/ %. /óóó, Zt/ 33

Overgedrukt uit liet Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch-Indië Deel XXVIII Aflevering 3.

. y //

VERSLAG

VAN HET BACTERIOLOGISCH ONDERZOEK OER C11AMBEHLAND-PASTEUUquot;SCHE VELD-F1LTERS.

Van ilen Eerslaanw-Apolliekcr ontving ondergeteekende de opdracht nategaan. in honverre liet voor den dienst liiei te lande bestemden Chaniberland-Pastenr'sche veldfilter in staat kan geacht worden micro-organismen terngtehouden.

Het onderzoek, dienbetrefïend, is in de maanden Juni en Juli j. 1. verricht in het laboratorium voor Pathologische Anatomie en Hacteriologie Ie Weltevreden.

De directeur dezer instelling, verschafte den ondeigetee-kende de hulpmiddelen voor de proefnemingen en heeft deze door zijne leiding en hulp ondersteund.

De beoordeeling der deugdelijkheid van deze filters weid aangevangen met het auülilfttie/ onderzoek naar hun bacteiien-terughoudend vermogen, (in dit verslag sub. I. If, en III be-

O ^

schreven).

Vervolgens werd een (juctHlilcilicI ondevz-ock naai dezellde eigenschap ingesteld . (sub IV beschreven) en ten slotte de invich-ling en waarde der veldfilters van uil een bacleiiologisch jstandpuut beschouwd (V).

I.i, Bij het qualitatief onderzoek werd gebruik gemaakt van eenige goed gedefmiëerde pigmentbacterien, wier eventueele aanwezigheid in hel door de veldfilters gefiltreerde water betrekkelijk gemakkelijk en mei groole zekerheid kon worden aangetoond.

^r2

Als eerste proefhacillus werd cene inicrolie gekozen, ilie uil liet stol' van plafonds, rijk aan planlaardigen afval, was gekweekt en die in eenige zijner belangrijksle eigenschappen overeenkomt met den cholera — bacillus, en hij liel onderzoek dus als plaatsvervanger van dil gevreesde organisme kan dienen.

Het is eene kleine, dunne, zeer hewegelijke haciilus, die op glycerine-gelatine plaatcnlturen kringvormig vervloeiende. '^Troeii gekleurde koloniën vormt. en op asar auar slrijkcul-turen eerst eene slijmige witte massa vertoont, daarna dien voedingshodem groen kleurt en eindelijk doel vervloeien. Op alhumine (') gekweekt, ontwikkelt, iiij een gelijkmatige dichrois-tisch groene kleur, aan bladgroen herinnerend. Hij deelt aan dezen voedingsbodem een walgelijken stank van rottende lijm mede. De kleurstof wordt donkerder groen aan de lucht (door zuurstof opname) en verandert in rood door zuren.

Ik bepaalde de lengte en breedte van den bacillus en vond voor de eerste afmeting gemiddeld l.'J microns (duizendste millimeters), en voor de laatste van 0.2 tot 0.3 m.m. M.

De bacillus is patbogeen. marmotjes gaan na inspuiting eener reincultuur binnen 24 uren aan septicaemie ten gronde. Uil het bloed van gestorven proefdieren kon de bacillus verder worden gekweekt.

Men mag aannemen, dat de bier beschreven microbe identisch is met den Bacillus ptjocijaneus, hel microorganisme der blauwgroene etter.

Van dezen groenkleurenden bacillus werd eene ruime hoeveelheid eener reincultuur, in albumine. gevoegd hij u L. artesisch water, zoo dat na de vermenging hel vocht zwak groen gekleurd was. Deze bacterienhoudende vloeistof werd in den filterbak gegoten en doorgepompt; toen bijna de helft hel filter

(1) Deze voedingsbodem wonll bereid uil eenden-eieren. Itel ei wordl na reiniging van de scliaat met zeep en water, gedurende 24 uren geplaatst in eene 10% oplossing van KOU., daarna met Sublimaatoplossing 1 pro mille afgespoeld, geopend en in reageerbuisjes hel wit uitgegoten, tiij ongeveer 75°C. coaguleert dil eiwit als een doorschijnend, licht gele massa. v. E.

was gepasseerd werd een een weinig van hel getillreerde waler in een behoorlijk gesteriliseerd en onmiddellijk vóór het gebruik gellambeerd helnikollje opgevangen ter bereiding der Koch'sche plaatcullureu.

liet water, hetwelk voor do overige proeven, als rolculturen, doosculturen en ter vermenging met bouillon is gebruikt, werd onmiddellijk aan de nitvloeiopening van hel filter ontnomen. Door aan deze eene gesteriliseerde caoutchoucslang mei glazen spits li; verbinden, was hel gemakkelijk het aantal druppels voor elke cnlliuir juist te doseeren.

Bij deze en bij alle volgende proefnemingen zijn de in het bacteriologisch laboratorium gebruikelijke voorzorgsmaatregelen legen verontreiniging der culturen zorgvuldig in acht genomen. Hel getillreerde waler had de groene tint behouden. De kleurstof der baelerien was bet liller onveranderd en onverminderd gepasseerd. — Ik wenscli dit feil te releveeren, opdat men van dil liller niel verwachte, dat hel opaelnsle stollen, ook die. welke tijdens het leven der baelerien gevormd worden, hetzij onschadelijke of schadelijke (gelijk er bijv. onder de rollings alcaloiden zijn) zal terughouden. De groene kleurstof, waarvoor hier hel bewijs geleverd is. dal zij de filterwand passeert, nadert in hare verhouding tegenover alcaloidreagentia de plomainen. Het is de pyocyanine, door Fordos reeds vroeger onderzocht.

Bij de proeven, later door mij genomen om de bougies der veldlilters mei antiseptische vloeislolfen le reinigen, is ook gebleken, dat boorsalii ylzuur en subiimaat-chloornatrium onverminderd worden doorgelaten. Onopgeloslc stollen, blijven volledig terug en zelfs hel troebele en lastig lillreerbare waler der Tjiiiwong verlaat dil liller kristalhelder.

Van het gefiltreerde water nu zijn de volgende culturen aangelegd:

vijf strijkculluren op agar-agar. resp. met I, 6, 12en 24 druppels water, elk van -U) milligram.

Iwec strijkculluren op albuinine, met 1 druppel water (50 miligram) elk.

4

(Waar iu dit verslag van albumiue sprake is, wordt bedoeld een in dit laboratorium vaak aangewende, glasheldere, vaste voedingsbodem, uit eendeneiwit bereid, en die vooral voor pathogene en ook voor niel pathogene schizomycelen een uil-stekend substraat oplevert).

vijf culturen in glycenne-gelaline, waarvan drie als plaat-culturen en twee als roleulturen, elk met 2» milligram water.

De uitslag dezer proefneming was, dal in geen der culluren van gefiltreerd water bereid, de groenkleurende bacillus tol ontwikkeling is gekomen. Hel gefiltreerde water was echter niet steriel, eeue questie. die later in dit verslag uitvoeriger ter sprake komt.

Ware er onder de koloniën in plaal- en roleulturen slechts één enkele van deu proefbacillus aanwezig geweest, dan zou zij ongetwijfeld door haar gemakkelijk herkenbaar uiterlijk en door de reactie barer kleurstof met zoutzuur, de aandacbl tiiel on I ga an zijn.

In de controle-culturen, die mei milligram vanhelonge-lillreerde water aangelegd zijn. had de Bacillus pijocijaneus verreweg de overhand en deed door zijn talrijkheid de plaal-culturen binnen 24 uren tol ééne groene massa vervloeien.

II. Vervolgens werd het onderzoek voortgezel mei deu Bacillus prodiyiosus, meer bekend als Micrococcus prodigiosus, de pigmenlbaclerie, die reeds door Eiibenberg in 1839 ontdekt en beschreven is, en die als oorzaak der bloedende hoslie en der roode melk in wijden kring wél bekend is.

Hel is een kleine bewegelijke bacillus, die zich in den strijd legen andere microben zeer resistent toont, zich zeer snel vermenigvuldigt en door de op bloeddruppels gelijkende zoo-gloën, die hij vooral op zelmeelhoudenden bodem vormt, bijzonder kenbaar is.

De grootte bedraagt in de lengle-afmelinu lioouslens 1 micro-

O c c ~ c

millimeter.

Eene ruime hoeveelheid eeuer reincultuur op agar-agar werd

mei artesisch water gemengd . dit gefiltreerd en van hel gefiltreerde water de volgende cullureu aangelegd.

twee op gesteriliseerde aardappels, elk met 2.^:» milligram water.

negen op agar-agar, waarvan vijf strijkculturen met 1 , , 6, 12 en 24 druppels water van rgt;0 milligram eik, en vier als plaalcultnren in gesteriliseerde glasdoozen.

rier als strijkculturen op albumine.

De glycerine-gelatine-culluren hleveti dllmaal achterwege, daar deze bacillus ilien voedingshodem zeer snel doet vervloeien en men dus hij evenlueelen groei toch niet het aantal koloniën zou kunnen tellen. Voor dit doel waren trouwens reeds de agar-agar doosculturen bestemd.

Ook nu werd van het nog ongelillreerde water, in den lilterbak aanwezig, eene serie controle-culturen aangelegd op aardappels, op agar-agar en op albumine, elk met 25 milligram water.

De uitslag dezer proelneming liet eveneens niet den minsten twijfel over aangaande hel hacterien terug houdend vermogen der filters.

Hoewel de culturen ook ditmaal niet steriel gebleven zijn, kwam in geen van liet 1)5 lal, die met gefiltreerd water zijn •aangelegd, de Bacillus prodigiosus te voorschijn; daarentegen was in elk der controle-culturen met ongefiltreerd water, reeds na 24 uren eene zeer rijkelijke ontwikkeling der roede kleurstof en dus ook der baccillen aanwezig.

Terwijl alzoo in 25 milligram van het ongelillreerde water voldoende kiemen aanwezig waren, om den proefbacillus tot nieuwe ontwikkeling te brengen. kwam hij in 2200 milligram van het gefiltreerde water niet meer voor. Men mag dus aannemen dat deze microbe volledig is teruggehouden.

111. De proefnemingen met een bepaald organisme werden besloten met het onderzoek eener sporenvormende bacterie uit de lucht verzameld en. Bacterium ruhescens genoemd.

()

Hel zijn kurte, vrij dikke, ntihewegelijke slaafjes, aan beide zijden algerond. De sporen zijn nüddenslandig, kleiner dan de breedte der slaafjes, cn komen ook op reinculluren rijke-» lijk le voorsebijn.

De koloniën van Baelerimn rubescens vormen op glijcerine-gelaline kersroode druppels. Op agar-agar-slrijkeulturen ontstaat een zegellakrood onellen beslag. De groei is tamelijk langzaam.

l(e gemiddelde grootte werd door mij bepaald op 2,2 m. ui. M. voor de lengte en 0,7 m. m. M. voor de breedte-almeting.

Eene ruime lioeveelbeid eener oude reincultuur, rijk aan vrije sporen, werd met artesiscb water verdund, gefiltreerd en bet geliltreerd, zoowel als bet ongefiltreerd water op de boven besebreven wijze onderzoebl.

In geen der culturen van het geliltreerde water, en in alle culturen van bet ongefillreerde water is de Bacterium rubescens voor den dag gekomen.

Het CnAMBKULA.ND scbe veldfilter is dus ook in staat bevonden de sporen eener bacterie terugteliouden. 01 dit voor allo bac-terien-sporen geid( , kon iialuurlijk niet langs den (jualilatieveii weg onderzoebl worden.

IV. De vraag kwam nu aan de orde, ol dit veldfilter werkelijk in staat is, volkomen steriel, d. i. bacterien- en bac-terieusporen-vrij water te leveren, dan wel boe groot de invloed op bet aantal microorganismen is.

Voor dil (juantilalief bacterioscopiscb onderzoek werd niel van de culluur van één bepaalde microbe gebruik gemaakt, maar van «slechtquot; water gelijk bet in de natuur voorkomt. Ik koos bet rivierwater der Tjüiivonc), achter het hospitaal, en hel watei der open put in de bospitaalkeuken. Heide watersoorten waicn mij mei betrekking tot de micro-flora nader bekend, en zulks naar aanleiding van een in December 1887 aangevangen perio.

diek Imclenoscopiscli onderzoek (voor de controle der watersoorten , hier ter stede bij de ijs-bereiding in gebruik).

Een mengsel van rivierwater en putwater werd dagelijks in groote iioeveellieid (eenige uren lang, en dus ongeveer 400 Liter per dag) geliltreerd, en lederen dag het gefiltreerde water onderzocht. Dit geschiedde aanvankelijk door middel van rolculturen, hij welke dc kans op verontreiniging zeer gering is, maar hel tellen der koloniën minder naauwkeurig dan hij plaatculturcn kan geschieden.

Steeds werd in het gefiltreerde water nog een vrij groot aantal hacterien geconstateerd, tot op ongeveer Vio van hel oorspronkelijk gehalte. Eene juiste bepaling van het aantal koloniën in plaatculturen van ongeliltreerd en geliltreerd water gal' dc verhouding 45,000 tot G.OOO (per c. c. M.) dus eene vermindering tot 15,5 pCt.

De binnenzijde der bougies, noch de collecteur waren echter vooral'opzettelijk gesteriliseerd en de mogelijkheid bestond dus dat de in hel gefiltreerde water gevonden hacterien afkomstig, waren van verontreiniging in den toestel na flltratie. Om dit uit le maken werden de bougies, collecteur en al'vloeihuis met eene boorsalicylzuur-oplossing doorgespoeld. Daar dit wel gedurende eenige dagen eene vermindering in het aantal hacterien van het gefiltreerde water loonde, maar geen steriliteit hcwerkte. koos ik een noc; kracliliger hacterien doodend middel. Dc bovengenoemde deelen van hel veldlilter werden gedurende V-i uur gedompeld in eene kwiksuhlimaat-chloornatrium-oplossing (HgClo 1 pCt., NaCI 1 pCl.) en vervolgens hel kwikzoul door krachtig doorpompen weder verwijderd. Dit geschiedde op den 14 Juli.

Eerst twee dagen later had ik gelegenheid eene quantitatieve bepaling in 130 milligram van hel ongellltreerde en gefiltreerde water (een mengsel van gelijke deelen rivier- en pulwater) aantevaiiL'en.

De uilslag van i reeksen plaatculturen, elk van drie stuks, was als volgt;

s

I' Reeks i. Ungeüllreerd water.

16 Juli 1888. 1' plaal ± 1890 baclerien koloniën.

2^e .gt; ± 1760 » »

» ± 2210 » »

zijnde aldus gemiddeld .quot;»9.000 per c. lt;•. M. 11. Gefiltreerd water.

r plaat 8;5 hacterieii koloniën.

2' » 74» quot;

3' » 77 » 'gt;

zijnde aldus gemiddeld 1quot;gt;80 per c. c. M. li' Reeks I. Ongefiltreerd water.

19 Juli 1888. y piaai -j- 2250 liacterien koloniën. 2^e » ± 2270 »

ö^e » ± 2430 » quot;

zijnde aldus gemiddeld 46.1gt;0() per c. r. M. 11. Gefiltreerd water.

p plaat 92 baclerien koloniën.

2^e » 94

120

zijnde aldus gemiddeld 2000 per c. c. M. l)c verhouding van hel aantal bacterien in het ongefil-treerde en gefiltreerde water is dus 59000: 1380 en 46300: 2000 zoodat ruim 4⁰i₀ van het in het ongefiltreerde water aanwezige aantal bacterien in hel gefiltreerde water is teruggevonden.

Korl na «leze proefneming werd een tweede veldfilter, dat defect was gearriveerd, doch sedert hersteld was, vooi hel onderzoek beschikbaar gesteld. Daar dit liller geheel ongebruikt was, kon worden nagegaan, hoe groot de verontreiniging m den toestel na filtratie oorspronkelijk kon geacht worden te zijn.

Weder werden de proeven gedaan met een mengsel van rivier- en putwater, en 30 milligram voor elke plaatcultuur gebruikt. De volgende cijfers werden verkregen.

(24 Juli 1888). Ongefiltreerd water.

9

1 - plaal 2910 haclerienkolonien. 2' » '2200 » i ,^r(p » '2540 » »

zijnde aldus gemiddeld 50.000 per c. c. M.

Gefiltreerd water (op dienzelfden datum). l^r plaat 21 bacterienkolonien. ^ 16 » » ö' » 18 » o

zijnde aldus gemiddeld 560 per c. c. M.

Bij dit nieuwe filter is dus eene vermindering van het aantal bacterien lol op 0,7quot;2^o/_o van hel oorspronkelijk gehalte geconstateerd.

Voorwaar een schoon resultaat, en ik heh geen reden te twijfelen aan de juistheid der verzekering van den uitvinder: dat dit systeem steriel water lean leveren. Mijn doel was echter nategaan , wat in de praktijk van deze lilters te verwachten is. Vatten wij de cijfers van dit onderzoek, dat ik gaarne verder had uitgebreid, om den invloed van het uitgloeien der bougies nategaan, doch dat ik beperken moest, daar de veldfilters op 28 Juli 1888 voor de manoeuvres in Midden-,lava beschikbaar moesten zijn, tezamen, dan is dus gebleken, dat hel veldfilter aanvankelijk bijna steriel water levert (0.7°/_o, maar dat het geleidelijk een grooter aantal bacterien doorlaat (lot op 15.5⁰/₀) en dat eenige dagen na reiniging mei sublimaat het bacteriengehalle weder daalt (tol op 4⁰/o). In hel volgend deel van dit verslag wensch ik deze cijfers nader loe te-lichten. Zij zijn natuurlijk slechts voor deze proeven en deze fillers geldig, al mag men ze op grond der gelijke constructie der veldfilters in hoofdzaak generaliseeren.

V. Bij het gebruik der veldfilters heeft ondergeteekende nog de volgende opmerkingen gemaakt.

Er zei zich op den bodem van den lilterbak en aan de buitenzijde der kaarsen reeds na eenige dagen eene groote hoeveelheid vuil af; hel bewijs der deugdelijkheid dezer filters teu opzichte van onopgeloste stoffen.

10

Terwijl hel vuil, dal zich op de bougies afzet de water productie merkbaar vermindert., brengt dal op den bodem van den lilterbak nog andere bezwaren mede.

Hel vuil is deels van organiscben aard en bestaal o. a. uit de insectenlarven en de kleine wormen uil bet ongefitreerde water. Gaat deze fauna in rotting over, dan deelt zicb aan bel gefiltreerde water eene zeer ongewensebte bijsmaak mede. ]\^Tu is bet door eene kleine, maar gewiclitige fout in de constructie der veldfilters, onmogelijk de fillerbak op eenvoudige wijze Ie reinigen. Men moet den deksel loscbroeven. deu collecteur met bougies losmaken en uil den lilterbak nemen, en de verbinding naar de perspomp losmaken , alvorens men den lilterbak uit de voegen kan nemen en goed reinigen kan. Dit is eene operatie, die nog al tijdroovend is, die — even als bel gebeele gebruik der veldliiters — met groote zorg zal moeten gescbieden, wil bel toestel in goeden staat blijven. Tocb zal men deze reiniging boogstens om den anderen dag moeten hor. halen. De bougies kunnen dan tegelijk met een borstel of spons schoongemaakt worden, wal gescbieden kan zonder ze van den collecteur los te maken.

Had nu de fabrikant aan de onderzijde van den lilterbak slechts een kraan aangebracht, dan ware dit euvel groolendeels verholpen. Men kon dan mei een paar dozijn pompslagen in eenige minuten den lilterbak v:m grove onzuiverheden reiniging door slechts de kraan te openen.

Er bleef dan alleen de periodieke inspectie en lulale reiniging der bougies over, die ook nu helrehkelijk rank, bijv. eens per week zal moeten plaats grijpen.

Ik heb hier zeer bepaaldelijk bet oog op hel volgend feit , tijdens het bacteriologisch onderzoek geconstateerd;

Ongeveer 14 dagen na de proefneming met Bacillus pyocya-neus is deze bacterie weder te voorschijn gekomen in eenige culturen van gefiltreerd water, die voor een ander doel waren aangelegd. Dit verschijnsel, en bet groot aantal bacterien na voortgezet gebruik der filters zonder reiniging wijst er op:

11

dal de bacterien zicli na verloop van tijd in den poreuzen wand der iiongies verder oiil wikkelen en zicii weder hij het gefiltreerde water kunnen mengen.

Daarom zal het noodig zijn di' hongies op gezette tijden afdoend te reinigen.

Dit le doen met i-uhlimaal is niet wenschelijk oui de zeer giftige eigenschappen dezer stof en omilat de ervaring leert, dat men niet zeker is hij eenvoudig indompelen de binnenvlakte voldoende te bevochtigen.

De aanwezigheid van 4⁰/₀ bacterien. Iwee dagen na de des-jnfectie waargenomen, bewijst dit in. i. Men mag niel aannemen, dal zij door den wand der bougies geperst zijn. daartegen deze meening de positieve resultaten der qualitieve proeven. en hel gering aantal bacterien bij een nieuw lilter gevonden , strijden. .

Dal de deugdelijkheid der bougies hij hol gebruik is verminderd, acht ik zeer onwaarschijnlijk.

Als afdoend middel om de bougies hun oorspronkelijk vermogen te doen behouden. blijft m. i. slechts een periodieke sterilisatie door uitgloeien der vooraf sterk gedroogde bougies boven een gas of spiritus lamp.

Waar dit ondoenlijk is, boude uien de schoongeborstelde bougies gedurende Va ^UU1' '^{u een me}t kokend, liefst

zwak aangezuurd water. Zij zijn daartegen geheel bestand.

Terwijl ondergeteekende zich van een oordeel over de prak. tische bruikbaarheid der filters le velde moet onthouden , wil hij toch opmerken, dat ook volgens zijne overtuiging de Cham-herland'sche filters in bacteriologisch opzicht voortreffelijk moeten geacht worden, al is door dit systeem het vraagstuk der sterilisatie van drinkwater door mechanische zuivering niet geheel opgelost.

Een gebrek der veldfillers acht hij hel, dat zij niet in staat zijn, de kleurende en kwalijk riekende verontreinigingen terug le houden.

Het eindresultaat kan als volgt geformuleerd worden:

12

I. Het gelialle van drinkwater aan niicroorganismen en Jaarmede het gevaar voor infectie door patiiogene bacterien, wordt door het Chamberland-Pasteur'sche veldfilter zeer aanzienlijk verminderd. doch niet geiieel weggenomen.

II. Troehel en dooi' onopgeioste hijmengseleu verontreinigd water wordt door deze filters voor liet gehruik ais drinkwater geschikt gemaakt.

Daarentegen heeft dit lilter geen invloed op de opgeloste. somwijlen nadeelige, stoffen, die in water kunnen voorkomen, en is het evenmin in staal, water dal door kleur of reuk verwerpelijk is, Ie verbeteren.

Weltevreden. 4 Augustus 1888.

M. GUESHÜIT.

I