lt;PH

wmmm

mmmmmm^mimmm

a.nbsp; Bovensnavel. o¹. Nensgat.

h.nbsp; nbsp;Ondersnavel. 6'. Kaakgcwricht.

c.nbsp; nbsp;Infraorbitaalcel.

d.nbsp; Hersenpan of Schedel.

e.nbsp; nbsp;Eerste halswervel.

f.nbsp; nbsp;Overige halswervels.

g.nbsp; Rugwervels.

h.nbsp; Bekken. Ä¹. Staaitwervels.

i.nbsp; nbsp;Schouderblad.

k.nbsp; Sleutelbeen (Vorkbeen).

I.nbsp; nbsp;Borstbeen.

innbsp; Opperarmbeen.wi '.Sehoudergewricht.

n.nbsp; Elleboog.

lt;gt;. Handgewrieht.

p. Vingergewricht.

j. Ellopijp.

r. Spaakbeen.

s. Handwortel.

t. Middelhand.

laquo;. Vingerkootjes. laquo;'. (BovenDijbeen.)

v. Scheenbeen. o¹. (Boneden Dybeen).

w. Ribben.

x. Spronggewricht of Hak.

ij. Loopbeen.

z. Kootjes derteenen. a¹. Achterteen.

X Voetgewricht.

Ci^ri

Ziekten en Gebreken van het Fluimvee _s en het genezen daarvan.

HANDBOEK v^cJ^f

VOOB

Veeartsen en Voeeltweekers.

äiBUOTHC-f-.KVAio*/

NAAR HET HOOGDUITSCH VAN

Dr. Med. FRIEDR. ANT. ZÜRN,

Professor in, de Veeartseiüjkunde aan de Vniversttett ta quot;Leipzig.

VOOR NKDE11LAND BEWEEKT ES MET EIGEN WAAKNEMINGEN VEBKUKT DOOB

R. T. MAITLAND,

OiullirccLcnr v. h. Kou. Zooloy. Botan. Gcnoolschap te 's Gmrenhaye ,

Of/icier in de Orde rait de Eikenkroou _t Bidder in de Kroonorde van Italic,

Lid v. verschillemie Binnen- en liuUeitltindsche Geleerde Genootschappen.

UTRECHT GEBK. VAN DEE POST.

189laquo;.

Leenvrarden. Coöperafcieve Ilunilolsdrukkorij.

OPGEDRAGEN

ALS

^mmWMB YAM MW^WM^r

AAN HET DER

Nederlandsche Vereeniging Aviculturaquot;,

jreaej/.i fiiinite ii'eloctfaaaae en oiiverpoc.ic/e fceiviic/ing aan ale pevmaeting rtcr Keimis en verasorotttg van nei Jr/niinvee iti zXter/er/niic/,

DOOK

R. T. MAITLAND.

INHOUDSOPGAVE.

Bladz.

Voorrede voor de Hollandsche uitgave....... I

Voorrede van den Duitsohen schrijver........VII

Inleiding..................IX

Lichaamswarmte.............. X

Ademhaling en Polsslag............XI

A. DE DOOR PARASIETEN YEROORZAAKTE ON-

UESTELDHEDEN YAN MET PLUIMVEE l

I. Entozoen (Ingewandswormen) .

a. L i n t w o r m e n o f T a e ri i a's #9632; . h. Zuigwormen o f T i- e m a t o d e n #9632;

1.nbsp; nbsp; Distoma (Dubbehuond).....

2.nbsp; nbsp; Monostoma (Eenmond). #9632; . c. R o n d w o r m e n of N e m a t h e I m i n t

1.nbsp; nbsp; Ascariden (Spoelwormen) #9632; .

2.nbsp; nbsp; Eustrongyliden (Beuzen-Palissadenworm)

3.nbsp; nbsp; Heterakiden.........

4.nbsp; nbsp; Pilariden (Draadwormen) #9632; #9632; .

5.nbsp; nbsp; Strongyliden (Palisaadenworm)-

6.nbsp; nbsp; Trichinidae (Haarwoimen) . .

7.nbsp; nbsp; Echinorhvnchidae (Stekelsnuitwormen)

15 16 17

18 18 20

Bladz. Epizoen (Uitwendige parasieten)......29

Mjjten of Acarina ..#9632;..#9632;#9632; 29

lt;i. S c h n rft m ij t e n #9632; #9632;...... . . 29

/;. G e e n schürft v e r o o r z a k e n d e m ij t e n #9632; 40 r. Bloedssuigonde m ij t e n ..... . 48

B. Vachtltiizen

Philopteridae

1.nbsp; nbsp; Doeophorus

2.nbsp; nbsp; Nirmus 8. tioniocotes .

4.nbsp; nbsp; Goniodes

5.nbsp; nbsp; Lipeuras . Liöthidae .

6.nbsp; nbsp; Tvinotum . .

7.nbsp; nbsp; Colpocephalum

8.nbsp; nbsp; Menqpon .

53 54 55 56 59 62 62 63 63

C. Vlooien

72 80

III. Bntophyten. (In-wendlge Woekerplanten)

a. S p 1 ij t z w a m m en. B a o t e r i e n

1.nbsp; nbsp; Cholera van het Pluimvee

2.nbsp; nbsp; Snot of kanker, Diphtherie

3.nbsp; nbsp; Hart-, long- en leverontstekin

o- door kogelbac

terien veroovzaakt #9632; .

4.nbsp; nbsp; Hondsdolheid of Watervrees quot;gt;. Mond- en klauwzeer

Miltvuur ...-. Eieren döor bacterien besmet Schroefbacterien Pakjesbacterien (Saroina's Schimmels. . . . 10. Rette eieren #9632; . .

100

101

11.nbsp; nbsp; Spnrw .........

12.nbsp; nbsp; Schimmel in de luchtwesren

Bladz.

103 104

108

108 110

IV. Epiphyten. (Uitwendige 'Woekerplanten)

13.nbsp; nbsp; Witte of Poederfcam ........

14.nbsp; nbsp; Gregarinen #9632;#9632;...#9632;.

B. ZIEKTEN EN (JEBREKEN NIET DOOR PARA SIBTEN YEROORZAAKT ......

I. Getoreken aan eieren en vrouwelyke geslachts-#9632;werktuigen...............

1.nbsp; nbsp; Vreemde lichamen in eieren.......

quot;2.nbsp; nbsp; Misvonnde eieren............

3.nbsp; nbsp; Windeieren en eiervreten #9632; .......

4.nbsp; nbsp; Legnood...............

112

112 113

115 118 119 120 120 122 125

126

128 130 136 138

138

Uebreken van den eierstok (Ovarium)

Gebreken van den eierleider (Oviduct)nbsp; #9632;

a. Uitzakken van den eierleider nbsp; nbsp;

I). Ontsteking van den eierleider nbsp; nbsp; .

c Grezwellen in den eierleider #9632; #9632;nbsp; nbsp; #9632;

Ziekten en gebreken aan de mannelyke ge-slachts'werktuigen

III.nbsp; Ziekten der piswerktuigen

IV.nbsp; nbsp;Ziekten van het zenuwstelsel ... V. Ziekten der zintuigen .......

VI. Ziekten der spysverterings-organen #9632;

1. Onvoldoende spysvertering en getarek aan eetlust.....

Harde krop Weeke krop

139

144

#9632;#9632;#9632;^i^

2. Ziekten van maag en darmen

Bladz. 145

145

146

laquo;. 6.

V i- e e m d e lie h a m e n i n d e m a a g

M a a g- e n d a r montsteking tl o o r

sr i 1' t e n v e r o o r z a a k t . #9632; #9632; .

Vergiftiging door Rattenkruid #9632;

Vergiftiging door Lood.....

Vergiftiging door Koper .

Vergiftiging door Phosphorus . . Vergiftiging door Keukenzout (Pekel) Vergiftiging door Kwikzilver

Vergiftiging door Zink.....

Vergiftiging door Beukenoten #9632; Vergiftiging door den Taxusbooin Vergiftiging door Bittere amandel. (Pruisisch Vergiftiging door Kraanoogen (Strychnine) Vergiftiging door Dolle kervel enz. . . Vergiftiging door Zaadvruchten der Aardappel Vergiftiging door het Bitterzoet (Solanum) Vergiftiging door Paddenstoelen (Agaricus) Vergiftiging door Schimmelsnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;.

a. Beschimmeld voedsel ..#9632;

147 148 149 149 150 151 152 152 153 unr) 153 154 155 156 156 156 157 157

c. d.

Brandschimme'ls (Ustilagineen) #9632; Darmontsteking door harige rupsen Biarrhee door gevatte kou .

158 162 163 166

Bnikverstopping of Obstructie #9632;

3. Gebreken en ziekten van lever en milt

168

168 168 170 170

173 175

a.nbsp; nbsp; Geelzucht- . #9632;

1).nbsp; nbsp; V e t o n t a a r ding

c.nbsp; nbsp; Ranker. . #9632;

d.nbsp; nbsp; Tuberculose.

4.nbsp; nbsp;Buikvliesontsteking (Peritonitis)

5.nbsp; nbsp; Buik-waterzucht (Ascites)

VII. Ziekten der ademhalingswerktuigen

idz. 176

176

178

179 180 182 183 184

185 185

186 187

187

187 187 191 193 195 195 200

202

202 202 203 204 204

205

laquo;. K a t a r r h der n e u s- e n m ondholte

(g o e d a a r d i g e s n o t) . h. Katarrh der Luchtw egen #9632;

cht

c.nbsp; nbsp; Gebreken der 1 u c h t z akk e n of

cellen ..........

d.nbsp; nbsp; Ziekten der longen. #9632; c. V e r d r i n k e n #9632; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; #9632; #9632; #9632; /'. S c h ij n d o o d #9632; . . . . . . . .

g. H e t n a t \v o r d e n d er v, e e r e n #9632;

VIII. Ziekten van het bloedvatenstelsel

a.nbsp; nbsp; 0 n t s t e k i n g van het hartezakje

b.nbsp; nbsp; Over ige ziekten van het harten

g r o o t e b 1 o e d v a t e n . #9632;

c.nbsp; nbsp; V e r b e e nin g van de aorta #9632;

IX. Ziekten, Gebreken enz. der Ledematen

1.nbsp; nbsp; Du zoogenaamde jicht bi] vogels . #9632; .

a. E 11 e r e n d e gewrichtsontsteki h. ,T i e h t i g e gewrichtsontsteking

2.nbsp; nbsp; Beenverweeking (Rachitis) #9632;...#9632;

3.nbsp; nbsp; Verdraaide vleugels bij eenden . . #9632;

4.nbsp; nbsp; Beenbreuken enz. . #9632; ,.......

5.nbsp; nbsp; Leewieken ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; .,#9632; X. Huidziekten enz. niet door parasieten veroor

zaakt ....

lt;(. H u i d u i t s I a g #9632;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . . #9632; #9632;

1.nbsp; nbsp; Pokken (Ranker of Wratten).

2.nbsp; nbsp; Uitslag (puistachtige) . . .

3.nbsp; nbsp; Hoof'dzeer der duiven. ....

4.nbsp; nbsp; nbsp;Roosachtige huiduitslag . . , 1). Ziekten der v e e r e n niet door p

t e n v e r o o r z a a k t.....

131 adz

Hot rnien ..#9632;.#9632;#9632;...#9632;...nbsp; nbsp; 205 c. 0 p h o o p i n g v a n w e i v o c h t of In c h t in hot o n d e r h u i d a c h e lt; e 1 w e e f s e 1

(Oedetue, Emphyseme). .....#9632;nbsp; nbsp; 207

rf. Won den........ ......nbsp; nbsp; 210

Scalpeeren..............nbsp; nbsp; 213

c. B randwonden #9632; #9632; . #9632; #9632; #9632;nbsp; nbsp; 214

f. Be.vriezing........#9632; .#9632; . nbsp; nbsp; 214

XL Kastreeren en Kapoenennbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. .nbsp; nbsp; 215

XIL Vetklierontstekingnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;...nbsp; nbsp; 218

Slotwoord. Vogdapotheek #9632; #9632; . .......#9632; - .nbsp; nbsp; 221

Alphabetisch Nammgister.......nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;227

Voorrede voor de Hollandsche Uit^ave.

Onder Pluimvee verstaan wij alle soorten en rassen van Hofijevogelte als Hoenders, Fazanten, Pauwen, Kalkoenen, Duiven, Ganzen, Eenden ens., die met een nuttiij doel of ter veraangenaming van het hidten-leven in ooliPres, parken, vijcers enz., in tammen staat ver-zorgd- worden. Onder deze komen veelal vele verschillende ziehteverschijmelen voor. De kermis dier ziekten en het ge-nezen van het kranke gevogelte is een tvetenschap van de laatste jaren van onze tegenwoordige eeuw; vöör dien tijd was er bijna geen oeeaHs die zieh om deze zieke wezens het minst bekommerde, ja hij zoude het zelfs kwalijk genomen hehhen ivan-#9632;neer hij voor de geneeskimdige hehandeling van een zieke kip of eend iverd oniboden, evenals nog heden vele Medicinae Doctores zieh zouden gekrenkt gevoelen, iranneer Mijnheer of Mevrouw onder hunne climteele hen verzocht hun ziek hondje of katje een receptje te willen voorschrijven. Aan welke oorzaak moet een en ander worden toegeschreven ? ivaar-schijnlijk uel aan de mindere geldsiraarde, die wen in't alge-meen aan het gevogelte plackt toe te kennen, en de dienten-gevolge geringe remnneratie welke men voor de hehandeling deser patienten veil heeft. Stellen ivij h. v. dat iemand huiten wonende, op een half war afstands van een veearts, onder zijn pluimvee een exemplaar ontdekt dat alle verschijnselen van ziek te zijn vertoont; zoo een veearts door hem iverd ont-hoden, hoeveel zoude deze voor zijn advies en voor tijdverlies, (ein war heen en weer) kminen in rekening brengen? een

laquo;#9632;

gulden h. v. zoude worzeker toch niet oiibillijk zijn, en sou. dit hedrag niet ongaarne en met. protest hetaald worden met het oog op de hetrehhelijlc geringe waarde van den patient ? Neemt men daarenhoven in aanmerMng, dat een dergelijk hezoek ran een deskundige in den regel nog door meer andere zoude moeten geeolgd worden, vöör en aleer volkomen herstel kon geconstateerd worden, dan was ein en ander ook de reden dat eertijds de geneeskundige hehandeling van het geco-gelte geheel verwaarloosd werd, en men huiverig was, zooals men ten onrechte meende, goed geld naar kwaad geld te iverpen, en alzoo de zieke dieren liever slachtte dan er nog geld aan uit te gecen. Deze tijden zijn echter voorhij. Vroeger kende men slechts boe renkippen en boereneenden₇gewone hokduiven enz., die ternauwernood de waarde van een gulden per stick vertegeniroordigden. Alleen het bezit van kostbare vogelrassen kan den bezitter tegenwoordig nopen kosten en moeite voor zijn ziek dier veil te hebben en een deskundige te raadplegen, en bij tijdige hehandeling ogt;ider zijn gevogelte veelal eene epizoötie, en alzoo een gevoelig verlies te voorkomen. Eerst in de laatste jaren is, dank zij de zoologische tuinen en vereenigingen coor Avicultuur elaquo; de door deze tiitgeschreven tentoonstellingen, het telen van kosthaar en zttioer rasgevogelte zeer toegenomen, en de waarde van deze zeer in prijs gehtegen, zoodat men tegenwoordig voor een paar vogeJs van zuiver ras niet zelden vele bonder den guldens ziet letalen, in Engeland zelfs zoovele ponden sterling als bij ans guldens. Zoo ziet men niet zelden op cogelte.ntoonstellingen (Poultryshow's) aldaar voyels tot 1200 gidden het stuk genoteerd. Door deze verhoogde waarde en tcegens hunne belangstelling in de veterinaire ireten-schap hebben vele uitstekende buitenlandsche geleerden zieh op de kennis der genezing van 'ziek phdrngedierte toegelegd, onder

tvelke wij in de eerste plaats tellenFievreMegma, en Joannes in Frcmkrijh, Larcher en Zührn in Duitscldand, henevem Rivolta en Delperato in Italie enz. enz. Bi.j ons te lande heeft, zooveel ons hekend is, nog niemand zieh op dezen tak der oeterinaire geneeskunde in 'tbijzonder toegelegd. Baarom #9632;wenschen wij in deze leemte naar ons vermögen tegemoet te kamen) door in de volgende hladzijden ten dienste der vee-artsen en helangstellende ontwikkelde vogelkweekers een heknopt en hruikhaar werk op dit gebied te leveren.

Daar het een eerste #9632;vereischte is eene ziekte of kwaal he-hoorlijk te kennen vdor en aleer die te kunnen genezen, en ze zoo mogelijk in de)i aanvang te stuiten, zoo is het noodzakelijk denpatient behoorlijk in 'toog te houden. Zidks lean nietbeter geschieden dan door hem en quarantaine te stellen d. i. hem in een afzonderlijk hokje of kooi op te sluiten; deze quarantaine-hokjes moeten ongeveer eene hodemqppervlakte van 0.60 bij 0.43 en een hoogte van 0.50 centim. hebben₎om na gebmikt geweest te zijn onmiddelijk behoorlijk te warden uitgeschrobd en uitgekrabd, en daarna met karbolzuurwater valkamen gedesinfecteerd. Zaadra een vagel doar gebrek aan eetlust, lustelaosheid, het laten hangen der vleugels , te veel of te weinig buikontlasting of door gaapzucht enz. angesteld toont te zijn, moet die onmiddelijk en quarantaine gesteld worden am hem nainckeurig te kunnen abserceeren en naar eisch te kunnen behandelen.

In 't bijzonder moeten wij hier er op wijzen, dat tcij elken leek raden zijne zieke vagels, in ernstige geoallen, niet zelf te willen genezen, maar zulks aan een hecoegden veearts over te laten. Een vogelkweeker, met de eerste regelen der geneeskunde geheel onbekend, moet nimmer anders dan lungs den iveg der hygiene, prophglactisch ' (voorbehoedend) zijne vagels behandelen, waardoor hij veel nut stichten en vele

ziehten voorkonten kan; hij sorge in de eerste plaafs voor volkomen eindelijkheid door droge en luchUge nacht-rerblijven zijner dieren, voor goed voedsel en vooral voor zuiver drinkwater. Bovendien moeteii (die raquo;testsfoffen en andere onreinheden minstem einmaal per week nauwkeurig uit de hokken verwijderd, en naar eene afgezonderde hergplaats gebracht worden tot welke de gezonde dieren geen toegang kunnen hebhen. Men hoade nauwkeurig toezicld dat er nimmer een nieuw aangeschap dier met de reeds aanwezigen kan in aanraking kamen, zonder dat men overtuigd zij dat dit volkomen gezond is (menig vogelkweeker heeft deze nalatigheid met het verlies van alle zijne dieren moeten boeten). Evenge-melde voorzorgen, zoomede het smoren eener ziekte in hare geboorte door het toedienen van geneesmiddelen hij het ont-dekken van de eerste sparen dier ongesteldheid, zijn dekrach-tige factoren aan loelke wlj het meenen te moeten toeschrijven dat gedurende de IG jaren van 1804 tot 1880 (den blceitijd van de diergaarde) dat wij de eer hadden aan het hoofd van het Kon. Zoolog. Botan. Grenootschap te 's Grave nil age te staan, niettegenstaande dikwerf verscheiden honderden exemplaren van vogels te gelijk in de diergaarde aanwezig waren, irij nimmer belungrijke verliezen door siekten van epizoötischen aard, als: Cholera, Diphtlie-ritis, Pokken, Wonnen in de liichtpijp enz. enz., ander onze dieren te hetreuren gehad hebben. Men vergefe nimmer ivat eenmaal eene beroemde Engeische vogelliefhebster gezegd heeft: Het is gemakkelijker een grooten toom kip-pen gezond te houden dan eene enkele zieke kip te genezen.quot; De toepassing van imcendige sterk werkende geneesmiddelen late men bij voorkeur geheelenal aan een deskundige over, daar een leek ten dezen opsichte veelal geheel in ^!t duister moet rondtasten. Boerliave, een onzer beroemdste genees-

kundigen, waarschuwde altijd zijne leerlingen met de ivoorden: si nescis ahstinequot; (d. i. zoo ge eene ziehte niet door en door kent, onthoudt u dan er iets aan te doen).

Hij die ziehe vogels met succes behandelen teil, moet daartoe geschikte hoekwerken met kermis van zaken raadplegen, en het moet hem aan algemeene ontwikkeling niet onthreken. Daar wij in onze moedertaal tot heden hijna niets op dit gehied hezitten *) hopen wij door dit iverk daarin te kunnen voorzien. Eene meer dan dertigjarije Studie en ondercinding op het gehied der aviculturia, voornamelijk als Directeur van de diergaarde te 's Gravenhage, het ontleedkundig onderzoek gedurende de jaren 1854 tot 1864, in de diergaarde van Natur a Artis Magistra te Amsterdam, op de aldaar (jestorven dieren, door mij in gemeenschap met Prof. W. Berlin,, H o o g-leeraar in de Dierkunde te Amsterdam^ verricht, en eene hijzondere voorliefde voor die ivetenscliappen welke met de geneeskunde in onmiddelijk verband staan, als Anatomie en Physiologie der dieren, geven miß het zelfver-tromven een arbeid verricht te hebben die geenszins boven mijne krachten verheven is.

Na verschillende Leer- en Mandboeken over dit onäerwerp, in den vreemde versehenen, te hebhen geraadpleegd, heb ik de voorkeur voor mijn doel gegeven aan het werk:

*) Alleen zijn door ans in Hnnd-en Stamlaardboek voor den Hoen-derliefhebber door B. T. Maitlandquot;, tuet 50 yelil. platen, uitgegevenbij Tj. Holkema te Anisterdum, 1882, en in ans Haudboek voor de Yer-zorging van Ganzen, Zwanen en Eendenquot;, inet 35 afbecldingen klein Amst. 1888, ter loops eeniye bladzijden aan de zielden en yenezlng van zieh plnlmvee t/etvijd, alsmede enkele hladzijden hlj den nitr/ever van dit werk In 1884 versehenen, 3e druk van de Hoenderhof', ienfijl in 1884 hij Altert de Lange te Amsterdam, een uerk van A. Kuijens oier dit onderwerp verscheen, uit allerlei iiitheemsche werken gecotnpileerd en maar al te weinig op eigen ervaring gehaseerd.

^^^

Die Krankheiten des Hausgeflügels von Dr. Med. T. A. Zürn, Professor der Veterinairwissenschaft an der Universität Leipzig, Weimar 1882_, en dit vrij gevolgd en, zoo noodig, naar eigen ondervinding en naar de hehoeften van ons Vadeiiand gewijzigd of aangevuld, zoodat ons werk niet als eene hloote vertaling van dat van Zürn kan worden heschouivd.

#9632; Ten opzichte der dierlijke en plantaardige xmrasieten van het pluimvee, alliier oj) pag. 1 en volgende behandeld, kan dit werk heschouwd worden als een uitvoerig supplement op dat van Prof. J. Bitzema Bos, de dierlijke Parasieten van den Mensch en de Huisdieren, Zwolle 1888_; daar in dat werk hijna uitsluHend de parasieten van den me7isch en der groote viervoetige huisdieren behandeld worden, met voorbijgang der parasieten die het pluimvee schadelijk zijn.

Alles tcat in de Duitsche uitgave tot het zuiver literarisch of anatomisch gebied behoort, zoomede de aldaar voorkomende afbeeldingen, welke uit een practisch oogpunt niet van direct nut zijn , hebben wij weggelaten voor zooverre zulks aan het rverk zelf niet kon schaden, daar wij het zoo heknopt mogelijk wenschen te maken.

Ten einde in ernstige gevallen van spoed ei sehenden aard onmiddelijk hulp te kunnen verleenen, hebben ivij een histje,, met de meest noodige hulpmiddelen gemdd, ander den naam ran Vogelapotheek in den handel gebracht; nadere inlichtingen hieromtrent vindt men aan het slot van dit handboek vermeld.

AI hetgeen op de volgende bladzijden cursief gedrukt- Staat is aan den oorspronkelijken Duitschm tekst toegevoegd door

E. T. MAITLAND. 's Gravenhagb April 1896.

Het verlangen en de wensch naar een boek over ziekten van het pluimgedierte ging van twee kanten uit, in de eerste plaats van kweekers en bezitters van .tarn gevogelte, ten tweede van veeartsen, die menigmaal werden aangezocbt om kostbare zieke vogels onder humie beliandeling te nemen.

Voor alles werd er ingezien, dat de meeste bestaande geschriften over ziekten der hoenders, ganzen, eenden en duiven geenszins volgens de eischen der wetenschap waren, en evenmin blijken gaven der practische ondervinding van den schrijver.

Het is zeer moeielijk een dergelijk boek te schrijven, dat op de tegenwoordige hoogte der veeartsenijkundige wetenschap staande, tevens in zekeren zin populair genoeg ge-schreven is, dat de ontwikkelde leek en bezitter van pluim-vee het gebruiken kan. Hier komt het spreekwoord tot zijn recht niemand kan twee beeren tegelijk dienenquot;; met mijn arbeid was het mij niet alleen te doen een bruikbaar boek over vogelziekte ten dienste van veeartsen te schrijven; maar tevens om aan de veelvuldige wenschen van mij vriendschappelijk gezinde vogelliefhebbers tegemoet te komen.

Voor geheel onontwikkelde lieden laat zieh zulk een werk niet schrijven; laten deze zieh maar eenvoudig blijven be-palen bij hunne huismiddeltjes, wanneer er van snot onder

VIII

hunne vogels sprake is, en dat men bij deze ziekte de huid der tong moet afstroopen, en zulks Let dier nioet worden inge-geven, of bij welke Boter, Spek, Olie, Peper, Knoflook, Phenegriek enz. de hoofdrol als geneesmiddel spelen. Hij die zieke dieren wil beliandelen moet daarop betrekking liebbende geschikte boeken lezen en bestudeeren, en het moet hem geenszins aan algemeene ontwikkeling falen. Ik heb in 't bijzonder getracht zoo algemeen verstaanbaar mogelijk te schrijven als de aard van het onderwerp zulks veroorloofde, en alzoo hoop ik dat niet alleen de vogel-kweeker zelf, maar ook elke vronw, die met voorliefde en meestal met kennis van zaken het hofgevogelte verzorgt, in ons boek een getrouwen raadgever zal vinden, zoodra ziektegevallen zieh onder hare pleegkinderen mochten ver-toonen.

Prof. Dr. ZÜRN.

X.B. Deze vooifede van Dr. ZiiiiN is ook vollcomen toe-passelijk oj) onze Hollanäsche uitgave van diem werk.

R. T. M.

IN LEI DING.

raquo;

Zeer algemeen hoort men de meaning uiten, dat het beroep van den veearts zoo bijzonder moeielijk zoude zijn, cm reden dat de te behandelen dieren niet spreken kunnen. Dit is echter geenszins liet geval. Hoewel het echter dik-werf te betreuren valt dat het zieke dier niet nauwkeurig de plaats kan aanwijzen waar het pijn gevoelt, is het daar-entegen in 't belang van den veearts dat zijn patienten hem niet kunnen misleiden door het geven van verkeerde inlioh-tingen of verkeerde voorstellingen van hun lijden. Bij het dier zijn de kenmerken der ziekteverschijnselen in den regel zuiver en scherp waar te nemen.

Het grootste bezwaar bij de practische uitoefening der veeartsenijkunde moet veeleer gezockt worden in de zoo verschillend georganiseerde wezens die aan hare genezing worden toevertrouwd.

Behalve de genezing van het grootere viervoetige yee is nog aan de zorgen van den veearts de genezing van het zieke pluimvee toevertrouwd, voornamelijk sedert door ver-edeling der rassen van hoenders , duiven, ganzen en eenden, deze zoo zeer in prijs gestegen zijn.

Het is te betreuren dat in 't belang van hen die het zieke pluimvee moeten behandelen, er nog geen volkomen Physiologie der vogels bestaat, en daarenboven de na-tuurlijke hulpmiddelen die men bij het onderzoek van het zieke vee kan aanwenden bij het pluimvee niet kunnen

toegepast worden. De wijze hoe het zieke pluimvee zieh in zijn doen en laten aan den waarnemer voordoet, is doorgaans hei eenige kenmerk waarnaar de bijzondere ziekte-gevallen kunnen beoordeeld worden.

Hoezeer men nergens in de literatuur iets geboekt vindt ten opzichte van het getal ademhalingen, en slechts weinig ten opzichte van hart- en polsslagen in de minuut bij de vogels waargenomen, toch moeten wij aannemen dat adem-haling en polsslag bij een tot onderzoek opgevangen vogel zoozeer versneld is dat geen van beiden als diagnose dienst kan doen.

De aanwending van den Thermometer in den endeldarm tot waarneming der dierlijke wannte voert tot een beter resultaat. Meermalen vindt men ²/₁₀ ⁰ Cels. verhooging der temperatuur bij een zieken vogel; bij flauwte en bij de nadering van den dood zinkt zij 2 ä 3,5 ⁰ Cels.

Afwijkingen in lichaamswarmte bij de vogels vindt men evenzoo algemeen als bij de zoogdieren; vooral heeft de luchttemperatuur hierop een belangrijken invloed, zij stijgt en daalt gelijkmatig met deze.

Bij volwassen hoenders wisselt des zomers de lichaamswarmte af van 41,5 tot 42,0 ⁰ Cels. 42 ⁰ wordt zeer zelden aangetroft'en. Slechts eenmaal werd bij eene broedende kip in den endeldarm een warmtegraad van 40,6 ⁰ C. aan-getroflfen.

Bij enkele hoenders werden de onderzoekingen met een behoorlijk gecontroleerden thermometer gedurende 38 dagen eenmaal per dag voortgezet.

Het instrument werd 7 ä 8 centim. diejJ in den endeldarm ingeschoven, die, voor zoover noodig, vooraf van alle mest-stoffen gereinigd was; gewoonlijk bleef het van 4 tot 8 minuten in het lichaam zitten.

Onder de vleugels der hoenders vond men doorgaans dezelfde temperatuur als in den darm.

Bij duiven vindt men 42,0 tot 42,2⁰ C, bij eenden 41,6 tot 42,2 ⁰ 0.

Bij den kalkoen is de licliaamswarmte 40,8 tot 41,5 ⁰ C.

Hat getal hart- en polsslagen is door Prevost en Dumas waargenomen en wel 140 slagen bij het hoen, 136 slagen bij de duif en 110 slagen per minuut bij de eend.

Wordt een hoen plotseling opgenomen, dan houdt de hartslag op. Aan de armslagader kan men den polsslag voelen, onder gunstige omstandigheden zelfs zien, als eene eenvoudige trilling der wanden van de slagader.

Bij een groot aantal gedane onderzoekingen bleek bij het plotseling opnemen van volkomen gezonde hoenders het getal hartslagen af te wisselen tusschen 280- tot 340, bij de duif 350, bij de eend 250 in de minuut.

Het getal ademhalingen van het pluimvee, namelijk van dat hetwelk zieh in den stal bevindt, kan gemakkelijker bepaald worden, wijl daartoe de dieren niet behoeven opgevangen te worden. Altijd zijn zij bij het onderzoek eenigszins opgewekt. Per minuut telde men 48 ademhalingen gemiddeld bij het hoen en 48 tot 58 in opgewekten toestand, bij duiven 60 tot 70, bij eenden gemiddeld 45 tot 48.

De hoenders die tot onderzoek gediend hebben behoorden tot de Saksische landhoenders en de lichte Brahma-poetra's, de duiven tot het ras der trommelduiven, de eenden tot het Engelsche of Aylesbury ras. Meest werden een- tot anderhalfjarige dieren tot het proefnemen uitgekozen, doch ook eenmaal een kip van 4 jaren oud.

A. DE DOOR PARASIETEN YEROORZAAKTE ONUE-STELDHEDEN VAN HEX PLUIMYEE.

Evenals de mensch en onze tanlme zoogdieren door para-sieten gekweld worden, evenzoo is zulks het geval met ons tarn gevogelte. Naarmate zij in grooter of kleiner aan-tal aanwezig zijn, en naarmate zrj zieh in meer of minder belangrijke organen bevinden, zijn zij meer of minder gevaar-lijk voor het leven van hen die ze herbergen, ja zelfs dik-werf de oorzaak van hunnen dood geworden.

Wij onderscheiden de parasieten in dierlijke en plantaardige, en naarmate zrj in het inwendige lichaam of wel op de opper-vlakte daarvan voorkomen, verdeelen wij ze in E n t o z o e n inwendige woekerdieren of ingewandswormen en E p i z o 6 n uitivendige icoekerdieren, of wel in Entophyten iniven-dige woekerplanten en E p i p h y t e n uitivendige woeker-plmiten.

I. ENTOZOEN [Iiigewaudswoniieii],

IN DE DAUMEN VAN IlET PLUIMVEE LEVENDE WOEKBEDIEEEN.

Hebben wij hierboven er reeds op gewezen dat het Pluim-vee, evenzoo goed als de mensch en onze tamme zoogdieren onder den invloed van parasieten te lijden heeft, zoo moeten wij alhier in de eerste plaats van de ingewandswormen melding maken, als de meest gevaarlijke van allen, hoezeer de dagelijksche ondervinding leert, dat hoenders, ganzen, eenden enz., onder bijzondere omstandigheden somwijlen

een groot aantal parasieten kunnen huisvesten zonder dat hunne gezondheid bet minst daaronder schijnt te Hjden. Als treffend voorbeeld hiervan vermeldt Nathusius eenmaal in sen zwaan, die door een ongelukkig toeval gedood werd, de volgende parasieten gevonden te hebben, namelijk: in de longen 24 stuks Filarien, in de lucbtpijp 60 stuks Stngamus , tusseben de maagwanden over de 100 stnks Spiropteren , in den dünnen darm vele bouderden Holostomen, in den dikdarm ongeveer 100 stuks Distomen , insgelijks in den slokdarm 22 Distomen en een dito in den dünnen darm. Gedurende zijn leeftijd scbeen de vogel niet bet minst onder bet groot aantal dezer parasieten geleden te hebben. Niemand kan dergelijke parasieten tocb als gebeel ongevaarlijk bescbouwen : in alle gevallen scbaden zij hunnen gastbeer door bem van een gedeelte van zijn voedsel te berooven; en dikwerf genoeg zijn zij oorzaak van verscbillende ziekten die den dood tengevolge kunnen bebben.

a. De Lintwormen of Taenia's.

Alle oningewijden stellen zicb een lintworm voor als een zelfstandig wezen uit kop en geledingen bestaande. Echter is dit eene gebeel en al foutieve voorstelling, daar een lintworm bestaat uit een polyzoötiscb, uit vele af-zonderlijke dieren samengesteld, organisme. Elk lid is een dier op zicb zelf, namelijk eene soort van platworm van bermaphroditiscben aard; de onmiddelijk acbter den zooge-naamden kop gelegen smalle geledingen zijn onrijpe plat-wormen, in de verder naar bet benedeneinde toe gelegen geledingen bebben zicb eerst de mannelijke, daarna de vrouwelijke geslacbtswerktuigen ontwikkeld; de geledingen of proglottiden die bet verst van den kop [Scolex] gelegen zijn zijn geslacbtsrijp, d. i. met vruchtbare eieren voorzien.

Aan den rand van elke proglottide ziet men het mannelijk geslachtswerktuig uiti^uilen, in welks onmiddelijke nabijheid zieh de uitmonding der vrouwelijke genitalien bevindt. Alzoo zijn de geledingen van een lintworm elk een af-zonderlijke platworm, die kettingsgewijs aan elkaar ge-regen eene kolonie (S t r o b i 1 a) van platwormen vormen. De rijpe proglottiden laten zieh achtereenvolgens van den moederstam los en verlaten den gastbeer die ze berbergde door met de ontlastingstoffen te gelijk buiten bet lichaam gevoerd te worden; alzoo geraken zij in de vrije natuur, om aldaar gedurende een körten tijd een soort van zelf-standig leven te leiden. De willekeurige voortbeweging dezer platwormen geschiedt door samentrekking en uit-rekking der spieren die zieh onder Imnne huid bevinden.

Deze geslachtsrijpe geledingen leven slechts körten tijd in de vrije natmir en thans is bet aan de zieh daarin bebe vindende eieren overgelaten om voor de instandhouding der soort zorg te dragen. Deze eieren moeten in 't lichaam van een ander soort van dier worden opgenomen dan waar-in zij gehören zijn, om aldaar verschillende outwikke-lingstoestanden te ondergaan. In de maag van hwnnen uieuwen hospes worden de kalkachtige schalen der eieren opgelost en uit ieder van deze wordt een nietig klein kogel-rond wezen, kiem of embryo, geboren, wiens schedel met twee uiterst kleine haakjes gewapend is, die tot voortbeweging dienen; het schijnt dat dezer lengte tusschen 0,008 en 0,017 mM. afwisselt. Deze kogelvormige kie-men of embryonen verbuizen uit den dann van hunneu hospes in diens darmkanaal, en boren zieh door den darmwand been om vervolgens een bepaald lichaamsdeel te be-reiken en aldaar bunne laatste gedaanteverwisseling te ondergaan. Aldaar ontwikkelen zij zieh als blaaswormen;

deze zijn niets anders dan geslaclitlooze overgangsvorinen of larven van den lintworm , die eindelijk den zoogenaamden kop (scolex) vormen. Een eigenlijke kop is deze scolex niet, de lintwormen hebben geen kop noodig, daar zij mond, noch dann, noch eenig zinwerktuig bezitten, en hunne voeding door liunne liuidoppervlakte opnemen. Uit dezen scolex ontwikkelt zieh achtereenvolgens elk gelid der lintwormkolonie , zoodat het laatste, en van den scolex liet verst. verwijderd lid, ook tevens liet oudste en rijpste is.

Evenals uit het vlinderei zieh eene rups, en uit deze een pop ontwikkelt, uit welke eindelijk weder een vlinder ont-staat, zoo wordt uit het ei van den lintworm eerst de larve of scolex geboren, die in een blaasworm (Cysticercus) over-gaat en die eindelijk op eene geschikte plaats , het darm-kanaal van een anderen hospes, aangeland, zieh tot eene kolonie van geslachtsrijpe Individuen vormt.

1. Taenia infuudibuliformis. Trechtervormige lintworm derhoenders en der eenden.

Djkwerf bij honderden tegelijk in de darmen dezer dieren.

Lengte: 20 tot 130 Mm. (zelden 230 Mm.); breedte: 1 tot 2 Mm.

Langwerpig rond, eenigszins platgedrukt, met een onge-veer 0.50 Mm. langen kop of scolex. Deze lintworm is van niet zeer groote zuignappen voorzien, benevens van een snuit (Rostellum) die uitgestoken en ingetrokken kan worden ; deze is cylindervormig, van voren afgeknot en van eenen kraus van 1620 op eene enkele rij staande haken van 0.020 tot 0.027 ä 0.030 Mm. lengte gewapend. De hals, namelijk het ongelede gedeelte omniddelijk achter den kop gelegen, is zeer kort. De eerste geledingen zijn zeer kort, de overige

trechtervormig, doordien de voorrand korter dan de achter-rand is; de geslachtsopeningen zijn zijdelings dan eens rechts, dan eens links, doch op eene onregelmatige wijze om den ander geplaatst.

2.nbsp; nbsp; Taenia cuneata, Wigvormige lintworm

der hoenders. Leeft in de dünne darmen der hoenders. Het lichaam is wigvormig en bestaat meestal uit 12 pro-glottiden welke allengs van voor naar achter breeder worden. Lengte van den volkomen lintworm 2 mM., breedte 1 mM.

3.nbsp; nbsp; Taenia cantaniana, Kalkoenen-lintworm. Lang 14 mM. In de dünne darmen der kalkoenen. Kop of scolex met zeer groote zuignappen; onbewapend.

Geen hals ; de eerste geledingen klokvormig, de volgende meer trapezo'idaal. Geslachtsopeningen aan den rand.

4.nbsp; nbsp; nbsp;Taenia lanceolata, Lancetvormige

lintworm.

Lang 3090 Mm., breed 58 Mm., somtijds doch zelden lang 130 mM. en breed 12 Mm. Eieren lang 0.08, breed O.05 mM.; het embryo 0.031 Mm. lang.

De scolex is buiten verhouding klein en ovaal. Een dünne zeer körte hals is slechts bij uitzondering waargenomen, meestal ontbreekt hij geheel en al. Het lichaam is lancet-vormig; de geledingen zijn zeer kort doch breed, met stompe hoeken. Geslachtsopeningen zijwaarts gelegen in onregelmatige afwisseling.

Deze lintworm is bij de ganzen geenszins zeldzaam.

5.nbsp; nbsp; nbsp;Taenia fasciata, Breede lintworm. Lang 60100 Mm. (zelden tot 160 Mm.), breed 0.6 tot

1.2 Mm., zelden tot 2 Mm.

De hals is meer dan dubbel zoolang als de kop. De geledingen zijn kort doch zeer breed. De zijrandeu schijnen ingesneden te zijn. De geslachtsopeningen zijn unilateraal. De scolices dezer soort vindt men gewoonlijk bijjonge , doch niet geslachtrijpe ganzen.

6. T a e n i a a n a t i u a , (T. malleus ?) E e n d e n-1 i n t w o r m.

Lang 300 Mm. , breed 3 Mm.

Tien haakjes zitten , in een enkelen ring geplaatst, aan het einde van den slurp of snuit. Deze worden in de darmen der eenden gevonden. Het embryo ligt in eene dwarse richting te midden van het ei.

Ziekten door lintwormen hy het pluimvee veroorzaiikt.

In de eerste j)laats dient hier opgemerkt te worden dat watergevogelte in 't algemeen minder door ingewandswonnen gekweld wordt dan het overige hofgevogelte ; verder heeft de ondervinding bewezen dat jonge dieren eer ongesteld worden , wanueer zij door ingewandswonnen bewoond zijn dan volwassene , en eindelijk is het de waarheid, dat menig stuk van het hofgevogelte door een gering aantal dezer parasie-ten aangetast geeu zichtbaar nadeel daarvan ondervindt. Daar-entegen staat het evenzoo vast, dat door talrijk voorhanden zijnde entozoSn meer of minder gevaarlijke ziekteverschijn-selen kunnen worden te voorschijn geroepen.

Gedurende natte jaren worden veel meer lintwormen bij de vogels aangetroffen dan gedurende droge jaren.

Jonge ganzen die op natte grasvelden grazen bekomen aldaar veel eer de kiemen van lintwormen, dan die welke in drogere oorden worden grootgebracht.

De met outlasting uitgestooten rijpe geledingen van een lintworm , of de met eieren gevulde proglottiden eener plat-

wormenkolonie , die zieh van den moederstam heeft losge-maakt en in de vrfje natuur geraakt is, sterven veel eer wanneer zij aan droogte dan wanneer zij aan vocht zijn blootgesteld, ook de eieren behouden alsdan veel langer hun ontldemingsver-mogen dan op drogen bodem ; in bet water en op moeras-sige weilandeu huizen waarschijnlijk die diersoorten die de lintwormkiemen en larven in onontwikkelden of blaaswormen-toestand herbergen.

Zoo er vele lintwormen in bet darmkanual der hoenders, pauwen , kalkoenen , duiven , ganzen en eenden aanwezig zijn, veroorzaken zij naarmate van hun aantal een meer of minder hevigen darmkatarrh, in welk geval de jonge duiven in ontwikkeling zeer ten achteren blijven.

Deze darmkatarrh vertoont de volgende verschijnselen. De zieke dieren vermageren belangrijk, hoezeer de eetlust weinig of niet gestoord is. Ja zelfs is dikwerf groote eetlust aanwezig. De ontlastingsstofi'en zijn dun en rijkelijk met een geel-achtig slijm vermengd, en slechts in kleme hoeveelhedeu tegelijk doch dikwerf kort achter elkaar geloosd. Op dezen. dünnen papachtigen, met slijm of bloed gemeugden, mest, moet door den vogelkweeker bijzonder gelet worden , want zoo men lets tot bet verdrijven der lintwormen wil aanwenden moet zulks hoe eer hoe beter gedaan worden. Zoo men dezen mest ontdekt, moet men dien nauwkeurig onderzoeken of men er ook lintworm-geledingen in vindt, en met behulp van den microscoop of er ook lintworm-eieren aanwezig zijn.

Nadat er na deze eerste verschijnselen eenige tijd ver-loopen is, vertoonen zieh andere gevaardreigende Symptomen. Het zieke dier verwijdert zieh op eenigen afstand van het overige hofgevogelte, zit eenzaam met overeind-staande vederen en afhangende vleugels in een hoek te treuren en laat zieh gemakkelijk opnemen; eetlust en dorst

zijn volkomen verdwenen ; alleen bij den aanvang der ziekte is de dorst belangrijk gestegen.

De door lintwormen veroorzaakte hevige katarrh kan dik-werf een doodelijken afloop na zieh sleepen.

Bij ontleedkundig onderzoek van het lijk vindt men het zeer uitgeteerd en bloedarm.

De darm is in den regel leeg zonder eenige overblijfselen van spijzen , de darmslijmhuid is sterk gezwollen en met een geelroode , min of meer dikke, etteracbtige slijmlaag bekleed. Dat de lintwormen de slijtnbuid der zieke dieren hevig prikkelen, blijkt daaruit dat zij zicb daarin diep met den kop inboren, zoodat bij bet wegnemen der wormen uit het darmkanaal de scolex of kop steeds blijft zitten, en deze eerst door het wegkrabben der slijmbuid kan bemaehtigd worden.

Volgens Hebtwig komen epileptische toevallen (vallende ziekte) veelmaals voor bij hoenders met lintwormen behept.

Voorbehoeding. Deze is grootendeels onmogelijk, daar wij de ontwikkelingsgeschiedenis der meeste vogel-lintwormen niet kennen en nog niet geleerd hebben welke dieren deze wormen bij hunne verschillende gedaante-wisselingen bewonen.

Behandeling. Het beste en minst gevaarlijke middel ter afdrijving van den lintworm is de Aebkanoot, de vrucht van den Arekapalm. De noot moet zoo versch mogelijk zijn. De noot wordt tot poeder gemalen en men neemt hiervan 2 ä 3 gram met boter tot een pil gemaakt, die men den patient in de keel stopt. Met het vrijwillig laten oppikken van gebroken Abekanoot, in vogelperken in welke lintwormen zijn waargenomen, zoude men proeven kunnen nemen. Een afvoerend middel kan ter ondersteuning van de kuur aan deze toegevoegd worden, doch is volstrekt niet noodig.

Het poeder der Beinvaren (Tanacetwn) (van 1 tot 3 gr. naar de grootte van den vogel) is in zijn werking veel krachtiger dan die der Arekanoot.

In den jongsten tijd heeft men met goed gevolg ter verdrijvimj der lintwormen het poeder van Kousso (Flores Brayerae) aangewend; Mervan kan men eene kip dagelijks 1 gram met ricinm-olie, tot een pit gekneed, ingeven, en daarop een thee-lepel enkel ricinns-olie toedienen.

Aanmerking. Jong gevogelte geeft men naar hunnen leeftijd van ³/₄ tot ¹/₃ minder van een geneesmiddel in, dan bij oudere vogels het geval is, bij kleinere van ^ tot ^ minder dan bij grootere, bij duiven ¹l_i tot ^g der hoeveel-heid die men aan eene kip geeft.

amp;. De Zuigwormen of Trematoden.

Terwijl de lintwormen als platwormen in kolonien samenhan-gende worden beschouwd, zoo moeten de trematoden daar-entegen als steeds afzonderlijk op zieh zelf levende wezens worden geacht. Het lichaam der trematoden is plat, ovaal, lancet-, en blad- of wel kegelvormig van gedaante, de huid is dun, elastisch doch taai en meestal met stekels bezet. Aan het vooreinde van het lichaam vindt men den niet of weinig afgescheiden kop met eene mondopening, in welke zieh een klein met Spieren voorzien zuigorgaan bevindt. De mond voert tot eenen als zuiger werkenden körten slok-darm; deze gaat in een vorksgewijs vertakten darm over, wiens uiteinde blind eindigt, zonder eenige opening aan het tegen-overgestelde uiteinde te bezitten. Door deze Organen onder-scheiden zieh de trematoden op voldoende wijze van de lintwormen. Bij de zuigwormen vindt men onder de huid, nabij den mond, kleine klieren, die eene scherpe stof af-zonderen, welke, zoodra een trematode zieh vasthecht, in

de vöorste mondopening wördt gevoerd, en vandaar op de slijmhnid uitgestort om daar ter plaatse eene grootere toe-strooming vau bloed door dezen prikkel op te wekken en daardoor liet opzuigeu van bloed gemakkelijker te maken.

Eeuige trematoden bezitten behalve het zuigorgaan om liunnen mond, nog een ander (de Distomen) of nog meerdere zuigers aan de buikvlakte gelegen, die tot het vasthechten van den parasiet in ziju slaclitoffer dienen moeten.

De trematoden zijn wezens van beiderlei kunne ; de paring heeft gewoonlijk tasschen twee individuen plaats, doch ook zelfbevrachting is mogelijk. De opening der geslachts-werktuigen vindt men gewoonlijk aan de buikzijde van het voorste gedeelte des lichaams, in de eerste plaats het man-nelijke werktuig, daar achter het vrouwelijke. üit den man-nelijken Porus genitalis komt het mannelijk lid te voorschijn.

I. Distoimiin of Distoma (Dubbelmoiul).

Aan het kopeinde bevindt zieh de mond door een zuigorgaan omringd, en op een derde der lengte van het lichaam een rond zuigorgaan, enkel tot vasthouden bestemd.

7. Distomum echinatum, St ekelige dub bei mond.

In de darmen van eenden en ganzen, zelden bij hoenders.

Lang 4 14 Mm., breed 12 Mm.

Lichaam langwerpig rond of lancetvormig, plat, aan de rugzijde iets gewelfd, de buikzijde afgeplat met eene in de lengte loopende doorschijnende gleuf. Achter den mond eene soort van hals, die van voren in eene platte verhevenheid eindigt, welke den met een gezwollen rand voorzienen zuig-mond bevat. Het platte einde van de hals [kop] heeft eene niervormige gedaante en draagt twee reien van 27 tot 30 stuks, van scheden voorziene, stekels. Elke stekel is onge-

veer 0.048 mM. lang, alle zrjn even groot. De zoogenaamde hals is met tandjes voorzien. De sterk vooruitspringende zuignap van den bulk is minstens eenmaal zoo groot als die van den mond, met een cirkelronde opening, die wijd gapende viermaal zoo groot is als die van den mond. Ook is de buikzuignap van een duidelijk gezwollen rand voorzien. De larvetoestand van den dubbelmond is de Cercaria echmata, die in verschillende zoetwaterslakken als Limnaens stagnalis, Planorhis corneus en Paludina eivijmra gevondeu worden. 8. Distomum ovatum, Eironde dubbelmond.

Lang 6.57 Mm., breed 34 Mm.

In den eierlegger en dikken dann van het hoen en in de endeldarm van ganzen.

Plat, doorgaans ovaal lichaam. Sterk gezwollen ronde rand van den mondzuignap, die eene trechtervormige mond-opening bezit.

Ruim 0.12 Mm. in doorsnede metende buikzuignap. De huidoppervlakte bij jonge voorwerpen met stekels voorzien , wier pnnten achterwaarts gewend zrjn, bij andere dieren ontbreken deze stekels. Somwiilen vindt men deze wormeu in lioendereieren ingesloten , hierover nader onder liet hoofd-stuk B , 1, 1. Vreemde lichamen binnen de eieren gevonden.

9.nbsp; nbsp; nbsp;Distomum lineare, S malle lijnvormige

dubbelmond.

Lang 1014 Mm., breed ongeveer 1.3 Mm.

Lijnvormig , plat, van achteren afgestompt lichaam , mond kogelrond met knobbeltjes omringd. Buikzuignap vrij groot, in den blinden en dikken dann van liet hoen.

10.nbsp; nbsp; nbsp;Distomum dilatatum, Breede dubbelmond. Lensrte van 48 Mm., breedte 2 Mm.

In den blinden en dikken darm van het hoen. Lang, plat met een van achteren afgerond lichaam. De zoogenaamde hals in het midden verwijd, overigens smal en ongeveer 1.2 Mm. lang.

II. Monostoiuum of Monostomu (Eenmond).

De kop is niet door een eigenlijke hals van het overige lichaam gescheiden. De zuignap aan den buik ontbreekt.

11.nbsp; nbsp; nbsp;Monostomum flavum, Gele eenmond.

Lang 12 14 Mm., breed 4.5 7 Mm.

In de luchtpijp en in den slokdarm der eenden. Het lichaam is plat, eirond en een weinig aan de onderzijde uitgehold. Mondopening aan het vooreinde , een weinig ter zijde naar den onderkant geplaatst. Het embryo is rondom met fijne trilharen omzet en aan het vooreinde met een uit- en intrek-baren slurp of stekel voorzien. De voedsterzak bezit een mond en mondholte, alsmede eene soort van darm; aan de rugzijde van deze zoogenaamde redie vindt men eene opening door welke de larven (cercaria) die zieh in dezen zak bevinden naar buiten kunnen treden.

12.nbsp; nbsp; nbsp;Monostomum mutabile, Veranderlijke

eenmond.

Lang 8 tot 22 Mm., breed 4 tot 8 Mm.

In de neusholte en in de infraorbitaal-cel der ganzen, doch zelden in 't darmkanaal dezer vogels bevinden zieh deze wormen. Het lichaam is langwerpig, vlak, van boven een weinig gewelfd , naar voren in een kegelvormige , naar 't einde toe in een bijna cylindervormige punt eindigende ; dit lichaam gelijkt veel op een breedbuikige wijnflesch. De mondopening bevindt zieh een weinig zijdelings aan het vooreinde van het lichaam. De eieren zijn helderbrain van kleur.

13. Monostomun attenuatum, Versmallende eenmond.

Lang 3 Mm. , breed 0.60.7 Mm.

In den blinden darm der ganzen. Het langwerpige lichaam is platachtig naar voren toe versmald en spits toeloopende, van achteren rond.

14. Monostomum verrucosum, Wrattige eenmond (Notocotyle triserialis).

Lang 24 Mm. , breed van 1 tot 1.5 Mm.

In den blinden darm der hoenders , ganzen en eenden, in 't bijzonder bij jonge ganzen die op weiden grazen. Lang eivormig en plat; doorgaans eenigszins gebogen , zoodat de benedenvlakte eenigermate hol, de bovenvlakte bol kan genoemd worden , van voren is het lijf stomp toegespitst, van achteren afgerond. Een zuignap aan het vooreinde van het lichaam , doch naar de buikzijde toegewend. Aan de onderzijde van het lichaam van 36-47 gesteelde wratjes welke op drie reien gerangsehikt zijn.

De eieren dezer soort zijn bijzonder herkenbaar, doordien zij aan beide uiteinden in een lang haarfijn aanhangsel uitloopen.

De door zuigwonuen veroorzaakte storiugen der gezondheid van het pluimvee.

Tot heden zijn de nadeehge gevolgen der zuigwormen in de darmen der vogels nog niet bewezen geworden. Doch men kan deze parasieten niet als geheel onschadelijk achten, daar zij zieh in de wanden van het darmkanaal inboren, zieh met het bloed van hunnen hospes voeden , en voomamelijk wegens het groot aantal waarin zij, vooral bij jonge dieren, kunnen voorkomen.

De in den slokdarm en vooral in de luchtpijp levende

! I

zuigwormen kunnen voormimelijk bij aanmerkelijk aantal, 1012 stuk, schadelijk worden, wegens de door hen ver-oorzaakte min of meer hevige prikkeling dezer Organen. Zij die in de luclitpijp voorkomen kunnen dezelfde verschijnselen, als verstikking enz. , te voorschijn roepen, als die door Strongylus syngamus, zie hierna ondev de rond-wonnen (no. 24), worden veroorzaakt.

Als voorzorgsraaatregel tegen deze parasieten en tot genezing er van kunnen wij nog weinig uitrichten, evenmin als tot hunne verdelging , daar wij met liunne ontwikkelings-geschiedenis in alle tusschenvormen van reclien en larven nog volkomen onbekend zijn, en wij de hoenders, vooral de watervogels , moeilijk van de plaats (het water) kunnen verwijderd houden , waar bet broed van D i s t o m e n en M o n o s t o m e n leeft.

Hoenders die in beperkte, goed zuiver gehouden perken en hokken gehouden worden, hebben weinig van deze parasieten te lijden. De te nemen voorzorgmaatregelen moeten zieh hoofdzakelijk daartoe bepalen de woekerdieren, waar zij zieh vertoonen, te vernietigen , bij voorkeur door ver-verbranding. Daarora moet het lijk van aan wormziekte gestorven vogels door het vuur vermeid worden. Kimmer moet men de vogels slootivater te drinhen (/even tvaarin veel waterplanten groeien, als kroos, flap em., doch bij voorkeur zuiver drinkicater nit een wel- of regenput geschept; heeft men zulk drinkwater niet ter heschikking en is men tvel verplicht natuurlijk gracht- of slootivater te gebruiken, dan moet men daaraan Antiseptische tinct. of Mixtuur van Douglas toevoegen; dit hestaat uit 25 grant ijzervifriool en 3¹J2 gram ziravelznur in 1 liter water opgelost, en kan geschikt langen tijd in een hierkruik bewaard tcorden; van deze mixtuur wordt dagelijks ein eierlepel vol bij elk liter

drinhicater geeoegd. Deze oplossing Jteeft hoofdzakelijk ten doel de kiemen van sehadelijke Organismen, die zieh in het drinktoater mochten hevinden, onschadelijk te maken.

c. De Rondwormen of Neinatelminthen.

Deze bezitten een lang gerekt, rolrond lichaam, dat niet in geledingen verdeeld is. Een iiitwendige huid, die kleur-loos en somtijds met liaken, haren en borstels bezet is, vormt de holle ruimte waaronder de spieren gelegen zijn; in deze holle ruitnte vindt men liet bloed, alsook de ver-terings- en voorttelings-organen; als voorheeld der rondwormen kunnen ivij hier in 't hijzonder vermelden de lange, ronde spoelwormen, die men zoo dikwerf hij den mensch en moral by kinderen aantreft.

15. Ascaris gibbosa, De Bultige Spoelworm.

Lengte van het mannetje 12 Mm., van het wijfje 20 Mm.

Leeft in de dunne dannen van het hoen, doch is vrij zeldzaam.

Het kop- of vooreinde is spitser dan het stompe achter-einde. Bij het mannetje zoowel als bij het wijfje vindt men aan de buikzijde niet ver van den kop een kropachtige uitzetting. Het achtereinde van het mannetje is met eene soort van bears of zak (Bursa) voorzien, terwijl dat einde bij het wijfje veel langer en dikker dan bij het mannetje is en spits toeloopt.

16. Eustrongylus tubifex.

Lengte van het mannetje 2030 Mm., van het wijfje van 90100 Mm.; dikte van 1,52 Mm.

Leeft in klierachtige uitwassen in 't darmkanaal der eenden. Het kopeinde is stomp, de mond is met zes kegelvormige

tepeltjes voorzien. Het lichaam is in het midden vrij dik, aan beide uiteinden dunner wordende. De staart van het wijfje is stomp ; de geslachtsopeningen zijn ver naar achteren gelegen.

17. Heterakis inflexa, Omgebogen spoelworm.

Lengte van het mannetje 6065 Mm. , van het wijfje 92100 Mm.

In 't darmkanaal der hoenders, kalkoenen en eenden.

Negen papillen of tepeltjes vindt men aan de buikzijde van het mannetje, het staarteinde loopt kegelvormig toe, dicht daarbij ziet men een ronden zuignap geplaatst.

18. Heterakis vesicular is, Vliezige spoelworm.

Lengte van het mannetje 7 Mm., van het wijfje 1012 mM.; dikte 11,5 Mm.

Leeft in den blinden darm van het hoen, somwijlen in groot aantal.

Aan de voorzijde van het lichaam bevinden zieh aan weers-zijden vliesachtige aanhangsels, die onmiddelijk achter den kop beginnen en doorschijnend zijn. De vrouwelijke geslachts-opening bevindt zieh voor het midden van het lichaam. De staart van het mannetje loopt zeer spits toe, met twaalf tepeltjes, en is van eene diepe bursa voorzien.

19. Heterakis dispar, Ongelijke spoelworm.

Lengte van het mannetje 12 Mm., van het wijfje 1620 Mm.

In den blinden darm van ganzen en eenden.

Het vliesachtige aanhangsel is nabij den hals zeer breed, en wordt naar achteren toe smaller. Het achtereinde van het mannetje is zeer spits, van tien tepeltjes voorzien.

20. Heterakis maculosa, Gevlekte spoelworm.

Lengte van het mannetje 1624 Mm., van het wijfje 2030 Mm.; dikte van 12 Mm.

In het darmkanaal der duiven. In duiventillen kunnen daze wormen zeer groote schade veroorzaken. Vele honder-den er van vindt men dikwerf in eene enkele duif, van welke zij het gansche darmkanaal opvullen. De mest van de duiven is somwijlen met oneindig groote hoeveelheden eieren dezer wormen bezwangerd. Wanneer gezonde duiven dergelijke eieren in de maag krijgen worden zij eveneens besmet.

21. Filaria (Spiroptera) uncinata, Hakige draadworm.

Lengte van het mannetje van 910 Mm. en dikte van 1 Mm. , van het wijfje van 1518 Mm.

Leven in den slokdarm , in de maag en in de dunne dar-men der ganzen en eenden , veelal in kleine klompen ver-eenigd of onder de slijmhuid ingeboord, waar zij hevige ontsteking veroorzaken. De mond is met twee tanden ge-wapend en van 5 ä 6 tepeltjes voorzien. Overlangsche reien tanden en haken zijn aanwezig. Eene bolvormige ver-dikking ziet men aan het ondereinde van den slokdarm.

22. Tropidocerca (Spiroptera) i n f 1 a t a. Opgeblazen draadworm.

Lengte van het mannetje 6 Mm. , dikte 0.20 Mm., van het wijfje van 13 mM.

In de voormaag der eenden. Het wijfje onderscheidt zieh door een bloedroode kleur, van den kop tot aan den staart ziet men vier evenwijdig loopende plooien. De gedaante van

het lichaam bij het mannetje is bolrond , bij het wijfje een weinig platgedrukt.

23.nbsp; nbsp; nbsp;Strongylus aodularis, G e t a n d e

p a 1 i s s a d e w o r m.

Lengte van het mannetje van 1012 Mm., van het wijfje van 1018 Mm., dikte 0.5 Mm.

In het slijinvlies van slokdarm, maagwand en dnnnen darm van de gans.

24.nbsp; nbsp; nbsp;Strongylus syngamus (Trachealis),

L acht p ij p w o r m.

Lengte van het mannetje van 1012 Mm. , van het wijfje 1213 Mm., dikte van 0.50.6 Mm.

In de luchtpijp van allerlei hofgevogelte , somwijlen van 30 tot 40 stuks te gelijk. Zij kunnen somtijds in zulk eeue groote menigte voorkomen dat zij al het gevogelte eener plaats doen uitsterven. In Amerika, Engeland en Italie komt deze worm algemeen voor , waarom men voorzichtig zijn moet met vogels nit die streken te importeeren, en ze bij ontvangst een tijdlang in afzondering moet plaatsen en ze observeeren {omtr'ent de genezing dezer zielcte zie men hier-achter, hlz. 20, onder het artikel Ongesteldheid can het pluimree door rondwormen reroorzaakt).

25. Trichina s p i r a 1 i s , Trichine of h a a r w o r m.

Lengte van het mannetje 1.6 Mm., van het wijfje 3.3 Mm.

De trichinen zijn zeer kleine haarfijne wormen, van voren dun doch naar achteren dikker toeloopend. Bij het wijfje is het achterlijf afgerond met zichtbare kloake. Het achterlijf van het mannetje is voorzien van twee kegelvor-

mige tepeltjes_; welke dienen om zieh aan het wijfje vast te klemmen.

De trichinen kunnen behalve den mensch en vele zoog-dieren, ook het pluimvee als: het hoen, den pauw, den kal-koen, de duif en andere besmetten , wanneer deze in de gelegenheid ziju zieh met met trichinen bezwangerd vleeseh te voeden ; evenwel zijn het niet anders dan geslaehtlooze dann-trichinen Alsnu veranderen de trichinen in het darmkanaal van haren nieuwen hospes tot geslachtsrijpe darmtrichinen, door-boren de wanden der darmen , en komen alzoo in het spier-vleesch van den mensch of van een ander zoogdier, om zieh aldaar vast te zetten en zieh in te sluiten in een soort van eocon en eindelijk te verkalken ; in dezen toestand behouden zij hunne levensvatbaarheid verscheiden jaren lang, tot zelfs 24 jaren toe.

In het darmkanaal der vogels kunnen zieh uit spiertriehinen darmtrichinen ontwikkelen, doch nimmer komt het jonge triehinen-broedsel in de spiermassa der vogels voor.

26. Trichosoma longicolle, Langhalzige h a a r h a 1 s w o r m.

Lengte van het mannetje 1623 Mm. , van het wijfje 7080 Mm. Grootste dikte ongeveer 0.6 0.7 Mm.

In blinden en dikken darm der hoenders Lichaam van voren haarachtig , naar achteren allengs dikker wordende, Bij het wijfje afgeknot.

27. Trichosoma c o 11 a r e , G e m e e n e h a 1 s-h a a r w o r m der hoenders.

Lengte van het mannetje van 810 Mm.; van het wijfje van 9,5-12 Mm. Grootste dikte 0.0430.066 Mm.

Kop stomp , kegelvormig. Niet ver achter den kop van een halsring voorzien.

Deze worm komt soms in groote menigte in de darmen der hoenders voor.

28. Trichosoma brevicollis, Kor thai z ige haarworm.

Lengte van het mannetje 1012 Mm., van het wijfje 2024 Mm.

In de dunne darmen der ganzen.

Dikte aan het voor- en achtereinde van het lichaam weinig in middellijn verschillend, doch naar achteren toe wordt het lijf iets dikker, het einde van het achterlijf is afgerond.

29. Echinorhynchus polymorphus, Stekelsnuitworm der watervogels.

Lengte 224 Mm.

In de darmen van ganzen en eenden.

Bijna elliptisch rond, met een in- en uittrekbaren snuit of tromp, die met acht of negen reien haken gewapend is. Het rondachtige lichaam , met stekels bezet, is rood van kleur.

Ongesteldheid van het pluimvee door rondwormen (Nematoden) veroorzaakt.

Met de door deze wormen veroorzaakte ziekteverschijnselen is het evenzoo gesteld als met die door andere wormen veroorzaakt. Wij vinden namelijk bij de nauwkeurige lijk-schouwing van schijnbaar plotseling of na korte ziekte ge-storven hoenders, duiven, ganzen enz. niet een enkel gegeven, dat voor een niet door entozoen veroorzaakte ziekte zoude kunnen pleiten; wij vinden niets verder dan eenige ingewandswormen in het darmkanaal en door deze

yeroorzaakte darmontsteking, alsook algemeene uittering en bloedarmoede. Alzoo ligt het voor de hand dat daze para-sieten de darmslijmhuid van hunnen liosjies bijzonder hevig geprikkeld hebben, waardoor darmkatarh, buikloop enz. ontstaan zijn, welke de algemeene voeding zoozeer ver-stporden, dat de dood der dieren er bet gevolg van was. Onder de rondwonnen zijn de spoelwormen en de draad-wonnen ten dezen opzichte de meest gevaarlijke, ofscboon men moet toegeven, dat sleehts weinigen onder deze nema-toden geen of weinig schade aan bet gevogelte (ten miuste bij de volwassen dieren) veroorzaken. In 't algemeen hebben de verscbijnselen door rondwormen veroorzaakt veel overeenkomst met die welke aan de lintwormen zijn toe te scbrijven.

Meermalen vindt men namolijk de beterakis-soorten in overgroot aantal in 't dannkanaal der vogels. Zoo komt b.v. niet zelden de Heterakis maculosa bij 400 tot 500 stuks te gelijk in de darmen van eene enkele duif voor; natuurlijk is alsdan bet darmkanaal voor de voedende stoffen en dier overblijf'selen gebeel ontoegangelijk ; eene volkomene verstop-ping is er bet gevolg van. Vooral aan de rondwormen der duiven ontleent men de beste bewijzen, hoezeer deze wormen aan de vogels scbadelijk kunnen zijn. Deze wormen kunnen eene geheele duiven-kolonie ontvolken of minstens daarin groote verwoestingen aanricbten. Professor Uxter-beroer , de eerste die op bet gevaarlijke dezer parasieten ge-wezen beeft (Oesterr. Vierteljabrscbrift für Wissenscb. Ye-teriniirkunst 1868, pg. 38), zegt daaromtrent het volgende:

,Belialve de tallooze eieren der Heterakis maculosa, die men met bebulp van den microscoop in den duivenmest kan waarnemen, vindt men bij alle dergelijke zieke duiven dezelfde verscbijnselen en wel: lusteloosbeid, gebrek aan

eetlust, slijinige diarrliee, en bij längeren duur der ziekte, belangrijke vennagering der borstspieren ; is deze vermage-ring eenmaal ingetreden, zoo volgt de dood onder vol-konien aitputting en stülpen zeer spoedig. Het lijk-onderzoek vertuende gewoonlijk niet ulleen dat liet dann-kanaal met de wormen gevuld was, maar ook dat de slijm-,huid zoo veranderd was, dat die gedeeltelijk of over eene grootere oppervlakte sterk met bloed overvuld, opgezwollen, verweekt, gedeeltelijk met zweren bedekt en altijd met ,een taai slijm bekleed, aangetroffen werd.quot;

Gezcnde duiven worden met deze wormen besmet wan-neer zij de eieren dezer parasieten met haar voedsel vermengd inslikken.

Dat H e t e r a k i s i n f 1 e x a van het hoen, in kippen-eieren ingesloten gevonden wordt, komt niet zoo zel-den voor, als men wel zoude vermeenen.

Zeer gevaarlijk voor het pluimvee zijn alle bloedzuigende rondwormen , daar zij zieh in de slijmhuid van krop, maag, darmen, luchtpijp en slokdarm inboren. Onder deze be-hooren in de eerste plaats de draadwormen (F i 1 a r i a u n c i n a t a) en het wijfje van T r o p i d o c e-r c a i n-f 1 a t a. Onze Duitsche auteur vond plotseling gestorven eenden door F i 1 a r i a u n c i n a t a gedood. Deze wormen hadden zieh in groot aantal in de slijmhuid van het darm-kanaal ingeboord en belangrijke ontsteking van dit orgaan veroorzaakt. Jammer genoeg vertoonen de door Filaria veroorzaakte kwaleu zoo weinig karakteristieke Symptomen, dat men bij het zieke dier, gedurende diens leven, de ware natuur van het lijden ter nauwernood herkennen kan.

Zeer gevaarlijk voor het pluimvee zijn de palissadewormen (strongylus-soorten) welke bloedzuigers bij uitnemeudheid

kunnen genoemd worden. Aan den mond dezer wormen vindt men een zuigorgaan , dat met tand en stekels gewa-pend is , en als een sneller, bij hat laatkop23en in de heelkunde tot bloedaftappen in gebruik , is ingericht. Onder deze is de Strongylus syngamus trachealis of lucht-pijpworm verreweg de gevaarlijkste daar hij gansche vogelstallen of vogelperken kau doen uitsterven.

De ziekteverschijuselen die deze ongesteldheden kenmerken zijn door Eiilers als volgt beschreven. In de eerste plaats ziet men de door deze wormen aangetaste dieren op eene eigenaardige wijze gapen en hoesten , waarbij de kop been en weer wordt geslingerd en een taai slijm wordt uitge-spuwd , dat zij onmiddelijk weer oppikken en doorslikken. Deze slijmerige massa bevat eene overgroote menigte syn-ganmseieren die na ingeslikt te zijn weer met den mest van den vogel uit het licliaam geraken. Hoenders die door deze wormen zijn aangetast vertoonen zieh aamborstig; zij sperren den bek wijd open en liijgen naar lucht, terwijl men ze daarbij ook menigmaal ziet niezen. De ademnood kan som-tijds zulk eene hoogte bereiken dat er gevaar voor stikkeu bestaat. Het zijn niet alleen de wormen op zieh zelf die door het versteppen van de luchtpijp oorzaak van het ster-ven zijn, maar ook het zuigen der parasieten aan de slijm-huid der lachtpüp brengt zeer veel daartoe bij , zij wordt rood , zweit en wordt met eene dik taai slijm bekleed.

Wanneer men een zieken vogel behoorlijk den bek open-spert en de toug naar beneden drukt en tegelijkertijd door uitwendige drukking het strottenboofd naar boven tracht te voeren , zoo is men dikwijls in de gelegenheid de parasieten achter in den mond als roode draadvormige wormpjes op de shjmhuid der longpijp waar te nemen.

Grootere vogels , als : zwanen, ganzen en eenden , huis-

vesten dikwerf een groot aantal luchtpijpworraen , zonder er onder te lijden ; doch kleinere vogels , namelijk jonge hoenders en fazanten, worden dikwerf en gemakkelijk door hen gedood.

De door deze. parasieten veroorzadkte ongesteldheid, waar-aan de vogels lijden, wordt met den naam van yaajrzielde he-stempeld, omdat de aangetaste dieren met wijd opmgesperdm hek als bij het gafen naar lucht happen. Zoo er zieh vele dezer wormpjes tegelijk in de luchtjiijp hevinden, hegint het dier sterk te vermageren en sterft eindelijk aan verstikking. Ter gemzing der gaapziekte laat men de aangetaste dieren met #9632;vooruitgestrekten hop door een helper vasthoiiden ;wanneer het dier alsnu lucht tracM in te ademen, ziet men de hichtp^p-opening wijd gapen. Bit oogenblik neemt men te boat door eensklaps de pen eener veer, iraaraan alleen aan het topeinde eenige zachte dwarsveertjes alskwastjegelatenzijn, in tevoeren en zacht draaiende terug te halen, ivaardoor men veelal de lastige warmen met de veer naar buiten brengt, ferwijl de door deveerlosgemaaktevoorwerpen, door het geiceldige hoesten van het dier ivorden uitgeworpen; deze wormpjes moeten zorgvuldig verzameld en verbrand worden, om hen en fevens hunne eieren volkomen te vernietigen.

De S t e k e 1 s nu i t w o r m e n (E c h i n o r h y n c h u s) kunnen wanneer zij in groote menigfce binnen in het lichaam der eenden of ganzen voorkomen , wegens hun inboren in de darmslijmhuid hevige darmontsteking veroorzaken. Enkele dezer wormen op zieh zelve zijn volkomen onschadelijk; doch geraken zij door het doorboren van den darmwand vrij in de bnikholte zelve, zoo zullen zij meestal ziekte veroorzaken.

Yoorzorgeii te iiemcn tegen de door roiulAvormeu veroorzaukte ongesteldheden.

1.nbsp; nbsp; nbsp;leder vogelkweeker , die dikwerf uieuw pluimvee ont-vaugt, moet zieh van een of meer qnarantainestaUen of perken voorzieri , in welke hij de nieiiw aangekomen die-ren weken lang in observatie kan liouden , totdat hij de overtuiging verkregen heeft dat alles volkomen gezond is ; dan eersfc kunnen zij tot het overige pluimgedierte toegelaten worden. Even hoog noodig is het dat in eene goed inge-richte vogelkweekerij zieh een afzonderlijke ziekenstal be-vindt: dat de quarantaine- en da ziekenstal geisoleerd moe-ten gelegen zijn spreekt van zelf.

2.nbsp; nbsp; nbsp;P r o p h y 1 a c t i s c h kunnen de ziekten door wormen veroorzaakt behandeld worden, wanneer wij deze vernietigen en verdelgen waar wij ze ook ontmoeten; ook moet men Dimmer op roekelöoze wijze met de ingewanden ofdelijken van aau ziekte gestorven dieren omgaan.

3.nbsp; nbsp; nbsp;Waar door rondwonn ziek geworden dieren zieh be-vinden , moeten deze omuiddelijk van de gezonde atgezonderd worden. Hierboven toch hebben wij gezien hoe verscheideue ingewandswormen zonder tusschenvorm zieh reehtstreeks nit de feieren dier wormen kunnen ontwikkelen, en dat deze rijpe eieren weder aan ingewandswormen het leven schenken. Duiven die verdacht moeten worden van met wormen besmet te zijn, herkent men aanstonds door gebrek aan eetlust en door diarrhee , doch zekerheid hieromtrent bekomt men eerst wanneer men met behulp van den mieroseoop de eieren dier wormen in den mest van het verdachte dier kan aantoonen. Deze besmette diei'en moet men het uitvliegen beletten, om te voorkomen dat zij hunnen mest zoo rijkelijk met Heterakis-eieren bfezwangerd, en daardoor de besmetting uit wormeieren, nifet overal verspreiden.

Volkomen lietzelfde is het met liet overige pluimvee ge-steld , dat met de luchtpijpworm besmet is. Zoo men onder de kviikens van een hoenderhof er een vindt dat door den worm Syngamus trachealis gedood is, dan kan men zeker zijn dat onder de andere lioenders er een aanwezig is, dat dergelijken worm herbergt, en ofsclioon daaronder niet bij-zonder lijdende, toch de eieren dier wormen met het mond-slijm uitgeworpen of met den mest overal been verspreid heeft. Daarom moet men oplettend zijn op hoestende, nie-zende en gapende hoenders, en deze van de overige afzon-deren. Om dezelfde reden wordt ook:

4.nbsp; nbsp; nbsp;Bnitengewone reinbeid in de hokken en perken aan-bevolen. Waar men in kippen- en duivenhokken den mest zieh weken lang laat ophoopen, daar kunnen de kiemen van ingewandswormen zieh rijkelijk verzamelen.

5.nbsp; nbsp; nbsp;In de stallen en perken in welke zieh ziek gevogelte opgehouden heeft, dat aan ingewandswormen lijdende was, moet niet alleen alles volkomen gereinigd en met eene op-lossing van 5 ä 10 proeent karbol of phenol in kokend water gedesinfecteerd worden, maar het uitgraven van den bodem der rennen en het weder aanvullen daarvan met versch zand, is hoogst noodzakelijk.

6.nbsp; nbsp; nbsp;Het voedsel voor duiven bestemd moet haar niet op den grond uitgestrooid, maar in schotels die licht schoon te maken zijn, toegereikt worden.

7.nbsp; nbsp; nbsp;Zoo ingewandswormen in een hoenderhof of vogel-perk in menigte voorkomen en er groote schade in aanrichten, dan kan men den vogels van tijd tot tijd zekere stoifeu toe-dienen, die zij met genoegen opnemen zonder er zelf schade van te ondervinden; onder deze Stoffen rangschikken wij in de eerste plaats den anijs. Weinige drojipels anijsolie worden over het voedsel uitgestrooid, daar de rondwormen geen anijsolie verdragen kunnen.

Be h an deling: Zoo een vogelkweeker ontdekt dat onder zijn pluimvee rondwormen voorkomen, die in de dannen huisvesten, zoo neemt hij onmiddelijk zijn toevlucht tot een of ander afvoermiddel. Evenzoo handelen ook de vee-artsen. Aisdan wordt er k a 1 o in e 1, r h a b a r b e r of aloe, ricinusolie enz., aan liet zieke dier inge-geven. Alleen wanneer er zieh sleehts weinige rondwormen in bet darmkanaal bevinden kan men er in slagen deze door afvoermiddelen te verdrijven. In zulk geval is k a 1 o m e 1 bet doelmatigst; men geeft 6 tot 12 milligram pro dosis aan een kleine kip en dergelijke, en tot 6 milligram aan een duif (bet best geschiedt zulks met wittebrood en boter tot een pil samengekneed). Zoo er vele nematoden in 't darmkanaal van een vogel aauwezig zijn dienen deze afvoermiddelen tot niets, en wanneer de dann van een vogel door de menigte wormen volgepropt zit is op geen herstel te hopen. Zooals reeds boven gezegd is , verdragen de nematoden aetherische olien, als anijsolie, rosmarijnolie enz., zeer siecht. Met 10 di-oppels anijsolie, op 2 soeplepels slaolie, kan men bij een kip , bij een kalkoen enz., de bij deze dieren voorkomende rondwormen afdrijven; bij duiven is de helft dezer hoeveelheid daar-toe voldoende. Vorder is benzine een verdrijfster de-zer rondwormen. In evenredigbeid der grootte #9632; van bet te behandelen dier, geeft men een eetlepelvol van een af kooksel van lijnzaad, of altheawortel, of wel een eet-lepel slaolie met toevoeging van 4 tot 6 droppels benzine. Bij de toediening van een geneesmiddel geve men steeds de voorkeur aan kleine hoeveelheden tegelijk, om naar omstandigheden zulks meermalen te herhalen, liever dan eene grootere gift te geven, waardoor men bij den patient wellicht meer schade zoude veroorzaken, dan door

de wonuen geschiedde. Tot lieden weet men nog zeer weinig af van de werking van geneesmiddelen op hat pluim-gedierte. De kalkoenen zijn het gevoeligst voor zetere medicijnen, met hen moet men zeer voorzichtig te werk gaan. Doch bij de hoenders moet men eveneens voorzichtig zijn, want wat den een niet schaadt. kan voor een ander dikwerf gevaaiiijk zijn: individueele of in het ras liggende oorzaken zijn daarvan vaak de reden.

De A r e k a n o o t, die bij honden het voortreft'elijkste, zekerste, goedkoopste en onschadelijkste lintwormmiddel gebleken is, drijft den lintworm ook bij kleinere zoog-: dieren af. Evenzoo is zij bij vogels als wormdrijvend middel met voordeel te bezigen. Aan duiven wordt 1 gram arekanoot, in poedervorm inet boter tot een pil gekneed ingegeven : aan kalkoenen geve men 2 gram van dit middel, en aan volwassen hoenders 3 gram in eenmaal, zonder dat zulks het minste nadeel veroorzaakt. Het is aan te bevelen zieh voorloopig tot deze hoeveelheden te bepalen, en bij onvoldoende nitwerking de dosis liever te herhalen dan in eens te veel te geven. Wat de behan-deling der door de luchtpijpworm (S y n g a m u s) aange-taste vogels betreff, kan men alleen heil verwachten van het dooden der zieke vogels, van het afzonderen der als ziek verdachte dierui, en van de algemeene ontsmetting 'der verblijfplaatsen waar ziek gevogelte zieh heeft'opge-houden. Menigmaal gelukt het bij het in de hoogte hou-den van den kop de roode wormpjes in het keelgat te ontdekken en met een fijn tangetje of pincet te grijpen en uit de luchtpijp te verwrjderen: het opensnijden van de luchtpijp, om de wormen er uit te kunnen halen, is als niet zonder gevaar voor het zieke dier niet aan te bevelen, hoezeer het wel eens met goed- succes geschied is; het

gescliiedt door, na de huid aan de keelzijde opengesneden te hebben, met een snede in de lengte de luchtpijp te doorklieveu, waartoe eene geknopte fijne bistouri gebruikt wordt; tervvijl de wondranden ver van elkaar worden gehouden kan men de parasieten met een pincet tut de luchtpijp verwijderen, waarna de randen van de huidwond met liechtspelden weer tot elkaar gebracht en bevestigd worden.

Inwendig toe te dienen geneesmiddelen tegen de luchtpijp-wormen zijn tot heden onbekend.

Men zoude kunnen beproeven of inaderaing der dampen, verkregen door een 2 procent oplossing van creosoot in water met een gloeiend ijzeren staafje omgeroerd eeuig nut afwierp. Dergelijke inaderaing is bij zoogdieren zeer nuttig wanneer bij hen in de luchtpijp en hare vertakkin-ffen of brouchien zieh rondwormen bevinden.

II. EPIZOEN.

Olraquo;, IS OF OXDER DE HUID VAN HET l'LUniVEE VERULUF-1I0UDENDE WOEKERDIEREN.

A. My ten of Acariiia.

ct. De S c h urf t m ij t. Oorzaak van de schürft van den mensch, en van de zoogdieren en de vogels, is de schurft-mijt; de middelen welke deze mijt dooden genezen de schürft.

Bij den mensch speelt de S a r c o p t e s s c a b i e i een hoofdrol als oorzaak van de schürft. De naam van S a r-c o p t e s of graafmijt is ook in toepassing gebracht op de schurftmijt der vogels; als zoodanig vindt men vermeld Sarcoptes mutans, Sarcoptes cysticola, Sar-coptes nidulans, die bij het pluimvee wordt waarge-nomen. Deze evengemelde Sarcoptes, hoewel veel over-eenkomst vertoonende met de Sarcoptes scabiei, zijn echter niet te verwarren met die welke op den mensch en de zoogdieren voorkomen, wier hoofdkenmerken zijn: kleine uitsluitend door den microscoop waarneembare dieren; van ronde schildpadachtige gedaante; de volwassen mijt heeft 8 pooten, de onvolwassen (larve) heeft er slechts 6; het sarcoptes-mannetje is aan het le, 2e en 4e paar voeten van langstelige zuigorganen voorzien waarmede zij zieh kun-nen vasthechten; aan de voeten van het derde paar pooten ziet men in de plaats dier zuigorganen een lang borstel-haar geplaatst; het ein de der voetjes is met een scherpen klauw gewapend; het wijfje dezer mijt bezit alleen aan de beide eerste voeten zuigers; doch aan het einde der vier achterpooten enkel lange borstelhareu. De kop draagt tus-schen de beide dikke voelertjes twee geschaarde kaken, die van boven naar onderen in elkaar sluiten.

Ehlers die de schurftmijten der vogels uitvoerig bestu-deerd heeft, slaat voor aan deze den geslachtsnaam van Dermatoryktes of huidgraver toe te kennen, en be-schrijft ze als volgt: Lichaam kort_; met bruine ragschilden en twee zeer lange hären aan het achteruiteinde van het lijf. De beenen zijn bij het wijfje kort en gebrekkig ont-wikkeld en met sterke klauwachtige eindgeledingen gewapend. Bij het mannetje vindt men längere voeten welke van borsteis en zuigers voorzien zijn. Het zijn levendbarende mijten ,

welke in de opperhuid der vogels mijngaugen boren. Tot deze mijten behooren:

1. Dermatoryktes mutans of Sarkoptes m u t a n s. Deze mijt is de oorzaak der zoogenaamde kalk-of scburftpooten (Elephantiasis) der lioenders, bij welke zij ook wel eens een schurftachtigen huiduitslag op den kam en de keellellen te weeg brengt, doch nimmer den zoogenaamden witten of poeierkam der hoenders, die uitsluitend door een plantaardige schimmel veroorzaakt wordt. Deze mijt kan zooals beweerd wordt ook op het paard overgebracht worden.

Lengte van het mannetje van 0.20 tot 0.25 Mm., van het wijfje van 0.38 tot 0.47 Mm.; breedte van het mannetje 0.15 Mm., van het wijfje 0.330.39 Mm. De zespootige larven die levend ter wereld komen zijn 0.20 Mm. langer en 0.17 Mm. breeder. De kop van deze mijt is met een paar geschaarde kaken gewapend, welke echter anders gevormd zijn dan bij de sarcoptes der zoogdieren ; tegen elkaar gelegen schijnen zij een kegelvormig bijna driehoekig lichaam te vormen. Elke kaak afzonderlijk beschouwd vertoont zieh als langwerpig rond, van voren met beweegbare uiteinden, van welke het eene sikkelvormig gebogen , en het andere van drie tandjes voorzien is.

Het mannetje en het wijfje dragen aan de rugzijde dicht achter den koj) een w-vormige chitinplaat of graafschild, dat beweeglijk is, zoodat het als beschutting der mondwerk-tuiffen kan dienst doen.

De door Dermatoryktes mutans veroorzaakte huidziekte by lioenders.

De huidgravers of Dermatoryktes zijn uitsluitend de oorzaak der aarsstekelijke kalk- of schurftpooten (E1 e-

p hantiasi s) der hoenders. De besmetting geschiedt door bij warm weder zeer beweeglijke en reislustige jonge larven; bijzonder geinakkelijk heeft de besmetting plaats, wanneer vele hoenders, waarouder zieh een scburftige bevindt, in sen nauw hok bij elkaar opgesloten zijn. Vooral de hoenders der groote aziatiscbe rassen als: Cochins en 13 r a h m a' s schijnen voor deze y.iekte zeer vatbaar te zijn; deze laatste kenmerkt zieh in ^:tbegin door een gele of groengele massa die zieh op de voorvlakte van het loopbeen der hoenders afzet ; poedervormig afgestooten epidermiscellen worden door uitgezweet serum bij elkaar gehouden, eu kleven als droog bvooddeeg of als klei aan de pooten der dieren vast. Deze korsten worden bij het toenemen der mijten zeer vermeerderd; eindelijk vormen zieh groote, dikke, grauwe en gebarsten korsten, die zeer poreus, oneft'eu en bultig zijn. Door deze korsten worden de yoetschilden in de hoogte geheven, en deze zijn nog alleen maar aan haren rand bevestigd, terwijl het overige gedeelte grootendeels buitenwaarts gekeerd is. Deze uit-slag kan somwiilen van zoo belangriiken aard zijn dat de aangetaste dieren niet loopen of staan kunnen. Deze huidziekte die aanvankelijk slechts het voorste gedeelte der pooten aantast, verspreidt zieh nu over den ganschen poot been, hoezeer aan de achterzijde nimmer zoo erg' als aan den voorkant. De aangetaste dieren gevoelen voornamelijk des nachts en wanneer het warm weer is, eeue hevigejeukte, daar alle woekerende inijten ook nachtelijke roofdieren zijn, die bij wärmte beweegbjker en bedrijviger worden. Tegen het gevoel van jeukte reageeren die vogels door de zieke deelen met den bek te pikken en die naar bun beste vermögen te wrijven en te schüren. Veronachtzaamde dieren, die aan kalkjaooten lijden, houden op eieren te leggen^ vermageren

en kunnp.n zelfs ten gevolge van dien sterven; men heeft waargenomen dat deze hnidziekte zieh ook op de naakte kopdeelen kan overplanten; men houde echter in het oog dat de witte of poederkam aan een schimmelplant moet toege-schreven worden; hij zal door ons hierachter behandeld worden. Zoo men de losgemaakte korsten in water, of beter in een duune alcoholische oplossing opweekt en nit elkaar plukt, en een gedeelte daarvan onder den microscoop brengt, vindt men de mijten in alle Stadien van ontwikkeling.

In 't bijzonder moet hier er op gewezen worden dat Sar-coptes mutans geen eierleggeud dier is maar tot de ovovivi-para behoort, d. i. die de jongen in larventoestand levend baren; dikwerf vindt men in den eierlegger van het wijfje rijpe larven, van een tot drie stuks tegelijk, ook vindt men behalve de' reeds in het moederlijk liehaam uit het ei ge-kropen larven, nog daarenboven eieren en onrijpe larven. Zoo men echter door het uitelkaar pluizen der uitslagkorsten vele eieren vindt, zijn deze bepaald door het verscheuren of uitpersen der wijfjes vrij gekomen.

V o o r b e h o e d i n g. Deze eischt: afzondering der aan-gestoken dieren van de gezonde; verder eene volkomene ontsmettirig van het hok of den stal, waarin zij gehuisvest waren, door het afschaven der zit- of roeststokken en het afwasschen van deze met petroleum of karbolwater, 1 op 10 deelen water.

Behandeling. Het voornaamste dat men te verrichten heeft is de harde korst op de pooten der zieke vogels te weaken, om ze daarna te kunnen verwrjderen. Het best be-reikt men dit doel door de pooten der patienten met groene zeep in te smeren, deze 24 tiren te laten zitten en daarna met warm water behoorlijk af te waschen, waardoor de korsten week worden; deze worden alsnu met een ijzeren spatel of

met den rug van een mesje behoorlijk weggekrabd zonder echter de pooten te verwonden, waarop het insmeren met een de mijten doodend middel moet plaats hebben. Men heeft verschillende dergelijke middelen aanbevolen zooals ranzige visuhtraan , verder zvvavelzalf, doch deze werken uiet afdoende ; daarom geeft men de voorkeur aan k a r b o 1-z a 1 f (1 deel gekristalliseerd k a r b o 1 z u u r op 10 dee-len vet), oreosootzalf (1:20), benzinolie (1 deel benzine op 10 a 15 deelen vaapolie) en petroleum; daar echter deze middelen voor de hoenders, voor-namelijk voor de kuikens schadelijk können worden, en wij een aangenaam riekend en spoedig werkend middel bezitten in den perubalsem, zoo geven wij aan dezen de voorkeur. Deze perubalsem, die ook in geval van schürft bij menschen en zoogdieren met voordeel wordt aangewend, moet zorgvuldig op de van korsten bevrijde plaatsen, wel 2 a 3 dagen lang, eenmaal daags ingewreven worden; naar om-standigheden is 8 dagen later nogmaals de insmering te herhalen, voornamelijk wanneer nog eenige plekken der huid op nieuw een laquo;jeelachtigen uitslag vertoonen, en daardoor bewijzen, dat er nog levende mijten zijn achter gebleven.

Nadat de inwrijvingen met perubalsem verscheidene dagen hebben plaats gehad, laat men als verzachtend middel den ziehen poot met room, vasiline, glycerine, of met ongezouten boter insmeren. Lijnolie is tot dit doel minder geschikt daar deze in de lucht verhart en een soort van vernislaag vomit, die op de ziehe deelen een ongunstigen invloed uit-oefent. In plaats van den perubalsem kan men ook met 3 deelen spiritus verdunden vloeibaren styrax gebruiken.

Met D e r m a t o r y k t e s m u t a n s is dikwerf verward geworden :

2. Sarcoptes cysticola, de in eigen omhulsel

ingesloten graafmijt. Deze parasiet behoort evenmin tot het geslacht sarcoptes als tot dat van dermatoryktes. Doch de naara van sarcoptes cysticola eemnaal ingevoerd zijnde zullen wij dien maar beliouden. Dr. VoiGTläNDBB in Dresden vond namelijk op de weivliezen der buikholte van hoenders, namelijk op hare eierstokken eene menigte gele punten, welke bleken mijten te zijn. Uxtertseiigen vond bij Brahma-poetra-hoenders een uitslag aan de scheenbeenen, door Epidermiswoekering veroorzaakt. In de korsten vond deze natuuronderzoeker mijten, die zieh niet in mijngangen onder de huid ophielden, noch daarop vrijlevend werden aangetroffen, doch in zeer kleine ondoorzichtige celletjes op-gesloten waren. Deze cellen zaten geheel vrij op de sterk gezwollen huid, minder echter kwamen zij in het ziekelijk uitwas zelf voor. ledere eel bevatte een volwassen mijt en een tot drie larven van mijten. Üniebbtjchbb vermeende met sarcoptes mutans te doen te hebben.

Biziolt , in Napels, schreef in 1869 over deze mijtsoort dat zij verschilt van sarcoptes mutans, dat zij in kleine knobbeltjes ingesloten is en wel in het onderhuidsche celweefsel van het geheele lichaam van hoenders verspreid, alleen de hals zoude er van verschoond blijven. Ook in de weivliezen die de maag, de lever en het netvlies omgeven, vond Bizioli kleine geele knobbeltjes, in welke mijten in cellen ingesloten waren. De cellen waren geel, langwerpig rond, ¹/₄ tot ^ Mm. in lengte metende; op 2¹j.2 cM. in 't vierkant vond hij 60 tot 100 zulke knobbeltjes. De inhoud er van was een helder grauwe, korrelige en vette massa, welke mijten en mijtlarven bevatte. Ook vond hij dergelijke tuberkelachtige knobbeltjes die verkalkt waren.

Zündel nam eene ziekte bij hoenders waar, welke zieh hoofdzakelijk kenmerkte door lusteloosheid, vermagering en

bleeken kam. Deze eueren waren met D e r m a n y s s u s avium bedekt. Binnen in het lijf, 0|3 de oppervlakte der darmen, van de lever enz., vond hij een menigte gele knobbeltjes die mijten bevatten.

Heller beweert, dat bij 70 procent der boenders in zijn vaderland (Duitscbland) Sarcoptes cysticola wordt gevonden.

Rivolta, te Pisa, besehreef in 1877 deze mijt zeer natiw-kenrig.

Lengte van het mannetje 0.18 tot 0.20 Mm., van het wijtje van 0.18 tot 0.26; breedte van het mannetje 0.12 tot 0.13 Mm., van het wijfje 0.140.18 Mm.

Het lichaam van het mannetje loopt naar achteren kegel-vormig toe en bezit vier auaalharon, twee lange en twee körte ; dat van het wijfje is volkomen afgerond en bezit slechts twee lange anaalharen. De voeten hebben 5 gele-dingen, aan het uiteinde zoowel bij het mannetje als bij het wijfje van een gesteelden zuignap en verscheidene bor-stelharen voorzien. De mijt is ovovivipaar, d. i. baart le-vende larven, en niet ovipaar of eierbarend.

De mijten moeten waar zij talrijk voorkomen, door storing in de voeding, tot vermagering aanleiding geven. De vele gele omhulsels, welke de overblijfseleu van afgestorven mijten bevatten, en de verkalkte cysten geven aan het ge-slacht hoen een vies aanzien , en veroorzaken, walging fegen het gebruik van diens vleesch.

Tegen deze mijten kunnen wij nog geen voorbehoedmiddel aanwijzen, ook zoude zulks tot niets lijden.

Alhier kunnen wij gepast laten volgen :

3. Cytoleichus sarcopfoi'des luchtzakmijt der vogels.

Lengte van het mannetje 0.390 Mm., breedte 0.288 Mm.

Lengte van liet wijfje 1.432 tot 0.510 Mm., breedte 0.336 tot 0.348 Mm.

Deze inijt is ovovivipare. In het inwendige der vrouwe-lijke luchtzakmijten vindt men even zoozeer eieren als goed ontwikkelde larven, die van haar eierhuid bevrijd zijn. Bij uitzondering echter worden er wel eens rijpe eieren door deze mijten gelegd.

Deze diertjes hebben een matte witte klenr. De woon-plaats dezer mijten zijn de luchtzakken aan hals, borst en buik der hoenders, daar deze parasieten voor hun bestaan lucht noodig hebben. Men vindt deze dieren öf elk afzonderlijk, öf in kleine klompjes samengelioopt ter grootte van een erwt. Menigmaal kan men enkele mijten zieh levendig zien bewegen. Zij zijn langwerpig rond; de buikzijde is afgeplat, de rugzijde gewelfd. Acht pooten van 5 geledingen zijn voorhanden. Het eerste paar staat zeer nabij den kop ; de lengte van elken poot van het eerste paar is 0.120 tot 0,135 Mm. , de gemiddelde breedte 0.027 Mm.; bij de lengte der pooten is de gesteelde zuiger niet meegerekend; deze heeft een lengte van 0.024 tot 0.030 Mm. De lengte^ van het tweede paar pooten is gelijk aan die van het eerste paar. Het derde paar pooten heeft elk behalve den zuiger, eene lengte van 0.159 tot0.171 Mm, zij staan ongeveer in 't midden van het lijf en worden meestal recht uitgestrekt gedragen. Het vierde paar, aan weers-zijden meer naar achteren gelegen, heeft een lengte van 0.168 tot 0.186 Mm. Klauwen of nageis en borstelharen vindt men niet aan de pooten, evenmin als op het overige lichaam; alleen ziet men aan de onderzijde bij het wijfje kleine chitinschildjes, welke bij andere mijtsoorten als dragers van hären en borsteis voorkomen.

De biologie dezer mijten is ons. nog volkomen onbekend;

^veneens hoe zij in de luchtzakken van borst en bnik ge-raken, ofschoon men wel mag aannemen dat zulks längs den weg der ademhalingswerktuigen gescbiedt.

De mvjt der luchtzakken komt lang niet zeldzaam bij de hoenders voor. Als er maar weinige dezer parasieten aanwezig zijn wordt bet algemeen welzijn van een hoen niet benadeeld. Maar wanneer zij in de lucbtpijp voorkomen, noodzaken zij door prikkeling tot hoesten, waarbij het-zelfde geluid voortgebracht wordt alsof een of andervreemd liehaam in de lucbtpijp verdwaald ware.

Indien er een groot aantal van Cytoleichus in de luchtzakken is opgeboopt, kunnen zij bevige ontstekings-versebijiiselen in deze organen of in hunne nabijbeid ver-oorzaken.

Voorbeboeding en behandeling zijn niet mogelijk , daar men bij bet levende boen de aanwezigheid dezer parasieten niet kan ontdekken.

Bebalve de graafmijten of sarcoptiden zijn evenals bij de zoogdieren nog de zuigmijten of dermatophagen , die de op-perhuid aantasten , te vermelden. Ook bij bet hoen heeft men zulk eene mijt als oorzaak van een schurftachtigen huid-uitslag waargenomen.

De mijten die de schubben der buid aantasten (D e r m a-t O p h. a-g u s of S y m b i o t e s) zijn vrij groote diertjes. Het mannetje is rondacbtig, bet wijfje langwerpig. De rug van het eerste draagt op zijne ruwe oppervlakte twee lange borsteis en 8 stijve baren, welke op kleine knopjes zitten. Het wijfje bezit eveneens stijve baren op het liehaam; aan bet uiterste achtereinde ziet men twee kleinere en twee grootere borstelharen, alsook twee rolronde tepeltjes, welke bij geslacbtelijke vermenging in bekervormige holten bij het mannetje worden ingeschoven; bet mannetje bezit

aan het achterste uiteinde twee tepelvormige lichamen om zieh aan het wijfje vast te klemmen; deze zijn van drie borstelharen en van sen sabelachtig orgaan voorzien. Elke poot bezit aan het uiteinde bij den mannelijken dermatophagus een kortgesteelden zuiger; elke voet der eerste beide paren pooten is van eenen klauw voorzien, en die van het derde paar van twee klauwen. Bij het wijfje dragen de eerste vier pooten elk een klauw, het derde paar is zonder klauwen, het vierde paar heeft alleen siecht ontwikkelde klauwen. De voeten van het eerste, tweede en vierde paar pooten bezitten zuigschijven, het derde paar heeft ze dikwijls niet, doch is in de plaats daarvan van twee lange haren voorzien.

De kop is stomp en kegelvormig, breeder dan lang, en draagt twee geschaarde kaken welke van rechts naar links in elkaar grijpen; naast elke dezer kaken ziet men een drie-ledigen taster of palpe. De mijten zijn eierbarend.

Caparini . vermeldt bij hoenders een huiduitslag waarge-nomen te hebben welke aan dermatophagen moest toege-schreven worden , en genaamd :

4. Symbiotes gallinarurn (Dermatophagus gallinaru m).

Lengte van het mannetje 0.17 Mm., breedte 0.12 Mm.; lengte van het wijfje 0.190.25 Mm., breedte van 0.13 tot 0.17 Mm.

Larven zesbeenig, bij het verlaten van het ei 0,11 Mm. lang en van 0,06 tot 0,07 Mm. breed.

De pooten hebben vijf geledingen ; het einde van elken voet is van een haar en een borstel, alsook van een beker-vormigen zuignap en een klauw of nagel voorzien.

De huiduitslag door deze mijten veroorzaakt vertoont zieh in den beginne op kleine, scherp begrensde plekken , bijzonder aan hals en borst. Later kan hij zieh over het

gausclie lichaam verspreiden. De zieke plaatsen zijn met dunne doorsclüjnende gele scliubben , van de opperhuid afkomstig, bedekt, die in verscheidene lagen dik over elkander liggen. De Imid vertoont zieh onder deze schubben vochtig en ge-zwollen. Ook zijn de spoelen der veeren inwendig met deze schubben laagsgewijs bedekt.

De aangetaste dieren zouden volgens Caparini, ondanks de tallooze menigte mijten die op hen voorkwam, weinig jeukte van deze parasieten hebben ondervonden; doch wel zouden zij naar omstandigheden erg ziek geweest zijn, wat blijkbaar was door hunne lusteloosheid, afzondering, onbe-weeglijk blijven zitten, door het versmaden van voedsel en drank. Nadat deze ziekteverschijnselen eenige weken hadden aangehouden volgde de dood.

Voorbehoeding: Afzondering der zieke dieren van de gezonde , daar de mijten van de eerste naar de tweede overloopen, waardoor de huiduitslag een besmettelijke wordt. Ontsmetting van den stal, in welken zieke dieren verblijf hebben gehouden.

Behandeling: Benzine of cveosoot met olie in de verhouding van 1 : 30, of een mengsel van 1 deel creosoot op 10 deelen zwakken Spiritus en 20 deelen water, zijn een probaat middel tegen deze mijten. Vöor het aanwenden van dit middel moeten de aangetaste deelen met lauw zeepwater afgewasschen worden. Maar met het hierboven vermelde middel moet men niet eene te groote lichaamsopper-vlakte tegelijk insmeren, en het niet al te sterk in de huid inwrijven.

B. Geen schürft veroorzsikende muten.

5. Harpirhynchus nidulans (Sarcoptus ni-dulans). Mijt in de schachten der veeren.

Lengte van liet mannetje van 0.22 tot 0.30 Mm., breedte van 0.18 tot 0,20 Mm. ; lengte van het wijlje van 0.39 tot 0.40 Mm., breedte van 0.25 tot 0.30 Mm.

Lengte der zespootige larven van 0.20 tot 0.25; der vier-pootige larven van 0.28 tot 0.30 Mm.

Deze komt nog veel algemeener voor bij de in ^:t wild levende kleine zangvogels als mussclien, vinken, leeuweriken enz. dan bij de duiven.

Het lichaam is witacbtig geel van kleur, bij het mannetje ovaal, bij het wijfje rondachtig of bijna vierkant met afge-ronde hoeken; het eerste draagt op den rug 2 paar groote borstelharen, tusschen welke zieh 3 paar kleinere bevinden; al deze hären zijn bevestigd op chitinaebtige schubjes; aan weerszijden van het lijf ziet men twee grootere borsteis; het wrjije bezit op haar rug, aan weerszijden drie, aan de zijranden en ongeveer in 't midden van het lijf drie, en aan het einde van het lichaam twee lange borstelharen. De vier voorpooten zijn kegelvormig, kort, met weinig zicht-bare geledingen; aan de eerste van hen vindt men twee sterk gebogen klauwen of nageis, met daartussehen gelegen fijne, kamachtige borsteis. De twee paar achterpooten zijn on-volkomen ontwikkeld, en zoowel bij het mannetje als bij het wijfje van lange borstelharen voorzien. De duidelijk zichtbare kop is gewapend met een paar priemvormige ka-ken, naast welke zieh de dikke kegelvormige van drie haken voorziene palpen of voelers bevinden. De voelers en de pooten zijn van kleine baren voorzien.

H a r p i r h y n c h u s n i d u 1 a n s legt eieren , uit welke na 5 ä 8 dagen zespootige larven geboren worden; deze veranderen meermalen van opperhnid zooals zulks bij de mijten in ^;t algemeen voorkomt. Na het eerste schijnt het vierde paar voeten te voorschijn te komen, vöör en

aleer een volkomen ontwikkeling van het geslachtrijpe dier zelf heeft plaats geliad, waarom men behalve de zesvoe-tige larve, nog een achtbeenige larve of nymphe kan waai^--nemen.

De mijten worden aangetroffen in gele omhulsels, zoo groot als van erwten of boonen (capsula), die meestal niets anders zijn dan opgezwollen holle vederschachten. Wanneer men eene dergelijke kyste openmaakt, die zieh meestal op de borst en onder de vleugels bevindt, vindt men daarin eene fijnkorrelige geelwitte massa, die op fijne vischkuit gelijkt^ dock bij microscopisch onderzoek blijkt uit hon-derden en nogmaals honderden mijten en uit hare eieren en larven te bestaan. Niet altijd wordt deze knobbelige kyste door de gezwollen vederschacht gevormd, waarscbijn-lijk boren de mijten zieh ook rechtstreeks door dekuid en vormen in het onderhuids-celweefsel hare cellen of kysten. Somwijlen vindt men in de plaats der kyste opene en zwe-rende plekken.

De mijten zijn volgens de waarnemingen van Zürn voor honden, schapen en konijnen niet besmettelijk.

Zoo bij een duif slechts enkele dergelijke knobbeltjes aanwezig zijn, veroorzaken zij ten hoogste eene storing in de ontwikkeling der veeren; doch wanneer zij in groo-teren getale voorkomen, ontstaan er versehillende voedings-stoornissen, welke uittering en vermagering tengevolge hebben.

Voorbehoeding: Afzonderen of dooden der ziehe dieren; ontsmetting der duiventil door het wasschen met karhol- of phenoloplossing in water.

Behandeling: Zoo er vele knobbelachtige gez wellen aanwezig zijn doet men het best het dier te slachten. Enkele gezwellen kan men openmaken, met een beenen lepeltje

of spateltje leegscheppen, en dan met perubalsem insmeren.

6. Hypodectes c olumb arum. Wormachtige d u i v e n m ij t.

Lengte 11.25 Mm. zelden tot 2 Mm.; breedte 0.33 tot 0.60 Mm.

Dit is geen volkomen ontwikkeld dier maar de larve van eene mijt.

Woonplaats. Bij de hokduiven in het onderhuids-celweefsel, het buikvlies, darmvlies, het bindweefsel dat de groote bloedader (Aorta) omgeeft.

Mägnin houdt de Hypodectes voor de nymph van een onbekende mijt, waarschijnlijk een Ptorochilus. Megnin zegt een dergelijke wormachtige larve of nymph gevonden te hebben op een in den rui zijnden vogel, bij welken zij zieh in een wijdgapende follikel der uitgevallen veeren trachtte in te boren, (om daarin hare eieren te leggen); hij ver-meent dat deze larven gemakkelijk onder de huid door-dringen, en aldaar gedurende den ganschen raitijd van den vogel verblijven knnnen. Wanneer de ruitijd verstreken is , nemen de larven hare normale of geslachtrijpe gedaante aan, doordien zij vervellen en naar de oppervlakte der huid verhuizen.

Het lichaam van het dier is wormachtig langwerpig rond. Nergens is op de oppervlakte eenige opening te ontdekken. Acht pooten zijn voorhanden. Elke voet van de beide eerste pooten is aan het einde van 5 borstelharen voorzien, elke naar voren gewende voet van het derde paar pooten is met een grooter aantal borstelharen gewapend, elke voet van het allerlaatste paar draagt een zeer lang haar; aan het achtereinde van het lichaam bevinden zieh 4 körte hären. De lengte van lederen der eerste vier 2300-ten bedrag ongeveer 0.042 Mm., van lederen der laatste poo-

[

ten bijna 0.036 Mm., buiten het aanhangsel aan het topeinde.

Deze mijten Imnnen, bij het verwisselen van veeren (het raien) der vogels, aanleiding geven tot belemmering in de ontwikkeling der nieuwe veeren. Evenzoo knnnen zij tot huidontsteking en tot storing in de werkzaamheden der Imid aanleiding geven. Bij bijna plotseling gestorven duiven vond men talrijke dergelijke larven in 't buikvlies, en in het bindweefsel dat de grootere bloedaderen om-geeft.

V o o r b e h o e d i n g. Daar de ontwikkelings- en levens-geschiedenis dezer dieren nog niet volkomen bekend is, kunnen wij ook niets ter voorbehoeding aanprijzen. Even-min is een doeltreftende behandeling mogelijk, daar bij levende duiven deze parasieten moeielijk zijn op te sporen.

In de penneschacht van verschillendo soorten van vogels leven mijten, die door Megnin Sarcoptides p 1 umi-coles worden genoemd. Bij duiven , hoenders en pauwen ontdekte Heller mijten in de spoel liunner vederen , aan welke hij den naam gaf van Syringophilen. In 1879 ontdekte professor Heller in de Schacht der veeren van hoenders en duiven eene ontelbare menigte van:

7. S y r i n g o p h i 1 u s b i p e c t i n a t u s , de mijt der penneschachten.

Lengte van het mannetje van 0.70.8 Mm., van het wijfje 0.9 Mm. Breedte van het mannetje 0.14 Mm., van het wijfje 0.15.

Achtpootige larven lang 0.55 Mm., breed 0.13 Mm. Zespootige larven lang 0.30 Mm., breed 0.13 Mm

Volgens Heller staan bij de ontwikkelde mijten de twee paar voorpooten dicht bij elkaar niet ver van den kop ge-plaatst, de twee achterste paren staan bij het wijfje een weinig voorbij het midden van het lichaam. Aan het einde

van elken voet bevinden zieh twee haakjes, tussclien welke men twee gele kamachtige Organen ziet; elk einde dezer kämmen is van een korte rechthoekiggebogen punt voorzien. Achter deze dubbele kämmen verlieft zieh nit het voor-laatste lid een gesteeld, bladaehtig orgaan, dat längs den rand schijnt nitgeplozen te zijn. Uit den langen snuitvor-migen kop kunnen deze mijten twee fijne, gele hoornachtige dolkjes uitsteken ter lengte van een derde of van de helft van het gansche lichaam.

De mijten der pennensehachten van het hoen zijn zeer lang en smal. De breedte van het lichaam is tussclien en achter het eerste paar pooten het grootst; het achterlijf is smal, zakvormig, van achteren afgerond en met vele lange en enkele korte hären bezet. De betrekkelijk lange en smalle kop heeft de gedaante van een langwerpige ruit. Een rij-kelijk vertakt traeheaalsysteem dient tot ademhaling.

De schachten of spoelen der staart- of vleugelpemien bij hoenders en duiven , die door deze parasieten geplaagd wor^ den, zijn met een korrelige gele inassa gevuld, waardoor zij er doorgaans zeer misvormd uitzien. Deze gele massa bestaat hoofdzakelijk nit mijten en hare onopengespleten eieren.

Hoenders en duiven door deze mijten aangetast ruien moeielijker dan andere bij welke deze parasieten niet voor-komen. In het Sleeswijk-Holsteinsche zouden bijna 90 per' cent der hoenders door deze mijten aangetast zijn.

Menigmaal ziet men bij hoenders de rugveeren uitvallen, in welk geval men de schuld aan den haan geeft; alleen de mijten hebben er schuld aan.

8. Syringophilus uneinatns, mijt van de Schacht der pennen bij pauwen.

Deze onderscheidt zieh van die der hoenders door plom-

peren bouw, sterkere klatiwen en kleinere kämmen aan de voeten.

Züex, de oorspronkelijke schrijver van dit boek, vond tus-sclien de vederen en bij tiitzondering in liare schachten of spoelen bij de hokduiven een mijt door hem voorloopig genoemd:

9. Epidermoptes bifurcatus. Vedermijt der d u i v e n.

Deze is waarschijnlijk dezelfde soort door Eivolti in 1881 beschreven onder den naam van Epidermoptes bifurcatus, en onder dien van Anaiges hifidus door Guklt in 1849.

De duiven die deze parasieten in groote menigte herberg-den_; zegt Züen , zijn aan uitmagering te gronde gegaan, zonder dat er eene voldoende reden van den dood kon op-gegeven worden; mogelijk moest men dien toeschrijven aan uitputting tengevolge van voortdurende storing der nachtrust.

Lengte van het mannetje 0,2520,260 Mm., breedte 0,1440,152 Mm. Lengte van het wijfje 0,2730,344 Mm., breedte 0.1350,156 Mm.

Lengte van de zesbeenige larve 0,165 Mm., breedte 0,078 Mm.

Het mannetje dezer vedermijt vertoont een ovaal lichaam, dat aan het voorste gedeelte het breedst is; het achterste gedeelte eindigt in twee puntig bijloopende tepels die elk van twee zeer lange hären voorzien zijn. De lengte van elken van bet eerste paar pooten is 0,096 Mm., die van het tweede paar 0,105 Mm., die van het derde paar 0,267 Mm. en van het vierde paar 0,095 Mm. De twee paar voorpoo-ten hebben in het derde lid een paar sterke tandachtige uit-steeksels. Het vierde paar pooten is aan het laatste gelid met 4 zijdelingsche tanden gewapend. Nagels of klau-wen ontbreken; de einden der voeten zoowel bij de man-

netjes als bij de wijfjes zijn van kortgesteelde zuignapjes voorzien. De rug is met längere en kortere haren bezet.

Het wijfje bezit evenals het mannetje een ovaal lichaam dat ecbter aan het aclitereinde, in plaats van in twee pun-ten te eindigen, afgerond toeloopt en met vier grootere en 2 kleinere anaalharen bezet is ; de grootere zijn bijua 0,220 Mm. lang; de lengte van het eerste paar pooten bedraagt bijna 0,093 Mm., die van het tweede paar ongeveer 0,096 Mm., elke poot van het derde en vierde paar 0,150 Mm., aan alle pooten bevinden zieh kort gesteelde zuignapjes; de eerste vier pooten zijn korter en dikker dan het derde of het vierde paar, het laatste lid van deze is langer dan de ove-rige geledingen; het eerste en tweede paar pooten is aan de buitenzijde, voornamelijk aan het derde lid, met een sterken tand gewapend. De pooten bestaan uit vijf .sreledin-gen; nagels of klauwen ontbreken. Op de rugzijde vindt men längere en kortere haren, die op wratjes zitten. De kop is 0.036 Mm. lang en 0,030 breed: twee van voren zeer spits toeloopende kaken, op welke een kort haartje staat, bevinden zieh tusschen de beide afgestompte palpen of voelers.

Voorbehoeding en behandeling. Wanneer derge-lijke mijten in groote menigte op duiven zijn ontdekt, vindt men niet alleen in den ruitijd de ontwikkeling der veeren gestoord, maar ook dat de voeding der veeren op onvoldoende wijze plaats heeft. Op sommige plekken mis-sen de veeren haren natuurlijken glans , en laten gemakkelijk los. Sommige afzonderlijke stralen van den baard van en-kele staartpennen vertoonen zieh uitgespreid, hetgeen aan de staartveeren een ruig en stekelig aanzien geeft. Over 't algemeen echter schijnen deze mijten geen of wei-nig schade te veroorzaken, daar zij zieh hoofdzakelijk met de natuurlijke huidafscheidingen van de duif voeden

die haar herbergt, zouder altijd in de schachten der veereu zelve in te dringen. Intasschen hecft de natunr andere mrjt-soorteu geschapen, die op duiven, musschen, papegaaien en/.. wonen, van hunnen kant op de mijten in de schachten der veeren jachtmaken en zieh met deze voeden: zij loeren aan den voet der veeren op hunnen buit; als voorbeeld hier-van uoenien wij Cheyletus heteropedpus en CJiei/Ietus ma-cronyehns, zoo als Megnin aangetoond heeft.

Tegen de mijten in de schachten der pennen en tusschen de veeren zijn bijzonder aethei'ische olien (anijsolie, rosma-rijnolie en dergelijke) met olie of water (1 op 20 tot 50) verdeeld, in de eerste plaats echter pembalsem of styrax, met 3 tot 4 deelen Spiritus verdund, met sen bloemeu-irrigateur tusschen de veeren in te blazen. Zindelijkheid, rijkelijk zand- en aschhoopen ten dienste der vogels, in welke zij zieh baden kunnen en het ongedierte afschudden, kunnen eeniquot;erinate als voorbehoedmiddel aanbevolen worden.

C. lilocdzuigende myten der vogels.

10. Dermanyssus avium, de gemeene vogelmijt.

Lengte van het mannetje 0.60 Mm., breedte 0.30 Mm. Lengte van het wijtje 0.80 Mm., breedte van 0.280.30 Mm.

De vogelmijten behooren tot de groep der Gamasiden, van welke men aanverwante soorten als parasieten op ver-schillende insecten aantreft, als op mestkevers, bijen enz.

Het lichaam is langwerpig rond, van achteren breeder dan van voren. De kleur is bloed- of bruinrood met witte vlekken; naast de spitse, kegelvormige kaken vindt men de beide voelers, welke uit lange geledingen bestaan, en wier uiteinde van recht overeind staande in een klein knopje ein-digende borstelharen voorzien is. De mondwerktuigen be-zitten twee ongelijk lauge steekwerktuigen, waarvan het

längste groefvonnig üitgehold is. De rug draagt een groot aantal oi^ chitineuse wratjes staande, stijve borstelharen, wier punten naar voran of naar achteren gekeerd zijn.

De pooten bezitten raeer of minder talrijke borsteis. Aan bet einde van elken poot is een dubbele klauw of nagel te zien, benevens een fijn vertakte voetzool. Andere Zoologen verklaren dat elke poot uit zes geledingen bestaat, boe-zeer diepe inkervingen nabij bet eerste en tweede gelid het doen voorkomen alsof er zeveu of acht geledingen bestaau. De zespootige larven en de jonge mijten, die nog nimmer bloed gezogen hebben, zijn wit of geelachtig van kleur.

De gewone vogelmijt gaat gemakkelijk op allerlei huis-dieren en op den mensch over, bij welke zij soms in de huid iuboren en aldaar buileu Acariasis vormen eu eene ondraaglijke jeukte veroorzaken. Het is een bewezen daadzaak, dat deze parasiet op paarden, runders, honden en katten overgaat en huidontsteking met puistachtigen uitslag kan tengevolge hebben. Ook heeft men in het oor bij het rund ontstekingachtige toestanden waargenomen die door de vogelmijt veroorzaakt waren. Menschen die zieh veel in kippen- of duivenhokken bewegen kan het door deze kleine bloedzuigertjes zeer lastig gemaakt worden. Om deze redenen moeten nimmer hoenders of duiven ge-huisvest worden in paarden- of veestallen.

D e r m a n y s s u s a v i u in o f D e r m a n y s s u s g a 1-1 i n a e , is een nachtelijk roofdier, dat des nachts de hoenders en duiven alsook de kleine kamervogels, die in kooien gehouden worden, opzoekt om hun bloed af te zuigen. Over dag verbergen zij zieh in de reten en kloven van het hout- of muurwerk hunner verblijven; vooral aanhet uiteinde en aan de onderzijde der roeststokken wordt door hen als schuilplaats de voorkeur gegeveu, zoomede aan de leg-

mandjes enz.; men ziet ze ter grootte van een zandkorrel, als roode of gele stippen been en weer loopen; de volgezogen Individuen verraden zieh door liunne bijua bloedroode kleur. Wwmeer deze mijten in groote menigte voarkomen, kunnen zij een betrekkelijk groote hoeveelbeid bloed bij een vogel, groot of klein, afzuigen, en putten ze dezen langzamerband door bloedverlies en nittering geheel nit; voornamelijk doordat zij voortdurend de nachtrust verstoren van de vogels, bij welke zij bare scherpe zuigwerktuigen inboren om bun bloed ait te pompen; menige broedkip wordt door deze mijten, in ^;t dagebjkscbe leven luizen ge-noemd, gedurende den broeitijd in bet uitbroeien der eieren gestoord. Groote onrust, fladderen met de vleugels, been en weer loopen gedurende den naebt, dulden ens er op dat een boeu door de mijt (of luis) geplaagd wordt. Het te gronde gaau van menig stuks pluimvee moet aan deze mijt-soort worden toegescbreven. Kuikens en jonge duiven die nog niet vliegen kunnen worden door deze parasieten niet zelden gedood.

Aandoeningeu van de slijmvliezen der neusbolte bij vogels worden dikwerf door mijten veroorzaakt. Bij jonge duiven beeft Zuex dikwijls een hevige ontsteking der neusslijmbuid (E b i n i t i s) waargenomen, welke de jonge dieren doodde; ook beeft men ze somwijlen in den geboorgang van gestorven kuikens aangetroft'en. Vogelmijten dringen bij jonge vogels dikwijls de neusgaten en geboorgangen binnen en kunnen daardoor ziekten en zelfs den dood veroorzaken.

Nog verdient bier vermelding dat deze parasieten bebalve des nachts ook somwijlen, hoewel zeldzaam, overdag op bun bloedigen arbeid afgaan. De vogelmijten zijn zeer vruchtbaar en kunnen vele maanden lang zouder bloed te zuigen, vasten.

Voorbehoeding en behandeling. Volkomen zindelijkheid der hokken, het zooveel mogelijk verwij-deren van allerlei houtwerk daarin, en waar dit onver-mijdelijk is, het meermalen 's jaars uit- en afschuieren der houten wanden, zoldering, vloer, bodem, legnesten , deuren, zitlatten enz. met eene beete oplossing van loog en bet insmeren met 5 ä 10 percent Pbenol of met petroleum , zoodra bet gevogelte des morgens zijn nachtverblijt' verlaten en den ganscben dag in de open lucbt blijven kau. De sterke lucbt van de aangewende middelen is alsdan grootendeels verdwenen, en zal niet meer scbaden wanneei' de vogels naar bun bok terugkeeren om er den nacht door te brengen. Het uitboenen van al bet houtwerk met water, waaraan een weinig anijs- of rosmarijnolie is toegevoegd, verdrijft op ongeloof baar snelle wijze deze parasieten. Het besprenkelen der boenders met water met een weinig aethe-rische olie gemengd beschermt ze tegen den aanval der mijten; dit gescbiedt ook door bet bestrooien tusschen de veeren met perzisch insectenpoeder, de bloemknoppen van Pijrethrum, doch deze moeten verscb tot poeder gemalen zijn; verder doet poeder van anijs- of sabadillezaad, in bet strooi-zand en de legbokken gestrooid, groote diensten.

Gemetselde vogelstallen moeten minstens tweemaal's jaars met kalk gewit worden. Broednesten van gevlochten stroo moeten in de duivenbokken door andere van gebakken potaarde vervangen worden.

In de kooien der Kanarievogels verjaagt men de gewone vogelmijt door die met kokend water te overgieten, en doordat men bolle en van gaatjes voorzjene zitstokjes aanbrengt, die van binnen met perubalsem, kwikzalf {of petroleum) bestreken zijn: ook moeten aUe gaten en spleten, vooral in den bodem , met deze middelen beboorbjk ingesmeerd worden.

Vogels, iu wier neiisgateu zicli mijten gevestigd hebben, belianclelt men met boomolie, waaraan een weinig anijs-olie is toegevoegd; dit mengsel wordt met eene zachte veer in de neusgaten ingesmeerd.

Wasschen met Phenohrafev is ons voortdurend gebleken een zeer werkzaam middel fegen du ongedievte 1e zijn.

C. Yaclitluizen. Gewooiilyk eenvondig luizen genoemd.

Deze vederluizen, gewoonlijk eenvoudig vogelluizen ge-heeten, beliooren tot de M a 11 o p h a g e n of h u i d v r e t e r s. Zij zijn ongevleugeld en hebben doorgaans een beliaard li-chaam, dat min of meer plat gedrukt is. In den mond zitten körte, aan den binnenrand gewoonlijk getande kaken en zeer kleine scharen, met of zonder voelertjes. Tusschen de scharen ligt de onderlip, boven de kaken de bovenlip. De voelers zijn kort, hoogstens zoolang als de kop, en bestaan uit drie ä vijf geledingen. Puntoogen (ocelli) vindt men op den kop ; gezichtsorganen ontbreken geheel en al. Zes pooten: de uiteinden der voeten met een of met twee nageis. De borst (thorax) kan uit twee of drie ringen zijn samengesteld; in het laatste geval wordt de eerste ring prothoras, de tweede mesothorax, de derde metatherox geheeten. Het eivormig of langwerpig achterlijf bestaat uit acht h tien geledingen of Segmenten. Deze dieren voeden zieh met huidschubbetjes, hären en veeren. Bloedzuigers zijn zij geenszins, ofschoon zij zieh in de huid kunnen inboren. Bij de voortteling is het mannetje onder het wijfje geplaatst, of wel het mannetje zit op den rug van het wijfje. Hunne vruchtbaarheid is niet bijzonder groot. De eieren zijn peervormig, van een dekseltje voorzien en dragen borstel-haren, welke tot het vastklampen aan hären en veeren van

hunne woondieren dienst doen. De jongen verwisselen verscheiden malen van huid.

De mallophagen worden in twee onderfamilien gesplitst, namelijk in die der Philopteridae, welke draadvormige voelhoorntjes en geene kaaktasters bezitten, en in Liothei-d a e, die zieh door hunne knotsvormige voelers en het bezit van kaaktasters onderscheiden. Op de vogels treft men onder de Philopteriden in de eerste plaats het geslacht Philopterus aan; dit bezit voelhoorntjes met vijf geledingen en heeft aan elken voet slechts een enkelen (*) klauw; de thorax bestaat meestal uit twee, het achterlijf nit negen ringen. De Philopteren bewegen zieh langzaam; na den dood van Iran woondier verlaten zij diens lijk niet, en sterven zelf twee a, drie dagen later. Behalve de Philopteren azen op vogels de Liotheen, die door knotsvormige of vierledige voelers onderscheiden zijn en aan elken voet twee klauwen bezitteu. De borst bestaat meestal uit drie, het achterlijf uit tien ringen. De Liotheen bewegen zieh zeer levendig, en verlaten onmiddelijk het lijk van den vogel op wien zij vroeger aasden, om een anderen leven-den gastheer op te zöeken; somwijlen kruipen zij op den mensch over, zonder het hem lang lastig te maken.

Bij de Philopteridae onderscheidt men de geslachten Docophorus, Nirmus, Goniocotes, Gonio-d e s en L i p e u r u s.

Bij de op het pluimvee levende Liotheidae de geslachten: Trinotum, Colp oeephalum en Menopon.

lt;/. Philopteridae. I. Docophorus. De voelhoorntjes zijn bij beide

(quot;) Züks zogt abusievelijk an jüdem Fieszeiide zwei Klanen.

geslachten aan elkaar gelijk; vöör deze voelertjes ziet men op zijde van den top twee ronde spitse beweegbare staaf-jes (T r ab e cul ae).

1.nbsp; nbsp; nbsp;Docophorus icterodes. Roodbruine eendenluis, laug 1 tot 1,25 Mm.

Lange kop met breed scbild en stompe trabeculae , die een weinig langer dan bet eerste gelid der voelers zijn. De eerste borstring met afgeronde zrjden; aan den middel-sten ring zijn de zijdelingscbe boeken sterk vooruitspringend, en met drie sterke borstelbaren bezet. De Schenkels der pooten zijn zeer kort en dik, de klauwen kort_; en weinig gebogen. Het acbterlijf is ovaal, bij bet wijfje längs den rand zaagsgewijs getand, bij bet mannetje is dit minder sterk het geval. Kleiir roodbruin met donkerder randvlekken.

2.nbsp; nbsp; nbsp;Docophorus adustus. Gevlekte ganzen-luis, lang 1.25 Mm.

In de jeugd wit van kleur, volwassen lichtgeel met bruin-achtige teekeningen. Het voorste gedeelte van den kop is breed en afgerond, de voelers zijn van borstelbaren voor-zien, met bet laatste lid langer dan het voorlaatste; de schedel van achteren met drie punten en bruin, achter deze een bruine dwarsband en daarachter weer een donkere vlek. De eerste ring van den thorax is dvvars ruitvormig en bezit een heldergele middenlijn. De derde borstring is met scherpe, bruingevlekte zijdelingscbe hoeken getee-kend en van achteren van een ronden rand voorzien. Het acbterlijf is ovaal, bij het wijfje tamelijk breed en met uitgetanden rand; de eerste ring brain met heldere mid-dellijn, het laatste segment is bruin, de overige zijn lichtgeel.

II. Nirmus. Voelhoorns draadvormig, bij het mannetje en wijfje gelijk, zonder beweegbaar staafje (Trabeculae). Onder deze mosten wij vermelden:

3.nbsp; nbsp; nbsp;Nirmus numidae. Poule-Pintade luis. Lichtgeel, lang 1,5 Mm. met donkere rauden en twee

rijen vlekken op de rugzijde van liet achterlijf. De kop is van voren afgeroud en van twee korte dikke voelhoreus voorzien. De middelste borstring (Me sot ho rax) is vijf-hoekig.

III. Goniocotes. Voelertjes draadvormig bij beide seksen, zonder beweegbare Trabaeculae. Acbterkop met scherpe achterboeken. De acbterlijfsringen in het midden in elkaar smeltend.

4.nbsp; nbsp; nbsp;Goniocotes compar. Tortelluis. Mann, lang 1 Mm., Wijfje lang 1,25 Mm. Glimmend geel

met roodbruine randen. Kop groot, van voren rond, van achteren boekig en van lange borstelharen voorzien. De eerste borstring smal, als het ware een hals vormende; de tweede breeder dan de eerste, beide met roodbruine randen. Het achterlijf breed en eirond met gave randen en roodbrain van kleur. De insnijdmgen zijn aan den rand met korte borstels bezet; van den rand af naar het midden toe ziet men in elk segment tongvormige bruine vlekken, die in het midden helderder zijn. De huid zelve schijnt korrelig te wezen.

5.nbsp; nbsp; nbsp;Goniocotes hologaster. Geelgevlekte hoenderluis.

Lengte van het mannetje 0.65 Mm., van het wijlje van 11.20 Mm.

Kop half elliptisch, van achteren boekig, met roodbruine randen; voor en achter de lange voelhoorns, en aan het achtergedeelte van den kop, roodbruine vlekken. Het borst-stuk, slechts weinig van het achterlijf verschillend, is aan de bovenzijde bruinachtig van kleur; de eerste ring (Pro-thorax) is halvemaanvormig; de beenen zijn kort en sterk

gedoonid. Acliterlijf breed, ovaal, met gegolfde en van bor-stels voorzieue zijranden; op elk segment, en wel aan elke zijde , ziet men een gele tongvormige vlek met bruingelen voorrand. Hat acbterlijf van het mannetje eindigt in een halfrond met vele borstels bezet segment, van het wijfje twee borstels aan het ovale einde van het lichaam.

6.nbsp; nbsp; nbsp;G o nio c o t e s r e c t angul a t u s. Pauwenluis met rechthoekigen achterkop.

Lengte 1 Mm. Kop kort, breed, halfrond, aan den voorrand met fijne borstels, met rechthoekige achterhoeken, die elk twee lange borstelharen dragen. Voor en achter elken voelhoorn een ronde donkere vlek op den kop. De eerste ring van het borststuk is kort, de tweede zeer breed; de eerste bezit een , de laatste twee randborstels. De klauwen aan het einde der voeten bijna recht, fijn en dun. Achter-lijf breed en ovaal, alleen de beide eerste geledingen zijn duidelijk gescheiden.

IV. G o n i o d e s. Voelhoorntjes bij de mannetjes aan het einde gevorkt. Achterhoofd hoekig, laatst gewricht van het acliterlijf afgerond, bij het wijfje echter wrattig. Geen beweegbare Trabeculae.

7.nbsp; nbsp; nbsp;Goniodes falcicornis. Pauwenluis met sikkelvormige voelers.

Lengte van het mannetje 3 Mm., van het wijfje 3.5 Mm.

Zeer groote luis met Vierkanten kop, met acht borstelharen aan den voorrand en aan de beide achterhoeken van twee bijna vierkante aanhangsels voorzien. Voelhoorntjes zeer lang, het laatste lid bij het wijfje dun, worden links en rechts zijdelings rechtuitgestrekt gedragen; bij het mannetje is het derde lid boogsgewijs naar achter ge-wend, op den voorrand des boogs zit het vierde en vrjfde lid. Op den kop nabij de voelers een bruine dwarsvlek en

een dito ronde nabij den nek. De eerste borstring ruitvor-mig, de tweede schildvormig, beide met donkere randen. Lange sterke klauwen aan de voeten. Het geheele lichaam is geel gekleurd. Aan-den i-and van het achterlijf zietmen op elk segment een donkere tongvormige vlek , met een Leidere punt in 't midden. Aan de buikzijde ziet men licbtbruinen rand en zes bruine dwarsstrepen. De randen van het achterlijf zijn met borstelharen bezet, zoo ook het laatste segment bij het mannetje.

8.nbsp; nbsp; nbsp;Goniodesdissimilis. Donkergele hoen-d e r 1 u i s.

Lengte van het mannetje 0.9 Mm.; van het wijfje 1.20 Mm.

Kop met bolronde, aan den voorrand van borstelharen voorziene hoeken , aan de slapen van het hoofd zijn ze recht-of stomphoekig. Achter de gebogen voelhoorns aan weers-zijden een ronde donkerbruine vlek. De eerste ring aan het borststuk (P r o t h o r a x) heeft bolle zijranden, het tweede rechte zijranden. Elke rand van den prothorax be-zit een, elke van den metathorax drie borstelharen. De klauwen aan de voeten zeer sterk. De ringranden van het ovale achterlijf springen sterk gebogen vooruit en elke draagt drie ä vier borsteis. Bij het mannetje is het achtereinde van het lichaam bijna half cirkelrond; bij het wijfje dalen de van borstels voorziene aanhangsels van het achtste segment längs de zijden van het laatste segment af;dit draagt zes borstels en is aan den rand ingekorven, Breede geel-roode randvlekken van bruine boogvormige lijnen voorzien, bevinden zieh op de rugzijde van het achterlijf.

9.nbsp; nbsp; nbsp;Goniodes numidianus. Zwart gerande luis der Poelepetaten.

Lengte 1.6 Mm. Helder stroogeel van kleur, glimmend met zwarte randen längs de geledingen van het lijf. De

kop lang en smal zonder vooruitspringende hoeken aan de slapen; het van achteren spitstoeloopende achterlijf met don-kerbruine dwarsbauden.

10. Geniodes stylifer. Gehoornde kal-koenenluis.

Lengte van het mannetje 2.35 Mm., van het wijfje 3 Mm.

Het lichaam langwerpig met bruinachtige teekening. De kop bijna vierkant met behaarden voorrand; aan weerszijden is de kop in een achterwaarts gebogen voelhoorn verlengd die een laugen borstel draagt; vöör dezen voelhoorn staan er drie, er achter een dik en kort borstelhaar. De voel-, hoorns der wijfjes zijn veel korter dan die der mannetjes; vöör de voelertjes ziet men een donkere dwarsvlek, er achter een donkere vlek in de lengte; de achterrand van den kop heeft donkerbruine randen. De eerste borstring is ruitvormig met donkerbruine achterhoeken, die elk een borstelhaar dragen; de met een stompe driekantige punt het achterlijf omvattende tweede borstring heeft sterk vooruitspringende zijhoeken, die ieder met een doom en twee borstelharen gewapend zijn. Een smalle donkere zoom aan den voorrand van de tweede borstring, en kastanjebruine zijranden. Achterlijf ovaal, met uiogezaagde randen; aan den rand van elk segment drie ä vijf borstelharen. De laatste ring van het achterlijf bij het wijfje heeft twee platte punten, elk met twee stekels gewapend; die van het mannetje is stomp in-gesneden, en bijna driehoekig, zoodat nabij de inkerving, zoowel rechts als links, een punt vooruitsteekt; vier borstelharen aan elke punt.

Op elken ring van het achterlijf (behalve op den laatsten) ziet men twee donkerbruine tongvormige vlekken, welke ieder afzonderlijk aan den zijrand beginnen, het midden van de rug niet bereiken, doch kort daarvoor affferond eindisen,

en twee heldere donkere vlekken dragen. De rug- en bui-tenzijde zijn met vele haartjes bezet.

V. L i p e u r u s. Voelhoorns als bij Goniodes; zonder beweegbare staafjes. Achterhoofd afgerond. Achterlijf bij bet mannetje aan liet einde ingekorven.

11.nbsp; nbsp; nbsp;Lipeurus v aria bills. V e r an d e r 1 ij k e li o e n d e r 1 u i s.

Lengte van het mannetje 2 Mm., van liet wijfje 2,3 Mm.

Lichaam lang en smal, witaclitig met zwarte teekening, namelijk zwart gerand (längs elk segment); witaclitig met ronden voorrand, nabij elk voelhoorntje een spits toeloo-pend staafje. De voelers van het wijfje kleiner dan die van liet mannetje. Die van het mannetje vertoonen aan het eerste lid en wel aan de achterrand een klein uitsteeksel, en aan het derde lid een kort takje. De eerste ring van het borststuk is ruitvormig, evenzoo breed als lang, met donkere ran den; de tweede ring is langer dan breed, even-zoo zwart gerand. Het achterlijf bij het wijfje langer dan bij het mannetje, met kleine borstelharen aan de randen der geledingen. Het einde van het achterlijf is bij het wijfje in twee punten uitloopend, bij het mannetje vlak. Het wijfje heeft over het midden van den rag eene rij donkere vlekken; bij het mannetje vindt men insgelijks dergelijke vlekken, doch deze zijn meer zniver vierkant van vorm. Aan de buikzijde groenachtige vlekken over de middellijn geplaatst. Op den rug ziet men slechts zeer weinige haren.

12.nbsp; nbsp; nbsp;Lipeurus heterographus. Ongelijk getee-kende hoenderluis.

Lengte van het mannetje 2 Mm., van het wijfje 2^4 Mm.

Deze nadert in uiterlijke gedaante de Docophoren, doch onderscheidt zieh er van door het in twee punten uitloopende staarteind, en door de onderling verschillende

voelhorens van de mannetjes en de wijfies; die bij het mannetje zijn aau het einde van een haak voorzien en te-vens veel langer dan bij het wijfje. De kop is bijna hart-vormig. De thorax is ruitvonnig, het achterlijt' ovaal. De randen van 't laatste zijn vrij sterk getand, en dragen een of meer borsteis. De rand längs beide zijden van het ach-terlijf is van zeer donkere rechthoekige vlakken voorzien: bij de mannetjes loopt de donkere rand längs de zijden van het lichaam onafgebroken voort en de Segmenten heb-ben bruinachtige dwarsstrepeu. Bij het mannetje is de rug met hären bezet. Aan de buikzijde van het wijtje ziet men donkerbruine dvvarsvlekken; bij het mannetje ziet men aldaar van het tweede tot het vijfde segment groenach-tige, rechthoekige vlekken.

Met uitzondering der donkerbruine en zwarte teekening is het lichaam witaohtig van kleur.

13. Lipeurus polytrapezium. L a n g.w e r-p i g e K a 1 k o e n e n 1 u i s.

Lengte van het mannetje 2 Mm., van het wijfje 3 Mm.

Lichaam lang en smal, witaohtig van kleur en met zwarte randen geteekend, in 't bijzonder is zulks het geval met den körten, langwerpig ronden kop ; op het tweede borst-segment spreidt de zwarte rand eenige takken naar het midden toe uit. Op de geledingen van het achterlijf vindt men zoowel rechts als links längs den rand donkere, in het midden meer heldere ruitvormige vlekken. De kop draagt tusschen beide voelhorens een groenachtigen bruinen dwars-band, de voelertjes worden gewoonlijk rechtuit gedragen; die der mannetjes staan op een vooruitspringende plaats ; het derde lid is knoestachtig gebogen waarop de overige leden bevestigd zijn, de voelertjes der wijfjes hebben een zeer dik en kort bazaal gelid. De prothorax heeft convexe

randen, de längere metathorax heeft een mitvormige ge-daante met lange borstelharen aan de aehterhoeken. De beenen zijn lang. Het achterlijf vertoont stompe, doch eenigszins vooruitspringende hoeken nabij de inkervingen der Segmenten welke van een of twee borsteis voorzien zijn. Het laatste is door een driehoekige inkerving uitgesneden.

14.nbsp; Lipeürus iejiunus. S malle Ganzenluis. Lengte van het mannetje 2,5 Mm., van liet wijfje 3 Mm, Lichaam lang, smal, met zwarte randen. Kop driezij-

dig, aan de voorzijde aan weerskanten vijf kleine randha-ren, in bet midden van bet voorlioofd ziet men eene liebte overlangs loopende streep. Voelhorens lang, die bij het mannetje met het derde lid knoestachtig. De voorborst (Prothorax) ruitvormig, de achterborst (Metathorax) dubhel zoolang als de eerste, en met borstelharen in haar uit-einden. Beenen dun en lang. Het achterlijf is smal; met sterk vooruitspringende aehterhoeken aan de lijfringen, die ieder twee ä drie borsteis dragen; de zwarte rand reikt tot het derde achterste lid, en wordt naar achteren toe lang-zamerhand smaller. Het ingesneden staartlid heeft twee donkere punten.

15.nbsp; nbsp; nbsp;Lipeürus bacillus, zeer s malle Dui-v e n 1 u i s.

Lengte van het mannetje 2 Mm., van het wijfje 2,40 Mm. zeer smal, grauw van kleur met zwarte randen längs het lijf. Het halvemaanvormige kopschild is van vier doorns en twee borsteis voorzien, van den kop zelf gescheiden door een dwarsche plooi: tusschen de voelers ziet men op den eenigszins behaarden kop eeu donkere dwarsstreep; de voe-lertjes zijn lang; het derde lid bij het mannetje ver-dikt en krom, waarop het vierde en vijfde lid ingeplant is. De vierkante protborax heeft stompe, zwarte aehterhoeken.

De metathorax is langer dan de prothorax en wordt acli-terwaarts iets breeder. De klauwen aan liet eind der voe-ten zijn lang, en sleclits weinig gebogen. Het acbterlijf is van flauw ingesneden randen voorzien, van de tweede tot de laatste geleding draagt elke boek drie randborstels. Het achtereinde van het wiifje is twee23untig, elke punt draagt twee doornstekels, dat van het mannetje is naar-voren toe rond uitgebold en draagt aan elken hoek drie borsteis. De boven- en onderzijde van het lichaam is met hären bekleed. Naast den donkeren buitenrand van het achter-lijf ziet men een donkere vlek op elk segment.

h. Liöthidae.

VI. Trinotum met grooten mesothorax. Driekante kop ; verborgen voelhoom.

16. Trinotum con spur catnm. Gemeene groote ganzenluis.

Lengte van het mannetje 5 Mm., van het wijfje 6 Mm.

Lichaam groot, dik, bleekgeel met bruine teekening. De kop. die met acht borstelharen aan den voorrand begroeid is, is breeder dan lang en draagt op het voorste gedeelte aan weerszijden twee bruine driehoekige vlekken; bovendien zrjn de oogen door een donkeren rand omringd, het achterhoofd draagt een bruine dwarsvlek en bruinen achterrand. De prothorax is hartvormig, bleekgeel met donkere zijranden; de mesothorax is kort, ruitvormig, van voren en op zijde bruingerand, aan elken voor- en achterhoek met drie borsteis bezet; de metathorax is lang, ruitvormig, bruingerand , de randen met lange borsteis bezet. Aan de rug-zijde van meso- en metathorax ziet men gele baren. Lange dikke beeuen die vele haren dragen. Achterlijf ovaal met sterk ingesneden zij randen; de hoeken der bruingerande

Segmenten met twee ä drie haren begroeit. Het borststuk en de eerste ring van het achterlijf zijn van een over het midden loopende lange plooi voorzien. Deze ganzenluizen gaan gemakkelijk op den mensch over.

17.nbsp; nbsp; T r in o turn s qu a lidum. G li m m e n d e g a n-z e n 1 u i s.

L e n g t e van het mannetje 4 Mm., van het wijfje van 45.5 Mm.

Lichtgeel, somtijds glimmend, met smalle bruine dwars-bauden over het achterlijf. De ademhalingswerktuigen met zwart omringd. Kop zeer breed, bijna driekantig. Prothorax hartvormig, met borstels en stekels dragende afgeronde zij-vleugelen. Mesothorax aan weerszijden gewai^end met een doom, die in twee stekels uitloopt: metathorax lang, met borstel, aan weerszijden längs den rand met bruine gebogen lijnen. Het achterlijf is ovaal en toont geene scherpe hoeken aan den rand der Segmenten. De achterrand van elk segment draagt dunne stekels en tusschen deze enkele längere haren. Het voorlaatste segment van het achterlijf is van twee zeer lange en een kort borstelhaar voorzien. Het achtereinde draagt fijne haartjes längs den rand.

VII.nbsp; nbsp; nbsp; C o 1 p o c e p h a 1 u m. Meestal een lange kop ; voelhoorntjes zichtbaar en recht uitgestrekt. De middelste ring van den thorax (mesothorax) zeer klein.

18.nbsp; nbsp; nbsp;G o 1 p o c e p h a 1 u m t u r b i n a t u m. Kegel-v o r m i g e D u i v e n 1 u i s.

Lengte van het mannetje 1 Mm., van het wijfje 1.34 Mm.

Lichaam onbehaard en kastanjebruin. Kop lang met twee bruine zijvlekken ; Metathorax zeer breed. Achterlijf kegel-vormig met zeer breed eerste segment.

VIII.nbsp; nbsp; nbsp;M e n o p o n. Kop halvemaanvormig. Voelhoorns verborgen. Mesothorax klein.

19.nbsp; nbsp; nbsp; Menopon pallidum. Gerne en e li o e u-d e r 1 u i s.

Lengte van het mannetje 1 Mm., van het wijfje 1.5 Mm.

Langwerpig rond, bleekgeel van kleur. De lialvemaan-vormige kop is zijdelings binnenwaarts gebogen, en draagt längs den voorrand enkele korte haartjes, zijdelings aan elken stompen lioek van het achterhoofd twee lange baren en een borstel, längs de slapen vindt men meer liaren, aan den acliterrand zes lange borsteis , voor ojj den koj) en aan diens zijrand donkere vlekken. De prothorax is onmiddelijk achter den kop bijzonder smal, naar het midden toe zeer breed en gaat aldaar in een paar zijdelingsche stomiae hoeken over welke vijf borstels dragen; van den mesothorax is slechts een spoor te zien, de metathorax is bvjna driekantig. De bee-nen zijn kort, de schenen voornamehjk van korte borstels voorzien; twee klauwen aan de uiteinden der voeten. Het ovale achteiiyf is zoowel van boven als van onderen met haren bezet. Onduidelijke^|witte dwarslijnen ziet men op eenige geledingen vanjhet achterlijf.

20.nbsp; nbsp;M e n o jd o n N u m i d a e. R o o d e p i n t a d e 1 u i s. Lengte ongeveer 1 Mm.

Lichaam klein, tegelrood van klenr. Kop halvemaanvormig met binnenwaartsJgebogen zijranden. Prothorax groot met puntige achterhoeken welke drie stekels dragen; metathorax ruitvormig, met uitstekende achterhoeken. Achterlijf breed, ovaal, dicht behaard en met donkere randvlekken geteekend.

21.nbsp; nbsp; Menopon s t r a m i n e u m , stroogele kal-koenenluis.

Lengte van het mannetje 2 Mm., van het wijfje 2.5 Mm.

Kleur okergeel; deze luis gelijkt veel op die der hoenders (no. 19) doch is grooter, de halvemaanvormige kop met spitse achterhoeken. Prothorax plomp, metathorax breeder dan

____

deze. Beenen dik, smal achterlijf, de achterhoeken der Segmenten springen vöoruit en zijn met sterke borsiels be-groeid. Buik- en mgzijde van liet achterlijf dicht met lange hären bezet. Witte dwarsstreepen zijn op de Segmenten te zien. Het uiteinde van het achterlijf bij het mannetje is met lange borsteis bezet, dat van het wijfje met körte randharen.

22. Menopon phaeostomum. Stroogele pauwenluis.

Lengte van 11.25 Mm.

Lichaam langwerpig, stroogeel van kleur. Kop bijna halvemaanvormig doch naar voren smal bijloopend, aan voor en achterrand donker, met donkere punt als oogvlek. Prothorax groot met afgeronde zijhoeken, die elk twee borsteis dragen. Metathorax ruitvormig. Lange beenen met dikke schenkeis Het achterlijf zoowel aan de rug- als aan de buikzijde met dichte hären bezet; de hoeken der Segmenten springen bijna niet vooruit.

V o o r b e ho eding tegen de vachtluizen. Zindelijkheid der stallen en hokken. Witten minstens twee-malen 's jaars van zoldering en wanden der gemetselde stallen, afboenen van al het hontwerk van de zitstokken, de wanden en vloeren enz. in honten hokken met heet water, waaraan (2 ä 5 percent) karbolzuur is toegevoegd. Het inwrijven der zitstokken met petroleum. Het bestrooien met hout- of turfasch van den vloer en van de leghokjes is eveneens zeer nuttig. In de nesten van broedende vogels kan men een lepelvol bloem van zwavel, of in-sectenpoeder strooien waardoor de luizen verdreven, in allen gevalle in hare vermeerdering zeer beperkt worden. Zandbaden werken het best als voorbehoedmiddel tegen de hoenderluis. In de rennen der kippenhokkeu worden door dekplanken tegen regen beschütte lagen van uitgezifte

steenkoleu-asch en zanduitgestrooid; in deze asclihoopen schud-den de vogels de luizen van zieh af door er zieh sterk in rond te wentelen; bij deze asch kan men in navolging der Amerikanen een weinig petroleum voegen.

B e h a n d e 1 i n g. Goed , versch tot poeder genialen insectenjjoeder, tussclien de veeren gestrooid, verdrijft de luizen. Beter evenwel helpt anijsolie (1 deel op 10 deelen boomolie) tussclien de veeren ingewreven; ook kan men tot dit doel een aftreksel van 1 deel anijszaad op 6 deelen water als waschmiddel aanwenden; de minder kostbare petroleum kan met goed gevolg eveneens tot dat doel aan-gewend worden; tot liet desinfecteeren der nachtbokken gebruikt men verdund karbolzuur of phenol (van 5 a 10 procent sterkte).

c. Vlooien (Suctoria.)

Vroeger meende men de vlooien der hoenders, der dui-ven enz. als zoovele afzonderlijke soorten te moeten be-schouwen. Tasciibnbeeg heeft het eerst aangetoond dat dit een dwaalbegrip was. In zijn werk ,Die Flöhquot; (Hall. 1880) heeft hij voldoende bewezen dat er slechts eene so.ort van vogelvloo besteat en wel:

P u 1 e x a v i u m. Vogelvloo die op hoenders, dui-ven en vele andere soorten van vogels leeft.

Lengte van het mannetje 3 Mm., van het wijfje 3,5 Mm.

Lichaam lang gestrekt, bruin van kleur. Kop rond, in welks midden de holte voor de voelertjes zieh bevindt, vöor en achter deze vele fijne borstelharen. Voelhoorn-tjes met drie geledingen, het laatste lid pijnappelvormig. De hals (of beter Proontum) is met 12 of 13 stekels bezet. Volgens Taschenberg zijn de voeten als volgt samengesteld. Voorpooten: het eerste en tweede lid even-

lang, het derde iets korter doch dikker dan de beide Berste , het yierde is maar half zoo lang als het derde, het vijfde is gelijk aan het derde en vierde lid te zamen. Mid-delste voeten: de geledingen 1, 2 en 5 alle even lang en gelijk het 3e en 4e te zamen. Achtervoeten: het eerste lid ¹/₃ langer dan het tweede, dat zoo lang is als 3 en 4 te zamen ; het vijfde lid is iets langer dan het derde.

Voorbehoeding en behandeling. Het zijn hoofdzakelijk de duiven welke door vlooien geplaagd worden, de hoenders hebben er minder onder te lijden. Als middel tegen vlooien zijn aan te bevelen:'tbesproeien van den vloer met kamferwater of zeer verdunde terpentijn ; het leggen in de nesten van kmllen, af komstig van harsachtig dennenhout of het bestrooien ervan met tabaksstof. Het bestrooien met perzisch insectenpoeder, (Besjprenkelm der hroednesten met petroleum of phenolwater, ter 2gt;la(itse tcaar vlooien worden opgemerkt, verdient de voorkeur).

Aanmerkingen. Menigmaal wordt het gevogelte, bijzonder ganzen en eenden, door kleine muggen of grootere steekvliegjes (Krieuwelmuyjes, Simulia ornata lt;amp; S. reptam, bij onze huitenlieden meer alyemeen behend onder den naam van Kriebel) lastig gevallen, die hun in neus en ooren kruipen en zieh op de oogleden vestigen.

Om deze insecten af te weren heeft men aangeraden de neusgaten, ooren en oogleden der vogels met een of andere stinkende olie te bestrijken , of het gansche lichaam met een afkooksel van tabak te wasschen. Ook kan men tot het-zelfde doel aanwenden een afkooksel van notenblären in azijn (namelijk 30 gram groene #9632; notenblären op 1 liter water en ^l/₈ liter azijn) of eene oplossing van GO gram Asafoetida op 1 liter water en ¹/_s liter azijn.

Elken duivenfokker is het bekend, dat in niet behoorlijk

zuiver gehouden duiventillen de duiven gekweld worden door de gewone bedwandluis en de larven van eenige kevei-s als: doodgravers (S i 1 p h a , N e c r o p li o r u s) en spektorren (D e r m e s t e s 1 a r d a r i u s) , alsook van meelwormen (T e n e b r i o m o 1 i t o r). Terwijl de wandluizen als bloed-zuigers zrjn te vreezen, zijn de evengenoemde keverlarven, die zieh in den opgehoopten duivenmest soms in menigte op-honden, vaak ware moordenaars, daar zij de jonge zwakke en hulpelooze duiven aantasten, bij deze hals en buik in-vreten, en een gedeelte van huid en spieren bij levenden lijve der duiven verteren, en daardoor menigmaal de oorzaak van haren dood zijn.

In zweren en wonden verzamelen zieh ook gaarne de larven van eenige vliegen als van Musca carnaria, Musca vomitoria en Musca cadaverina.

Wandluizen en de overige insecten kan men uit duiventillen verwijderd houden door streng gehandhaafde zindelijkheid, door het dagelijksch verwijderen van denmest, doorhetstrooien van asch en zand op den vloer. Droog zaagsel van hars-achtig dennenhout in de nesten gestrooid is ook een goed voorbehoedmiddel. Heeft zieh echter dergelijk ongedierte toch ergens ingedrongen en maken zij het den duiven al te lastig dan meet men de nesten inwrijven met Petroleum en olie (1:4) of Benzine met olie (1: 10). De jonge duiven moeten zoolang uit de nesten verwijderd blijven, totdat de sterke lucht van het aangewende middel verdwenen is. De jonge duiven zelve beschut men tegen den aanval van het ongedierte door het insmeren met een weinig levertraan of petroleum en olie. De maden die zieh in de wonden ophouden moeten met een fijn spits tangetje (pincette) weggenomeu en de wond met karbolop-lossing (1: 10) bestreken worden.

III. ENTOPHYTEN.

BINNEN IN 'T IJCHAAM DEB VOGELS LEVENDE WOEKEKPLANTEN.

a. Splytzwammen of Schizomyceten (Bacterign).

1.nbsp; nbsp; Kogelbacterien of Mikrokokkus. Ronde of langwerpig ronde, meestal kogelvormige cellen

van 0.351 Mk. Mm. (= ¹/i₀₀o Mm.) in doorsnede. Zij komen elk afzonderlijk, of in twee of meer stuks snoersge-gewijze verbonden voor, of wel door eene geleiaclitige massa tot vliezen of in hoopjes (zooglöa) saam verbonden. Onbe-weeglijk of beweeglijk.

Zij zijn de kleinste en laagst georganiseerde splijtzwammen, die als besmettings-oorzaken van de vreeselijkste aansteke-lijke ziekten bij menschen en dieren een hoofdrol spelen.

2.nbsp; nbsp;Staafbacterien (Bacterida en Bacteridiae). Kleine staafvormige , rolronde of elliptische splijtzwammen

.25 Mk. Mm. lang, ongeveer 0.5 Mk. Mm. breed. Elk afzonderlijk of bij meer Individuen tot een draad verbonden. Vermenigvuldigen zieh door splijting. Somwijlen door een geleiaclitige massa tot vliesjes vereenigd.

3.nbsp; Draadbacterien (Bacillidae Vibrionidae). Lange rolronde cellen, elk afzonderlijk, of meer te

zamen tot een keten of tot lange draden vereenigd. Eenige zijn onbeweeglijk, doch de meeste vertoonen een leven-dige, slangvormige of golvende beweging, of eene die om hare as plaats heeft, of wel eene slingerende beweging. Nimmer vormen zij een vliesje. Lengte 416 Mk. Mm.,

breedte hoogstens 2 Mk. Mm.; draden of ketens dezer ba-cillen bereiken tot 132 Mk. Mm. lengte.

4. Schroefbacterien (Spirillidae, Spiro-c h a e t a e).

Zeer dünne, draadvormige en schroefsgewijs gedraaide zwammen die zieh met een beweging als van'een kurken-trekker voortbewegen , van 4 30 Mk. Mm. lengte. Bij enkele schroefbacterien wordt de beweging door een zweep-vormig aanhangsel veroorzaakt.

Deze splijtzwammen zijn uitermate klein, zoodat zij niet dan met de beste en stärkst, vergrootende microscopen te zien zijn, en bezitten bij gunstige omstandigheden een onbe-grijpelijk voortplantingsvermogen.

Om hieromtrent eenige voorstelling te kunnen maken zullen wij de volgende berekeningen van Cohn hier vermelden. Van de meest gewone , rotting veroorzakende bacteriön, B a c-terium termo (¹/_r,_uo Mk. Mm. lang; i/ioooMk. Mm. breed), gaan 636 millioen in de ruimte van een Kubiekmillimeter; 636 milliarden van hen wegen te zamen niet meer dan 1 gram.

Deze bacterie verdeelt zieh in een nur tijds eenmaal, de beide uit haar geboren dochters in het volgende nur ieder weer eenmaal; de afstammelingen van dergelijke bacterien zullen in 24 uren ¹l_i0 milligr., in 48 uren 442 grm., in 72 uren 7¹/₂ millioen kgrm. of 148,356 centenaars wegen; Indien de natuur zelve aan deze ongehoorde vermeerdering geen paal en perk stelde, zoude door deze bacterie in haar strijd om het bestaan spoedig alles wat tot het dieren- en plan-tenrijk behoort van den aardbol verdwenen zijn. De bacterien, welke voor ziektekiemen, als het ware voor het smetgift der aanstekelijke ziekten, moeten ge-houden worden, veroorzaken schade :

1. Doordien zij in de fijnste bloedvaatjes van het dierlijk

organisme in massa doordringen, de haarvaten verstoppen en tot storing in den bloedsomloop en hare gevolgen aan-leiding geven.

2.nbsp; nbsp; Wijl zij in gezonde weefsels indringen en door haren verstorenden invloed daaraan schade toebrengen; zulks ge-schiedt hoofdzakelijk, wijl zij zieh ras en sterk vermeerderen en de nakomelingen alzoo eene groote plaats innemen in het weefsel van het dier, waarin de ouders oorspronkelijk waren doorgedrongen.

3.nbsp; nbsp; nbsp;Omdat zij als vreemde lichamen prikkelend op de slrjm-huid der door hen aangetaste dieren inwerken.

4.nbsp; nbsp; Wijl zij, eenmaal in de vochten van een dierlijk li-chaam doorgedrongen, haren naam van splijtzwam alle eer aandoen. Zij ontleden zekere Stoffen der dierlijke vochten inzonderheid het eiwit, en vormen daarbij veelal vergiften die schadelijk of doodend kunnen zijn.

5.nbsp; nbsp; Wijl vele bacterien in het bloed der door haar aangetaste dieren Stoffen vinden die voor haar eigen bestaan onont-beerlijk zijn, worden deze tot haar eigen voedsel aaugewend waardoor zij als eene soort van ontledings-ferment werken. De bacterien van het miltvnur hebbeu ten behoeve van haar bestaan groote hoeveelheden zuurstof noodig; zoo zij in een ader van een of ander dier zijn aangeland en zieh aldaar vermenigvuldigd hebben, dan kunnen zij alle zuurstof uit het bloed opnemen, en dooden alsdan haar hospes door koolzuurvergiftiging.

Of onderling verschillende soorten van splrjtzwaimnen in elkaar kunnen overgaan, zooals door Nageli beweerd wordt, laten wij onbeslist. De jongste tcaarnemingen hehhen echter hewezen clat deze hjpotkese geheel op valsche grondenherust, en elke soort tot een zuivere scherp hegrensde eigen species hehoort en niets met hare aancerwanten te maken heeft.

A. Ziekten by het Pluimvee door kogelbacterlen veroorzaakt.

1. Pestachtige typ hoi de of Cholera van het pluimvee.

Deze is de gevaarlijkste en meest besmettelijke ziekte onder al het hofgevogelte ; /ij tast niet alleen de hoenderachtige vogels aan maar spaart ook geenszins het watergevogelte, bijna altijd groote schade aanrichtende. Helaas wordt een vogel-kweeker eerst dan deze moorddadige ziekte gewaar, wanneer plotseling en onverwachts een aantal zijner vogels als oifer van den dood bezwrjken.

K e n t e e k e n e n. Door Samiox wordt beweerd, dat het eerste verschijnsel door deze doodelijke ziekte vertoond be-staat in het afzetten van hooggekleurde gele urine (in plaats van de witte kalkaohtige, die steeds alle uitwerpselen ver-gezelt), en, ofschoon de urine en de drekstoffen tegelijkertijd geloosd worden, zijn zij echter niet zoo met elkaar ver-eenigd dat zij niet te onderscheiden zouden zijn ; ook is na den dood van een aan deze ziekte bezweken vogel de gele urine in den pisleider en in de kloake of het einde des endel-darms aan te toonen. Hoeseer onze duitsche anteur Zürn verklaart dat dit eigenaardig kenmerk nooit door hem zelf waargenomen is, zoo hehhen ivij echter verschiUende hoender-kweekers gesproken, die deze eigenaardig gekleurde ontlasting-stoffen goed kenden, en zoodra zij zulks geivaar werden het aangetaste dier als verloren heschoincden.

Bij den aanvang der ziekte ontstaan gewoonlijk neer-slaehtigheid, lusteloosheid en gemis aan eetlust; alleen bij uitzondering komt het wel eens voor dat de zieke vogel tot aan zijn dood zijn voer niet versmaadt. De zieke dieren zonderen zieh van hunne gezonde kameraden af, laten de

vleugels hangen en schijnen zeer zwak te zijn. Weldra ont-staat er een sterke doorloop van dünnen maar nog altijd eenigszins taaien mest, witaehtig geel van kleur; later worden de ontlastingstotfen zeer waterig, zien er groenachtig uit en zijn met slijm vermengd ; de veeren aan den aars zijn sterk met deze Stoffen bevuild. Enkele malen braken de zieke dieren dunne groenachtige stoffen. Gewoonlijk lijdt de patient een ondragelijken dorst. De doorloop put alle krachten zoodanig uit, dat de zieke dieren ternauwernood op hunne beenen staan kunnen ; zij hurken laag bij den grond neer en houden den bulk zoo dicht mogelijk tegen den koelen bodem aangedrukt; meermalen trachten zij zieh op te richten, doch wegens hunne zwakte zakken zij spoedig weer in elkaar, om bevend met opwaarts gekrulde veeren in slaperigen toestand, met gesloten oogen in een hoek te blijven zitten ; enkele van hen laten dan van tijd tot tijd een heesch geluid hooren. De kam en de keellellen, die in den aanvang een blauwroode tint vertoonden, worden metr en meer violet, en somwijlen vöör den dood der dieren zelfs blauwachtig zwart; met de toeneming der zwakte gaat ook altijd gepaard eene ras toenemende uitmagering van het lichaam. De lichaamswarmte is van 1 tot 1,5 ⁰, zeldzamer tot 2 ⁰ Gels., boven den normalen warmtegraad des lichaams (43,5⁰) gestegen. De dood treedt in onder verschijnselen van stufen, zelden zonder deze. In het eerste geval wordt de kop tegen de borst teruggetrokken.

Deze ziekte loopt gewoonlijk in körten tijd, in D/ä tot 3 dagen, af, meermalen duurt zij evenwel weken lang voor de dood intreedt. Terwijl men somtijds een schijnbaar ge-zonden vogel, die zooeven pas gegeten heeft, plotseling dood ziet neervallen, ziet men weer bij een anderen weken voorbij-gaan voordat diens lijden een einde neemt. Sbmmee voederde

gezonde hoenders met den inhoud der darmen van zulke die aan de kippen-cholera of pest gestorven waren, en zag dat deze spoedig na voedering eveneens doorval of diarrhee kregen en desniettegenstaande eerst in 8 ä 21 dagen te gronde gingen.

Na inenting van bloed van aan typhus gestorven lioenders bij gezonde exemplaren zag PEERONfüio den dood binnen 21 ä 34 uren intreden.'

Op de C e n t r a a 1-V eeartsenijschool te München heeft men in 1880 proeven genomen omtrent de vraag of het voeren met bloed, hartevleesch enz. van aan cholera gestorven vogels de besmetting met deze ziekte zoude mogelijk maken. Hoenders en ganzen werden van den tweederi tot den elfden dag na de proef ziek en stierven na körten tijd aan de zoogenaamde tyhol'd of cholera. In-entingen in de tweede generatie hadden dezelfde gevolgen. Op honden en konijntjes kou deze ziekte niet overgebracht worden.

Bij de lijkschomv werd bet volgende waargenomen. Hoenders, ganzen en eenden, die lang ziek geweest waren, ver-toonden voör hunnen dood eene belangrijke uitmngering. Alle spieren van vogels , die slechts körten tijd ziek geweest waren, bestünden uit een gezonde, vaste, normaal geverfde spiermassa. De hüofdverschijnselen bij de lijkschouwing vinden wij in de dünne darmen der gestorven dieren. Dim vloeibaar geel shjm , verteerde spijzen , darmvliescellen enz. , en dik-werf bloedig gekleurde stoö'en maakten er de boüfdbestand-deelen van uit. De darmslijmbuid is bloedig opgespoten, verweekt,' gezwollen, met sterk gevulde bloedvaten; eene korrelige iufiltratie is zichtbaar , en men vindt evenzoo goed tusschen den inhoud der darmen, als in het bruinroode bloed der gestorven dieren, een fijnkorreligen mikrokokkus

en enkele kleine staafvormige of evenals een strik gedraaide bacterien.

Pasteub bestudeerde de kippencliolera op zeer uitvoerige wijze, en kweekte ze in kippenbonillon, welke door toe-voeging van potascli geneutraliseerd was en voortdurend op eene temperatuur van 100 tot 115deg; Gels, gehenden werd; hij vond dat bij dergelijke behandeling de mikro-kokkus zicli zeer spoedig en op enorme wijze verinenigvul-digde. Hij wordt als een zeer kleine, bijna omneetbare kogelbacterie beschreven, welke geen eigen beweging bezit, en doorgaans in het midden een weinig ingesnoerd is. Wanneer men de aldus kunstmatig gekweekte mikrokokken, met een weinig voedsel vermengd, door hoenders laat in-slikken, zoo vermenigvuldigen zij zieh in het darmkanaal buitengewoon sterk en snel, waarna de zoogenaamde cholera zieh vertoont en het aangetaste dier doet sterven. Een enkele droppel met mikrokokken besmette kippenbonillon op een gezond hoen ingeent is voldoende dit ziek te maken en te doen sterven. Door inenting met dit besmettings-gift kunnen konijntjes, doch geen honden ziek gemaakt worden.

Brj lijkschouwing werd door Pebroxcito bij de gestorven dieren het volgende gevonden :

1.nbsp; nbsp; Longontsteking van kroepachtigen aard in eene der beide longen, met fibrinachtig exsudaat op het weivlies der onder-oppervlakte van de longen, dat zieh ook menigmaal over het peritoneum en over de weivliezen van het darmkanaal verspreidt.

2.nbsp; nbsp; nbsp;Eene hier en daar afgebroken ontsteking van het hart en het hartzakje, met een droog fibrineus of sereus en bloedig exsudaat bezet.

3.nbsp; nbsp; nbsp;Zoo earditis en pericarditis ontbraken, vond men

bruinroode bloeduitstortingen onder het epicardiran (hartvlies).

4. Het bloed bleek geronnen' te zijn en had een bruinroode Idem^-.

De schrijver van dit boek, Dr. Zürn , heeft ondanks veel-vuldige lijkschouwingen verriebt op aan kippencholera gestor-ven vogels, niet een enkele maal een dergelijke kroei^achtige longontsteking waargenomen, en sleclits bij uitzondering de tibrineuse exsudatie; wel waren er regelmatige kleine ec-chymosen (bloedplekjes) onder het hartvlies te zien, som-wijlen zelfs kleine etterhaarden, onder bijzondere omstandig-heden echter een duidelijk sprekende ontsteking van het hart en van het hartzakje.

Het bloed werd nimmer zoo geronnen aangetroffen als door Perroncito wordt aangegeven, het vermögen van te kunnen stellen was niet verloren, het was in den regel vuilbrain; als vaste klompen werd het nimmer in de bloedaderen aangetrofl'en. De hoofdverschijnselen moeten altijd in de darmen der gestorven dieren gezocht worden.

Hoezeer de overepikomst in namn aanleiding mocht yecen tot de ondersteUing dat de kippencholera en die der menschen eene en dezelfde ziehte zoude zijn, moeten tvij hier opmerken dat zij wet elkaar niets gemeens hehhen, en deze hoeivel doorgaam doodelijke ziekte der hoenders nimmer den mensch aantast.

Voorbehoeding. Deze ziekte wordt waarschijnlijk in de meeste gevallen slechts door onmiddelijke besmetting overgebracht, en door het smetgift vorder verspreid, zoodat inenige vogelkweekenj door het invoeren van buiten van zieke dieren is te gronde gegaan. Hiermede willen wij echter niet beweren dat deze vogelpest, kippencholera of septiiimie (hloedvergiftiging) , of welken naam men ook aan deze ziekte geven wil, niet ook bij ons van zelf of spontaan zoude

kunnen ontstaan. De smetstof is aan den ontlasten mest der besmette hoenders, ganzen of eenden verbunden; zelden en slechts bij uitzondering is deze smetstof vluchtig, en kan dan in de luclit opgenomen en verder verspreid worden; men keeft opgemerkt dat deze ziekte van eene hofstede, waar zij erg woedde, zieh niet op eene dicht aangrenzende overgeplant heeft, omdat zij door een hoogen muur van elkaar gescheiden waren; ook heeft men meermalen waargenomen dat het eenvoudig samenzijn van zieke en gezonde vogels onder elkaar niet altijd de ziekte verspreidt, doch gewoonlijk worden de gezonde dieren door de zieke aangestoken, wanneer zij de gelegenheid hebben den met hun voedsel en drinkwater vermengden drek der besmette dieren , en te gelij-ker tijd de zieh daarin bevindende mikrokokken naar binnen te slikken; doch \yanneer eenmaal de ziekte ergens eenigen tijd geheerscht heeft, en als het ware elk grashalmpje van den hof door de giftstof is besmet, en de bodem van den loop , de ren of het nachthok eveneens , zoodat elk korreltje uitge-strooid voer besmet wordt, dan is de verspreiding der ziekte onder de gezonde dieren zeer licht mogelijk; evenzoo blijft zij, na eenmaal geheerscht te hebben, ondanks alle mo-gelijke maatregelen van voorzorg, jaren lang aan die plaats verbonden, om bij gunstige omstandigheden van tijd tot tijd, tot schrik van den kweeker, op nieuw te voor-schijn te treden.

Wanneer deze ziekte in eene vogelkvveekerij is binnenge-slopen en bij tijds ontdekt wordt, zoodat nog slechts weinige dieren ziek zijn, dan is ontegenzeggelijk het best deze zieke dieren onmiddelijk te dooden en geheel te vernietigen, op zulk eene wijze dat bij het slachten hun bloed niet op plaatsen komt die voor de gezonde dieren toegankelijk zijn, noch ergens, waar ook, een stukje van het lijk overblijft.

Het ware en beste middel 0111 alles voor goed te vernietigen is de lijkeu volkomen te verbranden.

De gezoude en volkomen onverdaclite dieren nioeten, zoo de gelegenheid zulks toelaat, naar elders, liefst naar eene weide of naar eeu van grasperken voorzienSn tuin, overge-bracht, en aldaar desnoods in een tijdeli}k ingericht hok üit ruwe planken vervaardigd opgesloten worden. De zieke en verdachte dieren, die men niet dooden wil, moeten tegen wil en dank in bunne oude verblijfplaats opgesloten blijven. Zij die zicb met de verzorging der zieke dieren belasten, mögen nimmer met de gezonde in aanraking komen.

In de bokken, waarin bet gezond gebleven gevogelte is geherbergd, moet vooral volkomen reinbeid beerseben, de vogelmest moet dagelijks verzameld en zoo mogelijk ver-nietigd worden. Zindelijkheid, goede hicbtververscbing, goed voeder en dikwijls bernieuwd drinkwater zijn de mid-delen om de verspreiding der ziekte te voorkomen.

Den afgezonderden gezond gebleven vogels geve men tot drank minstens 14 dagen lang eene oplossing van ¹/₂ tot 1 procent zwavelzure ijzeroxydul (ijzervitriool) docb nimmer enkel zuiver water.

De verblijfjalaatsen en de looprennen, waarin zicb ziek gevogelte beeft opgebouden, moeten nauwkeurig ontsmet worden. Bebalve bet gewone uitboenen, witten der wanden enz., moet men er bijzonder acbt op slaan dat de mest der vogels 02)gegaard en verbrand worde, dat al het hout-werk afgekrabd en met een heete 023lossmg van 5 percent ijzervitriool of van 1 ä 2 procent zwavelzuur in water worde ingesmeerd. Ook moet de bodem van bet verblijf met eene dezer beide oplossingen beboorlijk gewasschen worden, ter-wijl de grond in de loopren en eiders, waar de zieke dieren zieh hebben opgebouden, met zulk water uit een gieter be-

sproeid moet worden. In plaats van ijzervitrlool hebhen ivij steeds met den besten uitslag als desinfectiemiddel eene oplos-sing van 35 grm. Phenol of Carholzuur op elken liter water aangewend.

Behandeling der zieke dieren is te beproeven door van eene oplossing van 1 ä 2 procent ijzervitriool, naar de grootte van het zieke dier^ een theelepel of eetlepel vol^ 4 malen daags, in te gieten. Eene inwendige toedieuing van eene oplossing van looizimr (tannine) zoude te beproeven zijn; 5 ä 10 droppels Tint, anti-diarrhoea hi warme melk, inge-geven of ingespoten , is meermalen gebleken seer nuttig te zijn.

Onder de voomaamste voorbehoedmiddelen moeten wij hier melding maken van de ontdekking van Pasteur ten opzichte der inenting tegen de kippencholera.

Pastbue ontdekte dat wanneer man den mikrokokkus der kippencholera op eigenaardige wijze voortkweekte en be-handelde, en de aldus verkregen mikrokokken op gezonde vogels door inenting overplantte , men de zoogenaamde cholera deed ontstaan, niaar in een minder gevaarhjken graad, die nimmer het ingeente dier den dood berokkende ; de door deze inenting veroorzaakte ziekte zoti de vatbaar-heid voor het verkrijgen van de cholera, brj de aldus be-handelde vogels, voor immer doen verdwijneu.

Het gift van den mikrokokkus zoude alzoo door de wijze van behandeling van Pastecr veel van zijne gevaarlijke uitwerking verliezen; de aldus gewijzigde mikrokokken, hoewel aan den oorspronkelijken zeer verwant, veroorzaakten, bij een gezonden vogel ingeent, niet diens dood, doch alleen de bedoelde ziekte, die altijd voor genezing vatbaar is, en den ingeenten vogel verder voor het zware smetgif onvatbaar maakt. Bij meermalen herhaalde inenting met een aldus onschadelijk gemaakten mikrokokkus, ziet men niet eens meer

pltuitselijke aandoeuiugen ontstaan , die bij de eerste inenting ontbraken en in ^:t bijzonder daarin bestaande, dat de spieren, ter plaatse waai- de inenting had plaats gebad, op-zwollen, hard werden, eene witte kleur aannamen en de histologische samenstelling ervan bleek verwoest te zijn ter plaatse waar de mikrokokken zieh genesteld hadden; de wond sterft af, en na afgestooten te zijn geneest zij spoedig. Pasteur heeft in den jongsten trjd openbaar gemaakt op welke wijze het smetgift der vogel-cholera zoo onscbuldig (immuun) kan gemaakt worden, dat, hoezeer het bij inenting eene ongesteldheid kan veroorzaken, deze, hoewel volkomen op de cholera gelijkende, echter gemakkelijk weder geneest, en bovendien de voorbeschiktheid tot deze ziekte volkomen en voor altijd vernietigt. Een langen tijd volgehouden kunstmatig voortkweeken der mikrokokken in bouillon van kippenvleesch (reincultuur) is het eenige geheim dezer be-handeling. üe zuurstof uit de atmosfeer, die onder deze behandeling tot de mikrokokken kau doordringen, ontneemt aan deze bun kwaadaardige eigenschappen. In. dichtge-smolten glazen buisjes bewaard, behenden de mikrokokken bun moorddadig vermögen nog zeer langen tijd.

#9632; 2. De diphtheritische kroepachtige s 1 ijm-huidontsteking (de snot of /canker) der h o e n-ders, kalkoenen, pauwen, fazanten, dni-v e n en e e n d e n.

Deze ziekte is hoogst aanstekelijk en kan soms langen tijd (9 a 10 maanden) achtereen in eiin en dezellde kweekerij huizen. De smetstof is gewoonlijk aan de uitgeworpen slipnafzondering van een ziek individu verbonden; door het onderling samenzijn drr zieke en gezonde dieren wordt de besmetting op deze laatste overgeplant. Voor besmetting met deze ziekte zijn bijzonder gevoelig de uitheemsche

en fijnere hoenderrassen, die door Let handelsverkeer en de vogeltentoonstellingen tegenwoordig overal worden aangetroffen, en de verdere verspreiding der ziekte ver-oorzaken.

Kenteekenen. Het eerste kenteeken der ziekte is in den regel eene veranderde wijze van ademhalen bij de aan-getaste dieren. Zij houden kop en hals meestal vooruitge-stoken, en den bek voortdurend eenigszins geopend, en, zoo zulks het geval niet is zoo, snakken zij van tijd tot tijd naar lucht, doordien zij den bek eensklaps op ongewone wijze openen en daarbij een zacht, eenigszins zingend ge-luid doen hooren. Later wordt de benauwdheid hoe langer hoe grooter, de ademhaling geschiedt met inspanning, meer bijzonder wordt diep ingeademd, waarbij de bek altijd wijd geopend blijft; alsdan hoort men een fiuitend geluid, dat soms met een ratelend geluid gepaard gaat, zooals men zulks bij hevigen katarrh der luchtwegen wel eens waarneemt. Weldra besjDeurt men ook andere stoornissen. De kam en keellellen der aangetaste dieren zijn blauwachtig gekleurd ; allengs verdwijnt deze kleur en maakt voor eene bij-zondere bleekheid dezer deelen plaats, wat ook het geval is bij verder verloop der ziekte met de slijmhuid van den neus en de mondholte, die in het begin der ziekte verschoond was ge-bleven. De temperatuur aan kop en pooten is afwisselend; de inwendige lichaamswarmte is bijna in alle gevallen 0.4 ä 1.2 ⁰ Gels, gestegen, en bedraagt alzoo bij hoenders meest 41.9deg; tot 42.8deg; Gels. (42.2 tot 42.4deg; wordt het meest aangetroffen). Bij naderenden dood is de inwendige lichaamswarmte ongeveer 2 ⁰ onder de gezonde gedaald. De eetlust is in den aanvang nog steeds aanwezig, doch later veeltijds verdwenen ten gevolge van pijnlijke ontaardingen in den bek, die het eten onmogelijk maken; dorst is meestal aan-

wezig. De zieke dieren zijn doorgasins lusteloos an zwak, zonderen zieh gaarne van de overige af, zitten op den grond, laten de vleugels hangen, en wanneer de oogen door de ziekte zijn aaugetast, sluiten zij deze tengevolge van licht-schuwheid. üittering en bloedarmoede zijn de gevolgen wanneer de ziekte 1 ä 2 weken geduurd heeft.

Behalve de inoeilijke ademhaling kan men bij den patient dikwerf herhaalde hoest- en niesbuieu waarnemen, alsook een eigenaardig scliudden met den kop , waarbij een taai, doorschijnend slijm weggeslingerd wordt. Somtijds kan een bestaande luchtpijp- en longenkatarrh aanleiding geven tot ontsteking der luchtpijptakken en der longen ; alsdan wordt het flaitend en ratelend geluid zeer sterk. Katarrhale long-ontsteking is niet zelden de oorspronkelijke oorzaak van den doodelijken atloop der ziekte. De zieke, moeilijk adem-halende duiven zien er zeer uitgeput uit, met katarrhale aandoeningen van neus, luchtpijp en longen. Zij niezen en hoesten veel en laten een reutelend geluid hooren. Te ge-lijker tijd is ook een darmkatarrh bij haar aamvezig, welke zieh door een dikwerf herhaalde outlasting van slijmige stoffen verraadt. De zieke duiven hebben zichtbaar de koorts, die door beven en koude rillingen gekenmerkt wordt.

De diphtheritische kroepaehtige slijmhuidontsteking zetelt bij de hoenders en hoenderachtige vogels, alsook bij het watergevogelte, hoofdzakelijk in de slijmhuid der mond-, keel- en. neusholten, alsook in de vliezen die de oogen orn-vatten. Bij duiven is het de slijmhuid van den bek en van het keelgat, verder de mondhoeken en de naakte huid die deze omgeeft, welke gewoonlijk door de ziekte worden aangetast.

Wanneer de ziekte in hare geboorte is, dan zien wij op de voor ons zichtbare slijmhuid van het zieke dier meer

of minder scherp begrensde plekken welke door bloedop-hooping gezwollen zijn. Weldra wordt deze hoogroode 25lek met eene licht te verwijderen dunne laag bedekt, die wit of licht gekleurd en papachtig is, en gemakkelijk uiteen-vloeit. Dit vlies of beslag neemt snel in dikte toe. Het wordt licht of donkerder geel, als de kleur van eierdooiers, glänzend, taai, in den beginne op kaasstremsel gelijkend, terwijl het eindelijk een vaste en stevige samenhangende massa wordt, die bij grootere vogels een laag van 2 Mm. dikte kan vormen, en niet gemakkelijk van hare onderlagen los te maken is. Meermalen zijn geen 24 uren verstreken, dat niet de in den beginne dunne uitgezweete aanslag in een veel vastere laag veranderd is. Zelden vomit deze aanslag, behalve daar waar hij voortdurend met de buitenlucht in aanraking is , droge korsten van een donker gele of bruine kleur; zulks komt vooral voor in de mondhoeken en op de wangen der aangetasten: somtijds wordt zelfs de bek knobbelig en belangrijk verdikt. Bij hoenderachtige vogels, bij welke gewoonlijk mond, keel en neus te gelijk zijn aangetast, vertoonen zieh de ziekelijke ontaardingen het eerst aan het verhemelte, op en nog meer onder de tong, längs de randen der stemspleet en den toegang tot het strot-tenhoofd, doch minder in het bimienste van deze, verder op de slijmhuid der wangen en in de hoeken van den bek, terwijl bij de duiven de tong, de wangen en voornamelijk de mondhoeken aangetast zijn. De gele aanslag , als kleine eilanden hier en daar verspreid, Liat zieh gemakkelijk verwijderen daar hij niet bijzonder vast zit op zijn ouderlaag. Zoo zulks met een pincet wordt' weggenomen^ vindt men daaronder ondiepe ontvellingen, die in den regel bloedig zijn. Bij duiven is het exsudaat in mond en keel gemakkelijk te verwijderen; doorgaans vindt men daaronder

nog ontvelling met zweren. Na langdurig bestaan der ziekte, of na hare rawe en ondoelmatige behandeling, vindt men onder de laag dor ziekelijke uitgezweete stofifen nog vlakke en diepe plekken, welke eenigszins overeenkomst scliijnen te hebben met die van kanker; stofverlies door ver-zwering ontstaan is bij duiven dikwijls waar te nemen; somtijds zijn door daze woekerende zweren de mondhoeken ver ingescheurd, zoodat de mondopening veel grooter dan in gezonden toestand is. Alsdan is het sluiten van den bek bemoeilijkt, zoomede het opnemen van het voedsel. De slijmhuid der in de nabijheid met kroepachtige diphthe-ritische belegsels bezette ziekelijke plekken is sterk catar-rhaal aangedaan en scheidt een troebel, taai, draadachtig slijm af. Bij de aan deze ziekte gestorven vogels ziet men somtijds de luchtpgp en hare vertakkingen met deze geelachtige stof gevuld, in welk geval de longen water-zuchtig gezwollen (longenödeem) zijn.

De neusgaten schijnen voehtig te zijn Indien de slijmhuid der neusholten is aangetast. Eene slijmerige, gele, vette vloeistof vloeit uit da neusgaten en droogt tot eene vaste korst aan hunne uiteinden samen, die ze geheel en al verstopt.

Op de stemspleet zit dikwerf een geel zeer taai exsudaat, dat hare randen van elkaar verwijderd houdt. Somtijds komt het hardnekkig terug wanneer men het kunstmatig verwijderd en zijn oorspronkelijken zetel met een causticum (Lapis infernalis) verwoest heeft. Bij wijze van spreken zoude men kunnen zeggen dat het in een nacht tijds weder aangroeit.

Indien de neusholte aangetast is, zoo wordt meestal in de ziekte ook medegesleept de slijmhuid der met deze ver-bonden onderste oogholte-cel, en zoowel aan eene als aan

beide zijden van den kop. Zoo zulks hat geval is, dan vindt men in den binnensten ooghoek, kort achter den wortel van den bek een verhoogden warmtegraad en een bij drukken pijnlijk gezwel; zoo men dit eenigszins harder drukt, dan vloeit er een dik, etterachtig slijm uit de neusgaten. Dit gezwel wordt langzamerhand grooter, terwijl het zieh onder het oog verder verspreidt. Zoo het gezwel week is opent men het gewoonlijk met het mes; dan vloeit er een dikke roomachtige vloeistof uit, of wel een meer vaste, kaasaehtige massa, die uitgeschept moet worden. Zoo het gezwel groot wordt, wordt de kop misvormd, dikwijls zelfs kan de patient zijn bek niet meersluiten, en wel in 't bij-zonder wanneer door vergrooting der infraorbitaaleel het harde beenige verhemelte in den mond opgeheven is.

De ontsteking aan neus-, keel- en mondholte is veelal verbünden met die der oogen; zwelling van het bindweef-sel der oogen is het eerste wat men aan deze bespeurt. Buitendien wordt door het sluiten der oogleden een bewijs van lichtschuwheid gegeven. De oogleden zijn dan gezwollen en heeter dan gewoonlijk, hunne randen kleven aan elkaar vast; bij gewelddadige pogingen cm ze van elkaar te verwijderen vloeit er een geelachtig vrij taai slijm uit; later vindt men onder die leden de dünne gele korst van opgedroogd slijm, of wel eene kaasaehtige of volkomen droge, kruimelige, gele massa, die zieh hoofdzakelijk in de vergroote zakken der conjunctiva opgehoopt heeft. Door den drak dezer vreemde massa kan zelfs de oogbol uit de oogholte geperst en geheel verwoest worden. Evenzoo is het knikvlies ont-stoken, naar voren geschoven of met de vööroppervlakte van het oog vergroeid.

Dit ondoorzichtige en het doorzichtige hoornvlies kunnen ook in deze ziekte betrokken worden. Kleine, scherp begrensde

verduisteringen en kleine wolkjes op de cornea duiden zulks in 't bijzonder aan ; menigmaal is zij ook geheel ondoorziuhtig en troebel, of met exsudaten, zweren en door dezen door-boorde plekken bezet. In de laatste gevallen vindt men ook de kaasachtige massa tot binnen in den oogbol door-gedrongeu.

Bij de duiven is deze ziekte bijna altijd van een dann-ontsteking vergezeld en heeft ook denzelfden oorsprong tot uitgaugspunt. De inhoud van Let darmkanaal is nu eeus roodaclitig grauw , dan roodacktig geel, dun afgestooten darm-epithelium en ettercellen bevattende, en riekt bijzonder onaan-genaam. De capillaire bloedvaatjes der darmslijmlmid zijn sterk opgespoten , deze zelve gezwollen en met plekjes uitge-stort bloed ter grootte van een punt geteekend; buitendien vindt men in den endeldarm, in de cloafik enz. vertakte ont-vellingen of zelfs zweren, die met gele , bjina weeke , of meer droge diphtberitisclie stofl'en bekleed zijn, welke men ook in den krop der duiven kan waarnemen.

Slechts bij uitzondering ziet men een darmkatarrli bij hoen-ders die aan diphtheritische kroepachtige slijmliuidontsteking (snot) lijden. doch volgens KoxnausER is die meermalen door hem waargeuomen. Deze darmkatarrh openbaart zieh door het veelmalen achter elkaar afzonderen van een vloeibaren, bruinen , sterk met slijm vermengden en bijzonder stinkenden niest; deze aandoening komt eensklaps te voorschijn en is voor het liehaam bijzonder sterk uitputtend, de zieke diereu vermageren uiterst spoedig en worden buitengewoon zwak en binnen weinige uren zijn zij het slachtotfer van den dood. Het voorste gedeelte van het darmkanaal, de dunne darmen, vertooneu dezelfde verschijnselen die bij de duiven in den endeldarm worden aangetrofl'en ; alleen treden de diphtheritische verzweringen niet zoo op den voorgrond en vertoonen zij meer

de verschijnselen van een hevigen darmkatarrh , en is de stinkende , vloeibare outlasting niet koffiebruin van kleur. Hevige ontsteking der luchtwegen hebben den stikkingsdood tengevolge.

De evenbedoelde ziekte verloopt gewoonlijk zeer lang-zaam, binnen 2 ä 3 maanden, doch kan ook maanden lang (van 60 tot 70 dagen) duren. Gewoonlijk zijn in den aan-vang de ziekteverschijnselen van weinig verontrustenden aard, zoodat zij door den vogelkweeker licht over het hoofd gezien worden; de dieren zijn schijnbaar nog gezond, slechts ziet men bij hen de ademhaling een weinig bemoeilijkt, dikwerf kan men bij hen ook hoesten en niezen waarnemen. Dergelijke vogels zijn het gewoonlijk die_; in den handel gebracht of op tentoonstellingen üigezonden, deze gevaarhjke ziekte verspreiden.

Schijnbaar geheel herstelde vogels störten spoedig ge-makkelijk weder in, zoodat recidive bij reconvalescenten niet zeldzaam is.

In 't algemeen schijnt het verlies door deze ziekte ver-oorzaakt zeer hoog geschat te worden, Koxhuusek spreekt van 80 percent verlies, hetgeen door Peiedbergek niet als te hoog geraamd wordt beschouwd. Volgens Züen zoude van sterk aangetaste dieren wel de helft als verloren moeten beschouwd worden. Vroegtijdige herkenning der ziekte en behoorlijke behandeliug er van zijn waarborgen voor een goede genezing. Meer dan 10 percent der aangetaste dieren mögen eigenlijk niet verloren gaan.

Bij dniven is de genezing nog gemakkelijker dan bij grooter pluimvee.

L ij k s c h o u w i n g. Bij de ontleding van het lijk vindt men in de eerste plaats de ziekteverschijnselen bij het levende dier waarffenomen en in de vorige regeis door ons reeds medegedeeld.

Wat Let microscopisch onderzoek der aangetaste weef-sels betreft moeten wij in de eerste plaats vermelden :

a. Dat de alliier gescliilderde ziektetoestanden hoofd-zakelijk hun ontstaan te danken liebben aan kleine, waar-schijnlijk jslantaardig bewerktuigde lichamen, welke den naam van Greyarinen of Psorospennien gekregen hebben.

h. Dat de naakte Greyarinen, zoodra zij in vloeibare stotfen, slijni enz. gei'aken, zieh in kleine ronde celmole-culen verdeelen , welke van echte mikrokokken niet te onder-scheiden zijn.

De diphtheritische slijmhuidontsteking is in vroegeren en lateren tijd bij het hofgevogelte menigmaal waargenomen, wanneer diphtheritis onder de menschen heerschende was , en daardoor is de verwantschap tusschen beide ziekte-processen aangetoond.

Schimmelsporen van den mensch afkomstig en met het slijm uitgespuwd, door zieke vogels ingeademd of ingeslikt, vinden bij deze op de exsudaatmassa een vruchtbaren bodem cm te ontkiemen, en hunne myceliumdraden enz. te kunnen verspreiden. Ook heeft men volkomen ontwikkelde schimmelplanten bij zieke duiven op de ziekelijk aangedane slijm-huid gevonden.

Voorbehoeding:

1.nbsp; nbsp; nbsp;Het aanleggen van quarantainestallen, om de nieuw ontvangen dieren een tijdlang afgezonderd van de overige te kunnen waarnemen, of zij in alien deele gezond zijn.

2.nbsp; nbsp; nbsp;Men legge zieh bepaaldelijk toe op het kweeken der sterkere inlandsche rassen, in plaats van de fijnere uitheemsche, die in den nieuweren tijd zoo veelvuldig worden ingevoerd, en door overdreven teeltkeus constitu-tioneel verzwakt en daardoor vatbaarder voor allerlei ziekten geworden zijn.

3.nbsp; nbsp; nbsp;Bijzonder voorzichtig moet men zijn met dieren uit ItaliS en Frankrijk geimporteerd.

4.nbsp; nbsp; nbsp;Strenge afzondering der zieke dieren van de gezonde is een eerste vereischte; ook zorge men dat de smetstof niet op eene of andere wijze kan worden over-gebracht.

5.nbsp; nbsp; nbsp;Het volkomen vernietigen der gestorven dieren door vuur is noodzakelijk,

6.nbsp; nbsp; nbsp;Ontsmetting der hokken , stallen en looprennen,

7.nbsp; nbsp; nbsp;Karbolzuur of Salicylznur in verhouding van ¹/_a procent toegevoegd aan het dagelijks te ver-strekken drinkwater [of tvel ee)i weinig Mixtuur van Douglas _; dagelijks een eieiiepel vol hij elken liter drinkwater te voeyen].

Behandeling. Alle ziekelijke uitwassen of belegseien van de slijmhmd en aan den bek worden behoedzaam ver-wijderd, zonder bleeding te veroorzaken. De uitwendig op de oogleden, aan de neusgaten en op de wangen vastge-droogde gele korsten, moeten met vaseline ingewreven en losgeweekt worden, waarna men ze gemakkelrjk kan weg-nemen. Hierna tvordt de tvondopperdakte met heische steen (Lapis infernalis) zeer opperdakkig uitgebrand (getou-cheerd) zonder de wanden zelf te diep in te branden, ivaar-door de kwaal somivijlen verergerd wordt. Gezwellen aan den kop, veroorzaakt door de in de oogholte opgehoopte kaasaehtige stof, worden met een klein scherp mesje geopend en de inhoud seboon uitgedrukt, waarop de nu ledige zak, met behulp van een penseel, moet worden ingesmeerd met eene oplossing van 1 deel Phenol of Nit ras argentl of Boor-zuur op 100 deelen water, waaraan 10 deelen ghjeerine zijn toegevoegd; met deze oplossiny wordt ook de mondholte een ä tweemalen daags ingesmeerd; van deze behandeling heb ik

bij eigen ondervindimj de yunstigste restdtaten verhregen, cooral uamieer zij in den aanvang der eiekte werd toege-pasf. Afkoeling door het herliaalde betten met koud water is zeer aan te bevelen; zoo de wonden erg mochten bloe-den, wordt zulks gestuit door eenige bloedstelpende watten er op te liecliten.

3. Hart-, long- en lever ontsteking door Kogelbacterien bij beende rs en dtiiven ver-oorzaakt (Endocarditis et Myocarditis dipbtberitica s. nice res a).

Deze is eene ziekte van het hofgevogelte die eerst in den laatsten tijd (1878) is ontdekt en bescbreven. Daar eene volkomen op deze gebjkende ziekte bij den mensch niet zelden voorkomt, is zij uit het oogpunt der vergelijkende patbologie niet van alle belang ontbloot; wijl men haar echter zoo weinig kent, en vooral niet de verscbijnselen onder welke zij zieh bij de levende vogels voordoet, zoo valt voorloopig niets te vermelden omtrent de bebandeling en voorbehoeding dezer ziekte. Zij echter wier taak bet is zieke dieren te behandelen dienen op deze ziekte opmerkzaam gemaakt te worden, om naar hunne krachten er toe bij te dragen, door nauwkeurige waarnemingen en onderzoekingen, voile klaarheid over haar te verspreiden.

Voorzoover tbans bekend is, kenmerkt zieh de ziekte daardoor dat het aangetaste dier weinig eetlust heeft, dat het koele en donkere plaatsen opzoekt om er zieh in neer te leggen, en aldaar lang te verblijven. Bij bet opstaau en bij pogingen om te loopen ziet men dat groote zwakte in beide pooten zulks moeilijk maakt; het dier wankelt bij het gaan, loopt niet ver, maar gaat spoedig weer liggen, is lusteloos en zwak, en schijnt somtijds aan bet eene been lam te zijn. Bij inspanning om te gaan, bespeurt

men bij de patient en veelal kortademigheid, somtijds zelfs snakken naar luclit. Koorts schijnt aanwezig te zijn, koude rillingen, omgekrolde veeren enz. worden nu en dan opgemerkt. Vermagering heeft er niet plaats, de vogels zien er altijd goed gevoed uit.

Het ziektegeval komt doorgaans als op zieh zelf staande voor, dock de ziekte kan ook als eene epidemische onder meer vogels te gelijk uitbreken. Het verloop van de kvvaal is langzaam, een, twee of meer weken gaan voorbij, voor en aleer de dood intreedt. Bij lijk-schouwing vindt men de kleppen der aorta gedeeltelijk verwoest, op daze, alsook op de klepvliezen der bicus-pidalis, vindt men roodacbtig grauwe of troebel gele uitwassen van balfzachten aard; deze endocarditische uitzweetsels be-staan hoofdzakelijk uit ronde of ovale bacterien, mikro-kokken-kolonien (zoöglia), daarnevens een weinig librine en daamaast een klein aantal roode en witte bloedlicliaampjes. Overigens vertoont de lijkscliouwing nog: Longenödeem, zwelling en vetontaarding der lever; de milt verdubbeld in grootte , met dofgrauwe plekken doormengd; zwelling der nieren; bloedige darmontsteking; algemeene bloedarmoede. In de lever, de milt, de nieren, alsmede in bet bloed worden mikrokokken aangetroffen.

4. Hondsdolheid of Water vrees.

Dat de dolbeid door den beet van een dollen bond op bet bofgevogelte kan worden overgeplant is van algemeene be-kendheid. Op de lyssa of dolbeid der boenders werd voor het eerst de opmerkzaamheid gevestigd in 1863.

De kenmerken der ziekte zijn ongeveer de volgende. De vogels zijn van het begin der ziekte af (de iucubatietijd, d. i. de tijd verstreken tusschen het oogenblik dat het dier door een dollen bond gebeten werd en het zieh duidelijk openbareu

P HI

van de lyssa, bedroeg bij de hoenders 42 dagen, bij eenden duurde hij in een geval 11 maanden lang) bijzonder opge-wonden en levendig; zij schreeuwen of kraaien met een veranderde, later heescher wordende stem; springen wild in de hoogte en geven blijken van bijtzucht, doordien zij zieh onderling bijten, en ook grootere dieren, zelfs den mensch aanvallen, laatstgenoemde in het geziclit springen en in de kleeren vliegen. Ongeveer 2-4 uren na deze ver-scliijnselen worden de dieren als verlamd; zij Inten de vleugels en staartpennen hangen, het gaan wordt hun zeer moeielijk, het loopen onmogelijk, ten laatste fladderen zij nog een weinig, wanneer zij zieh voorwaarts willen bewegen. Onder het toenemen der verlamming gaan zij zeer spoedig, hoog-stens binnen 2 a 3 dagen , te gronde.

Bij de lijkopening vindt men in den regel niet anders dan sterke ophooping van bloed in de hersens, in de lever en in de nieren, verder bloeduitstortingen in de darmslijmhuid, en dikvverf roode vlekken op het wijvlies van deze.

Als smetstof der hondsdolheid worden door sommige onder-zoekers kleine mikrokokkendraden aangegeven, die men in het bloed, in het speeksel enz. der zieke dieren aantreft.

Voorbehoeding. Elks door een vermoedelijk dollen bond gebeten vogel moet onmiddelijk af'gemaakt, en het lijk door vuur verbrand worden. Hoezeer Pasteuk aange-toond heeft (zgne wereldheroemde ontdekJcin/j) de hands-dolheid door inenting met immuun gemaakte smetstof volkomen te kunnen genezen, zoo is zulks echter zoo kosthaar en om-slachtig dat het hij vogels niet kan aangewend worden, en daarom een spoedig slachten van deze de voorkeur verdient.

5. Mond- en k 1 a u w z e e r b ij vogels.

Wanneer onder herkauwende dieren en varkens deze be-

smettelijke ziekte heerscliende is, kan een overerving bij het pluimvee plaats hebben. Hoenders bekomen de eigenaardige kenmerkende blaren op den kam en aan de keellellen, aan den bovenrand der neusgaten, op de slijmhuid van mond en keelgat, en op het bindvlies der oogen. Ganzen en eenden krijgen deze blaren (die zieh voordoen als blaren met, wi)TOcht. gevuld, en welke spoedig openbarsten en het wijvocht laten uitvloeien, kleine ontvelde plekken achterlatende) voorna-melijk op de zwemvliezen der voeten, later op het slijmvlies in den mond; ook worden somwijlen dergelijke blaren aan de voeten der hoenders waargenomen; zoodra de voeten aan-getast zijn is het gaan bij de dieren zeer bemoeielijkt, zij loopen met hoog opgetrokken pooten. Deze wijze van loo-pen maakt op leekeu, die niet weten wat den dieren schort, een zeer belachelijken indruk. Dikwijls loopen de aangetaste dieren bedenkelijk lam, bijna altijd blijven zij op den grond liggen, daar zij bij het gaan aan te veel pijnen zijn blootgesteld. De zieke dieren hebbtn koorts; de lichaams-warmte is gestegen, de eetlust verminderd, bij blaren in den mond geheel verdwenen, het eierleggen is gestaakt.

De ziekte heeft een snel verloop , na 8 of 10 dagen geueest zij gewoonlijk van zelf.

In het wijvocht der blaren vond Bender bij zoogdieren mikrokokken, welke als de smetstof dezer ziekte worden beschouwd.

Behandeling. Zoo min mogelijk moet deze ziekte onder behandeling genomen worden, de natuur helpt zieh zelve. Die vogels moeten van de gezonde verwijderd gehouden worden in stallen, in welke de vloer rijkelijk met stroo bedekt is. Zij moeten volkomen rüstig gelaten worden; het rondloopen der patienten verergert de kwaal. Wanneer na het barsten der blaren diepe wonden overblijven, moet.

men zacht adstringeereude middelen aanwenden (2 tot 3 pro-cent altiinoplossing; 3 procent looizuuroplossing of 3 pro-cent kopervitriooloplossing) ; met goal gecdg hehhen toij ze alf'tjd hehamleld met een verhandtcater, hestaande uit Boorzuur 1 Gram, en glycerine 10 Gram., ojjgelost in 100 Gram, water, en door met dit icater de tvond meermalen daogs te heeochtigen.

II. Ziekten door stiiaf- en draadlbacteriSn veroorzaakt.

6. MiltTTiur of Anthrax b ij bet P I u i m v e e.

Oorspronkelijk komt deze hoogst gevaarlijke ziekte bij het pluimvee waarscbijnlijk niet vöör, doch alleen wanneer het met vleesch, bloed enz. van aan deze ziekte gestorven vee in aanraking geweest is, hetgeen men ook waargenomen heeft bij kraaien, eksters en andere vogels, die zieh aan de li)ken van aan miltvuur gestorven dieren vergast hadden.

K e n m e r k e n. Het miltvuur verraadt zieh bij het pluimvee hoofdzakelijk door zijn plotseling optreden, door zijn ras verloop meermalen verstrijkt er tusschen gezond-zijn en den dood ternauwernood een half a een nur tijds, in den regel duurt deze inoorddadige ziekte slechts 24 uren en door dat daarbij de localisatie van het giftin gedaante van gezwellen of builen zieh hier of daar in 't lichaam open-baart.

Bij de hoenders ziet men meermalen dat schijnbaar vol-komen gezonde dieren eensklaps ziek worden: zij tuimelen of vallen van Irannen zitstok af. Een bloedig schuim perst zieh uit mond, neusgaten en aars naar buiten, en onder hevige krampen, onder het verdraaien van kop en hals bezwijkt het dier zeer spoedig, zoodat tusschen leven en dood slechts eene tijdruimte van een half ä vol uur bestaat, dit is echter het minst voorkomend geval. Doorgaans gaan er een dag of 24 uren

voorbij eer deze ziekte haar einde bereikt. De hoenders blijken dan uiterst lusteloos en zwak te zijn , zij laten de vleugels ban-gen en zitten op den grond met opgerichte veeren, van welke eenige en wel die in den staart uitvallen. De temperatuur aan kam, keellellen en pooten is in den beginne zeer verhoogd , om later voor een groote koude aan die deelen plaats te maken. De zichtbare slijinhuiden van kop en achterlijf worden meer en meer blauwachtig van kleur. Benauwdheden, bijna tot stikkens toe, treden als nu in. Bij aangewende pogiugen om te loopen tuimelen zij omver. De kam en keellellen worden blauw-aclitig rood , donker paars en eindelijk zwart en worden door koudvuur aangetast. Meestal ziet men op den kam en de keellellen, zelden op een of ander gedeelte van den romp, kleine knob-bels ter grootte van een erwt tot die van een hazelnoot toe, die in den beginne bard en zeer beet, en bij drukking zeer pijnlijk zijn en later kouder worden; zrj zrjn met eene kleverige, gelei-achtige, geelbruine bloederige massa gevuld, of wel met een die een geelrooden, bijtenden etter gelijkt. Ookvindt men meestal op bet bindvliec der oogen een of meer van deze knobbels. De conjunctiva is dan sterk ödematetis gezwollen, bruinrood van kleur, met uitpuilenden oogappel, eene bijtende gele vloei-stof dringt onder de oogen uit naar buiten. Op de tong en bet verhemelte vindt men bij de zieke dieren een of meer kleine blaren blauwachtig_; rood van kleur, welke een gele bloederige vloeistof bevatten, die waar zij met de slijmhuid in aanraking komt invretend werkt en nieuwe kwaadaardige blaren verwekt.

Kort voor den dood, die met stuiptrekkingen gepaard gaat, wordt meestal een vloeibare_; bruine, met bleed doormengde mest geloosd, of er ontstaat een zeer sterk stinkende buikloop, benevens een uitvloeien van slijm uit bek en neusgaten.

Wanneer ganzen en eenden door miltvunr worden aangetast ziet men in den beginne der ziekte dat zij onregelmatig en als

verlamd loopen; kort daarna blijken zij zeer treurig te ziju, en geven blijk van groote zwakte, laten de vleugels hangen, krommen den rug, hurken veel op den grond; wanneer zij loopen gaan zij mank. Alsuu beginnen de zwemvliezen aan de voeten op te zwellen: zij worden paarsrood en men ziet er blauwe of violette zweren op, die met harde randen om-geven of wel met bruinacbtige scherpe stotfen gevuld zijn. Het zweanvlies wordt ten slotte door koudvuur aangetast, en somtijds sterft de gansche voet af. Ook de bek wordt zeer sjioedig donkerviolet van kleur.

Een hevige, stinkende en bloederige diarrbee grijpt het zieke dier aan, na dat vooraf verlamming van bet acbterstel en bet nitvallen der veeren zijn opgemerkt. De dood volgt binnen 6 ä 24 uren; hevige stuiptrekkingen gaan dezen dood vooraf. Gedurende den doodstrijd vloeit er bloed uit netisholte en cloaak.

Lijkschouwing. De lijken der aan miltvnur gestor-ven vogels zwellen zeer spoedig op en gaan weldra in ont-binding over. Op de huid ziet men bier en daar plekken van koudvuur. De spieren voornamelijk die van de borst zijn met bloed overvuld, en donkerrood van kleur. Onder de huid in bet onderhuidscb celweefsel op verschillende ge-deelten van bet licbaam, voornamelijk nabij den anus, vindtmen uitstorting van bloed en van eene geelachtige scherpe stof, die waarschijnlijk de oorzaak van het uitvallen der veeren is. De bersens, longen, lever en milt zijn met bloed overvuld. Uitstorting van bloed door scheuring der bloedvaatjes op het hart en op den binnen- en buitenwand der darmen is niet zeldzaam. Het bloed zelf is vloeibaar maar taai, teer-achtig, zwart of donkerrood. In het bloed, in den etter der pestbuilen, in bet geelachtige weivocht, uitgestort in het onderhuidsche celweefsel en in de kleinere bloedhaarvaatjes

vindt men in groote menigte opgehoopt de oorzaak van het miltvuur en zijn smetstof zelf, namelijk de bacterien van het miltvuur, den Bacillus anthracis.

De Bacillus anthracis is een cylindervormig staafje, aan de einden stomp afgeknot; bij sterke vergrooting ziet men dat de bacillus niet geleed is, maar op onregel-matige afstanden heldere punten vertoont en waar de/.e aanwezig zijn ziet men knobbelachtige verdikkingen. De lengte van deze bacillen bij zoogdieren bedraagt gemiddeld 7 ä 12 mikromillimeter, de breedte'0,3 ä 1,0 mikromm. (Imikromillim = ¹/₁ooo milllimeter.) Buitendien vindt men in het bloed der zieke dieren ronde of ovale lichaampjes, van 1 tot 2 mikromm. in middellijn, die zieh langzamer-hand tot bacillen ontwikkelen.

Dat deze bacillen inderdaad het miltvuur doen ontstaan en de oorzaak zijn der verdere verspreiding van deze kwaad-aardige ziekte, is zonder tegenspraak bewezen geworden. Koch bracht deze bacillen in het waterig vocht der oogen, stelde dit aan eene bepaalde temperatatir bloot en nam onder den microscoop waar dat deze bacillen zieh tot lange draden ontwikkelden die in betrekkelijk körten tijd in hun plasma langwerpig ronde sporidien deden ontstaan, welke na ont-binding der draden blijven voortbestaan. Evenzoo werd ook de verandering van sporidien in bacillen waargenomen. Wanneer deze sporidien op een gezond dier worden ingeent, veroorzaken zij evenals de bacillen altijd miltvuur: de sporidien zijn veel taaier van leven dan de staafjes uit welke zij ontstaan, zoo kunnen zij b.v. jaren lang in den grond aan uitdroging weerstand bieden, zij kunnen volkomen uitgedroogd, vochtig gemaakt en opnieuw uitgedroogd worden, zonder daarbij hare levensvatbaarheid te verlie-zen, zij kunnen maanden achtereen in rottende vloeistof-

fen blijven leven, hetgeen bij de bacillen van bet miltvuur niet bet geval is, de eerste weerstaan eene temperatuur van over de 100deg; C., de laatste sterven bij eene temperatuur van ver#9632;beueden de 100deg; C.

De miltvuurbaeillen bebben een groote behoefte aan zuur-stof; zij nemeu die overal op waar zij die ontmoeten, tot zelfs in bet bleed der dieren; zij veroorzaken den dood door-dien zij aan het bleed alle zuurstof onttrekkeu, en daarvoor in de plaats het koolztiur acbterlaten; waarom dan ook de aan bet miltvuur te gronde gegane dieren aan koolzuur-vergiftiging sterven; buitendien lioopen de bacillen en hunne kiemeu zieh in de fijnste bloedbaarvaatjes in groote menigte op, verstoppeu deze en veroorzaken daardoor zwelling; ten-gevolge der groote ophooping in deze fijne bloedvaatjes, bersten de wanden van deze, waardoor bloeduitstortingen ont-staan, welke extravasaten en eccbymosen veroorzaken, die men veelal bij de inwendige Organen der aan anthrax ge-storveu dieren kan waarnemen.

Voorbelioeding. Het pluimgedierte moet zorgvul-dig opgesloten blijven, zoolang het miltvuur onder het vee heerschende is; en vooral moet voorkomen worden, dat het met eenig afval van een aan miltvuur gestorven dier in aan-raking komt.

Bij het voorkomen van miltvuur onder pluimvee moeten de zieke dieren volkomen van de gezonde afgezonderd worden : de lijken van gestorven dieren moeten door vuur ver-nietigd worden. Kokken en stallen dient men volkomen te desinl'eeteeren.

B e h a n d e 1 i n g. In de meeste gevallen is elke poging tot genezen volkomen nutteloos, omdat de ziekte zoo eens-klaps uitbreekt. Het zieke dier met een gieter met broes voorzien te begieten ; ingeven van een eierlepel vol ¹/₂ j)roc.

#9632;#9632;

oplossing van karbolzuurwater, dit elk half uur te herhalen, doch niet meer dan 8 ä 10 malen in het geheel. De ge-zwellen, zoolang zij heet en hard zijn, koel te houden met een soort van pap, bestaande uit leem, met gelijke deelen water eu azijn vermengd, en dit van tijd tot tijd met a/.ijn-water te besproeien, cm de pap vochtig te houden. De gezwellen, zoo zij week zijn , met het mes te openen en den vloeibaren of geleiachtigen inhoud er uit te drukken , daarna met 15 ä 20 procent karbolzuuroplossing uit te irasschen en te hetten kan men heprocceii.

7. Eieren binnen in den eierleider door b a c t e r i e n b e s m e t.

De eieren kunnen binnen in het lichaam van een vrouwe-lijke vogel soms aangestoken worden, doordien tijdens de paring bacterieu in het tweede gedeelte van den eierleider geraakt zijn en door de zieh aldaar vormende harde eierschaal worden omhuld , evenals zulks met andere vreemde licha-men kan geschieden.

Het door draadbacterien veroorzaakte bederf van eieren (stinkeieren) kenmerkt zieh hoofdzakelijk door den reuk van zwavelwaterstofgas, welke aan dergelijke eieren eigen is.

Dit binnen in het moederlijk lichaam plaats hebbend bederf der eieren geschiedt door Bacterium t e r m o , de gewone rottings-bacterie, en door Bacillus subtilis.

Bacterium t e r m o is gemiddeld 1.5 Mikromm. laug en 0.3 h 0.5 Mikromm. breed, en bestaat uit korte cylin-drische staafjes, die doorgaans in deeling zijn of een bis-cuitvorm hebben aangenomen. Zij bezitten een zeer leveudige bevveging, zoolang er nog voldoende voorraad zunrstof aanlaquo; wezig is; zoo zulks niet het geval is_; blijven zij onbeweegiijk. De reuk van zwavelwaterstofgas, gele en groenachtige vlekken in het eiwit, met neutrale en znre reactie van dit,

100

hetzaclit. dun en troebel worden van hetdooiervlies, verder het veranderen van den dooier in een half zacht, zwart klompje en van het eiwit in een zeer troebele, en grauwe vloeistof, die door spanning der gassen door de poriön van de schaal naar buiten dringt, het zwart worden der schaal en eindelijk het vanzelf bersten van de schaal, dat met een luide ontploffing plaats heeft, getuigen van het eierbederf door Bacterium termo veroorzaakt. De aldus be-dorven eieren zijn kenbaar aan hunnen ondraaglijken stank van zwavelwaterstofgas.

Bacillus subtilis is een dunne, fijne draadbacterie 5 ä 6 Mikromm. lang en 0.3 a, 0.4 Mikromm. dik. Dik-wijls tot draden van 50 Mikromm. lengte vereenigd. De bewegiug is gedeeltelijk langzaam, gedeeltelijk vlug; voor-waarts zwemmend, dikwijls ophoudend en bevend, zonder cm te keeren terug zwemmend, het draaien cm eigen as; slingerbewegingen en het buigen in verschillende buchten worden dikwijls opgemerkt.

Bij het bederf van een ei, veroorzaakt door Bacillus subtilis, gaat diens inhoud in een taaie en slijmige, zuurreageerende en naar oude kaas riekende stof over.

Voorbehoeding. Daar, zoo als algemeen bekend is, de besmetting der eieren door bacteri6n tijdens de copulatie moge-lijk wordt, wanneer bij een vrouwelijken vogel de omgestulpte cloaak (zooals bij de hennen) of bij een mannelijken de penis (zooals bij de waarden) met bacterien bezoedeld is, is volstrekte zindelijkheid het beste middel de overplanting der bacterien te voorkomen , vooral wanneer men er op let dat de veeren aan den onderbuik niet voortdurend bevuild en vast aan elkaar gekleefd zijn. Om deze reden en andere is het af-wasschen en sehoonhouden dier veeren hoogst noodzakelijk.

8. Door schroefbacterien veroorzaakte ziektever-

101

sdiijnselen zijn tot heden toe noch niet bij het pluimvee waargeuomen geworden, hoezeer bij eenden en ganzen, alsook bij andere watervogels zieh levendig bewegende spi-rillen in groote menigte zijn opgenierkt ojd de slijmlmid van het darmkanaal en de ademhalingsorganen, zonder dat men op eenige ziekte van den vogel wijzen kan.

9. S a r c i n a's (P a k j e s b a c t e r i e n) zijn doorgaans klemioos , zelden bruinachtig, bij uitzondering echter groen-fichtig gekleurd van Vierkanten of kubieken vorm. In den regel gelijken zrj op holen koopmansgoederen die kruiselings zijn toegesnoerd. Bij den mensch heeft men sarcinen in de maag aangetrotfen. Bij de hoenders en de kalkoenen vindt men sarcinen meestal in de dunne darmen, in hoopjes ver-eenigd ter lengte van 0,06 en ter breedte van 0,02 Mm., zonder eenig nadeelig gevolg van hun verblijf aldaar te kunnen constateeren. Ofschoon tot heden noch niet is aan-getoond, dat sarcinen werkelijk ziekteverschijnselen bij vo-gels kunnen teweegbrengen, mag men echter aannemen dat zij bij deze dieren niet geheel zonder nadeeligen in-vloed zijn, daar zij in staat zijn bij den mensch als ziekte-oorzaken op te treden. Als middel tegen de sarcinen zoude kunnen beproefd worden eene oplossing van 1 percent salicylzuur, dagelijks 3 a 4 malen eeu theelepel vol, aan de verdachte vogels in te geven.

B. Schinunelplanten als oorzaak van vogelkAvalen.

10. B e d e r f der eieren door Schimmels v e r o o r z a a k t. Zooals reeds vermeld werd heeft de onmiddelijke besmetting der eieren door schimmeis slechts dan plaats wanneer het ei door de kip niet ongeschondeu gelegd en op ongeschikte wijze , in vochtige, bedompte berg'

102

plaatsen, bewaard wordt. Bij uitzondering echter kan eene besmetting door schimmeis binnen in de baarmoeder plaats hebben. Vroeger heeft men gemeend dat er eene bijzonde-re eigenaardige soort van schimmel (D a c fc y 1 i u m oogenum, Torula ovieola) bestond, die oorzaak van het beschimmelen der eieren zoude zijn, doch het is gebleken, dat verschillende soorten van schimmeis daartoe kunnen bijdragen; zoo werden cellen van o i d i u m 1 a c-t i s (schimmel van de melk) in de luchtkamer der eieren of in het eiwit zelf aangetroffen, verder nog de vruchtdra-gende schimmel Aspergillus glaucns, Penicil-1 i u m g 1 a u c u m, de tot de geslachten Botrytis, S t y s a n u s , Macro sporinm behoorende schimmeis, de Mucor stolonifer enz.

De schimmeis kunnen in het inwendige der eieren doordrin-gen, doordien zij met de Incht door de porien der eierschalen heen sluipen. Is zulks gelukt dan is de eihuid vast tegen de schaal aan liggend en met groene, gele, geelroode en bruine vlekjes geteekend, die langzamerhand grooter worden. Dit gekleurde eiwit verdikt zieh al meer en meer en vomit zelf hier en daar in zieh proppen. Eindelijk gaat al het eiwit in sen geleiachtige massa over, of schijnt uit onregel-matige klonten te bestaan , en is de dooier aan eene zijde doorgezakt. Het eiwit reageert alkalisch of zwak zuur. De lucht die het eiwit afgeeft gelijkt niet op die van zwavel-waterstofgas, als van rotte eieren, maar deze eieren rieken muffig en duf of wel aromatisch.

V o o r b e h o e d i n g. Het opbergen der eieren geschiedt het doelmatigst in luchtige , droge, vorstvrije vertrekken, waar schimmeis zieh moeilijk ontwikkelen kunnen; zij worden geplaatst op zoogenaamde eierrekjes, met de punt van het ei naar beneden gekeerd. Het best bewaart men

103

de eieren wanneer men ze in gesmolten paraffine (1 kilogr. paraffine voor 2000 eieren) dompelt. Insmeren met spek of met olie, waarin een weinig was gesmolten is, behoedt even-eens de eieren tegen het indringen van schimmeis ; evenzoo eene oplossing van schellak in Spiritus, welk vernis gemak-kelijk met Spiritus kan afgewasschen worden. In kalkwater kunnen de eieren evenzeer goed bewaard worden, doch zij smaken alsdan naar de kalk. Terwijl men in koude winters de eieren tegen bevriezen behoeden moet, moet men ze niet inpakken in hooi, stroo of zemelen en zaagsel, maar in goed gezifte en volkomen droge turf- of houtasch. In de asch vindt men nimmer Schimmelsporen, daarentegen dik-werf in hooi, stroo, zemelen enz. Ook kan men zuiver droo// zand tot dit doel gebrniken. De ojj te bergen eieren mögen elkaar niet aanraken en moeten recht overebid met de punt naar anderen gericht geplaatst loorden.

11. Spruw b ij Pluimvee. Deze ziekte die zoo menigmaal op de slijmhuid van den mond bij menschen, en voornamelijk bij zuigende kinderen, bij honden en jonge kalveren wordt waargenomen, wordt door een Schimmel (0 i d i u m a 1 b i c a n s) veroorzaakt, die volgens de nieuwere waarnemingen identisch zou zijn met de Schimmel van verschaalden wijn of kirn (M y c o d e r m a v i n i). Dat deze Schimmel van de mondslijmhmd van den mensch zieh over den slokdarm en verder over de longen en de hersenen der aan spruw lijdende menschen, verspreiden kan, is sedert lang bewezen. Ook heeft men ze bij het hoen aangetroffen. Zoo zag Ebbrth (V i r c h o w's Archiv XIII, pg. 528) bij de sectie van een zeer uitgemagerd hoen, dat onder hevige stuipen gestorven was, in diens slokdarm enkele kleine zeer vastzittende roofjes; zij begonnen in het midden van den oesophagus en strekten zieh tot

104

aan den mond der maag uit, die zelfs met een ziekelijke sprawlaag Yan ²/₃ mm. dikte belegen was.

B e li a n d e 1 i n g. De in den krop zittende spruwaan-doening is bij een levenden vogel natuurlijk niet te herkennen, wel wanneer de ziekte zieh in den bek vertoont, als-dan is de grauwwitte schimmellaag met een Spatel weg te nemen en de nu rauw geworden zitplaats met eene oplossing van ¹/₁₀ procent boorzuur door middel van een penseel te bestrijken.

Men vermeent dat overblijfselen van kinderpap met O'idium alhicam bezwangerd en den hoenders toegeworpen, de oor-zaak der spruw bij deze dieren zouden zijn.

12. S c h i m m e 1 p 1 a n t e n in de 1 u c h t w e g e n der vogels en de door haar veroorzaakte b r o n c h i 6 n- e n longontsteking (B r o n c h o m y-cosis, Pneumomycosis).

Men heeft deze schimmeis in allerlei zoowel in gevangen als in wilden staat levende vogels waargenomen. Bij duiven komen dergelijke ziekten raenigmaal epizoötisch, als alge-meen heerschende ziekte voor.

K e n m e r k e n. Het eigenaardige kenmerk dezer ziekte is en blijft de wijze van ademhalen, welke van den aan-vang af sneller is dan in gezonden staat. In den beginne zijn alleen maar de kenmerken van zwaren katarrh van luchtpijp en bronchien waar te nemen ; behalve de versneide ademhaling is duidelijk een reutelend geluid, bij-zonder bij de uitademing, waar te nemen. Later ziet men dat de ademhaling moeilijker wordt, en er soms zelfs verstik-kingsverschijnselen ontstaan. Zoodra de ademhaling moeilijker wordt, krijgen de dieren koortsaanvallen, de tempe-ratuur van het lichaam is verhoogd; de eetlust is gering of geheel verdwenen, daarentegen is dorst in den hoossten graad

105

waar te nemen. De patienten zonderen zieh van hunue gezonde makkers af, zijn lusteloos eu zwak, laton de vleu-gels hangen en hebben opwaarts gekmlde veeren; de oog-leden blijven doorgaans gesloten, zoodat de vogels schijnen te sluimeren; dikwijls zakt de kop tot op de borst naar beneden. Sterke vermagering, nu eens sneller dan eens lang-zamer, heeft er immer plaats. Tagen het einde der ziekte komt een uitputtende koliekachtige doorloop te voorschijn. Deze ziekte heeft zelden een spoedig verloop binnen 6 of 8 dagen, meest duurt zij verscheidene weken, ja zelf's een ä twee maanden lang.

L ij k s c h o ii w i n g. In de luchtpijp , in de bronchieu , in de luclitzakken van borst- en buikholten en in de holte der beenderen, waarmede zij gemeenschap hebben, vindt men in de gedaante van knobbeltjes of schijfachtig uitge-spreide vliezen, van ¹j_i tot 1 c.M. dikte, dofgeel of groen-achtig in den beginnen week^ later vaster wordend, etter-achtig fibrineus exsudaat. Zij kunnen soms zeer dik en hard worden, en verstoppen de ruimten der luchtpijp, der bron-cbien, der luchtzakken en der neusgaten. Kaasachtige ont-aarding en verkalking dezer stof wordt menigmaal waarge-nomen. Niet alleen ojd de oppervlakte en in de bovenste lagen der slijmvliezen en der knobbeltjes of propachtige exsudaten, niaar ook in het inwendig gedeelte der grootere klompen vindt men talrijke vertakte viltachtige schimmel-mycelien, die van knotsvormige sporendragers voorzien zijn. Het eigenlijke exsudaat bestaat uit een weeke ttbrin-massa, en uit (conidien) een groot aantal kleurlooze bloed-lichaampjes, van welke vele vetachtig ontaard zijn, als ook uit talrijke mikrokokken.

De gevonden Schimmels behooren tot het geslacht A s p e r-

106

#9632; I

gillus of Muc or; doch ontwijfelbaar kunnen alle overige schimmelsoorten dergelijke ziekten veroorzaken.

Het meest wordt Aspergillus glaucus en As-pergillus nigrescens, daarna hoofdzakelijk Mu-cor racemosus waargenomen.

Asper gillus glaucus, de vaalgroene stuifschim-mel, bezit een Mycelium (wortelstok) dat zieh dikwijls 8 ä 10 c.M. uitstrekt; de vezels van dit mycelium (wortel-vezelen) zijn meer of minder door elkaar gevlochten, in den beginne zijn zij witachtig, later vaalgroen van kleur. De vruchtdragende hyphen zijn ¹/₃ a 1 m.M. hoog; het kopeinde is knotsvormig verwijd, en als een roodachtige blaas op-gezwollen; hierop bevinden zieh de kiemcellen of c o n i-dien, deze zijn grauwachtig groen van kleur, ovaal of elliptisch, zeer zelden kogelrond, en aan de oppervlakte met uiterst kleine wratjes bezet. Langte der conidiSn van 0.01 tot 0.012 m.M., breedte van 0.008 tot 0.01,m.M.

Asper gillus glaucus is geen afzonderlijke en zelf-standige soort van Schimmel, alleen de rijpe van conidien voorziene toestand van E u r o t i u m h e r b a r i o r u m.

Asper gillus nigrescens, de zwarte stuifschim-mel met wit wollig mycelium; de vruchtdragende hyphen eenvoudig of wel vorksgewijs verdeeld; conidien don-kerbruin of zwart.

A a n m e r k i n g. In de luchtwegen van vrij levende vogels heeft men ook Aspergillus candidus en Aspergillus fumigatus aangetroffen.

M u c o r racemosus, de vertakte knopschimmel on-derseheidt zieh door een zacht wollig mycelium, door 2 ä 2.5 m.M. lange vruchtdragers, die aan de boveneinde zijtakken uitschieten ; aan de toppen der hyphen of aan de punten der zijtakken zitten kogelronde vruchtdoosjes (Sporangien) , die

mi #9632;

quot;t

107

met de kiemkorrels (SporidiSn) gevuld zijn. De sporangien zijn door een soort van binnenwand, welke columella ge-noemd wordt, van den hoofdstam gescheiden. Deze sporangien zijn geel of lichtbniin van kleur, hebben 0.03 tot 0.15 m.M. in doorsnede, bevatte waterheldere, eironde, 0.005 m.M. lange en 0.003 m.m. breede sporen of kiemcellen.

Aanmerking. Somtijds zoude men in de luchtwegen der vogels ook Mucor conoideus gevonden hebben.

Vroeger nam men in 't algemeen aan dat even genoemde scliimmelplanten niet de oorzaak der ziekte der luchtwegen bij de vogels zouden zijn, maar dat zij zieh dan eerst zou-den vestigen wanneer de luchtwegen vooraf reeds door ziekte waren aangetast. Latere onderzoekingen hebben echter aangetoond dat deze schimmels werkelijk ziekte veroorzakende parasieten zijn. Schimmelsporen ingeademd zijnde vinden op de warme, vochtige slijmhuid der lucht wegen een welkomen en vruchtbaren bodem, ontkiemen aldaar en boren hunne myceliumdraden tot diep in hare weefselen en veroorzaken aldaar door prikkeling ernstige ontstekingverschijnselen.

Het schijnt dat de fijne duivenrassen meer voorbeschikt-heid tot deze ziekte bezitten dan de gewone of sterkere duiven, zooals men bij ervaring heeft kunnen waarnemen.

Behandeling en voorbehoeding. De door deze ziekte aangetaste vogels zijn aan den dood prijsgege-veu. Slechts in het begin der ziekte zijn zwakke teer-dampen, die men de patiSnten noodzaakt in te ademen^ van eenig gevolg. Het best doet men een halven liter water te nemen waarin men een eetlepel teer mengt, om in de ziekenverblijven teerdampen te ontwikkelen; men neemt dan een ijzerdraad ter dikte van een pot-lood dat gloeiend in het teerwater gedompeld en rond-

108

geroerd wordt. Zoo zulks niet mocht helpen kan men eenige druppels teer op een heetgemaakten plaatijzeren- of tegel-oven verdampen.

Natuurlijk meet men bij deze handeling voorzichtig en met beleid te werk gaan en zorg dragen dat de teerdampen niet te sterk worden, waardoor de dieren aan verstikking zouden worden blootgesteld. Men heeft ook aangeraden een mengsel van gelijke deelen warm gemaakte Jodiumtinctuur en water in een waterglas 1 ä 2 minuten lang onder den bek van het dier te liouden en het alzoo te noodzaken die dampen in te ademen.

De meest volstrekte zindelijkheid in de liokken of rennen en het voortdurend verwijderd houden van alle schimmeis op houtwerk, mesthoopen enz. kan prophylactisch niet anders dan nuttig zijn.

IV. Epiphyten, uitirendige woekerplanten.

13. Witte of p o e d e r k a m , h o o f d z e e r bij hoenders (Tineafavosa gallinarum; Porrigo g a 11 i n a r u m ; F a v u s g a 11 i).

Deze uitslagziekte die veel overeenkomst heeft met het hoofdzeer bij den mensch , vooral bij hinderen, is sedert lang bekend.

K e n t e e k e n e n. Deze hoogst aanstekelijke kwaal ver-toont zieh bij de hoenders het eerst op den kam en op keel-en oorlellen. In 't begin ziet men op deze lichaamsdeelen kleine vlekken van witte of lichtgrijze kleur; deze wor-langzamerhand grooter, vloeien in elkaar en vormen den alsdan een aan hare oijpervlakte dunne, witte of lichtgrijze lang; zij wordt gedurende 3 of 4 weken langzamerhand dikker, zoodat zij meermalen een dikte van 8 Mm. in doorsnede bereikt. zij neemt dau het

109

karakter van een schubachtige korst aan, die er wit en lichtgrijs als asbest uitziet. Deze vnilwitte, onregelmatig gevonnde, dikwijls concentrisch geringde en droge korsteu maken dat de huid op welke zij zitten er als min of meer ontveld uit ziet. Van den kam, de keel- en oorlellen uit verspreidt de uitslag zieh verder over den kop, van waar hij zieh spoediger dan vroeger over den ganschen romp verlaquo; deelt. De veeren staan op de aangetaste plekken recht overeind en worden langzamerhand droog, stug en broos; de kielen der veeren zijn door de korsten rings-of pijpsgewijs omgeven, bij uitzondering ziet men de vlag der veeren met deze asbestachtige stof bedekt. Eindelijk vallen de veeren uit en laten niets dan kale met korsten bedekte plekken achter. Nimmer zal men op het lichaam kale plekken zien die niet vooraf met den uitslag van kop en lellen ruini' schoots bezet geweest waren.

In de korsten, in de follikelen en in de kielen der veeren vindt men nu schimmeis, die veel oveeeenkomst hebben met die van. Achorion Schön lei ni, de schimmel van het zoozeer bekende hoofdzeer der hinderen en der volwassen menschen. De korsten bestaan uit samengebakken huid-schilvers en kleurlooze schimmeldraden , die dikwerf knoestig vertakt en op sierlijke wijze in leedjes verdeeld en als snoeren aan elkaar geregen zijn.

Menigmaal komen de sporen in grooter aantal voor dan de draden zelve. Deze sporen zijn langwerpig rond of tot korte snoeren aan elkaar verbonden.

Deze kwaal kan zieh op den mensch overplanten, bij duiven heeft men daaromtrent nog geene ondervinding opgedaan #9632;, meer bijzonder voorbeschikt tot deze ziekte schijnen de zware Aziatische hoenderrassen, zooals Cochinchina's, te zijn, doch zij kan ook alle andere rassen aantasten.

Yoorbelioeding en be handelin g. Eene ge-neeskundige behandeling kan met gunstig gevolg dan eerst plaats bebben, wanneer die bij tijds is aangevangen, namelijk wanneer do ziekte zicb nog alleen op den kop vertoont, en het overige lichaam nog niet is aangetast.

Benzine of karbolzuur met groene zeep (1 : 20) tot een zalf vermengd, eenmaal daags ingewreven brengt door-gaans genezing aan. Zoo de uitslag zieh reeds over den romp mocht verspreid hebben, is 't bet best het aangetaste dier te dooden en het ]ijk te verbranden.

Als voorbehoeding moet men de zieke dieren van de ge-zonde afzonderen, en hunne verblijfplaatsen behoorlijk ontsmetten.

14. De G r e g a r i n e n of P s o r o s p e r m i e n bij het pluimgedierte en de door ben veroorzaakte ziekte-toestanden.

De G r e g a r i n e n, vroeger Psoros perm iön ge-heeten, zijn uiterst kleine, alleen door den microscoop waarneembare levende Organismen, die men, daar men ze noch onder de dieren noch onder de planten kon rang-schikken, in het rijk der Protisten plaatste.

De Gregarinen leven in groote menigte te zamen als parasieten binnen in het lichaam van den mensch en van verschillende dieren; zij zoeken hoofdzakelijk de met een slijmhuid bekleede holten van het lichaam op. Voornameliik is het het darmepithelium dat van hen te lijden heeft. Uit de slijmhuid der darmen komen zij in de darmklieren en in de lever of andere Organen; uit de darmen kunnen zij zeer gemakkelijk in het lymphatenstelsel doordringen en door hun optreden in groote massa's tegelijk gevaar-lijke stoornis verwekken in die Organen, welke voor het leven onmisbaar zijn, en daardoor den dood veroorzaken.

Ill

Het epithelium van de darmslrjmhuid kunnen zij doorboren en vemielen; in de lever en meestal in hare galbuizen doen zij dikwerf kaasachtige ontaardingen ontstaan; de slijmhuid van den kop en der luchtwegen kunnen deze parasieten zoo hevig prikkelen, dat kwaadaardige ont-stekingen het gevolg er van zijn. De door deze parasieten veroorzaakte ziekteverschijnselen heet men G r e-g a r i n o s e. De gedaante der gregarinen is rondachtig of ovaal. De ronde hebben een middellijn van 0.018 a 0.022 mm., zij komen veelvuldig bij de hoenders voor. Het lichaam toont in den beginne niet de minste struc-tuur aan, later schijnt het uit een doorschijnend plasma te bestaan dat enkele korreltjes bevat, waarin later een k twee kernen zichtbaar worden. De naakte gregarinen be-komen nu een buitenvliesje doordien zieh aan de peri-pheri6n een verharde plasmalaag vertoont, met een kleine opening (mikropyle) aan een barer polen. De inhoud van deze ingekapselde gregarinen trekt zieh kogelvormig saraen en vormt een protoplasma-kogel die zieh in een of meer kleine balletjes verdeelt; elk balletje ontwikkelt nu een eigenaardig staafje. Deze zijn halvemaanvormig en veranderen trapsgewijze in een amoebaächtig wezen. Deze gregarinen spelen een hoofdrol in de kroepachtige diphtheritis zooals wij reeds vroeger gezegd hebben (Het is nog geens-zins hewesen of gregarinen de oorspronkelijke oorzaak dan tcel de gevolgen zijn der stoornissen ivelke op het slijmvlies voor-komen).

Bij hoenders en duiven komt een hoogst aanstekende huidziekte (E p i t h e I i o m a c o n t a g i o s u m) voor, die vroeger vogelpokken genoemd werd; bij hoenders kwam zij, behalve op den kam en de keellellen, voor aan de binnenzijde der oorlellen, op den buik, onder de vleu-

112

gels, aan den bek eu op de oogleden ; bij de duiven aan den wortel van den bek, aan het oor en onder de vleugels, terwijl haar epithelioma gelijkt op het molluscum contagio-sum van den mensch ; de molluscum-lichaampjes zijn G r e-garinen, die zieh door deeling vermenigvuldigen. Behandeling. Karbolzure desinfectie.

B. ZIEKTEN EN GEBREKEN NIET DOOR PARASIETEN TEROORZAAKT.

I. Uebreken aan eicren en ziekten der vrouwe-lyke geslachtswerktuigen.

1. V r e e m d e voorwerpen binnen in het ei opgesloten.

Dat ingewandswormen (D i s t o m u m o v a t u m, H e-terakis inflexa, Lint w or men enz.) en schimmelplanten binnen in het ei kunnen worden aangetroffen, hebben Wij reeds aangevoerd. Meermalen wordt door een oninge-wijde vermeend wormen binnen in een ei to zien, daar men allerlei vreemdsoortige voorwerpen voor een worm hield; veelal is zulks niets anders dan gestold eiwit, dat, door een gekneusde schaal in het kokend water geraakt, aldaar vast wordt.

Bij de ontwikkeling van een ei in het moederlichaam eener kip komen vier afdeelingen in aanmerking; eene van boven trechtervormige verwijding van den eierleider vormt de eer-ste afdeeling, die den van den eierstok losgelaten dooier op-neemt, om dien in den langen buisvormigen eierleider verder te

113

vervoeren; alhier bekomt de dooier zijn omhulsel vau eiwit; het eiwit wordt door klieren in den eierleider gelegen afge-zonderd. De dooier geraakt nu in de derde afdeeling: eene buikige verwrjding van den eierleider, uterus of baarmoeder ge-heeten; nog voor het ei alhier aanlandt, en ook daar ter plaatse zelf, zetten zieh eiwitstoifen, die met kalkzouten door-trokken zijn, om het jonge ei af, en vormen alzoo de schaal, die ten slotte nog eene poreuse opperhuid bekomt. Sterke samentrekkingen van den uterus persen alsnu het gereed zijnde ei in de nauwe buis of het vierde gedeelte van den eierleider, die in de cloaak uitmondt. Het ei komt in den regel met het stompe einde vooruit ter wereld.

Na deze uiteenzetting valt het gemakkelijk te begrgpen, dat vreemde lichamen , die toevallig gelijktijdig met de paring in den eierleider geraken, door het zieh afzonderende eiwit omgeven en alzoo in het ei zelf opgenomen kunnen worden , alwaar zij nu, door de harde eierschaal omringd, als in eene gevangenis opgesloten zitten.

Dergelijke vreemde voorwerpen kunnen behalve uit dierlijke of plantaardige parasieten nog bestaan uit veeren,, gedeelten van insecten, zandkorrels enz.

Gestold eiwit en klontjes geronnen bloed vindt men niet zeldzaam in het inwendig gedeelte van een ei ingesloten.

2. Misvormingen van het ei.

Afwijkingen van den gewonen ovalen vorm. Volgende misvormingen zijn vermeld als : de peervorm (zooals bij kie-vitseieren); de spoelvorm, waar beide uiteinden der eieren even puntig toeloopen; de cylindervorm, aan beide eindeu even stomp ; de lang uitgerekte vorm; de kogelronde vorm ; de niervorm, het ei is alsdan aan eene zijde ingedrukt; de biseuitvorm met indrukken aan beide zijden; de verlenging aan het puntige uiteinde, deze verlenging kan rechtuit

114

loopen, of wel omgebogen zijn, waardoor het ei de gedaante van een retort verkrijgt.

Bij eieren die geene behoorlijke kalkschaal hebben, zijn deze misvormigen nog veel menigvuldiger. Behalve de bierboven vermelde vonnen zijn er nog vele andere waar-genomen.

Afwijkingen in grootte. Dubbele eieren: deze kunnen tegen elkaar aangegroeid zijn, of wel in elkaar zijn inge-sloten. Wanneer zij tegen elkaar aanliggen kunnen zij inwendig volkomen normale eieren zijn, of wel enkel uit eiwit bestaan. Bij duiven , ganzen en eenden komen dubbele eieren niet zeldzaam voor. (Omstreeks het jaar 1860 ktvam het genootschap Natur a Artis Magistra, te Amsterdam, in het bezit van een hijzondev groat ganzenei uit Bot-terdam. Dit ei hehoorlijk bebroed en de gewone incuba-tietijd verstreken zijnde, tverd, het door mij voorzichtig geopend, waarna bleek dat er twee doode ganzenkuikens aan-icezig waren, beide volkomen voldragen en normaal gevormd, en elk op zieh zelf aan eigen dooiervliezen verbanden. In dit geval schijnen tivee eierkiemen gelijktijdig in den uterus doorgedrongen, aldaar bevrucht geraakt en te zamen met elicit omhuld, en in een gemeenschappelijke eierschaal inge-sloten te zijn geworden).

Driedubbele eieren zijn eveneens somwijlen waar-genomen.

Afwijkingen ten op ziehte van de schaal. De schaal kan op ongewone wijze met kleine korreltjes of met harde, ruwe knobbels bezet zijn. Eveugoed als som-mige eieren geen harde schaal bezitten hebben andere eene bijzonder dikke.

De het eerst gelegde eieren van een jonge kip, en die der Aziatische hoenderrassen^ hebben veelal een rosse of rood-

115

gespikkelde schaal; dezo vlekjes bestaan uit bloedkleurstof. Groene , grauwe, bruinroode , bruine , zwartgevlekte en zwarte eieren zijn bij zwarte, zelfs bij witte eenden, geenszins zeld-zaam. Eendeneieren, die, na gekookt te zijn, blijken zwarte dooiers te bezitten, stammen van dieren af, die veel eikels gegeten hebben.

3. Eieren met zachte of geheel ontbre-kende kalkschaal. Windeier en. Dit gebrek komt het meest bij kippen en duiven voor; bij watervogels schijnt het nog niet of zeer zolden te zijn waargenomen.

Het leggen van dergelijke eieren is niet slechts onaan-genaam, omdat zij tot voortteling en voor de keuken verloren zijn, maar ook omdat zij door de legster zelve of door andere kippen worden opgegeten, en de dieren zieh de ondeugd van het zoogenaamde eiervreten aanwennen.

Het leggen van windeieren geschiedt meestal door al te goed gevoede dieren, die bijzonder vet zijn; de groote Azia-tische rassen, met veeren aan de pooten, en de van deze af-stammende bastaarden hebben eene bijzoudere dispositie tot dit gebrek, dat door het zetten op een behoorlijk dieet veelal genezen wordt.

Andere oorzaken zijn:

a. gemis aan kalkhoudend voedsel of aan kalkachtige stoften, waaraan opgesloten hoenders groote behoefte hebben,

6. chronische ontsteking in het tweede of derde gedeelte van den eierleider.

In 't eerste geval baat fijn gestooteu kalk, krijt, gebrande oesterschalen en dergelijke kalkhoudende zaken.

In 't tweede geval is genezing zelden mogelijk, zie hierna ontsteking van den eierleider.

Men heeft ook het leggen van schaallooze eieren toege-schreven aan eene soort van abortus of ontijdige verlossing.

116

e. door schrik, wanneer de dieren gejaagd of door roof-dieren vervolgd worden, of wel wegens het bijten door de overige kippen.

d. door het. eteu van granen die rijkelijk met roest of jnoederkoorn bezwangerd zijn.

Het leggen van zoogenaamde windeieren tengevolge van schrik of van andere gemoedsaandoeningen meet ontkend worden, daar in dit geval dit gebrek slechts zelden zoude voorkomen en zieh slechts een of twee maal zoude ver-toonen, en niet verschillende keeren achtereenvolgens.

Het eten van plantaardig voedsel met schimmelplaaten bezet heeft bij zoogdieren meermalen abortus veroorzaakt. Of zulks ook op vogelen dezelfde uitwerking heeft is nog niet bevestigd geworden.

Eerder kan bet voorkomen dat een kip te dikwijls door den haan getreden wordt, om reden hij te weinig hennen te zijner beschikking heeft (9 ä 10, minstens 5 ä 6 kippen moet men op een haan rekenen), of wel omdat de haan eene gunsteling heeft, die hij maar al te dikwijls de bewijzen zijner liefde schenkt. De door de paring veroorzaakte irritatie kan bij de nog niet geheel rijpe eieren de geboorte er van verhaasten. Door duiven worden ook dikw^ls eieren gelegd zonder harde schaal, alleen aan de oppervlakte voorzien van een vlies waarin zieh eenige kalkachtige korrels be-vinden. Zulks is gewoonlijk het geval bij duiven die steeds opgesloten gehouden worden en daardoor verhinderd zijn hunnen kost naar eigen behoefte te kunnen zoeken, doch ook kan ontsteking van den eierleider er de oorzaak van zijn, in welk geval op herstel bijna niet te hopen is.

Zoo ergeen eierleider-ontsteking aanwezig is, moet rijkelijk voedsel met kalk (phosphorzure) vermenge! worden gegeven, terwijl men de vogels die dergelijke onvolkomene eieren leggen,

117

eenige dagen lang van de andere afzondert, en dagelijks 10 dnlp^els opiumtinctuur, in een theelepelvol plantenslijm of gomoplossing vermengd, ingeeft. Ook verdient het aan-beveling dagelijks een weinig phosphorzurekalk tusschen het voer te mengen.

Duiven moeten eveneens van de overige afgezonderd en haar de meest mogelijke rust gegeven worden; bakken of schotels met zand, kalk, krijt enz. meet men onder haar bereik stellen , zoodat zij naar goedvinden er gebruik van kunnen maken.

Aanmerkingen. De oorspronkelijke schrijver van dit werk die sedert eenige jaren zelf een vrij groote vogel-kweekerij bezit, en zieh vele jaren met de ziekte en gebreken dezer dieren onledig gehouden heeft, laat elke kip die de siechte gewoonte van het eierpikken heeft onmiddellijk slachten, daar de ondervinding hem geleerd heeft hoe spoedig dit gebrek zieh in een kweekerij verspreidt.

De meeste der tegen het eierpikken aanbevolen middelen helpen niets, als b.v. uitgeblazen eieren met gips of met een mengsel van klei, mosterd en peper gevuld ; evenmin zeer heete hard gekookte eieren. Het eenige dat somwijlen nog helpen wil is de eierpikster 5 ä 8 dageu lang in een donker vertrek op te sluiten.

Het doelmatigst zijn legnesten ingericht zooals onder-staande figuur ons zulks aantoont, waardoor het ei zoodra het gelegd is onmiddellijk voor het oog verdwijnt; daartoe b

iii ft

118

neemt men een vierkaut houten kastje en brengt hierin een plankje c aan, dut aan het ei toelaat langzaam tot quot;op den bodem te zakken, verder wordt aan de andere zijde een dergelijk plankje b aangebracht en zoover boven het eerste geplaatst dat tusschen beide mimte genoeg overblijft om een ei te kdnnen döorlaten; het plankje c wordt met vilt of wol bekleed om het breken der eieren te voorkomen. Aan den voorkant a bevindt zieh een gat, groot genoeg om er de hand te kunnen doorsteken en het ei te verwijderen, dit gat wordt door een klein gordijntje gesloten. In de eerste dagen legge men wat stroo boven op de schuine plankjes.

(In 't hijzonder mögen wij als middel tegen het eierpikkm aaithevelen in elk leghohje voortdnrend een p o r s e 1 e i n e n kunstei te hebben liygen, de lierhaalde veryeefscliepogIngen der kippen deze te verbreken en het daannede gepaard gaan hezeeren van den bek is dikicerf voldoende aan deze siechte gewoonte een einde te maken.)

4. L e g n o o d der v o g e 1 s. Brj hoenders en ganzen niet zeldzaam. Een echten legnood, een moeielijke verlossing van het ei vindt men bijna altijd bij ontstekingstoestan-den van enkele deelen der eierleiders, bijzonder van den uterus of baarmoeder, die de uitdrijving van het ei bevorderen moet. Maar evenzeer ziet men dit gebrek wanneer een te groot ei moet gelegd worden, of wel wanneer het dikke einde van het ei al te grooten omvang heeft, daar de eieren in den regel met het stompe eind vooruit gelegd worden.

In het laatste geval moet mechanische hulp de kip tege-moet komeu. Vooreerst maakt men voorzichtig een in-spuiting van lauwe olie in de cloaak of legdarm, dan legt men den vogel op den rag ; nu wordt door den buik-wand heen het ei bij' zijne einden , tusschen drie vingers

119

gegrepen en wel zoo dat de duim en derde vinger der rech-terhand ter zijde en de wijsvinger het ei achter ziju spitse of bovenste uiteinde omvatten kan, dan beproeft men door scliuiven en zijdelings drukken het ei nit zrjn beklemming te verlossen en in de cloaak voort te duwen.

Bij ganzen is het wel eens voorgekomen, dat betrekkelijk te groote eieren in het laatste gedeelte van den eierleider beklemd geraakten en door de aarsopening konden gezien worden, zonder dat men ze met de vingers kon uithalen, in dit geval neme men twee volkomen znivere haarspelden, en schuive die de een boven de ander, onder het ei tusschen dit en de darmwanden in, met de gebogen boveneinden vooruit in; in den rege! schuift dan het ei op deze gladde glijbaan zeer gemakkelijk naar buiten.

Het openboren van te groote eieren moet afgeraden worden daar zulks veelal aanleiding tot velerlei gevaren geeft. Het toedienen van baden van warmvvater-dampen helpt in den regel zeer weinig bij groote vogels.

Bij iijne en zwakke hoenderrassen in 't bijzonder bij IJokohama's is opgemerkt, dat zij gedurende den winter moei-lijk hare eieren leggen, waaraan de groote kon.de schuld zoude zijn. In zulke gevallen blijven de dieren in htm nachtver-blijf met uitgespreide pooten liggen, alsof zij krampen hadden. Tot herstel moet men de kip in een warmen doek wikkelen en in een verwarmd vertrek overbrengen; een weinig olie of Vaseline moet in den legdarm ingewreveu worden; waarna weinige oogenblikkeu later het ei zal te voorschijn treden, zonder dat het de kip eenige iuspanning zal kosten.

5. Gebrekenvandeneierstok (Bij de vogels is slechts het linker ovarium ontwikkeld, het rechter blijft geatrophieerd).

Het ontdekken dezer ziekte heeft geen practisch doel.

120

daar zij moeielijk bij bet levende dier kan worden waarge-nomeu. Bij gezwellen alleen is het onderlijf sterk opgezet; van buitenaf is liet gezwel makkelijk te voelen, dikwijls gaat deze ziekte met buikwaterzuclit gepaard, de dieren zijn lusteloos en zwak en verliezen eindelijk den eetlust. Ter genezing dezer ziekte lieeft men tot lieden nog niets met goed gevolg kunueu aanweuden.

Bij kippen, eenden en duiven vindt men volstrekt niet zeldzaam atropliie (uittering) del^- eierstokken. Dergelijke dieren leggen natuurlijk nimmer eieren. Bij hoogen leeftijd verdwijnen de eierstokken , doch nimmer zonder eenig spoor van htm bestaan achter te laten. Alsnu verkrijgen die kippen de bijzondere eigenschap van op den haan te gelijken; de veeren worden gelijk aan die der hanen; de kop wordt met een kam versierd ; dergelijke kippen beginnen evenals een haan te kraaien.

Nu eens ziet men den eierstok in eenharde, bijna kraak-beenachtige, homogene massa veranderd, dan eens in kanker (0 a r o i n 0 m a) overgegaan. Somtijds vindt men in den eierstok van ganzen gezwellen, welke blijken te bestaan uit eene menigte veeren, dwarsgestreepte spiervezelen, kraakbeenachtige Stoffen, vet enz. enz.

A a n m e r k i n g e n. Hoenders en watervogels bij welke men inwendig een groot gezwel ontdekt, moeteu zoo spoedig mogelijk geslacht worden voor en aleer het dier vermagei-d is. Omtrent de vraag of diens vleesch nog eetbaar is, meet een deskundige beslissen, doch wanneer het gezwel in kanker-achtige verzwering is overgegaan_; moet het lijk verbrand worden.

6. Gebreken van den eierleider of legdarm.

a. Het uitzakken van den legdarm. Het onderste gedeelte van den eierleider, de scheede, kan voor

121

een gedeelte van binnen naar buiten omgekeerd en uit den aars uitgeperst en de gezwollen randen of Uppen der cloaak naar buiteu gedrukt worden. De oorzaken van dit gebrek zijn tweeerlei; in de eerste plaats het leggen van betrek-kelijk te groote eieren, vervolgens het zieh vastzetten van drekstoifen in de cloaak, in welke zij dikwijls ware zakken vormen, in welke zij zieh vastzetten. Deze mestmassa ver--oorzaakt een sterken prikkel, die de uitpersing van de cloaak ten gevolge heeft. Alleen bij uitzondering is het leggen van een overgroot aantal eieren, eene te sterke vöeding met vleeschmeel, meikevers, hennipzaad, enz. de oorzaak dezer kwaal.

De behandeling eischt, dat men het uitpuilende gedeelte van den endeldarm, na het van de daarin gehechte mest-stoffen gezuiverd te hebben, behoorlijk afwassche met lauwen wijnazijn of met hoorzuuroplossing bette , daarop de roode en gezwollen slijmhuid met olie [oi vaseline] insmere en met den wijsvinger op hare oorspronkelijke plaats terug duwe. Dikwijls gebeurt het echter, dat spoedig na deze bewerking het teruggebrachte gedeelte weder wordt uitgeperst, dan is het noodig een klein, rend stukje ijs in de cloaak te voeren; de bijzonder hevige koude werkt samentrekkend, waardoor het vroeger uitgeperste gedeelte nu wordt terug gehouden. Dikwijls ziet men de kwaal na eenigen tijd terug-keeren, als wanneer de behandeling weer een- of meermalen moet herhaald worden. Het insmeren van het uitgezaktegedeelte met fijn keukemout heeft ons dikwijls goede diensten hewezen.

Het spreekt van zelf, dat deze behandeling slechts helpen kan, wanneer zij bijtijds kan aangewend worden; zoodra er zieh sporen van beginnend koudvuur (6 a n g r a e n e) , na-melijk paarse, violette of zwarte plekken vertoonen, raoet het dier geslacht worden.

122

Het dielituaaien van den aavs met een enkelen steek is af te radeu , daar wegens teruglioiiding van den mest en het uit-scbeuren der heclitsels gevaarlijke gevolgen te duckten zijn.

Elke vrouwelijke vogel, bij welke men den uitgezakteu eier-leider weer heeft teruggevoerd, moet eenige dagen lang iu een donker vertrek opgesloten worden en wel omdat zij:

a.nbsp; nbsp;zoude bedareu, en met persen opbouden;

b.nbsp; nbsp;van de vervolging van den baan zoude bevrijd blijven, o. en dat bet uitgezakte gedeelte niet door andere vogels

zoude aangepikt en verwond worden; boenders doen zulks maar al te graag.

Daarbij moeten de zieke dieren op een zuinig dieet ge-steld worden om de eierproductie voor eenigen tijd zooveel mogelijk te verminderen.

Als rustgevend middel geve men tweemaal daags eene pil van 0.06 a 0.08 grm. zuiver opium in, en naar orastan-digbeden zelfs nog meer, daar vogels zulke groote gaven opium kunnen verdragen, welke voor den menscb doodelijk zouden zijn.

h. 0 n t s t e k i n g v a n d e n e i e r 1 e i d e r. Zij komt bij al bet bofgevogelte voor, docb wel bet meest bij de boenders, zij beeft een snel of een langzaam verloop en kan of slecbts een gedeelte van den eierleider of wel dezen in zijn gebeel aantasten.

. Het voornaamste kenmerk is legnood in den uitgebreid-sten zin des woords. De zieke dieren wenden allerlei ver-geefscbe pogingen aan om eieren te leggen, en drukken daarbij dikwijls zoo sterk dat de wanden van den eierleider inscbeuren en daardoor eensklaps verbloeding kan ontstaan; zij wrijven met den anus over den grond of loopen zeer onrustig been en weer, wanneer zij door het persen bet ei niet kunnen kwijt raken. De eierleider is in den regel

123

gezwollen en piiilt tot in de cloaak, raond van den endel-darm, uit, zooals men bij plaatsehjk onderzoek zien kan. Somtijds worden ge^lachtige uit eiwit of uit kalk bestaande Stoffen uitgedreven. Gewoonlijk laat zieh dit gebrek bet eerst herkennen aan bet leggen van eieren zonder schaal of door voortdurende persingen. Hierop moet men bijzonder letteu, wijl men dieren die lang aan legnood lijdende zijn, liever bij tijds moet slacbten, dan ze later door eierleider-ontsteking volkomen te verliezeu, daar deze kwaal zelden te genezen is.

Pouequiee (in Bullet, de la Soc. centr. de midie, veterin., Seance 187b) beschrijft een geval van ontsteking van den oviduct als volgt: Het dier bad de opmerkzaamheid van zijn eigenaar tot zieh getrokken, doordien bet eenige dagen lang eieren zonder schaal gelegd had en eindehjk het leggen geheel had opgegeven. De schaallooze eieren hadden geeu dooier. De kip scheen treurig te zijn, weigerde alle voedsel, hare pooten waren koud en haar loopen ging moeilijk ; de buik was gezwollen, door betasten kon men waarnemen dat de eieiieider door achtergebleven eieren was opgezet en verwijd. Het dier werd geslacht. De eierleider was belangrijk uitgezet, uit een in de lengte aangebrachte in-snede vloeide een eiwitachtige, kleurlooze vloeistof. In den eierhouder zelven vond men de teruggebleven schalen van twee verbrijzelde eieren en bovendien nog twee volkomen eieren zonder schalen en een vijfde ei, bestaande uit een misvormd ei, ter grootte van een hazelnoot, zonder schaal en dat van binnen met een eiwitachtige taaie vloeistof gevuld was. Twee eieren, die niet konden gelegd worden, waren in dit geval gebroken; in den eierleider teruggebleven, hebben zij er eene ontsteking verwekt en daardoor de ontwikkeling van andere eieren verhinderd.

124

il:

Dergelijke verschijnselen heeft men ook bij ganzen waar-genomen, in wier eierleider men ontstokea en gezwollen plekken vond, en die buitendien met een soort van gestold eiwit en met bijzonder groote sehaallooze eieren gevnld was.

Als oorzaak der kwaal moet men het voortbrengen van buitengewoon groote scbaallooze eieren beschouwen, of Wei het te drukke eierleggen, en het breken der eierschalen zelve tengevolge der geweidige inspanning om die kwijt te raken: ook kan eene uitwendige mechanische beleediging daartoe aanleiding geven; zoo vond Züen bij een kip die van een raw mensch een schop gekregen had en kort daarop stierf, eene scheuring (raptuur) van den eierleider en een hevige verbloeding als het gevolg daarvan; gebrek aan kalk in het voedsel kan dit gebrek eveneeus veroorzaken.

Bij vrouwelijke vogels die nimmer eieren gelegd hebben, kan eene afsluiting van den nitgang van den oviduct plaats hebben ; zij zijn daarbij echter gezond en vlug, terwijl er tegelijkertijd een geatrophieerde eierstok aanwezig is, en zieh nooit eieren kunnen ontwikkelen.

Behandeling der eierleider-ontsteking. Zij is een zeer netelige zaak en wordt zelden met goed gevolg be-kroond. Aan de patienten, die men moet afzonderen en wien men behoorlijk rust moet gunnen, dient weinig voedsel gege-ven te worden, om de eierproductie zooveel mogelijk te verhinderen. Lauwe waterdampen, die men in de cloaak moet invoeren en dampen van zeer zwak teerwater (1 theelepel vol teer op een halven liter water) kunnen hier nuttig zijn. Bij eenvoudige heetwaterdampen is het het eenvoudigst hooi-zaad in een tob te doen en met heetwater te overgieten en de kip zoo over de tob te houden dat de lauwe damp de cloaak kan bereiken

Om teerwaterdampen te ontwikkelen moet men in de

125

kom of schaal waarin het teerwater zieh bevindt, eeu lieetge-maakt ijzer leggen en den vogel met het achterlijf op be-hoorlrjken afstaud van het water houden. Lauw water met een half procent salicylzuur en met een elastieken spuitje van de kleinste soort ingespoten zou men können beproeven. In 't begin van de kwaal kan een afkooksel van plantenslijm met 5 a 10 droppels opiumtinctuur, twee-malen daags eeu theelepel vol, met vrucht toegediend worden , zoo ook gedureude de ziekte calomelpillen (0.06 tot 0.12 pro dosi, met brood tot pillen gemaakt, voor een vogel ter grootte van een volwassen kip).

c. Vorming van bijzondere gez wellen in den eierleider der vogel s. Men vindt dikwerf in de spierlagen van den eierleider bij vogels van 2 tot 20 kleine gezwellen van de grootte eenerjeneverbes, welke zelfs buiten de slijmhuid uitpuilen en onschadelijk zijn, doch somwijlen vindt men er van bijzonder grooten omvang; onze auteur nam eenmaal een dergelijk geval waar, dat hij als volgt beschrijft. Een kip stierf plotseling nadat haar bulk zieh enorm sterk uitgezet had. Nevens den eierleider (die als zoodanig ternauwernood meer herkenbaar was) en daannede vergroeid, vond men een enorm gezwel, dat de grootte en den vorm van een stmisvogelei had. De grootte van dit gezwel was als volgt. De middellijn bedroeg 0.10 cm., de omtrek over de breedte gemeten 0.26 cm., over de lengte 0.30 cm., van binnen was een holie ruimte aanwezig, die eene kraakbeenachtige geelbruine massa bevatte. De wand bestond uit een tiental concentrisch in elkaar geschoven lagen ; zeer zeker is in dit geval een ei-huidje of een onontwikkeld ei in den eierleider vastblijven zitten, om hetwelk zieh verschillende concentrische lagen van eiwit gevormd haddeu ; ten gevolge van het groeien van het

126

gezwel scheurde de eierleider, eu geraakte eerstgenoemde alzoo in de buikholte [W'J herinneren ons eenmaal hijeen gestorven kip, een deryelijk groot gezwel te liebhen dangetrof-fen, clit hestond Jwufdzokelijk nit een menlgte tot een prop spirauJsgeirijs opgerolde en ineengesehoven taaie perkament-achtige vliezen van eleven zonder eenlgen inhoud],

Bij dergelijke volumineuze gezwellen in den buik kan natuur-lijk van geneeskundige behandeling geen sprake zijn. Daar, door liet zwellen van het onderlijt', en door tastbaar onder-zoek de k\vaal gemakkelijk kan worden waargenomen, zoo moet bet dier hoe eerder hoe liever geslacht worden, zoo men er nog eenig nut van wil hebben.

II. Ziekteu en gebreken aan de iiuiiinelyke geslachts-Averktuigen van het pluimvee.

Behalve de gebreken der teelballen (testikelen), die men bij het leveude dier niet anders herkennen kan, dan door dat in den regel bij het zieke dier de geslachtsdrift ontbreekt, zijn het hoofdzakelijk de uitwendige geslachtswerktuigen der zwemvogels, die ons belangstelling können inboezemen.

Labciiex , aan wien men zeer veel betrekkelijk de ziekte der vogels te danken heeft, zegt ten opzichte van de gebreken der ballen;

1.nbsp; nbsp; De afgezette pigmentlaag of zwarte verfstof schijnt door de dekkende Tunica a 1 b u g i n e a been.

2.nbsp; nbsp; nbsp;Het ophoopen van kalk in den teelbal (kalkachtige infiltratie); in dit geval is hij uitgeteerd (atrophisch), doch is in gewicht toegenomen ; bij zeer groote ophooping schijnt hij belangrijk te zijn vergroot; bij een doffer vond Larciier een testikel die door kalkafzetsels 336 gram zwaar geworden was.

3.nbsp; nbsp; Vergrooting of hypertrophie van den teelbal; in dit

127

geval is omvang en gewicht toegenomen; onderliug ver-bonden blaasjes vnllen de inwendige holte van den zieken bal in welke zieh spenna bevindt: bij den haan wordt een dergelijke bal soms 50 gram zwaar; aan de oppervlakte ziet men kleine kysten of vochtblaasjes, zoo groot als een erwt of een boontje, welke eene heldere waterachtige vloei-stof of geronnen bloed bevatten.

4.nbsp; nbsp; nbsp;Rüsz en Naijer namen bij hanen kankerachtige ont-aardingen van den teelbal waar; en wel bij een haan die tegelijkertijd met jichtknobbels (Arthritis u r a t i c a) gekweld werd; de hier bedoelde bal was in een rood merg-achtig gezwel, dat 750 gram, woog, veranderd.

5.nbsp; nbsp; Tuberculeuze ontaarding is eveneens door Labcher waargenomen.

De hanen ontberen zooals bekend is een bijzonder orgaan (p e n i s) om bij paring de kip te kunnen bevruchten ; tijdens het paren wordt de cloaak eenigszius uitgeperst, in deze monden de zaadleiders uit, de van binnen naar buiten ge-keerde en gezwollen rand der cloaak, moet in die van de kip ingevoerd worden. Wonden aan den rand der cloaak verhinderen somwijleu de bevruchting. Dergelijke moeten met een zwakke oplossing van ^ a 1 ⁰/₀ karbolwater worden afgewasschen, en dan met een zacht vet {vaseline) inge-smeerd.

Bij de ganzeriken en nog sterker bij de waarden komt een ontwikkeld mannelijk lid of roede voor; bij de manne-lijke eend of waard is dit lid niet tongvormig, evenals bij vele andere vogelsoorten, maar rondachtig, gewoonlijk 6 ä 7 cM. lang; dit lid is in eene soort van plooi of zak opge-sloten. Na volvoerde paring wordt dit lid door den waard niet omniddelijk weer in den zak terug getrokken.

Somtijds komt het voor , dat de waard het lid niet i -

128

den zak kan teragvoeren, en dit uit de cloaak uithangten zelt's over den grond nasleept. Bij onderzoek blijkt het znchtig opgezwolleu te zijn, terwijl de temperatuur er van gestegen is. Zonder hulp van den mensch kan de waard het lid niet meer binnentrekken (p a r a p h i m o s i s) [Voov-al de waarden der muscuseenden zijn aan dit euvel zeer onderhevig].

Alsnu moet de roede in de eerste plaats van alle aan-klevende steentjes, zandkorrels en andere vuiligheden ge-reinigd worden, hiema wordt zij bv. met olie [of vaseline] ingesmeerd, en door voorzichtig terugsclmiven weer op haar plaats gebracht. Mocht dit niet gelukken, dan moet men het gezwollen lid met lauwen azijn baden, en zoo noodig make men met een scherp mesje een kleine insnede in het lid en trachte door drukking een gedeelte van de opge-hoopte bloedwei (serum) te verwijderen en schuive dan het deel in de cloaak terug.

Bij ruwe mishandeling van een waard (een schop van een mensch b.v.) kan het gebeuren, dat de roede voor altijd blijft mthangen en niet kan worden ingetrokken. Zulks ont-staat uit spierverlamming van de roede, het dier is dan voor de voortplanting voor goed verloren. [Wusschen met ijs-water en] inwrijvingen met samentrekkende geestrijke vochten en zalven (als kamferspiritus enz.) op de roede en längs de cloaak kunnen somwijlen helpen. Een dergelijke waard moet in een schoon en zuiver hok of stal opgesloten worden, ten einde te voorkomen dat hij het naslepende zieke deal niet al te zeer bemorst en er wonden aan bekomt.

III. Ziekten der iirinc-werktuigen van vogels.

Deze hebben voor ons eene meer theoretische dan wel practische waarde, wijl zij bij het leven der dieren niet

129

kunnen ontdekt worden, en wrj omtrent hare behandeliug tot heden nog niets weten. De nieren zijn bij de vogels altijd dubbel of gepaaxd, in vele lobben of kwabben verdeeld, zeer lang, zoodat zij van de longeu tot bet bekken reiken. Van elk barer gaat een dünne, buisaclitige pisleider uit van welken de uitmonding zieh in een plooi der slijmheid van de cloaak bevindt.

Larchee nam verweeking alsmede vette en tuberculeuze ontaarding der nieren als ook bloeduitstorting in deze als gevolgen van mechanische beleediging van het bekken waar; uitstorting van wei bij algemeene waterzueht; vergrooting (h y p e r t r o p h i e) en uittering (a t r o p h i e) der nieren, in 't eerste geval ontstekingsverschijnselen (p a r e n c h y m a-teuze nephritis)^ waarbij de oppervlakte der nieren bleek of wankleurig is , het dünne dekvlies laat gemakkelijk los, de donkergele nierzelfstandigheid is met bloedige punten bezet, of wel de nier is stevig op het gevoel, het dekvlies laat niet gemakkelijk los , en de zelfstandigheid zelve is bleekgeel en zeer vast van aard; uittering der nieren werd waargenomen na verstopping van den pisleider door steen- of kalkvorming, die zieh somtijds in de cloaak op bedenkelijke wijze kan ophoopen; de laatstequot; bestaat uit pisztmr en pis-zure ammoniak, doch zelden uit pbospaten en chloraten. De steenen uit de pisleiders onderscheiden zieh daardoor dat zij eene witte (kalkachtige) korrelige stof vormen, die dikwijls met geronnen bloed doormengd is; de afscheiding van dergelijke piszure zouten vindt men ook somtijds binnen in de nieren zelve; zij verraden zieh alsdan door witte stre-pen, welke zij in de nieren vormen.

Bij de nierontsteking is een voortdurende ontsteking van de cloake)*' waar te nemen.

In het geval van het zieh verzamelen van concrementen

130

in de cloaak moeten deze kunstmatig verwijderd en de cloaak of mond van den endeldann met lijnolie of vaseline ingesmeerd worden.

IV. Ziekten vtiu liet zemnvstelsel der vogels.

Bij den aanvang der geslachtsrijpheid van liet pluimvee, namelijk der kalkoenen en der lianen, kan tengevolge van meclianische beleedigingen door liet stooten tegen vaste lichamen bij het opvliegen, bij hevige drift als lianenge-vecliten en bij elke sterke inspanning die te sterk gevoe-derde en volbloedige dieren te verduren liebben , eene te groote bloedophooping (hyiieraemie) in de hersenen of in hare vliezen, doch minder in het ruggemerg, waar-genomen worden. Tengevolge dezer hyperaemie kan er uitzweeting van bloed in de hersenmassa of in hare vliezen plaats hebben, doch er kunnen ook kleine äderen sclieuren en daardoor uitstorting van bloed veroor-zaakt worden. Bloeduitstortingen van kleinen omvang welke tusscheu de schede en het harde hersenvlies voor-komen schaden weinig of niets ; zij worden in den regel weder opigezogen of geabsorbeerd ; in dergelijk geval helpt de natunr zieh zelve. Menigmaal vindt men in de hersens van schijnbaar gezonde hoenders en duiven de overblijfselen of sporen van dergelijke haemorrhagien. Grootere bloeduitstortingen in de hersenen hebben altijd ernstige gevolgen, zij veroorzaken beroerten (apoplexie) en hebben den dood tengevolge.

Jonge vogels, vooral jonge ganzen die 8 ä 14 dagen oud zijn, krijgen lichtelijk congestien naar de hersenen, zoo zij bij gemis aan schaduw aan sterke zonnehitte zijn blootge-steld en sterven dan aan beroerte.

Dergelijke hersencongestien zijn bij hanen gedurende den

131

paartijd zeer opmerkelijk, niet alleen vindt men bij hen aau den kop een verhoogden warmtegraad, met meerder vast-heid van den kam en der keellellen, maar nog veel belang-rijker verscliijnselen, die op overvulling der bloedvaten of hyperaemie in de liersenen wijzen. Dergelijke versehijnseleH zijn het wijder opeustaan van den oogappel of pupil (zeld-zamer de vernamving er van), en gewoonlijk slecbts bij een der beide oogen ; verder merkt men een eigenaardig ver-draaien van kop en lials op (door leeken voor ontwrich-ting van de halswervels gehouden), zoodat soms de boven-kant van den kop, de schedel, benedenwaarts gekeerd staat, terwijl de onderzijde naar boven gewend is. Opmerkelijk is het dat de dieren met zulk een verdraaiden kop nog huu voedsel vinden können; het drinken valt hun echter moeilijker en wordt spoedig geheel onmogelijk, alsdau moet het water ingegoten worden wat dikwijls zeer moeilijk gaat, daar de dieren bij het opvangen zeiiuwtoevallen krijgen en menigmaal door beroerte getroffen in de banden doodblijven. Ondanks hnnnen seheeven kop en verdraaiden nek ziet men deze hauen nog altijd de kippen naloopen, hoewel zulks niet gemakkelijk gaat, wijl zij een onzekeren gang hebben en bij harder loopen ten onderst boven tui-melen en stülpen krijgen. Het onwillekeurig achteruitloopen is bij deze hauen niets zeldzaams. Bij lijkschouwing vindt men de hersens waterzuchtig opgezet, met bloedovervul-ling en uitstorting van bloed in de hersenvliezen en in de hersenmassa zelve ; wanneer de dieren achteruit liepen, vindt men doorgaans hyperaemie en bloeduitstorting aan de basis der groote hersens, doch minder in de kleine hersens of in het verlengde ruggemerg.

Overigens bestaan de eerste verschijnselen van bloed-ophooping in de hersens in den regel: in dnizeligheid,

132

waggelenden gang en in het in een kring rondloopen; ongei'egel-de bewegingen van vleugels en pooten ; later verdooving, ver-wijding der pupillen, en eindelijk zenuwtoevallen van welke de patienten ecliter herstellen kunnen, of die ook wel in den dood ten gevolge vixn stuipen eindigen. Tijdens den aanval neemt men een bedaard ademlialen en een rüstigen pols-slag waar. Bij lijkscliouwing vindt men de liierboven aan-gegeven ziekelijke ontaardingen. Hieraan moet nog toege-voegd worden, dat in geval van beroerte tusschen bet harde hersenvlies en de overige hersenvliezen uitgestorte troebele bloedwei gevonden wordt.

Bij liet slachten van hoenders en duiven vend ik niet zelden eeu kalkachtige ontaarding van de pijnappelklier. Gediirende bun leven badden dergelijke dieren niets zieke-lijks doen onderstellen. Evenwel meen ik te moeten aan-nemen. dat bij een met een dergelijke verharde pijnappelklier behepten vogel, bij bet stooten van den kop tegen een hard licbaam, hevige bersenontsteking kan ontstaan.

Voorbeboeding. In bet begin van den paartijd moet aan den mannelijken vogel niet te veel prikkelend en opwekkend voeder gegeven worden; wanneer zieh op zieh zelf staande gevallen van hersenberoerte voordoen, moet men toezien, dat de andere vogels niet te veel voer bekomen , en tevens een weinig zoutzuur in bun drinkwater doen, doch niet meer dan voldoende is om zulks even zuur te maken. Groen voeder, gedurende den winter kool, helpt mede om de kwaal te voorkomen.

B e h a n d e 1 i n g. Zoodra men verscbijnselen van bloed-aandrang naar de hersens : duizelingen en waggelenden gang waarneemt, is het noodig onmiddebjk koud water op den kop van den patient te druppelen. Het eenvoudigst doet men zulks door een in ijswater nat gemaakte spons elk

133

half uur boven den kop uit te knijpen of wel uit een klein gietertje of spuitje te besproeien.

Alsnu is een snelwerkend afvoermiddel aan de beurt. Als zoodanig komt in de eerste plaats in aanmerking Ame-rikaansche of ricimisolie (2 lepelsvol voor een kip), dat hoe-wel het zieh niet gemakkelijk laat ingieten, zeer zacht en rijkelijk, zonder nadeel te doen, werkt.

Engelsche vogelkweekers bebben in den iaatsten tijd Ka-lomel en Jalappe als laxeermiddel voor bet pluimvee aan-bevolen. Nu is bet wel waar dat de vogels van alle buis-dieren bet kwikzilver bet slecbtst verdragen kunnen; docb het Kalomel wordt in een gift van 0.12 gram door hoen-ders , ganzen en eenden volkomen goed verdragen en wel bet best in den vorm van pillen, door Kalomel met brood-deeg tot eeu pil te kneden. Bij duiven moet de gift (dosis) 0.02 a 0.05 gr. niet overschrijden. Mocbt een dergelijke gift zonder uitwerking blijven, dan moet zij over een paaruren herbaald worden. Wat de Jalappe' betreft zoo moet in 't oog gebouden worden, dat zij vrij sterk purgeerend werkt en dat 1 gr. jalappe, dat door Engelscbe kweekers voor een kip wordt voorgeschreven, somtijds zelfs nog met toevoe-ging van 0.06 kalomel, een overdreven sterke dosis is; van het droge jalappe-poeder is 0.3 ä 0.5 gr. voldoende doch van zuivere jalappe-barst mag men niet meer dan ten boogste 0.25 gr. toedienen, daar zulk eene boeveelbeid voldoende is om een mensch zeer sterk te doen purgeeren. Ook bij de toediening van jalappe verdient de pillenvorm de voorkeur. Liever moet men eene dosis herhalen wan-neer zij geen voldoende uitwerking beeft, dan in eens te veel te geven.

In de bandboeken over vogelteelt wordt steeds bij bersen-aandoeningen, namelijk bij dreigende beroerte, aderlating

I' ill I

134

als geneesmiddel aanbevolen. De een zegt, men moet den vleugel Tan den patient oplicliten. aan welks onderzijde men een ader -vinden zal, die geopeud moet worden ; door een ander wordt aanbevolen een of meer nageis der teenen nabrj hunnen oorsprong af te snijden en de wond goed te laten nitbloeden, een derde zegt men moet bij ganzen en eenden een ader onder bet zwemvlies der pooten doorsnijden e.z.v.

De aderlatingen inoeten volkomen verworpen worden, daar zij dlkwijls gevaarlijke gevolgen na zieh sleepen en tot de ge-nezing niets kumien hijdragen, ook is deze geneesivijze in de memchelijke praktyk al sedert lang als ondoelmatig en onnut verlaten geworden.

Koud water op den kop , bet laten pnrgeeren en daarna Let belioorlijk open lijf doen honden , liet afzondereu van het zieke dier in een koelen , donkeren stal, belioorlijk dieet en licht aangezuurde drank zijn de beste geneesmiddelen voor deze kwaal.

A a n m e r k i n g e n. Eene zeer opmerkelijke ziekte der duiven is haar zoognaamde melancholie of zwaarmoedigheid. Het spreekwoord : zoo zacht als de duiven,quot; heeft, zooals bekend is, weinig beteekenis, want twistzieker, nijdiger en koppiger dieren dan duiven kan men zieh moei-lijk voorstellen. üit loutere koppigheid worden de duiven dikwerf door melancholie aangetast. Deze hoogst, ongunstige karakterschets der duiven laten wij geheel voor reke?iing van Dr. Zürn. Uit koppigheid worden de duiven zeer dikwijls door melancholie overvallen, zeer dikwijls ziet men deze kwaal bij eene duif die door een ongelukkig toeval haren dotier verloren heeft, of wel bij een' doffer die weduwnaar geworden is. Men is dan zeer spoedig genegen het ont-staan van deze kwaal aan onderlinge gehechtheid en weder-keerige genegenheid der dieren toe te schrijven , doch dat

135

moet meestal voor onwil om zieh met een nieuwen lotge-noot te paren gehouden worden.

Dikwijls voorzeker is vol- en dikbloedigheid oorzaak van dezen toestand, die gewoonlijk na langdurige voeding met erwten ontstaat.

De zieke dieren zonderen zieh van de gezonde af, zij zitten treurig, bijna in dommelenden toestand op hun zit-stok of ergens in een hoek; de kop wordt een weinig inge-doken gehouden, of achterover op 'een der vleugels gelegen, en zonder zieh in het minst te bewegen zitten de patiönten uren lang op eene en dezelfde piek; zulks doen zij ook wanneer zij eenmaal uitgevlogen zijn op de daken of uit-stekken der huizen, waar zij eenzaam als in diefie gedachten verzonken blijven zitten. Daar de dieren in dien toestand weinig vreten, beginnen zij langzamerhand te vermageren en sterven aan uittering.

De behandeling vereiseht dat men lieht voeder verstrekt en het water een weinig zuur maakt. Duiven die hären doffer, of een dofler die zijne duif verloren heeft, moeten met jonge duiven van het tegenovergestelde geslaeht ge-paard worden; door voortdurend opjagen moet men deze lustelooze dieren tot vliegen en bewegingnemen noodzaken.

Een doelmatig purgeermiddel werkt dikwijls uitmuntend, als: 1 theelepel vol Amerikaansche of ricinusolie; kalomel 0.02 tot 0.05 gr., of 0.1 tot 0.2 jalappepoeder metkruim van brood en water tot een pil verwerkt.

Het Kalomel hebhen wij niet in onze vogelapotheek opge-nomen, daar het, als zijnde een kwilipreparaat dat hooe/st vergiftige eiyenscltappen hezit, nooit in handen van oninge-tvijden moet worden vertromvd.

Dat de aanwezigheid van ingewandswormen in de darmen tot stülpen en toevallen bij het pluimvee aanleiding geven

136

kan, hebben wij reeds vroeger besproken. Daarbij wordt gewoonlijk waargenomen: beving, waggelen, verdraaien der oogen en van den hals, onderst boven vallen, trappen en sclioppen met de voeten. De dieren staan ecbter onmiddelijk weer ojd , schudden zieh af en zrjn in weinige oogenblikken weer gezond en wel. In meer ernstige gevallen wordt de hals achterover getrokken, de kop been en weer geschud, het dier valt neer en blijft eenige oogenblikken bewusteloos liggen.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ,

V. Ziekten der zintuigen van het pluimvee.

Afgezien van de ongesteldheden aan neus, ooren en oogen voorkomende , door paras ieten veroorzaakt en door ons reeds vroeger vermeid, hebben wij nog eenige oogziekten te bespreken.

Menigmaal is het voorgekomen dat ganzen, tijdens zij uit een sloot of vijver drinken, door kleine bloedzuigers worden aangevallen, die zieh op de bindhuid van het oog vastheehten en blindheid kunnen veroorzaken. Dergelijke bloedzuigers kan men door het bestrijken met verdunde benzine of door het inblazen van kalomel in het oog tot loslaten noodzaken.

Ontstekingachtige zwellingen der conjunctiva of van het bind-vlies der oogen komen dikwerf ten gevolge van gevatte koude voor. Die vliezen zijn alsdan zeer gezwollen en metbloed-wei gevuld, alsmede erg rood, bij aanraking der oogleden geeft het dier teekenen van pijnlijk gevoel; verhoogd is de warmte-graad der oogleden; het gezwollen knikvlies puilt naar buiteni uit. De zieke vogels blijken zeer lichtschuw te zijn, eenwate-rige vloeistof vloeit bijna voortdurend tusschen de oogleden uit. Dergelijke bindvhesontstekingen zijn spoedig te herstellen door de zieke deelen te baden of te bestrijken met een lauwe oplossing van chloor of aluinwater ; 0.06 gr. zinkvi-

137

triool op 10 gr. gedistilleerd watei-, of 0.06 a, 0.18 gr. zink-vitriool op 3 gr. vet als zalf ingesmeerd kan zeer nuttig zijn. Met het meeste succes hebhen wij in dergelijke gevallen ons altijd hediend van het volgende oogivater: 1 gr. nitras argenti op 50 gr. gedistilleerd water, en dit met een fenseel op het zieke deel gestreken.

Door mechanische heleedigingen, als: stooten, slagen, prikken met den bek, kunnen ontstekingen van het bind-vlies of van het doorzichtige hoornvlies veroorzaakt worden. Indien het doorzichtige hoornvlies gewond raakt, wordt zulks gedeeltelrjk of wel geheel ondoorschijnend. In dergelijke gevallen moet het oog koel gehouden worden en moet men het met eene oplossing van 1 ä 2 procent zink-vitriool inwasschen, ook kan men een kleine hoeveelheid kalomel in het oog blazen , en wel in 't bijzonder wanneer er geen zweren op het hoornvlies of open abcessen die niet heelen willen te ontdekken zijn ; bij verouderde vlekken op het hoornvlies neme men: potasch 0.20 gr. , zuiver opium 0.06 gr., gedistilleerd water 15 gr.

Inwendige oogontstekingen komen zeldzamer voor, en dan nog wel alleen bij oude vogels , bij welke ook nu en dan grauwe staar wordt waargenomen. Alhoewel atropine bij vogels geene uitzetting van den pupil veroorzaakt, hetgeen te wenschen ware bij ontstekingen van de iris en bij het onderling vastkleven der randen van den pupil, zoo gebrui-ken wij toch zwavelzuuratropine 0.025 gr. op 20 gr. gedistilleerd water ; deze oplossing wordt in het oog tusschen de oogleden ingedruppeld, of met een penseel op de voor-vlakte van het oog ingesmeerd met het doel den geprik-kelden toestand van het inwendige oog te verminderen.

Uitgroeisels aan de oogleden, als wratten, alsook vet- en waterachtige zakgezwellen aan het bindvlies , welke echter

#9632;#9632;

138

zeldzamer worden waargenomen , moeten längs den opera-tieven weg worden weggenomen , daar zij door drukking op den oogappel dezen schade kunnen veroorzaken.

{Tegen het dichtgeldeefd zijn der oogleden hehhen wijaltijd met goed geroig vaseline aangeicend.)

VI. Ziekten der sp^sverterings-organen en der buikholte.

1. 0 n v o 1 d o e n d e spijsvertering e n g e-brek aan eetlust.

a. Indigestie of siechte spijsvertering wordt veroorzaakt door gebrek aan peristaltische beweging der darmwanden , mogelijk wel veroorzaakt door galafscheiding, die, noch wat quantiteit noch wat qualiteit betreft, aan den normalen toe-stand beantwoordt, of door onvoldoende afzondering der overige spijsverteringssappen. Zij komt het meest bij hoen-ders en duiven voor, en kenmerkt zieh door verminderden appetijt, door het kwijtraken van bruine harde meststoffen, die echter in kleine hoeveelheden geloosd worden, door mindere opgewektheid en grootere vadsigheid van het zieke dier.

Tegen deze kwaal is het beste middel in de eerste plaats het dier op een behoorlijk dieet te zetten. Aan hoenders moet behoorlijk groen voer gegeven worden of tweemalen daags gekookt voer , waarin een weinig zout gemengd is. Het drinkwater moet niet al te koud zijn. Voor duiven moet hier bijzonder haverdegort aanbevolen worden.

Menigmaal helpt hier in de eerste plaats een sterk pur-geermiddel_; ricinusolie, kalomel, daarna geve men bittere of bitter-aromatische middelen als: afkooksel van peper-muntkruid of kalmoeswortel (2 gr. op 60 gr. water); van dit afkooksel wordt driemaal daags aan hoenders een eet-lepel vol, aan duiven een theelepel vol ingegeven. Men kan

139

ook aan 60 gr. van dit afkooksel 1 gr. dubbel koolzure natron (bruispoeder) toevoegen.

De gewone hoenderfokker geeft bij zwakte der spijsver-terings-organen zijner hoenders gaarne eenige (2 ä 3) peper-korrels met boter tot een pil gemaakt in, of wel eenige snippertjes van een knoflookkop, of het in zeer kleine stukjes gesneden achtste gedeelte van een middelmatig grooten ui den vogel voorgevvorpen, om door dezen zelf te worden op-gepikt. Knoflook en uien zijn zaken die in werkelijkheid bij boenders den appetijt sterk opwekken evenals peper-korrels. Zij kunnen doorgaans als huismiddeltjes dienst doen, wanneer de zwakte der verterings-organen nog niet van ernstigen aard is, of wel om andere toegediende ge-neesmiddelen te ondersteunen. Ook Cayenne-peper kan als appetijt opwekkend middel aangewend worden. In Enge-land beeft men onder anderen tot dit doel aanbevolen 3 vrucbtzakjes van Cayenne-peper te kneuzen en op 2 liter water af te trekken, en aan bet afgietsel daarvan 6 ä 8 liters water toe te voegen, en zulks dan als drinkwater te laten gebruiken.

Zakkrop of Indigestieindenkrop kan bij elk soort van pluimvee voorkomen, doch het zeldzaamst bij de eenden.

De harde krop ontstaat door hat zieh opboopeu van al te groote hoeveelheden graan in den krop, als zeer droge mais en erwten, zoo ook door het inslikken van te groote steent jes, glasscherven, stukken van beenderen, viscbgraten, groote stukken van eierschalen, peulen van acaciaboomen, eindjes touw, werk, pik, barst en dergelijke onverteerbare Stoffen, welke in den krop worden teruggehouden, daar haar verdere doortocht naar maag en darmkanaal niet kan plaats hebben. Ook ingeslikte puntige voorwerpen als: spelden,

140

spijkers, stukjes metaaldraad, blijven somtijds dwars in den krop steken en versperren daardoor den weg aan het inge-slikte voedsel. Het ontkiemen van lang in den krop achter-gebleven granen kan de kwaal belangrijk verärgeren.

De krop is sterk opgezet en hard; bij langdurig aan-houden der kwaal vloeit er een vuilgrauwe, zuurachtig rie-kende vloeistof uit bek en neusgaten. Het verder opnemen van voedsel blijft geheel achterwoge.

De ingeslikte spelden of naalden worden door de samen-trekking der kropwanden veelal naar buiten gedreven, zoo-dat zij aan de oppervlakte van het lichaam door de hnid been met de punt naar voren te voorschijn treden. Voor-werpen van een kop voorzien als spijkers, spelden enz. , laten zicb moeilrjk verwijderen, men inoet ze nimmer met een tang en met geweld trachten uit te trekken, maar vooraf daaronder eene kleine inkerving maken, groot genoeg om den kop te kunnen doorlaten.

Gelukt het verwijderen dezer naalden, spelden enz. niet, zoo worden zij zeer spoedig door zeer taaie vliezen als in een scheede of foedraal opgesloten, welke met de holte van den krop gemeenschap heeft.

De behandeling van den harden krop bestaat daarin, dat men door zacht kneden en inwrijven met olie op den ver-harden krop de teruggehouden massa tracht in beweging te brengen. Het ingeven van olie, zooals gewoonlijk wordt aanbevolen, moet ontraden worden; daarentegen kan het zoutzuur met groot voordeel aangewend worden.

Men neemt 1 a 2 druppels zoutzuur (doch nimmer meer), voegt daarbij een theelepel vol water of pepermuntthee en geeft deze hoeveelheid 3 a 4 malen daags in, of men doet op 60 gram aftreksel van kalmoeswortel 10 druppels zoutzuur, en geeft hiervan aan hoenders 3 ä 4 maal

141

daags een eetlepel vol, aan duiven een theelepel vol in.

Indien deze middelen niet helpen, blijft er niets anders over dan de operatie van den krop (oesophago-tomie). Op de hoogte van den opgezetten krop van het op den rug gelegde dier wordt van boven, niet van onderen, eene insnede van 4 cM. lengte aangebracht en van de huid aldaar op eene breedte van 1 cM. de veeren weggeschoren. Hierop neemt de Operateur het vel boven den krop tusschen duim en wijsvinger der linkerhand, trekt dat als een dwarsplooi in de hoogte, snijdt deze plooi met eene snede van 3 cM. lengte overdwars door en laat de gapende randen door een helper van elkaar houden; daarop doorklieft hij den wand van den krop met eene enkele snede ter lengte van 2^lj_;icM., zoodat hij binnen in den krop kan zien. Hierop wordt de inhoud van dezen voorzichtig uitgedrukt of met een spateltje of lepeltje uitgeschept; vreemde voorwerpen, die zieh mochten vastgezet hebben, worden met een pincet gevat en uitgetrokken. Hierop wordt de inwendige ruimte van den krop met ^ procent salicylzuur-oplossing uitgespoeld, waarna de wondranden aan den krop met 5 ä 6, ongeveer ¹J2 cM. van elkaar afstaande, hechtsteken worden dichtgenaaid, waartoe men het best de zijrapssnaren {Catgut) gebruikt, die later niet behoeven weggenomen te worden, daar zij in de wond verteren en vanzelf verdwijnen, of wel dubbele draden van gesponnen zijde. De naald moet zoo fijn mogelijk zijn; de kromme chirurgische naald verdient de voorkeur boven de rechte. Aan de rechterzijde, ongeveer 5 mM. van den wondrand, wordt de naald van buiten naar binnen ingestoken en komt aan de linkerzijde, op 5 mM. afstand van den rand, weder te voorschijn, nadat men de naald van binnen naar buiten door den kropwand gestoken heeft. Met den draad wordt een lis gevormd, welke behoedzaam, en niet te

142

sterk wordt dichtgetrokken; nadat men nagezien heeft, dat er geen vreemde voorwerpen aan de wonde vast-gekleefd zijn, legt men er een knoop op; deze most op zijde van de wondspleet en niet vlak daarop aangebracht worden ; zonder den draad al te zeer aan te halen moeten toch de wondlippen tegen elkaar aansluiten. De huidwond aan den buitenkant van het lichaam wordt met drie steken, elk ongeveer 1 cM. van den ander afstaande, aan elkaar ge-hecht. Wanneer de krop met zijde is dichtgenaaid^ moet men toezien, dat de naden aan den krop en die aan de huid niet vlak boven elkaar komen te liggen en elkaar niet aanraken kunnen; de uiteinden der hechtdraden laat men buiten de wond uitliangen, wier lippen niet volkomen tegen elkaar moeten aan sluiten ; zulks kan dan alleen geschieden, wanneer men, in plaats van draadzijde, zijvvormsnaar (Ca^/laquo;0 gebruikt heeft, die na eenigen tjid opgelost wordt en van zelf verdwijnt. Na volkomen genezing, die in 6 ä 8 dagen plaats heeft, worden de zijdedraden losgesneden en verwijderd. Bij lief aanleggen van hloedige hechtingen hebhen tvij ons altijd met den besten uitslag hediend van spelden, nl. door die dtvars door de beide tvondranden in de huid te steken , en door het lisvormig omwinden met garen die randen tot elkaar te doen naderen; bij het uittrekken der spelden kan de suture onmiddellijk losgemaakt en iveggenomen toorden; eene drie-dubbele laag collodium op de huidwond aangebracht sluit die volkomen van de buitenlucht af en bevordert daardoor de genezing in niet geringe mate. De wond in de slokdarmbuis zelve aangeh-acht, hebben toij meermalen na gedane operatie vanzelf zien dichtgroeien; de contractie van hare ivanden schijnt uit zieh zelve voldoende te zijn de daarin gemaakte opening zoodanig te verkleinen dat de wondlippen volkomen Ugen elkaar aansluiten en zieh kunnen aaneenhechten.

143

Den patiönt moet op den dag der operatie niets anders dan water verstrekt worden, en later tot na volkomen her-stel slechts dun en zacht voeder. Gedurende de eerste dagen na de operatie is liet goed hem van de overige vogels af te zonderen, om de vereischte rust te kunnen genieten.

Zoo goed als deze operatie bij hoenders en ganzen in den regel ook möge gelukken , zoo gevaarlijk is zij bij duiven , van welke de meesten liet met den dood moeten bekoopen. Waarscbijnlijk is deze ongunstige uitslag te wijten aan de eigenaardige inrichting van den krop bij doffers en duiven , welke gedurende den paartijd en het voeden der jongen eene melkaelitige vloeistof afzondert, die voor de voeding der jonge duiven onontbeerlijk is ; tijdens deze afzondering zijn de daartoe dienende klieren, in den kropwand gelegen, zeer gezwollen en met bloed overvuld , waardoor zij voor elke verwonding hoogst gevoelig zijn.

Aanmerkingen. Door overvulling van den krop kan deze somtijds vanzelf scheuren , waardoor de inhoud in liet onderhuidsclie celweefsel wordt uitgestort, in derge-lijk geval sterven de dieren bijna immer.

Door veelmalen herhaalde overlading van den krop bij hoenders en vooral bij duiven, ontstaat eene buitengewone uitzetting van den krop, waaruit de zoogenaamde chronische hang- of zakkrop ontstaat. Daartegen heeft men aanbevo-len de oesophagotomie toe te passen , doch de wondlippen aan den kroprand niet dadelijk aan elkaar te hechten, maar vooraf aan weerszijden eenen halvemaanvormigen reep van den krop weg te snijden en dan eerst het bloedige hechten of dichtnaaien toe te passen. Eene dergelijke operatie moet men steeds als laatste redmiddel beschouwen om den hang-krop te genezen ; bij duiven moet zij echter geheel ontra-den worden.

144

b. De weeke krop ofwaterkrop, onder dien naam bij de vogelkweekers bekend, is een eigenaardige katarrh van het slijmvlies van den krop. Hij kenmerkt zieh daardoor dat eene meer of minder groote opzetting van den krop is waar te nemen, en dat de gezwollen krop zieh zacht laat aanvoelen, en men gemakkelijk kan bespeuren dat hij met veel vloeibare en weinig vaste stotfen gevuld is. De dieren zijn gedurende dit lijden meestal treurig , zonde-ren zieh van de andere af, liggen veel en hurken op bij-zondere wijze op den grond, de eetlust is verminderd of geheel verdwenen. Bij de patienten bespeurt men van tijd tot tijd een soort van kooren of oprispen, alsdan ziet men een vuilgrauwe, stinkende vloeistof uit bek en neusgaten te voorschijn dringen. Zoo men het dier niet spoedig te hulp komt, magert het schielijk af en sterft aan uittering, het verhongert.

Wanneer de ongesteldheid bijtijds ontdekt wordt, is ge-nezing door een hoogst etnvoudige behandelmg gemakkelijk te verknjgen; men late daartoe het dier bij de pooten grijpen en met den kop naar beneden houden, omvatte den gezwollen krop met de volle hand en trachte den inhoud voorzichtig door den bek uit te drukken . hetgeen in den regel zeer gemakkelijk gaat. Hierop geve men een theelepel vol van ^ procent salicylzuuroplossing in. Dan wordt de zieke vogel een dag lang zonder voedsel te ontvangen opgesloten; de 8 a 4 volgende dagen bekomt hij slechts zeer weinig droog voer, als gerst, mais enz., aan zijn drin-ken wordt een weinig salicylzuuroplossing in verhouding van 1 : 600 toegevoegd. De gewone eetlustopwekkende middelen kunnen ook hier toegepast worden.

De zoogenaamde zieke krop komt na genezing gemakkelijk weer te voorschijn , namelijk wanneer de daartoe aanleiding

145

gevende oorzaken als gistende en rottende Stoffen (draf van bier, overblijfselen van bedorven maiis, deelen van gestorven dieren) bij herhaling kunnen gegeten worden.

In ernstiger gevallen moet de operatie der Oesopbagotomie evenals bij den harden krop toegepast worden.

2. Ziekten van maag en dar men.

a. Vreemde lichamen in maag of voor-maag en maagontsteking bij vogels. Voor-maag en maag kunnen vreemde lichamen bevatten, die de onderlinge gemeenschap tusschen voormaag en maag of van deze met de dünne darmen verstoren. Veeren, stukjes metaal, potscherven, grootere steentjes, of spitse eu stekende zaken (als dooms en stekels of met deze bekleede jslanten-deelen), kunnen zieh in maag en voormaag vastzetten. Stukken been en hout worden door de maag verteerd of door de samentrekkende kracht van de ingewanden zoodanig in kleine stukjes gebroken, dat zij door den pylorus kunnen doorgaan en alzoo in 't darmkanaal geraken. Spitse voor-werpen , die in de maagwanden blijven vaststeken, kunnen tot doodelijke verbloedingen aanleiding geven; zij worden door schijnvliezen omhuld en naar buiten uitgestooten. Onver-teerbare voorwerpen kunnen soms zeer lang in de maag van vogels verblijven, veroorzaken chronische maagontstekingen en niet zeldzaam bedenkelijke verdikking van hare wanden. Aisdan ziet men niet zeldzaam bloedige en sereuse exsu-daten in de slijmhuid der spiermaag, en dat de hoornachtige bekleedselen gemakkelijk loslaten; in andere gevallen een geelachtig exsudaat in het onder de slijmhuid gelegen celweefsel.

Verminderde eetlust, hevige dorst en verlangen naar koud water, lusteloosheid en algemeene zwakte, vertraagde of

146

verminderde outlasting, met afgang van bloedige stoffen en koorts verraden de maagontsteking bij vogels; behandeling dezer ziekte blijft doorgaans zonder gevolg; men geve rijkelijk olie en slijmige dranken.

h. Maag- en darmontsteking door vergiften veroorzaakt. Vergiftiging bij vogels wordt dikwijls waargenomen. Minerale vergiften zijn doorgaans gevaarlijk door hunne hevige prikkeling der slijmhuid van maag- en darm-kanaal. Plantaardige vergiften werken hoofdzakelijk door hun bedwelmend vermögen op de zennwen en den bloedsomloop, of door hun gelialte aan sclierpe stoffen, die bijzonder op maag, darmen en nieren schadelijk werken. De narcotische vergiften, door dieren verorberd, verraden zieh in ^:t algemeen door sterke bloedophooping in hersenen en ruggestreng, welke daarna in verlamming overgaat. Azijn, oj^lossing van looizuur, sterke koffij kunnen als tegengiften beschouwd worden; Engelsch zout (sulph. magnesiae) als purgeermiddel en koude stortbaden op kop en rug kunnen somtijds nog baat aaubrengen. Na gebraik van scherpe plantenstoffen zijn purgeermiddelen, slijmige dranken en chloorwater van groot nut. Er bestaan ook giftplanten die te gelijker tijd be-dwelmende en seherpe, bijtende stofi'en bevatten. Zoo der-gelijke ingeslikt zijn, kunnen azijn en looizuuroplossing, groote hoeveelheden van een slijmigen drank, en voor purgeermiddel chloorwater enz. van dienst zijn. Als vergift voor vogels worden dikwerf vermeld koffieboonen, koffie-water, koffiedik en pieterselie, zonder dat zulks tot heden in 't minst bewezen is. (Bij eigen onclerv'uiding is het ons meermalen geblekeri, dat vogels een en ander dezer stoffen zonder nadeelige gevolgen genuttigd liadden.)

Als bewezen vergiften voor vogels kunnen vermeld worden : r a 11 e n k r u i d, 1 o o d, k o p e r, j) h o s p h o r u s,

147

keukenzout (als hedorven pekel), kwik, zink; van planten: beukenoten, Taxus baccata, kraauraquo;-o o g e n (l$ux vomica), bittere a m a n d e 1 e n, m o e d e r-koorn, dolle kervel, zaadvruchten der aardappelen, nachtscbade (Atropa helladonna), vliegenzwam en derge-lijken, giftige jDaddestoelen, Schimmels die zieh op eetwaren en spijzen vestigen en die sommige cultuurplanten aantasten_tals : bet m o e d e r k o o r n, de zoogenaamde brand in tarwe of mal's.

Vergiftiging door rattenkruid.

K e n t e e k e n e n : Volkomen gebrek aan eetlust, dorst, speekselvloed, looze brakingen, groote angst en onrust, ont-lasting van dunne , erg stinkende, meestal bloedige stoffen, moeielijke en iangzame adembaling, läge temperatuur van het lichaam, voortdurend omtuimelen bij bet gaan, beven en stuiptrekkingen, verwijde pupil, spoedig invallende dood. Langzaam en langdurig (chronisch) verlooj) van rattenkruid' vergiftiging bij vogels is tot heden nog niet waargenomenv

Lijkschouwing: Slijmliuid#9632; van slokdarm, maag en darmkaiiaal zeer sterk ontstoken, met bier en daar bloed-uitstortingen; oj) sommige plekken is zij losgelaten en de submucosa met bloedwei geinfiltreerd; ingevreten plaatsen viudt men in maag en darmen ; bloedopboopingen in niere^ longen en hart; laatstgenoemde vertoont eenige grootere en kleinere bloedige plekken (E cchymosen); het bloed zelf is donker van kleur, doch vloeibaar. De inhoud van maag en darmen riekt dikwerf naar knoflook. Vogels worden door rattenkruid vergiftigd , wanneer zij vergiftigd graan hebben gegeten, dat voor het vergiftigen van ratten en muizen was b:stemd. (Wij zijn zelfs eenmaal gebuigen geweest eener arsemcvergifUging door kalkpuin, waarin muiir'

148

kalk voorkwam, ivaaraan auripigment (operment) tegen icand-ongedierte toegevoegd was.)

Tegenmiddelen, aan te wenden bij dieren die door rattenkruid vergiftigd zijn. Het bluschwater uit smederijen (elk half uur een ä twee eetlepels vol in te nemen)^ suiker-water, versch eiwit van een ei per uur uit te zuigen ; Irjn-zaad-af kooksel, poeder van altheawortel in water ; een dikken slijmigen drank, die voor het ingeven met water wordt ver-dund, verkrijgt men door 1 deel lijnzaad in 20 deelen water, of door 1 deel in stukjes gesneden altheawortel in 25 ä 30 deelen water te koken ; van gebrande magnesia, 1 deel met 20 deelen water vermengd , wordt elk' half uur een theelepel vol nevens deze slijmige dranken verstrekt.

Vergiftiging door lood komt dikwijls bij wa-tervogels voor, die in de nabijheid van wateren leven welke met fabrieken die lood verwerken in verband staan. Vogels zijn zeer gevoelig voor loodvergiftiging ; onvast slingereude gang, op den grond vallen, krampen met diarrhee van zwarte stinkende Stoffen zijn de versehijnselen van loodvergiftiging , kop en hals worden krampachtig achterover ge-trokken, en zeer belangrijke vermagering en uitputting gaat den dood vooraf.

Lijkschouwing. Maag en darmkanaal ledig; de slijmhuid is met een dik, min of meer taai slijm be-dekt, ziet er somtijds zwartachtig uit, met duidelijke plekken van ontsteking, in 'tbijzonder hier en daar hoogrood ge-kleurd; het darmkanaal sterk ineen getrokken en vemauwd.

Middel tegen loodvergiftiging. Planten-slijm met Engelschzout (een kopje vol lijnzaadwater, waarin 3 ä 4 gr. Engelschzout opgelost is) wordt viermaal daags ingegevon. Aan het drinkwater wordt een weinig zwa-velzuur toegevoegd, zoodat het eenigszins zuur smaakt.

149

Vergiftiging door koper komt zelden voor en dan alleen wanneer het pluimvee hier of daar gelegen-heid gevonden lieeft overblijfselen te nuttigen van keuken-afval en zuivelbereiding, in koperen vaten gekookt en daarin lang gestaan hebbende, of wanneer op een of andere wijze kopergroen in hun voedsel geraakt is. Gewoonlijk echter is het opgenomen vergift slechts van zulk eene geringe hoeveelheid^ dat het niet doodelijk werken kan; is die hoeveelheid echter grooter dan sterven de dieren reeds binnen 24 a 48 uren.

Kenteekenen. Verminderde eetlust; oprispingen, soms brakingen bij duiven; opzetten van den buik en buikpijnen; lusteloosheid, bevingen en altijd hevige diarrhee; de waterige ontlastingen zijn groenachtig gekleurd.

L ij k s c h o u w i n g. Belangrijke ontsteking van maag en darmen, met ingevreten wonden in deze Organen.

Geneesmiddel. Veel eiwit of plantenslijm; melk-spijzen, gebrande magnesia evenals bij rattenkruidvergiftiging.

Vergiftiging door phosphorus wordt het meest bij hoenders en eenden waargenomen; vooral wanneer zij gelegenheid gehad hebben met phosphoras vergiftigd deeg, voor ratten en muizen bestemd, op te vreten. Vogels verdragen, in vergelijking met andere huisdieren, zeer veel phosphorus.

Kenteekenen. Deze vallen niet gemakkelijk in het oog, wanneer niet groote hoeveelheden phosishorus zijn ingeslikt; lusteloosheid, naar boven gekrulde veeren, zwakte en algemeene dofheid, gebrek aan eetlust en diarrhee zijn de gewone verschijnselen van phosphorusvergiftiging. Bij groote hoeveelheden verorberden phosphorus volgen hevige maag- en darmontstekingen en eindelijk de dood binnen 1 a 2 uren tijds.

150

L ij k s c h o u w i n g. In 't eerste geval liyperaemie (bloed-overvulling) der slijmhuid van krop, maag en darmen, soms tot liclite darmontsteking gestegen; longen en hartspieren met bloed verzadigd, onder liet longenvlies donkere bloed-vlekken. Zoo er veel phosphorus op eens wordt ingeslikt, vindt men allerhevigste maag- en darmontsteking, alsmede van den krop, en zwarte bloedextravasaten in maag- en darmslijmhuid. Lever en longen, als ook het hart, zijn met bloed overvuld. De lever is geelbruin, week en bros, met den reuk van phosphorus in krop, maag en darmen; zoo deze deelen in ^:t donker gehouden worden, vertoont zieh het eigenaardig lieht van phoshorus.

Behandeling. Chloorwater (elk half uur een thee-a een eetlepel vol); gebrande magnesia met water vermengd : eiwit; plantenslijm, met olie vermengd, of enkel.

Vergiftiging door keukenzout. Hoe wel-dadig ook kleine gaven keukenzout, aan 't gekookte voer toegevoegd, voor het gevogelte is, zoo staat het aan den anderen kaut vast, dat grootere hoeveelheden, in eens ge-nomen, tot vergiftiging en tot den dood aanleiding kunneu geven; 15 ä 30 gr. keukenzout kunnen een volwassen hoen binnen 8 a 12 uren dooden.

K e n m e r k e n. De eetlust is verdwenen; daarentegeu is hevige dorst aanwezig. De slijmhuid van bek en keel-gat is hoogrood en droog. Verder ontwaart men buik-pijnen en doorloop, alsmede verlammingsversehijnselen, die , zieh openbaren door het lateu hangen van den kop en van de vleugels, door het voortdurend neerhurken met het aeh-terstel en het onvermogen om zieh op de pooten recht over-eind te houden. Vergroote pupil, neiging tot broken; hevige krampen tijdens den doodstrijd.

L ij k s e h o u w i n g. Versehijnselen van ontstekiug in krop, maag en darmen.

151

Veel gevaarlijker dan keukenzout is oude en versehe l^ekel en liet water waarin zoutevisch en in zout ingelegde spijzen zijn afgekookt. De pekel werkt niet alleen door haar groot zoutgehalte, maar ook door de zieh daarin bevin-dende in ontbinding zijnde stoffen, waarmede zij bezwan-gerd is. De kenmerken der zoutvergiftiging worden hier vermeerderd door verschijnselen, die op sterke bloedsop-hooging in hersens en ruggemerg wijzen, als: verdraaien van den hals, achteraitloopen, waggelenden gang, verlam-ming van het achterlijf, hevige stuiptrekkingen en krampen.

Op het vergiftigend vermögen van pekelwater en vooral van haringpekel wordt hier bijzonder de aandacht gevestigd, daar sommige kweekers, vooral van duiven, het pekelwater tegen zekere ziekte aanraden en menig bezitter van hoeuders gelooft dat pekelnat wonderen doet om den eetlust bij vogels op te wekken, wanneer het gekookte voeder daarmede of met zout keukenwater wordt aange-mengd.

Geneesmiddel. Stortbaden van koud water; klys-teeren met koud water in den endeldarm, niet in den eierleider, waarvoor men zieh hoeden moet. Slijmige dranken aan welke boomolie is toegevoegd (2 ä 3 eetlepels vol planten-slijm met een eierlepel vol olle in eenmaal in te geven aan een volwassen hoen).

Vergiftiging door kwikzilver. Komt alleen voor wanneer men blauwe kwikzalf tot het verdnjven van ongedierte heel't aangewend. Vogels kunnen kleine hoe-veelheden kwikzilver zeer lang verdragen zonder ziek te worden.

K e n m e r k e n. Roode kleur der slijmhuid van mondän keelgat; sj^eekselvloed ; gevoel van zwakte ; stinkende diarrhee, door vermagering sevolgd en die hand over hand

152

toeueemt; uitvallen der veeren op enkele plaatsen met het Yerschijnen van een scliubachtigen uitslag op de vederlooze huidplekken; de dood is het gevolg van uittering.

Lijkschouwing. Lichte outsteking in 't darmkanaal. Dun zeer vloeibaar bloed. Deze vergiftiging is tot heden nog slechts zelden waargenomen.

Greneesmiddel: slijmige dranken; suikerwater; ei-wit, met toevoeging van ^ procent ijzervitriool, driemaal daags een eetlepel vol. Een weinig ijzervitriool in het drinkwater.

Vergiftiging door zink. Ganzen en eenden worden soms vergiftigd in de nabrjheid Tan fabrieken in welke zink verwerkt wordt, en waar zinkoxyde als neerslag op grasvelden of in slooten kan voorkomen.

Kenmerken. De door zinkoxyde vergiftigde water-vogels worden duizelig en waggelen been en weer bij het gaan ; zij zijn niet in staat kop en hals in de hoogte te houden, lijden aan hevige diarrhee, bij het zwemmen drijven zij over eene zijde, en sterven zeer spoedig. Bij uitzonde-ring komen ook langzaam verloopende zinkvergiftigingen voor, alsdan zijn diarrhee, buitengewone matheid, uittering en bloedarmoede de meest belangrijke verschijnselen.

Lijkschouwing. Uitmagering, bloedarmoede, darm-ontsteking en verschrompeling van het darmkanaal zijn de waargenomen bewijzen van vergiftiging.

Geneesmiddel. Ingeven van melk, eiwit, en van gebrande magnesia met water vermengd.

Vergiftiging door beukenoten vindt men somtijds bij hoenders en duiven die in beukenbosschen zieh aan deze vruchten overvreten hebben; het schijnt dat de giftige bestanddeelen meer in de kern of pit zelf gelegen zijn dan wel in het vette of olieachtige gehalte der noot. Het

153

voeren met uitgeperst beukenoten-afval heeft dikwerf zeer gevaarlijke gevolgen , waarom inen dit nooit als voer geven moet, daar zulks ingewandsontsteking en buikkrampen veroorzaken kan.

Vergiftiging door blären en bessen van Taxus baccata. Het gemakkelijkst worden de lioen-ders door deze Stoffen vergiftigd, de ganzen en eenden braken ze in den regel weder uit, vöör en aleer zij hare schadelijke werking hebben kunnen uitoefenen; deze bestaat hoofdzakelijk uit overvulling der hersenen met bloed^ uit-storting van bloedwei in de hersenholte en verweeking der hersenen.

De eerste zichtbare uitwerking op vogels schijnt verdoo-ving te zijn. De duiven staan met gesloten oogen op eene plaats stil, laten de vleugels hangen, knikken op een bij-zondere wijze met den kop, struikelen bij elke poging om te loopen, of de pooten zijn zoozeer verlamd, dat de zieke slechts längs den grond voortkruipen kan. Eindelijk ont-staan er belangrijke aanvallen van stuipen en krampen en de dood volgt binnen 36 uren tijds.

Wegens de vergiftige eigenschappen van den Taxusboom, meet men hem nimmer in een vogelpark dulden.

Vergiftiging door bittere amandelen. Zij komt zelden voor en heeft dan alleen plaats wanueer overblijfselen van amandeldeeg , waarin bittere amandelen vermengd zijn, of van dergelijk gebak, of wel kerse- en perzikepitten in groote hoeveelheid door vogels gegeten zijn. De vergiftiging geschiedt door omzetting der amyg-daline der amandelen in blauw- of pruisisch-zuur (Acidum c y a n i c u m).

Kenmerken. Struikelen bij het loopen en groote angst; onvermogen om zieh van den grond op te richten

154

en omvallen bij elke poging tot gaan; bevingen en krampen ; naar evenrediglieid van bet ingenomen vergift spoediger of langzamer dood , binnen 1 a 36 uren.

L ij k s c h o u w i n g: Overvulling der hersenen, van het bart, der longen en van alle bloedvaten in 't algemeen^ met donker of zwartacbtig bloed; reuk van blauwzmir in de spijsver-terings-organen.

Genezing. Onderdompeling gedurende een poos in koud water; baden of overgieten (stortbad) met koud water; ingeven van een eetlepel vol water waarin 1 a 2 druppels geest van s a 1 m i a k gevoegd zijn (dit 3 ä 4 malen met een tusschenruimte van een half nur te herhalen).

Vergiftiging met kraanoogen of strychnine. Kraanoogen kunnen door hoenders in betrekkelijk groote lioeveelheden (5 ä 10 gr.) verdragen worden voor vergiftigd te zijn; strycbnine echter doodt de vogels in zeer kleine hoeveelheid toegediend, doch men heeft voorbeelden dat 2 mgr. strychnine door een sterken haan verdragen werd. De beide vergiften: de alcaloüd-strychnine of de zouten er van, de salpeterzuur-stryohnine en de kraanoogen (de zaden van Strychnos nux vomica), waarin de zoo giftige bestanddeelen strychnine en bruccine voorkomen, kunnen alleen door de vogels opgenomen worden, wanneer zij op onvoorzichtige wijze^ ter verdelging van ratten en muizen met deeg vermengd, als giftpillen zijn neergelegd oj) plaatsen die voor de vogels toegankelijk zijn.

Kenteekenen van vergiftiging door strychnine. In lichte gevallen : ongestadigheid , hevige angst, been en weer fiadderen, spiertrekkingen ; later slaperig worden ; stijfheid in de Spieren der beenen waardoor de vogel zieh moeilijk op de been kan houden. Diarrhee is meestal aanwezig. In meer ernstige gevallen: hevige krampen, die

155

bij rakken plaats hebben, de dieren vallen om, steken de pooten stijfuit, de buigspieren van den hals worden sterk krampacbtig samengetrokken (P 1 e u r o t o n u s); daai'op volgt bet tegenovergestelde , kop en nek worden naar den rug toe getrokken (Opisthotonus starkramp). Buiten-dien worden, wegens verlamming der tusschenribspieren, adembalingsgebreken waargenomen, die spoedig den dood door verstikking veroorzaken. De op zicbzelf staande veeren zijn sterk in de hoogte gekruld. De dood volgt binnen weinige uren.

L ij k s e h o n w i n g : overvulling der bersens en van bet ruggemerg met bloed; bet bloed is in den regel donker gekleurd , taai en rijk aan koolzuur. Roodgeverfde slrjm-buid van maag en darmkanaal wanneer de vergiftiging door kokkelzaden beeft plaats gebad.

Greneesmiddel: Toepassing der kunstmatige adem-haling door bet inblazen van lucbt en samendrukken der borstwanden, en bet door bet daarna wegnemen der banden weer vrijlaten van de borst, en door deze afwisselende beweging van samendrukken en uitzetten der borstkas langen tijd te her-balen ; ingeven van eene oplossing van 3 percent tannine of looizuur, per half uur een eetlepel vol; ook inademen van aether kan zijn nut hebben.

Vergiftiging door dolle kervel of wilde peterselie (Conium maculatum) en water-scheerling (Cicuta virosa). Door vergiftiging ten gevolge van bet toevallig eten van wilde peterselie is waarschijnbjk bet praatje ontstaan, dat bet gebruik van peterselie doodelijk voor het gevogelte zoude zijn. Doode-lijke gevolgen van het eten van dolle kervel en water-scheerling heeft men bij ganzen en eenden dikwerf waargenomen.

#9632;

156

Kenteekenen. In 't algemeen snel verloop der ver-giftiging ; been en weer tuimelen , laten hangen der vleu-gelen, zenuwtrekkingen, zijwaarts en acliterover buigen van den nek , sterk uitstrekken der pooten , stuiptrekkingen en dood.

Lijkschouwing. Longen en liersenen met bloed over-vuld. Bloed donker en zeer taai. Hoogroode klenr van de slijmhuid van maag en darmen.

G e n e e s m i d d e 1, Engelscb zout, slijmige drank waar-bij olie is gevoegd, bebandeling als boven.

Vergiftiging door de groene zaadv rue fate n der a a r d a p p e 1 e n.

Kenteekenen, lusteloosbeid en zwakte, opgestroopte vederen, waggelende gang , stuipen en dood , met ontste-kingsverschijnselen op de slijmbuid der darmen.

G e n e e s m i d d e 1 in de eerste plaats bet toedienen van dranken rijk aan plantensbjm.

Vergiftiging door de b essen van bet bitte rzoet (Solanum dulcamara m).

(Daar deze plant in tuinen op schadmvrijlce plaatsen vrij algemeen voorhomt, kan het licldelijk geschieden dat de zwarte zoetachtige hessen door hetpltdmveegepluktengegeten woirlen^de daardoor ontstane kivade gevolgen zijn grootendeels gelijk aan die van de groene zaadvncchten der aardappelen, daar zij dezelfde schadelijke heginselen, de S o 1 a n i n e, hevatten ; zij bre}igt eene vertraging van de ademhaling te ueeg, die in verlamming der langen overgaat, waarop de dood volgt. Lijkopening: hevige congestle naar de nieren).

a. Vergiftiging door Paddestoelen. Op weilanden zijn zij dan alleen gevaarlijk wanneer zij in de nabijbeid van bosschen gelegen zijn. Men beeft waargenomen dat grazende ganzen door het eten van paddestoelen vooral

157

van vliegen-champignons (A g a r i c u s m u s c a r i u s) ver-giftigd zijn geworden. De vergiftigde dieren draaiden in een cirkel rond_; stelden zieh als razend aan, wierpen zieh op den grond en stierven kort daarop. Zoo stierven in Duitschland op een weide waar 600 ganzen graasden 180 dezer dieren.

Bij de lijkopenmg vend men stukken der vliegenzwam en van andere champignons in krop, slokdarm en maag. De slijmhuid van deze deelen was sterk ontstoken, ojd verschil-lende plekken vond men er bloednitstortingen.

h. Vergiftiging door schimmeis. De ver-giftiging door microscopische woekerplanten geschiedt, zoo-als bewezen is, doordien zij uit een scherpe, sterk prikke-lende stof bestaan of doordat zij eene bijzondere uitwerking op het dierlijk organisrae uitoefenen. Dat de sporidiamp;i en mycelien van dergelijke schimmeis hun plasma in mikro-kokken kunnen ontbinden, dat bij zoogdieren sporidien van lagere schimmeis door de lymphvaten der darmen en van het buikvlies kunnen worden opgenomen, en door den bloeds-omloop in inwendige voor het bestaan van het dier onmis-bare Organen indringen kunnen, om daar te ontkiemen en gevaaxlijke ziekten te veroorzaken is bekend en aan geen twijfel meer onderworpen; van dezen willen wij hier niet spreken, maar alleen van die schimmeis die door een bij-zonder giftige stof op de bloedvaten en het zenuwstelsel nadeelig kunnen inwerken en vergiftiging veroorzaken.

1. Vergiftiging door voedingsmiddelen die sterk door Schimmel aangetast zijn.

Dergelijke vergiftigingsgevallen zijn niet zeldzaam. Ont-steking der slijmhuid van maag en darmen en hoofdzakelijk verdikt bloed, worden bij vogels aangetroffen die aan ver-

158

giftiging door Schimmels bezweken zijn. De gevaarlijke uitwerking der giftige Schimmels op het spijsverterings-kaiiaal verraden zieh door hevige ontsteking der slijmvliezen, zwelling van den bulk en rommeling der darmen, buik-krampen en bloedige diarrheeen: zoo zag men doodelijke ver-giftiging bij ganzen die sterk beschimmelde ma'is gegeten hadden. Bij hoenders heeft men meermalen ondervonden, dat muf en bedorven riekende spijzen schimmelvergiftiging veroorzaakt hebben.

V o o r b e h o e d i n g. Zorgvuldig moet worden acht ge-geven op het voeren met granen, en gezorgd, dat al het vaatwerk, waarin gekookt of geweekt voer gegeven wordt, bijzonder zuiver gehenden wordt.

Behandeling. In de eerste plaats plantenslijm als drank; vervolgens zwavelzure natron,! ä 2 gr., in pillenvorm of wel opgelost, tweemaal daags in te geven aan een vol-wassen vogel.

2. Ver giftiging door braudschimmels (UstilagineBn).

c. Ver giftiging door maisbrand (Ustilago m a i d i s).

Kenmerken. Braken van een groenachtig geel slijm. Outlasting van groenachtige waterige stoffen, groote mat-heid en krampen. Een bijzonder snel verloojD, meestal binnen het uur^ is aan deze vergiftiging eigen. Eenmaal stier-ven 55 ganzen binnen twee dagen, nadat zij mais gegeten hadden, die 10 uren in water te weeken had gelegen. Derge-lijke mais rook muf; vele korrels waren grauwachtig geel of grauw zwart, bedekt met een stoffige laag, die talrijke schimmelsporen bevatte.

159

Een gans, die ter onderzoeking met deze maiis gevoerd werd, stierf den vierden dag der proefneming.

L ij k o p e n i n g. Behalve acuten maag- en darmkatarrh, waren alle sereuse oppervlakten aan de buikholte en hare organen met een grauwaclitig witten, stoffigen, gedeelte-lijk sameuhangenden aanslag bedekt, welke uitsluitend uit piszure kristallen bestund. In de gewriebteu en in het bindweefsel, dat deze omgaf, werden ook dergelijke kristallen waargenomen.

B e li a n d e 1 i n g. Als bij paddestoelvergiftigiug.

Wy meenen te mögen onderstellen, dat onze auteur in dit artikel de stiiifSchimmel, helworende tot de geslachten Aspergillus en M u c o r (zie pag. 102), met de U s t i-1 a g o m a 5l d i s verwart; deze laatste is geen product van onthinding, maar van een eigenaardige plantemielde der mats, evenals de volgende soort zulks van het graan is.

d. Vergiftiging door brand en roest in g r a n e n (T i 11 e t i a caries). Men heeft gevallen waargenomen van vergiftiging van het gevogelte door zemelen veroorzaakt, die met de sporidien der T i 11 e t i a bezwangerd waren. De aangetaste dieren toonden in den beginne weinig lust tot eten en drinken, welke spoedig geheel en al verdween; zij waren treurig en zaten met opgestroopte veeren; zij bewogen zieh weinig; lagen veel en hielden de oogen gesloten; de afgezonderde meststofi'en waren dun, brijig en geel van kleur; de dood viel plotseling in.

Li)kschouwing. Voornamelijk eene hevige darmontste-king. Het begin van den twaalfvingerigendarm was roodbruin gekleurd, met een inhoud bestaande uit eene dikke chocolade-kleurige spgsbrg. De slijmhuid was bijzonder sterk rood gekleurd en hier en daar ontveld, de darmwand gezwollen n zeer bros; dit aldus veranderde ziekelijke stuk was

rr'

160

onjeveer 6 cM. lang; hierop volgde een stuk van onge-veer 4 cM. lengte, dat in 't oogloopend bleek, bloedeloos en met een witaclitig grauwe stof gevuld was. De blinde darm was bijna niet door eenige ziekelijke verandering aangedaan.

De behandeling most dezelfde zijn als in de gevallen van vergiftiging door scherpsappige planten, b.v. als bij giftige paddestoelen enz.

Vergiftiging door M o e d e r k o o r n (het Sclerotium) van eene zwarte en ontaarde graankorrel, aangetast door een schimmel belioorende tot het geslacht 0 1 a v i c e p s , die op rogge en andere graan- en grassoorten voorkomt, is in de ge-neeskimde hekend onder den naam van Secale cornutum.

Vergiftiging door moederkoorn is bij hoenders en ganzen waargenomen, wanneer bij het dorschen der rogge het uit-geschoten moederkoorn op een mestvaalt wordt weggeworpen, die voor het pluimvee toegankelijk is.

De kenmerken van E r g o t i s m u s , alzoo noemt men de ziekteverschijnselen bij vergiftiging met moederkoorn waargenomen, zijn door genomen proeven ontdekt en vastgesteld geworden. Het moederkoorn bevat sclerotin-zrrar en scleromucin, daze zijn hoofdzakelijk de giftige bestanddeelen dezer schimmel, zij werken in 't bijzonder op het ruggemerg en op de zenuwen welke de wanden der bloedvaten beheersohen. Veiiammingen en samentrekkingen der äderen, en daardoor ontstane vermindering der inwendige mimte der haarfijne bloedvaten in verschillende lichaams-deelen , zijn de op den voorgrond tredende versehijnselen bij vergiftiging door moederkoorn. Waar de haarvaten van eenig lichaamsdeel stark samengetrokkan of verschrompeld zijn , ontstaat droog koudvuur in den vorm van mumniificeering of uitdroging.

Er is eene tamelijk groote hoeveelheid moederkoorn noo-

161

dig oni vergiftiging te veroorzaken, welke doorgaans lang-zaam verloopt, voornamelijk wanneer liet vergif in kleine giften tegelijk bij herhaling wordt opgenomen. Tusschen 2 a 9 dagen volgt doorgaans de dood, wanneer groote hoeveellieden moederkoorn zijn opgenomen ; soms heeft zulks eerst plaats 12 ä 18 dagen na de intosicatie.

Kenteekenen. Looze brakingen, als dronken been en weer loopen en omvallen , bevingen en liebte krampen. Daarna verlammingstoestanden, de vleugels hangen als lam längs bet licbaam neer en kunnen niet opgebeven worden ; bij aangewende pogingen om te gaan, vallen de zieke dieren op zijde of voorover ; eindelijk zitten zij als afgemat aan-houdend en treurig op eene en dezelfde plaats , ten slotte liggen de vergiftigde dieren in slaperigen toestand op den grond en in den regel meer op de borst dan op den bulk, zonder zicb te kunnen opriehten ; wijd openstaande pupillen; de dood beeft eerst plaats nadat de dieren een langen tijd (2 ä 3 dagen) in een toestand van sebijndood gelegen hebben.

Bij de vergiftigde dieren merkt men dikwijls een sterke meestal groenacbtige diarrbee op.

De kam en de toonen , de bek en de zwemvliezen zijn gewoonlijk de plaats waar bet koudvuur zieh vestigt. De kam der hoenders. is blauwachtig rood of zwart en koud op bet gevoel, bij is verscbrompeld; de bekken der zwem-vogels worden bruin of zwart van kleur en drogen gebeel uit; de zwemvliezen worden zwart, dor en bros ; sommige deelen der teenen kunnen volkomen uitdrogen en afvallen.

Lijkschouwing. Slijmbuid van den bek bleek met taai slijm bekleed; de binnenwand van den krop ontstoken, op enkele plaatsen weggevreten. bier en daar zelfs door koudvuur aangetast. De slijmbuid van maag en darmen is

162

een weinig hooger rood van kleur dan gewoonlijk, in liet darinkauaal zelf vindt men een geele, taaie, slijmerige massa; de slijmhuid van den dikken darm en de cloaak wordt soms hevig ontstoken aangetrotfen.

B e h a n d e 1 i n g. Als bij vergiftiging met nareotisclie planten (pag. 147). Op herstel door geneesmiddelen kan weinig gerekend worden, zoo de goede moeder natuur daarin zelve niet voorziet.

A a n m e r k i n g e n. Zeer zeker kunnen nog andere dan de reeds gemeide vergiften (b. v. Bilsenkruid, Vingerlioed, Dol-appel, Hyoscyamtcs, Acointum, Stramonium) ziekte endood aanbrengen, doch wij hebben ons liier alleen willen bepalen tot die planten, wier scliadelijke werking op het pluimvee oewezen is geworden. Men beweert ook bij lioenders en ganzen na liet eten van wikkezaden darmontstekiug te hebben waargenomen.

c. Darmontstekiug door het eten van h a r i g e r u p s e n v e r o o r z a a k t. Hoezeer de lioenders in den regel een af keer hebben van harige rupsen , heeft men echter enkele malen waargenomen, dat zij door het eten van zoogenaamde beerrupsen aan eene allerhe-vigste darmontsteking te gronde gingen.

De zieh bij het verpoppen inspinnende rupsen (als van G a s t r o p a c h a, L i p a r i s enz.) bezitten haren die of van zeer puntige, licht afvallende zijtakjes voorzien zijn, of welker zijtakken weerhaken dragen. Eenige dezer rupsen (als CI a s t r o p a c h a r u b i) bezitten onder hare huid eenige klieren^ die een zeer scherpe, meest uit mierenzuur bestaande stof afzonderen, welke door bijzonder haarfijne buisjes in het binnenste en holle gedeelte der haren gevoerd wordt; wanneer dergelijke haren ergeus vast blijven stehen prik-kelen zij niet alleen door hunne mechanische werking, maar

163

meer nog wanneer zij afbreken, waardöor liet in hen be-sloten sclierpe mierenzuur uitvloeit.

Kenmerken. Looze brakingen, buikpijnen, groote dorst doch verdwenen honger, met afzondering van een vloeibaren bloedigen mest, en koorts, zijn de boofdverscbijn-selen.

Beliandeling. Afkooksel van lijnzaad met zoete olie zooveel als de vogel verdragen kan. Kastenmakers-lijm in kleine stukjes gesnedeu, in water balfopgeweekt en den zieken vogel ingegeven, werkt somtijds uitnemend.

d. B u i k 1 o o p of d i a r r h e e ten gevolge van ge-vatte koude, bet gebruik van te koud water, bet vreten van sterk bedauwd of met rijp overdekt gras, zuur geworden opgeweekt voer, als draf, bet gebruik van eene al te groote boeveelbeid vliegenmaden , meikevers , vleescbmeel, versch gewonnen granen, die nog niet beboorlijk gedroogd zijn, kunnen diarrbee verwekken.

Kenteekenen. Het ontstaan der kwaal ontdekt men in den beginne daaraan, dat de zieke vogel meer dan ge-woonlijk zijn mest loost en dat deze bijzonder week is, er witacbtig uitziet en met geel slijm doormengd of er mede ombuld is. Door deze weeke en slijmerige Stoffen worden de veeren aan den onderbuik aan eikaar gekleefd en vastge-l^lakt. Wanneer den zieken vogel geen doelmatige bnlp wordt verleend, veränderen de ontlastingen in eene waterige diarrbee , van eene bleekgroenacbtige kleur. Alsdan is de spijsvertering zeer belangrijk gestoord ; men viudt des morgens vaak voedsel van den vorigen dag in den krop ; de eetlust verdwijnt eindelijk gebeel en al, terwijl de dorst aanmerkelijk is toegenomen. De bnitenrand der cloaak en de binnenwand van den endeldarm zijn tengevolge van de vermeerderde afzondering der vloeibare excremen-

164

1 i % I

ten eenigszins aangetast en ontveld. De verdwenen eetlust en uitpntting, die de diarrlieeen op den voet volgen, ver-oorzaken eindelijk uittering, aan welke de zieken be-zwijken, of wel de voortdurende prikkeling der slijm-huid doet darmontsteking ontstaan, waaraan de vogels te gronde gaan.

Lijkschouwing. Kenteekenen van darmontsteking : zwelling en roode kleur van de darmslijmlmid, met ge-makkelijk loslatend epithelium daarvan. Darminlioud bleek-groen of chocoladekleurig, met bloedige strepen doormengd, van een zuuraclitigen walgelijken reuk.

Voorbeboeding. Vermijding van alles wat diarrbee kan veroorzaken. Groote ziDdelijkheid der nacbtverblijven en zorgvuldige verwijdering van alle door de zieke dieren ontlaste meststoffen zijn hoofdvereiscbten.

Bebandeling. Vermijding der oorzaken. Warm bouden der patienten. Daar ik niet gaarne bet pluimvee in verwannde plaatsen overbreng, wijl zij alsdan al te gevoelig voor bet koude vatten worden, geef ik er de voorkeur aan om op tamebjke diepte onder den vloer paardenmest in te graven, en een en ander met een afdak te overdekken, waarvan de voorbelft van glasramen voorzien is^ die, om beboorlijk lucbt te versebaffen, kunnen opengezet worden. Het warm-houden is een der voornaamste voorwaarden bij de genezing van diarrbee bij vogels. Verder moet men de diarrbee nimmer eensklaps trachten te stoppen.

G-enezing moet men in de eerste plaats trachten te ver-krijgen door de dieren aan een beboorlijk doelmatig dieet te onderwerpen of door de toepassing van geneesmiddelen, die niet sterk werkend zijn. Licht verteerbaar voedsel, als : gekookte gierst of rijst, waarover fijn krijt gestrooid is; bet afgegoten rijstwater wordt als drank gegeven;

ll- !

165

verder geroosterde gerst, pap van geroosterd gerstemeel. Ook kan met goed gevolg een drank, nit plantenslijm be-staande, vier h zesmaal daags lauw ingegeven worden, (b.v. 15 gr. haverdegort op 1 liter water of 1 deellijnzaad op 10 deelen water, of wel 10 deelen in stukjes gesneden althaeawortel op 200 deelen water afgekookt en doorgezegen). Het blusehwater eener smederij kan, met zuiver water aan-gemengd, als drinkwater gegeven worden. Mochten deze middelen zonder uitwerking blijven, dan eerst kan men tot sterkere samentrekkende middelen zijn toevlucht nemen, als ¹J2 ä 1 procent ijzervitriool in het drinkwater gevoegd en daarvan viermaal daags een thee- of eetlepel vol ingegeven. En nu ten slotte kan eerst het opium aan de beurt komen, hetzij als zuiver opium (68 centigr.) met altheawortel in poeder met wat water tot een pil ge-maakt, hetzij als opiumtinctuur (5 of 10 droppels per dosis, doch nimmer meer) tweemaal daags ingegeven. Inspni-tingenin den endeldarm met lauivemelk, tcaarhij6 ä8droppels #9632;van onze Tinct. antidiarrhea zijn gevoegd, die na 2 ä 3 uur tvorden herhaald, hebben ons steeds goede diensten hetvezen.

Zoo de rand der eloaak door ingevreten wonden is ont-veld, moet die behoorlijk gezuiverd worden en met een zacht vet (vaseline) ingesmeerd. De met gedroogden mest verontreinigde veeren aan den onderbuik moeten met warm water geweekt en afgewasschen, of met een sehaar weggeknipt worden.

Aanmerkingen. Hevige diarrhea bij vogels wordt dikwijls met den naam van roer of dysenterie be-stempeld. Of bij deze dieren eene ware dysenterie voor-komt, moet nog nader bewezen worden. Waarschijnlijk heeft men darmontsteking, door kippencholera ontstaan, voor een aanval van dysenterie aangezien.

11;:

166

e. Buikver stopping, Obstructie of Con-stipatie.

Deze kan ontstaan door ophooping van vreemde stoifen ergens in het darmkanaal, en wel in 't bijzonder door in-gewandswormen, of veroorzaakt worden door werkeloosheid (a t o n i e) der darmwanden, door afzondering van in quanti-teit of qualiteit ziekelijke spijsverteringssecreten of door het langdurig gebruik van zwaar te verteren spijzen. Meermalen is in dergelijke gevallen de endeldarm met droge meststoffen opgevuld of wel de blinde darm door droge spijsbrrj uitgezet.

Haver en uitliarpsel uit de graanscliuren weggeworpen zouden, zooals men meent, verstopping veroorzaken.

Evenzoo kan zij ontstaan wanneer meststoffen zieh in de plooien der cloaak vastgezet hebben. Ongeloofelijk groote boeveelheden kunnen zieh aldaar verzamelen. Ook kan de loozing van meststoffen verhinderd worden, wanneer de veeren onder aan den bulk nabij den staart saamgekleefd en vast-geplakt zijn.

Kenteekenen. Aandrag tot ontlasting met weinig of volstrekt geen gevolg; in het eerste geval is hardlijvig-heid, in het tweede volkomen verstopping aanwezig. In het laatste geval worden de dieren treurig en willen geen voedsel meer nemen.

Behandeling. Indien men vreemde lichamen in het lijf kan voelen of als aldaar aanwezig veronderstelt, geve men amerikaansche of ricinusolie, en wel 2 eetlepels vol te gelijk; daar de dieren deze olie meestal niet goed innemen willen, kan men ook poeder van senebladen met meel en water of boter tot pillen gemengd ingeven; om werking te erlangen moet men een flink hoen minstens 1 ä 2 gr. toe-dienen. Beter dan dit poeder werken 34 gr. beele senebladen

167

gedurende 5 ä 6 uren in 200 gr. koud water te weeken gelegd, en het afgietsel daarvan per eetlepel vol ingegeven (duiven geve men slechts 1 eierlepel vol), totdat er ontlasting plaats heeft; 4 ä 6 decigr. rabarberpoeder met honig ge-mengd, tot eenige pillen gedraaid en in eens ingegeven, werkt ook uitmuntend.

Een laxeerpü hestaande uit 1 decigr. Aloepoeder met rici-nusolie vermengd, einmaal om de 2 uren ingegeven totdat er ontlasting volgt, is dikwerf gebleken zeer nuttig te zijn.

Kalomel (6 ä 12 centigr.), met meel en water tot pillen gedraaid, moet men eerst dan toedienen wanneer alle andere middelen geen uitwerking gehad hebben. Als dieet wordt gehakte sla, groene kool, of wel kort gehakt gras in pap van tarwe- of gerstemeel gegeven. Zuiver drink-water moet altijd in voldoende hoeveelheid voorhanden zijn.

Bij mechanische verhindering der mestontlasting, binnenin of aan de opening der cloaak, kan alleen manuale hulp van dienst zijn. Uitscheppen der Stoffen, losweeken en uit-wassehen der saamgekleefde veeren ofhetwegknippen daarvan en het insmeren met olie of vaseline is dan noodzakelijk. Bij zeer jonge of kleine vogels is het inbrengen van een weinig ricinusolie door middel van een Knopsonde of een bee-nen lepeltje in den endeldarm aan te bevelen.

Bij verstoppingen zijn inspuitingen (klysteeren) met koud water zeer op haar plaats. Het water mag echter niet ijskoud zijn. Bij het aanwenden van een klysma door middel van een klein glazen injectiespuitje moet men bij-zonder zorg dragen dat men zieh niet vergist ten opzichte der opening van den eierleider met die van den endeldarm.

Aanmerking. Ineenschuiving en kronkeling der dar-men vindt zelden bij vogels plaats.

Het afzetten van verfstoffen (bruin of zwart) in de darm-

168

slijmhuid is meermalen waargenomen; meestal vertoont zieh deze pigmentafzetting als kleine gekleurde puntjes of stipjes, alsdau zijn enkele darmvlokken van de kleurstof voorzien; somtijds ziet men deze ook als vlekachtige verspreiding op den darmwand.

3. Gebrekenenziektender lever en milt.

a.nbsp; nbsp; 6 e e 1 z u c h t. Tengevolge van darmkatarrh ontstaat dikwerf sluiting van de opening die de gal in de dunne dann voert, dit veroorzaakt opkooping van gal en dienten-gevolge opneming daarvan in het bloed, waardoor geel-zuoht of icterus ontstaat. De geelzueht kan zoo hevig duiven en jonge hoenders aantasten, dat alle Spieren en de buikingewanden enz. geel gekleurd zijn. Leverziekte bij hoenders, die een chromsch verloop heeft, verraadt zieh spoedig door een eenigszins geelachtige kleur van den kam, van de oor- en keellellen, van het bindvlies en van de ondoorzichtige hoornhuid der oogen.

b.nbsp; nbsp; Vetontaarding. Jonge vogels die te lang en te zwaar met hard gekookte eieren gevoed geweest zijn, alsook overmatig goed gevoederd pluimvee, ziet men dik-wijls sterven, wijl sterke vetontaardig van de lever bij hen was ontstaan, waardoor de lever verscheurd werd en he-vige verbloeding daarvan het gevolg was. Menigmaal ziet men bij een vogel eene ziekte een snel verloop nemen; bij de lijkopening blijkt alsdan dat de leverzelf-standigheid (parenchyma) geelachtig gekleurd en tot eene breiachtige massa ontaard is, en als gevolgen daarvan .scheuring der bloedvaten van de lever en uitstorting van bloed in de buikholte.

Bij de meeste leverziekten van het pluimvee kan met geneesmiddelen weinig baat verschaft worden. Bij darm-

169

katarrheu gepaard met geelzucht geeft men bij voorkeur afvoei-ende middelen om de katarrhale afscheidingen, die de uitmonding van den galweg versteppen, te verwijderen, ver-volgens bittere middelen (1 gr. kalmoeswortel in 100 gr. water gekookt; deze drank wordt lepelsgewijs ingegeven). Als afvoermiddel kan men Engelsch bitter zout (1 gr. voor een volwassen hoen), of wel 1 ä 2 gr. glauberzout er aan toevoegen, ook kan men er pillen van maken door er brooddeeg onder te mengen. Door Engeische kweekers werd aanbevolen bij langzaam verloopend leverlijden, de hoenders om den anderen dag een kalomelpil (6 tot 12 cgr.) in te geven. Men zij echter voorzichtig dit middel niet te lang achtereenvolgens toe te passen ; hoe gunstig kalomel in sommige omstandigheden ook werkt, en hoe onmisbaar het soms ook is , zoo staat het echter vast, dat het soms zeer gevaarlijk werken kan; onder alle dieren zijn de vogels het gevoeligst voor allerlei kwikpreparaten.

Bij de behandeling der leverkwalen vindt men immer de meeste en beste baat in een goed dieet. De dieren moeten op klein rantsoen gesteld worden, en elken dag slechts twee-malen voer bekomen en wel een meer versterkend voer dan een dat veel vet vormt alzoo meer groen voer dan granen.

Eenigszins zuur gemaakte dranken kunnen leverkwalen ge-nezen of wel voorkomen. Bovendien heeft men in de eer-ste plaats te zorgen dat zwaar te verteren en te vet ma-kend voedsel niet in te groote hoeveelheden aan de vogels gegeven worde , wanneer men ze niet aan leverkwalen wil zien ziek worden.

Leverziekten vertoonen zieh ook bij vogels die in te enge ruimte zijn opgesloten ; behoorlijke beweging voorkomt deze ziekte en is daarom hoogst noodzakelijk.

De cochinchina-hoenders die zieh dikwerf met de kleinste

170

loopremien moeten tevreden stellen, zijn het meest aan leverkwalen blootgesteld.

c.nbsp; nbsp; nbsp;K a 11 k e r. A a n m e r k i n g e n. Amyloide-ontaar-ding der leverzelfstandigheid , pigmentstofvorming in milt en lever (kleine vormlooze klompjes van gele of bruine kleur) en kanker der lever , zooals die onder kanker van den eierstok hier te voren reeds beschreven is, komen niet zelden bij het pluimvee en hoofdzakelijk bij de hoenders voor ; zoo vondt Wilkb eenmaal bij een kip een lever die 2¹/₂ ons woog. Deze buitengewone vermeerdering van ge-wicht werd veroorzaakt door vergrooting van de lever en vetzucht, welke deze hypertrophie doet ontstaan.

d.nbsp; nbsp; nbsp;Tuberculose. Bij hoenders, kalkoenen, fazanten enz., minder echter bij zwemvogels, vindt men zeer dikwijls eene ziekte van de lever en van andere Organen (hart, hartzakje, longen, luchtzakken, buikvlies, milt, nieren, buitenste slijmvliezen der darmen, eierstok, lymphklieren van den hals), die door de vogelkweekers als overerfbaar wordt beschouwd en mogelijk ook voor ander gevogelte aanstekelrjk is, namelijk de zoogenaamde tuberculose. Hoezeer de tuberculose, als van parasitischen oorsprong zijnde, onder de Afdeeling III A der Splijtzwammen (Schizomyceti) moet gerangschikt worden, zoo zullen icij, om onzen Duitschen anteur op den voet te kunnen volgen, die alhier behandelen; ontdekking ten opzichte der tuberculose in de laatste jaren gedaan, hebhen bewezen, dat bacterien (Bacillus tuberculosis) alhier een zeer groote rol spelen.

De zoogenaamde tuberkels komen het meest voor in en aan de oppervlakte van de lever en van het darmkanaal; zij zijn rondachtig, schijfvorniig plat, ter grootte van een gierstzaadje of van een kersejnt tot die van een hazel-noot of walnoot; zij zijn wit, geelachtig grauw van

171

Meur en zitten binnen in het parenchym van hat orgaan of wel over diens oppervlakte verspreid.

De laatst ontstane of jongste dezer tuberkels zijn van een doorschijnenden rand voorzien, terwijl zij in het midden ondoorschijnend zijn. De kleinere uitwassen vertoonen op hunne doorsnede eene gelijkmatige (homogene) massa, de grootere schijnen uit kleine knobbeltjes te zijn samengesteld. De inhoud dezer tuberkels kan uit een ongekleurde vloei-stof of geleiachtige massa bestaan; meestal gelijkt die op eene gele, weeke of kraakbeenachtige met gekookte aard-appelen overeenkomende massa, of wel men vindt eene weeke, met vetdroppeltjes doormengde witte of grauwachtige stof, of eene die droog, hard, bros en kalk- of krijtachtig er uitziet; ook vindt men er dikwerf een harde stof in, die längs den rand grauwwit en in 't midden geel is. Wanneer zieh zulke gezwellen op den darmwand gevestigd hebben, ziet men aan de binnenzrjde van het slijmvlies, ter plaatse waar zij zieh bevinden, zweren met verheven of gezwollen randen.

Of deze gezwellen Tuberkels of Lymphosar-c o m e, dan wel Sclerome moeten genoemd worden, moet vooralsnog onbeslist blijven. Geblach verzekert dat 3 konijnen en 2 varkens, welke gevoederd waren met tubercu-leuze levers van twee verschillende hoenders afkomstig, bij later onderzoek bleken lijdende te zijn aan tuberculose. Ook wil men waargenomen hebben dat hoenders met tuberkel-stof van zoogdieren gevoed aan tuberculose bezweken.

Wanneer er sprake is van mogelijkheid van besmetting door deze ziekte bij vogels onderling, dan kan men daarbij aan niets anders denken dan aan besmetting door mest en uit-gebraakte Stoffen afkomstig van tuberculeuze vogels , met welke gezonde vogels in aanraking konden kernen, of

172

I :

wel aan het eten van de overblijfselen of het aiVal der aan tuberculose gestorven vogels.

Het eigenaardigst en voortreffelijkst is de vogeltuber-culose geschilderd geworden door Paulicki ; deze zegt onder anderen:

1.nbsp; nbsp; nbsp;Bij vogels die in gevangenschap gehouden worden ziet men niet zelden een langzaam verloopende ongesteld-heid, bestaande uit uittering en verdwrjning van al bet vet dat in 't licbaam aanwezig is, gepaard met waterzuch-tige zwellingen in het onderbuidscbe celweefsel en in de lucbtzakken, en welke berust op eene ziekelijke ontaarding van sommige inwendige Organen.

2.nbsp; nbsp; nbsp;De Organen, in welke de gezwellen gevonden worden zijn de lever, de milt, de darmen, de longen, de luchtzak-vliezen , bet bartezakje , het bart, de eierstok , het netvlies der darmen en de lymphklieren aan den hals.

3.nbsp; nbsp; nbsp;De gevormde gezwellen bebben het eigenaardig kenmerk der veranderlijke gezwellen, en vervallen spoedig in eene teruggaande metamorphose.

4.nbsp; nbsp; nbsp;De vroegere ontwikkelingstoestanden dezer gezwellen wijzen er op dat zij samengesteld zijn nit groepswijze ver-eenigde lymphcellen, die in een vezelachtig bindweefsel zijn saamgevat.

Het verloop der ziekte en bare wijze van verspreiding berinnert aan de tuberculose der menschen en der zoog-dieren , terwijl het microscopiscb onderzoek veel overeen-komst aantoont met de gezwellen van het parelzieke rund.

Ik vermeen niet te ver te gaan door te veronderstellen dat de gevonden gezwellen bij de vogels van denzelfden aard zijn als die der kaasacbtige ontaarding bij den mensch en bij de apen in gevallen van pneumonie en miliairtubercu-lose, en bij het rund van de knobbels der parelziekte, met

I 'quot;

173

andere woorden dat de uitterende ziekte der vogels moef gezocht worden in dikwijls sterk ontwikkelde gezwellen, welke in verschillende Organen worden aangetroifen.

Daar wij hier te doen hebben met een aan de vogels bij-zonder eigen voi-ming van karakteristieke gezwellen, die men moeili)k tuberkels noemen kan en voor welke ook de naam van lymphosarcome niet passend is , zoo zoude men ze den naam van Scleroma kunnen geven.

quot;Voorbehoeding en behandeling. De kwaal is ongeneesbaar. Wei mogelijk zou evenals bij het rundvee inenting met tuberculine ah voorbehoedmiddel tegen deze ziekte kunnen strekken.

Indien de tuberoulose zieh bij een of ander lid van den-zelfden stam mocht vertoonen, moeten de overige niet tot voorttelen aangewend worden.

Het gebruik van het vleesch van een wegens deze ziekte geslacht dier moet in de keuken niet toegelaten worden. Uit onderzoekingen in den lautsten tijd verricht kan men afleiden dat de tuherculose der vogels niet als schadelijk voor den mensch, maar als zeer hesmettelijk, moet heschoinvd worden. De Italiaansche geleerde Pansini acht het aan geen hoijfel onderhevig, dat hij menschen en zoogdieren gevallen van tuherculose voorkomen, die alle kenteekenen van vogeltuherculose dragen.

4. Buikvliesontsteking.

Peritonitis kan ontstaan door vreemde puntige voorwerpen, die de maag of de darmen doorboord hebben en in de buikholte ingedrongen zijn; eveneens door ingewandswormen als Echinorhynchen of stekel-snuitwormen. Wanneer eieren uit den eierstok losraken en niet in den eierleider komen , maar in de buikholte geraken,

174

kunnen zij tot Peritonitis aanleiding geven, en wel eene gedeeltelijke of eene algemeene, namelijk wanneer eerst de eieren een trjdlang in den eierleider hebben doorgebracht en door de samentrekkende beweging van den wand van den eierleider in de buikholte gedreven worden; bevruchte eieren kunnen aan het buikvlies vastkleven en zieh, zelfs tot eene zekere hoogte, verder ontwikkelen, zij worden gewoonlijk door scliijnvliezen omwikkeld en men vindt ze geenkysteerd in het buikvlies der vogels. Scherppuntige voorwerpen die de maag of darmen doorboren, geven door aanklevende ontsteking aanleiding tot onderling vergroeien met de in de nabijheid liggende ingewanden of met den inwendigen buikwand. Ei-omhulsels, die met het losraken van een ei worden afgescheurd, vallen dikwerf in de vrije buikholte en j^'ikkelen evenals alle vreemde lichamen de omgeving, zoodat er darmvliesontsteking of peritonitis ontstaat. Eindelijk ontstaat buikvliesontsteking dikwerf na afloop eener operatieve behandeling als: castreeren enz., en men ziet ze ook menigwerf als begeleidster der tuberculose.

LijkschoTiwing, zie verder onder buikwaterzucht.

K e n m e r k e n. De zieke dieren zijn zeer treurig en zwak, en hebben de koorts met koude rillingen bij hooge temperatunr, zij zoeken donkere en koele plaatsen op, liggen veel en weigeren alle voedsel; dorst is in den regel doch niet altijd aanwezig. Gedurende de outlasting van den mest laten de patienten een zacht gekreun hooren; bij uit-wendige drakking op den bulk geven zij eveneens blijk van pijnlijk gevoel.

Behandeling. Zij voert zelden tot een gewenschten uitslag. Koud water klysteeren; het inwikkelen van het lijf met in koud water gedrenkte compressen of dubbel gevouwen doeken, die men door ze aan elkaar te naaien, en door het

#9632;p

175

aanbrengen van draagbanden over borst en hals, tegen afstroopen en verliezen behoedt. Deze compressen moeten voortdurend koud en nat gehouden worden. Inwendig worden van het spiritueus Aconitextract telkens hoogstens 2 drop-pels op 1 theelepel water, of dezelfde dosis met meel en water tot pil gevormd, 3 ä 4 maal daags ingegeven.

5. Buikwaterzuebt of Ascites.

De buik is in dergelijk geval meer of minder gezwollen, en soms zoo erg, dat hij bij staande dieren tot zelfs op den grond hangt: bij het betasten van den buikwand is de golvende beweging van het buikwater duidelijk waar te nemen. Bij tuberculose der buikorganen vindt men het serum meestal in de buikholte of in hare luchtcellen opgehoopt.

De patiönten geven bij acute gevallen van buikwater-zucht geen ander blijk daarvan, dan door eene moeielijke ademhaling en door eene voortdureade vergrooting van den buik.

Lijkschouwing. Buikvliesontsteking verraadt zieh bij gestorven dieren door hoogroode kleur van het vlies, door donkere vlekken van uitgestort bloed (ecchymosen) in het peritoneum; geelachtige exsudaten vindt men niet zelden op het buikvlies, waardoor dit met de darmen vergroeid is, of deze zijn onderling aan elkaar vastgekleefd. De in de buikholte uitgestorte vloeistof is meestal geelachtig, zeld-zamer geelachtig rood en troebel; zoo lucht tot haar toe-gang heeft, vindt men gestolde vezelstof of fibrine. Eene hoeveelheid van 2 ä 3 pond vloeistof per kip is geene zeld-zaamheid.

Behandeling. Men moet deze niet beproeven ; zoodra men bij een dier uitzetting van den buik begint waar te

176

nemen, moet dit aanstonds geslacM worden; met inacht-neming der oorzaken van de waterzucht, moet men beslissen of het vleescli (dat toch doorgaans wegens de vermagering van het dier weinig voedingswaarde heeft), nog genietbaar is of niet. Bij tuberculose of kankerachtige gezwellen, die de oorzaak der buikwaterzucht mochten zijn, moet het eten van het vleesch niet alleen ontraden, maar zelfs verboden worden. In 't bijzonder moet men bij de toepassing der paracen-thesis of opening van de bnikholte, ten einde het water af te tappen, op zijne hoede zijn; wijl de vogels slechts sen onvolkomen middelrif (diaphragma) bezitten, zoude het licht kunnen gebeuren, dat hij vogels, die aan ascites lijden en om de punctie te ondergaan op den rug gelegd worden, het buikwater in de borstholte vloeide en daardoor verstik-king veroorzaakte.

Aanmerkingen. Veelal vindt men in het buikvlies der vogels L i p o m e of vetgezwellen, in welke soms inwendig een kluwen veeren zit opgeslöten (T e r a t o m e), wier ware natuur meestal eerst door den microscoop kan opgehelderd worden. Zakgezwellen in de bnikholte, die van binnen vederen bevatten, zijn bij ganzen en eenden meer-malen aangetroffen (pag. 120).

I '

VII. Ziekteu der adeiiilialiugswerktuigen.

Zij worden het meest door parasieten uit het dieren- en plantennjk veroorzaakt, of wel zij zijn de gevolgen van tuberculose. Behalve deze ziet men zelden ziekten der adem-halingswerktuigen bij het gevogelte.

a. Katarrh der n e u s- en m o n d h o 11 e of g o e d-a a r d i g e snot.

Katarrhale aandoeningen der neus- en mondholte worden

177

niet zelden door verkoudheid veroorzaakt. Veelvuldig niezen, afzondering. van veel neusslijm, dat geelachtig is, en längs de randen der neusgaten tot heldergele korsten uit-droogt, schudden met den kop en uitslingeren van dergelijk slijm uit den bek , zijn de kenmerken van de kwaal. De natuur geneest deze kwaal vanzelf als men slechts zorg draagt den zieken vogel voor koude en nattigheid te behoe-den. In ernstige gevallen laat men teerdampen inademen, en de neusgaten met vaseline insmeren (Men moet deze kwaal in 't geheel niet venvarren met den kwaadaardigen snot _r die van diphtheritischen aard is en te wren door ons reeds heschreven). Bij sterke katarrkale aandoeningen der neusholten worden deze veelal door slijm geheel ver-stopt en daardoor de ademhaling zeer belemmerd; wanneer de tong door gastrische oorzaken sterk beslagen is en de slijmlmid van den mond lets witter en harder dan gewoon-lijk, geven vele onzer vogelkiveekers, in navolging der Didt-schers, den naam van pip aan deze ktoaal, welke men meent te kunnen genezen door het met geweld wegscheuren der verdikte huid van de tong; zulks dient tot niets dan tot eene wreedaardige dierenmarteling, waarom deze on-rnitte handelwijze ten zeerste moet worden afgekeurd.

Indien hoenders tengevolge van het eten van zeer heet gekookt voer (als aardappelen, rijst) de punt der tong ver-branden en de verbrande slijmhuid in läppen er längs hangt, is zulks zeer hinderlijk in het eten ; in zulk geval is het noodig deze loshangende vellen voorzichtig weg te knippen, doch nimmer los te scheuren.

Zoo de katarrhale aandoening der slijmhuid niet van zelf geneest, moet de mondholte met eene oplossing van 3 ä, 5 procent chloorzurekali door middel van een kwastje be-streken worden.

178

b. Katarrh der luchtpijp en van hare t a k k e n.

Bij het pluimvee zijn hat doorgaans de luchtpijpwor-men (Syngamus trachealis), Mikrokokken, schimmeis, en Gregarinen, die de ziekte der luchtwegen ver-oorzaken.

Door het vatten van koude of het inademen van vreemde lichamen , die niet georganiseerd zijn (stof, roet), ontstaan slechts zelden ontstekingsverschijnselen in de luchtwegen der ademhalingswerktuigen.

Hoesten en een eenigszins versneide ademhaling, alsmede een reutelend geluid in de luchtpijp, zijn bijna altijd de voorafgaande kenmerken van de kwaal. Zelden echter stijgen zij zoo hoog, dat men, behalve eene moeielijke en versneide ademhaling, een duidelijk rochelen bespeurt, en dat b.v. duiven na een kortstondige vlucht naar haar hok terug-keeren.

Zoo de katarrhale afscheidingen zieh in de bronchien op-hoopen, volgt daarop verstopping der luchtprjptakken door kroepachtige uitzweetingen (exsudaten), evenals zulks bij longontsteking het geval is en die door longenoedeem den dood veroorzaken.

B ehandeling. Katarrh der ademhalingswerktuigen wordt gelenigd door het ingeven van zoetigheden, als: honig, of genezen door het dagelijks 2 ä 3 maal een thee-of eetlepel vol ingeven van een mengsei van 0,5 gr. salmoniak, 5 gr. honig in 50 gr. venkelwater opgelost, of extract van Dulcamara in water verdund (1:200), twee-maal daags een theelepel; nevens deze behandeling laat men zachte teerdampen of de lucht van azijn (1 dl. met 50 deelen heet water vermengd, in een flesch gedaan) onder den bek gehouden inademen.

179

c. Gebreken der luchtzakken of lucht-c e 11 e n.

De parasieten speien ook bij deze eene belangrijke rol, zooals wij reeds vroeger bebben aangetoond. Bij de tuber-culose der boenderachtige vogels vindt men niet zelden in de luchtcellen eene opbooping van eene beldere, waterige vloeistof met geleiacbtig stremsel vermengd. Piszure kristallen van Leucin en Tyrofin in de lucbtzakken afgezet zijn meermalen aangetroffen.

Snelverloopende van zelf ontstane ontstekingstoestanden die niet door parasieten zijn veroorzaakt scbijnen zelden voor te komen of nog niet te zijn waargenomen. Onder de uit eene iijne slijmbuid bestaande lucbtcellen onderscbeidt men een ongepaarde en 4 parige. De ongepaarde is de voorste borstcel, die als zijdelingsche vertakking van bet armbeen af tot de okselcel moet aangemerkt worden; de parige zijn de balscellen die aan de onderste halswervels gelegen zijn en dezen benevens den rugwer-vels hiebt toevoeren; de beide bovenste en onderste lucbtcellen die in de borstkas gelegen zijn; de eerste liggen achter, de laatste onder en achter de longen, welke door openingen met de holten der luchtzakken gemeenschap hebben. In de buikholte bevinden zieh de tusseben de darmen ingesloten buikluchtcellen.

Het meest en het gemakkelijkst scbijnen de vliezige wanden dezer cellen door schimmeis, door Gregarinen, door splijt-zwammen of ook wel door luchtzakmijten aangetast te worden, die er katarrhale of ontstekingachtige verschijn-selen verwekken. Mogelijk echter is het dat eene lang-durige en ingespannen vlucht, of gevatte koude enz. der-gelijke ziekten der luchtzakken kunnen veroorzaken.

De kenmerken der ziekte zijn in dergelijk geval dezelfde

180

als die door parasieten veroorzaakt, als: eene moeilijke ea vertraagde ademhaling, sterk gereutel in de luchtpijp en alle verschijnselen die men gewoonlijk bij zieke vogels waarneemt, als gestoorde eetlust, verfrommelde veeren enz. De beliandeling moet dezelfde zijn als bij katarrh en ont-steking der lucbtwegen.

Aanmerking, Een der grootste duivenkenners, Gr. Pbutz , beeft in zijn voortreffelijk boek over de duiven: _;; Veber die Arten der Haustauhequot;, Leipzig 1878, ook bet Asthma der duiven behandeld, en zegt: dat dit aan korte en afgebroken adembaling te herkennen is; dat de kortademigheid niet aanhoudend is: wanneer de duif in toestand van rust is, schijnt de ademhaling normaal te zijn, doch wanneer zij verschrikt wordt, of van bet uit-vliegen terugkeert , vertoont zieh de kwaal in meerderen of minderen graad; zij wordt ook veroorzaakt door een of anderen schrik, die de dieren verplicht om onverpoosd in de rondte te fladderen; ook kan dit gebrek worden waargenomen bij duiven die veel jongen hebben opgevoed, daar zulks steeds met inspanning der ademhalingswerktuigen moet geschieden.

Echt asthma bij de vogels is door Zürn nog niet kun-nen waargenomen worden. Zeer vette en oude vogels zijn doorgaans eenigszins kortademig; overigens echter is de kortademigheid toe te schrijven aan eenig gebrek aan de ademhalingswerktuigen, veroorzaakt door voorafgegane ziekten daarvan (katarrh, tuberkels, waterzucht der luchtcellen, woekeringen) of wel door de aanwezigheid van parasieten.

d. Ziekten der longen.

Longontsteking of pneumonia zoowel de katarrhale als de kroepacbtige (de laatste zonder tusschenkomst van parasieten, alzoo niet die door gregarinen of schimmelplan-

^:i)

181

planten worden veroorzaakt), heeft man hier en daar bij het pluimvee waargenomen. Zij kenmerken zieh door de verschijnselen, reeds bij katarrhen en ontstekingstoestanden der bronchien en der luchtzakken aangegeven ; alleen zij ver-toonen zieh, als van meer ernstigen aard zrjnde dan bij deze het geval is, namelijk door katarrhen, versneide en piepende ademhalingen met gapenden bek, het blijk geven van pijn-lijke aandoeningen bij aanraking der borstholte, door heete borst, treurigheid, verlies van appetijt^ loozen van droge meststoffen, en verder doordien koorts duidelijk waarneem-baar is, dat bij katarrhale en bij kroepachtige longontsteking, hoestaanvallen worden waargenomen, die zeer pijnlijk schijnen te zijn, dat de uitgeademde lucht zeer heet is, dat bij katarrhale longontsteking en hoofdzakelijk bij het hoesten een dik, vuilwit, met bloedige strepen doorvlochten slijm wordt uitgeworpen, bij de kroepachtige daarentegen een oranjegeel slijm uit neusgaten en bek te voorschijn komt. Meermalen echter neemt men bij de aangetaste dieren geen hoesten waar; alleen de moeielijke ademhaling bij wijd gapenden bek, die onder medewerking der buikspieren plaats heeft, wijzen op den toestand van longontsteking.

L ij k s c h o u w i n g. Een of beide helften der longen zijn met bloed overvuld en hoogrood van kleur; vlekken van uitgestort bloed (Extravasaten en Ecchymosen onder het longvlies); katarrhale en etterige slijmmassa's in de bronchien of luchtpijpvertakkingen bij katarrhale pneumonie; bij de kroepachtige hier en daar sterk verdikte en verharde gedeelten der longen, zoogenaämde hepatisatie (leverachtige ontaarding); de bronchign zijn gevuld met een dikke, geel-achtige of geelroode vezelige exsudaatmassa (op de opper-vlakte der vliezen uitgezweet stof), en bij het inkerven der ziekelijke deelen hoort men geen knetterend geluid en vindt

182

, '

dat het parenchyme of de inwendige zelfstandigheid der longen hard en vast geworden is; nit de doorkllefde luchtbuisjes vloeit een geelrood, in de Ineht spoedig stollend wei-vocht (lymphe). Waar deze lymphe in een vaste massa of prop veranderd is, vertoont de long bij doorsnede een korrelig aanzien. Waar hepatisatie aanwezig is, zijn alle sporen van lacht verdwenen; gedeelten van een dergelijke long in het water geworpen zinken onmiddelijk, in plaats van op de oppervlakte er van te blijven drijven. De lucht-zakken in de borst nemen aan de ontsteking der longen min of meer deel.

Behandeling. Inwendig koolzure ammonia 0.2 ä 0.5 Gr. in eens, viermaal daags toe te dienen (met meel en water wordt elke dosis ammonia tot een kleine pil gekneed). Ook wordt gezuiverd salpeter in een hoeveelheid van 0.75 gr. voor een gans, van 0.40 ä 0.50 voor een kip en van 0.06 ä 0.12 voor een duif driemaal daags in te geven, zeer aanbevolen. Bij katarrhale longontsteking kunnen ook de middelen tegen katarrh der ademhalingswerktuigen (zie pag. 178) opgegeven, aanbevolen worden, of wel ze worden dan aangewend wanneer de koolzure ammonia de ontstekings-verschijnselen vooraf vernietigd heeft. Alsdan is ook de inademing van zwakke teerdampen (pag. 178) zeer aan te bevelen.

e. V e r d r i n k e n. De hoofdoorzaak van het verdrinken van een of anderen zicemrogel moet gezocht worden in de omstandig-lieid, dat het diet; op de een of andere wijze met den kop onder water gehonden en daardoor de ademhaling belet wordt. Dikwerf r/eschiedt zulks door het vechten onder elkaar, vooral in den paartijd bij de ganzen, als wanneer de sterksten den zwakkere, door diem kop onder water te houden, tracht te verdrinken; eene andere oorzaak is het heklemd geraken onder water,.

183

tvaarbij het den vogel niet mogelijk is eich zelf te hevrijden; om zulks zooveel mogelijk te verhoeden moet men zorg dragen, dat in ivater voor zwemvogels hestemd, het raster- of vlecht-icerk, dat als afscheiding dienen moet, zoodanig ingericht zij, dat geen diet; hij het onderduiken en bij pogingen van ont-vluchting, op eenigerlei toijze kan heklemd raken; daarom moeten de tralies van het rasterwerk zoover van elkaar af-staan, dat de kop van een of anderen ztvemvogel gemakkelijk kan doorheen gestoken en teruggetrokken worden, of tvel dat het volkomen onmogelijk is dit lichaamsdeel tusschen de tralies of ntazen door te steken; indien eenige separcctie tot den grond toe moet reiken, drage men vooral zorg dat zulks zoo diep ander de modder zij, dat geen dier daar onderdoor kan duiken, waardoor zootvel het ontsnappen als het heklemd, raken voorkomen wordt.

f. S c h ij n d o o d. De onder water vastgeraakte dieren moeten zoo spoedig mogelijk uit hunne netelige positie verlost tvorden, anders sterven zij hinnen iveinige minuten; is men er spoedig hij en geeft het geredde dier in de eerste oogenhlikken geen teeken van leven meet; dan moet men niet aanstonds alle hoop op hehoud verlwen geven, menigtnaal ziet men dat de ademhaling langzamerhand wederkeert, waardoor het leven gered is. Zoo de drenkeling niet al te lang onder water gelegen heeft en men onderstellen kan dat hij slechts schijndood is, kunnen de ingeslapen levensgeesten weder opgewekt worden, door deze dieren met uitgestrekten hals in de open lucht op) borst en bulk te leggen; daarna wordt de borstkas met de vlakke hand voorzichtig en zacht samengedrulct en deze manipidatie met tusschenpoozen, als die tusschen elke normale ademhaling, vele malen herhaald; op deze wijze tvordt eene kunstmatige inen uiUideming venvekt, waarop veelal een weer herleven van

184

w ':

het schijndoode dier plaats heeft; na hijrjekowen te zijn wordt het dier op eene rtistige, droge en warme lüaats gebracht en met warme doeken bedekt, ivaarhij men zorg draagt dat de ademhaling volkomen vrij kan placets hebhen.

g. Het n a t worden der v e e r e n is een gehrek dat voor tvatervogels allernoodlottigste gevolgen hebben kan. Gesonde eenden ziet men in den regel onder water door dniken en eenige oogenblikken later iveer aan de oppervlakte verschijnen, en wel als 't icare in volkomen drogen toestand; alle teeren zijn ondanks de onderdompeling volkomen droog geblecen, zoodat de waterdroppels als lasse parelen daarop blijven liggen. Deze bijzondere eigenschajJ der veeren hebben zij te danken aan het olieachUg vet waarvan zij voorzien zijn, en dat door de vetklier boven den staart tvordt afge-zonderd, en door den vogel over alle veeren heen in eene dimne laag uitgespreid tvordt.

Tengevolge van opeenhooping van een te groot aantal zwem-vogels in een te beperkte ruimte, worden deze, de een door de ander, geheel bemorst. De dünne vetlaag over de veeren verdicijnt en deze zelf ivorden alsdan voor vocht en ivater hoogst gevoelig, zoodat de veeren van dergelijke vogels, zoo men ze in dien toestand te ivater laat, door en door nat worden en de dieren zelf de grootste moeite hebhen zieh boven ivater drijvend te houden. Een hoofdeigenschap van droge veeren is dat zij een bijzonder siechte tvarmte-geleider zijn en daardoor het dier volkomen legen koude beschütten; daarentegen zijn de natte veeren oorzaak dat door ivarmteverlies de zivemvogels in 't water van koude omkomen; de op deze wijze verkleumde dieren moeten door wärmte, liefst zonnewarmte, weer tot zieh zelve gebracht worden. Dergelijke dieren laat men niet eerder weder te water gaan dan nadat het gebleken is, dat de veeren weer van eene

185

hehoorlijlce vetlaag voorzien, en voor het ivater ongevoelig zijn.

Vogels tengevolge van rook bij brand yedeeltelijk gestikt en schijndood zijnde, moeten evenals de drenkelingen behan-deld worden, doch zander ioepassing van warme doeken.

VIII. Ziekten van liet bloedvatenstelsel.

Op de ontsteking der hartspieren en der hartkleppen door mikrokokken of kogelbacterien veroorzaakt, hebben wij reeds vroeger (bladz. 90) gewezen.

a. Ontsteking van het Hartezakje of Pericarditis.

Zij komt bij hoenders en duiven voor, doch minder bij de zwemvogels. De zieke dieren zijn lusteloos en zwak, kunnen hunne pooten niet regelmatig gebruiken, de hartslag die gewoonlijk niet goed kan gevoeld worden is nu voelbaar, en de snelheid waarmede de hartslagen elkaar opvolgen is zeer groot; ook worden aanvallen van benauwdheid dikwijls waargenomen. De patienten zijn zeer treurig, zonderen zieh van anderen af, en zoeken donkere schuilplaatsen en hoeken op ; zij beven en liggen veel. De dood heeft spoedig plaats, nadat duidelijk waarneembare ziekteverscbijnselen zieh vertoond hebben.

Lijkopening. Het hartzakje is hoogrood gekleurd, zijne äderen met bloed gevuld, de binnenwand is vloks-gewijs met een geelachtige uitgezweete stof (exsudaat) bezet en daardoor knobbelig en oneffen geworden, terwijl de wand van het pericardium meestal verdikt is; eene troe-bele vloeistof vindt men altijd tusschen de oppervlakte van het hart en het hartezakje, alsmede uitgezweete stoffen, waarmede hier en daar het hart met den binnenwand van het zakje vergroeid zijn.

:ii '

186

Behandeling. De Tinctuur van digitalis is te be-proeven (2 h 4 druppels twee ä driemalen daags in te geven, met een weinig water vermengd).

Aanmerkingen. Waarschijnlijk komen ook bij de vogels gevallen voor van Myocarditis en van Endocarditis, die niet door parasieten veroorzaakt zijn, dock nergens vindt men zulks schriftelijk vermeid. Daarenboven moet men indaclitig zijn, dat bij vogels de werking van bet bart op eene belangrijke wijze kan gestoord zijn, voordat eenige ziekteverschijnselen zulks verraden.

h. Andere ziekten van bet hart en der groote bloedvaten bij vogels.

Hypertrophie van bet bart vindt men veelal bij watervogels; men vindt in dergelijke gevallen de wanden van bet hart en de klapvliezen van de rechter hartkamer aangedaan; ook duiven kunnen aan dergelijke hartkwalen lijdende zijn; zeldzamer ziet men atrophie van bet hart, en dan nog wel als verdunning der hartwanden. De klapvliezen worden soms onvolkomen afsluitend (insufficient) bevonden, doch die der rechterzijde zeldzamer dan die der linkerzijde, zoo de rechter klapvlies onvolkomen is, dan vindt men de rechter voorkamer zakvormig uitgezet. Tuberkels van bet bart zijn niet zelden bij hoenders en hoen-derachtige vogels, men vindt ze in de spiermassa van bet haxt, op 't Endocardium (buitenst hartevlies) of op het Pericardium (hartezakje) zitten, en somwijlen zelfs in zoo'n groote hoeveelheid dat men niet begrijpen kan, hoe het hart zieh nog heeft kunnen samentrekken. Dikwijls vindt men de tuberkels tot een groot gezwel vereenigd en die onder het endocardium (buitenste hartevlies) gelegen zelfs binnen in de bartkamer indringen waardoor de bloedstroom gestopt wordt; de Tuberculose van het hart heeft gewoon-

187

lijk verweeking der spiennassa van het hart tengevolge.

c. Verbeening van de aorta.

Oude vogels lijden dikwerf aan zoogenaamde verbeening der wanden van de aorta. Daardoor ontstaat menigmaal eene vernauwing of wel eene zakvormige verwijding (Aneu-risma) van dit bloedvat. De alsnu niet meer elastisch zijnde slagader raakt verstopt en vult zieh met eene taaie, gele fibrineuse massa die den geheelen bloedsomloop verstoort.

IX. Gebreken der ledematen by het pluimvee.

1. De zoogenaamde jicht der vogels.

Arthritis uratica, Arthritis purulent a.

a. De etterende gewrichtsontsteking, (Arthritis purulent a) der ledematen. Deze komt het meest bij hoenders en duiven voor.

Kenteekenen. Onder koortsverschijnselen, namelijk onder verhoogde lichaamstemperatuur, die bij hoenders tot 42,6 ⁰ C. stijgen kan, ontstaan er aan de voeten en aan de vleugels bijna plotseling, meer of minder uitgehreide zwel-lingen, altijd in de nabijheid der gewrichten gelegen; op het gevoel zijn zij hard, zij zijn hoogrood en zeer warm, men voelt het sterk kloppen der in de nabijheid liggende slagaderen, bij het aanraken der gezwollen lichaamsdeelen geven de lijdende dieren blijk van buitengewoon hevige pijn; wanneer de zetel van de kwaal zieh op de vleugels gevestigd heeft is het vermögen van te kunnen vliegen verdwenen en alleen nog maar een weinig fladderen mogelijk (dat bij duiven het meest voorkomt); zoo de gewrichtszweilingen aan de voeten plaats hebben (zooals men zulks bij de hoenders gewoonlijk waarneemt) beginnen de dieren mank te loopen, zij willen zieh niet vrijwillig bewegen en daar zij bij het loopen hevige smarten ondervinden blijven zij

188

altijd bij voorkeur op den grond liggen of op hunne roest-stokken zitten. Op de vleugels zitten de zwellingen het meest op het gewricht tusschen den boven- en onderarm gelegen of wel aan dat tusscben het ondereind van den elleboog en het spaakbeen en van den handwortel; doch ook andere gewrichten der vleugels kunnen door de kvvaal aangetast worden. Aan de pooten zijn het hoofdzakelijk het kniegewricht en het gewricht tusschen het ondereinde van den middelvoet of het loopbeen en de teenen; in het laatste geval is bet gewoonlijk de onderzijde van den voet, de zool, waarop zieh de zwelling vestigt. Deze zwellingen kunnen de grootte van een duivenei tot die van een kippenei bereiken. Door deze kwaal worden niet alleen aangetast de gewrichtsbanden, het periarticulaire bindweef-sel, de Spieren, de pezen en hare schede, maar ook het gewrichtshoofd, alsmede de beenderen zelf, het afsterven der beenderen door beenbederf (necrose), verwoesting der pezen, verzwering en fistelvorming kunnen na langdurig be-staan der kwaal opgemerkt worden. Wanneer het heete en harde gezwel 24 ä 36 uren oud geworden is, ontdekt men dat het' zachter geworden is en inwendig eenig voeht bevat; wanneer men er eene opening inmaakt, vloeit er een klaar, zelden een eenigszins troebel vocht uit, dat met bloed of eenige ettercellen gemengd is; dikwijls heeft dit vocht het karakter van het zoogenaamde leewater of synoviaalvocht; de gewrichtsbanden zijn door ophooping van dit vocht bij-zonder sterk uitgezet, zoodat men bij voorzichtige punktie die zonder nadeelig gevolg openen kan. Later verliest het gezwel zijne weekheid en zijne vochtgolving bij oppervlak-kige drakking; Indien men in dit tijdperk eene insnede maakt, zoo vindt men een geleiachtigen of een verdikten, kaasachtigen, gelen inboud. Zoo men geen operatieve in-

189

snede maakt, ontdekt men, dat na 6 ä 14 dagen de koorts en de groote bitte, alsmede de hoogroode kleur van het gezwel verminderen en de pijnlijke gevoeligheid verdwenen is, het gaan en vliegen weer mogelijk worden en na eenige weken eene genezing vanzelf volgt, hoezeer met achter-lating van eenige zwelling van hetgewricht. Afzetsels van kalk in de gewrichtsbanden, somtijds ook vergroeiingen der beenderhoofden onderling (Ankylose), zijn volstrekt niet zeldzaam.

L ij k o p e n i n g. Men vindt vernietiging van bet been-derhoofd en kleine beenuitwassen (osteophyten), die de ge-wriehtsvergroeiingen of ankylosen veroorzaakt hebben.

_f=t)orzaak van de kwaal. Het vatten van koude, mechanische beleediging van het gewricht, bij zwelling van 't voetgewricht: 't loopen op grove kiezelsteentjes, 't zitten op al te smalle ruststokken met scherpe randen; soms ook wel kwetsing bij onderlinge kampstrijden, slagen, stooten, enz., kunnen aanleiding tot deze kwaal geven. Deze ziekte treft men meer bij de hanen dan bij de kijraquo;pen aan, en waarschijnlijk moet ze aan de grootere zwaarte der hanen toegeschreven worden; de hanen van de Spaansche en Azia-tische rassen hebben grootere voorbeschiktheid voor deze kwaal, dan die van andere rassen.

Behandeling. Voor alles beschntting tegen tocht en een droge schuil- en slaapplaats, daar de ziekte het meest in vochtige stallen wordt opgedaan. Zoo men de dieren droog en warm houdt, heeft de genezing het gemak-kelijkst van zelf plaats.

In de eerste plaats moet men zieh wachten voor het te vroeg en onnoodig insnijden van het gezwel. Ik weet wel, dat juist in 't begin der kwaal de golvende inhoud van de zwelling iemand tart om ze door eene insnede te ontledigen.

190

Hij die te dezen opzichte de noodige ondervinding opge-daan heeft, zal -weten dat het beter is niet het mes te gebruiken om de zwelling te öpenen. Evenwel kan zulks in enkele omstandigheden noodzakelijk zijn, en wel voor-namelijk als ondanks de hiervolgende behandelingswijze geen beterschap is waar te nemen, dat het gezwel onder den zoo-genaamden voetbal zit, en men bespeurt dat er eene pap-achtige massa in het gezwel aanwezig is ; door insnijden , uitdrukken , of naar omstandigheid uitscheppen , moet als-dan de inhoud verwijderd worden , om bloeding te stillen steekt men een dotje bloedstelpende watten in de wond; later bestrijke men de wond van buiten en van binnen door middel van een penseel met verdunde jodiumtinctuur en glycerine (1 : 10) , bij uitzondering zelfs met zuivere onver-dunde jodiumtinctuur; zeldzamer is het noodig Lapis infer-nalis of heischen steen aan te wenden.

De voornaamste behandeling bestaat hierin, dat men onmiddellijk brj het ontstaan der ziekte inwendig 8 a 1 i e y 1-z u u r geve (0.3 g. salicylzuur wordt in spiritus opgelost, met meel of altheapoeder en een weinig water tot pillen gekneed ; dagelijks worden drie dergelijke pillen ingegeven ; aan duiven geven men niet meer dan 0.1 g. per dosis). Hierna wordt de plaatselijke ontsteking aan de gezwollen lichaamsdeelen door koele omslagen behandeld (als watten of läppen met eau de Goulard (A c e t. plumbic.) bevoch-tigd ; of wel gepapt met een brei bestaande uit leem, water en azijn; bij het droogworden van de aangebrachte pap wordt zij telkens bevochtigd met gelijke deelen azijn en water.)

Als de gezwollen deelen lets harder en minder heet en gevoelig geworden zijn, worden zij eenmaal daags inge-wreven met licht prikkelende en spiritueuse middelen, als

191

kamferspiritus, sterk verdunde jodiumtmctuur (1: 30 a 50 Spiritus). Alsnu zijn droge omwikkelingen met werk, vlas , watten en dergelijke aan te bevelen.

h. De jichtige gewrichtsontsteking (Arthritis u r a t i c a) zij komt voor bij allerlei hoen-ders, duiven en in gevangensehap gehenden kamervogels. Deze kwaal heeft zeer veel overeenkomst met de vorige , doch het zijn doorgaans meer de voetgewrichten dan die der vleugels die daar aan lijden. Ook alhier ontstaan zwel-lingen aan de gewrichten , die in den beginne zeer heet en pijnlijk zijn , en het vrije gebruik van voet of vleugel be-moeielijken, zoodat de patienten elke poging tot loopen of vliegen vermijden; de aangetaste dieren kunnen niet behoorlijk gaan of staan , de voeten worden dikwijls opge-trokken, bij voorkeur blijven zij aanhoudend en dikwijls zoolang liggen, dat de borst doorgelegen wordt. Het gezwel aan de gewrichten wordt langzamerhand grooter en ten slotte door het afzetten van gekristalliseerde stoffen zeer hard en vast; alleen bij nitzondering is het gezwel in 't begin zacht en week en laat vochtbeweging waar-nemen , doch bijna altijd is en blijft het hard , en wordt vast wanneer de evengemelde stofafzettingen hebben plaats gehad. Of deze altijd uit piszurekristallen of wel uit kalkzouten bestaan is nog niet uitgemaakt; wijl echter de afscheiding van piszuur in groote hoeveelheid bij de Vogels op voldoende wijze is waargenomen , mag men met groote waarschijnlijkheid aannemen dat men alhier met een ware jicht of Arthritis uratica te doen heeft. Ook kunnen hierdoor zwerende verwoestingen , beenbederf (nekrosen) en vergroeiingen der voetgewrichten (ankylose) en verkromming der teenen ontstaan.

Niet alleen door hare harde geaardheid onderscheidt zieh

192

de jichtige gewrichtsontsteking van de etterende, maar ook door haar langzaam verloop; is de eene voet aangedaan, dan volgt spoedig binnen ¹/₄ ä ¹/₂ jaar de andere voet; later ontstaat er in den regel een meer in 't oog-vallende algemeene stoornis der gezondheid, als: gebrek aan eetlust, vermagering, bloedarmoede, gekenmerkt door bleeken kam en dito slijmhuid, eindelijk ontstaat er een hevige diarrhee en daardoor eene belangrijke uitputting van krachten, die spoedig den dood ten gevolge heeft.

Niet zelden ziet men ook bij Arthritis uratica kramp-achtige samentrekking der toonen, alsmede een naar binnen en naar achteren gebogen zijn daarvan.

Lijkschouwing. Bloedarmoede enuittering. Zieke-lijke aandoening der gewriehten hoofdzakelijk van het springgewricht en het voetgewricht, alsmede van dat, hetwelk tusschen het einde van den middelvoet en het eerste gewricht der teenen gelegen is verder zwelling der gewrichten van de teenen; het vormen van concrementen (pisznrezouten) in de gewrichtsbandeu en de zwelling der weeke deelen in de onmiddelijke nabijheid dier gewrichten; beenbederf (n e k r o s e) aan de hoofden der beenderen; zwelling der pezen, krom-ming en verdraaiing der teenen; gewrichtsvergroeiing (a n-k y 1 o s e) worden bij de lijkschouwing waargenomen.

Behandeling. Warm en droog verblijf. Plaatse-lijke omwikkeling met verwarmde wollen läppen ofwatten. Wanneer de overgroote pijnlijkheid der zwelling voorbij is, zachte inwrijving met kamferspiritus. Inwendig salicyl-zuur evenals bij de etterende gewrichtsontsteking 2 ä 5 droppels Tinctura colchici meermalen daags inge-geven, schijnen ook soms heilzaam gewerkt te hebben.

Aanmerking 1. Het door de engelsche vogelkweekers aanbevolen inwikkelen van het ziehe lichaamsdeel met in

193

franschen brandewijn ingedoopte zwachtels, helpt naar eigen ervaving van Zürn slechts weinig of niets.

Aanmerking 2. Wanneer hierboven gezegd wordt, dat het nog niet bewezen is in hoeverre het afzetten van piszure zouten de jichtige gewriclitsontsteking veroor-zaakt, heeft zulks alleen betrekking op het huishoen, daar sommige deskundigen ware jicht hij kanarievogels en bij duiven bebben waargenomen; ook heeft de vertaler van dit werk eenmaal te 's Hage bij een grijzen papegaai van de kust van Guinea, tussehen de weivliezen der spieren van den onderschenkel een knobbelachtig gezwel aangetroifen, be-staande uit een vaste witte kalkachtige massa van uraten.

2. Beenverweeking (Rachitis).

Zij wordt meest bij hoenders en hoenderachtige vogels aangetroifen, minder bij duiven en hoogst zelden bij ganzen en eenden. Het meest worden jonge hoenders van ¹/₄ tot ¹/2 jaar oud aangetast, en wel hoofdzakelijk de hoenders die tot de zwaardere rassen behooren. De kenmerken van de kwaal zijn : in de eerste plaats weerzin in het loopen ; zij blijven liever liggen of hurken op den grond dan dat zij zieh bewegen ; bij de duiven is het vermögen om te kunnen gaan of vliegen zeer afgenomen. Later ontdekt men dat de dieren zieh alleen onder de grootste inspanning kunnen oprichten, en dat bij het beproeven om te loopen een dui-delijk snappen naar luchtquot; wordt waargenomen ; de gewrieh-ten van enkele beenderen aan pooten en vleugels zijn knobbelachtig verdikt, of wel men vindt eene verkromming van sommige holle beenderen van pooten of vleugels. Bij nader onderzoek vindt men in de ergste gevallen, dat niet alleen de lange, holle beenderen van vleugels en pooten zieh buigen laten, maar dat ook alle overige beenderen van het skelet in deze beenverweeking deelen. Werkelijke verkrom-

194

mingen zijn niet zelden in het midden van den boven- en onderarm, of van den onderschenkel en van het loopbeen, doch het meest vindt men ze aan het borstbeen, bij welke men een enkele of wel een dubbele S-vormige verbuiging van het kamvormig uitsteeksel kan waarnemen. De ver-krommingen van het borstbeen bij de zware hoenderrassen heeft men gemeend te moeten toeschrijven aan het stooten bij het opvliegen, om hooge zitstokken te bereiken, of wel aan het zitten op te smalle roestlatten (waarbij het lichaam met te veel kracht moet in evenwieht gehouden worden). Voorzeker kunnen dergelijke oorzaken tot borstbeenverkrom-ming aanleiding geven, doch altijd vindt men deze kwaal het meest bij rachitische vogels, zelfs bij zulke die in hokken of stallen gehuisvest zijn waar geen ruststokken aanwezig zijn. Bij duiven met verweekt beenstelsel ziet men niet zelden een of ander been aanmerkelijk verdikt op eene plaats die vroeger door een stoot of val verwond of bezeerd is geweest.

Vermagering en bloedarmoede gaan met deze kwaal hand aan hand.

Behandeling. Goed_; aan phosphorus en kalk rijk graan tot voedsel; doch liefst gekneusd of grofgemalen; vleeschvoedsel (gehakt paardenvleesch en gebroken vleesch-beschuit) met toevoeging van basisch phosphorzure kalk (25 ä 30 eentigr. per dag voor elken vogel), of 1 eetlepel beenderenmeel met ¹/₂ lepel keukenzout, gemengd onder gekneusde gekookte aardappelen of ander gekookt voer, als gort, rijst enz.

Eigenlijke medioijnen zijn bij deze kwaal onnoodig, alleen waar eetlust ontbreekt moet die opgewekt worden, zooals op biz. 139 is aangetoond.

195

3. Verdraaide vleugels bij eenden.

Bij eenige eenden, voornamelijh bij die tcelke tot het ras der Rouaan e7i Aylesbury eenden hehooren, siet men in den laatsten tijd eene difformiteit die men vöür weinige jaren nog niet had waargenomen; zij hestaat in het naar boven- en buitenwuarts gekeerd staan der slagpennen van beide vleugels, waardoor het schijnt dat de dieren bij het zwemmen met naar boven-geslagen roeiriemen zieh in het tvater voortbeivegen, evenals een sloeproeier zulks doet bij tusschenpoozen van nisi, door de riemen uit het tvater te lichten en in de hoogte te houden.

Het eenige middel om aan deze tnisvorming te gemoet te komen is, bij de dieren, weinige dagen nadat zij het ei vertaten hebben, en van deze neiging der vleugels om eene verkeerde houding aan te nemen feeds blijk geven, de drie laatste geledingen der vleugels, in het venvrongen handge-wricht, weg te knippen, zooals zulks bij het leewieken geschiedt. {Zie bladz. 200).

Eieren van dergelijke vogels afkomstig moeten, ivegens erfelijkheid van het gebrek, nimmer tot broeden, maar alleen voor de comumptie irorden aangeicend.

4. Beenb renken.

Zij komen bij al het pluimvee voor. De beenderen der vleugels en pooten breken bet meest, meestal door mishan-deling of uiterlijk geweld veroorzaakt, die de dieren van ruwe menseben te verduren hebben, of wel door het vechten der vogels onder elkaar. Van de beenderen der vleugels breken het eerst de bovenarm, zeldzaam het spaakbeen van den onderann, aan de pooten die van den onderschenkel en van het loopbeen, meestal scheenbeen genoemd. Doch ook de

#9632;#9632;

II;

196

#9632; ntf

ribben, de bekkenbeenderen en bet schouderblad kunnen gebroken worden. Het gemakkelijkst worden de breuken aan de pooten verholpen door het aanbrengen van een doel-matig verband; moeilijker die aan de vleugels, dezelaatste namelijk bij ganzen en eenden en bijzonder bij zwanen, die wegens hunne boosaardigheid jegens menschen en dieren dikwerf met deze slaags raken en daarbij veelal been-breuken aan de vleugels bekomen. Voor eene zekere ge-nezing is het hoogst noodzakelijk dat de gebroken vleugel niet alleen gespalkt, maar ook weken lang in behoorlijk gebogen houding tegen het lijf bevestigd worde.

Het aan elkaar binden der slagpennen, die behoorlijk in hare volgorde gelegd en dan aan haar uiteinde op 3 cM. van de punt af aan elkaar geknoopt worden, en het aan-leggen van smalle zwachtels om het gansche lichaam met het eenmaal doorhalen van het verband tusschen de pooten door, helpt niet voldoende, zelfs niet wanneer men de randen der zwachtels aan elkaar naait en bovendien met eenige spelden nader bevestigt. Beide vleugels van een dier die een der groote vleugelbeenderen gebroken heeft, moeten 3 ä 4 weken lang in een verband tegen het lijf vastgebonden worden; Indien men den gezonden vleugel niet bindt, wordt met dezen voortdurend beweging gemaakt, door welke het verband los raakt; onwillekeurig poogt het dier den gewonden vleugel op te heffen en te bewegen, hot-geen men voorkomen moot zoo men genezing verkrijgen wil. Een breed verband van los zakken- of behangsellinnen, van onderen van 2 gaten voorzien waardoor de pooten gestoken worden, wordt met opgenaaid werk aangevuld en op den rug van het dier met naald en draad aan elkaar gehecht, zoodat beide vleugels onbeweeglijk in de vereischte richting ter zijde van het lichaam gehonden worden.

#9632;i

197

Beenbreuk herkent men onmiddelijk door het ongebruikt laten van het gekwetste lichaamsdeel (het laten hangen van de vleugels, het slap neerhangen van een der pooten); bij plaatselijk onderzoek vindt men spoedig de plaats waar de breuk zieh beviudt; bij het bewegen hiervan voelt men duidelijk dat de uiteinden van het gebroken deel tegen elkaar #9632;wrijven en hoort men een eigenaardig knarsend geluid (crepitatie).

Behandeling. Bij breuken van den bovenarm en van den onderschenkel of het scheenbeen moeten de veeren worden weggeknipt; bij de breuk van den onderarm is het doorgaans voldoende de vleugelslagpennen aan elkaar te bin-den. Het gebroken been wordt door het vasthouden aan het boveneinde en door het voorzichtig uitrekken aan het ondereiude, waartoe twee personen noodig zijn, en een derde om den vogel, onbeweeglijk op den rag liggende, vast te houden, alles op zijne oorspronkelijke plaats weer terug-gebracht. Daarop wordt een wollen zwachtel in 2 a 3 slagen, zoo glad mogelijk, om de plek van de breuk ge-wikkeld; hieroverheen een linneu of katoenen zwachtel, die vooraf in eene oplossing van waterglas gedrenkt is, in 4 of meer slagen, stevig, doch niet al te stijf om den wollen zwachtel gewonden, zoodat beide zwachtels gedeeltelijk boven en gedeeltelijk onder de breuk uitsteken en het ge-zonde gedeelte van het been van boven en van onder om-vatten. Het waterglas-verband heeft boven alle andere de voorkeur, daar het goed vastzit en later weer gemakke-lijk kan losgeknipt worden. Tijdens het aanleggen van de met waterglas gedrenkte zwachtels laat men hierover een weinig gipspoeder strooien, en waar znlks noodig mocht blijken, met een beenen lepeltje nog wat waterglas bij-smeren. Bij eenvoudige breuken der grootere beenderen

198

of bij gecompliceerde beenbreuken is bet aanwenden van een of twee spalken noodig, die tusscben de wollen en de katoenen zwacbtels worden aangebracbt (eene op de acb-tervlakte der gebroken beenderen aan de pooten of een aan de bovenzijde der gebroken vleugelbeenderen); ?oo er meer spalken mocbten noodig zijn, dan neemt men er gewoon-lijk drie, legt de een op den voor- of op den aehterkant en vervolgens een aan weerszijden, recbts en links van de breuk. Als spalken neemt men strooken karton of wel dun gespleten bout, die zoo breed en stijf moeten zijn, dat zij de breuk beboorlijk als in een koker kunnen omvatten. Het verband meet ongeveer 4 weken blijven zitten; in de eerste dagen beeft men er alleen op te letten, dat bet verband niet al te stijf is aangelegd, betgeen belangnjke zwel-ling er boven en er onder verwekt; bij een beboorlijk aangelegd verband beeft men zulks niet te vreezen.

Ter hevordering van niemve heenstof is het raadzaam, da-gelijks tusschen het voer een iveinig phosphorzure kalk te strooien en tvel zooveel als tusschen duim en vinger kan gevat ivorden.

Bij het aanleggen van het verband bij heenbreuk aan een der pooten, worden de spalken van geprepareerd karton aange-wend en die met garen omwoeld, zoodat zij eene soort van koker vormen en het gebroken deel volkomen insluiten; zoo noodig, worden de rnimten tusschen den pool en de spalken met watten aangevuld, ten einde overal eene gelijkmatige druk-king aan te brengen; daarna wordt eerst de wollen zwachtel droog en daarover de katoenen zwachtel in waterglas ge-drenkt, aangelegd, en dit met gipspoeder bestrooid; aan het ver-bonden dier wordt nu zoolang elke beweging benomen, totdat het verband volkomen hard geworden is. Bij gebroken vleugelbeenderen tvordt een draagverband aangehracht, zooals zulks in de figuur op den titel is aangeduid.

199

Aanmerkingen I. Ofschoon ter bevestiging van een of ander gebroken lichaamsdeel het zooeven beschreven verband het doelmatigst is, zoo kan men evenwel bij kleinere vogels bij gebroken vleugel ook volstaan met het eenvoudig opbinden daarvan , zooals zulks ook bij voorkeur moet geschieden wanneer de Spieren mochten gekwetst zijn, en er ergens een jichtige gewrichtsontsteking bestaat, en de vleugel eenvoudig naar beneden hangt en men bevreesd is dat zulks van blijvenden aard zoude worden. Tot het opbinden gebrüikt men smal doch stevig rokkenband waarin een lis genaaid is die om den hals gelegd wordt en goed moet aansluiten zonder ergens te drakken of te knelleu (Zie de afheeldirig ojo het Titelblad).

üit deze lis ontspringt een tweede die met naald en draad er mede verbunden en zoo noodig met papier tot het verkrijgen van eenige stevigte gevuld is , deze band loopt van de borstlis over het midden van den vleugel tot op de plaats waar de vleugelslagpennnen van den eersten rang zieh met die van den tweeden vereenigen. De uiteinden van dezen strop worden boven en onder de vleugels aan elkaar vast-genaaid en aan den dwarsband die uit de lis over den hals ontspringt bevestigd.

In plaats van waterglas kan men ook het wit van 2 eieren waaraan men door omroeren 3 gr. aluin in poeder toegevoegd heeft, of versch gekookte kastenmakerslijm gebruiken.

Zoo de uiteinden van het gebroken been door de huid heen naar buiten mochten uitsteken dan moet daar ter plaatse soodra het verband hard geworden is, daaruit een stukje uitgeknipt worden om de wond zuioer te kunnen houden of naar omstandigheden te behandelen, de wond wordt alsnu met watten in boorzmirirafer gedrenkt, verbonden.

200

Hierna moet den patient zooveel mogelijk rust gegund worden.

A a n m e r k i n g II. Men heeft er ook opgewezen dat vettige ontaarding (spieratropliie) bij hoeuders voorkomt, en dat er gezwellen tussclien de Spieren zijn gevonden, die aau tuberkels en aan kanker (C a r c i n o m a) doen denken. Verder heeft men gevallen van hypertrophie en van atrophie der beenderen waargenomen , alsook beenuit-vrassen (exostose) bij duiven die door mecbanisch geweld waren ontstaan ; in 't mergkanaal der holle pijpbeenderen vend men beendergezwelleu van meer of minder compacte sameustelling ; ook zijn er gevallen voorgekomen van lichte broosheid der beenderen , beenbederf.

5. liet L e e w i e k e n. Hoezeer wij het leewieken oi castreeren van het phdmvee niet rechtstreeks onder de ziehten en gehreken van het phdmvee hunnen rangschikken, daar het uit verwondingen hestaat, die door den mensch met een hepaald doel zijn aangebracht, en veelal heelkimdige hehande-ling vereischten, zoo meenen wij evemvel die alhier niet met stilzwijgen te moeten voorbijgaan. Vele vogels zijn zoo wild en ongezellig van aard, dat zij zieh niet vrijivilliy aan den gevangen Staat willen onderwerpen; tot deze hehooren hehalve eenige kleinere en slanke hoenderrassen, alle soorten van fazanten en vele soorten van zivemvogels, die niet in rondom en aan de hovenzijde afgesloten rnimte gehouden worden; om deze het onteluchten te heletten worden zij gekorticiekt, dat alleen tijdelijk helpt, of wel geleemekt, hetgeen een meer af-doend middel is; onder kortwieken verstaat men eenvoudig het teegnetnen of inkorten der groote slagpennen, om daardoor het vliegen te heletten; na elke verwisseling van veeren (ruien) kamen andere, aan de oorspronkelijhe volkomen gelijk, op niemv te voorschijn, deze moeten weer hij herhaling worden

201

weggenomen; icordt sulks verzuimd dan zed men oj) zekeren dag zijn gevangene, veelal een kostbaar stuk, ontsnapt z/'en. Het leewieken is meer afdoend dan het kortwleken, ivaarom het de voorkeur verdient; het hestaat in het door het mes wegnemen van een gedeelte van den vleugel zelf; sulks ge-schiedt door aan het eind van de ellepijp (q) (zie de af heel-ding tegenover den titel) in het handgewricht (o) (het derde van de punt der vleugels afgerekend), dit laatste gedeelte van een der vleugels, en waaraan de groote slagpennen sitten, iceg te nemen; dit geschiedt door met een mesje of schaar tusschen de heenderen van den handicortel door, in te wringen en door te snijden of door te knippen, toaardoor alle slagpennen aan dien vleugel tegelijk verwijderd worden; dit is voor het dier eme hoogst pijnlijke operatie, die dikwijls veel hloed doet Verliesen, dat men door af binden of dichtschroeien tracht te hedicingen, dus nog eene folterlng te meer. Om dese on-menschelijke handelwijze te vermijden, hehben wij eene nieime, bijna onpijnlijke metliode uitgedacht, en jar en lang ons met liet meeste succes er van bediend, sij hestaat hierin dat men hij een kniken van 2 ä 3 dagen oud, hoe jonger hoe liever, de tiveede helft van een der vleugels in het handgewricht met een schaar afknvpt, en met met een scherp mesje afsnijdt; de heenderen sijn op dien leeftijd nog seer sachten slechtskraakbeen, toaardoor er bij het weghnippen geen versplintering der heenderen te duchten is, en daar die deelen nog in hunne eersfe ont-ivikkeling en seer klein sijn, is de ivond en het bloedverlies #9632;van geen de minste beteekenis; de aldus behandelde diertjes iveten van deze operatie zoo tveinig af, dat zij ze ternautver-nood geivaar worden, ten minste er geen blijk van geven, terwijl zij, na losgelaten te zijn, zieh weer onmiddelijk aan het eten begeven.

202 X. Huirtziekten niet door parasieten veroorzaakt.

a. Uitslagziekte.

I. P o k k e n. De pokken der duiven ook wel wratten en kanker genaamd.

Wat de vogelkweekers vogelpokken noemen is aanste-kend, door gregarinen veroorzaakt epitlieliomafziepag. 111). Echte pokken of de water- of windpokken, varioliden of varicellen komen bij de vogels niet voor.

A a n m e r k i n g e n. De pokken, de kanker, de besmette-lijke wratten zijn alzoo door Gregarinen veroorzaakte zoo-genaamde Epitlieliomen (uitwassen), en hebben met de echte pokken even weinig te maken als met kanker of met wratten, hoewel echte kankergezwellen en gewone hnid-wratten ook bij de vogels voorkomen. Deze huidwoeke-ringen komen bij de duiven meer voor dan bij de overige vogels, en wel bet meest aan de vleeschachtige uitwassen om de oogen, aan boven- en ondersnavel, aan den wortel der tong, aan de binnenzijde van den onderbek, alsmede op andere plaatsen van de huid, b.v. aan de keel, längs de ooren enz. Men heeft opgemerkt dat duiven met wrat-achtige uitwassen om den bek en om de oogen als Pag a-d e 11 e n en Carriers (postduiven) bijzonder aan deze kwaal lijden en dat men ze bij de kortsnavelige Tümmler (Tuimelaar) dikwerf in de mondhoeken aantreft, Somtrjds worden de verschillende graden van ontwikkeling der h u i d w o e k e r i n g e n (E p i t h e 1 i o m a) voor kanker en pokken gehouden; deze zoogenaamde kanker onderscheidt zieh in eene meer droge, schurftachtige en in eene voehtige soort, deze laatste zondert een scherp om zieh heen in-vretend vocht af.

Het wegsnijden der uitwassen en het daarop uitbi'anden

203

met heischen steen helpt niet altijd, waarom de nagebleven wondoppervlakte met zuiver zwavelzuur moet bestrekeu worden; zoo deze zieh aan de onderzijde van de tong of in de mondhoeken bevindt, kan men de behandeling verge-makkelijken door eenen dikken gutta-percha ring om den boven-snavel aan te brengen, en daardoor den bek gedm-ende de behandeling tot openhouden te dwingen. Na het wegsnij-den van het uitwas in den bek moet men den vogel niet onmiddelijk loslaten, maar nog een körten tijd met den kop naar beneden vasthouden, om het speeksel enz. te laten wegvloeien.

Bij duiven, met groote breede vleeschachtige randan of ringen om de oogen, vindt men dikwijls onder aan den be-nedenrand dier ringen eenige plooien, waarin de uitwassen zieh gaarne nestelen, Daar dergelijke plooien doorgaans een vergaarbak van allerlei vuil zijn, moet men die wegsnijden, doch men doe zulks niet eerder dan wanneer zieh reeds uitwassen beginnen te vertoonen.

Het afbinden van wratachtige uitwassen door het aan-leggen van een driemaal daaromheen gewikkelde ligatuur van elastisch koord van gutta-percha, verwijdert die zeer spoedig. Kankerachtige uitwassen op de huid moeten met het mes weggenomen worden.

2, Puistachtige huiduitslag bij duiven die hare jongen voeden. Volgens getuigenis van duiven-kweekers ziet men een puistachtigen uitslag over het geheele lichaam verspreid bij duiven, die door een of ander toeval van hare jongen beroofd zijn, of wel die eieren bebroeden zon-der dat deze op tijd uitkomen, en alzoo het in de zijzakken van den krop afgezonderde melkachtige sap niet kunnen loozen, dat den jongen dieren gedurende de eerste 6 dagen van hun leven tot voedsel verstrekt. Deze kropmelk kan

204

zieh somtijds op bedenkelijke wijze ophoopen, verdikken en verharden, zoodat men ze van buiten voelen kan, en het openen van den krop met het mes noodzakelijk wordt. Heeft men een zeer jonge duif van 1 a 2 dagen oud te zijner beschikking, dan wordt deze in 't donker van den avond in het nest gestojit om door de moederduif te worden aangenomen, waardoor hat ojagehoopte melksap als voedsel voor het jong verbruikt wordt.

De puistuitslag en de verstopping van den krop zullen alsdan niet plaats hebben.

3.nbsp; nbsp; nbsp;H o o f d z e e r der d u i v e n ; dit is en blijft nog altijd een raadsel, sommigen vermeenen dat men den uitslag op den kop aan mijten moet toeschrijven. De aangetaste dieren worden om den bek en de oogen geheel naakt en door dezen korstigen uitslag op den kop aangetast.

4.nbsp; nbsp; De r o o d e h n i d (E r y t h e m e) bij hoenders ; onder dezen naam wordt een huidziekte beschreven, welke bij een ouden haan werd waargenomen. Het dier verloor in weinige weken tijds bijna al zijne veeren, men kon ze gemakkelijk uittrekken, daar zij zeer los zaten; de huid was gelijkmatig levendig rood gekleurd, zonder bloedvlekken (Petechign ofEcchymosen) te vertoonen, en werd onder den druk der vingers weer bleek. Overigens was de haan gezond en frisch. Eene inwrijving van chloorijzer en vet (1 : 20) werd toegepast, waarop binnen 10 a. 12 dagen de huid weer verbleekte en het uitvallen der vede-ren een einde nam. De ziekte tastte geen der overige vo-gels aan.

Een roosachtige (erysipelateuze) aamloening van het huikvel met het uitvallen der huikveeren gepaard, hebben tvij een paar malen onder de hoenders waargenomen; wasschen en betten met Eau de Goulard (Azijmure loodoxijie) heeft

205

ans zeer f/oede diensten bewezen en de huid spoedig weer ge-zond gemaakt.

h. R u i e n enz.

Kuikens hebben dikwijls veel van koude te lijden, vooral bij koud en vocbtig weder, gedurende hunnen eersten rui, vooral wanneer zij zooals men zegt niet door den rui kunnen komen en te lang veerloos blijven; in dit geval moeten de kuikens alleen bij scboon en zacht weder in de open lucht gebracht worden, en is het noodzakelijk ze overigens in een warmen stal op te sluiten en te voorzien van zeer versterkend voedsel, als: miereneieren, gehakt paardenvleesch, vleesch-beschuit, en daaronder wat phosphorzure kalk te vermengen (dagelijks 12 c.gr. per kuiken).

Kuikens en jonge duiven hlijven na uit het ei te zijn gelcomen wel eens geheel veerloos (A 1 o p e s i e), hoezeer de #9632;worteis der veeren in hunne follicidi veelal aamvezig zijn; dit gebrek is soms gebUken overerfelijk te zijn, en daar het gebrek ongeneeslijk is, zoo meet men dergelijke diereii bijtijds slachten, daar zij toch in den regel vroegtijdig sterven.

Het mien, de jaarlijks wederkeerende verwisseling van vederen, loojit niet altijd regelmatig af. Siecht gevoederde of oude vogels ruien veel later en veel langzamer dan jonge en goed gevoede; zij die veel eieren leggen mien langer dan die weinig eieren geven ; terwijl het ruien tijdens het broeden ophoudt. Wanneer de rui bijzonder langzaam ver-loopt, wat gewoonlijk plaats heeft wanneer de dieren naar aard en hoeveelheid onvoldoend voedsel bekomen en groen voeder ontbreekt, of wel nat, koud weder voortdurend heerschende is, moeten de dieren in droge warme hok-ken opgesloten, des avonds vroegtijdig naar binnen gejaagd en des morgens later op den dag uitgelaten worden.

206

Hierbij voegt men goed voedsel, in quot;t bijzonder rauw gehakt vleesch, in eene hoeveelheid van 10 ä 15 gr. per TOgel en per dag berekend; vleeschbeschuit, miereneieren, hennepzaad en fijn gehakte uien zijn onder het andere voedsel te mengen, in geval van zwakke spijsvertering, zooals wij reeds op bladz. 139 aangetoond hebben; ver-der fijn gestooten kalkpuin, gebrande schelpen of genialen krijt; aan het drinkwater wordt een weinig ijzervitriool of van het Mixtuur van Douglas (zie bladz. 14) toegevoegd.

Indien de vogel buiten den raitijd veeren verliest, moet men onderzoeken of ongedierte, als luizen of mijteu daar-van oorzaak zijn, tegen welke men de aangeprezen wassching of besproeiing met karbolzuurwater moet aanwenden. Indien het den dieren aan droog zand tot baden ontbreekt, moet hierin onmiddelijk voorzien worden.

Bij duiven duurt de ruitijd bijna een halfjaar, begint met het uitvallen der slagpennen van vleugels en staart, en eindigt met het loslaten der veeren aan hals en krop. Het wisselen der vlieg- en stuurpennen moet geleidelijk geschieden, anders wordt het uitvliegen der dieren verhin-derd. Bij afgebroken rui worden de duiven in een afzon-derlijke afdeeling opgesloten, alwaar de vloer met vochtig gemaakt graszaad (hooiluizen) bedekt is; na eeuige dagen zal de rui opnieuw beginnen, waarna de duiven weer in het gemeenschappelijke slag kunnen teruggeplaatst worden. Krachtig, doch licht verteerbaar voer, kalk, leem en zout moet den dieren steeds toegankelijk zijn.

Aanmerkingen. Het euvel zieh zelf of anderen hoenders de veeren uit te plukken, treft men wel is waar bij alle rassen aan, doch het meest bij de kuif hoenders, en wel hoofdzakelijk bij de H o u d a n s. Daar zieh deze on-

207

deugd evenals een aanstekelijk gebrek spoedig onder de andere samenwonende hoenders verspreidt, is het eenvou-digste middel om bij de eerste ontdekking van deze euveldaad ze onmiddelrjk te slacliten. Gebrek aan voldoend drinkwater, groen voer, aan kalk, doch voornamelijk aan dier-lijh voedsel is doorgaans de oorzaak van deze ondeugd; door hierin te voorzien zal dit gebrek als van zelf ophouden, anders ontaardt deze ondeugd in een waren hartstocht, tegen welken geen der daartegen aangeprezen middelen meer helpt; wasscliingen met afkooksel van aloS, karbol en andere walglijke en stinkende zaken blijven zonder uitwerking. Het meeste baat vindt men door de piek, waar de veeren uitgeplukt worden, met verschen hoendermest te bestrijken, door het opsluiten van een plukker met een ander strijd-lustig individu, die zieh niet ongestraft de veeren laat uit-plukken, en alle pogingen daartoe met duchtige snavelhouwen weet af te weren, en het opsluiten van den boosdoener in een donker hok.

In den laatsten tijd heeft Engelhabd aangetoond dat alleen die hoenders zieh aan het veerenplukken kunnen schuldig maken wier boven- en onderbek längs de randen volkomen op elkaar passen, daarom raadt hij aan die scherpe randen af te vijlen.

c. Ophooping van weivocht of lucht in het onder huidsche celweefsel (Oedeme, Emphyseme). Oedeme komt waarsehijnlijk nimmer als zelfstandige ziekte voor, maar is altijd een begeleidend verschijnsel van de algemeene buikwaterzucht of die der luchteellen, welke weer op hare beurt met tuberculose ge-paard gaat. Oedeme kan in grootere of kleinere plekken van het lichaam als platte gezwellen gevonden worden; wanneer men een dusdanig opgezwollen plek met den vinger

208

indrukt, dan ziet men daar ter plaatse een tijdlang nog een denk als spoor van dien indruk aclitergebleven. Dergelijke oedeme kan niet weggenomen worden tenzij de waterzncht vooraf gelieel verdwenen is.

Meer algemeen komt emphyseme voor, d. i. ophoo-ping van luclit in het onderhuidsche celweefsel. De ge-zwellen zijn ook alhier zeer plat, en geven bij drukking een knetterend geluid te hooren. Wij treffen ze niet zelden onder hoenders en kalkoenen aan, nadat zij met anderen een heftigen strijd gevoerd hebben; alsook bij duiven, wan-neer zij uit alle macht gevlogen hebben, b.v. cm aan de vervolging van een roofvogel te ontkomen. Volgens Heetwig zoude emi^hj^seme bij vogels veelvuldig voorkomen na het nuttigen van verdoovende (narcotische) plantenvergiften. Wij vinden na het verschijnen van het emphyseme het lichaam van het dier meer of minder, bijna geheel en al of op enkele gedeelten door lucht opgedreven, die zieh in het onderhuidscelweefsel opgezameld heeft, waardoor het geheele lichaam soms wanstaltig opzwelt. Emphyseme is bij ons te lande in 't gelieel niet zeldzaam, zoo zagen wij eenmaal een dooden kalkoen van het gvoote Amerikaansche ras, in den zoologischen tttin van X. Ä. M. te Amsterdam gestorven, die zoozeer door deze kwaal teas aangetast en opgezwollen, dat hij ceel op een gemdden luchthallon geleek; het eel teas bijna overal van de daaronder gelegen Spieren losgeraakt en door lucht daarvan afgescheiden, evenals men zulks ziet bij het geslachte schaap, icaarbij om daarvan de huid te gemakkelijker t9 knnnen losmaken, met belmlp van een hlaasbalg of l)laaspgt;ijp_t onder het vel en tusschen dit en de spieren, lucht wordt ingehlazen.

De huid is in den regel het meest opgezet in de nabijheid van het onderste gedeelte van den hals en van de borst.

209

Als men de veeren op de opgeblazen plaatsen in de hoogte heft, ziet men dat de huid aldaar elastisch gespan-nen is, wanneer men die op de eene plaats neerdrukt verlieft zij zieh op een andere des te meer; somwijlen is deze spanning zoo belangrijk dat de hoogst pijn-lijke en heete huid niet dan met moeite kan doorgesneden worden. Bij opiiervlakkige drukking kan men een knit-terend gelnid waarnemen; zeer dikwijls kunnen dergelijke zwellingen vooral bij duiven veroorzaakt worden door be-laugrijke uitzetting der wanden van de voorste borstcel of der beide halscellen; doch nog meer kunnen de meer dan over-vulde luchtcellen door de spanning barsten, en daardoor huidemphyseme veroorzaken; doch ook op andere wijze kan zulks ontstaan, namelijk door bijtwonden, wanneer daarbij eenige lucht in het celweefsel van bniten indringt, of door ont-binding van het in het onderhuidsche celweefsel uitgestorte bloed of serum, daar het op den kop der hoenders en aan de keellellen van de kalkoenen niet zelden wordt aange-troffen.

Zoo een groot gedeelte van het lichaam door emphyseme is aangetast, zijn de dieren zelden zonder koorts.

Behandeling. Der opgehoopte lucht moet door in-kervingen, bij duiven door naaldenprikken in de meest gezwollen deelen der huid aangebracht, gelegenheid gegeven worden te ontsnappen, dikwijls heeft zulks plaats met een fluitend geluid. De gemaakte openingen plakt men met collodium of eivvit dicht, nadat men vooraf de lucht onder het vel weggestreken heeft. Indien de hardheid der huid niet toelaat daar eene opening in te maken, zooals men zulks bij kalkoenen heeft waargenomen, dan moet men het dier stil laten gaan; meestal eindigt het gezwel aan een bepaalde grens, alwaar alsdan gemakkelijk eene opening

210

kan gemaakt worden. Weken lang kan het dnren aleer emphyseme door bijtwondeu ontstaan, geheel verdwenen is.

d. W o n d e n. Gebeten, gesneden en gescheurde wonden komen bij het pluimvee dikwerf voor, kneuzingen daarentegen veel zeldzamer. Duiven worden veelal door roofvogels verwond; hoenderachtige vogels verwonden elkander door hunne on-derlinge veebtpartijen. Burnings, tcezels, rioolratten enz., dringen trel eem tot in de verhlijven van het pluimvee door en kunnen er dan eene ware slachting in aanricliten; de eerstgenoemde dooden de vogels door se de halsslagaderen te openen om längs dien weg het hloed uit te zuigen, uitgehon-gerde ratten openen doorgaans alleen den Tcrop om het daarin aanwezig voedsel te kunnen hemachtigen; wonden dow ratten aan vooraf van self gestorven vogels toegehracht laten zieh onmiddellijk onderscheiden van die gedurende het lecen ver-oorzaakt, in dit geoal zijn de tcondranden met het uitge-stroomde hloed hevlekt, terwijl in het eerste geval hijna gem spoor van hloed te ontdekken, en de krop leeggevreten is; in geval de moord door een verscheurend dier gepleegd is moet men alle mogelijke maatregelen van voorzorg nemen om het temgkomen en het plegen van verdere euveldaden te roorkomen. Ik herinner mij nog een mij medegedeeld geval van een burning die in twee achtereemdgenäe nachten 17 duiven uit een groote voliere 100 meter ver had iveg-gesleept.

Gewoonlijk is bet voldoende om genezing van eenvoudige wonden te verkrijgen die met zuiver water waarbij een weinig arnica-tinctuur of hoorzuuruater is gevoegd uit te wasschen. Gekneusde wonden moeten met koud water koel gehouden worden, door een natte spons van tijd tot tijd boven de gekwetste plaats uit te wringen; en door het aanleggen van omslagen, die met gelijke deelen

211

azijn en water worden nat gehouden ; later moet een ver-zachtende loodzalf (of liever vaseline) ingesmeerd worden ; wanneer een koude zwelling nog lang achterblijft, kan men kamferspiritus insmeren. Bij gapende wonden zijn in de eerste plaats maatregelen tegen het bloedverlies te nemen door zoo noodig een slagader af te binden ; meestal echter is het aanbrengen van bloedstelpende watten , of het betten met eene oplossing van chloorijzer in water voldoende, zoo ook het bestrijken met het bloedstillend collodium bestaande uit 1 dl. vloeibaar ijzerchlorid en 4 ä 5 din. collodium. Bij verwonding van den kam en der keellellen , en bij het afscheuren van den nagel van een der teenen is het collodium voldoende om geringe bloedverliezen te doen staken ; terwijl het als een dekkend vlies werkt en eindelijk verkoe-lende en ontsteking werende eigenschappen bezit.

Bij versehe wonden met gladde randen worden de wond-lippen met naald en draad aan elkaar gehecht. Wijhebhen met het meeste succes hiertoe ons altijd van lange hechtspel-den (insectenspelden no. 10) hediend, welke op afstanden van 1 ä 2 centim. van elkaar dwars door de rcondran-den worden gestoken, terwijl, door lusvormige omwikkeling met garen, de rauwe randen tegen elkaar hevestigd gehouden worden. Nadat de te ver vooruitstekende uiteinden der spelden, zoo-wel aan de punt als aan den kop en het overtollige garen sijn weggeknipt, ivordt de tvond verder met een laag collodium bedekt, en het dier op een ge'isoleerde rüstige en koele plaats vrijgelaten; om den patient tegen de lastige vlie-gen en haar eierleggen te vrijwaren moet men de omgeving der wond van alle sporen van hloed reinigen en met een oplossing van verdund carhol of phenolum hevochtigen.

Bij het aanleggen van bloedige hechtingen bij gekwetste vogels heeft men voornamelijk toe te zien:

212

1.nbsp; nbsp; nbsp;dat geen veeren of onreinheden in de gapende wond kuunen indringen ; alle veeren die rondom de wond staan moeten weggeknipt worden, daar zij zoo licht met de w^ud-randen samenplakkea,

2.nbsp; nbsp; nbsp;Bij het diahtnaaien van de wond wordt eene kromme dunne cliirurgisclie heclitnaald en als draad sterk naaigaren gebruikt; bij het aanhalen van den draad moet men niet trekken of rukken, daar anders de steken losscheuren.

3.nbsp; nbsp; nbsp;De knoopen van de draden moeten op zijde van de woudspleet gelegd worden en nimmer op het midden van deze.

4.nbsp; nbsp; De draden laat men 5 ä 8 dagen liggen; dan neemt men een of twee steken doch nimmer meer, tegelijk weg en onderzoekt men of de randen behoorlijk aan elkaar ge-groeid zrjn.

5.nbsp; nbsp; Het bestrijken van de dichtgenaaide wond met col-lodium kan dikwijls zeer nuttig zijn.

Bij wenden, welke niet door hechtnaden kunnen genezen worden, moet men behalve die meennalen nit te wasschen, ze insmeren met eene oplossing van 5 procent boorzuur of van karbolzuur (1 : 60). Waar een verband kan aange-legd worden, kan men ook 1 dee! karbolzuur en 3 deelen boorzuur op 100 deelen water met goed gevolg aanwenden. Kleine huidwonden moet men met collodium bedekken, of wel met eene oplossing van arabische gom, waaraan karbolzuur (2 procent) of boorzuur (3 of 5 procent) toegevoegd is.

Verwondingen aan de oogen en aan de wratten op den bek bij duiven, gewoonlijk door het kwaadaardig pikken van andere samenwonende vogels veroorzaakt, komen niet zel-den voor.

't Behooiiijk rein houden, door wasschen uaar omstandig-heden met toevoeging van ^ procent karbolzuur of salicyl-

213

zuttr, 't insmeren met vaseline, en in 't uiterste geval met ziukzalf, brengt genezing aan.

Het scalpeeren icordt in 'tvoorjaar hij kippen doch vooral hij fazantenhennen veelmalen traargenomen, tvanneer deze zieh niet zeer geicillig aan de umoureuze liefkoozingen van den haan -willen onderiverpen; in zijne hartstochtelijke drift grijpt hij in placets van de kopveeren, de schedelhuid zelve vast, die alsdan inscheurt, den schedel geheel ontbloot laat, en als eene afgezakte muts achter in den nek hlijft zitten.

Behandeling: nadat de wand van alle aanklevende vreemde Stoffen volkomen gereinigd is, wordt het afgestroopte vel door uitrekken voorzichtig weer op zijn plaats gebracht en de wondlipjxn met helmlp van spelden met elkaar vereenigd, zvaarna alles met eene drieduhhele laag collodium hedekt icordt; het gewonde dier moet thans hniten het bereik van den haan oji eene van alle andere vogels afgezonderde en frissche plaats hsgelaten worden.

Voorbehoeding. Men onderzoeke de punt van den bovenbek bij den haan, en zoo deze mocht blijken wat al te scherp te zijn, moet men die met een sterk schaartje inkorten of met een vijltje eenigszins afstompen, doch men zij daarbij voorzichtig am niet meer clan de hoornachtige punt weg te nemen, daar men anders allicht het levende gedeelte van den bek zoude kivetsen, icat het opnemen van voedsel zeer zoude belemmeren. Vooral bij fazantenlianen, die eenigszins ivild van aard zijn, zooals b.v. bij de zoo kostbare A m-h u r s t f a z a n t e n en dergelijke, late men in den paartijd de hen slechts in de vroegste morgentiren, onder toezicht van een geschikt persoon, bij den haan toe, mn zoodra de parings-akte is afgdoopen, beiden weer tot den volgenden morgen van elkaar te scheiden. Op deze wijze bekamt men bevruchte eieren, zonder dat de hen gevaar loopt aa)i den kop hescharaquo;

214

äüjcl te tvorden, waardow sij alle waarde als siervogel zoude verliezen.

e.nbsp; nbsp; nbsp;Brandwonden. Deze komen zeer zelden bij het hofgevogelte voor. Kalkwater met gelijke deelen olijfolie, glycerine met 5 ä 10 procent kalkwater vermengd, wordt over de brandwonden nitgestreken of wel deze worden met daarin gedoopte watten verbonden.

f.nbsp; nbsp; nbsp;Bevroren lichaamsdeelen. Gedurende strenge winters geraken de punten van de kämmen en de randen der keellellen dikwerf bevroren. Aisdan worden die deelen eerst blauw , daarna zwart, drogen uit en vallen af. Even-zoo ziet men dan aan de voeten van het pluimvee gezwellen , vorstbuilen, ontstaan waarvan de vorst de oorzaak is. De voeten en aangrenzende deelen zijn in 't begin volkomen koud , vervolgens zeer heet en pijnlijk , om ten slotte blauw-rood te worden en eindelijk af te sterven en af te vallen (Wij hebhen voor een paar jaren in de diergaarde te Amsterdam een Cereopsisgans gehend van welke beide voeten waren afgevroren, en die op de overgebleven stompen als op stellen rondwandelde evenalsof haar niets deer de).

Voorbehoeding. Warme stallen of liokken waarvan de bodem met een dikke laag stroo gedekt is. Insmeren van kam en lallen als ook van de voeten met vaseline; dit zachte vet is een voortreifelijk voorbehoedmiddel, daar het verhindert dat de daarmede ingewreven deelen nat worden, zoodat zij minder spoedig bevriezen. Het insmeren met vaseline moet om de 2 ä 3 dagen geschieden. Bij strenge vorst moeten de dieren alleen op het midden van den dag in de buitenlucht gelaten worden.

Behandeling. Bevroren lichaamsdeelen moeten met koude sneeuw ingewreven of daarmede omwikkeld worden, of wel afgewasschen en gebet met eene oplossing

215

van 4 gr. aluin op 20 gr. water. Daarna zijn krachtige inwrijvingen met vaseline of boomolie aan te bevelen. Bij het ontstaan van vorstgezwellen aan de voeten moeten daze in de eerste plaats met sneeuw of koud water krachtig worden ingewreven. Nimmer moet men de dieren met be-vrm-en lichaamsdeelen in een verwarmd. vertrek of bij een haardvuur doen ontdooien: dit zal onvermijdelijk het verlies van het aangestoken deel ten gevolge hebben.

XI. Het kastreeren, snydeu, kapoeneu of poelar-deeren der hoenders.

Wat tvij hierboven zeiden aan het hoofd van ogt;ts artikel over leetvieken is ook alhier toepasselijk. Onder kastreeren of kapoenen verstaan wij de kunsibewerking am aan hanen en kippen de eigenschap te ontnemen him geslacht te kun-nen voortplanten, tevens met het doel ee grooter, malscher en vetter te doen warden; in ons Hand- en Standaardboek voor Hoenderliefhebbers, versehenen in 1882, zeggen wij daar-omtrent op bladz. 134:

Op den leeftijd van 4 maanden worden de jonge hanen aan deze operatie onderwmpen; Indien men zidks jonger deed, zoude het de dieren in hunnen groei belemmeren; op verder yevorderden leeftijd zouden zij in grooten getale be-zwijken; verder kieze men daartoe een eenigszins frisschen dag nit, liever een loeinig vochtig dan droog weer en vermijde te groote wärmte.

De jonge hanen, die uitgezocht sijn om te worden gekas-treerd, worden in eene groote kippenmand geplaatst. De operatie heeft altijd 's morgens plaats. Een helpier legt het dier met de rugzijde op den schoot van den Operateur; de kop van het dier moet door den helper naar beneden gehou-clen worden en de buik naar voren gekeerd zijn; de rechterdij

216

wordt längs het lichaam uitgestrelct, de linker- naar achteren-gekeerd, ten einde de linkerlendestreek hloot te leggen, ahvaar de insnijding moet geschieden. Na de huikveeren van het borst-heen af tot nabij den staart te hebhen uitgeplukt, maakt men in de huid een ouerlangsche insnijding van 4 centimeter lengte. Onder de doorgesneden huid ziet men de huikspier liggen, die door middel van een kromgebogen haakje opgelicht en met een scherpe schaar of dito mesje geopend tvordt; alsnu ziet men het darmnet, zijnde een slap, dun en cloor-schijnend dies, iraarin eveneens eene insnijding gemaakt wordt, groot genoeg om den ivijsvinger tot in de buikholte te kunnen doo)iaten. Zoodra een gedeelte der darmen door de ivond tracht naar buiten te dringen, wordt zulks voorzichtig teruggedwwd en de wijsmnger der Unkerhand (vooraf in lamv water ge-doopt en met zoete olie besmeerd) in den bulk, onder de darmen door, ingesfoken, en wel in de richting derlendenen. Aldaar, een weinig bouen de stuit, voelt men een rond, glad lichaampje ter grootte van een boontje, dot, hoewel beweeg-baar, toch vastzit; men maakt het met den nagel los en brengt het door de gemaakte insnijding naar buiten; een en ander vereischt echter eenige behendigheid en oefening. Somtijds echter ontsnapt dat lichaampje v66r het nog naar buiten lean gebracht worden, en is alsdan moeilijk terug te vinden; het km zander nadeelige gevolgen in de buikholte verblijven, hoewel het verkieslijker is, het te verwijderen. Op dezelfde ivijze wordt met het tweede dergelijke orgaan, dat mast het voorgaande gelegen is, gehandeld.

Kadat de wondranden wot afgewasschen sign, worden sij te zamen gehecht, hetzij met naald en draad of wel met een paar spelden, tvaar wat garen in den vorm eener his is omheen gewoeld; bij het hechten der wond zij men echter zeer voorzichtig, met een gedeelte der darmen te kwetsen of

217

te gelijk met de wond daaraan vast te naaien, hetgeen doode-lijke gevolgen zoude hebten.

De verzorging, na de operatie te verleenen, is zeer eenvou-dig: de pas geopereerde kuikens worden op een koele, rüstige plaats in eene kleine ruimte, als b.c. emMppenmand, of nog heter in een klein hokje opgesloten, ivaarin men ze gedurende 24 uren laut, zander ander voedsel dan een tveinig geiceekt brood.

De jonge kapoenen moeten in de eerste dagen niet op een stok, maar op een tveinig stroo slapen; door op te vliegen-, om op den zitstok plaats te verkrijgen, zouden zij telkenmale de tvond iceder openscheuren. Gedurende 3 ä 4 dagen tvorden zij met gekookte spijzen gecoed, icaarna men hun, genezen zijnde, de vrijheid hergeeft; #9632; men moet ze niet langer van de overige jonge hanen verwijderd houden dan hoog noodig is, ten einde ze van deze niet te zeer te vervreemden en alzoo latere vechtpartijen te voorkomen.

Zoo men een kapoen den dag na de operatie ziet kwijnen, onderzoeke men de wond; is deze ontstoken, dan uordt ze met lamv water gereinigd en tweemaal daags met het boor-zuunvater, waaraan 3 ä 4 droppeh opiumtinctuur zijn toegevoegd, bestreken. Zoo de ingewanden sterk zijn gekwetst, is op geene genezing meer te hopen en de dood onvermijdelijk.

Op vele plaatsen, vooral in Frankrijk en Belgi'd, is het gebruikelijk, om oak aan kippen het voorttelingsvermogen te mtnemen, door bij deze den eierstok weg te snijden; dit ge-schiedt door eene insnijding te maken ander aan den buik, nabij den staart, ter pilaatse waar men bij de jonge kuikens den eierstok als een langwerpig voorwerp voelen kan, en dit naar huiten te halen en afte knippen, tvaarna men de wond dichtnaait en het dier verder op dezelfde icijze behandelt als bij het kapoenen der hanen, hierboven, is aangegeven.

De gesneden kippen, of poelardes, zooals ze nu worden

218

W ,i

(jenoemcl, tvorden, sooals men heweert, spoediger vet en mal-scher van vleesch dan gewone kippen, die deze operatie niet hebhen ondergaan. Deze heiverking, poelardeeren geheeten, is minder gevaarlijk voor de kip, dan liet kastreeren voor den ha an.

In streken van ons vaderland, icaar bij de plattelandsbe-ivoners vele hoenders voor de markt, d. i. voor de poeliers, ge-kireekt toorden, zijn het hoofdzakelijk vrouwen, die zieh met het snijden van hanen en kippen belasten, en te dien einde in het voorjaar zieh van de eene hofstede naar de andere be-geven, otn met luide stem: valt er niets te snijden ?quot; hare diensten aan te bieden. In deze operatie zijn zij door veel-vuldige oefening zoo bedreven geraakt, dat slechts zelden een vogel er aan verloren gaat; niettegenstaande deze vrouwen geene andere dan de meest primitieve Instrumenten te harer heschikking hebhen, en van de grofste vingers voorzien zijn, die men zieh kan voorstellen, slagen zij hijna altijd.

Wij beschonwen, wat ons betreft, deze operatie als van een zeer barbaarschen aard en vrij mnoodig, en geven verreweg de voorkeur aan eene natuurlijke vetmesting, door de dieren in het halfduister eenvottdig op te sluiten, hun zooveel mogelijk alle heweging te henemen, en ze volop van aan zetmeel rijk en ge-kookt voedsel te voorzien, al mögen daarbij de arme dieren eenige weinige onsen minder zwaar worden dan wanneer zij gesneden zijn; het is voorzeker een vooroordeel dat zij tenyevolge dezer kunsthewerking een malscher vleesch zouden bekamen; zuiver voedsel en drank hebben, naar ons gevoelen, daar veel meer invloed op, dan wel de operatie.

XII. Verstopping van de vet- of smeerklier.

Niet alleen bij de kleine kooivogels, als kanaries enz.,

219

treft men de verstopping van de vet- of smeerklier aan (de pip), maar ook bij hat hofgevogelte of pluimvee. Bij ons te lande wordt onder den naam van pip de verstopping en ontsteking van de vet- of smeerklier hedoeld, terwijl die van Pipps hij onze duitsche en van pepie hij onse fransche nabi/ren gegeven wordt aan de ziekte hij mis algemeen als snot (sie pag. 176) hekend. De verzwering en de verstopping van de vetklier veroorzaakt nimmer op zieh zelve alleen eene gevaarlijke ziekte, ten minste niet bij hoenders, ganzen, eenden en duiven, veelmeer vindt men ze gewoonlijk ge-paard met andere ziekten, als tuberculose, waardoor de dieren besmet zrjn. Hierdoor wordt de stoornis in den alge-meenen gezondbeidstoestand van bet dier aan deze verstopping toegescbreven. Somtijds is in gemeide klier de ver-barde, wasacbtige, gele vetmassa zoodanig opgeboopt, dat zij een gezwel ter grootte van een walnoot veroorzaakt.

B e b a n d e 1 i n g. Bij verzwering van de vetklier (zoo-als men zulks veelmalen kan waarnemen bij een vertraagd en onvolkomen ruien) moet die klier met een scherp mesje geopend, de door de buid doorscbijnende gele etter voor-zicbtig uitgedmkt en de wond met eene oplossing van 5quot; procent boorzuur in water bij herhaling uitgewasscben worden.

Bij verzameling van gedroogd kliervet moet na opening van bet gezwel diens inhoud voorzicbtig met een lepeltje uitgeschept, en de binnenvlakte van den wand met zacbt vet, vaseline of zoete olie ingesmeerd worden; later moeten wasschingen met lauw water of met 5 procent boorznur-oplossingen aangewend worden.

Aanmerking. Bij bet ruien van jonge vogels ziet men dikwerf ontsteking der smeerklier, der cloaak en van den omtrek der aarsopening. Meestal beeft zulks na gevatte

220

koude plaats, en gewoonlijk gaat liet gepaarcl met hat vastge-plakt ziju der veeren door de zieh daaraan gehecht hebbende meststoffen; de hierdoor ontstane ontsteking kan soms zoo lievig zijn, dat de staartveeren niet opwaarts kunnen ge-dragen worden; in dit geval moeten de bevuilde veeren worden weggeknipt; daarna moet men afwasschen en betten met ¹/.₁ procent karbolzuurwater, en ten slotte insmeren met vaseline, ongezouten boter of room. Zoo hierin niet bijtijds voorzien wordt ontstaat er uittering en gaat het dier daaraan te groude.

SLOTWOORD.

Wil. dit Handboek het nuttiq doel bereiken ivaartoe het geschreven is, dan moet men in de eerste plaats de Hulp-en Geneesmiddelen daarin vet-meld- (vooral ten platten lande) steeds onder zijn bereik hebben, ten einde ze onmiddelijk te kunnen toepassen. Eene spoedii/e en gepaste toediening van doelmatige geneesmiddelen sal veelal eene pas ontstane ktvaal of ziehte in hare geboorte stuiten, tenvijl later, ivan-neer de ziekte zieh tot hare volle kracht zoude ontivikkeld hebben, alle hulp vergeefsch blijft; een jms ontstane brand laut sich in den aanvang gemakkelijk bedwingen, doch zoo-dra de vlammen door het dak naar bniten slaan is bltts-schen veelal onmogelijk. Evenals de zoo practische Engelsch-man, gedurinde diens verblijf op zijn Kasteel of Buitenpgt;laats_faltijd vergeseld is van zijn Huisapotheek, of van zijn , Stockbreeders medicinal chestquot; ten dienste van zijn vee, zoo verdient het een warme aanbeveling clat oak ten onzent elke liefhebber en vogelkweeker, die geen Apotheker inzijne nabijheid heeft iconen, steeds eenige Verband- en Geneesmiddelen voorhanden hebbe, welke in gevallen vanspoed eischenden aard onmisbaar zijn, of die bijna dagelijks kunnen te pas komm; daarom is het raadsaam dat deze in het bezit sij van een beknopt kislje, dat de meest noodzakelijke instru-menten en middelen bevat ter voorkoming en genezing van

222

de meest voorkomemle ziehten en gebrehen bij het Pluimvee; ten einde in een en ander te voorzien, hebben wij met mede-hulp van den Heer Dr. W. van dbe Slootbn, Apotheker Koningin Emmakade, 109 te 's Gravenhage, een dergelijk kistje, van 30 bij 20 cM. lengte en breedte, en van 15 cM. hoogte, inet de meest onontbeerlijke Hulp- en Genees-middelen gevuld, onder den naam van Vogelapotheek in den handel gebracht, en van gebruiksaanwijzing voorzien onder Boerhaave's gulden kenspreuk: iSimplex sigillum veri d.i. het eenvoudige is het kenmerk van het ivare dat aan V adres van Dr. van der Slooten a contant of tegvn toezending van een Poshvissel ä f 12. te verkrijgen is, terwijl voor emballage en voor franco toezending 50 cents extra in rekening wordt gebracht.

De qtiantiteit ä 1 Hectogr. van elk geneesmiddel in ieder kistje vervat, is voldoende voor een tijdruimie van ongeveer 5 ä 10 jaren, nuar evenredigheid van het aantal te behandelen dieren, wijl de daarin aanwezige medicijnen enz. niet aan bederf onderhevig zijn; zoo echter onverhoopt een of ander artikel door reelviddig gehruik vöör dien tijd mocht komen te ontbreken, dan is daarin spoedig aan voornoemd adres of bij elken Apotheker en Drogist te voorzien.

^.i

Inhoud van de Vogelapotheek.

I. Instrumeuten en verbandmiddelen.

1.nbsp; nbsp; nbsp;Mesje voor het openen van (jeztvellen, enz.

2.nbsp; nbsp; nbsp;Schaartje vom- het leewieken van jonge vogels, enz.

3.nbsp; nbsp; nbsp;Kromme naalden en catgut vom- kropope-ratie.

4.nbsp; nbsp; nbsp;H e c h t s p e 1 d e n en garen voor idem en 't hechten van Imddwonden.

5.nbsp; nbsp; nbsp;G 1 ij n a a 1 d e n mn met Vaseline (no. 14) inge-smeerd hij legnood 't eierleggen te bevorderen.

6.nbsp; nbsp; nbsp;Beenen lepeltje en sponsje am gezwellenuit te scheppen en te reinigen.

7.nbsp; nbsp; nbsp;N i k k e 1 e n lepeltje vom- het ingeven der medi-cijnen no. 22 en 23.

Si Wollen en k a t o e n e n z w a e h t e 1 s | quot;^ ,,nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1 breuken te

9. b p a 1 k e nnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; i , .,

i gebrmken.

10.nbsp; nbsp; nbsp;N a a 1 d en garen om door vastnaaien der randen het verschniven der ztvachtels te voorkomen.

11.nbsp; nbsp; nbsp;Penseeltjes in fleschjes tot het insmeren met no. 16, 17, 18 en 19.

12.nbsp; nbsp; nbsp;Boorzuur-watten mn er wenden en heenhreuken mede te verbinden,

13.nbsp; nbsp; nbsp;S p o n s om bloedige hnidwonden en hezoedelde buik-veei-en te reinigen.

224

14.

15.

16. 17.

18.

19.

20.

21.

II. üitwendige geiieesmiddelen.

Vaseline, om wanden en stolen instrumenten in

te smeren.

P h o s p h o r z u r e k a 1 k hij heenverweehing tusschen

het voer te strooien.

Collodinm, om versehe huidivonden in te smeren.

.1 o d i u m en Glycerine, om kndbhelachtige en

waterznchtkje gezweUm in te smeren.

S a 1 p e t e r z u u r z i 1 v e r (Nitr. argenti) , om de ont-

stolceu slijmhuid ran hek en oogen in te smeren.

Boorzuurwater, om hij lichte oogontsteking de

oogen mede te betten.

Waterglas, om de katoenen zicachtels mede te

drenken.

Aqua destill., om no. 18 en 19, te verdünnen.

III. Inwendige geneesmiddelen.

22.nbsp; nbsp; nbsp;Eicinusolie tegen huikverstopping, 2 a, 3 malen daags een theelepel (7) vol in te geoen. ,

23.nbsp; nbsp; nbsp;Cholera-tinctuur, tegen diarrhee, 10 a 12 druppels, met een lepeltje lamce melk in te geven.

24.

IV, Desinfecteermiddelen.

P li e n o 1, om, met water verdund , quarantainehokjes en gebruikte instrumenten mede te desinfecteeren. Mixt nur van Douglas, een vierde gedeelte van het fleschje in een kruik, met schoon water gevuld, te vermeiigen, en hier can dagelijks een scheutje van onge-veer een theelepel vol aan 1 liter drinkivater toe te voegen, ten einde alle schadelijke Stoffen te vernietigen.

25.


N⁰. 14.	N⁰. 13.			No. 15.
N⁰. 16.	N⁰. 1-7. N⁰. 8-10.			m 17.
N⁰. 18.				m ig.
N⁰. 20.				N⁰. 21.
Nlaquo;. 22.				N⁰. 23.
Nlaquo;. 22.	N⁰. 12.			N⁰. 23.
N⁰. 24.	N⁰. 12.			N⁰. 25.
N⁰. 24.	16.	17. 18.	19.	N⁰. 25.

Vogelapotheek op ¹/2 der ware grootte.

li f

:quot;.

Alphabetisch Naampegistep.

Aardappelvrucht (Groene) Abortus, 't leggen van on-

voldragen eieren Acariasis, Luizenziekte Acarina Vogelmijten Achorion Schönleini, Schim

mel van het Hoofdzeer Aeonitum, Monnikskap Ademhaling

Ademnood, Gaapziekte . Aderlating

Afvoermiddel, Drastiea Agarieus muscarins, Vliegen

Champignon Aloö tegen buikverstopping Alopesie, Gemis aan veeren

over het lichaam Amandelen (Bittere) Anaiges bifidus, Tedermijt

der dniven Aneurisma, Slagaderbreuk Ancylose, Gewiichtsvergroeing Anthrax, Pestkool Autibacterica (Tinctura) Antidi rrhea (Tinctura). Antiseptica (Tinctura) . Anus , Binde van het Darm

kanaal Aorta (Verbeening der) Aphta , Mondblaar Appetijt (Gebrek aan) . Apoplexie, Beroerte Arekanoot tegen ingewands

Wonnen

Blz.

156

116 49 29

109

162

134

157 167

205 153

46 187 186

14 165

163 187 92 138 131

Blz.

Arthritis purulenta, Etterende gewrichtsontsteking . . 187

Arthritis uratica, Jiehtknobbels 187

Äscaris gibbosa, Bultige spoel-worm . . . . .15

Aseites, Buikwaterzucht . 175

Aspergillus candidus , Witte stofschimrael . . .106

Aspergillus fumigatus, Eoo-kende stofschimmel . . 107

Aspergillus glancus , Bleek-groene stofschimmel. .102

Aspergillus uigrescens, Zwart-achtige stofschimmelnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. 106

Asthma, Ademnood of Gaapziektenbsp; nbsp; nbsp; nbsp; .... 180

Atouie der Därmen , Zwakte der darmen . . . 166

Atropa belladonna, Nachtschade (Vergiftiging door). 147

Atrophie van het ovarium,

üittering der eierstokkeu . 120

Atrophie van het hart, üittering van het hart . . 186

Atrophie der nieren, üittering der nieren. . . 129

Atrophie der spieren , üittering der spieren . . 172

Auripigment in Witkalk (Vergiftiging door) . . . 148

Bacillidae , Draadbacterien . 69 Bacillus anthracis, Bacterie

van het miltvuur . . 97

228

#9632;Bacillus diphtheriae, Bacte-

rie van de snotkanker Bacillus subtilis, Bacterie in

bedorven eieren Bacillus tuberculosis, Bacterie dei' tuberkels Bacteridae, Bacterien . Bacterium termo, Eottings-bacterie .... Bacterium termo in 't ei Beenbederf, Osteomalac.ie Beenbreuk, Fractuur v. h. been Beenuitwas. Osteophyten Beenvergroeing, Ankylose . Beenverweeking, Rachitis Beerrups . Gastropacha rubi. Belladonna (Vergiftiging door Benzine tegen sohurftpooten . Beroerte, Apoplexie Benkeuoten (Vergiftiging door) Bevroren kam en pooten Bilzenkruid, Hyoscyamus niger Bindvliesontsteking, Coniunc-tivitisnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;....

Bitterzoet, Solanum dulcamara Blaasworm, Cysticercns. Blauwzuur, Pruisiscb zuur . Bloedmijt, Dermanyssus avinm Bloedvaten (Ziekten der) Bloedvergiftiging, Septiämie . Bloedzuigers in het oog Boorzuuroplossing Botrytis, Scbimmel in eieren Braaknoot (Vergiftiging door) Brandschimmels in granen ,

Ustilaginae Brandwonden

Brayerae (Flores), Konsso tegen Lintwormen Bronchytis, Ontsteking der

LuchtTvegen Bronchemycosis, Schimmel

der Luchtwegen BuiklooiJ, Diarrhee Buikverstopping . Constipatie Buikvliesontsteking,Peritonitis Bnikwaterzucht. Ascites


Biz.		biz.
	Eunzings (Verwonding door).	210
80	C.
100	Calomel, zie Kalomel .	27
	Carbol, zie Karbol	26
170	Carcinoma van 't ovarium ,
69	kanker .... Castreeren, zie Kastreeren, on-	120
70	vruchtbaar makeu der dieren	215
99	Catarrh, zie Katarrh .	176
190	Catgut, zijwormsnatir .	141
195	Cercaria echinata .	11
186	Cestodes, Lintwormen .	2
186	Cheyletus hoteropalpus , Mij-
193	tendooder ....	48
162	Cheyletus, macronychus, Mij-
147	tendooder ....	48
27	Cholera (vogel- of kippen-) .	72
130	Cicuta virosa, vorgiftiging
152	door waterscheerling.	155
214	Cimex lectularius .	68
162	Clavioeps, Schimmel van het
	moederkoorn	160
136	Cloaak, zie Kloaak	167
156	Collodium ....	211
4	Colpocephalum turbinatum,
153	Duivenluis....	63
48	Concremeuten, Steenen, zie
182	Konkrement	129
76	Congestien, Bloedaandrang .	130
136	Conidicn, kiomcelleu van
94	schimmeis	106
102	Conium maculatura, Dolle
154	kervel .... Coniunctivitis , Bindvliesont-	155
158	steking ....	136
214	Constipatie, Buikverstopping Cysticercus, Blaasworm van	166
9	den Lintworm . Cytoleichus sarcoptoides,	4
178	Luchtzak-mijt . Crepitatie, knarsing der been-	36
104	dereiuden bij beenbreuken.	197
1G3	U.
166	U.
173	Daitylium oogcnum, Eier-
175	schimmcl ....	102

229

Darmkatarrh, Ontsteking der

darmslijmvliezen Darmontstekiug . Datura stramoniam, Dolappel Dermanyssus avinm, Koode

bloedltiis .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. . .

Dermanyssns gallinae, Koode

bloedluis . . . . Dermatophagus gallinarum,

Vachtenmijt Dermatoi-yktes mutans, Mijt

der schurftpooten Desinfectiemiddel Dianhee, Buikloop Digitalis purpurea Diphtherie, Vogelpest . Diphtheritis (Kroepaehtige),

kwaadaardige snot Distoma, DnWbelmondwormen Distomum dilatatum; Breede

dubbelmond Distomum echinatum, steke

lige dubbelmond Distomum lineare, smalle

dubbelmond Distomum ovatum, ovale dub

belmond Distomum ovatum in eieren Docophorus adustns, Ganzen

luis .... Docophorus icterodes, EeH

denluis Dolappel, Datura stramonium Dollehondsbeet, Lyssa . Dollekervel, Conium macu

latum Douglas (Mixtuur van) Draadbacterien, Bacillidas Draadworm, Filaria Draaiziekte . Drastica, Afvoermiddelen Dubbelmond, Distoma Duivenluis (Kegelvormigo)

Colpocephalnm turbinatnn Dnizelingen . Dysenterie, Koer .

Blz.

7 146 162

168

162

80 10

11 112

162

155 14 laquo;9 17 131 133 10

63 132 165

Blz.

Eechymoscn, Ylekkcn van nit-

gozweet bloed , 147 en 204 Echinorhynchus polymorphus,

Stekelsnuitworm Eendenvleugel (Verdraaide) . Eenmonden, Monostoma Eetiust (Gebrek aan) . Eieren (Beschimmelde) Eieren (Misvormde) Eieren (Stink)

Eieren (vreemde liehamen in) Eieren (Wind- of schaallooze) Eierpikken . . . Eierleider (Uitzakken van den) Eierstok, Atrophie Elephantiasis , Schurftpooten Emphyseme, Luchtophooping

in het celweefsel Encysteren v. eieren Endocarditis, Hartvliesont-

steking .... Enteritis . Entophyten, Inwendige woe-

kerplanten Entozoen, Ingewandswormen Epidermoptes bifurcatus, Ve-

20 195

12 138 101 113 100 112 115 117 120 119

204 174

90 162

69 1

dermyt der duiven . Epileptische toevallen . Epiphj'ten, Uitwendige woe-

kerplanten Epithelioma contagiosum,

Huidziekte der duiven Epizoen, Uitwendige parasieten Ergotismus,Vergiftiging door

Moederkoorn Erysipelateus, roosachtig Erytheme, roode huiduitslag Epizoötisch, Besmettelyk voor

dieren .... Eurotium herbariorum . Eustrongylus tubifex . Exostose, Beenuitwas . Extravasaat, Soheuring van

bloedvaten Extremiteiten (Ziekten en Ge-

breken der)

108

111 29

160 204

IV 106

15 186

181

184

280

Biz

Hangkrop .... Harde krop .... Harpirhynchns, Veder-

schachtmijt Hartvliesontsteking, Endocarditis .... Hartenzakontsteking, Pericarditis .... Hepatisatie, Leverachtige

ontaarding Hersenontsteking Heterakis dispar, Hpoelworm

in ganzen .... Heterakis inflexa, Spoelworm

in hoenders Heterakis inflexa, Spoelworm

in eieren ....

Biz. 139 139

185

182 130

204

108

137

203

202

142

203

162

130

183

170 129

100

Exsndnat, üitzweeting van voehten ....

Favns gallinarum, Kamschim-

mel.....nbsp; nbsp; 108

Fenegriek, zie Phenegriek .nbsp; nbsp;Vlll

Filaria uncinata, Draadwormnbsp; nbsp; nbsp; nbsp;17

Follikelenmijt, Hypodectes .nbsp; nbsp; nbsp; 43

Fracturcn, Beenbreuk . .nbsp; nbsp; 193

Gaapziekte der Hoenders .nbsp; nbsp; nbsp; 24

Gangraene, Kondvuur . .nbsp; nbsp; 121 Ganzeulnis, Trinotum eon-

spurcatum ...nbsp; nbsp; nbsp; 62

Gastropacha rubi, Beerrups .nbsp; nbsp; 162

Geelzucht, Icterus . .nbsp; nbsp; 168

Gewriehtsontsteking, Arthritisnbsp; nbsp; 187 Gewrichtsvergroeing, Anky-

lose.....nbsp; nbsp; 186

Gonioeotes compar, Tortelluisnbsp; nbsp; nbsp; 55 Goniocotes hologaster, Ge-

vlekte Kippenluis . .nbsp; nbsp; nbsp; 55 Gonioeotes rectangnlatus, Pau-

wenluis . . . .56 Goniodes dissimilis, Gele

Kippenluis ...nbsp; nbsp; nbsp; 57 Goniodes falcicornis, Pau-

wenluis ....nbsp; nbsp; nbsp; 56 Goniodes numidianus, Poele-

petatenluis ...nbsp; nbsp; nbsp; 57 Goniodes stylifer, Kalkoe-

nenluis . . . .58

Gregarinen, Sarcoptes . .nbsp; nbsp; nbsp; 88 Grauwe staar . . .137

Gregarinen, Psorospermien .nbsp; nbsp; 110 Gregarinosis, ziekte door

Gregarinen Teroorzaakt .nbsp; nbsp; Ill

Haarhalsworm, Trichosoma . 19 Haarworm, Trichina . . 18 Haemorrhagie,BIooduitstorting 130 Handwortel . . . .201

Heterakis maculosa,

#9632;worm in duiven Heterakis vesicularis

Spoel-Spoel-

worm in 't hoen Hoenderpest, Kippenoholera Hoendertyphns, Kippencholera Hondsdolheid, Lyssa . Hoofdzeer blj duiven . Hoofdzeer bij hoenders Hoornvliesontsteking . Huiduitslag bij duiven Huidwoekeringen . Huidwonden

Huidwratten (Hoornaehtige) . Hydrophobie, Watervrees Hyoscyamus, Bilzenkruid Hyperaemie, Bloedovervulling Hypertrophie, Vergrooting

van het hart Hypertrophie, Vergrooting

van de lever Hypertrophie der nieren Hyphen, Zaaddoosjes der

Stuifschimmels Hypodectes colnmbaram,

Dnivenmijt

Icterus, Geelzucht

168

231

Biz.

Blz. Kortwiekennbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . . . 201

Koudvuur, Gaugraene . . 121 Kousso (Florcs Brayerae) .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 9

Kraanoogennbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. . .154

Kreosootzalf tegen schurftpoot. 34 Kriebelnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; .... 67

Kriewelmugjes ... 67 Kroep . . . . .76 Kroepachtige slijmhuidont-

steking . . , .76 Krop (Harde)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. . .139

Kropoperatie (oesophagotomie) 141 Krop (zachte) . . . . 144 Kropmelk bij duivennbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . . 203

Indigestie, Siechte spysver-


	tering	139
	Ineuting der Kippencholera	79
	Infraorbitaalcel	85
	Ingewandswormen, Entozoa	1
	Insectenpoeder, Pyrethrum
	caucasionm	51
	Insuffieientie der Klapvliezen J. Jalappe	184
	Insuffieientie der Klapvliezen J. Jalappe	133
	Jieht ....	184
	Jicht (Knobbel-) . E. Kalkoenenluis	190
	Jicht (Knobbel-) . E. Kalkoenenluis	133
	Kalkpooten .	31
	Kalk in de urinewegen	129
	Kalomel	27
	Kam (Poedei-), Favus galli	108
	Kamschimmel, Favus galli	108
	Kanker van het ovarium	120
	Kanker der lever .	170
	Kanker bij Duiven	202
	Kanker bij do snot	80
	'tKapoenen .	215
	Karbol ....	26
	Karbolzalf tegen sc-hurttpoote	1 34
	Kastreeren .	215
	Katarrh derDarmenontstekinf	7
	Katarrh der slijmvliezen	7
	Katarrh der Luchtpüp .	178
	Katarrh der Slijmhnid .	17G
	Keukenzout, fPekelvergiftigin	g)150
	Klauwzeer	92
	Klepvliezen (Insuffic. der)	184
	Kloaak (verwijd gedeelte var
	den endcldarra)	118
	Klysteer, Inspuiting	107
	Knikvliesontsteking	85
	Knopschimmel (vertakte)	106
	Kogclbacterio	69
	Koortsverschijnselen	185
	Konkrement, zie Concremeut	129
	Kopervergiftiging .	149

Larven en Kevers . .nbsp; nbsp; nbsp; 68

Laudanum ....nbsp; nbsp; 160

Laxeermiddelen . . .nbsp; nbsp; 133

Laxeerpillen . . .nbsp; nbsp; 167

Leewater ....nbsp; nbsp; 188 Leewieken . . . .200

Legdarm (Eierleider) . .nbsp; nbsp; 120

Legnood (moeielijkeierleggen)nbsp; nbsp;118

Leverhypertrophie . .nbsp; nbsp; 170

Leverontsteking . . .nbsp; nbsp; 160

Leverziekte ....nbsp; nbsp; 168

Lichaamswarmte ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;X

Lintwormen ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;2

Liöthidae, Vogelluizen. .nbsp; nbsp; nbsp; 62

Liparis monacha . . .nbsp; nbsp; 162 Lipeurus bacillus, smalle

Duivenluisnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . .61

Lipeurus iuiunus, Ganzenluisnbsp; nbsp; nbsp; 62 Lipeurus heterographus,

Hoenderluis ...nbsp; nbsp; nbsp; 59 Lipeurus polytrapezium,

Kalkoenenluis ...nbsp; nbsp; nbsp; 60 Lipeurus variabilis, Hoenderluis ....nbsp; nbsp; nbsp; 59 Lipome (Vetgezwel) . .176 Longonodeem ...nbsp; nbsp; nbsp; 84 Longontsteking . . .nbsp; nbsp; 180 Loodvergiftiging . . .nbsp; nbsp; 148 Luchtcellen . . . .179 Luchtpijp-Katarrh . .nbsp; nbsp; 178

232

Biz.

Luchtpijpwormen (Synga-

mus trachealis)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. . 178

Luchtzakken (Ziekte der) . 179 Luchtzakken(sarcoptische mijt der), Cytoleichus saroop-toides . . . . 3ü Lymphe (Weivoeht) . .182 Lymphosarcome (Bnikgezwel) 171 Lyssa (Hondsdolheid) . . 91

Mucor racemosns, Longen-

schimmel .... Mucor stolonifer, Schimmel in eieren .... Musca cadaverina, vleesehTlieg Musca earnaria, vleesehvlieg . Musca vomitoria, vleesehvlieg Mycelium, wortelstok van den

schimmel . Mycoderma vini, Wijnkim Myocarditis diphtheritica Myocarditis ulcerosa Mijten (Bloedzuigende). Mijten in Penneschachten

Biz.

106

102

68 68 68

105 101 90 90 48 44

Maagontsteking . .nbsp; nbsp; 145

Mais (bedorven) . . .nbsp; nbsp; 158 Macrosporimn (schimmel in

eieren) . . . .102

Maden van Yliegen . .nbsp; nbsp; nbsp; 68

Mallophagen (Vederlnizen) .nbsp; nbsp; nbsp; 52

Melancholie der duiven .nbsp; nbsp; 135

Menopon numidae, pintadeluisnbsp; nbsp; nbsp; 64

Menopon pallidum, Kippenluisnbsp; nbsp; 64 Menopon phaeostomnm, Pau-

wenlnis . . . .65 Menopon stramineum, Kalkoe-

nenluis ....nbsp; nbsp; nbsp; 64

Mikrokokkns ...nbsp; nbsp; nbsp; 69

Mikrokokken ...nbsp; nbsp; nbsp; 69

Mikromillimeter ...nbsp; nbsp; nbsp; 69

Miltvtmr (Anthrax) . .nbsp; nbsp; nbsp; 94 Mixttmr v. Douglas om het

driukwater te ontsmetten .nbsp; nbsp; nbsp; 14

Mollnscnm contagiosnm .nbsp; nbsp; 112

Mondhlaar ....nbsp; nbsp; nbsp; 92 Mondspruw . . . .103

Mondzeer ....nbsp; nbsp; nbsp; 92

Moederkoorn . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 160

Monostoma, Eenmonden .nbsp; nbsp; nbsp; 12 Monostomum attenuatum,

smalle Eenmond . .nbsp; nbsp; nbsp; 13 Monostomum flavum, gele

Eenmond . . . .12 Monostomum mntahile,

vcranderlijke Eenmond .nbsp; nbsp; nbsp; 12 Monostomum vorrucosum,

wrattige Eenmond . .nbsp; nbsp; nbsp; 13 Mucor eonoideus, Knopschim-

mel in de luchtwegen .nbsp; nbsp; 107

Naehtschade (Atropa belladonna) ....nbsp; nbsp; 147 Narcotische Vergiftennbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 146 Nekrosen ....nbsp; nbsp; 191 Nematelminthen (Eondwormen)nbsp; nbsp;15 Nematoden ....nbsp; nbsp; nbsp; 20 Nephritis . ...nbsp; nbsp; 129 Nierontaarding . . .nbsp; nbsp; 129 Nierontsteking . . .nbsp; nbsp; 129 Nirmus numidae , Poelepeta-

tenluis . . . .nbsp; nbsp; nbsp; 55

Notocotyle triserialis . .nbsp; nbsp; nbsp; 13 Nux vomica . . . .154 O.

Obstructie (Buikverstopping) 166 Oedeme van ket celweefsel

(zuchtige Zwelling) . . 207 Oesophagotomie (Krop-ope-

ratie)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . .141

Oidium albioans (Spnrwschim-

mel)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . .103

Oidium lactis (Melkschimmel) 102 Oogholtecel (Inl'raorbitaalcel) 84 Oogontstoking . . . 137 Opcrment (Aoripigment) . 148 Opisthotonns (Starkramp) . 155 Opiumlinetuur .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . . 165

Ostcophyten (Bconuitwassen) 18C Ovariotomie (wegnemen v. d.

Eierstok) . . . .217

rti

233

Biz.

Ovarimn (Eierstok) . .nbsp; nbsp; 119 Oviduct (Ontsttking van den

Eierleider)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. . .122

Paddenstoelen . . .nbsp; nbsp; 156

Pakjesbacterien . . .nbsp; nbsp; 101 Palissadeworm . . ,18 Paracenthesis (aftappen van

het water) . . .nbsp; nbsp; 176 Paraphimosis (nithangen van

het lid by -noerden) .nbsp; nbsp; 128

Pavasieten (woekerdieren) .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 1

Pauwenluis ....nbsp; nbsp; nbsp; 56 Pekelvergiftiging . . .150

Penicillinm glaucum . .nbsp; nbsp; 102 Penis (mannelijk lid der

woerden) ....nbsp; nbsp; 127 Pepie in Frankrijk , goedaardige

snot.....nbsp; nbsp; 177

Pericarditis (Hartezak-ont-

steking) ....nbsp; nbsp; 185 Peritonitis (Buikv!ies-ont-

steking) . . . .173 Perubalsem tegen schurft-

pooten ....nbsp; nbsp; nbsp; 34 Pestachtige typhoide, Vogel-

cholera ....nbsp; nbsp; nbsp; 72

Pestbuil, miltvuur . .nbsp; nbsp; nbsp; 94

Peteehien ....nbsp; nbsp; 204 Peterselie, onschadeiyk voor

vogels ....nbsp; nbsp; 155

Peterselie (wilde), Dolle kervelnbsp; nbsp; 155

Petrolenm tegen schnrftpootennbsp; nbsp; nbsp;34

Phenol.....nbsp; nbsp; nbsp; 79

Phenolwater tegen bloedmüt.nbsp; nbsp; nbsp; 52 Phenegriek ....nbsp; nbsp;VIII Philopteridae , vachtluizen .nbsp; nbsp; nbsp; 53 Phosphorusvergiftiging. .nbsp; nbsp; 149 Pigmentlaag ....nbsp; nbsp; 126 Pip, ontsteking der vetklier.nbsp; nbsp; 219 Pipps in Duitschland, goedaardige snot . . .nbsp; nbsp; nbsp;177 Piszure kristallen in de lucht-

zakken ....nbsp; nbsp; 179 Pleurotonus, Krampachtige

samentrekhing der Spierennbsp; nbsp; 155 Plukker . . .206

Biz. Pneumomycosis, Longenschimmel . . . .104 Pnenmonie , longontstekiug . 180 Poederkam, witte kamschimmel 108 Poelardeeren.... 215 Pokken (Vogel-), Epithelioma

contagiosum . . . Ill Pokken (Dniven-), Epithelioma

contagiosum . . . 202 Poelepetaten-luisnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. . 57

Polsslag by vogels . . XI Porrigo gallinarnm, hoofdzeer 108 Proglottiden, Afzonderlijke ge-

ledingen van Lintworraen . 2 Prolapsus ani . . . 120 Prophylactische (Voorbehoe-

dende) Behandeling tegen

rondwormen . . .25 Psorospermien . Gregarinen . 88 Pruisiseh zuur (Vergiftiging

door)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;.... 153

Pterochilus, Soort van Vo-

gelmijt . . . .43 Puistachtige uitslag . . 203 Pulex avium, Vogelvloo . 66 Pijnappelklier (Kalkachtige

ontaarding der)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. . 132

Pyrethrum caucasicum , In-

socteupoeder ... 67

Quarantaine-hokjes

Bachitis, Beenverweeking Batten (Verwonding door) Kattenkruidvergiftiging. Eedie, Kiemzak v. Distoma Koincultuur van bacterien Eeinvaar. Tanacetum . Bhinitis, Neusviiesontsteking Ilicinusolie . Eoede (mannelyk lid by

woerden) . Boer, dysenterie .

Ill

193

210

147

128 165

234

Biz.

Koest. (Schimmel) in 't koorn.nbsp; nbsp; nbsp;150

Bondwormen, Nemathelminthanbsp; nbsp; nbsp;25

Eoode huidnitslag . .nbsp; nbsp; 204

Boosachtige huidnitslag .nbsp; nbsp; 204

Botte eieren (Schimmels in).nbsp; nbsp; nbsp;101

Bnien.....nbsp; nbsp; nbsp;205

Buiziek ....nbsp; nbsp; nbsp;202 Bnpsen (Harige), Gastropacha

rubi.....nbsp; nbsp; nbsp;162

Eoptuur, 't Bersten ofschen-

ren van inwendige Organennbsp; nbsp; 124

Blz.

Snot (Goedaardige) of Pipps

in Duitschland . . .176

Snot (Kwaadaardige) . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;80

Snotkanker ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;80

Snijden der hanen, Kaslreerennbsp; nbsp; 215

Solarium dulcamara, Bitterzoetnbsp; nbsp;156 Spatten bij mond- en neus-

vliesontsteking ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;82

Spieratrophie, Uittering .nbsp; nbsp; 172

Spirillidae, Sehroefbacterien.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;70

Spirochaetae, Schroefbacteriönnbsp; nbsp; nbsp;70 Spiroptera inflata , Opgebla-

zen draadworm ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;17 Spü'optera uncinata, Hakige

draadworm ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;17

Splijtzwammen, Schizomycetennbsp; nbsp; nbsp;69

Spoelwormen, Ascaridae .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;15 Sporangien , Zaadhuisjes der

Schimmelsnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . . .157

Sporidien, Stuifzaden der

Schimmels . . .nbsp; nbsp; nbsp;157

Spruw.....nbsp; nbsp; 103

Spruwschimmel . . .nbsp; nbsp; 103

Staafbacterien, Bacillidae .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;09 Staar (Grauwe) . . .137

Starkramp, Opisthotonus .nbsp; nbsp; nbsp;155

Steekvliegjes, Simnlia .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;67 Stekelsnuitworm, Echino-

rhynchns ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;20 Stekelsnuitworm in de buik-

holte ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;24

Stinkeieren in den eierleider.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;99

Stramonium, Dolappel . .nbsp; nbsp; nbsp;162

Strobila , Lintwormkolonie .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;3 Strongylus nodularis, Getande

Palissadeworm ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;18 Strongylus Syngamus, Lucht-

pijpworm ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;18 Strongylus trachealis, Lucht-

pijpworm . . . .23

Strychnine (Vergiftiging door)nbsp; nbsp; 154

Strychnos Nux vomica. .nbsp; nbsp; nbsp;154

Stuifschimniel . . .nbsp; nbsp; nbsp;106

Stuipeu.....nbsp; nbsp; nbsp;132

Stysanus, Schimmels in eierennbsp; nbsp; 102

Suetorin, Vlooion. . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;66

Symbiotes gallinarum . .nbsp; nbsp; nbsp; 39

Sarcina, Pakjes-hacterien .nbsp; nbsp; nbsp;101

Sarcoom,Gezwelindebuikho]tenbsp; 125 Sarcoptes eysticola, in kleine

knobbeltjeslevendegraafmljtnbsp; nbsp; nbsp;35 Sarcoptes mutans, Mijt der

kalkpootennbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . . .31

Sarcoptes nidulans , mijt in

opgezwollen vederschaehtennbsp; nbsp; nbsp;40 Sarcoptes scabiei, Schurftmijt

van den mensch . .nbsp; nbsp; nbsp; 41 Sarcoptides plumicolis, in

penneschachten...nbsp; nbsp; nbsp; 44 Scalpeeren, de schedelhnid

afstroopeunbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. . .213

Schimmels (Vergiftiging door)nbsp; nbsp; nbsp;157

Schimmels in den eierleider.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;99

Schimmels in de luchtwegen.nbsp; nbsp; nbsp;104

Schizomyceten, Splijtzwammennbsp; nbsp; nbsp;69

Schroefbacteriön, Spirillidae.nbsp; nbsp; nbsp;100

Schurftmyt der kalkpooten .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;31

Schurftpooten of kalkpooten.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;31

Schijndood na verstikking .nbsp; nbsp; nbsp;183

Scleroma, Buikgezwel . .nbsp; nbsp; nbsp;171 Scolex, zoogenaamde Lint-

wormkop ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 4

Seeale cornutnm, Mooderkoornnbsp; nbsp;160

Septiiimio, Bloedvergiftiging.nbsp; nbsp; nbsp; 76 Simnlia ornata, ( steek-Simulia reptans i vliegjes ' Slagpennen (Buitenwaarts ge-

keerde) in de vlengels van

eenden ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;67

Smeerklier boveu den staart .nbsp; nbsp; 218

235

Syngamns trachealifi Synoviaalvoeht, Leewatei^-Syringophilnsbipectinatus, Myt der penneschachten van het

hoen.....

Synngophilns nncinatns, Mijt der penneschachten van den panw .....

Biz.

178 186

Biz.

Torula ovicola, Eierschimmelnbsp; nbsp; nbsp;102

Trematoden, Zuigwormen .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;9

Trichina spiralis ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;18

Trichosoma brevicollis. .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;20

Trichosoma collare . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;19

Trichosoma longicollis . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;19 Trinotum conspurcatum,

Groote ganzenluis . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;62 Trinotum squalidum, Glimmende ganzenluis . . .63 Tropidocerca inflata , Opge-

blazen draadworm . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;17 Tuberculine , Inenting tegeu

tuberkels ....nbsp; nbsp; nbsp;173

Tuberculose, Tuberkelenziektenbsp; nbsp; 170

Tuimelziekte, Draaiziekte .nbsp; nbsp; nbsp;132 Tweelingen in een ei . .114 Typhoide (Pestachtige) of

Vogelcholera ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;72

Typhus (Togel-) , Yogelpest.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;72

Uitslag (Huid-) by Duiven .nbsp; nbsp; nbsp;203 Uittering, Algemeene Spier-

atrophie ....nbsp; nbsp; nbsp;172

Uitzakken van den Legdarm.nbsp; nbsp; nbsp;120

Uraten, Piszure zouten .nbsp; nbsp; nbsp;189 Ustilagineen, Brandschimmels

in granen . . . .158

Taenia, Lintwormen

Taenia anatina, Eendenlint

worm Taenia cantaniana, Kalkoe

nenlintworm Taenia ebneata, Wigvormige

lintaorm . . . Taenia fasciata, Breede lint

worm Taenia inftmdihuliformis ,

Trechtervormige lintworm Taenia lanceolata, Lancet'

vormige lintworm Taenia malleus, Eendenlint

worm Tanacetum , Eeinvaren . Taxus baccata, Taxusboom Teelballen , Testikelen . Tering (Uit-) Temperatuur der vogels Teratome, Buikgezwel met

vreemde lichamen Tering, Spieratrophie . Testikelen, Teelballen . Tilletia caries , De Schimmel

van Brand of Eoest in 't

Graan .... Tinctuur antidiarrhoa, Tinctuur

tegen buikloop . Tinctuur v. Opium, Tinctuur

tegon buikloop . Tinea favosa gallinarum,

Hoofdzeer.... Toevallen . . ... Torren en Kevers Tortelluis ....

153

126

172

176 172 126

159 165

165

108

Vacht- of Vederluizen , Mal-

lophagen ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;52 Vallende ziekte, Epileptische

toevallen ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;8

Varicellen, Waterpokken .nbsp; nbsp; nbsp;202

Varioliden ....nbsp; nbsp; 202

Vederluizen, Mallophaga .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;52

Vedermijt der duiven . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;46 Vederplukken . . .206

Veeren (Het nat worden der)nbsp; nbsp; nbsp;184

Verbeening van de Aorta .nbsp; nbsp; nbsp;184

Verdraaide vleugels bij eendennbsp; nbsp; 195 Verdrinken . . . .182

Vergiften (Minerale) . .nbsp; nbsp; nbsp;146

Vergiften (Narcotische)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;146

mtmrnm

236


	Biz.		Biz.
Vergiften (Plantaardige)	146	Wärmte (Lichaams-)	XI
Vergroeing (been-), Ancylose		Waterkrop . . quot; .	144
Terkleuming door kou . #9632;	184	Waterpokken	202
Verstikking door rook of door		Waterseheorling, Cicutavirosraquo; 155
water (verdrinken) .	185	Watervroes , Hondsdolheid.	91
Verstppping (Buik-)	166	Waterzucht (Buik-), Ascites	175
Tetklier (Verstopping v. d.).	218	Weeke Krop.	144
Vetlever-ontaarding	168	Windeieren, Eieren zondei
Vibrionidae, Draadbaeterien .	69	kalksehaal	115
Tingerhoedkruid , Digitalis .	162	Windpokken .	202
Tleeschmaden amp; Yleeschvliegen 68		Wittekam of Poederkam	108
Tlengels (Verdraaide of ver-		Woekerdieren, Epizoen	1
keerd staande) .	195	Woekerplanton, Entophyten	69
Vliegenehampignon. Agaricns		Wond- en verbandwater	94
muscarins	157	Wenden	210
Vliegenmaden , Musca vomi-		Wormachtige Dnivenmijt, Hy
toria ....	68	podectes .	43
Vliegenzwam, Agarieus mns-		Wormen (Ingewands-), En
carins ....	157	tozoim	1
Vliegjes (Steek-), Simulia	67	Wormen in 't ei .	112
Vloo (Vogel-)	66	Wratten bij Duiven	202
Voedsterzak v. Distoma	12
Vogelapotheek, Terzameling		Z.
van Geneesmiddelen .	221
Vogelluizeu ....	52	Zaehte krop ...	144
Vogelmyt ....	48	Zakkrop	143
Vorstbuilen ....	214	Zenuwtoevallen	132
Vogelpest ....	72	Zoldervoeten	191
Vogelpokken	111	Zwelling (Waterzuehtige)	207
W.		Znigwoi-men, Trematoden	9
Wandlnizen . .	68

U3f



			*m amp;^s*

I

\

i


rW		r-r	P^nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; C^i
	O	r-r
	O


F			^e^	amp;


	w

	*1^9*

	raquo;JwM

	B1BU0THEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

	2856 028 6

	*tämm*



m

				*'#9632;e^C^*	^c
*lt;^L^Z*		^-I^^T-		*'#9632;e^C^*
*lt;^L^Z*		^-I^^T-

			r

	/


P L U I M V E E.

\m



is*

*raquo;m*

t*f.

fifc-

m;



Ä⁵

=Plaquo;.

	^y.
	.amp;i	cC



	OPGEDRAGEN ALS ^mmWMB YAM MW^WM^r AAN HET DER Nederlandsche Vereeniging Aviculturaquot;, jreaej/.i fiiinite ii'eloctfaaaae en oiiverpoc.ic/e fceiviic/ing aan ale pevmaeting rtcr Keimis en verasorotttg van nei Jr/niinvee iti zXter/er/niic/,

	DOOK

	R. T. MAITLAND.



	INHOUDSOPGAVE.

	\%

	Bladz. Voorrede voor de Hollandsche uitgave....... I Voorrede van den Duitsohen schrijver........VII Inleiding..................IX Lichaamswarmte.............. X Ademhaling en Polsslag............XI A. DE DOOR PARASIETEN YEROORZAAKTE ON- UESTELDHEDEN YAN MET PLUIMVEE l

	I. Entozoen (Ingewandswormen) . a. L i n t w o r m e n o f T a e ri i a's #9632; . h. Zuigwormen o f T i- e m a t o d e n #9632; 1.nbsp; nbsp; Distoma (Dubbehuond)..... 2.nbsp; nbsp; Monostoma (Eenmond). #9632; . c. R o n d w o r m e n of N e m a t h e I m i n t 1.nbsp; nbsp; Ascariden (Spoelwormen) #9632; . 2.nbsp; nbsp; Eustrongyliden (Beuzen-Palissadenworm) 3.nbsp; nbsp; Heterakiden......... 4.nbsp; nbsp; Pilariden (Draadwormen) #9632; #9632; . 5.nbsp; nbsp; Strongyliden (Palisaadenworm)- 6.nbsp; nbsp; Trichinidae (Haarwoimen) . . 7.nbsp; nbsp; Echinorhvnchidae (Stekelsnuitwormen)	1 2 9 10 12 15
		10 15 16 17 18 18 20



	Bladz. Epizoen (Uitwendige parasieten)......29 Mjjten of Acarina ..#9632;..#9632;#9632; 29 lt;i. S c h n rft m ij t e n #9632; #9632;...... . . 29 /;. G e e n schürft v e r o o r z a k e n d e m ij t e n #9632; 40 r. Bloedssuigonde m ij t e n ..... . 48 52
B. Vachtltiizen

Philopteridae 1.nbsp; nbsp; Doeophorus 2.nbsp; nbsp; Nirmus 8. tioniocotes . 4.nbsp; nbsp; Goniodes 5.nbsp; nbsp; Lipeuras . Liöthidae . 6.nbsp; nbsp; Tvinotum . . 7.nbsp; nbsp; Colpocephalum 8.nbsp; nbsp; Menqpon .			53 53 54 55 56 59 62 62 63 63

C. Vlooien			66 69 69 72 80
III. Bntophyten. (In-wendlge Woekerplanten) a. S p 1 ij t z w a m m en. B a o t e r i e n 1.nbsp; nbsp; Cholera van het Pluimvee 2.nbsp; nbsp; Snot of kanker, Diphtherie			66 69 69 72 80

3.nbsp; nbsp; Hart-, long- en leverontstekin		o- door kogelbac

terien veroovzaakt #9632; . 4.nbsp; nbsp; Hondsdolheid of Watervrees quot;gt;. Mond- en klauwzeer Miltvuur ...-. Eieren döor bacterien besmet Schroefbacterien Pakjesbacterien (Saroina's Schimmels. . . . 10. Rette eieren #9632; . .		90 91 92 94 99 100 101 101 101



	11.nbsp; nbsp; Spnrw ......... 12.nbsp; nbsp; Schimmel in de luchtwesren	Bladz. 103 104 108 108 110
	IV. Epiphyten. (Uitwendige 'Woekerplanten) 13.nbsp; nbsp; Witte of Poederfcam ........ 14.nbsp; nbsp; Gregarinen #9632;#9632;...#9632;. B. ZIEKTEN EN (JEBREKEN NIET DOOR PARA SIBTEN YEROORZAAKT ...... I. Getoreken aan eieren en vrouwelyke geslachts-#9632;werktuigen............... 1.nbsp; nbsp; Vreemde lichamen in eieren....... quot;2.nbsp; nbsp; Misvonnde eieren............ 3.nbsp; nbsp; Windeieren en eiervreten #9632; ....... 4.nbsp; nbsp; Legnood...............	Bladz. 103 104 108 108 110
		112 112 112 113 115 118 119 120 120 122 125 126 128 130 136 138 138
	Uebreken van den eierstok (Ovarium) Gebreken van den eierleider (Oviduct)nbsp; #9632; a. Uitzakken van den eierleider nbsp; nbsp; I). Ontsteking van den eierleider nbsp; nbsp; . c Grezwellen in den eierleider #9632; #9632;nbsp; nbsp; #9632;
	Ziekten en gebreken aan de mannelyke ge-slachts'werktuigen
	III.nbsp; Ziekten der piswerktuigen IV.nbsp; nbsp;Ziekten van het zenuwstelsel ... V. Ziekten der zintuigen ....... VI. Ziekten der spysverterings-organen #9632; 1. Onvoldoende spysvertering en getarek aan eetlust.....

	Harde krop Weeke krop	139 144


#9632;#9632;#9632;^i^

2. Ziekten van maag en darmen			Bladz. 145 145 146
laquo;. 6.	V i- e e m d e lie h a m e n i n d e m a a g M a a g- e n d a r montsteking tl o o r
sr i 1' t e n v e r o o r z a a k t . #9632; #9632; .

Vergiftiging door Rattenkruid #9632; Vergiftiging door Lood..... Vergiftiging door Koper . Vergiftiging door Phosphorus . . Vergiftiging door Keukenzout (Pekel) Vergiftiging door Kwikzilver Vergiftiging door Zink..... Vergiftiging door Beukenoten #9632; Vergiftiging door den Taxusbooin Vergiftiging door Bittere amandel. (Pruisisch Vergiftiging door Kraanoogen (Strychnine) Vergiftiging door Dolle kervel enz. . . Vergiftiging door Zaadvruchten der Aardappel Vergiftiging door het Bitterzoet (Solanum) Vergiftiging door Paddenstoelen (Agaricus) Vergiftiging door Schimmelsnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. a. Beschimmeld voedsel ..#9632;			147 148 149 149 150 151 152 152 153 unr) 153 154 155 156 156 156 157 157

6. c. d.		Brandschimme'ls (Ustilagineen) #9632; Darmontsteking door harige rupsen Biarrhee door gevatte kou .	158 162 163 166
Bnikverstopping of Obstructie #9632;			158 162 163 166

3. Gebreken en ziekten van lever en milt			168 168 168 170 170 173 175
a.nbsp; nbsp; Geelzucht- . #9632; 1).nbsp; nbsp; V e t o n t a a r ding c.nbsp; nbsp; Ranker. . #9632; d.nbsp; nbsp; Tuberculose.
4.nbsp; nbsp;Buikvliesontsteking (Peritonitis) 5.nbsp; nbsp; Buik-waterzucht (Ascites)



VII. Ziekten der ademhalingswerktuigen			Bl	idz. 176 176 178 179 180 182 183 184 185 185 186 187 187 187 187 191 193 195 195 200 202 202 202 203 204 204 205
laquo;. K a t a r r h der n e u s- e n m ondholte (g o e d a a r d i g e s n o t) . h. Katarrh der Luchtw egen #9632;
		cht
	lu

c.nbsp; nbsp; Gebreken der 1 u c h t z akk e n of cellen .......... d.nbsp; nbsp; Ziekten der longen. #9632; c. V e r d r i n k e n #9632; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; #9632; #9632; #9632; /'. S c h ij n d o o d #9632; . . . . . . . . g. H e t n a t \v o r d e n d er v, e e r e n #9632; VIII. Ziekten van het bloedvatenstelsel a.nbsp; nbsp; 0 n t s t e k i n g van het hartezakje b.nbsp; nbsp; Over ige ziekten van het harten g r o o t e b 1 o e d v a t e n . #9632; c.nbsp; nbsp; V e r b e e nin g van de aorta #9632; IX. Ziekten, Gebreken enz. der Ledematen
1.nbsp; nbsp; Du zoogenaamde jicht bi] vogels . #9632; . a. E 11 e r e n d e gewrichtsontsteki h. ,T i e h t i g e gewrichtsontsteking 2.nbsp; nbsp; Beenverweeking (Rachitis) #9632;...#9632; 3.nbsp; nbsp; Verdraaide vleugels bij eenden . . #9632; 4.nbsp; nbsp; Beenbreuken enz. . #9632; ,....... 5.nbsp; nbsp; Leewieken ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; .,#9632; X. Huidziekten enz. niet door parasieten veroor zaakt .... lt;(. H u i d u i t s I a g #9632;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . . #9632; #9632; 1.nbsp; nbsp; Pokken (Ranker of Wratten). 2.nbsp; nbsp; Uitslag (puistachtige) . . . 3.nbsp; nbsp; Hoof'dzeer der duiven. .... 4.nbsp; nbsp; nbsp;Roosachtige huiduitslag . . , 1). Ziekten der v e e r e n niet door p t e n v e r o o r z a a k t.....



	6

	131 adz Hot rnien ..#9632;.#9632;#9632;...#9632;...nbsp; nbsp; 205 c. 0 p h o o p i n g v a n w e i v o c h t of In c h t in hot o n d e r h u i d a c h e lt; e 1 w e e f s e 1 (Oedetue, Emphyseme). .....#9632;nbsp; nbsp; 207 rf. Won den........ ......nbsp; nbsp; 210 Scalpeeren..............nbsp; nbsp; 213 c. B randwonden #9632; #9632; . #9632; #9632; #9632;nbsp; nbsp; 214 f. Be.vriezing........#9632; .#9632; . nbsp; nbsp; 214 XL Kastreeren en Kapoenennbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. .nbsp; nbsp; 215 XIL Vetklierontstekingnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;...nbsp; nbsp; 218 Slotwoord. Vogdapotheek #9632; #9632; . .......#9632; - .nbsp; nbsp; 221 Alphabetisch Nammgister.......nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;227


	PI VIII

	hunne vogels sprake is, en dat men bij deze ziekte de huid der tong moet afstroopen, en zulks Let dier nioet worden inge-geven, of bij welke Boter, Spek, Olie, Peper, Knoflook, Phenegriek enz. de hoofdrol als geneesmiddel spelen. Hij die zieke dieren wil beliandelen moet daarop betrekking liebbende geschikte boeken lezen en bestudeeren, en het moet hem geenszins aan algemeene ontwikkeling falen. Ik heb in 't bijzonder getracht zoo algemeen verstaanbaar mogelijk te schrijven als de aard van het onderwerp zulks veroorloofde, en alzoo hoop ik dat niet alleen de vogel-kweeker zelf, maar ook elke vronw, die met voorliefde en meestal met kennis van zaken het hofgevogelte verzorgt, in ons boek een getrouwen raadgever zal vinden, zoodra ziektegevallen zieh onder hare pleegkinderen mochten ver-toonen. Prof. Dr. ZÜRN.

	X.B. Deze vooifede van Dr. ZiiiiN is ook vollcomen toe-passelijk oj) onze Hollanäsche uitgave van diem werk.

	R. T. M.	t a



	2 een groot aantal parasieten kunnen huisvesten zonder dat hunne gezondheid bet minst daaronder schijnt te Hjden. Als treffend voorbeeld hiervan vermeldt Nathusius eenmaal in sen zwaan, die door een ongelukkig toeval gedood werd, de volgende parasieten gevonden te hebben, namelijk: in de longen 24 stuks Filarien, in de lucbtpijp 60 stuks Stngamus , tusseben de maagwanden over de 100 stnks Spiropteren , in den dünnen darm vele bouderden Holostomen, in den dikdarm ongeveer 100 stuks Distomen , insgelijks in den slokdarm 22 Distomen en een dito in den dünnen darm. Gedurende zijn leeftijd scbeen de vogel niet bet minst onder bet groot aantal dezer parasieten geleden te hebben. Niemand kan dergelijke parasieten tocb als gebeel ongevaarlijk bescbouwen : in alle gevallen scbaden zij hunnen gastbeer door bem van een gedeelte van zijn voedsel te berooven; en dikwerf genoeg zijn zij oorzaak van verscbillende ziekten die den dood tengevolge kunnen bebben. a. De Lintwormen of Taenia's. Alle oningewijden stellen zicb een lintworm voor als een zelfstandig wezen uit kop en geledingen bestaande. Echter is dit eene gebeel en al foutieve voorstelling, daar een lintworm bestaat uit een polyzoötiscb, uit vele af-zonderlijke dieren samengesteld, organisme. Elk lid is een dier op zicb zelf, namelijk eene soort van platworm van bermaphroditiscben aard; de onmiddelijk acbter den zooge-naamden kop gelegen smalle geledingen zijn onrijpe plat-wormen, in de verder naar bet benedeneinde toe gelegen geledingen bebben zicb eerst de mannelijke, daarna de vrouwelijke geslacbtswerktuigen ontwikkeld; de geledingen of proglottiden die bet verst van den kop [Scolex] gelegen zijn zijn geslacbtsrijp, d. i. met vruchtbare eieren voorzien.



	6 De hals is meer dan dubbel zoolang als de kop. De geledingen zijn kort doch zeer breed. De zijrandeu schijnen ingesneden te zijn. De geslachtsopeningen zijn unilateraal. De scolices dezer soort vindt men gewoonlijk bijjonge , doch niet geslachtrijpe ganzen. 6. T a e n i a a n a t i u a , (T. malleus ?) E e n d e n-1 i n t w o r m. Lang 300 Mm. , breed 3 Mm. Tien haakjes zitten , in een enkelen ring geplaatst, aan het einde van den slurp of snuit. Deze worden in de darmen der eenden gevonden. Het embryo ligt in eene dwarse richting te midden van het ei. Ziekten door lintwormen hy het pluimvee veroorzaiikt. In de eerste j)laats dient hier opgemerkt te worden dat watergevogelte in 't algemeen minder door ingewandswonnen gekweld wordt dan het overige hofgevogelte ; verder heeft de ondervinding bewezen dat jonge dieren eer ongesteld worden , wanueer zij door ingewandswonnen bewoond zijn dan volwassene , en eindelijk is het de waarheid, dat menig stuk van het hofgevogelte door een gering aantal dezer parasie-ten aangetast geeu zichtbaar nadeel daarvan ondervindt. Daar-entegen staat het evenzoo vast, dat door talrijk voorhanden zijnde entozoSn meer of minder gevaarlijke ziekteverschijn-selen kunnen worden te voorschijn geroepen. Gedurende natte jaren worden veel meer lintwormen bij de vogels aangetroffen dan gedurende droge jaren. Jonge ganzen die op natte grasvelden grazen bekomen aldaar veel eer de kiemen van lintwormen, dan die welke in drogere oorden worden grootgebracht. De met outlasting uitgestooten rijpe geledingen van een lintworm , of de met eieren gevulde proglottiden eener plat-


	^^	^#9632;p

	i I

	i

	H



	*v.-*



	8 zijn volkomen verdwenen ; alleen bij den aanvang der ziekte is de dorst belangrijk gestegen. De door lintwormen veroorzaakte hevige katarrh kan dik-werf een doodelijken afloop na zieh sleepen. Bij ontleedkundig onderzoek van het lijk vindt men het zeer uitgeteerd en bloedarm. De darm is in den regel leeg zonder eenige overblijfselen van spijzen , de darmslijmhuid is sterk gezwollen en met een geelroode , min of meer dikke, etteracbtige slijmlaag bekleed. Dat de lintwormen de slijtnbuid der zieke dieren hevig prikkelen, blijkt daaruit dat zij zicb daarin diep met den kop inboren, zoodat bij bet wegnemen der wormen uit het darmkanaal de scolex of kop steeds blijft zitten, en deze eerst door het wegkrabben der slijmbuid kan bemaehtigd worden. Volgens Hebtwig komen epileptische toevallen (vallende ziekte) veelmaals voor bij hoenders met lintwormen behept. Voorbehoeding. Deze is grootendeels onmogelijk, daar wij de ontwikkelingsgeschiedenis der meeste vogel-lintwormen niet kennen en nog niet geleerd hebben welke dieren deze wormen bij hunne verschillende gedaante-wisselingen bewonen. Behandeling. Het beste en minst gevaarlijke middel ter afdrijving van den lintworm is de Aebkanoot, de vrucht van den Arekapalm. De noot moet zoo versch mogelijk zijn. De noot wordt tot poeder gemalen en men neemt hiervan 2 ä 3 gram met boter tot een pil gemaakt, die men den patient in de keel stopt. Met het vrijwillig laten oppikken van gebroken Abekanoot, in vogelperken in welke lintwormen zijn waargenomen, zoude men proeven kunnen nemen. Een afvoerend middel kan ter ondersteuning van de kuur aan deze toegevoegd worden, doch is volstrekt niet noodig.



	10 de vöorste mondopening wördt gevoerd, en vandaar op de slijmhnid uitgestort om daar ter plaatse eene grootere toe-strooming vau bloed door dezen prikkel op te wekken en daardoor liet opzuigeu van bloed gemakkelijker te maken. Eeuige trematoden bezitten behalve het zuigorgaan om liunnen mond, nog een ander (de Distomen) of nog meerdere zuigers aan de buikvlakte gelegen, die tot het vasthechten van den parasiet in ziju slaclitoffer dienen moeten. De trematoden zijn wezens van beiderlei kunne ; de paring heeft gewoonlijk tasschen twee individuen plaats, doch ook zelfbevrachting is mogelijk. De opening der geslachts-werktuigen vindt men gewoonlijk aan de buikzijde van het voorste gedeelte des lichaams, in de eerste plaats het man-nelijke werktuig, daar achter het vrouwelijke. üit den man-nelijken Porus genitalis komt het mannelijk lid te voorschijn. I. Distoimiin of Distoma (Dubbelmoiul). Aan het kopeinde bevindt zieh de mond door een zuigorgaan omringd, en op een derde der lengte van het lichaam een rond zuigorgaan, enkel tot vasthouden bestemd. 7. Distomum echinatum, St ekelige dub bei mond. In de darmen van eenden en ganzen, zelden bij hoenders. Lang 4 14 Mm., breed 12 Mm. Lichaam langwerpig rond of lancetvormig, plat, aan de rugzijde iets gewelfd, de buikzijde afgeplat met eene in de lengte loopende doorschijnende gleuf. Achter den mond eene soort van hals, die van voren in eene platte verhevenheid eindigt, welke den met een gezwollen rand voorzienen zuig-mond bevat. Het platte einde van de hals [kop] heeft eene niervormige gedaante en draagt twee reien van 27 tot 30 stuks, van scheden voorziene, stekels. Elke stekel is onge-



	12 In den blinden en dikken darm van het hoen. Lang, plat met een van achteren afgerond lichaam. De zoogenaamde hals in het midden verwijd, overigens smal en ongeveer 1.2 Mm. lang. II. Monostoiuum of Monostomu (Eenmond). De kop is niet door een eigenlijke hals van het overige lichaam gescheiden. De zuignap aan den buik ontbreekt. 11.nbsp; nbsp; nbsp;Monostomum flavum, Gele eenmond. Lang 12 14 Mm., breed 4.5 7 Mm. In de luchtpijp en in den slokdarm der eenden. Het lichaam is plat, eirond en een weinig aan de onderzijde uitgehold. Mondopening aan het vooreinde , een weinig ter zijde naar den onderkant geplaatst. Het embryo is rondom met fijne trilharen omzet en aan het vooreinde met een uit- en intrek-baren slurp of stekel voorzien. De voedsterzak bezit een mond en mondholte, alsmede eene soort van darm; aan de rugzijde van deze zoogenaamde redie vindt men eene opening door welke de larven (cercaria) die zieh in dezen zak bevinden naar buiten kunnen treden. 12.nbsp; nbsp; nbsp;Monostomum mutabile, Veranderlijke eenmond. Lang 8 tot 22 Mm., breed 4 tot 8 Mm. In de neusholte en in de infraorbitaal-cel der ganzen, doch zelden in 't darmkanaal dezer vogels bevinden zieh deze wormen. Het lichaam is langwerpig, vlak, van boven een weinig gewelfd , naar voren in een kegelvormige , naar 't einde toe in een bijna cylindervormige punt eindigende ; dit lichaam gelijkt veel op een breedbuikige wijnflesch. De mondopening bevindt zieh een weinig zijdelings aan het vooreinde van het lichaam. De eieren zijn helderbrain van kleur.



	13 13. Monostomun attenuatum, Versmallende eenmond. Lang 3 Mm. , breed 0.60.7 Mm. In den blinden darm der ganzen. Het langwerpige lichaam is platachtig naar voren toe versmald en spits toeloopende, van achteren rond. 14. Monostomum verrucosum, Wrattige eenmond (Notocotyle triserialis). Lang 24 Mm. , breed van 1 tot 1.5 Mm. In den blinden darm der hoenders , ganzen en eenden, in 't bijzonder bij jonge ganzen die op weiden grazen. Lang eivormig en plat; doorgaans eenigszins gebogen , zoodat de benedenvlakte eenigermate hol, de bovenvlakte bol kan genoemd worden , van voren is het lijf stomp toegespitst, van achteren afgerond. Een zuignap aan het vooreinde van het lichaam , doch naar de buikzijde toegewend. Aan de onderzijde van het lichaam van 36-47 gesteelde wratjes welke op drie reien gerangsehikt zijn. De eieren dezer soort zijn bijzonder herkenbaar, doordien zij aan beide uiteinden in een lang haarfijn aanhangsel uitloopen. De door zuigwonuen veroorzaakte storiugen der gezondheid van het pluimvee. Tot heden zijn de nadeehge gevolgen der zuigwormen in de darmen der vogels nog niet bewezen geworden. Doch men kan deze parasieten niet als geheel onschadelijk achten, daar zij zieh in de wanden van het darmkanaal inboren, zieh met het bloed van hunnen hospes voeden , en voomamelijk wegens het groot aantal waarin zij, vooral bij jonge dieren, kunnen voorkomen. De in den slokdarm en vooral in de luchtpijp levende	! I



	14 zuigwormen kunnen voormimelijk bij aanmerkelijk aantal, 1012 stuk, schadelijk worden, wegens de door hen ver-oorzaakte min of meer hevige prikkeling dezer Organen. Zij die in de luclitpijp voorkomen kunnen dezelfde verschijnselen, als verstikking enz. , te voorschijn roepen, als die door Strongylus syngamus, zie hierna ondev de rond-wonnen (no. 24), worden veroorzaakt. Als voorzorgsraaatregel tegen deze parasieten en tot genezing er van kunnen wij nog weinig uitrichten, evenmin als tot hunne verdelging , daar wij met liunne ontwikkelings-geschiedenis in alle tusschenvormen van reclien en larven nog volkomen onbekend zijn, en wij de hoenders, vooral de watervogels , moeilijk van de plaats (het water) kunnen verwijderd houden , waar bet broed van D i s t o m e n en M o n o s t o m e n leeft. Hoenders die in beperkte, goed zuiver gehouden perken en hokken gehouden worden, hebben weinig van deze parasieten te lijden. De te nemen voorzorgmaatregelen moeten zieh hoofdzakelijk daartoe bepalen de woekerdieren, waar zij zieh vertoonen, te vernietigen , bij voorkeur door ver-verbranding. Daarora moet het lijk van aan wormziekte gestorven vogels door het vuur vermeid worden. Kimmer moet men de vogels slootivater te drinhen (/even tvaarin veel waterplanten groeien, als kroos, flap em., doch bij voorkeur zuiver drinkicater nit een wel- of regenput geschept; heeft men zulk drinkwater niet ter heschikking en is men tvel verplicht natuurlijk gracht- of slootivater te gebruiken, dan moet men daaraan Antiseptische tinct. of Mixtuur van Douglas toevoegen; dit hestaat uit 25 grant ijzervifriool en 3¹J2 gram ziravelznur in 1 liter water opgelost, en kan geschikt langen tijd in een hierkruik bewaard tcorden; van deze mixtuur wordt dagelijks ein eierlepel vol bij elk liter



	17 20. Heterakis maculosa, Gevlekte spoelworm. Lengte van het mannetje 1624 Mm., van het wijfje 2030 Mm.; dikte van 12 Mm. In het darmkanaal der duiven. In duiventillen kunnen daze wormen zeer groote schade veroorzaken. Vele honder-den er van vindt men dikwerf in eene enkele duif, van welke zij het gansche darmkanaal opvullen. De mest van de duiven is somwijlen met oneindig groote hoeveelheden eieren dezer wormen bezwangerd. Wanneer gezonde duiven dergelijke eieren in de maag krijgen worden zij eveneens besmet. 21. Filaria (Spiroptera) uncinata, Hakige draadworm. Lengte van het mannetje van 910 Mm. en dikte van 1 Mm. , van het wijfje van 1518 Mm. Leven in den slokdarm , in de maag en in de dunne dar-men der ganzen en eenden , veelal in kleine klompen ver-eenigd of onder de slijmhuid ingeboord, waar zij hevige ontsteking veroorzaken. De mond is met twee tanden ge-wapend en van 5 ä 6 tepeltjes voorzien. Overlangsche reien tanden en haken zijn aanwezig. Eene bolvormige ver-dikking ziet men aan het ondereinde van den slokdarm. 22. Tropidocerca (Spiroptera) i n f 1 a t a. Opgeblazen draadworm. Lengte van het mannetje 6 Mm. , dikte 0.20 Mm., van het wijfje van 13 mM. In de voormaag der eenden. Het wijfje onderscheidt zieh door een bloedroode kleur, van den kop tot aan den staart ziet men vier evenwijdig loopende plooien. De gedaante van



	18 het lichaam bij het mannetje is bolrond , bij het wijfje een weinig platgedrukt. 23.nbsp; nbsp; nbsp;Strongylus aodularis, G e t a n d e p a 1 i s s a d e w o r m. Lengte van het mannetje van 1012 Mm., van het wijfje van 1018 Mm., dikte 0.5 Mm. In het slijinvlies van slokdarm, maagwand en dnnnen darm van de gans. 24.nbsp; nbsp; nbsp;Strongylus syngamus (Trachealis), L acht p ij p w o r m. Lengte van het mannetje van 1012 Mm. , van het wijfje 1213 Mm., dikte van 0.50.6 Mm. In de luchtpijp van allerlei hofgevogelte , somwijlen van 30 tot 40 stuks te gelijk. Zij kunnen somtijds in zulk eeue groote menigte voorkomen dat zij al het gevogelte eener plaats doen uitsterven. In Amerika, Engeland en Italie komt deze worm algemeen voor , waarom men voorzichtig zijn moet met vogels nit die streken te importeeren, en ze bij ontvangst een tijdlang in afzondering moet plaatsen en ze observeeren {omtr'ent de genezing dezer zielcte zie men hier-achter, hlz. 20, onder het artikel Ongesteldheid can het pluimree door rondwormen reroorzaakt). 25. Trichina s p i r a 1 i s , Trichine of h a a r w o r m. Lengte van het mannetje 1.6 Mm., van het wijfje 3.3 Mm. De trichinen zijn zeer kleine haarfijne wormen, van voren dun doch naar achteren dikker toeloopend. Bij het wijfje is het achterlijf afgerond met zichtbare kloake. Het achterlijf van het mannetje is voorzien van twee kegelvor-



	19 mige tepeltjes_; welke dienen om zieh aan het wijfje vast te klemmen. De trichinen kunnen behalve den mensch en vele zoog-dieren, ook het pluimvee als: het hoen, den pauw, den kal-koen, de duif en andere besmetten , wanneer deze in de gelegenheid ziju zieh met met trichinen bezwangerd vleeseh te voeden ; evenwel zijn het niet anders dan geslaehtlooze dann-trichinen Alsnu veranderen de trichinen in het darmkanaal van haren nieuwen hospes tot geslachtsrijpe darmtrichinen, door-boren de wanden der darmen , en komen alzoo in het spier-vleesch van den mensch of van een ander zoogdier, om zieh aldaar vast te zetten en zieh in te sluiten in een soort van eocon en eindelijk te verkalken ; in dezen toestand behouden zij hunne levensvatbaarheid verscheiden jaren lang, tot zelfs 24 jaren toe. In het darmkanaal der vogels kunnen zieh uit spiertriehinen darmtrichinen ontwikkelen, doch nimmer komt het jonge triehinen-broedsel in de spiermassa der vogels voor. 26. Trichosoma longicolle, Langhalzige h a a r h a 1 s w o r m. Lengte van het mannetje 1623 Mm. , van het wijfje 7080 Mm. Grootste dikte ongeveer 0.6 0.7 Mm. In blinden en dikken darm der hoenders Lichaam van voren haarachtig , naar achteren allengs dikker wordende, Bij het wijfje afgeknot. 27. Trichosoma c o 11 a r e , G e m e e n e h a 1 s-h a a r w o r m der hoenders.

	Lengte van het mannetje van 810 Mm.; van het wijfje van 9,5-12 Mm. Grootste dikte 0.0430.066 Mm.



	20 Kop stomp , kegelvormig. Niet ver achter den kop van een halsring voorzien. Deze worm komt soms in groote menigte in de darmen der hoenders voor. 28. Trichosoma brevicollis, Kor thai z ige haarworm. Lengte van het mannetje 1012 Mm., van het wijfje 2024 Mm. In de dunne darmen der ganzen. Dikte aan het voor- en achtereinde van het lichaam weinig in middellijn verschillend, doch naar achteren toe wordt het lijf iets dikker, het einde van het achterlijf is afgerond. 29. Echinorhynchus polymorphus, Stekelsnuitworm der watervogels. Lengte 224 Mm. In de darmen van ganzen en eenden. Bijna elliptisch rond, met een in- en uittrekbaren snuit of tromp, die met acht of negen reien haken gewapend is. Het rondachtige lichaam , met stekels bezet, is rood van kleur. Ongesteldheid van het pluimvee door rondwormen (Nematoden) veroorzaakt. Met de door deze wormen veroorzaakte ziekteverschijnselen is het evenzoo gesteld als met die door andere wormen veroorzaakt. Wij vinden namelijk bij de nauwkeurige lijk-schouwing van schijnbaar plotseling of na korte ziekte ge-storven hoenders, duiven, ganzen enz. niet een enkel gegeven, dat voor een niet door entozoen veroorzaakte ziekte zoude kunnen pleiten; wij vinden niets verder dan eenige ingewandswormen in het darmkanaal en door deze



	22 eetlust, slijinige diarrliee, en bij längeren duur der ziekte, belangrijke vennagering der borstspieren ; is deze vermage-ring eenmaal ingetreden, zoo volgt de dood onder vol-konien aitputting en stülpen zeer spoedig. Het lijk-onderzoek vertuende gewoonlijk niet ulleen dat liet dann-kanaal met de wormen gevuld was, maar ook dat de slijm-,huid zoo veranderd was, dat die gedeeltelijk of over eene grootere oppervlakte sterk met bloed overvuld, opgezwollen, verweekt, gedeeltelijk met zweren bedekt en altijd met ,een taai slijm bekleed, aangetroffen werd.quot; Gezcnde duiven worden met deze wormen besmet wan-neer zij de eieren dezer parasieten met haar voedsel vermengd inslikken. Dat H e t e r a k i s i n f 1 e x a van het hoen, in kippen-eieren ingesloten gevonden wordt, komt niet zoo zel-den voor, als men wel zoude vermeenen. Zeer gevaarlijk voor het pluimvee zijn alle bloedzuigende rondwormen , daar zij zieh in de slijmhuid van krop, maag, darmen, luchtpijp en slokdarm inboren. Onder deze be-hooren in de eerste plaats de draadwormen (F i 1 a r i a u n c i n a t a) en het wijfje van T r o p i d o c e-r c a i n-f 1 a t a. Onze Duitsche auteur vond plotseling gestorven eenden door F i 1 a r i a u n c i n a t a gedood. Deze wormen hadden zieh in groot aantal in de slijmhuid van het darm-kanaal ingeboord en belangrijke ontsteking van dit orgaan veroorzaakt. Jammer genoeg vertoonen de door Filaria veroorzaakte kwaleu zoo weinig karakteristieke Symptomen, dat men bij het zieke dier, gedurende diens leven, de ware natuur van het lijden ter nauwernood herkennen kan. Zeer gevaarlijk voor het pluimvee zijn de palissadewormen (strongylus-soorten) welke bloedzuigers bij uitnemeudheid



	24 vesten dikwerf een groot aantal luchtpijpworraen , zonder er onder te lijden ; doch kleinere vogels , namelijk jonge hoenders en fazanten, worden dikwerf en gemakkelijk door hen gedood. De door deze. parasieten veroorzadkte ongesteldheid, waar-aan de vogels lijden, wordt met den naam van yaajrzielde he-stempeld, omdat de aangetaste dieren met wijd opmgesperdm hek als bij het gafen naar lucht happen. Zoo er zieh vele dezer wormpjes tegelijk in de luchtjiijp hevinden, hegint het dier sterk te vermageren en sterft eindelijk aan verstikking. Ter gemzing der gaapziekte laat men de aangetaste dieren met #9632;vooruitgestrekten hop door een helper vasthoiiden ;wanneer het dier alsnu lucht tracM in te ademen, ziet men de hichtp^p-opening wijd gapen. Bit oogenblik neemt men te boat door eensklaps de pen eener veer, iraaraan alleen aan het topeinde eenige zachte dwarsveertjes alskwastjegelatenzijn, in tevoeren en zacht draaiende terug te halen, ivaardoor men veelal de lastige warmen met de veer naar buiten brengt, ferwijl de door deveerlosgemaaktevoorwerpen, door het geiceldige hoesten van het dier ivorden uitgeworpen; deze wormpjes moeten zorgvuldig verzameld en verbrand worden, om hen en fevens hunne eieren volkomen te vernietigen. De S t e k e 1 s nu i t w o r m e n (E c h i n o r h y n c h u s) kunnen wanneer zij in groote menigfce binnen in het lichaam der eenden of ganzen voorkomen , wegens hun inboren in de darmslijmhuid hevige darmontsteking veroorzaken. Enkele dezer wormen op zieh zelve zijn volkomen onschadelijk; doch geraken zij door het doorboren van den darmwand vrij in de bnikholte zelve, zoo zullen zij meestal ziekte veroorzaken.



	26 Volkomen lietzelfde is het met liet overige pluimvee ge-steld , dat met de luchtpijpworm besmet is. Zoo men onder de kviikens van een hoenderhof er een vindt dat door den worm Syngamus trachealis gedood is, dan kan men zeker zijn dat onder de andere lioenders er een aanwezig is, dat dergelijken worm herbergt, en ofsclioon daaronder niet bij-zonder lijdende, toch de eieren dier wormen met het mond-slijm uitgeworpen of met den mest overal been verspreid heeft. Daarom moet men oplettend zijn op hoestende, nie-zende en gapende hoenders, en deze van de overige afzon-deren. Om dezelfde reden wordt ook: 4.nbsp; nbsp; nbsp;Bnitengewone reinbeid in de hokken en perken aan-bevolen. Waar men in kippen- en duivenhokken den mest zieh weken lang laat ophoopen, daar kunnen de kiemen van ingewandswormen zieh rijkelijk verzamelen. 5.nbsp; nbsp; nbsp;In de stallen en perken in welke zieh ziek gevogelte opgehouden heeft, dat aan ingewandswormen lijdende was, moet niet alleen alles volkomen gereinigd en met eene op-lossing van 5 ä 10 proeent karbol of phenol in kokend water gedesinfecteerd worden, maar het uitgraven van den bodem der rennen en het weder aanvullen daarvan met versch zand, is hoogst noodzakelijk. 6.nbsp; nbsp; nbsp;Het voedsel voor duiven bestemd moet haar niet op den grond uitgestrooid, maar in schotels die licht schoon te maken zijn, toegereikt worden. 7.nbsp; nbsp; nbsp;Zoo ingewandswormen in een hoenderhof of vogel-perk in menigte voorkomen en er groote schade in aanrichten, dan kan men den vogels van tijd tot tijd zekere stoifeu toe-dienen, die zij met genoegen opnemen zonder er zelf schade van te ondervinden; onder deze Stoffen rangschikken wij in de eerste plaats den anijs. Weinige drojipels anijsolie worden over het voedsel uitgestrooid, daar de rondwormen geen anijsolie verdragen kunnen.



	29

	gescliiedt door, na de huid aan de keelzijde opengesneden te hebben, met een snede in de lengte de luchtpijp te doorklieveu, waartoe eene geknopte fijne bistouri gebruikt wordt; tervvijl de wondranden ver van elkaar worden gehouden kan men de parasieten met een pincet tut de luchtpijp verwijderen, waarna de randen van de huidwond met liechtspelden weer tot elkaar gebracht en bevestigd worden. Inwendig toe te dienen geneesmiddelen tegen de luchtpijp-wormen zijn tot heden onbekend. Men zoude kunnen beproeven of inaderaing der dampen, verkregen door een 2 procent oplossing van creosoot in water met een gloeiend ijzeren staafje omgeroerd eeuig nut afwierp. Dergelijke inaderaing is bij zoogdieren zeer nuttig wanneer bij hen in de luchtpijp en hare vertakkin-ffen of brouchien zieh rondwormen bevinden.

	II. EPIZOEN. Olraquo;, IS OF OXDER DE HUID VAN HET l'LUniVEE VERULUF-1I0UDENDE WOEKERDIEREN.

	A. My ten of Acariiia.

	ct. De S c h urf t m ij t. Oorzaak van de schürft van den mensch, en van de zoogdieren en de vogels, is de schurft-mijt; de middelen welke deze mijt dooden genezen de schürft.



	34 met den rug van een mesje behoorlijk weggekrabd zonder echter de pooten te verwonden, waarop het insmeren met een de mijten doodend middel moet plaats hebben. Men heeft verschillende dergelijke middelen aanbevolen zooals ranzige visuhtraan , verder zvvavelzalf, doch deze werken uiet afdoende ; daarom geeft men de voorkeur aan k a r b o 1-z a 1 f (1 deel gekristalliseerd k a r b o 1 z u u r op 10 dee-len vet), oreosootzalf (1:20), benzinolie (1 deel benzine op 10 a 15 deelen vaapolie) en petroleum; daar echter deze middelen voor de hoenders, voor-namelijk voor de kuikens schadelijk können worden, en wij een aangenaam riekend en spoedig werkend middel bezitten in den perubalsem, zoo geven wij aan dezen de voorkeur. Deze perubalsem, die ook in geval van schürft bij menschen en zoogdieren met voordeel wordt aangewend, moet zorgvuldig op de van korsten bevrijde plaatsen, wel 2 a 3 dagen lang, eenmaal daags ingewreven worden; naar om-standigheden is 8 dagen later nogmaals de insmering te herhalen, voornamelijk wanneer nog eenige plekken der huid op nieuw een laquo;jeelachtigen uitslag vertoonen, en daardoor bewijzen, dat er nog levende mijten zijn achter gebleven. Nadat de inwrijvingen met perubalsem verscheidene dagen hebben plaats gehad, laat men als verzachtend middel den ziehen poot met room, vasiline, glycerine, of met ongezouten boter insmeren. Lijnolie is tot dit doel minder geschikt daar deze in de lucht verhart en een soort van vernislaag vomit, die op de ziehe deelen een ongunstigen invloed uit-oefent. In plaats van den perubalsem kan men ook met 3 deelen spiritus verdunden vloeibaren styrax gebruiken. Met D e r m a t o r y k t e s m u t a n s is dikwerf verward geworden : 2. Sarcoptes cysticola, de in eigen omhulsel



	36 bleeken kam. Deze eueren waren met D e r m a n y s s u s avium bedekt. Binnen in het lijf, 0\|3 de oppervlakte der darmen, van de lever enz., vond hij een menigte gele knobbeltjes die mijten bevatten. Heller beweert, dat bij 70 procent der boenders in zijn vaderland (Duitscbland) Sarcoptes cysticola wordt gevonden. Rivolta, te Pisa, besehreef in 1877 deze mijt zeer natiw-kenrig. Lengte van het mannetje 0.18 tot 0.20 Mm., van het wijtje van 0.18 tot 0.26; breedte van het mannetje 0.12 tot 0.13 Mm., van het wijfje 0.140.18 Mm. Het lichaam van het mannetje loopt naar achteren kegel-vormig toe en bezit vier auaalharon, twee lange en twee körte ; dat van het wijfje is volkomen afgerond en bezit slechts twee lange anaalharen. De voeten hebben 5 gele-dingen, aan het uiteinde zoowel bij het mannetje als bij het wijfje van een gesteelden zuignap en verscheidene bor-stelharen voorzien. De mijt is ovovivipaar, d. i. baart le-vende larven, en niet ovipaar of eierbarend. De mijten moeten waar zij talrijk voorkomen, door storing in de voeding, tot vermagering aanleiding geven. De vele gele omhulsels, welke de overblijfseleu van afgestorven mijten bevatten, en de verkalkte cysten geven aan het ge-slacht hoen een vies aanzien , en veroorzaken, walging fegen het gebruik van diens vleesch. Tegen deze mijten kunnen wij nog geen voorbehoedmiddel aanwijzen, ook zoude zulks tot niets lijden. Alhier kunnen wij gepast laten volgen : 3. Cytoleichus sarcopfoi'des luchtzakmijt der vogels. Lengte van het mannetje 0.390 Mm., breedte 0.288 Mm.



	38 ^veneens hoe zij in de luchtzakken van borst en bnik ge-raken, ofschoon men wel mag aannemen dat zulks längs den weg der ademhalingswerktuigen gescbiedt. De mvjt der luchtzakken komt lang niet zeldzaam bij de hoenders voor. Als er maar weinige dezer parasieten aanwezig zijn wordt bet algemeen welzijn van een hoen niet benadeeld. Maar wanneer zij in de lucbtpijp voorkomen, noodzaken zij door prikkeling tot hoesten, waarbij het-zelfde geluid voortgebracht wordt alsof een of andervreemd liehaam in de lucbtpijp verdwaald ware. Indien er een groot aantal van Cytoleichus in de luchtzakken is opgeboopt, kunnen zij bevige ontstekings-versebijiiselen in deze organen of in hunne nabijbeid ver-oorzaken. Voorbeboeding en behandeling zijn niet mogelijk , daar men bij bet levende boen de aanwezigheid dezer parasieten niet kan ontdekken. Bebalve de graafmijten of sarcoptiden zijn evenals bij de zoogdieren nog de zuigmijten of dermatophagen , die de op-perhuid aantasten , te vermelden. Ook bij bet hoen heeft men zulk eene mijt als oorzaak van een schurftachtigen huid-uitslag waargenomen. De mijten die de schubben der buid aantasten (D e r m a-t O p h. a-g u s of S y m b i o t e s) zijn vrij groote diertjes. Het mannetje is rondacbtig, bet wijfje langwerpig. De rug van het eerste draagt op zijne ruwe oppervlakte twee lange borsteis en 8 stijve baren, welke op kleine knopjes zitten. Het wijfje bezit eveneens stijve baren op het liehaam; aan bet uiterste achtereinde ziet men twee kleinere en twee grootere borstelharen, alsook twee rolronde tepeltjes, welke bij geslacbtelijke vermenging in bekervormige holten bij het mannetje worden ingeschoven; bet mannetje bezit



	46 peren bouw, sterkere klatiwen en kleinere kämmen aan de voeten. Züex, de oorspronkelijke schrijver van dit boek, vond tus-sclien de vederen en bij tiitzondering in liare schachten of spoelen bij de hokduiven een mijt door hem voorloopig genoemd: 9. Epidermoptes bifurcatus. Vedermijt der d u i v e n. Deze is waarschijnlijk dezelfde soort door Eivolti in 1881 beschreven onder den naam van Epidermoptes bifurcatus, en onder dien van Anaiges hifidus door Guklt in 1849. De duiven die deze parasieten in groote menigte herberg-den_; zegt Züen , zijn aan uitmagering te gronde gegaan, zonder dat er eene voldoende reden van den dood kon op-gegeven worden; mogelijk moest men dien toeschrijven aan uitputting tengevolge van voortdurende storing der nachtrust. Lengte van het mannetje 0,2520,260 Mm., breedte 0,1440,152 Mm. Lengte van het wijfje 0,2730,344 Mm., breedte 0.1350,156 Mm. Lengte van de zesbeenige larve 0,165 Mm., breedte 0,078 Mm. Het mannetje dezer vedermijt vertoont een ovaal lichaam, dat aan het voorste gedeelte het breedst is; het achterste gedeelte eindigt in twee puntig bijloopende tepels die elk van twee zeer lange hären voorzien zijn. De lengte van elken van bet eerste paar pooten is 0,096 Mm., die van het tweede paar 0,105 Mm., die van het derde paar 0,267 Mm. en van het vierde paar 0,095 Mm. De twee paar voorpoo-ten hebben in het derde lid een paar sterke tandachtige uit-steeksels. Het vierde paar pooten is aan het laatste gelid met 4 zijdelingsche tanden gewapend. Nagels of klau-wen ontbreken; de einden der voeten zoowel bij de man-



	48 die haar herbergt, zouder altijd in de schachten der veereu zelve in te dringen. Intasschen hecft de natunr andere mrjt-soorteu geschapen, die op duiven, musschen, papegaaien en/.. wonen, van hunnen kant op de mijten in de schachten der veeren jachtmaken en zieh met deze voeden: zij loeren aan den voet der veeren op hunnen buit; als voorbeeld hier-van uoenien wij Cheyletus heteropedpus en CJiei/Ietus ma-cronyehns, zoo als Megnin aangetoond heeft. Tegen de mijten in de schachten der pennen en tusschen de veeren zijn bijzonder aethei'ische olien (anijsolie, rosma-rijnolie en dergelijke) met olie of water (1 op 20 tot 50) verdeeld, in de eerste plaats echter pembalsem of styrax, met 3 tot 4 deelen Spiritus verdund, met sen bloemeu-irrigateur tusschen de veeren in te blazen. Zindelijkheid, rijkelijk zand- en aschhoopen ten dienste der vogels, in welke zij zieh baden kunnen en het ongedierte afschudden, kunnen eeniquot;erinate als voorbehoedmiddel aanbevolen worden.

	C. lilocdzuigende myten der vogels. 10. Dermanyssus avium, de gemeene vogelmijt. Lengte van het mannetje 0.60 Mm., breedte 0.30 Mm. Lengte van het wijtje 0.80 Mm., breedte van 0.280.30 Mm. De vogelmijten behooren tot de groep der Gamasiden, van welke men aanverwante soorten als parasieten op ver-schillende insecten aantreft, als op mestkevers, bijen enz. Het lichaam is langwerpig rond, van achteren breeder dan van voren. De kleur is bloed- of bruinrood met witte vlekken; naast de spitse, kegelvormige kaken vindt men de beide voelers, welke uit lange geledingen bestaan, en wier uiteinde van recht overeind staande in een klein knopje ein-digende borstelharen voorzien is. De mondwerktuigen be-zitten twee ongelijk lauge steekwerktuigen, waarvan het



	52 Vogels, iu wier neiisgateu zicli mijten gevestigd hebben, belianclelt men met boomolie, waaraan een weinig anijs-olie is toegevoegd; dit mengsel wordt met eene zachte veer in de neusgaten ingesmeerd. Wasschen met Phenohrafev is ons voortdurend gebleken een zeer werkzaam middel fegen du ongedievte 1e zijn. C. Yaclitluizen. Gewooiilyk eenvondig luizen genoemd. Deze vederluizen, gewoonlijk eenvoudig vogelluizen ge-heeten, beliooren tot de M a 11 o p h a g e n of h u i d v r e t e r s. Zij zijn ongevleugeld en hebben doorgaans een beliaard li-chaam, dat min of meer plat gedrukt is. In den mond zitten körte, aan den binnenrand gewoonlijk getande kaken en zeer kleine scharen, met of zonder voelertjes. Tusschen de scharen ligt de onderlip, boven de kaken de bovenlip. De voelers zijn kort, hoogstens zoolang als de kop, en bestaan uit drie ä vijf geledingen. Puntoogen (ocelli) vindt men op den kop ; gezichtsorganen ontbreken geheel en al. Zes pooten: de uiteinden der voeten met een of met twee nageis. De borst (thorax) kan uit twee of drie ringen zijn samengesteld; in het laatste geval wordt de eerste ring prothoras, de tweede mesothorax, de derde metatherox geheeten. Het eivormig of langwerpig achterlijf bestaat uit acht h tien geledingen of Segmenten. Deze dieren voeden zieh met huidschubbetjes, hären en veeren. Bloedzuigers zijn zij geenszins, ofschoon zij zieh in de huid kunnen inboren. Bij de voortteling is het mannetje onder het wijfje geplaatst, of wel het mannetje zit op den rug van het wijfje. Hunne vruchtbaarheid is niet bijzonder groot. De eieren zijn peervormig, van een dekseltje voorzien en dragen borstel-haren, welke tot het vastklampen aan hären en veeren van



	53 hunne woondieren dienst doen. De jongen verwisselen verscheiden malen van huid. De mallophagen worden in twee onderfamilien gesplitst, namelijk in die der Philopteridae, welke draadvormige voelhoorntjes en geene kaaktasters bezitten, en in Liothei-d a e, die zieh door hunne knotsvormige voelers en het bezit van kaaktasters onderscheiden. Op de vogels treft men onder de Philopteriden in de eerste plaats het geslacht Philopterus aan; dit bezit voelhoorntjes met vijf geledingen en heeft aan elken voet slechts een enkelen () klauw; de thorax bestaat meestal uit twee, het achterlijf nit negen ringen. De Philopteren bewegen zieh langzaam; na den dood van Iran woondier verlaten zij diens lijk niet, en sterven zelf twee a, drie dagen later. Behalve de Philopteren azen op vogels de Liotheen, die door knotsvormige of vierledige voelers onderscheiden zijn en aan elken voet twee klauwen bezitteu. De borst bestaat meestal uit drie, het achterlijf uit tien ringen. De Liotheen bewegen zieh zeer levendig, en verlaten onmiddelijk het lijk van den vogel op wien zij vroeger aasden, om een anderen leven-den gastheer op te zöeken; somwijlen kruipen zij op den mensch over, zonder het hem lang lastig te maken. Bij de Philopteridae onderscheidt men de geslachten Docophorus, Nirmus, Goniocotes, Gonio-d e s en L i p e u r u s. Bij de op het pluimvee levende Liotheidae de geslachten: Trinotum, Colp oeephalum en Menopon. lt;/. Philopteridae.* I. Docophorus. De voelhoorntjes zijn bij beide

	(quot;) Züks zogt abusievelijk an jüdem Fieszeiide zwei Klanen.