvan wij geene afbeeldsels dulden,quot;

De parallele vooropstelling Den oude-----den zoon van het

zuiden---ons accentueert de tegenstelling tussen de drie kunst-
werelden. Juist de parallele zinsvorm onderstreept de antithese. Zulk
parallehsme functioneert krachtig. Meer fraai dan noodzakelijk zijn
de parallelismen in de onderdelen: „Zijne schoone wereld en zijne
nog schoonere Olympusquot;, met een dubbele (opsommende) bepa-
ling, „door zijne dichters gedroomd, door zijne wijsgeeren gedachtquot;.
Variérend-precisérend is de dubbele bepaling bij kunst: „die zijne
eeredienst schoort, die zijne zinnen enz.quot; Meer gespannen is weer
het nauw geparalleliseerde opsommende: ,,ons — natuur, maar ge-
zien met de oogen der liefdequot;, „ons - waarheid, maar beschouwd
met zin voor het schoonequot;, dat in zijn vorm-nadrukkelijkheid de
gecomprimeerde belijdenis is van Potgieter's nationale kunstop-
vatting.

De parallele hoofdopzet is dus de weerspiegeling en de toespit-
sing van een gedachtenzware inhouds-vergelijking en tegenstelling.

De bespreking van de figuren Oranje en Granvelle laat Pot-
gieter ook uitlopen in een scherp-vergelijkend en tegenstellende
samenvatting: „Beide zouden partij moeten kiezen, ieder hunner;
„liever, de keuze des eenen zou die des anderen niet zijn. Beginse-
„len naar belangen te plooijen, moge aan de orde van den dag
„wezen, in onzen tijd; wie zou Granvelle het onregt willen aan-
„doen, hem te verdenken, dat hij in zijne eerzuchtige droomen de
..tiara van verre zag? — wie Oranje willen lasteren, als had hij
.,eenen benijdenden blik geslagen op den gravenhoed voor hem? —
„al omklemde de eene bij de gedachte aan de naderende gebeurte-
„nissen, zijnen bisschopsstaf vaster; — al beschuldigde de laatste
„zich bij deze van te groote deernis, die meêgevoel dreigde te
„worden?quot;

Men voelt met hoeveel zorg de parallele gedachtenlijnen hier
getrokken worden. Eerst liggen de twee lijnen nog naast elkaar in

„beide zouden---quot;• dan komt de splitsing in „ieder hunner-quot;.

Dan overkruisen de lijnen elkaar sierlijk in: „de keuze des eenen
zou die des anderen niet zijnquot;. Er volgt een dwarse doorbreking
met een generaliserende toegeving omtrent de eigen tijd. Maar dan

komen de parallele volumen: eerst enerzijds een beeldende oratori-
sche vraag; dan anderzijds een als pendant beeldende (beide zien
uit naar een tiara — een gravenhoed) oratorische vraag; besloten
met enerzijds een toegevende zin en anderzijds een toegevende zin.
De lijnen komen weer samen in de volgende zin: „Voor de eerste

maal huns levens gevoelden beide---nog nauwer vereenigd

in de hervatting: „gevoelden zij---quot;.

De spanning tussen de parallele lijnen wordt groter, wanneer geen
voegwoord ze, al is het dan ook in tegenstelling, verbindt. Zo in
de beschrijving van de paarden Gedr. str. 18, waarvan we de eerste
twee verzen al citeerden:

„'t Verscheid'ne boeide me, waardoor één zelfde weelde
Uit sterkte en schoonheid sprak maar deez' gewijzigd streelde: —
De blik, die op zich hief, — de blik, die neêr zich sloeg, —
Waar fierheid blijde in blonk, — waar schalk te loos uit loeg; —
Mimosa, die haar lust betooverend verheelde.
En Robin Hood, die roem op zijne liefste droeg!

Ook hier weer wordt de knoop, in het eerste vers gelegd, in de
volgende losgewonden, en worden de lijnen parallel getrokken.

Die uitgesproken voorliefde voor duidelijk uiteengelegd vorm-
parallelisme brengt Potgieter wel eens tot eigenaardige gespannen
zinsvormen. Bijvoorbeeld in de Zusters (216) „-hij had te kampen
..met het zonnige landschap met de zoele lucht, dat men buiten
..gewaar werd. die binnendrongquot;; en Zusters (63): „Graevestein
..stond Doortje, toen ze opwies, dezelfde scholen — dezelfde
..meesters, toe. welke Anne had bezocht — die Anne hadden onder-
Wezen.quot;

Zulke vormen, die al heel gauw tot een hinderlijke manier zouden
Worden, blijven zeldzaam. Toch is het al typerend dat hij ze wel
gebruikt; ook. speels, eens in een overigens los geschreven brief
aan Huet (III. pg. 121):
..Als Gij muzikaal waart;
..Als ik muzikaal was,

..welk een brief zoudt Ge ontvangen, welk eene week ik beleven.quot;
Het vormparallelisme bepaalt zich echter niet tot zulke gevallen
Van inhoudsvergelijking en -tegenstelling, evenmin als de inhouds-
vergelijking alleen toegepast wordt ter karakteriséring.

Het meer algemene parallelisme kan men van de inhoud uit be-
naderen door te letten op de tweetallen, onafhankelijk van hun
Onderlinge verhouding.

opvallend is de frequentie van woorden die een tweetal of een
correlatie aanduiden:

paar, dubbel, de dubbele---van---en, beide, beide---en,

zoo---als, zoowel — als, niet alleen---maar ook, nu eens----

een andermaal, om 't zeerst----en, om strijd---en, beurtelings

---en, om beurte----en; noch---noch, 't zij---'t zij,

of---of; deze----gene, de eerste----de laatste, de

eerste----de tweede, de eene---de andere; hier----ginds,

hier----daar.

Men zou zelfs kunnen spreken van een „techniek van het twee-
talquot;. Het is ondoenlijk de talrijke mogelijke vormen van sterker en
zwakker parallelisme van zinsdelen, bijzinnen, hoofdzinnen, samen-
gestelde zinnen, die daaruit voortkomen op te sommen. Voor de
„techniek van het tweetalquot; zullen we echter als voorbeeld de in-
leiding tot het Leven van Bakhuizen analyseren. Die vertoont die
constructiewijze in sterke mate.

Potgieter peinst daarin over zijn mislukte plan, Bakhuizen's
„Vondel met Roskam en Rommelpotquot; te doen herdrukken en bij de
onthulling van het standbeeld van Vondel door de Commissie de
feestelingen te doen aanbieden. Potgieter verlustigde zich in die
gedachte: lo. de wijze op welke het onderwerp daarin was be-
handeld bleek mij zoo weinig verouderd, 2°. de gansche beschouwing
scheen me nog zoo frisch toe —. Er was nog tijd genoeg om het
boekje keurig uit te geven: lo. onze pers had dikwijls bewezen in
geene verdienste van uitvoering bij de drukkunst uit den vreemde
achter te staan; 2«. voor de illustraties, ter kenschetsing der ont-
luikende koopstad vereischt, mogt Rochussen's teekenstift de borg
der zege heeten.

Het zou een „dubbele gedachtenisquot; wezen: een herinnering
aan Vondel, 20, school er iets aandoenlijks in den waan dat de
verscheidene (Bakhuizen) dus bij de verwezenlijking van zijn ont-
werp zou tegenwoordig zijn. Maar dan komt een „dubbele vraagquot;
bij Potgieter op: 1°. Schatte Potgieter, door vriendschap voor-
ingenomen, de waarde van het stukje te hoog? 2». Had Bakhuizen
de onderscheiding ten volle verdiend, dat bij het overdragen van
het standbeeld aan het stadsbestuur, ook de herinnering aan hem
verlevendigd werd? Gelukkig is die twijfel volkomen op te heffen,
„want bevoegder vernuften ter beantwoording dier dubbele vraag,
„dan een tweetal leden der commissie zelve aanbood, leverde onze
„letterkunde niet op.quot; Dan volgt een paralleliserende vergelijking
van de Vondelstudie van Van Lennep en Alberdingk Thijm.

„Gedurende bijna drie lustrums hadden zij het algemeen om 't zeerst
„met blijken hunner studie van Vondel verrast. Verscheiden mogten
„de vruchten van hunnen arbeid zijn gebleken, naar den verschil-
„lenden aanleg van dezen en van genen geest, — naar het standpunt
„dat hen geboorte, opleiding, omgang kiezen deed, — naar de
„vormen die hen, ter bereiking van hun doel, de passendste schenen,
„— beider streven was een wedstrijd geworden in kennis van het
„onderwerp, waarbij het oordeel der toeschouwers in veelzijdigheid
„won. Toejuiching bleek zoo den een als den ander ten deel ge-
„vallen; wien het onvermengdst? wien het meest? dat vermag
„slechts hij te beslissen, die het grooter en kleiner publiek, waartoe
„ieder dier auteurs zich meer bijzonder rigtte, evenzeer kent.quot;

We kunnen niet blijven citeren. Van Thijm's verheerlijking van
Vondel, ook als hij hem niet beschrijft, geeft hij twee voorbeelden
(pg. 3). Zijn bezwaren tegen Van Lenneps Vondeluitgave formu-
leert hij in drie parallele vragen. Bij de verklaring van de mislukking
werpt hij twee hypotheses op (pg. 9). Twee andere mogelijkheden
quot;Worden afgewezen (pg. 10). Twee bedenkingen heeft de heer
Binger tegen de uitgave (pg. 10). Op de tweede geeft Potgieter
twee antwoorden.

Behalve dat Potgieter het tweetal (c.q. drie- of viertal) personen
of situaties ter vergelijking gebruikt, houdt hij er dus ook van, zijn
gedachten, mededelingen, vragen, redengevingen, hypotheses, enz.,
symmetrisch in tweetallen (c.q. drie- of viertallen) op te sommen,
en, die met elkaar vervlechtend, zijn betoog voort te spinnen. Het
mozaïek-achtige, dat de compositie eigen is, is op deze wijze ook
een kenmerk van de voortgang van het betoog zelf. Met de
reeds besproken verdubbeling of verveelvoudiging van rededelen
geeft dat een totaalbeeld van een uiterst gecultiveerde classicis-
tische stijl, statisch en architectonisch.

De ,,opsommingenquot; zijn gewoonlijk (zwak)parallelistisch. Men
zie het eerste voorbeeld uit de inleiding van het L. v. B.: de onder-

Werpen („de wijze op welke---quot; en „de gansche beschouwing

staan parallel aan het begin van de zin, de Vf. staan gelijk
en variëren elkaar (bleek—scheen) en het zinseinde met „zooquot;
Verloopt gelijklijnig. In het tweede voorbeeld is van enig formeel
parallelisme geen sprake, maar de inhouden staan parallel als reden-
gevingen voor de ene conclusie: „tijds genoeg bleef nog te onzer
„beschikking, om het boekske een gave te doen worden in ieder
„opzigt den hoogtijd waardigquot;. Van het derde ligt de inhoud ver-
spreid in het voorafgaande; daar is het alleen de gedachten-

complicatie die boeit. In het vierde hebben de twee vraagzinnen
als zodanig weer zwak parallelisme in de zinsvorm: „Schatte mis-

„schien de ingenomenheid der vriendschap-------de waarde

„van zijn werk te hoog? was de onderscheiding--------ten

..volle verdiend?quot;

De twee voorbeelden op pg. 3 zijn nauwer parallel:

..treffend beschaamt nu eens het aandoenlijkst-gemoedelijk Kerst-
„lied al den klinkklank van Jan Vos, — edelaardig handhaaft een
„andermaal Jacob van Campen, door een enkel woord, met zijn eigen
„karakter den zedelijken moed des afwezigen poeëts.quot; Parallel staan
hier de vooropgeplaatste praedicatieve attributen, „treffendquot; en
„edelaardigquot;, gevolgd door Vf. „beschaamtquot; en „handhaaftquot; en

door de correlative „nu eensquot;---„een andermaalquot;. Dan volgen

de subjecten en de minder parallele rest.

Dit geval is in 't biezonder karakteristiek voor Potgieter door de
nadrukkelijkheid van de vooropplaatsing van het praedic. attrib.,
terwijl die nadruk nog weer versterkt wordt door herhaling van de
hele vorm. Een bijna gelijk voorbeeld is het volgende.

Potgieter spreekt in het L. v. B. over Kneppelhout, die de oor-
zaken van (Leiden's) krankte uitgevorscht, en de er voor toege-
diende geneesmiddelen getoetst had. ..Onverholen gaf zijn harte de
..deernis lucht welke hem het telkens verder om zich grijpen der
..eerste (de krankte) inboezemde; onverholen vierde zijn geest de
,,ergernis bot, opgewekt door de dwaasheid die zich van de laatsten
„(de geneesmiddelen) heul beloofde.quot; Ook hier weer een nadrukke-
lijke vooropplaatsing ..onverholenquot;, nog verzwaard door herhaling
aan 't begin van de tweede zin. Dan de parallelistisch-gevarieërde
Vf. „Gaf----luchtquot; en „vierde----botquot;, de parallele sub-
jecten „zijn harte---zijn geestquot;, en de parallele objecten:

„deernisquot; en „ergernisquot;. Het is verder merkwaardig dat het
parallelisme een zware nadruk legt op het zinsbegin, terwijl een
belangrijk deel van de mededeling in het a-symmetrische zinseinde
ligt. Een ander voorbeeld, ook met inversie, gaven we aan 't einde
van Hoofdstuk II.

In de poëzie is parallelisme eerst recht een allesbeheersend prin-
cipe. De structuur is daar nog strakker en kantiger dan in het proza.
Toch valt het daar niet zo op als in het proza, omdat het versschema
zelf al een structuurregelmaat geeft. Melodische herhalingen en
refrein werkin gen zijn er ook gewoner.

De parallele zinslijnen vallen gewoonlijk samen met de lijnen van
het versschema. De strofe of een deel van de strofe wordt vaak

gelijkmatig in parallele delen verdeeld. De eerste strofe van Gedr.
luidt b.v.:

Wat wolk van dwarlend stof, met weêrlichtspoed geheven.

Zou Meerhof op zien gaan bij 't dreunen van zijn grond. —
Wat even stouts als schoons verrassend haar ontzweven.

Van onder 't hoog geboomt' door 't blijdst gebriesch verkond, —
Wanneer uit 's Konings stal de keus mij waar' gegeven
Of 's Prinsen stoeterij tot mijn beschikking stond.

De twee samengetrokken uitroepen vullen het eerste en het
tweede verzenpaar; twee conditionele zinnen, aaneenschakelend-
tegenstellend verbonden beslaan vs. 5 en 6. De strofe is dus van
't begin tot het eind symmetrisch verdeeld. Zelfstandige vragen en
uitroepen, uitvoerige bijzinnen, die verdubbeld of verveelvoudigd
Worden, zijn vaak asyndetisch, door woordherhaling aan het begin,
verbonden, en hun begin valt dan gewoonlijk samen met het begin
van het vers. Strofe 9 vs. 2 begint een relatieve zin met Wie. vs. 5
een parallele met Wier, strofe 16 vs. 1 en vs. 4 hebben een parallele
uitroep; de eerste helft van de strofe wordt verder gevuld met een
vraag, de tweede met een uitroep.

Strofe 20 vormen vs. 4 en 5 twee bijzinnen van tijd, beide met
•Zoo dra aan het begin van het vers.

Strofe 25 is weer in tweeën gedeeld, beide delen bevatten parallel
een concessieve zin. met Al aan 't begin van vs. 1 en vs. 4.

Strofe 26 vs. 5 en 6 bevatten parallele uitroepen met geen aan
't begin van het vers; strofe 27 beginnen in vs. 3 en 5 parallele
Konditionale zinnen met Als i).

Vaak ook wordt een vers in twee gelijke delen verdeeld. B.v.:

str. 2 vs. 2 Om weem'ling over 't veld. om klaat'ring in den vloed
vs. 6 Wijl fraaijer wijkt voor fraaijst en glans bezwijmt

[voor gloed.

str. 4 vs. 1 Verscheidenheid van ras, verscheidenheid van gaven!
str. 6 vs. 3 Schoon hoog de haag mogt zijn, schoon wild de

[woudbeek stroomde, —

Vatten we het voorgaande samen. Veelal bleken de woord-

Zie verder str. 30 vs. 4 en 5—6. str. 34 vs. 1 en 2. str. 38 de streng
parallele eerste twee verzen; vs. 4—5 dubbele relatieve zin asynd. tegenstellend
ondanks vormverschil. Strofe 40 vs. 1. 2 en 3 met parallele uitroepen, in 41.
^ ea 4, 5 en 6, strofe 43 vs. 5 en 6 enz.

herhalingen naast hun objectieve functie in de zin en het zinsverband
een subjectief plus te bezitten. We wezen er op bij de herhaalde
exclamaties, imperatieven, bevestigingen en ontkenningen, de naams-
herhalingen en de soms voelbaar te gespannen binding van coör-
dinatie's; maar de meeste bewijskracht ligt toch in de frequentie en
in de totaliteit van alle herhalingsvormen. Biezonder merkwaardig
is daaronder het type: „Scherp staarde hij, scherp naar het
„vensterken, boven hare deur —quot;. Zo'n zin is, met zijn sterke begin-
accent en zijn herhaling, hamerend van intensiteit. Het is wel niet
te gewaagd, wanneer we in dit subjectief plus de uiting willen zien
van Potgieter's wilsintensiteit, vastheid en onverzettelijkheid i),
psychologisch identiek met de intensiteit van de these na de
concessie.

In het parallelisme wordt de subjectief-intensieve factor, zoals
we aangetoond hebben, door andere gekruist: door het vergelijkend-
tegenstellende principe en de meer algemene voorkeur voor ver-
dubbeling en complicatie.

Intensief zijn natuurlijk niet alleen de herhalingen. De zware
aanloop met inversie zou uit dit oogpunt onderzocht kunnen
worden 2), eveneens de rythmiek, de „snellequot; en de korte vormen,
die alle een vorm van intensiteit zijn of kunnen zijn. De „kortheidquot;
is het onderwerp van het volgende hoofdstuk.

Vgl. Huet, Lit. Fant. XIII, 9: „Nooit heb ik onverzettelijker man ontmoet.quot;
2) Zie vbb. bij Prof. Overdiep, L. V. IV, 187.

HOOFDSTUK IV.
CONCENTRATIE.

Potgieter heeft, met Staring en Huygens, de naam van kort,
kernachtig, te zijn. „Kortheidquot; is voor het bedoelde geen onverdeeld
gelukkig woord i), omdat lange zinnen en veelsyllabige woorden
juist een kenmerk van „Knappheitquot;, bondigheid kunnen zijn. Het
gaat niet om de hoeveelheid gebruikte woorden, maar om een
maximum aan mededeling bij een minimum aan gebruikte taal-
middelen. Een zekere versterking van de uitdrukkingsintensiteit is
er het resultaat van.

Potgieter probeert welbewust zijn vorm bondig te maken, vooral
in zijn poëzie. Hij laat zich dan ook door zijn lezer verwijten 2):

„Dat korte, daar altoos de duid'lijkheid bij lijdt---.quot; Daardoor

Wordt hij pittig, fors, „kernigquot;.

Op zichzelf karakteriseert hem dat nog maar vaag. Gecultiveerde
bondigheid is daarvoor een te algemeen verschijnsel.

Als men hem met Staring vergelijkt, valt het op dat Potgieter
geen puntdichten gemaakt heeft, anders de vorm waarin zij die
bondigheid najagen, hun kunsten botvieren. De speelse bondigheid,
met woordspelingen, zoekt hij dus niet. Hij is ondanks alle ver-
standelijkheid geen verstandsdichter — hij zoekt hoger, de schoon-
heid 3) en de ernst.

Een vergelijking van Gedroomd Paardrijden met Staring's
epische gedichten zou een onderwerp voor een aparte studie zijn.
Er is ten eerste het enorme verschil in inhoud en stemming: Staring
de man die ver boven zijn verhaal staat, die, ondanks het feit dat
hij af en toe glimlachend om de hoek kijkt, objectief verhaler blijft;

Vgl. Schneider, Ausdruckswerte, pg. 48.
Gedr. R, 14.
) Zie de mooie strofe Poëzy II, 114—115:

Verklaar het mij, die al zoo vroeg ik vierde,
Wier lof zoo vaak van mijne lippen klonk,
Als de uchtendgloor door 't ruim der heem'len zwierde,

Als 't avondrood de kimmen luister schonk,
Waar ik mijn schreên in 't rijk der lett'ren stierde,

Waar 'k uit de bron der kunsten gretig dronk,
Zeg, schoonheid! zeg, waarom de spraak me faalde
Toen eensklaps mij uw volheid levend straalde?

Potgieter de man die middenin zijn visioenenwereld staat, die veel
subjectiever is en per slot van rekening veel hoger grijpt. In zoverre
is er geen vergelijking mogelijk. De kortheidstechniek zou wèl te
vergelijken zijn. Maar ook daarin zouden grote verschillen blijken.
Ook daarin is Potgieter veel subjectiever. Men zou waarschijnlijk
wèl Staring's kortheidstechniek in zijn geheel bij Potgieter terug-
vinden. maar daarentegen veel merkwaardige vormen van Potgieter
bij Staring vergeefs zoeken.

Verder is de bondigheid een factor die bij Staring gelijkmatig
zijn epische gedichten beheerst, van het begin tot het eind. Bij
Potgieter daarentegen wordt de kortheid gekruist door andere fac-
toren, de herhaling in 't biezonder, die als verbreding, verzwaring
van de taalvorm recht tegen het bondigheidsprincipe ingaat. Wat
de inhoud aangaat: daar is de telkens weer optredende neiging tot
divagatie in krasse tegenspraak met de bondigheid. De bondigheid
betreft dus meer het detail dan het geheel.

In het proza, vooral het latere, zijn het dan nog de omschrijvingen
en de plechtstatige zinsafrondingen, de beheerste neutrale, sierlijke
en verzorgde omgangsvormen die met de bondigheid strijden.

De middelen waardoor een zekere gedrongenheid bereikt kan
worden zijn zo velerlei, dat we ons tot enkele die voor Potgieter
blijkbaar typisch zijn, zullen bepalen.

In de beschrijving is het een bekende verkortings-methode: uit
de te beschrijven situatie alleen de meest kenmerkende en treffende
trekken te noemen en alle bijkomstigheden weg te laten. Men bereikt
zo een geserreerd en vaak evocatief beeld, dat de lezer alles ineens
voor ogen stelt (Schneider, Ausdruckswerte, 49). ..Lief en Leed in
het Gooiquot; plaatst de lezer zonder enige inleiding in medias res:
een eerste middel om pakkende kortheid te verkrijgen. „Was er
„iets daemonisch in de keuze van het air, dat de schalk floot? Wist
„hij, welk tooneel mij aan de bemoste plek achter dien wiegelenden
„dennentak boeide, toen hij op het onverwachtst dat sein hooren
„deed?quot; De situatie-beschrijving beperkt zich aanvankelijk tot het
vermelden van „een bemoste plek achter een wiegelende dennentakquot;,
en hiermee alleen al wordt de sfeer van een zomerdag met zoele
wind, bosgeur en een idyllisch plekje in de schaduw als in een flits
aangegeven. Niet dat de lezer dat alles in zijn precisie voor ogen
zou hebben, maar halfbewust is de sensatie daarvan gewekt. Het
hangt er maar van af, of die trek genoemd is, die „het hem doetquot;.

Zoals reeds eerder opgemerkt, tot een rustige beschrijving komt
Potgieter nooit. Of de beschrijving verwordt tot een betoog, óf hij

beperkt zich tot zulke korte evocatieve trekjes, in het voorbijgaan
genoteerd i).

Sprekende over de verveling in huis in Bakhuizen's jeugd, waarin
geen inkwartiering enige variatie bracht, merkt Potgieter op: (hij
was) „te jong om zijn eerste fransch te hebben geleerd op de knieën
„van een grombaard de l'empire, of zijn eenig russisch te hebben op-
„gevangen van tusschen de knevels eens kozaks.quot; Met „op de knieën
vanquot; wordt even een aanduiding gegeven van een mogelijke vriend-
schappelijke verhouding a la Le Grand, en door de knevels van de
kozak wordt men gedwongen zich de hele ruige figuur voor te
stellen.

De vormen, waarin zo'n korte expressieve trek verschijnt, zijn
uiteraard zeer verschillend. Een tekenend adjectief kan die geven,
een plastisch werkwoord, een afgescheiden bepaling 2), waarbij de
plaats in de zin en de accentuering kunnen meewerken.

Eén vorm beschouwen we als specifiek Potgieteriaans: de ver-
gelijking van gemoedsstemming met uiterlijk of omgeving.

Die vergelijking wordt wel vaker toegepast in bewogen momenten,
wanneer de stemming van de hoofdpersoon samenklinkt met de
stemming van de omgevende natuur. Zo in Streuvels' Groot-
moederken: „Ze kon niet meer, 't stormde als een vloed, haar on-
„gelooflijke wanhoop, donkerder dan het land waarover ze nu liep.quot;

Of wanneer het onderwerp er vanzelf toe leidt, als in het
Volgende: natuurkind in de natuur: ..Alientje wist er niets van. maar
..ze was een vlasblonde, kriekeblozend. frischvellig appelrond meisje,
„gezond en blij als de bloemen waarin zij soms te wentelen lag in
..het zonnige gras op een verloren hoekje van het doodstille, droom-
..zachte dorpje.quot; De vergelijking met de natuur ligt hier zo voor de
hand, dat ze al uitkomt in de adjectieven vlasblond, kriekeblozend,
appelrond.

Of wanneer de intensiteit van de gewaarwording een nabije ver-
gelijking te voorschijn dwingt, als in Van Lennep's Pleegzoon
(pg. 30):

.. „Almachtige God! wat zie ik daar?quot; en zijn gelaat werd witter
..dan de borstwering, waar hij over leunde,quot;

Potgieter gebruikt deze soort van vergelijking veelvuldig om haar
l^ortheid: omdat ze stemming en situatie in één praedicering samen-

Dit bewijst dat de korte trek. althans wat Potgieter betreft, geen gevolg
van het novellistisch genre.

quot;) Zie daarvoor Prof. Overdiep, L. V.. III. 151.

dringt. De vergelijking wekt dan niet zozeer een stemming, maar
is een middel om in het voorbijgaan even een situatietrek aan te
geven.

Bakhuizen's vader, nooit in gevaar van bankbreuk, „kan in zijne
zijkamer bedaard een goudenaar opstekenquot;, als het uur komt dat
de kwitantiën uitbetaald moeten worden. „Verzekerd dat wie uit
„den kelder te voorschijn kwam pet of hoed eerbiedig ligten zou,
„zijn geld onder den arm, of op den kruiwagen neêrgevlijd, of in
„de kar zaamgetast, zag hij het schouwspel even onbekommerd aan,
„als de blaauwe wolkjes varinas de lucht ingingen.quot; (L. v. B. 45).

Bakhuizen's ouders worden geschilderd: „hij, stemmig als de
„saijetten kousen, die uit den korten broek te voorschijn kwamen;
„zij, zedig als de neepjes der kornet, die hare donkere tronie om-
„sloot.quot; (L. v. B.. 32).

In „Lief en Leedquot;: „Maar zijne beschroomdheid bleek voorbij-
„gaande te zijn, als de schaduw van het wolkje, dat over onze

„hoofden dreef. Hij wenkte Ador;--quot; (Proza I, 298). In ,,De

Zustersquot;: „Toen werden hare gedachten velerlei, als de kleur-
„schakeringen van het landschap zonder wedergaquot; (id. 161).

In „Florencequot;:

Helaas! elk heil dat hij zich heeft gedroomd,

Hij zag 't zijn greep gelijk die wolk ontvlugten.

Niet langer thans door avondgoud omzoomd; (Poëzy I, 237).

Evenzo Poëzy L 241 (str. 3), Verspr. en Nag. Poëzie I, 165
(str. 2).

In Gedr. P. doet een dergelijke vergelijking soms denken aan
de zeventiende-eeuwse hoofse lyriek, b.v. str. 265:

Of overschijnt zij niet de helste diamanten

Door vonk'ling van vernuft, met elk talent bevriend---

De beschrijvende vergelijking beperkt zich overigens niet tot de
vergelijking van uiterlijk en innerlijk, b.v. de ook wat vernuftig
zeventiende-eeuwse in str. 109:

En kust, wat schittrend snoer van paarlen ook moog hangen
Om haren donzen hals, er held'rer van haar wangen,---i)

In deze wendingen valt de neiging tot het maken van (anti-
thetische) vergelijkingen dus samen met het streven naar beknopt-
heid. Van de beknoptheid die de vergelijkingsvorm mogelijk maakt,
geven we nog twee voorbeelden.

1) Vgl. Sch. en V. I. 2, 3, 7, 7.
88

In „Lief en Leedquot; (Proza I, 299) zal Brammetje over een partij
vertellen, maar telkens dwaalt hij af. Hij vraagt: „Maar zeg, waar
is Albert?quot; Het antwoord: „dat weet ik niet, maar ga nu eens met
„je verhaal over die partij doorquot; wordt gegeven in de vorm: „Dat
is een raadsel als uwe partij, Brammetje.quot; De twee mededelingen
worden dus kort vergelijkend samengevat. Soms is de puntigheid
geforceerd. Dat is bijvoorbeeld het geval in de 3e en 4e strofe van
Florence, de 20e zang, die zo mooi begint:

„Wie durft zich vreemd aan allen wensch verklaren / Verheerlijkt
eens afzwevend van omhoog, / Den dampkring om den aardbol in

te staren?----Het land, de streek, de lieve plek te ontwaren /

Waar ons gemoed ontlook voor de eerste lent?quot; — De inhoud van
str. 3 en 4 zal wel zijn: Al is het met klimop begroeide venstertje
van ons ouderlijk huis als een droom verdwenen, de natuurindruk-
ken uit onze jeugd bewaren we toch. De strofen zijn:

Een droom gelijk zij 't vensterke verzwonden.

Dat naar zijn boog van verre ons zag gewend.
Waaruit een lachje ons 't welkom plag te konden;

Geen klimop dat zijn loten langs den muur
Om iedre gleuve ooit hechter heeft gewonden
Dan de indruk wij bewaren der natuur!

Het droom-gelijke verglijden der beelden: de lieve plek, het huisje,
het vensterke met klimop, het lachje, het avondschemeruur onder
't loover (in str. 4) contrasteert met de uitdrukkingsvorm — de
hechtheid waarmee het klimop zich in de gleuven windt, wordt ver-
geleken met de hechtheid van de natuurindrukken uit onze jeugd.
De strakke geconcentreerde vormgeving staat los van de opeen-
volgende beelden.

Naast bekorting van de inhoud, door weglating van al het minder
nodige, is er bekorting van de taalvorm op allerlei manieren moge-
lijk. In de eerste plaats laat de grammatica voor ongeveer dezelfde
functie de keuze tussen beknopter en uitvoeriger vormen. Verder
geeft zij de mogelijkheid bestaande beknopte vormen persoonlijk
huiten hun gebruikssfeer toe te passen.

1. Verkorting van de woordvorm.

Talloos zijn de gevallen in de poëzie, waar het rythme elisie of
apocope van een onbetoonde lettergreep vereist: overal waar twee
onbetoonde lettergrepen op elkaar volgen: bitt're, verdonk'ren,

hunk'ren, vcrgaad'ren, naad'ren, enz. Apocope van onbetoonde
lettergrepen hebben vaak lidwoorden, substantieven en adjectieven
uitgaande op de en de conjunctiefvormen van het werkwoord:
toejuich', bespie'.

Ook de contractie's geven zo'n verkorting: geleên, draên. Pot-
gieter geeft dat alles gewoonlijk met afkappings- of contractie-
tekens aan. Ogenschijnlijk niet voor Potgieter typerend, als ver-
oorzaakt door (objectieve) schemadwang. zijn ze het in werkelijk-
heid toch wèl. Een weker en gladder poëzie laat onbetoonde letter-
grepen in de arsis een zwakke rhythmische top dragen. Potgieter
elimineert ze vrijwel consequent, en met de daardoor veroorzaakte
opstapeling van consonanten, en het bijna uitsluitend gebruik van
vrij toonsterke lettergrepen ook in de thesis, krijgt de poëzie haar
stugge, wat harde, gedrongen karakter. Ook het lidwoord het komt
bijna alleen in de proclytische vorm 't voor.

Een wereld, waarin 't lot geen wreev'lige aanklacht ducht

(Gedr. str. 220.)

Of aad'ren zilvers door 't smaragd der beemden gingen

(Gedr. str. 218.)

Van voeg- en bijwoorden worden geregeld de poëtische korte
vormen gebruikt: 'wijl voor dewijl of terwijl, schoon en of voor
ofschoon, of voor alsof, dra voor weldra, des voor daarom.

Graag laat Potgieter praefixen vallen, of worden suffixen ver-
kort. Hij geeft hiermee bovendien een archaïstische kleur aan zijn
taal: willig voor gewillig (Poëzy II. 6), spellen voor voorspellen
(id., 8), verzeilen voor vergezellen (id.. 3), zich dragen voor zich
gedragen (Gedr. str. 320; L. v. B. pg. 32), ontschuldigen voor
verontschuldigen (Poëzy II. 17), ongelijkb're voor onvergelijkbare
(id., 41), ver winnaar voor overwinnaar (Gedr. 118), vrijen voor
bevrijden (Gedr. 116) 1).

Lange suffixen worden graag door korte vervangen: zich ver-
lusten voor zich verlustigen (Gedr. 238), vesten voor vestigen
(Poëzy II, 8), honderdvoude voor honderdvoudige (id., 31),
schild'rig voor schilderachtig (Gedr. 223).

Soms maakt hij gedrongen samenstellingen: vooruitgangsbede,
vrijheidswensch (Poëzy I, 115); englenharpgeruisch (id., 116);
verbeet'ringslust (id.. 41); vrijheidszaak, uw jonglingsroemzucht
(id., 43).

1) Zie Hcxjfdstuk VI.
90

2. Naamvallen.

Evenals bij de verkorting van de woordvorm moet bij de be-
spreking van het gebruik van de naamvalsvormen rekening gehou-
den worden met twee tendenzen: die naar een bondiger taalvorm
en de neiging tot archaïsering. Dat deze laatste van grote betekenis
is, blijkt duidelijk uit de gevallen waarin de naamvalsvorm geen
verkorting van de taalvorm meebrengt; b.v. de partitieve genitief
(meer genots. Gedr. 2; dit blad papiers. Gedr. 13; een sprank
azuurs, id. 9) of de archaïstische datief bij een werkwoord van ver-
wijdering (der schemerstilte ontijld, Gedr. 2; der ravenwiek ont-
togen. id. 8; dier wildheid uitgloren, id. 10). Die staan op één lijn
met de „oudequot; en ..deftigequot; indicatiefvormen en substantieven op-e.

Anderzijds is het onbetwijfelbaar dat genitief- en datiefvormen
hem aantrekken om hun bondigheid.

Wat de genitief betreft: in het proza valt alleen een betrekkelijk
grote frequentie op. In elf bladzij's i) tellen we 25 achtergeplaatste
genit. sg. (19 fem.. 6 masc. en neutr.). 10 achtergeplaatste genit.
plur. en 9 voorgeplaatste genit. sg. (toevallig tamelijk veel door het
zevental genitieven van eigennamen). Voorgeplaatste genit. plur.
zijn er niet bij. Die vinden we daarentegen in de poëzie vrij veel-
vuldig. In een klein fragment poëzie 2) 5 voorgeplaatste genit. plur.
en 6 voorgeplaatste genit. sg. tegen 2 achtergeplaatste genit. plur.
en 5 achtergeplaatste genit. sg.

Met de voorgeplaatste genit. sg. handelt Potgieter nogal eigen-
machtig. Naast gewone voorplaatsingen ('s levens lust. Gedr. 2;
Spanjes lusthof, id. 11; des menschen schoonste zegen. id. 16; der
liefde hemel, id. 21). gebruikt hij zo genitieven van min of meer
gepersonifieerd gedachte abstracta: liefdes lof (Poëzy II. 41).
liefdes lachje (id. 45). beziehngs adem (id. 41). vertwijflings
offer (Gedr. 128). wanhoops laatste stonde (id. 184). geestdrifts
korte wijl. begeertes blik (id. 312). ook in gevallen waar aan
personificatie nauwelijks meer te denken valt: overvloeds beslommer
(Gedr. 220), vergevings dierbaar pand (Poëzy II. 4), voorjaars
genot (II, 10).

Zeer archaïstisch is de plaatsing van de genitief tussen lidwoord
(of voornaamwoord) en „regerendquot; zelfst. naamwoord 3) ..leent

Proza I. pg. 224—234. Letterk. Bentgen.

Strofe 1—20 Gedr.; voor ongeveer vier bladzij's proza te rekenen.
®) Stoett, Middeln. Syntaxis, § 162.

hij 't oor der Stuart's onheilsleerequot; (Gedr. 301), ,,de voorjaars
zonneglansenquot; (id. 45), „geen huifkars groeve, geen wandlaars
stegquot; (Poëzy II, 169). Vreemd is een vorm: „Uw oordeels vreeslijk
wigtquot; (Zangeres O. R., 15). De mengvormen hebben bij de inter-
pretatie al eerder moeilijkheden opgeleverd. Dr. J. W. Muller i)
zette zich aan de verklaring van 't omziens kilte (Poëzy II, 84) in
„Geerte's Uitvaartquot;, en somde enkele uitzonderlijke plaatsen op:
een omziens duisternis (L. v. B. 173), een omziens twijfel (id. 319),
dat omziens kille schrik (Poëzy I, 300). Prof. de Vooys voegde er
nog bij: een omziens pauze en een oogwenks onthulling^). Prof.
Muller verklaarde in de eigenaardige verbindingen met omziens dit
woord in deze vorm voor een nominatief, met verwijzing naar de
plaatsen waar Potgieter een omziens zelfstandig gebruikt, voor „een
oogenblikjequot; (L. v. B. 219: Wie geeft zich niet een omziens toe in de

gedachte---, Poëzie II, 60: Bedeel een ommeziens die wond're

kracht mijn ving'ren), terwijl de woorden duisternis, twijfel, schrik
in deze vorm afhankelijke genitief zouden wezen. Juist omdat dit
laatste bezwaarlijk gaat lijkt ons deze verklaring nogal dubieus;
we zouden, vergelijkende met bovengenoemde andere tussenplaat-
singen en met „Uw oordeels vreeslijk wigtquot;, omziens in deze ver-
bindingen toch maar liever beschouwen als tenminste als genitief
bedoeld. Omziens is niet de enige vorm die zo gebruikt wordt. —
Het in twee gevallen zelfstandig gebruikte omziens zal wel een
vergissing zijn. De naaste analogie voor die gevallen is niet makke-
lijk te vinden. Misschien zijn het ellipsen van „een ogenblik om-
ziensquot; waarin „ogenblikquot; als tautologisch gesuprimeerd werd, of
verwarringen met „een (maal) omziensquot;, met een zelfstandig ge-
bruikt een dus, enigszins te vergelijken met het ontstaan van „wat
raarder kuurquot; 3). In ieder geval blijkt er duidelijk uit dat Potgieter
in zijn comprimering de gestelde grenzen niet eerbiedigt.

Een achterplaatsing „telge Iberia'squot; (Gedr. 20) kan wel aan de
bijbel ontleend zijn. Onder de datieven valt de frequente datief
fem. sg. en plur. op.

3. Werkwoordsvormen.

Dat de conjunctivus Potgieter aantrekt, is weer ten dele te ver-

1)nbsp;Een duistere plaats bij Potgieter ('t Omziens kilte). Noord en Zuid
XVII, pg. 39.

2)nbsp;N. T. IX. pg. 103.

3)nbsp;Stoett, § 160, Opm. II.

klaren uit zijn archaïsche tint. Dat bewijzen de conjunctivi in
afhankelijke zinnen, die niet geconcentreerder zijn dan de mo-
dernere vormen. Maar ook hier weer werken de twee tendenzen
samen. Hoeveel compacter is niet „de kunst/Die half verberge en
vertoonequot; (Flor. I) dan welke andere vorm ook. De frequentie
van optativus en adhortativus is tekenend voor de leider.

Van de syntactische middelen die Potgieter toepast ter verkrij-
ging van een korte taalvorm, geeft Prof. Overdiep in zijn genoemde
artikelen voorbeelden uit „Eene Novelle?quot; We noemen daarvan:

de ellips van het Vf. dicendi bij een directe rede (III 151, IV
185), de afgescheiden voorzetselbepaling die soms puntig is, het
afgescheiden praedic. attributieve adjectief en het adverbium (IV
188), de groepvormende participia, de absolute constructie en het
afgescheiden substantief (id. 188—190), de korte vorm van het
gezegde met passief praedicatief verleden deelwoord, de infini-
tieven (190), de anaphora (V 211—212), de „gewonequot; samen-
trekking (id. 217), de pronominale bijzin (id. 219), het gebruik
van de werkwoordsvormen, van het werkwoord zijn, de voorkeur
voor het praesens historicum (IV 187), de verzwijging van het
object en de inversie na zware aanloop (id.). De groepvormende
participia praesentis en de absolute constructie's behandelde Prof.
Overdiep ook voor Potgieter in zijn studie „Over het Nederlandsche
Participium Praesentisquot; i).

We zullen hier nog wat aan toevoegen, en enkele punten wat
breder uitwerken.

y

4. Verbinding zonder woorden,

a. „De coördinatie zónder herhaling van eenig zinsdeel wordt
„natuurlijk bij Potgieter tot de uiterste mogelijkheid toegepast. Na-
adruk en spanning zijn echter in deze verbindingen geheel zoekquot; 2).

Dit laatste menen we vooral met het oog op de poëzie te moeten
betwijfelen. Daar geeft deze spaarzaamheid soms een kantige fors-
heid:

Houd dus 't woord door U gegeven
Toen Uw feest hier werd gevierd.
Gij uw hand hebt opgeheven

Die naar 't Oosten hebt gestierd; (Poëzy II, 21).

II, Tijdschrift voor Nederlandsche Taal- en Letterkunde, dl. 44.
Prof. Overdiep. V, 217.

In grotere verbanden wordt de logische spanning zo sterk dat
het vermogen de details van de inhoud op te nemen, er onder lijdt.
Men zie b.v. „Aan d'ingang van het Haagsche Boschquot; i), dat
verbeeldt hoe het gevangen hert in vrijheid zou genieten:
Hoe fier zoudt ge in den glans der maan
Er op zijn bleeke toppen staan.

Den blik er door uw rijk doen weiden.
En of er weelde volgen kon.
Die 't van den weergalooze won.

Den jongsten dag in 't Oosten beiden!
Hoe „welkom!quot; roepen aan 't gevaar.
Als hondgebas en jagerschaar

Er uit de dalen op mogt doemen;
En, kloof der hoornen vlugt
De lucht.

Die worst'ling zelve wellust roemen.
Daar moed den heldendood niet ducht.

Puntig is de kortheid vooral wanneer korte parallele zinsdelen niet
verbonden worden (in dit geval met kruisplaatsing):
En hief ik naar den zadelknop

Mijn hand toen op, / Mijn voet ten beugel! (Poëzy II, 130).

en

Hoe zou---De gastvrouw u er onvertraagd

Uit zijn gedaagd / Door zijn getekend! (id., 128).

En de asyndese van twee substantieven in de genitief, afhangende
van eenzelfde substantief:

— de dubbelzoete geur
Des wouds, de kruin neerbuigende in den hoogen,
Der bloemen, 't bad ontijld met frisscher kleur. (Poëzy I, 241).

Zeer gespannen is de asyndese bij tegenstelling. Ze vereist een
duidelijk contrast van stijgende en dalende toon:

Waar ook de poëzy een zweem verheffens waag'

Daar grijpt de proza haar. belemm'rend, bij de slippen.
Niet smeekend: voer me meê! — gebiedend: blijf omlaag!

(Gedr. 17).

Verspr. en Nag. Poëzie, II, 274.

b. Onderschikking van een vragende, wensende of conditionele
zin aan een antwoordende, verklarende of verzekerende hoofd-
zin is een zeer beknopte en gespannen verbindingswijze: ze spaart
een voegwoord (indien, als, wanneer) uit i).

Telkens treft men deze vorm bij Potgieter dan ook aan.

Trof anders tusschen 't suiz'lend graan
Een flinke boerendeerne ik aan.
Ik prees de smalheid van die paên,

Ik plaagde, ik stoeide. (Poëzy II, 54).

Schuilt dweepziek droomen // In 't ronde glas
En geeft geen schromen // Bij 't lange pas:
Beurt naast elkander // Dan op uw feest
Nooit dubb'len stander: // Gemoed en geest!

Andere vbb.: Poëzy II, 54: Maar ik ging —, 110: Was 't zoet
— —, 133: wordt ooit —, 141: Gaf me eerst, 142: Dorst onverzeld;

Ging met mijn wensch; 141: ontsteegt ge---; 148: Bleef hij---;

149: Ging den gruwel---.

Meermalen is de conditionele zin achtergeplaatst: 108: Lustig
kraaijen zou dat haantje // Wierdt gij aller hennen spot!; 139:

---Beminde zij me---; 146: -- Werd er niet door onder-

rigt // Nut gesticht!

Wanneer de bijzin volgt, heeft de duidelijkheid echter nogal eens
onder de beknoptheid te lijden:

't Wordt bij den glans, ontvloeijende aan den horen

Der bleeke maan, wel anders mij te moe;
Dan in den gloed, van wien de kimmen gloren,

Neigt zich de zon der nieuwe wereld toe. (Poëzy II, 38).

Vooral in 't volgende voorbeeld:

Wie geeft het weesjen 't in, dat ondanks wreed verneed'ren
Ons 't wapen grijpen leert, zijn beter lot wij waard?

(Gedr. 257).

of Wanneer de hoofdzin al een beknopte zin is:

Wat smart die haalt bij haar verzuchten

Benaauwt opnieuw der werk'lijkheid verschiet.

(Poëzy II. 141).

Dr. G. S. Overdiep. Mod. Ned. Gramm., § 362.

c.nbsp;Zeer beknopt en gespannen is de onderschikking van een zin
met concessieve conjunctief aan een tegengestelde hoofdzin i):

Wien zijn zoetheid 't oor er boeide, / Voor geen melody der min
Had hij zin. (Poëzy II, 145).

Andere voorb. (met ook): Poëzy II, 53 (hoe luid haar lach ook
rijz'), 54 (hoe hoog de halm ook zij), 58 (wat weelde uw disch
ook bie'), 42 Wat jalouzy ook d'aardsche minnaar voedt).

Frequenter zijn de vormen met al: 39 (Al klonk er straks iets

bitters uit mijn klagte), 43 (Al gleed de pracht---ook---langs

dat voorhoofd neer), 53 (Al hinnikte als voorheen mijn hit);

en die met schoon: 134 (Schoon de dag nog marre / Schittert
door 't azuur/Vast der avondstarre / Rozenkwistend vuur), 145
(Schoon de wildzang overvloeide), 146 (Schoon de gulden zonne-
stralen / Zwierden---).

De vorm met mogen is uiterst frequent: 40 (Der mannen drift
mogt minder mij vergoden —), 54 (Het hooi mogt geuren als
weleer —).

d.nbsp;Parenthesen komen in allerlei vormen voor: korte uitroepen,
lange uitroepende, wensende, verklarende zinnen, zinnen waarin de
auteur zijn eigen op- of aanmerkingen over 't verhaalde ten beste
geeft. Soms zijn het er meer dan één. Hoewel die parenthesen een
veelvoorkomend element in zijn grote geconcentreerd-synthetische
zinnen vormen, zijn ze niet biezonder merkwaardig. Dat is alleen
het geval met het parenthetische substantief, dat we behandelen
onder „afgescheiden substantiefquot; 2).

5. Zinnen zonder Verbum finitum.

a. toeroepen, uitroepen.

De velerlei soorten van toeroepen en uitroepen zijn dikwijls kort.
Het Vf. kunnen ze ontberen: de versterkte toon, in schrift het
uitroepteken, maken de bedoeling duidelijk. Deze in de grond zeer
natuurlijke levendige taalvormen zijn gewoon in onder klassicistische
invloeden staande poëzie. Dat Potgieter ze zo veelvuldig toepast,
is wat de toeroep betreft, mede hieruit te verklaren, dat de toeroep
altans formeel een persoonlijke verhouding schept. De uitroep
vooral staat in dienst van zijn dringende, soms overspannende
condensering.

1)nbsp;Mod. Ned. Gramm., § 363.

2)nbsp;Vbb. L. V. B. 18, 18, 19, 20, 20, 21, 23, 25, 27, 27; Poëzy II 70,
113,nbsp;116, 119, 124, 147, 149.

Een scherp onderscheid valt er tussen de twee vormen trouwens
niet te maken.

In het gedicht „Ommekeerquot; (Poëzy II, 51—55) kan men in 't
eerste gedeelte menen uitroepen voor zich te hebben, en „O lust!quot;
dus opvatten als „O welk een lust!quot;, totdat het pers. pron. Gij in
de uitroep, en vooral in 't begin van het tweede gedeelte een toe-
spraak: „Och, zegt wat hoofd of harte scheeltquot;, de zekerheid geven
dat het toeroepen zijn. Ze kunnen beide met O! beginnen (Poëzy
II, 51, 52 tegenover id. 111, 115), ze kunnen dat ook beide missen
(Poëzy II, 52 tegenover id. 110, 111, 117).

Het eerste gedeelte van „Ommekeerquot; is geheel vocativisch: O
lust! (twee maal) Verfrisschend storten in den vloed! Gij, toets van
beide moed en kracht! O weelde (twee maal) Volzoete wedloop
met de wind! Gij, gulle vreugd!, alle substantieven of infinitieven,
toegelicht door allerlei bijzinnen of constructie's van infin. -f- te,
,die zelf weer voortgezet of onderbroken worden door onderschik-
kingen van verschillende soort. Al die toeroepen worden in het
tweede gedeelte samen gevat in de algemene term „Geneugten!quot;
met een toespraak, waarna het normale mededelende verband begint.

Korte uitroepen vindt men overvloedig in het gedicht „Verras-
singquot; (Poëzy II, 109—119), verbaasde, verraste, verrukte, prijzende,
juichende en afkeurende. Er zijn substantivische bij, voorafgegaan
door O! (zie boven); ook enkel substantivische, als in str. 2, waar
de Landjonker in het „kluiskenquot; de pronkgordijnen opzij schuift,
en op het balkon stapt:

Verwenschte pracht van dubb'le pronkgordijnen.
Trots al den smaak dien verwe en vorm verried!

Ook een ontkennende uitroep (pg. 117):

Hoe vlug ik 't hoofd ter stoute derde ook rigtte.
Geen stralenvloed die me uit haar wimpers hchtte.

Het ontbreken van een uitroepteken wijst uit dat het karakter
Van uitroep eigenlijk al verloren is: de uitroep wordt niet anders
dan beknopte mededeling. Gewoonlijk staat het teken er echter nog
Wel, als in (Gedr. str. 6):

Geen sprong voor wien de zoon van zulken huize schroomde!
str. 26:

Geen kunst die in waardij mijn kunst ooit overtrof!

Geen wetenschap die 't volk zoo tot zijn schade ontbeerde!

7nbsp;97

Uiterst beknopt ook is de toeroep tot de lezer (II, 130):
Beklagenswaardige, die 't vraagt!
of een uitroep als (Gedr. str. 30):

Beklagenswaardig dien 't aan zulke wenken faalt!
Niet alleen gewone uitroepen kunnen het Vf. missen, ook
oratorische en werkelijke vragen (II, 111):

Wat droom van lust die bij uw beemd mag halen
Toen digtebij mijn blikken gij deedt dalen!

en een werkelijke vraag (II, 53—54):

Van waar den onweêrstaanbren drang
Dien 't oor te leenen uren lang
En schier te weenen?

Kort is ook het vragend-uitroepend overgenomen verwachte be-
zwaar van de lezer, b.v. waar de Landjonker de uiting van zijn ver-
rukte bewondering voor een coquette schone onderbreekt met:
..Behaagziek? maar heeft zelfs de zon geen vlekken?quot;

(II. 118—119. str. 5) 1).
En de beknoptheid kan zo sterk worden, dat men naar de gram-
matische structuur slechts kan raden. Een merkwaardig voorbeeld
daarvan is II, 117 str. 2, een gesprek tussen gastvrouw en Land-
jonker, waarin de „stoute derdequot; een vlugge opmerking plaatst:
„Doch waart ge.quot; vroeg de schalke, „lang alleen?quot; —
„ ,,— Was ik het ooit bij vrienden die ik huldig?quot; quot;
Mogt 't antwoord zijn, „ „uw boeken om mij heen!quot; quot;
„ „ ..— Gezelschap dat gemoed'lijk en geduldig

„ ,, „Mijnheer om 't zeerst mogt stemmen, naar het scheen; —......

Hoe vlug ik 't hoofd ter stoute derde ook rigtte.
Geen stralenvloed die me uit haar wimpers lichtte.

Het is mogelijk dat „Uw boeken om mij heenquot; opgevat moet
worden als appositie bij „vrienden die ik huldigquot;. Maar de ver-
schillende leestekens pleiten tegen die opvatting. Ook de opvatting
als absolute constructie veronderstelt een vraagteken. Het uitroep-
teken schijnt er op te wijzen dat men .,Uw boeken om mij heen!quot;
moet beschouwen als een afzonderlijke uitroepende zin met ellips
van „Ik had immersquot; of „— waren immers —quot;.

Met de opmerking van het nichtje is iets dergelijks het geval.

1) Zie slot Hoofdstuk II.

Het kan een uitroepende zin zijn, met ellips van ,,Dat was dan

ook---quot; of zoiets, maar het kan ook weer een appositie zijn, bij

„boekenquot;. Zij zou dan de zin van de Landjonker opnemen en voort-
zetten, een overrompelende zinsaanvulling die Potgieter in het
puntige gesprek vaak toepast.

b. nominale zinnen in de poëtische beschrijving.

De niet-uitroepende enkel nominale zin is helemaal on-gram-
matisch en maakt de indruk van een notitie in telegramstijl i).

Potgieter past de nominale zin enkele malen toe in een op-
sommende poëtische beschrijving. In Florence IX (Poëzy I, 241)
wordt het aanbreken van de dag als volgt geschilderd:

Het zwerk op eens van goudglans overtogen,
Het golfgeruisch een zee van vloeijend vuur
Tot op de rots het breekt in regenbogen;

En van het strand de dubbel zoete geur

Des wouds, de kruin neerbuigende in den hoogen.
Der bloemen, 't bad ontijld met frisscher kleur.

Dit geval staat niet op zichzelf: een dergelijke wat uitvoeriger
beschrijving krijgt vaker de vorm van een opsomming. Poëzy II,
116, strofe 4 beschrijft zo het logeetje:

Gestalte en gang als vorstelijk we prijzen. —

Om 't bloeijend hoofd het glinst'rend donk're haar, —
Een tweelingstarre in 't zomerzwerk aan 't rijzen, —

De levensvreugde op 't frissche lippenpaar, —
Het voorregt, dat den palm ik toe zou wijzen.

Een stem zo zacht of melody ze waar', —
En laatst maar liefst, wat mangelt aan mijn woorden.
De harmonie waarin deez' gaven gloorden! 2)

Schneider: Ausdruckswerte, pg. 53: Der Norainalsatz ist der vorbildhchc
im möghchst knappen Bericht, der auf grammatische und stihstische Ab-
quot;^dung verzichtet. Man findet ihn in Katalogen, Börsen- und Marktberichten,
in Tagebüchern.

) Andere voorbeelden: Gedr. str. 326, waar men geen contractie van „stegenquot;
^^g veronderstellen en Poëzy II, 150, waar men een groep nomina misschien
als losse apposities bij „de wuftheid van een balquot; mag beschouwen.

6. Beknopte constructie's in de zin.

Onder de talrijke verbindingen die er in de gewone enkelvoudige
zin met en door de persoonsvorm mogelijk zijn i), is een enkele
biezondere vermelding waard, omdat die door Potgieter met merk-
bare voorliefde toegepast en persoonlijk uitgebreid wordt, en blijk-
baar een tijdlang (bij Penning en Perk) school gemaakt heeft.

We bedoelen de verbinding van een werkwoord met twee accu-
satieven, waarvan de ene object is, en de andere (substantief,
adjectief of deelwoord) praedicatief-attribuut 2). Deze constructie
is gewoon bij vinden, noemen, maken en in enkele aparte gevallen.
Potgieter gebruikt haar ook bij allerlei zinverwante werkwoorden.

Vaak krijgt de zin dan een archaïstische kleur, en altijd is de
beknoptheid ermee gediend.

a. het praedic. attribuut is een substantief
bij denken, Gedr. str. 345:

Wil 't mij vergeven, die m' een rapper ruiter dacht
Dan 't uchtend ik tot mijn beschaming ben gebleken
Indien, mijnheer de Witt! ge lang hier hebt gewacht!

Gedr. str. 27, de kritiek

Als ik me „een feeksquot; ze dacht,
bij prijzen, L. v. B. 22: het vers voor 't welk Jacob van Lennep den
dichter de Pindarus van Nederland prees. (Andere vbb. Gedr.
str. 372 en 318).

bij schelden, L. v. B. 36—37: den tweeden schold ons vurig jongske
maar eerzame borst een vervelend naschrijver waar hij geen lieder-
lijke praatvaêr werd. 3)
bij menen, Gedr. str. 205:

Geloof! dat als een star zijn somber pad bescheent.
Schoon later wijsbegeerte u maar een dwaallicht meent —

bij maken, Gedr. str. 87:

als knechtsche dienstbetooning // Zijn vorsten goden maakt,
bij verklaren, Gedr. str. 107:

het blijk, dat hem de bloem der ridd'ren

Dat een'ge gunstling van de schoonste hem verklaart.

bij teekenen, Gedr. str. 16; bij tooien, Gedr. str. 32.

1)nbsp;Mod. Ned. Gramm., §§ 220—283.

2)nbsp;Mod. Ned. Gramm., §§ 236—237.

3)nbsp;Ook brief aan Huet, 16 July 1868, aanhef.

b.nbsp;het praedic. attrib. is een adjectief
bij denken, Gedr. str. 207:

welks trouwe zijn geslacht
Onkreukbaar als de moed des waterliebaarts dacht —
bij prijzen, Poëzy II, 5:

Ik prees zoo somber niet het vroegst verscheiden 't beste —
bij loven, Poëzy II, 32:

Eer ik---// De taak, mij toebedeeld, aanbiddende leer loven

Benijdenswaardst van all'!
bij roemen, Gedr. str. 92; bij weten, Gedr. str. 216; bij groeten, 228;
bij vertonen, 254; bij schelden, Gedr. 87.

De meeste zijn variatie's van vinden of noemen. Merkwaardige
variatie's van maken zijn de volgende voorbeelden:
bij bezweren, Gedr. str. 371:

Bezwoer de booze fee der streek mijn spieren voos?

bij stralen, Gedr. str. 122:

-- Dat om ons ideaal zich duisternis verzwaart,
Schoon 't zegevierend blind moest stralen wie 't beschimpen.

De laatste voorbeelden vooral tonen welk een eigenaardige ver-
dichting, condensatie Potgieter zo bereikt.

c.nbsp;het praedic. attrib. is een partic. perf.
bij gelooven, Gedr. str. 207:

Een luister---

Die erfelijk zijn huis zich mocht verknocht gelooven.
bij zien, Gedr. str. 224:

de slag---zie door u de plek gekoren

Waarop mijn degen tuig' van welk een trouwe ik blaak,
bij 't onpers. mij dacht, Gedr. 196.

Een andere korte constructie is die van het gezegde met passief
Praedicatief verleden deelwoord; vooral frequent bij blijken,
Gedr. 201:

Tot de onafhank'lijkheid bleek met zijn kling verworven.
Andere vbb. str. 302 en 379 i).

Potgieter's neiging tot contractie blijkt in 't algemeen hieruit, dat
bij zoveel mogelijk mededelingen synthetiseert tot één grote, vaak
^eer uitvoerige samengestelde zin. Voor, in en na één hoofdzin

Vgl. P.'s L. V. IV, 190.

worden zoveel mogelijk mededelingen gedaan in directe en indirecte
objecten, in bepalingen, in voorafgaande onderbrekende of volgende
bijzinnen van allerlei soort, in appositie's en absolute constructie's.

We zullen nu met wat uitvoeriger materiaal een samenhangende
groep van vormen bespreken, die Potgieter met voorliefde en op
kenmerkende wijze gebruikt: de „afgescheidenquot; groepvormende
participia perfecti, participia praesentis, adjectieven en de „afge-
scheidenquot; substantieven. We laten dus andere syntactische vormen,
als infinitiefgroepen, afgescheiden adverbia en tussen lidwoord en
nomen geplaatste woorden en woordgroepen rusten om in de ge-
noemde reeks van vormen een eigenaardigheid van Potgieter's
taalgebruik aan te wijzen. Normaal zijn deze vormen nauw betrokken
op een zelfstandigheid (substantief of zelfstandig pronomen). Bij
Potgieter wordt de band die ze aan de zelfstandigheid bindt vaak
merkwaardig los, en zelfs wordt het afgescheiden woord, of de
woordgroep, wel geheel adverbiaal. In zijn gecondenseerde taal
verzwakken de gebruikelijke logische bindingen dus, en zijn minder
logische of onlogische constructie's „ad sensumquot; relatief frequent.

7. Het groepvormend participium perf.

Prof. Overdiep wees i) op de grote frequentie van de „verbonden
„participiale zinnen, te veel om te citeeren, in verschillende ver-
„bandenquot;. We hebben ze onderzocht in een fragment van het
„Leven van Bakhuizenquot; van bijna 31 bladzij's (pg. 18—48). Daarin
vonden we 50 op een substantief of persoonlijk pronomen volgende
groepvormende part. perf., die bijna alle het participium aan het
slot hebben:

a nickname. ondeugend genoeg een lief vriend gegeven (18)
onregt. door de Belgen Willem I aangedaan (20)
millioenen, tot bestrijding der muiters besteed (id.) enz.

Plaatsing van het participium vóórin de groep is betrekkelijk
zeldzaam:

,,een minnend paar, gescheiden door vaderland en gods-

[dienstquot; (22)

,,kast je, bestemd der bewaring van familiebescheidenquot; (39)

In het eerste geval is het participium misschien vooropgeplaatst,
omdat het dan beter in antithese komt met ..minnendquot;. In tweede
waarschijnlijk, omdat de bepaling zo lang is. Er staat namelijk:

1) L. V. IV. 189.
102

„bestemd der bewaring van familiebescheiden, kleinodiën der huis-
vrouw, getuigenissen des harten.quot;

Vijf maal onder de 50 gevallen staan er twee bepalingen parallel
bij één subst.: ..regelen, in die jaren toegejuicht, door het volks-
geheugen bewaardquot; (20) en pg. 24 (kruisplaatsing der participia),
24, 30. en 35. dat tegelijk een goed voorbeeld is van de uitbreiding
die dergelijke bepalingen kunnen krijgen:

..In den beginne vergezeld van zijnen vader, en vervolgens alleen,
..was hij dikwijls de trappen der huizinge opgegaan, in dagen van
„betrekkelijke armoede, door den Souvereinen Vorst den laatsten
..blijken der voormalige grootheid onzes volks ter schamele berg-
plaats aangewezen; en. helaas! trots eene halve eeuw van herboren
..bloei, ook onder den derden Koning uit het Huis van Oranje nog
..door geen Museum vervangen, de glorie waard van hen die met
..heel Europa wedijverden om den palm der kunst!quot;

Voorgeplaatste bepalingen met partic. perf. bij een pronominaal
subject zijn er ook enkele:

die. voorin 't laatst opgenomen citaat, en:

(pg. 24) en naauwelijks naar de hoogeschool teruggekeerd ver-
wierf hij de gewenschte bevoegdheid.

(33) Vroeg te bed gebragt schreide hij zich in slaap.

(45)nbsp;Verzekerd dat wie uit den kelder te voorschijn kwam pet

of hoed eerbiedig ligten zou.---, zag hij het schouwspel even

onbekommerd aan---

(46)nbsp;Bedreigd door vertroebeling in karakter, helaas! als in
kleeding, mogt hij springen noch vechten;---

Er is er nog een bij een pronominaal object:

(31)nbsp;in den zomer van 1801 gehuwd, had hen een paar jaar later
een eersteling verblijd--

en twee bij een pronominaal indirect object:

(32)nbsp;Weinige jaren te laat geboren, om-----. wisselde geene

inkwartiering voor hem de verveling af---

(35) Gevallen met onteerden naam, vergeten — behalve door
hen, die zij in het ongeluk meêsleepten. — kon hij het hen gemakke-
lijk ten goede houden, dat ze hem meermalen hadden gegriefd.

In de laatste drie gevallen is de band dus al losser. Zeer los is
hij in:

(27) „Over of naast elkaar geplaatst, om het even, het gesprek
slotte niet —quot;

Waarin de bepaling betrekking heeft op de twee personen waar-
aan in de vorige zin sprake is.

8. Groepvormende participia praesentis zijn niet zó talrijk, maar
ook nog heel gewoon. We tellen er in het gekozen fragment 25.

De achtergeplaatste zijn in de meerderheid (20 gevallen). Op-
merkenswaard is de zin op pg. 39:

,.Onloochenbaar is er overeenkomst in de drift waarmede beide,
„— die grootvader en die achterkleinzoon, — de voorwerpen
„hunner studie najoegen! — Ludolf een voordeelig bedrijf vaarwel
„zeggende, in dienst eener vreemde Vorstin zijn leven wagende,
„om zijn kunstzin te bevredigen; — Reinier zijn maatschappelijke
„toekomst prijsgevende, met allerlei ontbeering worstelend, mits
„zijn kennisdorst worde gelescht,quot; illustratief voor Potgieter's
streven naar parallelistisch-antithetische opbouw. Andere voor-
beelden van antecedent-variatie gaf Prof. Overdiep L. V. IV, 189
en in zijn studie Tijdschr. 44. De voorgeplaatste zijn:

(pg. 47) Later op den vertrouwelijksten voet met hem omgaande
had ik gelegenheid te over mij te vermeiden in de vlugt zijner
fantasie, zich gereedelijk, zich gaarne in schier eiken menschelijken
toestand verplaatsende; —•
Concessief gekleurd is:

(pg. 29) Binnen den kring, van wat we gewoon zijn onze be-
schaafde wereld te noemen, mij gedwee buigende voor den staf door
allerlei ij delheden gezwaaid, vergunne ik der laatste niet de grenzen
van het stille rijk der studie te overschrijden; —

Uitgesproken concessief is door toevoeging van schoon:
(30) Schoon volstrekt niet behoorende tot de bekommering
barende soort van wonderkinderen, was Reinier Cornelis Bakhuizen

van den Brink---schier in geen enkel opzigt het jongske, dat ge

zijnen----ouders zoudt hebben toegeschreven.

Een ervan heeft betrekking op het object:

(24) maar op de grenzen in het wapen de wacht houdende ver-
gezelde hem zijne muze.

Grammatisch raadselachtig is het geval op pg. 33. De kleine
Reinier studeert gretig in Jan Wagenaar's Amsterdam in zijne
Opkomst, Aanwas, Geschiedenissen enz. Potgieter merkt daarbij op:
„Een bewijs, meent men misschien, hoezeer reeds de knaap zich van
„ouder tot ouder Amsterdammer gevoelde, maar vergist zich;
„weinige generatiën opklimmende doen de geslachtsboomen der
„Van den Brink's, en der Van Eybergen's in Overijsel en Gelder-
„land omdoolen.quot; — (Vgl. de geciteerde studie's voor andere voor-
beelden).

9. Groepvormende adjectieven zijn weer minder talrijk: we tellen
er dertien. De achtergeplaatste groep is weer gewoon (10).

De drie voorgeplaatste zijn:

(pg. 46) Met concessieve functie: „Groot genoeg om alleen naar
school te gaan, werd de schalk nog steeds door eene dienstmaagd
gebragt---quot;

Een weer heeft betrekking op het persoonlijk indirect object:

(32) Te jong om zijn eerste fransch te hebben geleerd op de
knieën van een grombaard de l'empire---wisselde geene in-
kwartiering voor hem---de verveling af, die in huis den staf

voerde.

En een even merkwaardig geval: een voorgeplaatste bepaling bij
het (subject van een vraagzin), causaal fungerend, ook te be-
schouwen als nagekomen bepaling bij het subject van de vorige zin.

(40) Er stond op het zaaltje---een antiek kastje, bestemd

der bewaring van familiebescheiden, kleinodiën der huisvrouw, ge-
tuigenissen des harten; geheimzinnig somber van buiten, hoe mogt

het er van binnen uitzien?

Adverbiaal is de groep in (44): „als er een naam was gefluisterd,
niet ongelijk aan een verschijnende en verdwijnende bliksemflits.quot;

Het beeld dat de poëzie geeft is ongeveer hetzelfde. Om te ver-
gelijken hebben we een willekeurig gekozen fragment poëzie (Poëzy
I. 282—299) systematisch onderzocht. In die achttien bladzij's zijn
ook de groepen met part. perf. in de meerderheid. We tellen er 31,
waaronder twee voorgeplaatste. Veel waarde moet er aan die cijfers
niet gehecht worden: een bladzij poëzie is kleiner dan een proza-
bladzij, en toevalligheden zijn lang niet uitgesloten: er zijn er immers
lang niet altijd evenveel op elke bladzij; maar de frequentie lijkt
2o toch ongeveer gelijk in proza en in poëzie. Een opvallend verschil
is er in ieder geval niet. In de achtergeplaatste groepen staat het
part. vaker vóóraan. Van de twee voorgeplaatste groepen is er weer
één, die betrekking heeft op een pronominaal indir. object.

(Poëzie I, 284) Verzoend met God gaf u de kerk haar zegen.

Merkwaardigerwijze is de verhouding van de aantallen groep-
vormende partic. praes. en part. perf. in proza en poëzie gelijk. Er
zijn er 15, waaronder 10 achtergeplaatste. Opvallend zijn onder de
voorgeplaatste groepen:

(Poëzie I, 282) Het veege lijf opbeurend van de baar.

Bedwong zijn wenk 't hartstochtelijke snikken.
Der om hem heen gegroepte jongrenschaar;

waarin de groep betrekking heeft op het subject „zijn wenkquot;, een
voor Potgieter gewone manier van zeggen voor: „hij, wenkendquot; i).
De zin is gebouwd, alsof de hoofdzin een uitgedrukt persoonlijk
subject had; dat wordt echter alleen aangeduid in het possessief.

In: (I. 286) stervende onvoldaan // Deelt de afscheidskreet uw

[zielsgeheim ons mede:
„'t Stiefmoederlijk Florence stiet mij uit!quot;
wordt de persoon (die overigens door 't verband duidelijk genoeg
wordt aangewezen) formeel alleen aangegeven in het possessief
van 't object.

Evenals in het proza merken we dus in de poëzie op: 1^. een zeer
frequent gebruik van het groepvormende participium, en 2°. een
ruim gebruik van de vooropgeplaatste participiale groep, die meer-
malen slechts zwak verbonden is.

De groepvormende adjectieven zijn weer minder in aantal (10
gevallen), en meestal achtergeplaatst. Vooropgeplaatst is

(298) -- sints van 't vroomste hart gewis // Hier Dante's geest

[u de oorlog dorst verklaren, —
waarin het subject nog wel als persoonlijk gevoeld wordt.

10. afgescheiden substantieven.

Onder de afgescheiden substantieven zijn te onderscheiden: de
appositie's. die enkel attributief zijn en een voorgaand substantief
nader bepalen, eventueel als overgang naar een nieuwe zin; de
praedicatief-attributieve substantieven, (als----, in de hoedanig-
heid van---, vergelijking of redengeving) 2) en de zuiver ad-
verbiale.

We behandelen eerst de voorbeelden uit het prozafragment
(L. v. B. 18 t/m. 48). De gewone appositie heeft daarin geen
merkwaardigs:

(34)----poosde voor een levendig tafereel, een dame in wit

satijn, — enz.

Er zijn echter ook zeer losse:

(19) ,,-----in December 1872 was onder redactie van beiden

„het proefnummer van het weekblad Apollo verschenen. Slechts
,,een voorspel intusschen der latere beweging, liet niet enkel de
„inleiding, liet ook menige beoordeeling door iets huisbakkens te

1)nbsp;Zie Hfdst. V.

2)nbsp;Zie Mod. Ned. Gramm. § 335, Zeventiende-eeuwsche Syntaxis, 3e stuk,
pg. 330.

„wenschen over.quot; Het antecedent staat in de voorafgaande zin,

Vgl. Zusters pag. 137.

___zat hij daar in zijn studeervertrek. Eene achterkamer der

„ouderlijke woning, waren hare vier wanden met boeken bekleed —quot;
('t bezitt. pron. neemt 't antecedent op).

(31) ..Typen van een rechtschapen echtpaar dier dagen, heerschte
„er in dé woning van den vlijtigen huisvader, van de zuinige huis-

..moeder, op de Leliegracht-----orde,quot; antecedenten zijn de

substantieven in voorzetselbepaling „huisvaderquot; en ..huismoederquot;.

Zuiver adverbiaal is:

(41_42) „Schaduwzijde zijner taak zal de veder van dien

„historicus zelfs moeten getuigen, dat de slagtoffers nog menig-
„vuldiger waren dan de bekommering zich had voorgesteld.quot; onge-
veer gelijk aan L. v. B. 94:

..Waardig voorspel in zijne vormen, men ziet het. eener kerkelijke
..vergadering gaf het genootschap boven al deze toetsingen nog
'.'.gelegenheid, als de meerderheid iemand mogt hebben verkozen
..eenig lid der minderheid volstrekt onaangenaam, door déballotage

„de verkiezing te niet te doen - -quot;.

Een normaal praedicatief attribuut vertoont het vb. op pg. 22:

„dat vers___. voor 't welk. grootmoedig mededinger. Jakob van

„Lennep den dichter de Pindarus van Nederland prees.quot; Het staat
nog dicht bij de parenthetische uitroep.

Veel talrijker nog zijn de afgescheiden substantieven in het poëzie-
fragment. De gewone appositie, als variatie, en als variërende
overgang naar een nieuwe zin. is zo'n integrerend deel van Pot-
gieter's poëtische techniek, dat wat meer voorbeelden hier wel op
hun plaats zijn.

Poëzy 1. 282 Toen liet het hoofd op 't schamel kleed hij zinken //
Dier deemoed nog te kostelijk een wa'.

(291) de lage kluis. // Vroome Edwards wijk. zoo dikwerf hij

[van 't prangen

Der kroon vermoeid, blootshoofds er bad bij 't kruis.

(id.) doorluchte namen, // Verwinnaars uit welk strijdperk

[dat zij kwamen.

(293)nbsp;Het grijs gesteent. getuige van zijn lijden.

(294)nbsp;kroon, // Den strijder voor der menschheid hoogste regten.

Den dichter der beschaving aangeboönl

(299)__Ontwaart gij haar, die al wat d'aarde restte

Van zijn gedaante in 't marmren graf besloot

En zelfs voor 't feest die asch niet gaf ten beste,
Ravenna trouw in leven en in dood! —

Het laatste voorbeeld toont dat de afstand tussen appositie en
gevarieerde zelfstandigheid aanzienlijk kan zijn.

Een ander voorbeeld van een appositie bij een pers. pronomen is:

(298)nbsp;Wat hebt gij, prooi der foltrendste onzer smarten

Uw stille cel al zelfverwijt vertrouwd!

Het pronomen wordt voor de uitroep appositioneel hervat in:

(283) En bleek een weelde als deze ook U beschoren.
Gij, waar ge zwierft, in 't harte Florentijn?
variërende hervatting vóór een uitbreiding is ook heel gewoon:

(282) Naar 't oord waar hij zijn liefde voelde branden:
Het klooster dat hij d'orde had gesticht,
verder 287 (dien zang), 295 (der Medici gebouwen), 296 (Der
pers), 299 (den wensch des Heeren). Op pg. 285 vullen de her-
vattingen en uitbreidingen vijf versregels, (Gemma---De

bruid---De vrouwe --). En pg. 287 strekken de uitgebreide

appositie's zich uit over bijna vier strofen (Hun troost---, Hun

hope----, Een schat der jeugd---, Een wondrer kracht

dan---, Eene op dit feest vervullende profecy:-----). Zo

wordt een heel fragment een substantivisch bouwsel.

Onder de praedicatief-attributieve zijn er enkele die normaal als
voor zich krijgen:

(285) een gade // Die offer van haar moederliefde stierf.

(289) Om ijlings ons, met de oude wonderkracht,

Den held des dags verwinnaar uit te houwen.

(299)nbsp;En leste // Maar liefste zoo ge om Dante rouwe

droegt // ontwaart ge haar.

Concessieve functie heeft het substantief in:

(285)---dochter // Die, Beatrice, om haren naam niet bloost.

„Beatricequot; betekent hier „hoewel ze Beatrice heetquot;.

Eigenaardig los appositioneel is:

(284) — Al bloosdet ge om wat bitters ge in den twist.

Wat wreeds gij in 't verwenschen hadt gelegen, —
Een drift uw zaak, de heil'ge zaak onwaard.

De proza- en poëzievoorbeelden samenvattend, zien we dus dat
bij Potgieter het afgescheiden substantief en de afgescheiden sub-
stantivische groep, vooral in de poëzie, zeer frequent is. Hij „stelt
daarin zijn eigen wettenquot;, de gebruikelijke grammatische ontleing,
uitgaand van door 't gebruik geijkte schema's, staat er voor stil.
Soms is de groep 't best op te vatten als een appositie bij een

substantief in de voorafgaande zin, tevens inleiding tot de volgende
hoofdzin (voorbeeld L. v. B„ pg. 19 „Apolloquot; en Zusters pg. 137
„studeervertrekquot;). Aan die hoofdzin kan de groep nog los gebonden
zijn door een bijkomstig woord {hare vier wanden; vergelijk voor
de groep met partic. praes. Poëzy I 282 Bedwong zijn wenk) terwijl
in 't voorbeeld L. v. B. pg. 19 „Apolloquot; het subject van de hoofd-
zin de inleiding wel verwijzende kracht heeft. In andere gevallen is
de groep op te vatten als betrokken op een ondergeschikt woord in
de hoofdzin (voorb. L. v. B. 31 „Typenquot;), verwant met de lossere
participale en adjectivische groepen. — Of wel de groep is zuiver
praedicatief, praedicaat bij de hele hoofdzin, subjectief substanti-
visch oordeel bij de objectieve mededeling (voorb. L. v. B. 41—42
„Schaduwzijdequot;, en L. v. B. 94 „Waardig voorspelquot;). Ter illu-
stratie laten we nog enkele voorbeelden volgen.

Bij Gedr. str. 275—276 merkt Verwey i) op: „Een zin als deze
„zal bij den Hertog den wensch hebben doen opkomen dat de
„dichters bizondere lijfgrammatici mochten nahouden.quot; De zin luidt:
quot; „Waar ergens staafde (de min) haar heerschappije als hier?
„Volzoete worstelstrijd van dingen en van weren
„Die steelsgewijze lach en lust ziet triomferen,
„Weet van geen zorgen 't hoofd gewijd aan 't staatsbestier —quot;
Dit is een geval als de bovengenoemde, waarin de substantivische
groep nadere bepaling is bij een substantief in de voorafgaande zin,
en dient als verklarende inleiding tot de volgende hoofdzin.
Anders is 't geval in Gedr. str. 230:

_ Sints 'k u het fraaie vers dorst wijden dat hij dichtte.

Fraai, — schoon 't gebruik zijns tijds hem---

Fraai, — hart'lijke innigheid gepaard aan hoofschen zwier.
De substantivische groep kan men hier wel beschouwen als prae-
dicatief-attributief met redengevende functie bij „het fraaije versquot;,
maar een grammatische band is er eigenlijk niet meer. Een merk-
waardige praedic.-attrib.-groep betrokken op 't subject vertoont
Gedr. str. 275, te vergelijken met de gewonere Poëzy II, 109 (Ten
hoogen trans gestegene vorstin). Concessieve functie heeft Poëzy
II. 126 (..aanverwantequot;) 2).

Een wel zuiver praedicatieve groep heeft Poëzy II, 124, str. 4,
Waar de Landjonker 't logeetje zit aan te staren. Er staat:

1) Landj., pg. 342.nbsp;,nbsp;...

=') Zie verder Poëzy II. 139 (Der zonne glans---), 141 („jongling ).

73 („weezequot;), 124 („ridderquot;) e.t.q.

..Volschoone toorn uit die verheem'lende oogen
„Werd ze in 't gepeins dat staren zich bewust.quot;
M.a.w.: toen ze zich dat staren bewust werd, straalde die bewust-
wording meteen alsi toorn uit haar ogen.

De grote frequentie van afgescheiden substantieven in allerlei
functie werkt natuurlijk mee tot de overwegend nominale indruk
die Potgieter's stijl maakt i).

10. Absolute constructie's.

Bij de behandeling van de groepvormende participia en adjec-
tieven. en bij de afgescheiden substantieven bleken vele voorbeelden
overgangsvormen te zijn tussen attribuut en absolute constructie.
Het groepvormende participium en adjectief daar waar de binding
met een antecedent in de hoofdzin minder opvallend is (antecedent-
pronominaal direct of indirect object bij voorgeplaatste groep), waar
het antecedent in een possessief ligt of formeel niet aanwezig is en
waar het antecedent gevarieerd is of in de voorgaande zin ligt.
Bij de afgescheiden substantieven zijn er dergelijke verschijnselen
naast het persoonlijk-losse gebruik van praedicatief-(attributieve)
groepen.

Geheel absolute constructie's komen bij Potgieter ook vrij vaak
voor.

De constructie substantief -f- voorzetselbepaling komt in het hele
werk voor:

(Zusters 170) De portefeuille onder den arm. verliet Van Veen
omstreeks vijf ure Bronstêe; —

(id.)---zat zij er altijd eenig werk ter hand---

(L. v. B. 45) laat de schare, de kwitantiën ter hand, de trap op-
stuiven ---

(id.) wie uit den kelder te voorschijn kwam pet of hoed eerbiedig
ligten zou, zijn geld onder den arm, of op den kruiwagen neer-
gevlijd, of in de kar zaamgetast. —

Ook in de poëzie (Aan d'ingang van het Haagsche Bosch)
..Een wensch in 't hart. die nimmer zwijgt.
Die 's uchtends naar den avond hijgt.
Die 't scheem'ren oproept uit den duister.
Smaakt de arme balling lust // Noch rust —quot;

De constructie substantief -f participium eveneens: zie vb. hier-
boven L. v. B. 45; verder L. v. B. 33: „vader en moeder mogten

1) Zie Hfdst. V.
110

„er van verbaasd staan, alle ingenomenheid met eigen kind ter zijde

„gesteld.---quot; Zusters 174: „Intusschen, hare onschuld, haar doel

„zich bewust, ging het spoediger voorbij, dan zij had geloofd dat
,,het geval zou zijn;quot; een losgeraakte attributieve groep, evenals

in---„toen sliep ze in. Den volgenden morgen vroeg ontwaakt,

,,leed het niet lang, of een timmermansknecht spijkerde een bordje
„aan eenen der posten van hare deur: —quot; (id. 173). Zo is het
vaak twijfelachtig of men een formeel antecedent aanwezig moet
achten, of niet.

Niet natuurlijk in een zin als (Brieven III, 15) — „het weerga-
looze hoofd opbeurende ten hemel, de zwarte haren als een krans
den schedel tooijende, sprak er verrukking uit die donkere, fluweel-
zachte, zoo innemende oogen.quot; Vgl. Poëzy 183; Gedr. 232 (met
uitbreidingen) geheel absoluut ten opzichte van 231. Twijfelachtig
is het daarentegen in (Gedr. str. 193):

Hoe sierlijk kwam zij uit, de slankheid van zijn leden.
Het offer tillend dat te zwaar den arm niet woog,
waarin „de slankheid van zijn ledenquot; in 't possessief enigszins een
antecedent is; of (Gedr. 350):

„Vermoên, terwijl hun beê zij rigten tot de Witt,
Die ad'laarsoogen welk een toets zijn bhk bezit
Vlug 't lokkenrijke hoofd opbeurende uit gepeinzen?quot;
waarin het possessief van „zijn blikquot; die functie heeft. Antecedent-
variatie heeft Gedr. 310:

„Ons badende in 't gesuis dier golven van struweel.
Verrukte heinde en veêr mij 't vonklend lichtgetoover —quot;

Dubieus is een zin als (Gedr. 115):

„Vereenzaamd bij de baar grieft boezemsmart zoo fel!quot;

Wanneer we de groep interpreteren als: ..Wanneer we vereen-
zaamd bij de baar zittenquot; is hij geheel absoluut. Wanneer we
„boezemsmartquot; opvatten als een krasse, maar voor Potgieter lang
niet ondenkbare metonymia of half-personificatie is de groep weer
attributief (met conditionele functie).

Als korte taalvorm is de absolute constr. bestaande uit twee
substantieven het meest interessant en voor Potgieter typisch:

(L. v. B. 25) ..dien avond, in welken ik hem. bij de piano, het
lied: ..Aan Berthaquot; hoorde voordragen, beide woorden en toonen
zijne dichting. —quot;

(Poëzy II. 22) ..Heerlijk zal uw kroone pralen.

Flonk'rend eêlgesteent haar sier.

Wappert eerlang uit de dalen
Mij van verre zijn banier!quot; i)
Of met andere vormen van substantivische praedicering:
Gedr. 166 Wat durft het (Nederlandsehe volk) zich vermeten //

[Ons wederstand te biên---

Zijn slibb'rig erf gelijk het schuim van d'oceaan.
en Gedr. 311

Hoe wij, laan in, laan uit, door loofgewelven joegen
Een halve boog aan 't eind tot alle hemelruim, —
Hoewel Potgieter in 't algemeen een „logischquot; schrijver is,
logisch in de zin van „meestal betogend ingesteldquot;, en logisch als
bouwer van ingewikkeld geconstrueerde zinnen, die voor 't goede
begrip een voortdurend heldere intellectuele aandacht vragen, is
de „logische zinquot; bij hem vooral gecondenseerd. Juist door die
condensatie verzwakken de relatiepunten van de elkaar kruisende
gedachtebogen vaak, de antecedenten worden onopvallend, ja
zelfs, in lang niet zeldzame gevallen ontbreken ze geheel.

Een parallel maar algemener verschijnsel is de duisterheid van
zijn anaphora, die ook wel eens „ad sensumquot; zijn, b.v. „Er zal
daauw vallen, willen wij ook opstappen?quot; vraagt de minnaar, want
deze blijkt de betrekking tusschen het paarquot; 2).quot;

1)nbsp;Ander vb. Poëzy II. 68.

2)nbsp;Zie P.s L. V., V 212.

HOOFDSTUK V.
SUBSTANTIEVEN.

Het valt bij het lezen van Potgieter's werk telkens op, dat het
substantief in zijn taal zo'n belangrijke plaats inneemt. De factoren
die dit verschijnsel bepalen zijn van verschillende aard. We zullen
in het volgende diverse oorzaken van 't gebruik van substantieven
en hun consequentie's nagaan.

In de eerste plaats valt het op, dat Potgieter zo vaak een vorm
met een substantief kiest, waar een alleen-verbale vorm ook heel
goed te gebruiken zou zijn; waarin dus een voorkeur voor de sub-
stantivische vorm aan de dag treedt.

In enkele bladzij's van het Leven van Bakhuizen vinden we
bijvoorbeeld: in kennis brengen (door---leren kennen 18; voor-
stellen 28). dank wetèn (te danken hebben), behoefte gevoelen
(verlangen) (18). heugenis bijblijven (herinneren), vrede hebben
met (tevreden zijn), den lof eischen (zich beroemen), verdienste
verwerven (zich verdienstelijk maken), de opmerkzaamheid vesti-
gen (opmerkzaam maken) (19), ten goede houden (vergeven),
last hebben van (gehinderd worden door), gewag maken van
(spreken over), vrucht dragen (uitwerken), lauwer verwerven
(beroemd worden) (20), hooger doel hebben (verder streven)
(21). in beeld brengen (uitbeelden), het waarom toelichten (ver-
klaren), den indruk geven (doen opmerken), gedachtenis achter-
laten (herinneren), de gelegenheid afstaan (het overlaten), toe-
gang verwerven (toegelaten worden), heugenissen achterlaten
(herinneren) (22), een school zijn (leren transit.), in (zijn) magt
staan (kunnen), ten schild strekken (beschermen), aanspraak ont-

leenen (wegens---mogen eisen) (23), er schuilt aanlokkender

stoffe in (het is aanlokkelijker te spreken over —), aanspraak
maken (opeisen), zijn taak voortzetten (verder gaan), geneugten
smaken (genieten), hulp en troost zijn (helpen en troosten) (24),
regt geven (vergunnen), inlichtingen geven (inlichten), op de
hoogte brengen (id.), aan het licht brengen (tonen) (25), sym-
pathie vinden (gewaardeerd worden), de stift ter hand nemen
(schrijven), te zijner kennis komen (leren kennen). Er mogt geen
genade zijn, steUig was er gerechtigheid (Was hij niet genadig,
stelhg was hij rechtvaardig), wrok bewaren (blijven wrokken),
geweld aandoen (kwetsen), de schuld lag bij (schuldig was) (26).

Niet dat de voorbeelden gelijkwaardig zouden zijn aan hun om-

8nbsp;113

schrijvingen. Dat is bijna nergens het geval. Soms is het verschil
maar klein en moeilijk aan te geven; vaak klinkt de substantivische
vorm wat ongemener, keuriger, deftiger, vormeiijker; soms is het
een traditioneel beeld (lauwer verwerven; ten schild strekken; de
stift ter hand nemen). De oorzaak van de keuze van de substan-
tivische vormen ligt dus niet alleen in het feit dat ze substantieven
bevatten. Maar soms ook ligt de substantivische vorm weinig voor
de hand en doet hij wat gezocht aan (den lof eischen, de verdienste
verwerven, wrok bewaren). Dan spreekt de substantivische voor-
keur duidelijker.

In de poëzie komen duidelijker voorbeelden van zulke ietwat
ongewone substantivische vormen voor, In Gedr. str. 180—200
vinden we o.a.; (181) was 't sein (seinde hij), mijn oor ving (ik
hoorde), (188) eisch stellen (eisen), borg gelden (gewoonlijk ver-
zekeren), (189) te weeg brengen (veroorzaken), (191) geen pas
geven (niet passen), (194) in beeld brengen (uitbeelden), weer-
kaatsing vinden (weerkaatst worden), (195) trots wekken (trots
maken), heerschappij bezitten (heersen), ten speelbal strekken
(verslaafd zijn aan). (196) een scherm strekken (overhuiven),
(197) ten welfsel samenzijgen (overwelven), door de wensch ver-
zocht worden (bijna wensen), (198) balsem storten (troosten),
teederheid ademen (teder zijn). (199) indruk mededragen (aange-
daan worden). (200) was 't wederwoord (antwoordde hij), ge-
neugt scheppen (genieten van).

Zo vindt men: Hoop kweken of koesteren (hopen), ergernis
wekken (ergeren 285), beurte houden (elkaar afwisselen; Jonge
Pr.), oor zijn en oor blijken (luisteren en blijken te luisteren 136).
den staf zwaaien (heersen 253). alle klacht smoren (niet klagen
252). telg zijn van (afstammen van 252). zelfs: bewonderings-
weelde botvieren (217) en verhooring verwerven (verhoord
worden 99).

Mag men een stilistische waarde hechten aan deze hier toch
wel duidelijke voorkeur voor het substantief-als-zodanig? Emil
Winkleri) schrijft de grammatische categorieën substantief, ad-
jectief en verbum tamelijk beslist een eigen categoriale stijlwaarde
toe. Het substantief heeft, al duidt het nog zozeer iets abstracts,
vluchtigs aan. een zekere zakelijkheid die het qua categorie eigen
is. en die het duidelijkst blijkt in het gesubstantiveerde adjectief
en het nomen actionis.

1) Grundlegung der Stilistik, pg. 43—44.

Die zekere concretie, die vastheid, bepaaldheid, kan dus wel
een algemene, abstracte reden zijn voor Potgieter om het sub-
stantief te bevoordelen. Er zijn echter nog talrijke speciale factoren
die de substantieven bepalen. Om die biezondere bepalende
tendenzen na te gaan zullen we verschillende groepen van sub-
stantieven afzonderlijk bespreken.

I. Er is in de eerste plaats een grote groep nomina actionis.
Een uiterlijk teken van hun veelvuldigheid is de frequentie van de
woorden op -ing. Op de pgg. 18—28 Lev. v. Bakh. vinden we:

(18)nbsp;oefening, afwisseling, meening, opvoeding, ontwikkeling,

(19)nbsp;aanmatiging, zelfvergoding, verveling, stemming, bewonde-
ring, beschouwing, beweging, inleiding, beoordeeling, navolging.

(20)nbsp;ontwikkeling (2 XK poging. bestrijding, bekeering. schep-
ping, opmerking, opvoering, (21) aanleiding. (22) poging, belang-
stelling, bloemlezing, opwekking. (23) verplichting, tegenstelling,
roeping, voortzetting, ontwikkeling, beschaving, belangstelling,
beantwoording, bewondering, (24) afwisseling, verzuchting, onder-
scheiding, (25) dichting, briefwisseling, kennismaking, verrukking,
inlichting, inrigting, (26) toejuiching, bekommering, vergoelijking,
(27) verklaring, verzoening, voorstelling. (28) belangstelling, ver-
taling, buiging, pligtpleging. belangstelling enz.

Er zijn er onder die woorden natuurlijk wel. die hun verbale
karakter helemaal verloren hebben en concreet geworden zijn
(bloemlezing, beschaving), andere waarin het verbale karakter
Verzwakt is (meening, stemming, inleiding, beoordeeling, schep-
ping etc.). Er blijven dan echter nog vele echt verbale over. Met
de andere nomina actionis is hetzelfde het geval:

(18) dank. bijdrage, opzigt. wensch, streven, oppositie. (19)
gezag, betweterij, heugenis, schrik, studie, redactie, voorspel.
Schreden, lof. studie, arbeid, inzage, (20) gaven, vermoeden, eisch.
trek. kritiek, gewag, bhk, arbeid, (21) bijdrage, (22) indruk,
greep, gedachtenis, twist, streven, wensch. opzigt, toegang, heu-
genis. (23) school (lering), gedachte, verlangen, spel. indruk,
aanspraak, prikkel, vraag, getuigenis, oordeel, etc.

In het poëziefragment Gedr. 180—200 vinden we:

(180) verfrissching. (181) sein. rumoer, ondergang, (182) blik.
(183) kreet, worst'ling, schaak'ling. overwinning, (184) zege.
gejuich, gejammer, indruk, schrik, (185) zege. roep, (186) ant-
woord, wijding. (187) gespeel, gesuizel. gloed. (188) eisch, wed-
strijd, (189) indruk, (190) weêrspoed, handdruk, (191) ren,

lof, (192) vaart. (194) tinteling, voldoening, kamp, zege, weer-
kaatsing, (195) jagt, (196) gepeins, scherm, val, voorspelling.
(197) wensch, togt, (198) jammerkreet, aanblik, (199) blik. indruk,
(200) wederwoord, doel (= bedoeling), vinding, droom.

Het gebruik van het nomen actionis heeft een dubbel gevolg:
Ie. is de constructie beknopt. Een nomen actionis (met aan-
hang) vervangt een afzonderlijke zin met Vf.. Het kan allerlei
functie's in de zin hebben, zodat een zin met enkele nomina actionis
eigenlijk een concentratie is van een groep verbale zinnen tot één

enkelvoudige zin.nbsp;j i quot;

2e. is de verbale functie van het nomen actionis, „handeling
zonder eigen bepaaldheid van persoon, getal en tijd. zwakker dan
die van de finite vormen. Al is de tijd uit het verband duidelijk,
en al worden persoon en getal aangegeven in een possessief prono-
men of een substantivische genitief, dan nog is het verschil merk-
baar. Het nomen actionis distantieert de actie, maakt haar meer
tot begrip en maakt het de lezer moeilijk de actie mee te leven.
In ..de rossen rennen wildquot; leeft de lezer de beweging tot zekere
graad mee; in ..der rossen wilde renquot; is de afstand tot het gebeuren

groter, het meeleven minder.

Bij een winst aan concentratie komt dus een verlies aan beel-
dingskracht. Als voorbeeld Gedr. str. 183 (de dood van het hert):
Gedacht zijn hart hoe hier de min zijn moed beproefde.
Wanneer, op d'oorlogskreet die door de nacht weêrklonkgt;
In 't maanlicht breeder vlugt dan hij mogt beuren blonk; ^
De bangste worst'ling hem in beider schaak'ling toefde;
En echter hij het graf des mededingers groefde.

En de overwinning hem de schoonste hinde schonk?
De belangrijkste momenten in deze beschrijving zijn alle nominaal:
oorlogskreet, schaak'ling (van de geweien), worst'ling, overwin-
ning. Het is een zeer nauwkeurige en tegelijk zeer beknopte be-
schrijving, maar ook zo indirect, dat de lezer eerst elk detail
rustig tot zich moet laten doordringen, wil hij het goed beleven:
eerst klonk de schreeuw van het andere hert door de nacht; toen
blonk zijn breder gewei in het maanlicht: ze schakelden hun ge-
weien in elkaar, en worstelden zo fel. dat hij vreesde voor de uit-
slag. als nog nooit eerder. Toen hij eenmaal overwonnen had. was
de schoonste hinde de zijne.

Opmerkenswaard zijn de Nomina Actionis met possessief, die dc
plaats innemen van pers. pronomen plus bepaling. Een vb. daar-

van gaven we in 't vorige hoofdstuk pg. 105: ..Bedwong zijn wenk

't hartstogtelijke snikken---quot; (Poëzy I, 282). Andere voorbeelden

(id. 239) Gij. heil'ge van Assisi! dien met blozen/Zyn zelfverwijt in

eenzaamheid'gedenkt---en (id.)---nog waakt des meesters

klagt voor ..de meester, al klagendequot;. (Poëzy II, 139) Er zijn wier
jammerklagt het leven/Laat worst'len onder donk'ren trans, in pl. v.
die het leven jammerend en klagend laat worstelen. (Gedr. 239)

Van hope als Keesjes beê van Trijntje's ja! mogt voên---voor:

Keesje, vragend, of door of na zijn vraag i).

Het is hiermee in overeenstemming dat de infinitief vaak zelf-
standig, als substantief gebruikt wordt. In L. v. B. 18—47 komen
daarvan de volgende voorbeelden voor: (18) een weinig hanteerens
der wapenen. (22) het in beeld brengen van den dichterlijksten

toestand;___in welke-- aantreffen en aangetrokken voelen

voor mij synonymen bleken, (20) gelegenheid tot het schrijven van
gedichten zonder tal, (25) bezig met het schiften van bouwstoffen;
Een weinig nasnuffelens moge volstaan, (31) jaren waarin spaar-
zaam zijn het eenig middel mogt heeten---. (33) de dagen des

leerens kwamen. (42) het innen van vorderingen en het kwijten
van verpligtingen, (46) vreesden zij niet hem door hun beteugelen
en bedwingen onwaar te maken?, (46—47) Had hij het gooijen

met sneeuwballen met een bestraffing te boeten, (47) het---

besef---kwam uit in zijn deelnemen aan hunne spelen.

In 't poëziefragment (184) bij 't steig'ren van 't gevaar, (188)
door 't uiterlijk verschil bij 't innerlijk gelijken/Van 't jong'lings-
tweetal---. (199) Uw heden. Hoogheid! geeft maar stof tot

somber klagen, —

Zulke infintieven komen voor als subject, object, 't meest in de

bepaling (vooral met bij----i. pl. v. een bijzin: terwijl (zij)---).

als afhankelijke genitief 2), Een van de talloze voorbeelden:

Toch geldt het welkom heeten/Waarvan de dorpsjeugd zingt,
Niet wie, zoo hoog gezeten,/Ten schred met zorg gemeten.
Des kleppers steigren dwingt.

Gedr. 110: mijn wensch, Gedr. 111: haar glimlach, Gedr. 208: wiens
ontwikk'ling (die, toen hij opgroeide) vgl. Vondel „Mijn wensch behoede u
onverrot---quot;

2) Infin als subject Gedr. 42. 56, 62, 89, 123, als object Gedr. 15, 49,
86, 89, in de bepaling Gedr. 1, 11, 19, 31 (2 X), 42, 44. 49, 51, 58, 63,
68, 69 ( 2 X). 70 (2 X). 82. 93, 94 , 95, 105, 123 (2 X), 127, 130, 138,
Hl, 146 etc., in de genit. 17, in de constr. tot----toe 145.

Een duidelijk voorbeeld ervan, hoe gemakkelijk Potgieter die
infintiefvorm gebruikt is:

Al wachtte ik voor bekent'nis mij

Te goed zag zij/Mijn heftig blozen! (Poëzy II, 132).

waar het vers de normale constructie „mij heftig blozenquot; ook toe-
gelaten had. De infin. met possessief als subject is weer kort-spraak:

Wijl uw gezegend schaken/Mij, weeze had bevrijd! (id. 73)

Een gevolg van het veelvuldig optreden van het nomen actionis
is betekenisverzwakking van het verbum finitum. Wanneer zoveel
verbale functie in nominale verbindingen verlegd wordt, is het
natuurlijk dat het verbum finitum vaak gevormd wordt door het
verbum substantivum of andere „koppelwerkwoordenquot;, waaronder
vooral blijken en het archaïsche strekken een belangrijke plaats
innemen. Verandering wordt graag uitgedrukt met het zo lege
werkwoord verkeren in. Voorbeelden van strekken:

(Gedr. 196) De wimperhuive strekte een scherm voor daad-

laarsoogen; (L. v. B. 49)----dat de uitheemsche belangstelling

der inheemsche ten prikkel strekte; ten tolk strekken (Potg. Test.
98, 67, L. v. B. 119); ten schuts verstrekken (Proza I, 345);
(Gedr.' 221) De zadelknop van 't paard/Verstrekt hem steunpunt
voor de uiteengevouwen kaart; (Poëzy II, 124) ten afscheidsgroet
strekken.

Voorbeelden van verkeeren:

(Gedr. 41) De vlugge draf verkeerde in vliegenden galop; (45)
De voorjaarszonneglansen/Verkeerden in een krans die flikkert van
de lansen; (263) Trompetgeschal verkeert in jubel der fanfare;
(Flor.) Zijn stille cel verkeert in glansrijk hof; (Zusters 146) maar
de glooijing verkeerde schier in steilte; (Sch. en V. III, 350) waar
geen afgedwaalde zonnestraal-----het vocht in vonkeling ver-
keert, — i. pl. v. „doet vonkelenquot;; (id. 372) als de vragen van het
kind voor haar in foltering verkeeren, als zelfs de vrolijkheid,
waarmee het naar de zonneschijn grijpt, die voor de moeder de vlugt
neemt, haar tegelijk een heugenis en een verwijt wordt?; (Pr. l.
144) Een buitentje, om den wille harer wankele gezondheid ge-
kocht, verkeerde in eene plaag door de jagt- en vischvermaken,
welke het hem opleverde; — (L. v. B. 42).

Opvallende verbindingen met het verb. subst.:

(Pr. I, 144) het verblijf in de stad was voor haar dezelfde ver-
latenheid, ten zij ze zich optooide voor feesten----; (id. 145)

Een instituut, een pensionaat, waren spoedig welkome afleidingen
voor die bronnen van ergernis.

II. De substantivéring van handelingen of werkingen dient
vooral de concentratie. Met de substantivéring van eigenschappen
is dit niet het quot;geval.

De synthese van een concretie en een eigenschap heeft normaal
de taalkundige vorm van substantief met attributief adjectief. Wan-
neer de eigenschap gesubstantiveerd wordt en de vorm dus die
wordt van twee substantieven in genitiefrelatie, moet er altijd een
bijzondere reden voor bestaan. De aandacht moet dan niet op de
concretie, maar op de eigenschap geconcentreerd zijn. De oor-
zaken van dat gericht-zijn van de aandacht op de eigenschap
kunnen verschillend zijn. We zullen nu in het onderstaande een
serie voorbeelden behandelen, en daarbij nagaan welke de redenen
zijn waarom de substantivische vorm verkozen is.

Het gemakkelijkst zijn de kleuren na te gaan. omdat bij een kleur
aan het karakter van eigenschap het minst hoeft te worden ge-
twijfeld.

In Potgieter's poëzie vinden we de kleur vrij vaak gesubstanti-
veerd: 't smaragd der beemden (Gedr. 218), 't Graauw der veerte
(id.). 't blaauw der lucht (229, 327. 71), 't blaauw der kijkers
(194). 't blond der dunne lokken (231), 't golvend goud dier
lokken (106). de blondheid van Wichilde (72). 't goud der nestels
(40). dier scheden goud (91), des korens blond (II. 110). het
kronk'lend geel der paên (id.). het groen der weide (327).

Een eerste reden waarom de kleur gesubstantiveerd is, ligt in het
contrast met een andere kleur. De aandacht is bij de waarneming
van zo'n contrast speciaal op de kleuren gericht.

Dit geldt bijvoorbeeld voor de onderstaande gevallen:

(II, 155) Hoe omhoog zich het groen van die blaêren/Tegen
't grauw van den uitstek daar beurt; (Gedr. 327) het malsche groen
der weide/Smelt wfg in 't zilv'rig blaauw des hemels; (II. 110)

Niet enkel hing---Dat donker groen het kronk'lend geel der

paên/--over; (id.) Hun schaduw---. daar in bruin des korens

blond herscheppend. Zo (II, 126) .,'t inkarnaat/Van uw gelaatquot;
tegenover ..taankleurigquot;; (Gedr. 71) ..'t blaauw des hemelsquot; tegen-
over ..zijner starren geelquot;.

In andere gevallen is de kleursubstantivéring niet zozeer gevolg
Van contrast; het is dan de kleur (van een grote vlakte) die zich
als zelfstandigheid opdringt, (Gedr. 218):

Schakeerings-rijk beheerscht de verw der hoop 't verschiet, —

Waarover 't zonnehcht een gulden luister giet,

Die weêrkaatst van den vloed in kronkelflikkeringen.
Of aad'ren zilvers door 't smaragd der beemden gingen;

Die weêrkaatst waar de blik zich kerken beuren ziet,

Wier torenspitsen tot in 't graauw der veerte dringen; —

De aandacht is in deze strofe op de kleuren geconcentreerd: het
groen beheerst het verschiet, in verschillende schakeringen. Een
gulden luister hangt er over, weerkaatst in de bochten der rivier.
't Smaragd der beemden is een grote groene vlakte, een grote
„groenheidquot;, enigszins in contrast met de „aad'ren zilversquot;;
„Graauw der veertequot; is geen willekeurige omschrijving van „de
grauwe vertequot;, maar „een strook grauwheidquot; in de verte. De
kleuren zijn primair, de concretie's „beemdenquot; en „vertequot; komen
als (secundaire) verklaringen achteraan.

In str. 229 ziet de Landjonker Willem III en Bentinck op een
heuveltop staan. Dan schijnt „tegen 't blauw der lucht hun omtrek
te verbleekenquot;. Hier is er nog enigszins een contrast tegen de grote
blauwheid van de hemel.

Hoe staat het nu met de splitsing, wanneer de concretie geen
grote egale vlakte is. en kleursubstantivéring zich niet opdringt? Dan
kan de kleursubstantivéring een zeker impressionistisch effect
hebben: notitie van de kleurvlek als hoofdzaak, van de vorm- en stof-
gevende concretie op het tweede plan. De vorm is dan, sterker dan in
de vorige gevallen, de uiting van een poëtische gevoeligheid, waarin
de zintuigelijke indruk overheerst, terwijl de intellectuele consta-
tering daaraan ondergeschikt is. In een dergelijke poëtische sfeer
zal de vorm in ieder geval wel ontstaan zijn. Ze is echter poëtische
traditie geworden, aesthetische „vaste vormquot;, die al naar het ver-
band meer of minder gelukkig kan worden gebruikt. De beoor-
deling van de vorm wordt in werkelijkheid zo iets subtiels, dat het
niet uit te maken valt of bij haar gebruik de behoefte aan aesthe-
tische expressie overheerst, of er alleen van poëtische traditie
sprake is, of dat er werkelijk een voorkeur voor de substantivische
vorm in meespeelde. Bij de keuze van de substantivische vorm
kunnen ook nog verstechnische overwegingen gegolden hebben.

Enkele voorbeelden zijn: Gedr. 231 (de verschijning van Huygens)

Uwe oogen had ge, als ik de mijne, laten weiden
Of ergens, op de paên, die naar ons loofdak leiden,
Geen statig stijgend ros een deftig ruiter droeg,

Wiens heuschheid in 't gebaar zijns groet viel te onderscheiden
Zelfs als de wind door 't blond der dunne lokken joeg.
Wiens ernstig aangezigt van zielenvrede loeg.

(Gedr str. 106): terzij schoof 't golvend goud der lokken, —
(vgl. pracht van lokken II. 126, der lokken pracht 131. 194);
(str 40): Hoe 'k in gedachte een twijg door 't goud der nestels

stak- (str. 194):---werwaarts ook zich 't blauw der kijkers had

gerigt; (str. 72): lachlust gierde uit bruine Leonoor/Terwijl de blos

bezweem der blondheid van Wichilde.

Of hier nu ook nog een neiging tot het substantief als zodanig
in meespreekt? Afsplitsingen van „eigenschappenquot; blijven niet be-
paald tot de kleuren alleen.

Dicht bij de kleuren staan woorden als flikkerend, tintelend,
flonkerend, schitt'rend, glanzend, eigenschappen die ook actie's
zijn Die sensatie's verschijnen dan ook in verbale vorm. De taal
qLft om de sensatie uit te drukken dus de keus tussen de adjec-
tivische (participiale). de finite en de substantivische vormen Bi,
Potgieter vindt men nu juist de substantivische vormen weer: flikke-
ring, tinteling, geflonker of ï flonkeren, schittering geschitter ol
schitteren, en glans. Met hun logisch subject zijn ze dan gewoonlijk

verbonden door een genitief-relatie:

(Gedr. 80) Daar schoot Le Grand Veneur in overeeuwde dragt/

Der hoornen flikk'ring na.

Hieruit spreekt eenzelfde voorkeur, als uit de gesubstantiveerde
kleuren. Soms is de substantivéring wel door de zin vereist, als m:
(278) Verlangt ge vruchteloos het schitt'ren van de spangen/
^ 'nbsp;Verdoofd te zien

maar die noodzakelijkheid ontbreekt ook wel:

(252) Wien trekt het flonk'ren aan der felle jalouzij?
In 278 is wel „schitt'renquot; echt object, maar in 252 is „flonk'ren'

slechts formeel subject.nbsp;, „nbsp;...

Tinteling, glans, gloed, luister, pracht, alle in zekere zm „eigen-
schapwoordenquot;, vinden we regelmatig in deze zelfstandige vorm.
Voor de woorden glans en luister heeft Potgieter in de poëzie een
opvallende voorkeur i). Het zijn uiteraard zwevende quot;^oorden, ze
hebben ook wel eens iets meer concrete betekenis, b.v. in (II, 109)

1) glans b.v. II 109, 126, 134, 136, 139; Gedr. 2, 9. 19. 36, 45, 54 100,
102, 111, 147, 175, 199, 207, 256. etc.; luister: II 110, 114 124, 136; Gedr. 8.
110, 119', 137, 154, 180, 207, 209, 218, 252 etc.

„de zonne spreidde zoo gulden glansquot; of (Gedr. 218) „Verschiet,
waarover 't zonnelicht een gulden luister gietquot; —. Maar dat ze zo
geregeld substantivisch verschijnen en niet verbaal of adjectivisch,
is toch wel kenmerkend.

Luister schenken (II, 114, 136), luister leenen (II, 138) of ont-
kenen (Gedr. 137) vervangen werkwoorden als „omluisterenquot; of
„omluisterd wordenquot;. En met „glansquot; is een andere vorm ook denk-
baar (b.v. Gedr. 19).

Het zelfstandig gebruik van schemer, duister, stilte zou niet op-
vallen. als de aandacht door de overige gesubstantiveerde eigen-
schappen er niet op gericht was. Ze hebben in hun onbelijnde
volumineusheid ook wat meer substantie. B.v. Gedr. 2:

,.Der schemerstilte ontijld van beider hooge hallen---quot;

en 209:

„Wanneer uit duister zulker boomen (ge) Van verre---

[hem hadt zien komen.quot;

Ook bewegingen worden zo substantivisch afgesplitst:

(Gedr. 82) Waar 't vloeijend vuur---Verdoofde in 't kronk'len

van hun donkerblaauwen Nijl —.

(86) 't Verschiet gaf 't zwieren bloot van pluimen en van klingen.

(236) Gekeerd stoffeerde hij geen breed gespannen doek

Met wond're wemeling van reuzige figuren, (vloed, Gedr.
36. 75, 101).

en geluiden:

(127) 't parlement---bang voor 't klett'ren van de sporen.

(in 155 is de zelfstandigheid gedruis nodig in 't verband).

We hebben bij dit alles natuurlijk geen acht geslagen op de ge-
substantiveerde eigenschappen, als die voorkwamen in een onder-
scheidend aesthetisch oordeel.

B.v. Gedr. 193 Hoe schoon kwam de slankheid van zijn leden
uit---

Gedr. 9 haar blankheid boeide.

Poëzy II, 110 Eerst buiten trof de grootschheid van de lijnen,
en (id.) beuken, wier staat'lijkheid om 't spieg'lend meervlak paste.

In zulke gevallen vereist de oordeelsvorm de afsplitsing van de
eigenschap, en ze kunnen dus niet dienen om het substantivisme
toe te lichten.

In sterke mate doen dat daarentegen de gevallen, waarin voor de
splitsing geen enkel motief is aan te voeren. B.v. str. 193. waar
Bentinck het neergeschoten hert optilt:

Hoe schild'rig beurde hij de staaflijkheid omhoog
Der kroon, wier takken zich nog even fier verbreedden,
Als toen er in den vloed der golven schuim om vloog!

In ander verband, bijvoorbeeld als object bij „bewonderen^ of
als subject bij „prijkenquot;, was de splitsing mogelijk geweest. Hier.

^^^Sc^nbsp;..grond. Voor wie hij (de landbouw)

't velerlei dier zaadgewassen vond.

TII Het treft bij het lezen van proza en poëzie beide hoe talrijk
de woorden zijn die psychische toestanden, functie's of drijfveren
Lduiden. Ze dringen zo op de voorgrond dat ze tot een speciaal

onderzoek uitlokken.nbsp;,

In de fragmenten, waaruit we de nomina actionis opsomden,

komen bijvoorbeeld de volgende voor:nbsp;,nbsp;,

(Lev ^B. 18) behoefte. eigenUefde. achterlijkheid. (19) opmerk-
zaamheid (20) bewustzijn, traagheid, geestdrift UD luim. dnft.

23) danicbaarLid. genot, magt, verlangen, heuschheid. flaauwheid
gehLhtheid. zelfstandigheid van oordeel, lust. ingenomenheid, geest.
(24) liefde smaak, weelde, geest, gemoed etc.