o cn i f- isas*. c/il^\ c^o

UIT DE ANNALES BELGIC1

VAN

FRANCISCUS VAN DUSSELDORP.

(Afgedrukt uit de «Bijdragen voor de geschiedenis van het Bisdom van Haarlemquot;)

Op bl. 263 van het 2^C deel zijner Batavia Sacra geeft van Heussen ons te lezen: »Franciscus Dusseldorpius, *Lugduno-Batavus, juris consultus, theologus-sacerdos , j/post insignes in apostolatu patriae suae nee non Cliviae z/praestitos labores, dum natalium et fortunae bona glo-,/riatnque fugit, atque in senio quietem contemplationis _tfsectatur, vir celeberimus Coloniae ignotus moritur anno

,/1630 pridie Kalend. Aprilis.....Scripsit librum de Tw-

„inultihus Belgicis, asservatum pridie in bibliotheca reve-//rendissimi Rovenii et una cum ejus libris direptum. Hie //idem forte cum Annalium voluminibus. Ex relatione //nostratium didici libros hos Orangiae principi donates , wab illo lectos ab eodemque indignabundo flammis traditos «et absumptos.quot;

Gaf het spoorloos verdwijnen van het merkwaardige boek eenigen schijn van waarheid aan hetgeen van Heussen op hooren-zeggen neerschreef, de werkelijkheid is , dat de Annales tusschen de Scriptores Medii Aevi zorgvuldig werden bewaard in de boekerij der stad Utrecht. De eerste, zoo ver we weten, die aan het werk daar zijne belangstelling kwam betuigen, was J. J. Dodt van Flensburg, de onvermoeide navorscher van de bronnen onzer vader-landsche geschiedenis. Zie zijn Archief voor Kerkel. en Wereldl. Geschied. VI, bl. 18, n. 2. Hem dank ik mijn nadere kennismaking met den belangrijken arbeid van

3

Dusseldorpius. Mag ik den lezer ook eenigzins op de hoogte brengen?

Het werk bestaat uit twee lijvige in-folio's, beschreven door van Dusseldorps eigen hand. Na eene inleiding van acht bladen zeer klein en dicht ineengedrongen schrift volgen de Annates, die loopen over de jaren 1566 tot en met 1615, juist liet gewichtigste tijdperk onzer vader-landsche geschiedenis. Wat het werk voor ons Katholieken vooral belangrijk maakt, is het feit, dat de schrijver de kerkelijke toestanden meer bijzonder in het oog houdt, het lijden en strijden der Katholieken naar het leven teekent en hunne rechten verdedigt met de rustige kracht zijner veel omvattende wetenschap. Aan het slot van zijn boek schreef hij neer: //Habes, amice lector, historiam uContinuam annorum 50, foelici numero, et aetati meae ,synchrono. ') In quorum priore quinquennio profiteer »grato animo, me plurimum adjutum per ilia, quae //summa diligentia notarat et collegerat pius senex Joannes //Gerardi Stempelius consul Gaudanus ¹) et pro Catholica »reli(iione mortuus in exilio Coloniae; quorum copiam i/benigne mihi fecit ejus filius Gerardus Stempelius cano-//nicus apud S. Georgium et vicarius in Summo Coloniae. tflJtrum vero plura additurus sim nescio. Agens enim »Coloniae, rerum quae in Belgio aguntur solitam notitiam jdion habeo. Et ingravescens in corpore infirmo maturius «aetas, latendi atque ex tristi saeculo evadendi summa ,/Cupiditas suadent deinceps quietem et ad instantem mor-/,tem praeparationem. Aliis itaque, ut puto, lampadem ,/tradam. Tu laborem meum boni consule. In quo non

¹

In 1552 en vervolgens vinden wij Jan Gerrit Stempelsoon in de schepenbank te Gouda; in 1570 tot 72 bekleedt hij er een burgermeesterszetel. Walvis. Beschrijv. der stad Gouda, bl. 78-81.

4

»quaesivi proprium honorem, nomen meum supprimendo «et me vivente haec non evulgando, sed solam Ecclesiae ,/in posteris utilitatem. — Itaque nihil quod sciam falsum /,posui; nude omnia et sicut gesta sunt narravi; sicubi ,/judicem interposui, non metum non favorem admisi. z/Attamen licet nihil mihi conscius sim, non tarnen in »hoc justificatus sum. Itaque libentissimo et obedientissimo //animo omnia penitus subjicio et submitto censurae S. R. E. ,/matris meae charissimae. Privatus vero nianum absti-i,neat, si me accusatorem et Deum vindicem nolit. — »Tu vero, quicumque haec legeris, mortuo bene precare, »supplico.

„Vale. Coloniae 13 Julii anno 1(516.quot;

Vier belangrijke jaren, 1572-75 , voor de geschiedenis van 't bisdom Haarlem van bijzonder gewicht, hebben we afgeschreven, om die hier mede te deelen. Na inzage daarvan te hebben genomen, vertrouwen we, dat de lezer dringend zal verlangen met het gansche werk kennis te maken.

1572.

Septimo Januarii, stilo Romano et communi, scribit ad senatum Hollandiae Albanus, se intellexisse reginam Hispaniae feliciter enixam masculum, et in signifactionem gaudii se relaxasse aliquot captivos, qui in carcere erant ex eo quod tempore debito plenariae abolitionis commo-dum non adhibuissent; veile se scire utrum in aliqui-bus Hollandiae carceribus plures hujusmodi custodiantur, et si qui sint, petere ut nomina atque cognomina ipsorum cum toto processu criminali ad se destinentur, ut re cog-nita statui de ipsis quoque possit. Respondent Ordines 22 Januarii, jam ante aliquot annos Suam Exc*¹¹¹ recog-

5

nitionem talium caussarum ad se evocasse, et proinde nullos hujusmodi captivos vel processus apud se esse.

Vigesiraa secunda Januarii conventus Ordinum Hol-landiae ; ubi comparuerunt pro nobilibus Dominus Spran-gensis, Lockhorstius, Oisterwyckius, Jacobus üouza, pro Dordracenis Dominus Gijssenburgius scabinus et Petrus Cornetus syndicus, pro Harlemensibus Henricus Wame-lius consul et Henricus Assendelftius syndicus, pro Del-fensibus Sasboldus Cornelii consul et Gerardus Biese syndicus, pro Leydensibus Joannes Broekhovius consul et Paulus Busius syndicus, pro Amstelredamensibus Henricus Cornelii Silling consul et Martinus Blocklant syndicus, pro Gaudanis Joannes Gerardi Stempelius et Joannes Reineri consules; propositumque fuit, quandoquidem exules Hollandici pyraticam exercentes mare quasi claudebant, praesertim cum in Vlidano Amsterdamensium portu sta-tionem liaberent, quo potissimum modo illis obviam iri posset. Ordines dicunt periculum et damnum jam grave flagitare remedium , vel eo magis ne sub praetextu eos fugandi praesidium militare in Hollandiam adducatur. Ta-men cum inveniant se ita oneratos decimatione et vicesi-matione atque reditibus ordinariis ut ulterius sumptus facere non possint, praesertim cum verendum sit ne , si semel suis impensis boe facere inceperint, prorex onus continuum efficiat. Fuitque iterum deliberatum, an Ordines non possent ofFerre Albano, se extraordinarie paratos, in-struere duas triremes et duas celoces, quod aestimabatur constaturum 12U00 florenorum; verum cum non possent Ordines inter se convenire, res in aliud tempus rejecta est vel regis curae resignata.

Gum Albanus quotidie experiretur varias difficultates, quas vectigal decimarum Belgio inferebat, varia item ex-cogitabat, quibus remedium adhiberet. Sic 23 Februarii promulgate Bruxellis edicto constituit, ut decima rerum

2

6

extra Belgium deferendarum sol veretur apnd regia telonia, abrogatis variarum urbium sumptiosis exactorlbus. Postridie vero rursum edicit, magistratus civitatum debere incum-bere execution! vectiijalis deciraarum; nec illos satis fecisse

O '

cum tres exactores nominarint, sed illis debere auxilium praebere sub poena depositionis ab officio et correctionis arbitrariae. Deinde ipsis praescribitur ut absque ulla mora collectoribus sub poena carceris et arbitraria injungant, serio et diligenter in caussa vectigalium procedere et stante pede colligere quicquid a publicatione praeteriti anni debi-tum repertum fuerit, refractarios vocando in jus in diem sequentem. Si qui vero dicant se amplius nolle negotiare ob hoc vectigal, ipsis interdicatur ulterior reditus ad illud exercitium sub gravissima muleta vel poena arbitraria; si qui vero dicant se hactenus non annotasse ilia quae vendiderunt, attamen in posternm paratos annotare, potent hac vice collector generalis cum hujusmodi summarie transigere. Ne vero collector processibus involvatur, jube-tur loci praetor, illi in judicio assistere, qui etiam in litem jurare tenebitur, reo condemnato non tantum in id quod debet, sed etiam expensas et mulctam 30 vel 60 florenorum. Si qui vero faciant opificia necessaria reipu-blicae, non poterunt ob hoc vectigal desistere sed praecise ad continuationem cogantur sequestratione personae atque bonorum mobilium; quod si plures ad hoc conspiraverint, in exilium pellantur bonis fisco addictis; si vero integra societas hoc fecerit, privetur cunctis suis privilegiis et bonis communibus. Reus in jus vocatus teneatur respon-dere statim, et non nisi ex justa caussa trium dierum dilatio et semel tantum concedatur. Si qui vero contra edicta regis opponant vel excipiant, tanquam seditiosi et hostes tractandi sunt et ad notitiam Albani deferendi. Reus non poterit uti advocato vel procuratore, sed tene-tur ipse pro se respondere. Si reus non compareat, sta-

tim condemnabitur et in litem jurabitur cum muleta et expeusis. Et ne judex competens deficiat, constituetur tribunal et aliqui scabini et secretarii, qui omnibus diebus 3 horis ante, 3 post prandium de nulla alia re cognoscere poterunt; a quorum sententia nemo appellare poterit nisi per provisionem sol vat. Non tarnen per boe exoneratur magistratus, quin etiam teneatur Imic negotio intendere. Qui mulctam solvere non poterunt, in corpore puniantur.

Vides ex hoc edieto, quanta obstinatione per totum Belgium huic veetigali resisteretur, quantumque urserit Albanus ut ejus exeeutio fieret; qui, ut non tantum vi ad hoe eogeret indigenas sed etiam aliqua benevolentia traberet et tam odiosum veetigal aliquatenus excusaret, 26 Februarii iterum litteras ad singulas provineias mittit, quibus enumerat moderationes buie veetigali adhibitas, nimirum quod ultima tantum distractio hane (sic) subeat, merces exemptae sint in totum , item rudes et perficien-dae materiae, imperfectae quae in ministerium serviunt decimandorum, qualia sunt ligna ad eoetionem cerevisia-rum et similia; quin et pro manufaeturis exportandis a decima ad tricesimam reeessum, quod etiam obtinere spondet in piscibus halecibus et similibus salsamentis; item ob frumenti caritatem veetigal hoe in ejus venditione re-missum usque in messem instantem, quod exemplo ser-vire debet, regem in aliis easibns similem benevolentiam ostensurum; dispensasse quoque cum venditoribus rerum minutarum ut sub sua deelaratione deeimam singulis diebus segregent; eolleetoribus remisisse cautionem, servata sola juratoria; lanionibus quoque in redemptionem eon-cessum ut pro bove triennio majore solvant 32, pro junio-ribus et vaeeis 14, pro vitulo et ariete 3, pro poreo 6 stuferos, pro ove 18 obolos, pro agno stuferum. Quod Heet antehae locale fuerit, amodo generale futurum

8

denuntiat; denique cnm ad reliquos omnes difficultatos oborituras rex moderationem promittat, necessarium esse ut subditi obediant; demum pro appendice adjungit se veile ob commoditatem subditorum ut decima salis non solvatur in ultima distractione sed in loco ubi excoctum fuerit.

Quinta Martii Bruxellae editur edictum, quo interdici-tur ne posthac reditus annui (: non autem empliiteuses et simiiia:) emantur ut cogatur debitor annuatini solvere frumentum , butyrum et simiiia ; praeteriti vero contractus tales jubentur reduci ad numinum sextum decimum summae in literis expressae vel colligendae ex valore quae tunc fuit rerum stipulatarum. Ulterius edicitur ut reditus liciti bucusqne empti, qualescumque sint, non possint lui a debitoribus nisi tali valore monetae, qualis tunc cursum habuerit cum verosimiliter secundum ilium solutum sit; annui tarnen reditus permittuntur solvi secundum cursum pecuniae singulorum annorum tune praescriptum.

Vigesima septima Julii promulgatur edictum valoris monetarum a rege Bruxellis editum , ubi aureus Renensis taxatur 35 stuferis, duplex ducatus Hispanicus 4 florenis 14 sestartiis, scutum Gallicum 2 florenis 3 stuferis, imperiales daleri 3:2 stuferis.

Sub initium hujus anni rebelles, qui in Anglia a peste illa regina perfide et ingrate foti et adjuti fuerant contra principem suiun naturalem atque clementissimum, classem viginti sex navium congregant, ascitisque in societatem piratis aliquot Anglicanis, ita ut mille atque ducenti fere milites sub signis essent, inter quos Arnoldus Dorpius, Wilhelmus Treslongus aliique non nulli perditi et obaerati nebulones ') praecipue censebantur, praeficiunt sibi Wil-

1) Nebulo = polisson = schavuit. De uitdrukking is niet heusch en verdient afkeuring. Ook al werden de Katholieken toen soms vereerd met den

9

heimum baronem Lumayensem, vulgo comitem Marcen -sem dictum. Quandoquidem autem hoe potissimum authore malorum nostrorum periodus exordium coepit, operae pre-tium forsitan erit, pauca de eo praefari. Erat autem filius natu minor comitis Marcensis et subjectus episcopi Leo-diensis, fratre suo majore viro probo et regias partes semper sequuto. Hie autem homo nequam et improbus omnino Gallicos mores ') et improbam levitatem ita prae se ferebat, cum inter ambulandum subinde projecto pallio effuso cursu in obvios ferretur, quandoque vero composite admodum incedens subito in girum rotaretur; ut a nostratibus, liujusmodi ineptiis inassuetis, vulgo furiosus comes vocaretur. Fuerat autem a patre Catholice educatus, ita ut sub finem vitae, dum a cane suo rabiente morsus de recuperanda valetudine desperaret, stimulante con-scientia sacerdotem et Ecclesiae Sacramenta frustra requi-reret; ut proinde, quae tota vita sua nefaria et haeretica perpetrarit, satis constat contra conscientiam ab eo gesta fuisse, ea potissimum de caussa quod sororem principis Auraici, quae postmodum comiti Swartsenburgio nupsit, ambiret et Auraicus, callida vulpecula, inani spe ipsum lactabat; cum autem nefario et sceleratissimo nebuloni non nisi magnis sceleribus commendari non [sic] posset, urgente ambitione in preceps datus est.

Gum occupasset het Vlye et Thessaliam, portus sep-tentrionales Hollandiae, institerunt Ordines ejusdem pro-vinciae apud Albanum , ut armata classe inde fugarentur.

titel van „lucifugi nebuloncs^,,J dit gaf hun geen recht om gelijke eer te bewijzen. Uwe hand, die met slijk werpt, bezoedelt zich, ook al hebt gij te voren aan het slijk ten doelwit gestaan.

1) Over de Fransche zeden van dien tijd verdient te worden nagelezen: Beranlt-Belcastel, Histoirc de TEglise, d. 9, bi. 532 en 533 der uitgave van 1835. Die dit heeft gelexen, zal wel erkennen dat Lumey bij de Fransche Hugenoten in school moet geweest zijn.

10

Verum cum Albanus negotium illud parvipenderet, dicens piratas solum esse, qui fidem cito mutaluri sint, regem hostes non habere, — accidit ut rebelles captis pluribus Hollandorum navibus, multisque ad eos confluentibus nebulonibus toto quasi mari potirentur atque prima Aprilis, quae erat ipsa Parasceve sancta, Brielam adnavigantes, occupatoque portu et proditione civium urbe admissi in-gentem terrorem tota Hollandia pepererunt, praesertim tali tempore: incidit enim haeo res in primam Aprilis, quo secundum cycluin Pascalem dies Veneris Dominicae Passionis in Ecclesiae Oatholica celebratur. Notandum vero quod in eo erratum est ab Albano; nam ut Ultrajectenses mordicus resistentes decimationi vexaret militari praesidio, milites, qui Brielae et Flessiugae erant, evocarat et eo transmiserat, atque tanti ponderis loca vacua atque liosti occupanda quasi objecerat.

Comes Bossuvius Hollandiae gubernator hac re cognita propere Albanum certiorem reddit accersitque ducentos sclopetarios Hispanos ex iis qui sub Ferdinando Toletano Gorcomii hibernarant; qui tertia Aprilis Rotterdamum delati incontinenti Vlaerdingam proficiscuntur; ubi Bossuvius consilio cum indigenis atque locorum peritis habito, a ballivo Vlaerdingensi pessimo proditore persuasus con-stituit cum recessu maris in adversam Voornensem insu-lam ad pagum quemdam Geervliet nominatum copias trajicere atque Brielam tentare, si subita invasione recu-perari posset. Quod cum sexta Aprilis fecisset, statim ballivus ille proditor occulte alio itinere Brielam advolat et de regiorum consilio rebelles instruit docetque se co-miti persuasisse ut naves quibus in insulam trajecerant sine praesidio relinqiieret, quod, refluxu maris impediente, ab hoste invadi non posse mendaciter asseverasset. Quare Lumayus navibus aliquot cum expeditis militibus Gere-vlietum transmissis eas incendit frustra prohibere tentan-

11

tibus regiis, qui, cum naves eo tendentes conspesissent, terrestri itinere tarde nirais advenerant. Bossuvius postriclie insula decedere constituit, quod tormentis bellicis desti-tutus contra civitatem tanto praesidio munitam nihil tentare posset. Milites itaque depositis vestibus per aestuaria quaedam in oppositas insulas et demum Roterdamum eva-dunt, ubi praevalente jam rebellium factione moenibus prohibiti sunt; verum instante Bossuvio hoc demum ob-tinetur ut Hispani turmatim viginti quinque simul , extinctis schlopetorum funiculis per urbem traducerentur. Cumque iu eum finem urbis portas aperuisset praecipuus rebbellium, homo nilnli et Bossuvio bene notus, et ferocius cum Bossuvio et Hispanis ageret, comes ira motus gladium educit et improbum hominem transfigit accuren-tesque Hispani portam occupant et occisis qui contradicere audebant, oppidulo potiuntur. Provenerat autem Rotero-damensibus tanta in haereticos propensio, quod pastorem haberent, Hubertum Duyffhuys nomine, hominem qui-dem facundum sed perditissimae vitae, qui jam ab aliquot annis haeresis fundamenta non contemnenda jecerat, et postea Trajectum profugiens aliquamdiu pastorem in templo Squot; Jacobi egit, simulans se catholicum, donee postmo-dum depulso metu larvam exueret et aperte primus in amplissima ilia et valde catholica civitate haereticum cpn-cionatorem agere auderet.

Roterodamo occupato Bossuvius, relicto ibidem Hisi)a-norum praesidio, Hagam cum caeteris discessit, quod locus undique apertus multis divitibus incolis totiusque Hollandiae senatu illic degentibus rebelles facili negotio in praedam escitare posset; ubi biduum commoratus rursus cum Hispanis ad portum quemdam Delffshaven vocatum progredi compellitur, quod locus valde opportunus et Rotterodamum atque Schiedamum ex propinquo interja-cens, Delphorumque navale frequentissimum, ab hoste

12

occupatus esset atque jam muniri inciperet. Verum ad-ventantibus cum Bossuvio Hispanis, plurimis occisis, loco expelluutur et conscenso navigio Brielam aufugiunt. Bossuvius autem praesidio ibi atque Schiedami relicto, Hagam revertitur. Etiam Maeslantsluys alium quemdam portuin unde facillimus in insulam Voernensem erat tra-jectus munire instituit, ut obsepto undique praesidiis aggere Mosano, hostem aditu Hollandiae arceret. Et co-gitans invadere Brielanos 7 Aprilis Gaudam misit balivum Schielandiae, ut duas naves inde abduceret. Verum a re-bellibus capitur et urbe ejieitur. Quod idem paulo post fecerunt Dordraconi cum Quarebio et Tassio, quos Albn-nus eo misorat ut cum magistratu agerent de praesid io in urbem introducendo et Enchusiani sub finem Maji cum legatis Hossuvii , qui eo venerant ad naves aliquas dedu-cendas contra rebelles.

Albanus hisce novarum rerum initiis cognitis, animad-vertensque rebelles hoe agere ut maritimis locis occupatis, Anglorum praesertim auxilio, bellum restaurarent, continuo mittit tria signa Hispanorum peditum, ut Flessin-gae primario Walachriae portu in praesidio essent. Nam Waiones praesidiarii praetextu non soluti stipendii oppido excesserant et in vicinis pagis haerebant. Quare Flessin-gani feriis Paschalibus , instigantibus rebellibus et Hispa-nos ad direptionem urbis adventare clamantlbus, arma corripiunt occisoque Hispano, qui castro ibidem erigendo ab Albano praepositus fuerat, regios adventantes urbe excludunt et Anglorum praesidium recipiunt. Hispani Montes-ad-Zomam redire coacti etiam ibi vix moenibus recipiebantur, quamtumvis adnitente Zeroskerkio loei gu-bernatore, quod plebs populari furore percita jam defec-tionem moliret. Albanus et caeteris Zelandiae portubus metuens incontinenti 4 signa Walonum peditum naves conscendere jubet, ut Goesae in Zuitbevelandia atque

13

Middelburgi Walachriae metropoli praesidio essent. Interim valde annititur ut vi vel astu Flessingam recupe-raret. Verum prodentibus semper incolis et praesertirn naviculariis nihil efficere potuit; et regina Angliae sub-inissa valida Anglorum Schotorumque manu rebellibus animum addiderat, cum etiam quingenti scblopetarii Hu-genotti a Ludovico Nassovio Rupellanisque e Gallia missi superveniunt; unde validiores facti Veras sirnul et Arne-mudem alios Valachriae portus in potestatem redigunt et per totam insulam templa divorumque statuas demoliun-tur. Insuper cum Zaraso a principe Auraico gubernator missus supervenisset, etiam Middelburgum terra marique obsident. Multum antem laborabant ut banc eivitatem in potestatem suam redigerent, tum quod totius Zelandiae metropolis esset, tum quod varias et magni praetii mer-ces ibi esse scirent, quae ad mercatores in Brabantia aliisque regiis ditionibus commorantes pertinereut, quarum publicatioiie ingentem pecuniae summam in stipendium militum sese corrogaturos existimabant, tum quod hac urbe occupata castrum Rammekens, quod in littore situm flumini praeterlabeuti totique portui dominatur, aggredi in animo haberent; ut tota insula in potestatem redacta quadringentas grandes naves onerarias, quae ibidem ad anchoram constiterant, occuparent simulque impedirent ne classis Hispanica, quae cum duce Medinensi quotidie expectabatur, portum inveniret ubi militem exponere posset.

Quare Albanus veritus ne urbs parvo admodum praesidio munita et intestino hoste laborans in rebellium potestatem veniret, festinanter admodum 20 leviores naves, caravelas vocant, Montes-ad-Zomam congregare jubet, e quibus 14 vario commeatu onerat, sex vero reliquis bellice armatis quingentos Hispanos schlopetarios et sexcentos Walones imponit, et duce Sanchio Avillano castri Hant-werpiensis praefecto, Middelburgum dimittit. Qui omnibus

14.

insulae portubus ab hoste occupatis, in littore loco minime exspectato militem exposuit et Middelburgum ingressus, expugnatis primo adventu liostium castris et portus mole in potestatem redacta, etiatn portum Arnemudam ab hoste recipit et eorum classem expugnat. Albanus hisce cognitis eum Antverpiam redire imperat; qui annatis deeem na-vibus cum rebellium classe navium triginta ex itinere confligens, victor gemina laurea insignis Hantwerpiam advehitur.

Albanus, cum in variis Hollandiae portubus numerosam classem armari praecepisset, ut primo quoque tempore portus Flessinganum atque Brielensem, pulsis rebellibus regi restitueret, interim mense Majo certior redditur quod Enchusani cum tota Noort Hollandia descivissent, occupatis etiam iis navibus, qui regiis expensis armabantur. Credi vix posset quam nullo molimine totus iste Hollandiae tractus in potestatem rebellium devenerit. Inermes enim erant imo sine vestibus et calceis qui Enchusam occupa-runt, sed populo ad haeresim maxime anabaptisticam in iis partibus propendente, arduum non fuit haereticis quidvis per quosvis efficere. Eodem die 24 scilicet Maji, quo dux Albanus de Waterlandiae rebellione resciverat, ex alia parte nuntiatur, dominum de Fama unum ex Belgii haereticis atque rebellibus cum quadringentis Gallis Valencenas occnpasse , imagines divorum confregisse et jam castro, quod in illa urbe nondum perfectum fuerat, saccis lana oppletis aliisque munitionibus objectis, immi-nere. Vix nuntius hie abierat cum etiam tertius eodem die supervenit, qui referret, Ludovicum Nassovium cum Gallicis aliquot militibus montes Hannoniae intercepisse. Res autem gesta est in hunc modum.

Antonius quidam Pinter, Flander, in Gallias abiturus seipsum Albano obtulerat, ut quae in iis partibus ab Kugenottis gererentur, rennntiaret; atque hoe praetextu

15

cum Gaspare Collingio aliisque haereticis saepins congressus, cum ipsis egit de Montibus Hamioniae occupandis; con-venitque ut Antonius Pinter eo praecederet et inilites aliquot introduceret aliosque sibi notos haereticos ibi com-inorantes subornaret ut arma caperent, Ludovicus vero Nassovius atque dominus Genlisius cum expeditis copiis 24 Maji praesto essent, ut portis per eos qui intus erant patefactis celeriter irrumperent et urbem occuparent. 23 igitur Maji Pinter aliquot dolia vini Gallic! in urbem inducit, quae intus plena bombardis erant, multosque Gallos milites inermes in urbem jam antea submiserat, qui portae custodibus simularant se stipendia facturos advenisse inter eas Walonum copias, quas Albanus ibidem conscribi jusse-rat. Antonius itaque Pinter 24 Maji valde mane portae Bertemontiae custodes obsecrat, ut ea maturius patefacta ipse emitteretur quod longius iter sibi eo die conficien-dum simularet; atque ita Ludovicus Nassovius, qui cum octoginta equitibus et sexaginta schlopetariis peditibus noctu advenerat in urbem advolat inclamatoque Franciae nomine, ubi neminem se movere videt, urbe excedere statuerat, cum Genlisius cum suis in conspectum veniens, ut consilium mutaret et de retinenda urbe cogitaret, efficit.

Albanus tot adversis uno die nuntiatis nequaquam ani-mum demittit; verum singulis consideratis Valencenas quam primum adoriri constituit, turn quod castro adhuc conservato facilior foret ejus recuperatio, tum quod civitas in confiniis Galliarum esset posita; ita ut pace inter Huge-nottos et Franciae regem confirmata , complures milites in Galliis dimissi et stipendiis assueti compendioso itinere eodem confluerent. Misso igitur Joanne Mendocio cum quatuor levis arrnaturae equitum turmis adjunctisque duo-bus signis peditum Walonum, quae in vicinis locis ex praescripto Albani conscripta fuerant, civitatem profligatis Gallis recepit; multi autem fugientium, ad Montes Han-

16

noniae evadere cogitantes in Bernardinutn Mendocium, Malbodii itinera Gallica observantem, incidentes inter-empti sunt.

Interea Albanus novas copias in Germania congregat, quatuordecim scilicet millia equitum et tres legiones pedi-tum, similemque peditum numernm in Belgioconscribi jubet, ut viribus his in unum locum coëuntibus majore belli mole hostibus incumberet. Qui interim nequaquam otiabantur; convocatis enim in Walachria 3000 peditum tam Gallorum quam Anglorum, duce Zarazo in Flandriam trajiciunt, spe-rantes per insidias Brugas vel Gandavum occupare atque inde ulterius Montensibus auxilio progredi. Verum spe sua delusi et ad naves suas regressi in Zuytbevelandiae insulam trajiciunt tentaturi si quomodo Goesain, istius insulae capitalem urbem occupare possent. Verum civibus atque praesidiariis egregie repugnantibus et Isidoro Pa-chieco, qui cum Hispanorum cohorte a Frederico Albani filio subsidio Goesanis mittebatur, adventante, Zarazo suos ad classem revocat et Flessingam redire properat. Sed Flessingenses ejus reditu cognito et probe memores, quantum injuriarum a milite ipsius dum in praesidio esset , recepissent j ipsum moenibus admittere noluerunt. Unde Zaraso in pagum quendam frequentem, Zoutelande nomi-natum, se confert, ut eodem munito ex propinquo Mid-delburgensibus atque Arnemudanis immineret. Verum regii hoc cognito propere militem praesidio educunt, muni-tiones illas transcendunt, et Zarazo occiso, rebelles in effusam fugam conjiciunt.

Dum haec in Zelandia geruntur, tertio Junii Fridericus Toletanus cum Ciappino Vitellio et domino Noiquermio Hannoniae moderatore, occupata abbatia Bethelemensi, Montes Hannoniae ab ea parte qua Franciatn respicit, obsidere incipit modicis adhuc viribus; decern enim cohor-tes Hispanorum in castris habebat quos Rodericus Tole-

17

tainis tribunns Montibus-ad-Zomam eduxerat, nt Antver-pienses in officio contineret, donee Mondragonius cum totidem Walonum signis eisdem praesidio adveniret. Qui-bus decern Hispanorum cohortibus quatordecim uliae Walonum accesserant, cum tribus tantum equitum turmis ex iis quae hactenus Malbodii haeserant.

Cum rumor captarum Valencenarum (et Montium) a Ludovico Nassovio per Hollandiam percrebuisset, statim ceperunt haeretici efferre caput et imprimis Gaudani, qui 13 Maji sub praetextu fugandi Hispanos, quos in castro et conventu Minoritarum absconditas calumniabantur ut ab illis ad exemplum Roterodamensium opprimerentur, primo per vim castri portas et deinde Minoritarum conventum effringunt. ') Ad quos statim ab iis, qui Brielam occuparant, mittuntur litterae Nassovii ex arce Dillenburgana scriptae (: vacuam enim et signatam ab eo chartam liabebant Brielani:) quibus eorum prudentiam laudat, quod castro occupato pro-vidissent ne ab Hispanis invaderentur; pergerent; porro se illis quam primum auxilio adfuturum; verum cum valde indigeret pecunia ad colligendum militem, petere se, ut collata pecunia subsidium facerent; se illos a decimatione et vigesimatione jugoqne omni Hispanorum asserturum et patriae privilegia et libertatem religionis propugnatu-rum. His adjunxerunt suas litteras exules et occupatores

]) Als zucht naar verandering van godsdienst mede een der drijfvecrcn was, dan had er sedert 1566 een gansche omkeer in de gemoederen plaats gehad. Ign. Walvis in zijne Beschrijving van der Goude, 2' d., bl. 105 verhaalt : „Iü 't jaar 1566 \\ierd in der Goude eéuen Calviuus-gezinde alleen, zyade een heelmeester (barbier), gevonden. \Vanneer dese de weet kreeg, dat eeu Predikant met syn gczelsehap over Dordreeht herwaarts quam om buiten de stad te preeken , en onder 't volk het uur en de plaatze, daar deze eerste predikaatsie zoude gedaan worden, uilstroide, was er geen één eukel burger die zich derwaarts begaf; zelfs liepen eenige van 's Pre-dikants gezelschap, binnen gekomen, gevaar van huu leven, 's Barbiers glazen wierden uitgeworpen door kinderen, dien eenige kerkelijkeu koek, om ze daartoe aan te moedigen, hadden gegeven.quot;

18

Brielensium, petentes ut pecunia colligenda ad se trans-mitteretur. Similles literae ab illis nebulonibus missae sunt ad plerasque alias Hollandiae civitates, multique magistratus easdem non apertas ad praesidem senatus regii Hagam miserunt. Paucis elapsis diebus Brielenses, cum in suam rebellionem pertraxissent speculatorias naves {■.uutleggers vocant;) Dordracensium, illis nihil resistenti-bus , adverse flumine Issulae Aquas-Veteres advehuntur et 15 Junii illud oppidum proditione capiunt. Seditiosi Gaudani hoe intellecto coëunt, 400 fere nautae et aliquot sellularii opifices atque bajuli, et Briela evocant Adria-nuui Swietenium ab Albano proscriptum, qui 18 Junii, conniventibus Dordracensium speculatoriis, Aquas Veteres advolat et 20 Junii de nocte Gaudam pergit, eique obviara ituri nautae fere 40 et aliquot rebelles vi effringunt portam Cleyweganam atque Swyetenum cum 40 non amplius suorum comitatum introducunt; qui statim domum civi-cam et mox totam urbem pro rebellibus occupat, hora circiter quarta matutina.

Ubi autem rumor increbuit, Albanum montes Hanno-niae veile obsidere, rebelles qui in variis Hollandiae locis metu Hispanorum se continuerant, tanquam dato signo arma corripiunt exceptis Amsterdamensibus, Roterodamen-sibus, Schoonhovianis et reliquis illis locis, ubi Hispanorum praesidia erant. Occupata Gauda statim 23 Junii etiam Leidenses, communicato Gaudae cum Swieteno con-silio, haeriticos admiserunt et 25 Junii Dordracum atque Harlemum et postridie Gorcomium, ') furore quodam

1) Het heeft soms vrij wat moeilijkheid in, het H. S. des schrijvers goed te ontcijfereo. — AI getuigt hij ook, op 13 Juli 1616 zijn werk te hebben gesloten, toch is het blijkbaar dat hij de hand aan zijn boek heeft gehouden, om bij te voegen en te verbeteren, als latere studie een nieuw licht had doen opgaan. Bij het jaar 1572 o. a. heeft hij een Appendix gevoegd van vier zeer volgeschreven bladen; de nieuwe aanteckcningcn heeft hij door

19

populari bachantibus omnibus, et oppresso magistratu, cui quibusclam in locis vix ante triduum fidelitatis juramen-tum renovarant. Delfenses autem adhuc in ambiguo hae-rebant, quod undique Hispanorum praesidiis cincti metu in officio continerentur. Vix creditura est posteritas, quanta rabie cives ipsi in templa, divorutn imagines, sacrosancta altaria, monasteria, religiosos et omnes denique ecclesi-asticos desaevierunt.

Gaudae praefectus, dominus Swietenus 21 Junii Guar-dianum Minoritarum ') pedibus protrahi feoit per terram longo spatio; fratres vero Hieronimianos eodem die iniris modis excruciat, priorem monasterii et juniorem quem-piam fratrem, cum nudis corporibus diu per vepres spinasque miserandum in modum egisset, demum occidi imperat; qui singulari constantia mortem oppetentes, in-credibili spendore vultus et suavi hilaritate martyrii palmam etiam post mortem sibi gratulari videbantur, mirante et stupente tota civitate; tyranno illo Swietensi postmodum in tanta inopia decedente ut liberis ejus vix panni super-fuerint quibus verenda tegerent, quamvis ipsorum pater, etiam splendido patrimonie, tamen ex calicibus aliisque

de verschillende letters van het A. B. C. onderscheiden en in den ouden tekst bij kantteekening aangeduid, hoe hij de bijvoegselen daar ingelast wil hebben. Maar omdat de schrijver zijn werk niet voor de pers had bestemd, is de verbinding van het oudere met het nieuwere niet altijd even duidelijk en juist aangegeven. — Zoo waren te dezer plaatse een paar regels geschrapt en door bijvoegselen verbelerdj doch de haastige pen had verzuimd na „Gorcomiumquot; ook de woorden „Roterodamnm, Schiedamuin, Flardingiaquot; door te halen. Dat deze laatste hier stellig weg moeten vallen blijkt uit het vervolg, waar de schrijver getuigt, dat eerst later, toen Alva de Spaansche bezettingstroepen alle naar Bergen deed oprukken. Holler-dam, Schiedam en Vlaardingen in de macht der Geuzen vielen.

]) Anlonius Mujculus, Gorinchemmer, klein van gestalte, doch groot van geest en welsprekendheid. Men verhaalt, dat het getal zijner toehoorderen bijwijlen wel drie- lot vierduizend menschen beliep. J. Walvis Beschrijving II, bl. 117.

30

vasis ecclesiasticis tantum auri pondus coe^isset, ut ducenta millia florenorum excedere putaretur. Verurn tune et toto hoc bello deineeps infinities patuit, divitias ita partas similes esse luporum pellibus, quae si enm aliis vestibus eadem area eondantur, primum illas deinde etiain seipsas eonsumunt.

Leidae autem erat monasterium Dominicanarum, ubi ex antiqua religionis illius disciplina strictissime vivebatur. Ibi anno praeterito in profesto Nativitatis S. Johannis Baptistae, eodem scilieet die quo hoe anno templum illud profanatum est, cum lleligiosae de media noete ad horas suas canendas in odeum eonvenissent, subito portula per quam ingressae fuerant tribus vehementibus ietibus ita pulsabatur, ut, omnibus a psalmodia taeentibus atque supplieiter Deum orantibus et uemine ad portulam reperto, facile eonstaret, maligni daemonis terrorem f'uisse, qui ex invidia religionis et divini honoris, nee non eupiditate terrendi homines atque bis miseros faciendi, hujusmodi elades ante eventum praenuntiare solitus est, ubi ex eertis signis eventura esse eognoverit. Satis constat quod eum, in eadem urbe templis profanatis, portam Hooehwoerda-nam refringerent, quam magistratus Caiholicus elaudi jusserat, ut in monasterium Minoritarum desaevirent, quod in insula quadam Reni baud proeul a maris situm erat, — quemdam praecessisse (sic) qui imaginem ca-codemonis in velo depictam oblonga in hasta praeferret, ita ut nee ipsi dissimulare possent, quem potissimum du-eem in hujusmodi faeinoribus sequerentur.

A lekmariae ') quoque in Noort-Hollandia eodem Praeeur-soris Domini profesto Minoritarum monasterium invadant,

1) Vergelijk J. Walvis, Beselirijving der stad Gouda, II, bl. 198, G. Boomkamp, Alkmaar en deszelfs Geschied., bl. 180 en C. Thielmans , Seraphisehe Historie van 't Leven van Sint Franciseus en van de Gecano-niseerden en Gebeatificeerden in die Ordres enz. enz. te Loven, 1026 * 2 d. folia.

21

fratribusque illudentes chordis suis, quibus ex instituto Ordinis cingebantur, eos tralmnt, proditiouis accusant, arma atque tormenta bellica apud ipsos inventa inentiun-tur, literas item pi'oditionis ipsis affingunt; verum cum hujusmodi figmentis paruin se proficere viderent, quod de mendaciis illis omnibus constaret, veriti ne ab iis ci-vibus, a quibus fratrum innocentia verbis defendebatur, etiam vi facta eriperentur, continuo eos Encluisam, per-ditissimorum nebulonum in illo tractu nidulum, deducunt, ubi in custodiam traduntur apostatae cuidam sacerdoti, Gerardo de Berkenrode denominato, qui hujusmodi ne-gotiis ab Auraico expresse fuerat praepositus. Hic perdi-tissimus liomo, cum ad praefectum monasterii Danielem ah Arendonck accessisset, ex capsa quadam majorem for-mulam (: hostiam vocant :) profert et rogat utrum iile ipsius Deus esset, quem hactenus coluisset. Cui pater praefectus (:guardianum vocant:): _tSi a sacerdote debite concecrata est, Deum, inquit, et Servatorem meum ag-noscoquot;. Tune ille, moto per irrisionem capite: „Haec, inquit publica confessio vobis eras publicae mortis caussa erit.quot; Erectoque patibulo ante praetorium pronunciataque senten-tia, ut postridie propriis suis cingulis strangularentur, in domum cujusdam haeretici praetorio propinquam cus-todiendi abducuntur. Ubi noctem in orationibus consu-mentes et invicem rite confessi, ab admirabili illo guardiano ad gloriosum martyrii certamen animantur. Sanctissimus eniin senex non tam angebatur proprio periculo, quam metu ne quis suorum a sanctissimo proposito exideret. Mane autem inter quintam et sextam adest apostata ille Berckenrodius et fratrem ipsorum laicum Adrianurn Gau-danum magno conatu senem aggreditur, vitam promittit si socios suspendere velit (: ita diabolus animam magis quam corpus ambit occidere:). Ille vero admirabundus: ffEgone, inquit, patrem vneum ac fratres meos suspen-

3

22

derem ? Nequaquaniquot;. Quare provocatus tam libero res-ponso Gerardns apostata ipsum primum, fratribus cum laetitia valedicentem, de proprio cingulo suspendit. Quem praefectus raonasterii subsequitur, qui inter eundum ter Psalmi 36 priores versus alta voce recitarat. Deinde frater Cornelius a Diest, qui mouasterio foeminarum Sanctae Clarae Alcmariae praefuerat, educitur; qui tanquam ag-nus innocens os suum non aperuit, sed interiore mente tacitus Deum orabat. Post quem pater Joannes Narden-sis, monasterii sacrista,' incredibili alacritate scalas con-scendit. Demum frater Ludovicus Voets, quia juvenis erat, postremus producitur, ut aliorum calamitate motus fide sua decideret; verum cliarissimos fratres suos pen-dentes conspicatus, martyrii desiderio incensus clamabat: «Ocius, ocius me quoque conficitequot;. Quare et reliquis adjunctus est. Eodem autem illodie, Sancto Johanni sacro, patibulo deponuntur et extra portam in aggere sepeliun-tur, ita ut levi cespite obruti maris accessu aquis tege-rentur, quae aliquot diebus cruentae supra ipsorum reli-quias apparuerunt; visaeque quinque nocturnae faces, terraeraotusque perceptus et vox instar tubae audita: ,/Slae doot, slae doot!quot; quod tantumdem valet atque: ;/Occide, occide! Vindica Domine sanguinem servorum qui effusus estquot;. Remanserat autem in monasterio Alc-mariense junior quidam religiosus, custodiae monasterii deputatus, nomine Engelhertus a Terhurch, laicus Hic ne a tam glorioso consortio disjungeretur ab ipsis Aic-mariam recurrentibus corripitur, et, sacra vasa aurea argenteaque ejusdem monasterii ut proferat, jubent; recu-santem e columma manibus suspendunt et sub axillis poplitibusque candelis adurant. Exinde in scamno quodam colligatum extendunt et infusorio in os ejus ingesto foe-dam suam urinam ipsum absorbere faciunt; deinde baud procul Amsterdamo deductum incendio necant.

23

Setl nec cum Gorcomieusihus Minoritis ') mitius actum est. Orta enim in ilia urbe seditione, duodecira prof'essi illius monasterii fratres cum uno novitio in arcem ad prae-fectum catholicum confugiuut. Sed 13 Julii [sic] expugnata arce omnes in teterrinaum carcerem conjiciunter, cum Leonardo Vechelio ejusdem oppidi pastore, et Nicolao Po-pelio Sacellaiio et Godefrido Dunaeo saeculari sacerdote, viris admodum probis. De media nocte ex superliminari carceris proprio cingulo suspendunt monasterii praefectum Nicolaum Pyck, Gorcomio honestis admodum natalibus oriundum, juvenem adhuc, sed insignem virum; qui nequaquam adacto laqueo cum aliquamdiu pependisset, abrupto fune decidit, ut putabatur mortuus, haereticis accurrentibus et faciem ejus calcantibus et crucem per ig-noininiam fronti gloriosi confessoris inscribentibus. Vice-praefecto vero Hieronimo Werdano, qui insignis orator haeresim pro concione validissime saepius oppugnarat, bombardam, ut displosuri, in os ingerunt atque, ut nunc blateret, cum verberibus ingeminant. Caeteros quoque fratres habitu sacro spoliant et flagris ad sanguinem ita caedunt, ut cum postea Brielam nudato corpore advehe-rentur, haereticorum vulgus clamaret, eos morbo Gallico laborare. Omnes autem, postquam capti fuerant, die 27 [sic] scilicet Julii navibus impositi Brielam comiti Lumayo donativum mittuntur. Qui baculum maim gestans et verbera singulis inyeminans eos velut canes ante se

O O

agebat et prope portam ad patibulum deducit, jubetque gressu retrogradu circuire patibulum, et litanias canere genibus flexis, Lumayo cum baculo ingruente, si quis submissius caneret. Inde in civitatem ducti eadem circa patibulum in foro positum repetere coguntur et demum in tam foetidum locum inclusi sunt, ut nisi a quibusdam

]) Ziu Archief v. d. Guscliicd. van't AarUbisd. Utrecht, Dl. Xlll, bl. 207.

24

coimniseratione trxctis eclucti inde fiiissent, foetore oinnes periissent. Ducti autem atque reducti aliquoties ad prae-dictum patibulum, sequent! die a duobus concionatoribus exaininantur, quorum unus potator et truculentus, alter vero doctior et mitior videbatur; verum utrique eorum egregie a praeclaris Cliristi confessoribus os obstructum est. Tertio demum die quidam a Gorcomiensi magistratu missus adest, testimonium innocentiae captivis ferens eorumque dimissionem a Lumayo postulans; verum cum nihil obtinere posset, etiam fratres guardiani carnales duo adveniunt idem petituri. Verum cum aliter id impe-trare non possent, nisi Pontifici Romano Christi confes-sores renuntiarent, guardianum fratrem suum adeunt et, ut Pontifici ore saltern renuntiet, suadent, Cunique sanc-tus pater id nequaquam se facturum testaretur, excan-descentes fratres dicunt: /,Imus igitur ad carnificem, ut te in carcerem reducatquot;. Quibus illo: ^Ego ad Dominum Jesum proficiscor; vos valete, expectaturi illam aeternam mortem ; mea vero mors , quam vos ignominiosam putatis, cito vitam largietur aeternam.quot;

Digressis illis pastor Gorcomiensis tam crudeliter vir-gis caeditur, ut etiam circumstantes liaeretici carnificem monerent ut mitius ageret; sed, ,, Nequaquam , dicebat fortissimus athleta, a flagris cesset, ego enim hoc libens pro Christi nomine fero , cum isti aculei non tantum non sint molestiae sed etiam solatioquot;. Exinde vero pater guar-dianus placide paululum obdormivit usque in horam noctis secundam, cum a carcifice excitatur; cui pater: z/Libens tecum ibo, cum sanctissimae Dei voluntati resis-tere nee possim nec velimquot;. Cumque extra civitatem omnes educerentur, frater quidam junior ipsorum con-gregationis, natione Walo, custodes portae Gallice com-pellat; a quibus supplicio subtractus est, ea conditione ut apud ipsos stipendia faceret. Qui tamen postea 27

Septembris ab eodem Lurnayo proditionis insimulatus reste suspensus est. Sed alteri cuidam admoduni adolescenti et nondum professo ob aetatem parcitum est Reliqui vero omnes extra portam in monasterium Kuggense, ordinis S. Augustini Canonicorum Regulariiim, educuntur, in ejusdein monasterii horreum, quod cerevisiariae coquinae adjunctum erat; ibique primus ex transversis horrei tra-bibus suspenditur insignis ille pastor Gorcomius, et post eum pator guardianus, deinde frater Hieronimus Wer-densis, peregrinus Hierosolymitanus, curn prins suos egregie ad martyrium aniraasset; in cujus bracliiis cum peregrinationis notas animadvertissent, conclamant multi, pedes ipsi praecidendos, quibus tam nefarinm iter con-fecisset; quibusdam vero reclamantibus quod jjraecisis pedibus scalas conscendere non posset, ait S. pater; //Imo, /.pedes omnino praecidite, ut patiar pro Eo, cujus pedes //pro me in cruce confixi sunt; quantum ad incommodum «quod alligatis, vos brachiis vestris me facile tantillum ,/levabitis ut laqueus gutturi inducaturquot;. Verum morae omnis impatientes protinus eum suspendunt. Cui adjungitur frater Willehadus, Danus, octuaginta annorum sacerdos et ob religionem ex Dania profugus; quem sequuti Nicasius Joannis Hesius, theologns, Theodoricus Emdenius praefectus virginutn tertii ordinis apud Gorcomienses, Antonius Hornaer sacerdos et concionator, Godefridus Mervel sacrista, Franciscus Rodius Bruxellensis concionator, Petrus ab Ascha laicus professus et demum Cornelius a Wijck, familiaris fratrum eorumdem. Astabat turn forte supprior Ruggensis Joannes Oosterwijck, reli-giosarum sui ordinis olim praefectus, qui saepius liaere-ticorum manus evaserat, sed visa Sanctorum Martyrnm insigni constantia et gloriosa victoria, exclamat; „Nunc coelum iis apertum est: ego quoque volo ingredi: sus-pendite me cum Sanctis illisquot;. Quod etiam factum est.

26

Ecce quomodo perit Justus, quasi Deo non sit dilectus, cum tamen praetiosa in conspectu Domini sit mors Sanctorum ejus.

Veras tantorum virorum effigies ut magnum thesaurum hie damns. ') Corpora honnn Sanctorum, postquam pleris-que adepsesset exsecta, projecta sunt in grandem foveam, quam effoderant in ejusdem monasterii horreo, quo cespites condi solent, parvo admodum intervallo ab ejusdem monasterii piscina, ibique delituerunt usque ad initium fere anni 1616, cum effossa fuerunt tali occasione et modo :

Arcliidux Albertus in familiari colloquio ostenderat se magno desiderio liarum reliquiarum teneri. Quod audiens Everardus Botterns ¹) Ultrajectensis agit cum quodam ho-

¹

had in 's koningsraad en in de rekenkamer, ofwel dit dubbel ambt als belooning voor het hooggewaardeerde werk ontving, moeten wij in het midden

27

mine plebejo, sed satis gnavo, Petro Gerardi, bibliopego Coloniensi tunc commorante Ultrajecti, ut Brielam naviget et experiatur, si quomodo aliquid inde posset effodere. Erat autem monasterium Ruggense plane destructum, ita ut locus sepulturae sub dio esset in aperto prate. Leprosarium tamen aedificatum erat in diversorio mulierum dicti monasterii. Quod ingressus dictus Petrus offendit casu apricantem quamdam vetulam, cum qua instituens colloquium, allata etiam vini amphora illam semi ine-briat. Quae fatetur se praesentem fuisse, cum dicti reli-giosi suspenderentur et sepelirentur. Et obtinuit ab eadem Petrus, ut obambulans per dictum pratum pedis supplosi-one ostenderet de longe observanti locum, ubi servaban-tur. Quod et fecit. Quem visitans Petrus, offendit terram isthic subsedisse ad aliquam profunditatem, putrefactis scilicet Sanctorum corporibus. Unde ad leprosarium regres-sus cognoscit ex anu ilia, quod filium baberet adolescen-tem, Leonardum Theodori nomine. Cum hoc agit, oblatis 60 florenis, ut de nocte, se praesente, dictum locum fode-ret. Ubi saccum satis capacem reliquiarum implet et ad Botterum defert. Qui cum illas Archiduci obtulisset, insigni honorario donatus est. Reliquias vero Bruxellas allatas duobus feretris condidit et generali omnium religiosorum et cleri saecularis processione in monasterium Minoritarum Bruxellense deferri jussit; ipse vero, quia adversa vale-tudine processionem comitari nequibat, e duobus diversis locis illam praetereuntem summa voluptate spectavit. Haec i-es cum venisset in notitiam R'¹' domini vicarii Philippi Rovenii, agit cum eodem Petro , ut iterum ad eundem

laten; maar bij zijn dood, die voor 18 April 1G29 inviel, bekleedde hij die beide aanzi3nlijke posten. Zijne weduwe overleefde hem en kwam op hoogeren leeftijd in nadere aanraking met de vrome Joanna van Randen-rade, in wier levensverhaal zij vermeld wordt. Zijn zoon Mathias werd lid van Jesus' Gezelschap.

28

Incum redeat et oblato ampliore salario denuo per Leo-nardum fodi facial et plura auferat. Quod ille circa festum Nativitatis Dominicae obscura et longa nocte strenue fecit et longe majorem cumulnm ossium repperit. Omnia tarnen fere erant comminnta, quod loco humido et juxta pisci-nam putrefacta essent etiam capita, ex quibus tarnen non-nulla suas maxillas cum ordinibus dentium adhuc integris habebant.

Lumayus 20 Octobris Scoonlioviam veniens, contra fidem datam atque obsignatam templa profanat, sacerdotes nonnullos caudis equorum alligatos per plateas agi jussit, donec eliso cerebro animam redderent. Quo spectaculo se supra modum delectari profitebatur ; talis haereticorum dementia. Erat juxta Fclioonhoviam insigne monasterium Canonicoruni Regularium den Hem dictum a forma pernae, quam praefert ager circumfluente Lecka flumine, ubi illud primitus constructum fuerat. Hnjus monasterii religiosi orto tumultu Sclioonboviam confugerant. Ex his Lnmayus statim eadem nocte trucidari facit Theodericum Gerardi; ') in vincula cnnjicit Cornelium Simonis Thaey , decimum sextum illius monasterii priorem, honestis natalibus Schoon-hoviae oriundum, et Wilhelmum Cruyckium Gaudanum, qui rectori monialium S. Agnetis Amsterdami socius datus fuerat et sexto Julii ad suum monasterium rediens sup-prior electus fuerat, et Cornelium Reyneri Schoohoviurn, sacerdotes et ejus monasterii religiosos; qui variis tormen-tis dire excruciati sunt a Lnmayo et tandem ad furcam damnantnr; et cum 22 Octobris ad earn ducerentur, in via dictus prior a suis cognatis gravi lytro redimitur solus, aliis duobus juxta pontem lapideum ad forum oppidi ex

1) Omstandig gewag van dit een en ander wordt gemaakt door J. Walvis in zijne Besehrijving van der stad Gouda, II, bl. 192 vv. Vergelijk J J. Dodt van Flensburg, Archief II, bl. 119 en 11. v. Berkum , Beschrijving der stadt Schoonhoven, bl. 437 cn 445 vv.

29

mice suspensis. Agebat in sancta ilia congregatione sa-cristam Jasparus Arnolcli, Diflacensis e Clivia. Hunc Lumayus Sclioonliovia Gaudain migrans secum abduxit et statim ex antenna navis suspendi atque in fluvium Ysalam projici mandavit,

s'Herenbergius quoque comes cum Zutphaniam occu-passet, miserum in modum in Minoritas desaeviit. ').

Summopere tamen notandum, quod dum haec tain atrociter in Catholicos designarentur, rebellium Ordines generalem conventum suorum Dordraci indixerant, acturi de moderandis tribus, ut dicebant, iinjus belli canssis, immoderatis scilicet exactionibus, militum f: praesertim Hispanorum:) insolentiis, et demum de libertate religionis. Quo cum etiam venisset Philippus Marnexius, dominus Sanctae Aldegondae, de speciali mandate priucipis Anraici, de posteriore membro ita in publico conventu edixit, si-cut postea typis evulgatum est: Praeterea declaravit dic-tus dominus commissarius (: Marnexius:), intentionem Suae Excellentiae (:Auraici:) esse, ut servetur libertas religionis tam Refurmatae quam Romanae et quod utri-usque professores, designatis a magistratu templis vel capellis, libero exercitio potiantur absque ullo omnino impedimento et quod ecclesiastici sine ulla molestia in statibus suis perse verent, nisi inimicos publicae quietis seipsos praebuerint; et liaec omnia donee generali Ordi-num Belgicorum conventu aliter statutum fuerit. Quae Marnexii declaratie unanimi consensu Ordinum ibidem existentium fuit acceptata, in larvam scilicet suorum

1) Cliristiaan van Adrichem, de hoogst verdienstelijke biechtvader der Nonnen van S^le Barbara te Delft, heeft achter in zijn geschreven Martyrologium onder de rubriek De Nnvis Martyrihvs ook het volgende opgetee-kend; „Anno 1572 Pater Gerard us quot;Woltf, generalis minister tertii Ordinis S. Francisci, Zutphaniae a Genseis dire afflictus, exspiravit sub patibulo.quot; (l)odt v. Flensburg, Archief II, bl. 119).

30

scelerum, cum nihil nrigis quam de oppressione Uatho-licorum cogitarent; sacerdotes in modum plane miserandum tractabant, ut ex praemissis videre est. Imo Auraicus, ut fucum Catholicis fnceret et Amsterdamenses, quos masnopere ambiehat, in suas partes traheret, nomine Regis edictum promulgat, quo libertatem religionis tam Catholicae quam Calvinianae sanxit, poena furcae in im-pedientes promulgata. Verum cum tali schemate Amsterdamenses parum moveri cerneret, cito ad ingenium rediit; cujus sui complices bene gnari, edictum illud nihili fe-cerunt. Statim enim per omnes civitates edicunt, ne amplius prosessio nisi intra ecclesiae ambitum celebretur , mox vero ne Eucharistia ad aegros solemniter deferretur vel campanae pulsarentur, denique pertaesi particularium hnjusmodi interdictorum, in ecclesias involant, imagines confrineunt et sacra omnia violant.

Cum vero nullus, qui rebellantibus praeësset, inveni-retur praeter Lumayum, et is contra fidem datam ubique grassaretur, militesque illius passim, more capitis sui, ut tyranni grassarentur, jamque Albanus recepisset Va-lencienas et Montes Hannoniae, veriti Holland! ne jam ipsi potirentur, convenientes Dordraci ') evocant Aurai-cum eique subsidium bellicorum sumptuum addixerunt 100000 florenorum; quam pecuniae summam ut confice-rent omnes ecclesias spoliarunt, arram sacrilegii suae rebellioni dantes, et insnper duodecimum denarium (: ut vitarent nomen decimationis:) bonorum mobilium et cen-tesimum immobilium corrogant. Verum cum nee sic con-ficere possunt, censum indigenarum faciunt, ita ut cujus bona 100 florenos valerent vel amplius, pro singulis centenariis hebdomadatim conferront unum stuferum.

1) Oer de eerste vergadering der zoogenaamde Slaten van Holland, den 19 Jnli 1572 te Dordrecht gehouden, zie Baekhnysen van den Brink. Nsderl. Rijksarchief, bl. 9 vv.

31

Deinde etiam aggravantur impositiones in omnia comesti-bilia. Haec tam pulchra fuerunt inauspicatae libertatis initia, quae cum tempore in crudelem banc et intoleran-dam tyrannidem creverunt.

Dum Calviniani secundum sanguinariae suae sectae mo-rem ita tractant ecclesiasticos in urbibus quos occuparant, Hispani qui Roterodami atque vicinis in locis in praesidio erant annonae penuria laborare incipiebant; quod, omnibus vel ab haereticis occupatis vel in haereticos propendentibus, frumentariae subvectiones impedirentur. Ferdinandus Tole-tanus Roderico Sapatae, qui Hagae cum duabus cobortibus in praesidio erat, imperat ut cum iisdem Amstelodamum properet, frumentariam rem expediturus; ipse interim alias duas cobortes in loco decedentium Hagam mittit. Roderi-cus igitur per Wilsvenensem aggerem Soeterwoudanosque campos ad aggerem Renensem cum pervenisset, custodiae cujusdam pontis, juxta Alphyn pagum siti, die Heijms-hrufjge vulgo vocant, aliquot Hispanis relictis, ipse per bituminoso? agros, die venen dicuntur, Amstelredamum properat, fugatisque hostibus, qui cum quadringentis mi-litibus et magno rusticorum numero iter ejus intercludere tentabant, eodem die pervenit ad pagum quendam Am-sterveen dictum, uno tantum miliari Arastelredamo dis-tantem. Suppeditatoque ab Amsterdamensibus frumento, pulvere tormentario aliisque necessariis per aggerem Spa-rendamniensem juxta Harlemum Hagam regredi constituit, quod via qua venerat variis ponticulis esset impedita et insuper, illis detectis ab boste, multis locis occuparetur. Quare postridiè summo mane antequam liostes et alteram viam ipsi praeriperent, iter ingreditur. Sed cum Sparen-damo pago appropinquat, recognoscit iter ab hoste inces-snm aditumque pagi munitionibus objectis interclusum esse; sed magna suorum alacritate locum occupat pira-tanique noininatissimum, Robol dictum, vivum capit.

.33

qnem deinde Amstelrednmum atque deinde Trajectuin sub praesidio custodientium transmittit. Erat ille pyrata unus ex illis, qui cum Lumayo Brielam occuparant, destinaratque ante ])aueos quim caperetur dies abbatiam ditissimam Rynsburgensem, Ordinis S. Benedicti monia-lium, prope Leydam in page ejusdem cum abbatia nomine sitam, expilare, cum mari advectus esposito in littore milite ab eodem hoc Roderico prohibitus fuit, qui eo cum quadraginta Hispanis curru Haga advectus fuerat, quan-tumvis hostes jam quadringentos milites in littore expo-suissent. Rodericus capto Roey-bollo pago illi praecipit ignem injici, quod oportuno loco situm Harlemenses munire constituissent, ut Hispanis, qui in Hollandia adhuc erant iter Amstelredanium atque inde Ultrajectum versus interrumperent et quasi obsessos haberent. Inde igitur digressus et juxta Harlemuni ad oceani littus delatus ut facillhno atque compendioso admodum itinere Hagam re-grederetur, munitiones Santfordensem atque Catwicanam fugatis praesidiis expugnat et incolumis nemine suorum amisso Hagam rediit, atque inde cum duabus aliis Hispa-norutn coliortibus multoque frumento Roterodamuni pro-ficiscitur atque propugnaculum Overscbiedanum intercipiens Mno-am rejireditur.

c5 O

Interea dux Medinae Celi, qui jam ex Ilispania sol-verat et mille sexentos Hispanos milites sub praefectura Juliani Romerei tribuni legionis Siculae adducebat, cum ex adverse portus Oostendani in anchoris constitisset, didicit Fessinoenscs rebellasse. Quare conscenso leviore navigio cum .Tuliano Romereo Sleusam Flandriae portum petit et undecima Junii in terrain egreditur; majora autem navigia numero undecim, quae eundem portum intrare non poterant, ibidem quatuor diebus in anchoris consti-terunt. Quo tempore viginti tres naves onerariae prae-grandes Lisbona advectae et juxta Hispanorum naves iter

33

habentes Flessingam deferuntur, ubi continuo per hostcs publicatis mercibus occupantur, quod ad Amsterdamenses aliosque Catholicos pertinerent. Solverant quidem ex His-pania antequam eo nuntius rebellionis Zelandorum per-venisset; verum summa gubernatorum negli^entia si non perfidia in hostium man as inciderunt, qui facile de re-bellione inquirere et Middelburgum appeltere potuissent, sicuti postridie Hispanorum classis fecit, quae Flessingam praetervecta et frusta ab hoste tormentis appetita nullo incommodo Middelburgensem portum tenuit.

Dux Medinensis cum Albano Bruxellis congressus ne-quaqnam induci potuit, ut gubernatoris officium acciperet, quandoquidem is rerum status esset, ut viro militari magis quam politico indigeret, communique consensu Albanus ad gubernacula mansit, Medinensi privati militis conditione regi operam navaturo.

Obsidebatur adhuc, sicuti diximus, in Montibus Han-noniae Lodovicus comes cum mille quingentis Gallis et mille Walonibus peditibus; qui animadvertens Albani vires in unum contrahi ut ex omni parte urbem cingerent, quosdam in Galliam emisit, qui dominum Genlisiurn hortarentur, ut cum milite, quem collegerat, propius accederet et urbem intraret, priusquam Albani miles aditum intercluderet. Miserat quidem Albanus legatos in Galliam regique monstrarat, quam saepe rex Hispaniae non contemnenda auxiüa ipsi submisisset, quibus fretus de hosto trophaeum erexisset; petere se rursum ut Catho-licae religiouis respectu inhiberet, ne miles in Galliis a Genlisio collectus in Belgium subsidio rebellibus ducere-tur; verum nihil obtineri jiotuit, rege causante vires Hugenottarum, qui nequaquam ipsius mandatis, sicuti par erat, obedirent. Omitto quod ipse bonus et pius ac vere Gatholicus princeps, sed adhuc juvenis, impediebatur per quosdam suos consiliarios, qui ex re Francica puta-

34

bant, si bellum in finitimis regionibus alerent, quo se suaque extra periculum haberent, pernicioso et impio penitus cousillo, principibus tarnen hisce tempoiibus valde solemni et materia status dicto; nam, ut omittam boe nequaquam esse ex cbaritate fraterna, quae naturali atque divina lege non alia proximis inferri jubet quam quae nobis vicissim praestari velimus, etiam singulari respectu Deum offendit, quod baereticis contra Catholicam et Apos-tolicam religionem auxiliari singulari poena a divina jus-titia semper vindicatum esse omnium teinporum historiae manifesta fide convincant. Porro regnorum principumque tranquillitatem esse a divina providentia, nemo negare poterit, nisi a Deo Omnipotente res humanas negligi asseveret. Verum contraria opinio ex doctrina Macchia-velli multorum et praesertim Gallorum animis tam alte insederat, ut nihil ab Albano obtineri potuerit.

Decima septima igitur Junii Genlisius Belgium ingre-ditur cum septem mililibus peditum et octingentis equi-tibus. Ferdinandus [sic] autem Toletanus, Albani filius soluta obsidione liostibus obviam eundum esse censuit; metuebat enim, ne si Montes Hannoniae intrarent vinbus in tantum auctis vicina oppida etiain in deditionem redige-rent. Quodsi accederent et eae vires quas princeps Au-raicus cum Montensi comité in Germania colligebat, cui\is perspicuutn erat universum Belgium in summum disenmen adduci. Quamvis enim non plus quam quatuor nulha peditum et mille equites in regio exercitu censerentur, divino tamen auxilio et caussae suae justitia fretus iter ingreditur et baud proeul S'¹ Gislaini oppido in pago quodam Euterrage dicto cum boste confligit et incredibih virtute Juliani Romerei, qui citatis equis Bruxellis ad\e-nerat ut })uguae interesset, victoria potitur omnibusque fere occisis et Genlisio capto in custra sua ad obsidionem Montensem revertitur. Albanus autem omnibus viril.us

35

in Hannoniam intentus mandat Hispanis, qui in quibus-dam Hollandiae urbibus hibernarant, iis relictis, compen-diosiore quantum possent itinere, in Brabantiara et in castra Montensia transirent, non dissimulando corte errore, cum ut tantulis copiis exercitum augeret, eas urbes Hollandiae inimico exposuit, quas post aliquot menses multo sanguine recuperare non potuit. Discedentibus enim Hispanis Roterodamenses, Sciiiedamenses, Vlardingenses et Delftshaven portus hostem iucontinenti recipiunt, quos et Delphenses qui liactenus ambigui steterant sequuti sunt, recepto quodam Bartholento cum rebellium copiis; quae tamen singula loca difficilioris expugnationis et ma-joris praejudicii propter locorum situm erant, quam Mon-tes Hannoniae. Attamen etiam illarum civitatum incolae tam propensis animis erant in haeresim, ut nulla alia re quam Hispanorum praesidio in officio continerentur. Porro hujusmodi violentum imperium diuturnuin futurum fuisse, asseverare non ausim; certe necessum erat, ut tota Hol-landia ob peccata sua puniretur.

Insuper Albanus edictum proponit, quo jubet, ut omnes rebellantium civitatum incolae, qui pro rebellibus censeri nol lent, easdem desererent et in eas urbes migrarent, quae partes regias sequebantur ; quo edicto ex singulis fere urbibus optimates et praesertim qui adhuc in magi-stratu erant gravi cum periculo et facultatum suarum manifesto dispendio diffuyiebant. Memini a multis inqui-situm, quanam ratione Albanus motus fuerit quod hujusmodi jussiones ex re principis sui futuras putarit; spes enim non modica erat, Catholicis et praesertim iis, qui in magistratu erant, manentibus, rebelles, qui fere in singulis civitatibus ex infima plebe et nullius aesti-mationis homines erant, ad officium revocari posse, ubi panicus ille tumultus et popularis impetus paulatim rese-disset. E contrario vero illis diffugientibus et sponte

36

malt;nstratu Qbcuiitibus libcr introïtus 6t expcclitaö i6iiini

lt;n

habenae ita haereticis relinquebantur, ut optanduni foiet, reductis aliquando sub principis sui obedientiam hisce regionibus, liaereticos aliquo stratagemate impelli posse, ut simili modo sponte sua abirent et urbes intestino malo purgarent. His accedebat, quod illi qui hactenus dubii fuerant, utrum rebellibus se applicarent, an regiis par-tibus adhaererent, et nunc patrimonii sui desiderio, spreto Albani edicto, remanebant jam pro hostibus se haberi putantes rebellibus se adjungebant et eorum vires non modica accessione firmabant. Certe cum et nos huic edicto obtemperare volentes in Brabantiam nos contulissemus, hoc risu etiam a cordatioribus Hispaiiis excepti sunius, quod regi quidem fideles sed parum sapientes nos esse affirmarent. Ilisce rationibus plane adducor, ut eredam etiam turn inter Albani consiliarios complures fuisse, qui improbis hujusmodi consiliis rebellium partes foverent et contra re^is sui commoda gubernatorem impellerent, optima quidem et inconcussa fide virum, verum bello potius quam pace imperare (: ut saepe apparuit:) aptum, insuper et extraneum et locorum morumque nostrorum minus gnarum. Hoc profecto affirniare possumus, quod cum religionis et principis nostri caussa piofugi in I3ia-bantiam venissemus, odio nos ab omnibus fere habitos , etiam ab iis qui rerum potiebantur; jam turn enim eorum animi in eam rebellionem propendebant, quani postea pace Gandavensi toti mundo manifestarunt, adeo ut nequaquam nobis crederent, si quando de liaereticorum crudelitate et perfidia oculati testes nonnulla referremus. Alioqui etiam ipsi Brabanti, homines vani et sicut est in proveibio, tota vita stolidi, in tantam arrogantiain elati era ut, eo quod gubernator totins Belgii in ipsorum regione tanquam re-giarum ditionum ineditullio stabili lege consideret et meliora munia finitimis meliusque cognitis potissimum

37

demandaret, ut Hollandos eorumque regionem nullius pensi aestimarent, pernicioso et ridendo (:sicuti super-borum fere omnia:) consilio, ut postea eventus docuit et progressus horum annalium, Deo dante, clarissime demon-strabit. Verumtamen divina bonitate efreetum est, ut haec ipsa, quae hujusmodi praevaricatores in perniciem Catholi-corum macliinabantur, in commodum eorum redirent. Nam si in Hollandia remansissent, plurima pati vel etiam agere debuissent, quae contra religionein, propriam conscientiam et principis sui commodum tendere scivissent; unde divina gratia recedente forsitan etiam circa fidem postea naufra-gassent, cui hac persecutione tolerata firtnissime conjunge-bantur, quod ea fere sit humani ingenii ratio ut ea potissimum amore prosequamur, quae vel beneficio affe-cimus vel pro quibus aliqua duriora passi sumus, veluti caussa communi jam propria etfecta: maxime cum postea per pacem Gandavensem bonis suis postliminio restituti redirent, quod multo graviora illi tolerassent, qui in aedibus suis remansissent, cum quantulumcumque illud dispendium, quod pro justitia subierant, divina Bonitas in tantum etiam teniporali prosperitate ipsis reponeret, ut neminem fere eorum postea cognoverim, qui non duplo ditior evaderet, quam unquam antea fuisset. Verum de bis hactenus egisse sufficiat.

Ferdinandus Toletanus cum iis Hispanis, qui adhuc in Hollandia erant, de mandato Albani certior factus Hagam se confert, ut iude porro ültrajectum proficisce-retur; ubi consilium Hollandiae et illi Catbolici Hispanis se junxerunt, qui relictis patrimoniis suis exilium potius quam infidelitatis erga regem notam subire malu-erunt. Fuerunt autem ex sola Haga quatuor millia homi-num, ut inde conjicere possis, quantus sit numerus eorum qui ex reliquis urbibus discesserint, ita nudi et omnibus suis derelictis, ut nee duplicia indusia secum

4

38

assumere auderent, nonnulli autem fingentes sibi nego-tii quid ruri esse etlam pallia sua custodibus portarum pignoris loco traderent.

Toletanus igitur cum septingentis curribus Harlemum versus tendit itinere illo quo Rodericus Sapata novissime redierat, expugnatoque juxta Harlemum ad caput agge-ris Sparendamensis hostium propugnaculo, hosteque juxta Sparendamum repulso, qui cum duobus millibus rnilitum, quos juxta Bremara in Germania conscripserat, et infi-nito rusticorum numero iter impedire conabatur, paucis admodum suorum desideratis, Amstelodamum atque exinde Ultrajectum advenit, atque inde Montes Hannoniae con-tendit.

Dum copiae Albani in umxm coëunt res memorabilis in Galliis accidit, quia arcliitlialassus Galliarum Gaspar Collingnius, Hugenottarum antesignanus et per omnes casus nequam, dum pace cum Carolo nono Francorum rege confirmata Parisiis ageret, in platea libellum supplicem ab obvio porrectum dura perlegit, a quodam sedulo per fenestram collimante sclopeto manus ei ita trajicitur, ut per os brachiale concavum globulus delntus ad cubitum erumperet; unde domum relatus regi renuntiare jubet, quid sibi in itinere acciderit. Rex vero novas turbas ve-ritus continuo Helvetios speculatores suos in eam domum transmittit de homine supplicium sumpturus. Verum Collingius, exulcerato animo, regi Guisianisque, quorum instinctu se petitum causabatur, minitabatur. Re ad Guisi-anos relata aliquot ipsorura nobiles, inditis sibi larvis, ad aedes archithalassi accurrunt, hominem in lecto gravissime vulnerant seque mortuum jam simulantem relinquere pa-rant, cum unus inferne (:nam in superiore coenaculo res gerebatur:) sciscitatur, an proditor etiam mortuus esset; cumque interfectum asseverarent, illo dubitante, hominem corripiunt et per fenestram, ut dubitantes cadaver videre

39

possent, praecipitare parant, cum Collingius casum veritus manum fenestrae admovet; verum ea avulsa et aliquot vulneribus ingeminatis ipsum projiciunt: et in aliorum Hugenottarum aedes delati sirnili modo ipsos expediunt. Tumultu ad regern delate, concilium proceresque com-muni consensu judicant archithalassum cum suis jure caesum videri, quod minae in regern projectae essent ab eo qui easdem execution! mandare consuevisset. Incidit haec executio in 24 Augusti, die D. Bartholomaeo con-secrato. Re in Belgium relata, insigni voluptate ab Albano in castris tormenta disploduntur, tabescentibns livore rebellibus, qui promptissimo conjuratorum spoliati vultu dolorem dissimulare non poterant. Vidimus postmodum Antwerpiae in bursa quemdam ex iis, qui archithalassum sustulerant; verum concurrentibus haereticis, qui in ea civitate jam tum occasionem tumultuandi expectabant, publico abstinere coactus fuit.

Audita hac Collignii in nuptiis Regis Navarrae cum sorore regis Galliarum patrata caede, regina Angliae in tantum exarsit, nt longo tempore legatum regis Galliarum admittere noluerit. Qui demum pluvio coelo eam adiens et admissus sic ab ea compellatur: //An non vides coelum ipsum calamitatem Galliarum etfusis lachrimis testari ? Equidem aut rex vester crudelis est aut sanguinariis ministris utitur. Plane convenit, ut postliac praeceptum de non faciendo homicidio Decalogo eximatis.quot; Et non videbat impudens bellua, longe rectius haec dici in se, Catholicorum sanguine nunquam non madentem. Verum cum legatus vivis rationibus demonstrasset regem, nisi praevenisset, similia passurum fuisse, cum regina quod responderi posset non haberet, ut gratiam rursum aliquo beneficio aucuparetur , promisit subsidia se non submis-suram Hugenottis. Verum cum paulo post in Angliam appulissent Mongommerius, Vidamus Carmotensis, Segu-

40

rins et alii nebulones, qui caedem illam evaserant, per-misit ut quinquaginta navium classem conducerent opem-que ferrent Rupellianis tunc a rege Galliarum obsessis et ad extremam inopiam adductis. Sed Mongommerius postea captus in Francia et Parisios advectus capite plexus est.

Porro Albanus atque Medinensis in castra ad Montes Hannoniae venerant et numeroso milite urbem undiqtie arctissime obsidebant; cum interea princeps Auraicus, qui magnas copias in Germania collegerat, ut obsessis Montensibus succurreret, in Belgium properans castra ante Ruremundam locat 23 Julii sed absque ullis rnajo-ribus tormentis, poscitque sibi tamquam Regis Hispania-rum gubernatori civitatem dedi. Erat ibi in praesidio praetoris Leodiensis Floyonii filius admodum adolescens cum 140 militibus; qui cum civitatem tradere recusaret, Auraicus allato stramine duas portas exurit et quater impressionem faciens amissis suorum 100 repulsus est; quinta vero impugnatione proditione quorumdam civium expugnatur oppidum. Victores miserum in modum praesente etiam Auraico in sacra omnia desaeviunt. ') In Carthu-sianorum coenobium delati unum ex patribus Missam solem-niter celebrare cogunt, et inter celebrandum verberibus identidem saevissime mulctatum, demum Sacram Hostiam sumere parantem ad ipsum altare confodiunt, tremendis-que Christianae religionis mysteriis turpiter et abominande illudunt. Alium quemdam ex patribus solemni sacra veste

1) Vergelijk hiermede Knippenberg, Historia Eceles. Ducat. Geldriae I, bl. 185-86 en de Godsdienstvriend Dl. 83, bl. 174 vv. Als men dit ecu en ander heeft nageslagen, dan zal het wel niemand bevreemden, bij Ben-tivoglio I, lib. 6, te lezen : Ma la minor miseria di Ruremonda fu l'essere sacehcggiata; perche gli heretiei con inaudita barbaric mcseolando l'uccision con la preda, incrudelirono contro ogni ela, c spetialmente in ogni piu effcrata maniera contro le persone e le cose saere.

41

indutum affigunt cruci,, quae in medio ecclesiae supra chorum de more Christiano pendebat, cuique imaginem Salvatoris paulo ante detraxerant, atque ita tamquam ad scopum collimantes tormentariis globulis ad mortem usque trajiciunt; alios decern ejusdem monasterii religiosos cru-delissime confidiunt. In abbatia vero monialium Cister-ciensi in nobiles virgines foedum in modum iis nudis illudentes debachati sunt. In alio vero monasterio foemi-narum praepositum earum Joannem Halensem, insignem sacerdotem, ad neeem quaerebant Galli, cum is in Ger-manum incidens et pedibus ejus obvolutus servatus est ab eo , cum babitum suum ipsi dedisset et ipse cucullo ejus dissimulanter vestitus est sociis ridentibus. Prio-rem Cruciferorum instar canis ferrea catena sub curru vinctum per plateas traxerunt objecto velut cani panis frusto, donee lytro soluto vis dimissus est. E duobus sacellanis Bartholomaeum Venradiensum graviter vulne-ratum publice in platea trausfixerunt, alterum vero Godefridum Stralensem capite inverso in puteum proje-cerunt, sed statim extractum stipiti affixerunt multumque tortum vix magno lytro dimiserunt. Reynerum Lintrium sacerdotem ante ipsum Venerabile Sacramentum precibus intentum adacto per latus gladio transfixerunt. Paulum, Lindani sacellanum cum Carthusianis occiderunt. Episco-pus Lindanus vix, cogente magistratu, eodem die ante meridiem civitate exierat; nihilominus in domum ejus irruentes in bibliotbecam praecipue desaevierunt. Ex Regu-laribus qui in eodem cum ipso monasterio habitabant tres occiderunt; priori in capite vulnerato aurem praecidunt et tempora amputant atque diro lateris vulnere conficiunt; custodem et coquum ferociter mactant. E Franciscanis vero Gorgonium Maldertum praesidem, atque Reynerum post tormenta crudelissima ex trabe suspendunt. Ex prae-sidiariis vero Catbolicis aliquos vestibus Carthusianorum

42

induunt, easque pulvere tormentario repletas funiculis ignitis barbara feritate absnmpserunt, alios alio snpplicii genere mactant, ita ut vix pauci ex toto numero evarlere potuerint; multaque alia fanda et nefanda committunt. Et haec omnia pro puro putoque Evangelio venditabantur, liberae religionis nomen obtinebant et Hispanicae Inqui-sitionis exturbatio vocabatur. Profecto mirari saepe cogor, in tantum diabolica caecitate homines dementari potuisse, ut haec tam contraria inter se credibilia videri vellent: muitoque magis obstupescere compellor enervem Belga-rutn stultitiam, qui fidetn hisce nihilominus adjungerent. Haec si Catholici vel Hispani fecissent, cogita, quaeso , lector, quid ab haeriticis audivissent. Quid, Deus bone! Hoc rei legitime principi religionem avitam asserenti tyran-nis vocatur, nebulonibus vero atque rebellibus a'iiquot, pro enata nudiustertius haeresi haec et multa graviora patrantibus, libertas publica praedicatur. Sed ad Auraicum redeamus.

Is ubi suo more satis in loca personasque sacras liae-retica rabie perbacchatus fuisset, tandem copias a se et sororio suo comité Montensi conscriptas in unum cogit et valido exercitu per Brabantiam ad Montes Hannoniae contendit, ut tentaret si obsidionem solvere posset; ex itinere vero Thenas Diestamque et demum etiain ipsam Mechliniam, prodentibus civibus, (occupat). Cum vero Lovanio appropinquaret, cives quidem alacri animo resis-tere parabant, sed urbs vastissima studiosis dilapsis et nullo praesidio firmata ab exigua manu defendi non pote-rat, praesertim cum jam Hovensi portae ignem admovisset Auraicus. Unde legatur ex urbe ad ipsum pro universi-tate Elbertus Leoninus, qui ex eo tempore Auraico ita adhaesit, ut ille ex suorum colluvie neminem videret libentius, eique adjungitur Joannes Wamesius utriusque item juris doctor et pro civitate Oliverius Tempelius et

43

Hieronimus Winghe senatores. Quibus cum Auraicus cxpo-suisset caussam adventus sui esse ut libertas patriae res-tituatur: veile se proinde a Lovaniensibus pro arnico haberi et juvari, atque Albanum hostem decerni, reli-gionisque libertatem permitti: de hoe ultimo Lovanienses excipiunt et serio, ut omittatur, urgent. Ad quos Auraicus : //Se quidem volente id futurum, verum dandum esse aliquid illis qui sua castra sequerenter.quot; Ubi notandum, Auraicum vel parum admodum de religione sollicitum fuisse vel proposita, quod verius puto, fraude et culpa in alios derivata Catholicis obrepere tentasse. Gives quidem invitis auribus haec admittebant, sed cum urbe jam semicapta aliud non liceret, bis conditionibus Auraicum admittere coacti sunt 4 Septembris. Exinde Teneramun-dani Audenardensesque in Flandria similiter deficiunt. Auraicus vero in Hannoniam delatus cum frustra alicpot diebus in urbem pervadere tentasset, Albanus, qui interim ab oppugnatione non discedebat sed triginta sex torinentis bellicis muros quatiebat, noctu misso Juliano Romereo cum mille Hispanis sclopetariis castra bostium multis occisis incendit. Unde cum relictis impedimentis postridie discessissent, demum 19 Septembris Montenses deditionem faciunt iis conditionibus, ut Ludovicus Nas-sovius cum suis in Galliam incolumes abire permitteren-tur et civibus ignosceretur. Recuperatis in hunc modum llannoniae Montibus, praesidiarii Galli in Galliam dedu-cuntur et Ludovicus Nassovius cum suis Ruremundam abit. Princeps vero Auraicus Mechliniae tum agebat; verum cognita Montium deditione, relictis ibidem in prae-sidio quatuor peditum cohortibus et quadringentis equitlbus, urbe excedit et in Flandria baud proeul a Terramunda consedit et paulo post navibus in Hollandiam trajicit di-misso exercitu i-etentis tantummodo quingentis equitibus. Erut enim Auraicus natura timidus et imbellis quique

44

post principia libentor esset, atque proinde parum fortu-natus imperator habebatur; quare posterioribus temporibus semper muratis urbibus et hosti minime obnoxiis se con-tinebat, perfidiis, dolis atque insidiis, artibus ingenio suo peculiaribus et aliorum manibus bellum administratis.

Albanus Montibus receptis etiam Terremundam per Mondragoniam recuperat, hostesque incontinenter Lovanio, Diesta, Thenis aufugiunt et novissime etiam Mechliniam deserunt, cum Albanus cum universis copiis urbem ob-sidere inciperet; unde Hispani Mechlinienses, qui sponte ad hostes defecerant, in praedam vertunt prima die Octobris.

Rebus in Brabantia flandriaque jam pacatis, Albanus de recuperanda Hollandia Zelandiaque cogitare incipit. Imprimis autem occurit civitas Goesana in Zuytbevelan-dia, quae a i^-ebellibus obsessa ad extremum prope redacta fuerat. Interea enim dum Albanus Montes Flannoniae obsideret, Flessingenses atque rebelles in Walachria, eo quod extraneo milite abundarent, qui ex Anglia Scotia que ab Elisabeth Teudor levi negotio et parvis expensis, bidui enim iter tantum erat, submittebatur et ex Gallia magno numero adveniebat, quod rex Francorum Carolus nonus, optimus et prudentissimus princeps, post sublatum Col-lingnium Hugenottarum fecem tota passim Gallia extur-baret; adeo ut octo militum millia in sola Walachria insula non admodum lata censerentur. Rebelles optimum consent eos aliquo amandare, priusquam fame vel stipen-diorum inopia tumultuari inciperent, occupato praesertim ad Hannoniae Montes Albano cum suis viribus. Occurebat autem imprimis Goesa oppidum, quod in insula situm Antverpiaeque ex propinquo imminens, facili negotio et insigni compendio a se expugnari posse putabant; quando-quidem Middelburgum atque Arnemudam, valide munita , non nisi justo exercitu et diuturno tempore expugnare posse viderent. 26 itaque August! cum omnibus copiis

45

suis Flesslnga discedunt et quinquaginta navibus in Zuyt-bevelandiatn deferuntur, factaque exscensione Goesam obsidere incipiunt, ubi Isidorus Paciecus cmn cohorte Hispanorum et paucis Wallonibus in praesidio erat; con-tinuoque factis serratis de more castrensi gyris erectisqne gerris murum portamque Imperatoriam dictam tormentis quatere incipiunt; quamvis enim muri essent satis validi, nullis tarnen prorainentibus propugnaculis quibus a latere hostis impeti posset muniebantur, portaeque infirmiores et fossae admodum exiguae neque profundae effecerunt, ut intra triduum magna muri pars prosterneretur et quamvis praesidiarii laborarent ut ruinas reficerent, attamen tam lataeerant ut facillimum ascensum hosti praeberent. Insuper et navem laneis saccis contra tormentorum impetum mu-nitam ita juxta muros promoverant, ut milites, qui objectis crassioribus asseribus tuto malum conscendere poterant, superne despectarent quaenam Hispani interius hostium irruptioni opposuissent. Postridie tribus millibus militum muros duobus locis invadunt, imprimis ad strati muri ruinas pede collato acerrime dimicant et insuper etiam propugnaculum novum baud procul a mole com-portatis 30 scalis adoriuntur; verum utrobique magna suorum clade repulsi sunt; verum advectis a Lumayo mille quingentis Germanis oppugnationem de novo aggredi constituunt factaque juxta portam 's Heinskinderianam latissima ruina, dum vergente in occasum sole irruptionem differunt in diem sequentem, Hispani cmn civibus tota nocte laborantes intrinsecus propugnaculum excitant; quo viso hostes tormenta reducunt.

Gum primum autem in insulatn appulissent, tres sacer-dotes circumjacentium villarum parochos ceperant, quos cum aliquamdiu captivos detinuissent, tandem morti adju-dicant. Horum unus caeteris doctior cum patibuli scalas ascendisset, silentio manu fitcto insignem orationem habuit

46

de venerando Eucharistiae mysterio, sub cujus finem Deo omnipotenti immensas egit gratias, quod martyrii palina ab Eo dignus habitus fuisset; atque ita demum laqueo indito insigni constantia mortem oppetiit.

Hoc statu res Goesanae erant, cum Albanus recupe-rata Mechlinia Antverpiam venit. Quare Sancbio Avillano atque Christophoro Mondragonio cbiliarchis imperat, ut quam ocyssime obsessis suppetias ferant. Varum cum res magnae difficultatis existeret, quod bostium naves bellicae in flumine Scalde, quod continentem atque insulam inter-fluit, magno numero excubarent trajectum in insulam impediturae; ecce tibi piscatores alic^ui deferunt, se in üs locis naviculas suas quandoque perdidisse quod aestu maris recedente aqua destituerentur; cumque peritiores referrent ante centum annos Zuytbevelandiae insulam continenti annexam fuisse sed postea inundatione maris a continenti avulsam fuisse; visum fuit praediclis chiliai-chis tentari posse utrum sinus ille maris vado trajici possit. Quare misso quodam capitaneo Flandro Blommaert nomine cum duobus Hispanis, qui se obtulerant, com-pertum fuit tractum ilium vadari posse, sed magno pe riculo quod sinus ille non minus tribus passuum millibus pateat et vadum tribus fluminum al veis intersecetur, ubi altiores aquae non nisi a grandiore statura viro penetraii possent. Re igitur explorata cbiliarchae properato, ante-quam ad bostes rurnor dimanaret, aliquot sacculos lineos consul jubent, qui militum collo appendi possent, ut commeatus et pulvis tonnentarius aspergine non corrum-perentur. Convenit inter cliiliarclias praedictos, ut Mon-dragonius cum tribus millibus peditum sinum illum vado transmitteret, atque ubi in insulam pervenisset igmbus accensis id Sancbio Avillano significaret. Visa est baec res omnibus locorum pcritis temeraria atque monstrnosa, quod aestuaria baec continuo Huxu et refluxu maris

47

praeter ingentem quam occupant latitudinem etiani gran-des onerarias naves profunditate sua aestu accedente vehereut praesertim eo tempore anni, quo auturnnales aquae late restagnantes illud iter licet alias forte pervium tunc tarnen imposibile facere videbantur. Verumtamen Mondragonius aquam primus subsequente milite ingredi-tur, factoque festinanter itinere, antequam maris accessu aqua cresceret, incolumis in oppositam insulam veluti marina bellua evadit novem tantum ex suis desideratis, factoque ignium signo 21 Octobris ad urbem properat. Verum hostes per rusticos antea moniti trepide naves conscenderant, mirante plurimum Pacieco et insidias sus-picanto nee discedentes subseqni audente, donec adventante Mondragonio cum suis, cognito subsidio, in hostem erupit et novissimos eorutn usque ad quadringentos, qui non-dum naves concenderant, cecidit. Et liaec quidem status rerum Zelandicarum.

In Hollandia vero ad unum omnes accito Lumayo rebel-larant exceptis Amstelredamensibus et Schoonliovianis; quorum hi cum ab haereticis obsiderentur et undiqne rebel-liuin regionibus inclusi essent, Bossuvius comes, Hollandiae gubernator, qui tuin Ultrajecti agebat, jussit ut hosti deditionem facerent co quod ipsis succurere non posset, cum satis negotii sibi esset ut itinera Gelrica adjacentiaque oppida Trajectensibus assereret, et populum Trajectensem ipsum, per se natura seditiosum, in officio contineret, quia tain procliuatis animis in haeresim erat, ut plerique illorum libentius se diabolnm videre assererent quam Hol-landam religionis causa profugum. Amstelredamenses vero cum inajore belli mole undique premerentur, per seip-sos tarnen haereticis restiterunt, quatuor peditum signis a magistratu conscriptis ex iis praesertim oper(ari)is, qui cessantibus commerciis seipsos alere non possent, et inopia cogente deditionem fecissent; qui stipendiis sustentati.

48

cum alioqui essent valde Catholici, fidelem operatn magi-stratui navarunt. Quare haeretici, spe hujus ui'bis per pro-ditionem occupandae depulsi, naves aliquot bellicas Enchusa Hornaque Amstelredamensium portum occupaturas trans-mittunt, ubi turn plusquam centum insignes onerariae naves in anchoris constiterant, quae singulae tribus coro-datorum millibus aestiinabantur, majoresque ex paite, imo fere omnes civium erant propriae. Haeretici igitur navibus suis bellicis in portum delati, Amstelredamensi-bus minitantur, se naves omnes incendio deleturos nisi statim deditionem facerent. Verum magistratus civesque omnes praeclaro erga religionem Catholicam studio et stabili fide erga principem tam ingens damnum rei fami-liaris subire maluerunt, quam publicam causam piodere.

Sed nec levius in Gelria tumultuabatur, ubi Aegcdius Barlemontius Hiergae dominus praefecturam obtinobat. Comes enim Montensis quinque millibus peditum et quin-gentis equitibus collectis, prodentibus incolis occuparat Zutphaniam, Locliemium, Doetecomium, Doesburgum, Hattemium et Harderwicum et in Transisulania Campos, Swollam, Hasseliam, Steenwijckam Goeriam et Oldenze-lium munita oppida; quin et ipsa Daventria defecisset, nisi urbem loco opportuno sitam et iter Germanico equi-tatui in Belgium traducendo valde commodum Albanus jam antea, bello Groningensi, praesidio quatuor cohortium Hispanorum firmasset.

In Frisia quoque rebelles praefecto sibi domino Nedei-wormio Snecam, Bolswerdiam et i¹ raneckeram occupaiant, unde Roblesius Groninga profectus Dochomium et Stave-ras, quas oppugnabant, adventu suo eripit, collatis signis cum ipsis confligit et victoriam obtinet occiso ipsorum praefecto comite Scouweubergio, qui ad initium tumultus ex Gennania accurrerat et in locum Domini Nederwor-meri sutfectus fuerat.

49

Hie in universum erat status provinciarum Transrena-narum, cum Albanus Montibus Hannoniae receptis cum exercitu suo in Brabantiam rediret; qui dimisso equitata Gemanico, quod in Transrenanis provinciis ob earum situm foret inutilis, Fredericum Toletanum filium suum cum peditatu Mosam Renumque superare jubet; ipse vero Trajecti ad Mosam tormenta navibus imponit et cum duce Medinensi secundo flumine in Gelriam defertur; cumque Noviomagi liibernare cogeretur ut rem pecunariam com-modius expediret, oppugnata per Fredericum Zutphania et praesidiariis fugientibus occupata, recipiente se in Germaniam comite Montensi, universa ilia Gelrici atque Transisulanici tractus oppida nullo negotio recuperat, sicuti etiam Amersfortiam in ditione Trajectensi. Porro inde Hollandiam petiturus Naerdara exiguum istius pro-vinciae oppidulum contendit. Incolae autem cum essent addictis animis in baeresim, quam primi omnium Hollandiae civitatum publico professi fuerant, deditionem facere re-cusarunt, licet per dominos Noirquermium atque Cres-sonerium, qui praemissi fuerant, monerentur no tormen-torum adventum expectarent, alioqui ipsorum oppidulum ex ratione belli in praodam militi cessurum, quod exiguum et immunitum esset; sed adventante Frederico et oppugnationem parante cum de deditione agere vellent, nibilominus admissi sunt. Verum dum conditiones scribe-rentur furorem suum liaereticum necdum dissimulare potuerunt, quin contra omne belli jus minora tormenta aliquot disploderent in Hispanos incautius, utpote sublato jam bello, ante muros versantes. Unde irritati milites vi irrnmpunt et oppidulum compilatum injectis flammis in perfidiae mercedem exurunt excepto templo et lleligiosa-rum quodam monasterio.

Fredericus castigatis pro merito suo Nardensibus Am-stulredamum versus progreditur, ut per aggerem Sparen-

50

sem Harlemensibus bellum inferat; qui ab Amstelreda-mensibus vicinis suis moniti, ut tempestive rebus suis consulerent et pacem cum regiis facerent, deliberatione habita, e magistratu duos Amstelredammn mittunt Theo-doricum scilicet Frisium consulem et Christopborum Sca-gensem scabinum , ut de conditionibus cum Fiideiico agerent. Qui laetus eorum adventu continuo se ad patrom suum scripturura atque pro ipsis intercessurum promittit. Eodem die, quo bi Harlemo discesserant, rebelles quidam, suae sortis hominibus aliquot convocatis, seditione facta urbem occupant, subsidium ab Auraico propere accersunt, legates Amstelredamo re versos in carcerem conjiciunt et demum Leidam Auraico transmittunt et omnia sursum atque deorsum versant. Unde Fridericus cogmta eorum iterata rebellione iter ingressus per Julianum Romeroum munitionem Sparendammensem, occisis mille trecentis propugnatoribus, occupat et Harlemo appropin-quans leprosarium occupat et duodecima Decembris Har-lemum obsidere incepit, comitatus Bossuvio regulo, Hol-landiae moderatore. Habebat autem in exercitu suo 37 cobortes Hispanorum et 22 VValonum et octodecim Gei-manorum cum duabus turmis equitum tormentaiioium ct totidem lancearioruni Hispanorum et ducentos equites Germanos, qui in Beverwijk pago totoque oceani littoie excubabant, ne quis bostis ex Waterlandia terga regiorum invaderet. Peditatus autem ita dispertiebatur, ut Hispani in leprosario juxta portam S. Crucis metarentur, Germam vero in Sylva Harlemensi, medium autem spatium Wa-lones occuparent. In urbe autem in praesidio erant sex peditum Germanorum signa sub Lazaro Moulartio tribuno et postridie quam obsideri coepit, supervenit baro Lumayen-sis, qui a rebellibus ad primam obsidionis famam missus fuerat cum tribus millibus peditum Anglicorum, Scotorum atque Gallorum, sed praeventus ab Hispanis dum nihilo-

51

minus castra perrumpere et in urbem pervadere tentat, multis suorum amlssis in Zuyt-Hollandiam repellitur.

Rebelles itaque cognita obsidione munitionem exitant in pago Sassenliem dicto, paulo minus quam medio iti-nere Harlemum inter Leidamque distante, ut eo milite simul atque annona congregatis, Harlemensibus subsidium mitterent per lacum ilium ingentem qui Harlemum atque Leidam interjacet et juxta dictum pagum ad locum Cage dictum incipit, qui praedura turn hyeme glacie stratus firmissimum iter equiti peditique praebebat, praesertim tractoriis redis illis, quas indigenae sfecfas vocant, quae a duobus equis protractae tantum fere oneris capiunt, quantum currus capacissimi et mira celeritate supra duas ferreas laminas structae per glaciem portrahuntur a duobus tantum equis, acutioribus solearum stimuli's gressum in lubrica glacie firmantibus. Fredericus autem Toletanus maris lu-stratis fossisque admodum latis inspectis deliberat, qua-nam potissimum parte urbem oppugnare deberet, multis-que suadentibus ut silvam versus tormenta contrueret ad versus prominentem urbis angulum qui utroque latere magno hostium praejudicio impeti poterat, aliis vero suadentibus ut juxta portam Sanctae Crucis oppositamque portae munitionem murum quaterent, eo quod castra illo loco jam flxn expeditiorem tormentorum collocationem effi-cerent; quae alioquin in silvam transferenda novisque operibus munienda erant, quod intenso praesertim frigore aliquot dierum spacium consumeret, intra quod urbem per portam Cruciam expugnari posse dicebant. In quam sententiam Fredericus ferebatur, fatali certe consilio, quod profectum ex contemptu inimicorum certissimam cladem belli ducibus semper afferre consuevit. Decima octava itaque Decembris tormentis res geri cepit, sed eo die atque etiam postridie tam parum effectum est ut Julianus Romerous oppugnationem dissuaderet. Verum cum tormen-

52

tarius pulvis ferreique globi deficerent, quibus latior ruina sterni potuisset, placuit militem in muros immitti, stra-toque ponte supra vasa aliquot cerevisiaria, tomias vocant, qui militum humeris deferri et in fossam immitti posset, ut per eum transeuntes in opositam munitionem, quae portae Cruciariae objecta erat, per ruinas tormentarias evaderent. Quod cum propere factum fuisset et unus atque alter ex Hispanis per ruinas enitens in munitionis caput evasisset, Hispani qui ad irruptionem parati con-stiterant nullo signo dato sine ordine per pontem accur-runt, ubi cum in aperto versarentur, eo quod ruina impeditior hoste acerrime repugnante ascensum impediebat et postremi urgentes et constipati prioribus redeundi copiam negarent, tormentis ex urbe a latere petiti sunt ita ut momento temporis centum et quinquaginta fortis-simi milites perirent. Julianus Romerous visa suorum obstinatione, quod nequicquam repugnantes apertoque periculo redire nollent, accurrit et a muris eos discedere compulit. Dum autem se recipit scolpeto a moenibus petitus, alterum oculum amisit. Grave enim detrimentum regiis inferebant bombardarii illi, qui diebus festis sese in locis ad id destinatis (: doelens vocantur:) longioribus manualibus tormentis ad certum scopum dirigendis exer-cere soliti sunt.

Nocte quae banc oppugnationem sequuta est, Zaraso cum 600 Gallis per lacum in urbem ingressus est. Fre-dericus ita a moenibus repulsus nequaquam tarnen animum dimittit, verum excavatis fossis ad pedem propugnaculi, quod portae Cruciae ut diximus objectum fuerat, per-vadit et continuo suffodiendo hostem licet acerrime repu-gnantem inde ejicit, qui in urbem se recipiens portam S. Crucis aggeribus obstruxit. Interea Leydenses mittunt mille circiter milites sub ductu Antonii Pinteri, illius qui Montes Hannoniae ut supra diximus Ludovico Nassovio

53

prodiderat, ut in aggere Sparensi munitionem quamdam subito excitarent, quo commeatuum subvectionem, quae solo hoc jtinere Amstelodamo fieri poterat, impedirent. Verum Amsterdamenses cum aliquot suorum militum excurrentes opus impediunt, hostem in fugam convertunt et Antonium Pinterum nequissimum proditorem occidunt; unde mille aureis ab Albano donantur, qui tantumdem se daturum spoponderat iis qui eum interemissent. Dum Harlemum obsidetur, Hispani duos rebellium centuriones capite truncant eaque in urbem tormentis mittunt; unde continuo obsessi undecim Hispanos suspendunt eorumque capita vasi inclusa ad Friderictim mittunt cum litteris, ut ab armis cesset, cum decimas ipsi, a patre tantopere pe-titas, ofFerrent.

Dum haec aguntur Harlemi, haerebat Auraicus Delfis in monasterio Sanctae Agathae monialium, quod a parte occidentali objacet ecclesiae majori in honorem S. Hippoliti consecratae, ubi tum praefectum virginum agebat vir insignis Cornelius Musius, Delfensis, qui hoc anno nocte intra decimam et undecimam Decembris crudeli supplicio ab haereticis Leidae martyrio affectus. Acta ejus, unde-cunque magno studio a nobis corrasa, quantum possumus hie Integra damus. ')

Occasio martjrii ejus haec fuit. Agebat tune temporis

1) Wij meenen hier te moeten verwijzen naar hetgeen Christiaan van Adrichem, de voortreffelijke biechtvader der Nonnen van St. Barbara te Delft (wiens uitstekende deugden zoo meesterlijk zijn geschetst in een paar stukken bij Dodt van Flensburg, Archief II, bl. 102-7) in zijn eigenhandig door hem geschreven Martyrologium had opgeteekend. In een bijvoegsel _MT)e novis Martyrihusquot; komt daar o. a. voor: _w 1572, die 10 Decembris, „Leydae Balavorum, post dira tormenta a Geuscis suspendio strangulatus et „necatus est honorabilis M^r. Cornelius Musius, Delphus, poëta laureatus, „theologus et coenobiareha sacrarum virginum D. Agathae apud Delphos „Ilollandiae, aetatis suae auuo 72.quot; Zie J. J. Dodt van Flensburg, Archief voor kcrkel. en wereldl. Geschied. 11, bl. 119.

5

51

summum militiae rebellium praefectum comes Marckensis, dominus Lumayus vulgo dictus, cujus supra mentionem fecimus. Hie cum sub initium Decembris Delfos veuisset, ejusque copiae ante portam australem oppidi metarentur, accidit ut uiulta ab ipsis insolenter fierent, praesertim a gregario milite, qui propius portam accesserat; qui repre-hensus a satellite praefecti civiuni cum non desisteret, postremo ab eodem plumbea glande de muro trajicitur. Lumayus, qui intra civitatera hospitabatur in aedibus nobilis Joannis Huteri ') dicto monasterio fere contiguis, et tunc vacuis, quod Huterus caussa religionis et odio rebellionis Ultrajectum concesserat, liane caedem indignis-sime tulit et cadaver occisi deponi fecit ante valvas dictae majoris ecclesiae sub campanili ex adverse praefati mona-sterii, petiitque a magistratu caedem ut injustam vindi-cari. Verum magistratus, babita cum Auraico deliberatione, respendit, mortuum jure et sua culpa caesum videri. Irritatus hoc response Lumayus juravit, se per seipsunr. vindicaturum suum militem caesum, etiam (:si daretur:) per necem praefecti virginum Agathensium, tune Auraici liospitis. ¹) Hoc cum Musius rescivisset et crudelitatem Luniayi fraudesque Auraici probe uosset, non sine caussa sibimetipsi timere coepit, praesertim cum Auraicus ipsum Lumayum ad coenam invitasset, qui praesentem tune Musium variis dicteriis et acerbis scommatibus excepic. Accedebat, quod passim a Lumayi familiaribus dissemiua-

¹

In het H. S. stond hospitem.

batur et passim credebatur, Auraicum abeunte Music vitae necisque potestatem in ipsum largiore vini poeulo Lumaj'o propinasse. Quare nona Decembris liujus anni petita ab Auraico et obtenta venia Hagam versus con-tendit, ') cum nobili sanctimoniali monasterii Caroletta Merwia et adolescente 20 annorum Gornelio ilusio van der Meere Delfensi, fratris sui filio, cui a sacro fonte suscepto suum nomen dederat. Quia autem muitum nivis ceciderat, vehebantur simul reda tractatoria, slede vacant. Verum portam civitatis egredientes notati sunt ab aliqui-bus equitibus Auraici, inter quos praecipui erant Hove-rinck filius mercatoris Tellii et quidam dictus Maselant filius Engelberti Cornelii Flacci, ipsius Musii propinquo gradu cognati. Hi mox redam sequuti eam assequuti sunt juxta leprosarium, quod a meridie Hagne adjacet, et cocgerunt aurigam ut redam sisteret ante ca u po nam cujus-dam hospitis mulierculae dictae Trui/ op 't Uojf. In dicto hospitio mox adsunt requirentibus dictis equitibus aliqui commissarii a Lumayo destinati, ut inquirerent de caussa fugae Musii, quem Ultrajectum ad Hispanos patriae hostes tendere dicebant. Factum examen Maselant unus ex equitibus Delfos ad Auraicum defert, qui postridie literas reddidit cum mandate (: saltern pro forma :) ut captivus secure Delfos reducatur; quin ex familia ipsius aliqui nobiles tam mares quam foeminae Hagam simul conten-dunt Musium reducturi, in vicem liujus officii opiparo prandio rursum excipiendi. Hoc nuntio accepto statim otnnes Delfos contendunt, deducentibus qui ceperant equitibus. Accidit ut, eodem momento fere quo illi Haga,

1) Küq dc hoogleeraar N. C. Kist deze woorden nog lezen, dan herriep Lij gewis, wat zijne pen neersehveef in het Nieuw Arehief voor Kerke). Gesehied. II, bl. 377/8 , waar hij gewaagde van „den ongelnkkigen Musius, „wiens eedbreuk en verraderlijke vlugt naar den vijand eeu zoo treurig ;,uiteiiide hem op den hols haalde.quot;

56

Delfis discederet Lumayus cum aliquot equitibus et pedi-tibus, ut Harlemo, cui tune regii imminebant, praesidium imponeret. Ex hisce copiis aliquot equites, ut est verisi-mile, de mandato Lumayi discedunt a via recta, quae Leidam ducit, et per pontem Telonarium ad sinistram H agam contendunl et obvium liabentes cum sua reda Musium juxta praedictum leprosarium et violenter irruen-tes redam secum abducere voluerunt. Verum cum illi, qui Musio praesidio erant, contra urgerent et mandatum Auraici ostenderent, redam dimiserunt eamque de propin-quo praecesaerunt, donee veniret ad divortium viae communis, quod ad pagum Ryswijcanum prope dictum pontem Telonarium pergit; ubi vi facta coegerunt aurigam, ut sinistrorsum deflecteret et Leidam advelieretur, ubi Lumayus pernoctaturus erat; et tanta vi redam raptarunt ut Musio pileus de capite decideret nee permitterent ') ut repeteretur, irridentes et clamantes: jalium galerum sacrificulo Leidae adaptabimusquot;, et insuper ipsuin pallio spoliarunt.

Cornelius vero Musius adolescens et cognatus Musii, qui juxta leprosarium visa equitum impressione reda exilierat et inter vepres seipsum occultarat, cum equites discedere vidisset, alia reda ³) patruum suum juxta pagum incommode assecutus fuerat; nam cognitus ab hisse prae-douibus gladio et bombardula spoliatus in patrui sui redam conscendere coactus est, ibique ferrea cathena brachium ipsins cum bracbio patrui sui arctissime devinc-tum est. Cum fama capivitatis Musii Delfos allata esset, multi ex civibus non parum contristati sunt. Erat enim gratus toti fere civitati vir optimus, ita ut multi extra portam ejus reditum praestolarentur. Hi cognito boe infor-tunio praestantiores ex suo numero delegerunt, qui simul

1) Het H. S. zegt; permitteren 2) In het II. S. aliam reda/«.

57

cum Remigia '), monialium Agathensium praefecta , ad Auraicum irent supplicatum pro remedio. Verum quia supervenerat nuntius de occupata munitione Sparendameusi et pereclitante Harlemo, Auraicus cum Ordinibus consul-tabat, quid in rem factu ¹) opus esset. Nec ante mediam noctem conventus dissolutus est. Auraicus eo dissolute statim aditur et de nocte (: ut officiosus videri volebat:) literas hoc tenore ad Lumayum dedit, quarum autograph um usque in hodiernum diem videre est apud dictum Cornelium Mnsium juniorem , quem cum patruo sue Leidam abductum diximus et nunc relicta Cathoiica reli-gione consulem Delfis agit, ad signum duplicis crucis cerevisiae coctor.

Monsieur mon Cousyn,

Les novelles me sont ici venues de 1'execution, que vous aves faicte a I'endroit la personne du pater de ce cloistre, ou je suis; dont je suis tres mari, veu que desja il avoit mes lettres d'asseurance, pour s'en pouvoir re-tourner celle part. Et non obstant praesentement icy avois bien espere, que n'ussies voulu attenter chose semblable a mon desceu et sans en avoir mon advis et consente-ment. Parquoy et comme j'entends, que tenes encore dies vous uug jeusne homme avecq une nonnain estant gentilfemrae, qui tons deux estoint en la compagnie du diet pater; je vous prie qu'incontinent, cestes veues, me renvoyes tous deux sans qu'aulcun aultre tort leur soit faict; et n'y voulez faire faulte. Et sur ce me recomman-dant bien afïectueusement en vostre bonne grace, je

¹

In liet II. S. facto.

58

prieray Dieu vous donner, Monsieur mon Cousin, en bonne santc henreuse et longue vie.

De Delft ce xi jour de Decembre 157^-2.

Et erat subscriptnm: V^rc bien bon Cousin a vous faire

^sln'^ce' Guillame de Nassau.

Superscriptie erat: A Monsieur, Monsieur Uomte de la Marche, mon bon Cousyn.

Id est: Domine Cognate.

Intellexi quid egeris cum praefecto monasterii ubi sum ; unde valde indolui, postquam babuerit litteras a me quod hue secure reverti posset. Eo non obstante speraveram bic quod nihil tale tentasses, me inscio et sine meo con-silio et consensu. Quare et cum intelligam, quod adhuc apud te habeas quendam adolescenten! cum religiosa no-bili, qui erant dicti praefecti socii; precor ut statim visis praesentibus remittas utrumque absque ulla ulteriore injuria, idque certo facias. Atque ita me summo affectu commendans vestro favori, precor Deum vobis concedere, Domine Cognate, cum sanitate longam atque felicem vitam. — Delphis 11 Decembris 157£. — Et erat sub-scriptum: Tuus valde cognatus Wilhelmus Nassovius. — Inscriptie vero: Domino, Domino Comiti Marchiae cbaro meo cognato.

Sed tarde nimis venerunt hac literae '), quae si etiam

1) Had vader Bor dit geweten, dan ware 't niet noodig geweest in zijne

NederL Uïsiorien I, bl. 422 der uitgaaf van 1G79, te schrijven: //____Daerom

hij (de Prince van Orangien) terstond eencn expressen bode sond aen den Grave van der Mark, dat hem (Musius) sonde relaxeren; maer de Grave op hem gebeten wesende en horende dattcr een bode van den Prince voor de poorte was, dede te meer haesten met zijn (Musius') dood, en wilde

de poorte niet gcöpent hebben voor en aleer hy dood wasquot;..... Doch zou

de geschicdvorschcr met den brief zelf niet verlegen zijn geweest? Want de Prins getuigt dat hij de wete had van de uexecutionquot; tegen den pater van St. Aagthen-klooster. Dit dubbelzinnige woord bcteekene nu of de een-

59

tempestive affuissent, nescio an quicqnam operari potuissent. Mutuo enim se noverant leo et vulpes; sciebat enim quid Auraico placeret Lumayus et quid simularet. Ad-vectus enim fuit eodem die Leidam Musius. Qui cum in itinere vidisset consternatam valde bonara monialem Caro-lettam, earn blande consolabatur dicens: //Cape animum, z/filia, non dia hie crimus; cito aeternae felicitatis parti-,/cipes futuri, cum e contrario nostri concives longa ser-z/vitute opprimendi sintquot;, spiritu plane prophetico imminens sibi martyrium et diuturnam haereticorum oppressionem praenuntians. Dono enim prophetiae liunc insignem virum a Deo donatum fuisse vel ex eo constat, quod variis honestis viris diversis vicibus inultis retro annis praedicere solitus fuerit, se violenta morte pro catholica religione consummandum, his per jocum, uti hilaris erat, verbis utens : «Per fenestram cannabinam (:laqueum scilicet:) ;,adliuc decidam, sed mortem durissimam et lentam lia-,/bebo, quod struma quam sub mento gero, praefocatio-z/iiem impeditura sit; non timeo mortem, sed timeo longos «ret graves cruciatus, quas ante mortem toleraturus sum.quot; Multi et graves viri sunt, qui variis temporibus liaec de ore ejus audierunt ; quibus nescio an quicquam certius praedici potuit, ut exitus declaravit.

Leidam enim advectus exponitur in coemiterio S. Petri a latere ecclesiae septentrionali ante insignes aedes Lochor-stianas, quod Vincentius Lockhorstii dominus caussa reli-

voudige outvoeriüg of de terechtstelling, het baart immer moeilijkheid. In het eerste geval rijst de vraag : waarom wordt aan het slot van den brief niets gevergd dan de behouden terugzending der twee reisgezellen van Musius? In het andere geval laat de vraag zich gelden : Hoe komt de Prins, die bij de aankomst der tijding van Musius ontvoering in de Staten-vergadering was en voor het sluiten van deze (na middernacht tusschen 10 en 11 December) geen bezoek wilde ontvangen, aan de wete van Musius' terechtstelling, tenzij c largiore vini poculo enz , waarvan de schrijver vroeger heeft gerept? Wie kan hier de goede oplossing vinden?

60

gioiiis et rebellionis Ultrajectum concessisset, et in aedibus tunc vacuis diversaretur Gijsbertus Duvenvordius Opdami dominus, nobilis Hollandus; qui cum statim ad Musium accessisset, aspectu ejus non parum se recreari aperte testa-tus est, quod summam sibi fuisse cum patre ejus amicitiam commemoraret. Verum ad (preces) opem irnplorantis tam boni viri et amici paterni (:ut facit haeresis plane efferos:) non tantum obmutuit, secl etiam contumeliose respondit: //Tune es Agathensium beguinarum pater? putabam subo-iidum monachum hie residerequot;; et cum dicto se proripuit. Interim ad Musiuin venit concionator haereticus, multis verbis persuadere nitens, ut catholicae religioni et pri-matui Romanae Ecclesiae renuntiaret; verum cum insignia confessor nihil minus in animo liaberet et haeretico egregie foetens os obturasset, re infecta discedere coactus est, Mox adfuit militum commentariensis, qui Musium ex domo Lockhorstiana duxit ad aedes Cornelii Venii syndici Leydensis, in cujus aedibus vacuis (:quod is vitans bae-reseos et rebellionis contagium in Brabantia abesset, licet nunc fere tota ejus posteritas ad haeresiin turpiter defe-cerit:) hospitabatur Lumayus in eodem S^u Petri coemiterio paucis passibus a domo Lockborstana Occidentem versus; ubi eodem die, ut Delfos ad Auraicum adducerentur, in vinculis a Lumayo servabantur Cliristopliorus dominus Scagenus scabinus Harlemiensis ') et Mgr Adrianus As-sendelftius ejusdem urbis syndicus; qui publico civitatis suae nomine destinati fuerant ad Fridericum Toletanum urbem obsidere parantem, ut de urbis suae deditione cum eo transigerent; sed in itinere intercepti fuerant. Ad hos cum deductus esset Musius, invicem cum tristitia casum

1) Dit en het voorgaande woord was in het IT. S. doorgehaald, naar ons dankt bij vergissing ; want de zamenhang eiseht ze. Ook hierboven bl. 382 zijn ze blijven staan, en bij het begin des jaars 1573 komen ze eveneens voor. Zie achter bl. 399.

61

suum miserabantur, quod in offerae belluae Lumayi manos inciclissent, mortem sibi ominantes durissimam. Quare flere incipiens junior Musius a carnificibus paulo laxiori-bus vinculis patrui sui brachio alligatur; sanctimonialis vcro Caroletta in aliud cubiculum deducta est. Circa ves-peram vero Harlemo vocatus adfuit carnifex, qui transiens ostium cubiculi a captivis Harlemensibus fuit agnitus sinistro plane omine. Quibus Musius habendam esse pa-tientiam dixit: //Oinnes, inquiens, in manu Dei sumus ; ipsum precemur pro patientia et gratia.quot; Vix verba finierat, cum e triclino illo in arctius conclave solus Musius ab-ducitur et examinatur a delegatis Lumayi judicibus, dicto Opdamio et quodam nobili Gallo, Aumalio dicto, qui mox Christi martyrem supra mensam, quae etiamnum apud Venii filiam extat, extendunt, linteamine os tegunt et mox aquam frigidam iminittunt, imo et per infusoriam spurcam suam urinatn insignem virum transmittere cogunt tanta copia ut venter totus intumesceret; mox pugnis percutientes et pedibus calcantes, eandem per guttur ejicere cogunt; nudatum quoque flagris acerbissime ad multum usque sanguinem caedunt, ita ut arctioris cubiculi parietes candidati ita sanguine ejus respergerentur, ut ipse audierim dicentem Wilhelmum Oudevlietium , notarium publicum Leidensem, iterata saepius fidelia et calce vix tandem potuisse elui. Exinde deducitur in caveam sive cellarium subterraneum in cujus concamerato concavo annulus ferreus prominebat; ad hunc tenui admodum corda ex dextri pedis pollice majore sanctum senem capite ter-ram versus suspendunt; verum cum aliquamdiu sumino cruciatu ita pependisset, tandem quod chorda tenuis esset et corpus satis obesum, digitus ipsius in laqueo confractus in eodem haesit, qui postridie ab ancilla domestica in propinquum coemiterium Squot; Petri delatus est. Cadens vero in terram graviter sacrum suum caput laesit; unde

accurrentes crudeles illi carnifices rursum in Christi mar-tyrem grassantur; quae egerint sciri non potuit, quod nulli praeter ipsos adessent; qui vero in domo erat Oude-vlietius praedictus magna lamenta et suspiria se audivisse testatus est. Demum bora noctis intra nonam et decimam cruentatum, defessum et gementem bonum senem domo educunt et nudis pedibns per nivem longo itinere per grande coemiterium et choralem plateam, pedibus multo sanguine stillantibus, ducunt ad infamem furcam, quae supra caeruleam petram in lata platea, baud pi'ocul domo civica erecta erat. Hic duin ex grosso fune laqueum ap-tant, interim Deo seipsum commendat sanctus martyr et laqueo circumdatus in altum trabitur. Cui statim ungues de pedibus praeeidunt, sanguine in subjectam nivem deci-dente, atque eo modo per aliquot boras summo cruciatu vivus pependit multum et graviter gemens. Audivi ego ex bonestis et fide dignis bominibus, qui tune juxta furcam, loco urbis primario, habitabant, se cum summa miseratione graves illos gemitus quidem audivisse, sed fenestras aperire ausos non fuisse propter insolentiam militum Lumayi. Caussa autem, cur tam diu vivus in furca perseveravit, fuit quod funis crassior collum strin-gere et praecludere non potuit, praesertim cum sub mento ad collum etiam satis grande tuber sive strumam idipsum impedientem haberet; ita ut absque dubio sancti martyris obitus in diem 11 Decembris incident.

Mane facto Bartbolomaeus Joannis lanei panni propola, vir honestus mibi familiariter notus et ex ad verso furcae babitans, cum fenestras suas aperuisset, uxorem suam Cle-mentiam Micbaëlis inclamat atque (asserit,) ilium, quem tota nocte suspirantem audierant de furca pendere, virurn bonestum esse et consulem videri ex vestitu; indutus enirn laneum thoracera, qui de more illius saeculi ante pectus integer erat, et supra bumerum atque infra bracbium

63

sinistrum ad latus ferreis vel aereis tenaculis claudebatur; cujus partem, quae supra liumerum claudebatur, ut laqueum collo inducerent, tetri carnifices solverant et solutam pendere diraiserant. Sub meridiem redeuut, qui sanctum virum suspenderant et praeciso fune corpus deci-dere faciunt; adduxeranr, autem secum exiguum quemdam nanum, qui Lumayo in deliciis erat; liic militam bortatu castissima ejus virilia vestibus extracta abscidit et de chorda pilei sui suspendens ad Lumayum, laetum illi spectaculum exhibiturus, recurrit. Milites vero coronam capitis sacer-dotalem cum cute capiti detrahunt et corpus ita truncum ad ecclesiae Sancti Petri septentrionalem porticum redu-cunt, ubi denudatum, quod pinguis esset, ventrem ape-riunt, intestina extraliunt et Theodericum Joannis, probum et catholicum tune virum ^;nam postea nonnihil titubasse visus est:) custodem dictae ecclesiae cogunt, ut ea teneat donec ipsi adipem desecarent; quem pharmac-opeis et alyptis vendiderunt: et a meridie nobilis quaedam sanc-timonialis Leuwenhorstiensis monasterii prope Noortwyck vix obtinuit ut truncum et lacerum cadaver sepeliretur, quod non est permissum fieri in lignea cista, sed in corbe vimineo; qui cum brevis nimis esset, quam ut satis pro-ceri bominis staturae conveniret, milites caput desecant et a latere ponunt, atque ita efFossa scrobe ante januam templi S^4, Petri septentrionalem paululum a latere orien-tem versus sub fenestra vitrea conditur. Locus quidem accurate notatus est, sed postea pace Gandavensi facta cum ossa quaererentur, inveniri non potuerunt, sive quod obsessa Leida, cum multi peste morerentur et omnia se-pulchra effoderentur, inde sublata sint sive quod ea cus-todiat, qui omnia suorum ossa custodit, meliori tempore revelanda. Illud mirum, quod cum Delfis adhuc ignora-retur, quae Leidae circa Musium acta erant, atque ideo religiosae Agathenses tota nocte in orationibus ad Deum

64

pro suo praefecto institissent, summo mane in odeo sno viderunt patibnlum et ex eo pendentem Musiuin, ita ut territae omnes exclamarent: ,/lbi pendet noster pater.quot; Non enim satis erat diabolo, cruentam suam rabiem exer-cuisso in sanctissimum praefectum, nisi etiam tristi spec-taculo miseras ejus oves terreret. Studiose enim hoc tempore quaesiisse diabolum ut catholicos affligeret, satis probat id quod hoc eodein fere tempore Goudae accidit, ubi probns quidam sacerdos, Petrus nomine, habebat an-cillam vetulam nomine Christinam, optimis quidem mo-ribus, sed rnalo daemone a longo tempore obsessam ; ilia cum toto hoc anno nullam ejus agitationem sensisset, mirabatur et liberatam se putabat, cum per forum eunti et nescio quid empturae occurrit quidam vestitus oblonga toga pellibus suffulta, promissa barba, rogatque Christinam num se nosset; idque ea negante, intulit: atqui satis diu familiariter tecum versatus sum. Cumque ilia rogas-set, quisnam igitur esset, respondit se esse daemonem ipsius insessorem; propterea se domicilio suo abesse, quod occuparetur gravioribus negntiis, praesertim instruendis haereticis concionatoribus, quibus etiam in suggestu assi-steret. Ilia perterrita statim discessit et cum post pauculos dies tempium praeteriret eo tempore quo haereticus ibi concionabatur, instrospicit et videt eundem daemonem eodem quo sibi apparuerat habitu concionatori a tergo imminere Nec est quod putet me quisquam fabulas annalibus meis intexere; tam enim lioc mihi certo constat quantum humanis rationibus fieri potest. Talis erat qui Lumayum agitabat et Musium martyrem fecit. Erat Musius moribus admodum facilis et ideo sanctimonialibus suis gratus; ') quibus cum aliquando peregre domum

1) Tot hiertoe is het verhaal der marteling van Musius ook afgedrukt in Kerkelijk Nederland van oud-professor J. II. Wensing, 185'!, bl. 174 vv., doeli naar een afschrift dat op menige plaats van den oorspronkelijken tekst

65

rediret, pro xenio attnlit singulis scyplmm argeiiteum, scalen vocant, satis ponderosum et largum ad bibendum certis temporibus vinum Hispanicum: vidi ego ex illis unum in cujus labro exteriori expressae erant duae pri-mores literae nominis ejus C. et M.; exemplo mihi sane minus probato, cum non arrideat in monialibus specimen proprietatis ') et in sacratis Deo virginibus tam liberalis fumosi vini usus. Sed certe quicquid illud est labeculae vel inadvertentiae , tanti et tam excellentis martyrii ca-miiio plane purgatum, ideo autem a me hoe loco relatum est, ut nemo de gratia Dei et corona martyrii desperet etiamsi peccator sit, qualis ego et mei similes.

Narravimus supra inter acta Musii, duos legatos Har-lemensium catliolicos a Lumayo Leidae captivos detentos; hi post obitum Musii statim Delphos adducti sunt; e quibus Adrianus Assendelftius 21 Decembris publice ibidem de furca ignominiose suspensus est; caput vero praecisum et stipiti impositum etiam post mortem blan-dum subridere visum fuit, habitu corporis gaudinm beatae animae indicans.

Egerat longo tempore Leidae homo quidam laicus et

zeer afwijkt. Na nauwkeurige vergelijking moet hier worden betuigd, dat telkens, waar de lezing in Kerlcel. Nederl. van de onze versehilt, zij ook in strijd komt met het oorspronkelijk handschrift. Wat verder in hetzelfde Jaarboek van bl. 151 tot 210 over Musins wordt gegeven is voor zijne levensgeschiedenis van groot belang. Vergelijk mede Cat hol. Nederl. Stemmen, 1S39 , bl. 83.

1) Hetgeen iu Kerkel. Nederl., 1854, op bl. 190 wordt gezegd, kan hier eene eenigzins goede verklaring geven. Daar luidt het; In hoe eon-ventu moniales singulae cypluim argenteum habebant legato patris Colemanni, qui conveutui omnia bona deeedens legaverat. Utebauturet argenteis cochlca-ribus in mensa et ad hospites exclpiendos gutto argenteo (: lampitte:) et linteaminibos subtilissimae telae. Excipiebant autem eae moniales magnates solo tecto et lecto, mensarios sumptus solitus crat solvere magistratus ur-bicus. — Als Musius aan enkele nonnen , die geen zilveren schaal hadden, op zijne kosten er een vereerde om wille der gelijkheid, zou hij dan zoo verkeerd hebben gehandeld ?

60

simplex, apprime tamen pietati deditus, semper ecclesiam visitans, alias vix domo egrediens, atque ideo nomine inclusi quam proprio notior. Hie cum saeculari quodam sacerdote Henrico Pauli nomine Leida Amsterdamum ten-debat, haereticorum rabiem fugiens; a quibus tamen in lacu illo ingenti intermedio eomprehenditur. Inclusus ille post varios cruciatus et irrisiones, quas patientissime tu-lerat in lacum demergitur. Sacerdos vero blanditiis suis periculum evasit suo malo, quia postmodum non bene se gerens mortuus est, ut gratiam gratis datam marty-rium esse agnoscas. Ostendit ille Henricus nobis admo-dum juvenculis universa martyrii illius inclusi; sed quia per aetatem non recordamur, uec ea postea vidimus, ilia, quod optaveramus, hie inferre non potuimus.

Sed non tantum in Hollandia haeretici suo more in catholicos et praesertim in ecclesiasticos desaevierunt, ve-rum etiam Aldenardae in Flandria cum haeretici ad fa-mam adventantis Auraici, impulsore Jacobo Blommart, 5 Octobris imagines deturbasseut, capiunt in conventu Minoritarum Joannem Mahusium, olim episcopum Daven-triensem designatum; quem pedibus ut canem conculca-runt, multisque injuriis et probris affectum usque ad necem fere vexarunt. Sed et Paulum Goyum, Petrum Finium S. Th. licentiates, Joannem Braeckelium et Joannem Opstallium baccalaureos S. Th. et Jacobum Decke-rium sacerdotes et Jacobum Cortevillium urbis praetorem, quod fidem regi datam frangere nollet, manibus pedibus-que ligatis in Scaldim projectos crudelissime submerserunt, alios vero capite tenus in terram defossos velut metas quasdam globis impetebant. Verum cum, recuperatis ab Albano Montibus Hannoniae, nebulones iii in Hollandiam fugere tentarent, a regiis capti et vivi concremati sunt. ')

1) Vergel. Archief voor de Gcscliied. van 't Aartsb. Utrecht, UI. IX, bl. 12C/7.

67

Hoc anno Rentius cquitum tribunus a rege Galliae in Angliam mittitur, ut ageret de matrimonio Catholico prineipi tolerabilibus conditionibus contrahendo inter reifi-nam et Franciscum Alenconiae ducem regis fratrem et regni, ut putabatur, successorem, cum rex nullos liberos liaberet. Sed Angla ab omnibus ambiri a nullo vero ac-cipi volebat, sicut et antea Henricum Galliae regein tunc Andium ducem illuserat similia petentem ut fertur.

Joannes Suetiae rex , tnemorabili victoria contra Mos-covitas obtenta, legatos Romam mittit ad Romanum Pon-tificem petens viros doctos, qui populum in Catholica religione instituerent. Missi plerique inter quos Nicolaus Wiggerus Harlemensis et Franciscus Haraeus Ultrajec-tinus; quibus in regia Stockholmensi urbe vacans mo-nasterium ad usum assignatur, magnoque fructu laborant.

Magnus Tartarorum imperator Cham numeroso exercitu Moscoviam ingressus Moscoam ditionis caput occupat et exurit cum strage fere 5Ü0000 liominum.

Cometes hoc tempore ad signum Cassiopeae visus est, qui toto anno, quod mirum judicabat Gemma Frisius, ') dura vit.

Comburgi in Germania nascitur infans masculus, cui Thomae nomen inditum, sine brachiis, articulis tamen pedum longioribus et instrar digitorum flexibilibus, ita ut illis potum cibumque sumeret, quin et non incommode scriberet et calamos aptaret; ita ut brachia locum tibi-arum occupasse viderentur. Vidit ilium cum admiratione caesar Maximilianus, et publico scripto cekbravit Joannes Postius, medicus non ignobilis.

1) Cornelius Gemma, Frisius' zoou. Zie Nic. Vermulacus , Accademia Lovanieu. bl. 300 — 1. Vergel. Poutauus llistor. Gelriae, bl. Ö1G.

68

1573.

Aperitur annus 73, continuis motibus bellorum per Hollandiam Zelandiamque insignis. Initio hujus anni Chri-stophorus dominus Scaganus et scabinus Harlemiensis, quem superius in actis Musii Leidae captivum servatum fuisse notavimus, cum statim a morte ejus Delfos ad Auraicum adductus esset, misere ab Ordinibus et toties tortus est, non obstante quod esset nobilis et decurio ac per hoe de jure a tortura immunis, ut tandem ex gravitate tormentorum 6 Idus Februarii in carcere moituus fuerit. Obsidebant adhuc regii Harlemum iniquo anni tempore. Praeterquam enim quod hiemes hisce regioidbus intenso fri^ore sint intolerabiles, ita hoe piaeseitim anno, quo frigidior ab anno 64 non fuerat; quod sicuti regiis impedimentum, ita rebellibus non modieam praestitit occa-sionem protrahendi obsidionem. Lacu enim Harlemensi congelato, diversis vicibus, mutato ad securitatem itinere, plusquam nongentae traliae cum mille ducentis militibus urbem intrarunt; quos e munitione Sassenheimensi nee non et Hillegomensi, quam post Sassemensem uno tantum Harlemo miliari ad lacus ripam ereserant, rebelles assidue submittebant; ita ut praeter ingentem commeatus copiam plusquam quatuor millia praesidiariorum praeter duo rnilha civium in urbe invenirentur: copiae certe non tantum defendendis moenibus abunde sufficientes, veium etiam obsidentium viribus pene aequales. Diversis enim casibus multos milites Fridericus amiserat, praeter eos qui itine-ribus conservandis commeatibusque subvehendis operam impendebant, quod pleraque, pecunia praesertim, Ant-verpia Noviomagum per mediam Brabantiam, hostium excursionibus undiqne expositani adveherentur, deinde Arnhemio, Vico, Culemburgo, Viana Ultrajectum trans-mittebantur, unde cum pane cerevisiaque castrensi Am-

69

stelodamum atque inde Harlemum in castra magnis prae-sidiis longo et laborioso itinera ferebantur; ita ut octo fere millia militum hisce ministeriis continuo operam darent. Quare fridericus longioris morae impatiens iterata oppug-natione urbem adoriri statuit 31 Jr.nuarii; verum magna suorum clade repulsus est; ita ut nonnullis videretur obsidionem solvendam ct militem immenso frigore atque labore attenuatum urbanis comraoditatibus reficiendum esse; verum inhibente Albano, reclamante Friderico et militibus etiam sponte sua manere volentibus ea consilia repudiata sunt continuataque obsidio, et demum sub finem Februarii mitescente jam aura glacies solvi coepit. Quod cum impediturum esset, quominus obsessi crebris nuntiis a rebellibus certiores reddi possent, ita huic malo obviam itum est, ut magnum numerum columbarum ex urbe Leidam magistratus miserit, quarum alis subtiüore charta literae subnectebantur et demum juxta Harlemum, quantum ex propinquo fieri poterat, dimissae solita sua columbaria noto itinere repetebant et literas intra urbem defe-rebant. Verum accidit tandem, ut Hispanus quidam hnjusmodi columbam conspicatus, quae longiore volatu lassata in arbore quadam consederat, sclopeto appeteret, ut assata scilicet vesceretur; verum duin plumas detraliit, epistolam sub alis invenit, quae ad Fridericum delata hostium stratagema patefecit. Unde Hispanis liujusmodi columbas ex professo assectantibus vel clamore averten-tibus, effectmn est ut hoe non minus hosti noceret quam prodesset, eo quod omnia ipsorum consilia non minus Hispanis quam obsessis innotescerent. Verum glacie jam soluta naves aliquot commeatu militibusque oneratae a Leidensibus in urbem immittuntur; unde aliqui censebant utile futurum, si Fridericus obsidione discederet, quod hostes occasionem haberent submittendi majora tormenta, quibus hactenus in urbe destituti regiis minus nocuerant.

6

70

Venim supervenit ab Albano missus Bernardinus Men-docius denuntiatque Friderico ipsum nequaquam a patre suo pro filio agnoscendum, si urbe non occupata rediret; advocaturum se potius ex Hispania uxorem suam, lit ipsa muliebri pertinacia vel diuturna obsldione obsessos in potestatem redigat, quam ut re infecta ab urbe tam din oppugnata discederetur. Unde Friderico confirmato Hispanisque animatis, aliquot minora navigia Amstelodami muniebantur ut perfosso aggere Sparendammensi in Harle-mensem lacum immitterentur, rebelliumque navibus iter ad obsessos intercluderent, quae numero triginta novem in lacum Harlemensem intrarunt 29 Martii, fugatisque hostium navibus arctissima obsidione Harlemenses clau-dere coeperunt. Verum rebelles et ipsi, navibus plusquam centum congregatis, cum obviam ivissent, a comit'S Bos-suvio, qui classiculae praeërat, in fugam vertuntur 28 Maji,

Interea rex Hispaniae Ludovico Requesantio, Medio-lanensis ducatus gubernatori injungit, ut legionem Hispa-norum Mediolanensem quinque millium militum, nee non et legionem Foederis dictam, quae navali praelio cum Johanne Austriaco insigni laude navalem victoriam de Turcis reportarat, in Belgium destinaret, - quae duae legiones deinceps Sanctorum Philippi et Jacobi nominibus appellatae sunt; simulque prima Maji cum Angla trans-actum est de pecunia per ipsam in Anglia detenta, sub-missaque obiter ingens auri summa ut militi stipendium numeraretur. Verum rebelles nihil territi obstinato animo obsidionem tolerabant, quinimo in despectum Catholicorum Divorum imagines templis sublatas supra moenia consti-tuerunt et in his insignem Dlvae Virginis efBgiem, quam Hispanus quidam conspicatus manifestissimo periculo inde sublatam frustra tormentis impetitus in castra attulit. Insuper et duos insignes viros consulares Lambertum

71

Roosenfeit ') et Quirinum Thalessiurn ¹) atque cum iis Hermannum Groenewegium honestutn civem falso prodi-tionis insimulatos cum insigni sacerdote Francisco Jacobi in ipso portae Crucis propugnaculo, inspicientibus Catho-licis, altissimis furcis indicta causa suspenderunt, cum praestantissimi illi viri singular! patientia mortem pro Christo illatam tolerarent. E quibus Rosenfelt atque Tlialessium diu in domibus suis, appositis custodibus observarant; et cum eos ad furcam ducerent, sacerdotem Franciscum Jacobi etiam capiendum censent; quem in lecto jam quiescentem invenientes, erat enim hora circiter medium decimae, ita ut erat in indusio, a lachrimante matre sororibusque abducunt et indusio infra tibias reli-gato sine vestibus suspendunt. Quirini vero Thalessii filiam religiosam patre abscedente lachrimantem in fossam Bahe-nesse dictam projiciunt et submergunt.

Rebelles autem considerantes omnem aditum subveni-endi Harlemensibus obseptum esse, propere mille milites Woerdae atque Oudewatris contrahunt, erectoque propugnaculo in vico Brueckellen, primo ab Ultrajecto lapide, flumen Vechtense, per quod commeatus Harlemum sub-vehebatur, infestum reddere nitebantur. Verum accurrente Johanne Baptista Taxio cum duabus Walonum cohortibus et quindecim Hispanis et gravis armaturae turma una equitum, aufugere coacti sunt, relicto a Taxio in duobus locis praesidio sub cura Francisci Valdesii. Undique igitur obseptis firmatisque itineribus Harlemenses tam gravi vic-tus inopia premebantur, ut prae fame corium vaccinum mandere et panem ex cannabi semine raparumque confi-

¹

Eerst stond er Thalassium, doch de a is in eene e veranderd, sehoon ze verder op onveranderd is blijven staan, wijl zij over 't hoofd was gezien.

72

cerent; atque irlipsum suspensis ex sacris tnrribus nigris

albisque velis interdiu, noctu vero accensis ignibus tes- j_t

tabantur. Quod rebelles conspicati, quandoquidem dolis J

liactenus nihil profecerant, vi facta perrumpere tentant. _ci Congregatur igitur in singulis Hollandiae urbibus volun-

taria juventus, divitum praesertim filii; qui manipulis _u

aliquot confectis, praelato in albo insigni pane similage- ₍]

neo, ') sub albae gallinae filiorum appellatione , vnlgo _e

vjittchroots-kinderen , Harlemum properabant, adjunctis _cj

Gallis, Scotis et Anglis, qui in earn rem undique Leidam _S1

usque ad numerum quinque rnillium peditum adjunctis j

aliquot equitibus convenerant cum ingenti corameatus _S(

copia, sub duce t'Serraso Gallo, qui paucis ante diebus _sj

Harlemo in earn rem profectus fuerat, et via Mannepat- ^

tensi octavo Julii progressi castra Germanorum prospere _e

praetervecti obscura nocte urbi jam appropinquarant; p rati se periculum evasisse, aeneatorem canere jubent, ut

obsessos de adventu suo certiores redderent. Verum illo _cj

a speculatore Hispano tormento petito , tumultns totis cas- ^

tris excitatur; Fridericus cum Hispanis occurit, caesisque j.,

mille quingentis rebellibus , caeteros in fugam convertit j

et universis impedimentis insigni hostium praejudicio po- g

titur. Qua clade cognita Harlemenses desperato jam omni _t;

subsidio, cum viri fuga evadere frustra tentassent, quod q

reclamantibus et ejulantibus foeminis atque pueris impe- _n

direntur, demum 13 Julii his conditionibus urbeir dedunt: „ ut, civibus exartnatis parceretur, qui lytri nomine ducenta

et quadraginta florenorum millia intra tres menses sol- ._l verent: praesidiarii omnes, exceptis iis qui in Montibus

Hannoniae, Zutphaniae aliisque locis quandoque dimissi jj

fuerant, sine armis abirent, praestito juramento, quod p

contra regem Hispaniarum nunquam arma ferrent. j, ----— p

1) Ev stond simaligene; gewis ecne vergissing. a

73

Congregatis igitur civibus in monasterio Zilensi, qui jam antea arma sua in domo publica deposuerant sub Johamie Vliet consule, mulieribus vero et pueris in ec-clesiam cathedralem convenientibus et militibus in xeno-docliio Bakenessano, Julianus Romerous a Friderico in urbem mittitur, qui civibus mulieribusque vitara donatam denunciari jubet , milites vero exarmatos urbe emittit, exceptis iis qui aliquando jam dimissi fuerant, numero circiter bis mille, qui in suas quique nationes distributi sunt; certis diebus capite plectendi. Interim Albanus denuntiari jubet iis, qui ex Hollandia profugi regia castra secuti fuerant, ut si quos nossent ex hisce captivis, qui sinistra aliqua fortuna vel aliorum perversis consiliis magis quam propositi nequitia peccassent, eos libere possent eripere, quod plurimis causa salutis fuit, caeteri vero partim gladio partim submersione puniti sunt.

Duin haec in Hollandia geruntur, ne in Zelandia qui-dem cessatum est. Sub initium enim Aprilis Dominus Beauvasius Zelandiae archithalassus, Albanum certiorem reddit, quod magna commeatuuin inopia laborarent Mid-delburgenses atque Arnemudani. Quare Albanus imperat Sanchio Avillano castri Antverpiensis praefecto ut arma-tis aliquot navibus Walachrensibus subsidio ire properet; qui clusse 20 circiter navium majorum, quibus aliquot minora navigia accedebant, juxta Tlessingam ita cum hoste navium numero longe superiore confligit, ut, cum casu ignis in pulverem tormentarium cecidisset, multis suorum ainissis ipse cum paucis Middelburgum veniret 2:3 Aprilis. Rebelles hac victoria elatiores facti, duce Rolleto guber-natore Veerensi , primo Maji cum octo expeditorum peditum signis in 36 navibus bellicis ex Walachria in insulam Tholensem trajiciunt, ut ejusdem nominis op-pidulum in ea situin expugnent. Cumque ad S. Martini aggerem tenderent, milites 15 castro cuidam praepositos

Ti

in dediticmem accipiunt atqne inde solventes, cum dedi- sti

tios illos perfide prius aquis mersissent, juxta ostia flu- M

minis Vosmeri, qui insulam continentemque interlabitur, pa

munitionem excitant perfossoque aggere et iramisso mari ru insulam a continenti penitus separare contendunt. Verum

occurrente cum paucis Mondragonio hostis loco pellitur e

et ita cum suis occidione deletur ut 20 tantum ad naves tu

evaderent ultimo Augusti. ^cu

Rebelles, qui ubique suos corryceos ') habebant, qui- al

bus de praesidiis militum et iis, quae in regiis urbibus cu

agebantur, certiores fierent, contractis Dordraci atque in

Gorcomii aliquot navibus atque militibus, duce Pojeto nc quodam Gallo, eo quod Montes S^tM Gertrudis, locum

valde opportunum ad introitum Brabantiae ex adverse H

Dordraci situm, satis negligenter custodiri audivissent a sti

duabus Wallonum cohortibus, quae ibi in praesidio erant, sii

noctu ad moenia ad volant, admotisque scalis incredibili A

facilitate oppido potiuntur , expulsoque Wallonum prae- ju

sidio more suo in ecclesiasticos deseviunt, — Guihelmum til

Galenum insignem sacerdotem in platea confodiunt et alium g^l

quemdam Minoritam nomine etiam Guilielmum insignem re

concionatorem indito laqueo suspendunt. Verum fracto q^l

laqueo decidentem in conclave quoddam deducunt, ubi m

servabatur Franciscus Vogelsanck qui sororum Tertii Or- ¹¹¹

dinis in eodem oppido praefectus fuei'at. Ubi cum biduo ⁱⁿ asservati fuissent, supervenit ab Auriaco horum scelerum architragedo missus apostata quidam Augustinensis Adria-

nus Gockius, ut cum captivis sacerdotibus disputaret. Qui 1^1C

a Minorita illo egregie confutatus ira rabidus spopondit ^co

ut postridie morte turpissima afficeretur; quod et prae- ^V1

to

75

stitit; 4 enim Septembris immobili constantia insignis Christi Martyr, cum prius pro persequentibus Deum exorasset, patibuli suspendio consummatus est. Haec est liaeretico-rum libera religio, haec Hispanicae inquisitionis aversio.

Interea Sancius Avillanus et Beauvasius archithalassus e Walachria Antverpiam perveniunt, novani classem para-turi, ut obsessis commeatum advehere possint, assumptoque cum aliquot militibus Mondragonio, evitata Flessinga ad alteram insulae latus militem comeatumque exponunt et curribus Middelburgum ad vein curant, ubi Mondragonius in praesidio mansit Beauvasio Antverpiam redeunte, ut novum militem aliumque commeatum denuo sub veil eret.

Dum haec in Zelandia geruntur, Albanus comperta Harlemensium deditione Ultrajectum venit ut Hispanis stipendia quatuor mensium, quae debebantur, solveret simulque etiam classem duodecim magnarain navium, quae Amstelodami parata erat, deduci et contra hostem pugnare juberet; quam ipse gubernator Bossuvius cum sex cohor-tibus Hispanis et paucis Walonibus atque Belgis 13 Au-gusti conscendit, pluribusque velitationibus habitis contra rebellium classem, quae novemdecim grandioribus et aliquot minoribus Enchusia solverat, tandem 12 Septembris mari pugnatum est ita ut praetoria regia, quae vulgo inguisitio dicebatur, hostium praetoriam cum tribus aliis invaderet; quo viso caeterae regiae naves expansis velis fugam capiunt, una sola trecentorum scilicet vasorem, quae erat Frederici Thomae navarchi, comitem sequeretur hostiumque classi egregie repugnaret. Naves autem ita conjunctae, dum acriter calce viva aliisque machinis in-vicem tota nocte pugnassent, sub auroram demum ven-torum marisque impetu in aggerem, qui Edamum et Hornain interjacet, impelluntur; tum omnes classiarii Belgaeque, nequicquam obsistente Bossuvio, ad hostem transeunt; qui cum lö tantum Hispanis bis hoste depulso.

70

declitionem facero coactus est et Honiam cum Hispanis qi

abducitur, ubi mira incolarum saevitia inhumane admodum A

excipitur, ita ut mulieres januis suis erumpentes Ilispa- Gi

nos, qui vincti ducebantur, pugnis impeterent. re

Interea Hispani occupato Harlemo tumultuabantur et ini

vix post duos menses seditione compressa Harlemo prae- H

ficitur baro Liquesius euin aliquot Wallonum signis, His- Re

panique Alckmariam obsidere jubentur; in quam rem ab qu

Amstelodamensibus praesertim impellebantur, qui in boe A]

proprio sue eommodo, ut navigationem Waterlandiae li- So

berain haberent, magis quam utilitati publieae studebant; tu

persuadere enim nitebantur Albano, parvo molimine Alek- ab

mariam occupari posse, ut sub hiemem victor exercitus du

Leidam deduceretur. Quare Albanus Franciscum Valde- W

sium cum aliquot Hispanis praemittit, ut Alpliyn pagum tu

medio fere itinere Goudam inter atque Leidam occuparet; gr

Fridericus autem cum robore excercitus Alckmariam ver- itii

sus tendit locatisque castris bifariam oppidum oppugnare mi

statuit, ex parte scilicet occidentali, ubi legio SS. Philippi pn

et Jacobi metebatur, undecim tormentis collocatis, ex al- ad

tera parte itinere Harlemensi septem, cum quibus vete- die

ranae legiones erant, equitatu apud Beverwyckanos con- esi

stituto. Verum cum necdum satis prostratis muris propere do

nimis Hispani oppugnare nituntur, utrobique magna suo- tai

rum clade repulsi sunt, oppidanis cum omni aetate et tre

sexu repugnantibus, praesertim cum praesidio plusquam die

octingentorum militum suffulti essent. Proposuerat fride- ve

ricus motis tormentis aliam urbis partem oppugnare: ve- pli

rum continuis pluviis in tantum aquae creverant ut ad ve

ijenua et quibusdam in locis etiam ad umbilicum usque H;

militi pertingerent. Quare ex mandate Albani decinia ibi

Octobris soluta obsielione militem ad altiora loca reducit, ba

ad montes praesertim arenosos, qui Egmondam Harle- eq mumque interjacent; exercitu vero paucorum dierum

77

quiete recreato, Francisco Valdesio imperat ut cum legione Apostolorum atque duabus legionibus Walonum et una Germanorum per lacum Harlemensem navigiis in interio-rcm Hollandiam contendat. Is occupato Leiderdorpio pago intra primum lapidem Leica distante '), duobusque signis Hispanorum ibidem praesidio impositis et caeteris pagis Reno adjacentibus occupatis, expugnatoque propugnaculo, quod ad confluentes Reni et Goudae iiaud procul ab Alphyn pago rebelles erexerant, ulterius progressus pagos Soeterwoude, Haserswoude, Blijswijck aliosque in medi-tullio Hollandiae sitos invadit. Julianus quoque Romerous ab eodem Albano via terrestri circa littus maris cum duabus veteranis Hispanorum legionibus, adjunctis aliquot Walonum Germanorumque vexillis, quatuor turmis equi-tum Hispanorum levis armaturae, adjuncta Germanorum gravis armaturae turma una, Hagam occupat; qui ex itinere Catwijck, Valckenborgh aliosque pagos milite munit, occupaturque 4 Novembris etiam inagni momenti propugnaculum Maselantslusanum ad Mosae aggerem ex adverse Brielae in extremo fere Hollandiae ansulo meri-dionali situm ; ubi quamvis sexcenti milites in praesidio essent cum praefecto Philippo Marnexio S. Aldegondae domino, viro litterato et inter rebelles nominatissimo, tarnen accurrente Johanne Contrerasio pentacontarcho cum tredecim tantum Hispanis primo impetu expugnatur, capto dicto Marnexio et Ultrajectum in castrum deducto, reliquis vero fugatis aut occisis. Existimabant enim praesidiarii plures Hispanorum copias subsidio adventare. Franciscus vero Valdesius dispositis circa aggerem Renanum praesidiis, Hagam abiit, atque dux liujus belli ab Albano proclamatus ibidem hieniare constituit. Julianus enim Romerous ab Albano in Brabantiam missus fuerat ut cohortes quasdam et equitatum colligeret, qui cum Albano discessurus erat.

1) Het H. S. las hier: distantem.

78

Institerat enim apud regem Albanus diversis vicibus, m

ut praefectura abire et domi suae in Hispania quiescere Sj

liceret jam grandaevus, praesei'tim cuin medicorum judicio qi

liarum regionutn humidior atque frigidior temperatuia vc

ipsius valetudini in tantum adversaretur, ut si diutius in ec

iis permaneret, ad res gerendas penitus inbabilis redde- et

retur, quod paralisi nervorumque contractionibus necnon pr

et fritridioris cerebri defluxionibus catharrisque mirum in mi

modum vesaretur. Quod itidem et Medinensi duci acci- sk

debat, qui hactenus ad aquas Spadanas medicas baud bo

procul a Leodio baeserat. Quare rex utrumque sub finera pe

bujus anni in Hispaniam revocat, misso in Albani locum ut

Ludovico Requesantio ex Suessanorum principum stirpe cu

oriundo, Ordinis S. Jacobi magno Castiliae coramendatore, ac

viro insigni et plurimis gravissimis pacis bellique negotlis mi

probate. Profligarat enim bellum Maurorum Granatense, mlt;

Jobanni Austriaco collega datus, cum quo deinceps mari si

de Turcis ad Echinades insulas triumphavit ; exinde vero ob

prorex ducatui Mediolanensi praefuerat; demum a rege Be

Belgicarum provinciarum gubernator designatus, licet coi

primum onus illud recusasset, demum rege absolute ju- aji

bente acceptare coactus erat et sub finem bujus anni ex iu

Italia decessit, comitatus duabus tantum turrais equitum su;

Italicorum , A Ibanos vocant; et facto per Sabaudiara et mi

Lotharingiam itinere 17 Novembris Bruxellas advenit, sol

ubi cedente Albano 29 Novembris in gubernatorem sus- art

ceptus est. Quare Albanus ad iter se accinxit et 17 De- lui

cembris cum Medinensi duce filioque suo Iriderico in pol

Italiam contendit, itinere quo Requesantius advenerat, bel

comitantibus quinque turmis equitum, atque inde Genua nu

in Hispaniam trajecit. Vir omni laude dignissimus, sum- et

mus imperator et Catbolicae religionis propugnator inde- jee

fessus , quod toto regiminis sui tempore satis superque tio ostendit, cui vel insuper abundans testimonium Vatinia-

79

nam haereticorum odium suffecerit. Certe cum discessurus Sylvamducis advenisset, et ab episcopo conveniretur, eum-que pedes erecta et procera statura apertoque cano capite venerabilis senex excepisset, sicuti mos semper ipsi fuerat ecclesiasticos insigni et speciali quodam honore prosequi, et juxta se pari sella sedere jussisset, inter alia salutaria praecepta hoc enixe admodum monuit ut haereticorum machinationibus, insidiis atque conventiculis disturbandis sicuti prudens ecclesiae pastor invigilaret; quod hoc genus hominum, praesertim Calviniani, seditiosum, rebelle et perfidum omnia sursum deorsumque miscere consuevisset, ubi paulo remissiorem praefectum ecclesiasticum vel sae-cularem nacti essent. Cogitanti mihi de hujus viri ingenio ac moribus et patriae nostrae illis temporibus constitutione misera, saepe occurrit optare ut talis tantusque vir aut maturius hue advenisset aut non tam cito discessisset; nam si sub initium turbarum loco principis Parmensis, quae ob sexum atque mite ingenium a rebellibus despiciebatur, Belgio praefuisset, numquam haeretici hujusmodi consilia conferre ausi fuissent, aut si quo minus, de facto, quod ajunt, comprehensi atque puniti exemplo suo alios ter-ruissent. Aut si non tam cito decessisset, certo mihi per-suadeo quod constans atque fortunatus imperator et hosti multum terribilis brevi spatio bello finem imposuisset. Moc solum a quibusdam in illo desideratur, ut sicuti bellicis artibus erat instructissimus, ita quoque civilibus excel-luisset, ut majore tranquillitate pacatis rebus praeësse potuisset. Verum haereticorum continuae factiones et de bellis semper nata bella effecerunt, ut hoc posterius minus in eo desideraretur. Ut omittam, quod politicarum et Belgicarum rerum imperitia frustra ei ab aemulis ob-jecta sit, cum exactam in illis notitiam praebeat instructie , quam hisce fere temporibus ad regem in Hispaniam

so

ex Belyio transmisit, atque hoc loco a nobis optime sub-uecti posse visa est. Est autem talis:

Articuli tredecim , quibus ostenduntur media necessaria vel utilia, ut religio Catholica et potestas regia in Bel-gio conserventur:

Primo ut Ilex omnes provincias in unum corpus con-jungi facial et unum ex eis regnum seque ejus regem constituat titulo Infcrioris Germaniae faciatque Bruxellas metropolim ad exemplum Parisiorum in Galliis et Lon-dini in Anglia.

2. Ut Rex facial legem universalem })ro conservatione religionis Catliolicae de consensu omnium dicti regni na-tionum , ita tamen ut nullo modo vocetur Inquisitio, eo quod nihil populis septentrionalibus ita exosum sit atque nomen Inquisitionis Hispanicae, quamvis usus ejus ho-neslus et sanctus sit.

3. Ut Rex eerlos episcopatus erigat eosque hominibus scienlia el vita probatis assignet, eisque praestituatur ut nunquam locis curae suae absint, sed, ubi major neces-sitas fueritj resideant; quia nihil magis nutrit insolentiam et rebellionem populi quam negligentia vel absentia pas-loris, ut postremis hisce turbis compertum est.

4. Ut destituantur et dissolvantur in singulis civitati-bus concilia sive senatus earum, eo quod ex hoc coramuui placito in talem arrogantiam elati sint, ut tentaverint hisce temporibus Principi suo legem praescribere.

5. Ulin singulis civitatibus constituatur aliquis guberna-tor vel vicarius Principis, qui semper accessum habeal ad se-natum et magistralum; talis enim ut explorator in metu illos continebil, ne quid in praejudicium Principis constiluant.

6. Ut Rex in praecipuis locis de rebellioue suspeclis castrum extrui facial, quia nihil populum sediliosum fir-mius tenet in officio, quam ordiuarium mililare praesidium, quemadmodum baculus in manu ad castigandum.

«1

7. Omnibus civitntibus adimnntur tormenta bcllica ex-ceptis locis limitaneis, eaque serventur in castris Suae Maj'^s munitis, ut semper esse possint ad manum; quia nulla re populus magis comprimitur, quam si videat principem suum armatum, se vero bene vestitum sed iner-mem. Populus namque inops et armatus seditiosus, dives vero et inermis pacificus est.

8. Rex armamentarium publicum pro 50 vel 60 milli-bus hominum faciat Mechliniae, quae civitas in meditul-lio regni situata est; commode autem origi poterit in loco majoris Beguinagii, religiosis alio translatis, eo quod absque magnis expensis in eum nsnm adoptari poterit et paludinosus locus aquisque abundans facile reddi possit inexpugnabilis. Sic Rex armatus erit armis, ex illo loco in quamlibet partem facile exportandis, et populus inermis ; qui tamen non cito hoc animadvertet, cum hae nationes magis studeant supellectili et apparatui domestico atque negotiationi quam armis.

9. Ad exemplum aliorum principum mari vicinorum Rex semper paratam habeat classem 30 omnis generis navium, cujus stipendia facile colligentur ex mercibus et piscationibus et similibus; estque hoc regnum non tantum ad hoc commodissimum plusquam ulla Christianae reipu-blicae ditio ob ') frequentem mercaturam, nusquam ut sit similis; verum est etiam necessarium, quia ex hoc quod intra paucos annos depraedati sunt Angli, posset non solum ad multos annos dicta classis nutriri, verum etiam quasi ipsa Anglia subigi, neque princeps quantum-vis magnus securus erit vel formidini (non obnoxius), nisi classem copiis terrestribus adjunxerit.

10. Ut castra et munitiones erigendae custodiantur prae-

1) liet handschrift had hier et en daarvoor stonden twee of drie letters doorgeschrapt; wij konden geen zin er van vormen tenzij met ol.

I

82

sidio exterorum et praecipue Hispanorum, Italorum vel Germanorum; nam et ipsi fideliores erunt et Belgica natio magis ad mercaturam propendit.

11. Provideat Res, ut per totum hoc regnum umfor-mitas sit privilegiorum, ponderis, mensurae et monetae, quia hoc incolas conjungit mutuo secum et cum quiete publica.

12. Ut Rex huic regno multas praerogativas et privi-legia concedat ad augmentum negotiationis, eo quod divi-tiae hujus patriae in hoc consistant, propter concursum populi ad locum, totius Europae ad hoc commodissimum, atque dexteritatem et industriam indigenarum.

13. Demum ut Rex aurisian ') et absolutionem plenam communi populo largiatur de omnibus in praeteritum coin-missis, atque eo modo revocet omnes illos, qui ad exteros habitatum concesserunt. In capita vero rebellionis ita ani-madvertat, ut tamen dementia justitiam temperet; sicut eniin regem magnum praebere oportet exemplum suarum virium dum vincit, ita et exemplum constituere debet cle-mentiae postquam superarit.

Ex his articulis, nisi fallor, liquide apparet quod non minus politica quam bellica scientia claruerit Albanus, vir omni aevo a postentate merito suo celebiandus. 11a-cuit autem ut, postquam in Italiam eum jam dimisimus, imaginem tamen ejus lectori hie exhibeamus, ut ex ipsis corporis lineamentis vultusque gravitate aliqua saltern ex parte viri hujus praestantia posteris innotescat. )

1) Volgens Da Cange is er aurisia , quando non videmus , quod oculis praesentatur = de oogen voor iets sluiten, iets door de vingers zien.

2) De plaat ontbrak hier, evenals hier boven bij de Martelaren van Gor-eum. De lezer, die dit betreurt, kan bij Hooft Nederland. Historiën, 8' boek, een prachtig geteekend borstbeeld vinden, waarnaast de schrijver heeft gegriffeld; „reizigh van persoon, van troonye meer sehoon dan aanvalligh, „maagher, holooght en straf van gelaat.

f

83

Requesentius tam tnrbido rerum statu susceptis guber-naculis, nihil prius habuit, quam ut Mondragonio obses-sisque Walachriae civitatibus subveniret, quae jam ad extremam famem redactae erant. Unde rebelles sublatis animis castrum Rammekens, quod ad angustias ostii Scal-dis in Valachria loco opportunissimo situm erat, obsidione cinxerant, suffossisque cuniculis et muris fere labefactis 4 Octobris ad deditionem coëgerant; quo aniisso, cum grandioribus navibus aditus in Valachriam interclusus esset, cominendator duas classes armari praecipit unam majorum navium Hantverpiae, ut hostem ante Flessingam impedi-ret, quominus alteram classem, quae montibus ad Zomam minorum navigiorum praeparabatur et ex altero Valachriae latere minore aestuarii profunditate terrain capere debebat, integris viribus adoriri posset.

Hoe anno ïornaci Diocesanum synodum celebrat statn-taque ejusdem promulgat Gijsbertus Dogneysius ejusdem civitatis episcopus.

Anno praeterito sine mascula prole decesserat Siuis-mundus Poloniae rex ultimus ex stirpe Jagellorum, ex qua familia hactenus Poloni reges sibi delegerant; modo autem ilia deficiente in alteram cum magno molimine im-migrandum censerent, comitia habenda indixerant hoe anno mense Majo in latissimis ad Warsoviam campis; ubi ne qua seditio oriretur, cautum ne quis princeps ultra 50 equi-tes et 20 nobiles absque armis adduceret, legati vero competentium in eumdem finem comitiis ad triginta miliaria abessent. Multi nobilissimae coronae competitores invent!, inter quos ipse quoque Joannes, dux Moscovita , suas ditiones, si eligatur, Polonicis conjungere ofFerens ut suae stirpi simul haereditariae essent, sed ingenti sibilo a Polonis explosus est, quod ante paucos dies occupata Wittensteyn, Livoniae arce, barbara crudelitate praefectos praesidii verubus affixos ad ignem assandos curasset. Mise-

81-

rat quoque ad ambiendum pro se episcopum Valentinum Joannem Montluccium Henricus Valesius , Caroli Galh-arum regis frater natu major, eimqne ad preces Catha-rinae Mcdiceae , matris ejus , commendarat Polonis Tur-carum imperator Selimus, magno gaudio Catholicorum, qui verebantur ne ab haeriticis aliquis suae factionis in-truderetur; ita ut patefacto scrutinio exultans quidam episcopus ad astantes proclamaret Henricum Valesium Poloniae regem electum. Quod boni viri factum novarum turbarum et invalidandae electionis caussa propemodum fuisset, cum scrutinii divulgatio per Gnesnensem arcluepi-scopum utpote regni primatem et legatum natum fieri debeat; ita ut vix multo Gallici legati labore obtentum sit, solemniter ut eum Gnesnensis electum esse proclamaret. Continuo cum actis comitiorum destinantur 1 3 palatini cum 250 nobilibus in Galliam ad Henncum , tune nomine fratris sui Sanserras ab haeriticis occupatas obsi-dentem, qui ea lege electionem ratam habuit, ne prae-judicio esset successioni quam in Galliae regnum mortuo fratre suo habere posset. Sub finem itaque hujus anni, collectis in sumptus itineris 2000000 coronatorum, magno comitatu deducente ad fines regni Carolo rege, per Ger-maniam in Poloniam contendit.

1574.

Mense Martio Ultrajecti moritur Noorcarmius insignis belli dux, variis expeditionibus contra haeriticos nobilis.

Septima Martii princeps Auraicus promulgat edictum, ubi citat omnes illos qui Catholicae religionis et obedien-tiae regiae caussa ex Hollandia dicesserant, ut ante finera mensis Maji instantis redeant et de caussis sui abitus do-ceant coram gubernatore nostro Nassovio (: nomine regis loquitur;) et consilio ipsi assidente, sub poena confiscationis

85

bonorum et quod vel ut hostes patriae deinceps tractandi sint.

18 Februarii Cracoviae coronatur et ungitur ab epi-scopo Gnesnensi in regem Poloniae Henricus Valesius, non diu rex futurus. Paucis enim post diebus, nempe ipso die Pentecostes moritur Carol us IX Galliae rex, non sine suspicione veneni ab haereticis praebiti. Ejus itaque morte audita, Henricus Valesius, cam ab Ordini-bus regni abeundi licentiani obtinere non potuisset, quod non nisi plenis comitiis dari posse assererent, regale epu-lum instruit, proceribusque jam ebriis velata ne agnos-ceretur facie regia atque regno excessit, ablata etiam ; secum illius regni corona. Venit ad Maximilianum impe-

ratorem Viennam, a quo honorifice habitus Venetias con-tendit, lustratisque per otium aliquot Italiae civitatibus : et ubique splendide exceptus, tandem in Galliam venit 0

Septembris, postquam tribus tantum mensibus et Ifi diebus Poloniae praefuisset. Poloni prooeres cognita regis fuga o missis legatis de eo conqueruntur, ostenduntque regnum i, illud regis praesentia carere nullatenus posse; praefigunt ie itaque terminum initium Maji anni sequentis, intra quem r- si non venerit, ad novi regis electionem se processuros minantur.

Octava Martii rex ad intercessionem commendatoris dat plenissimam remissionem et abolitionem omnibus quirebel-larant et ad Catholicam fidem redire et ecclesiae Catbo-lis licae reconciliari parati fuerant. Est quidem initium illius is. edicti et pleraque ejus alia ejusdetn tenon's cum illoquod m, anno 1569 decima sexta Novembris datum fuit, sed quoad ju- personas longe latius patens et neminem excludens nisi em solum illos, quos tempore publicationis nominatim exci-do- piendos dicit, includens etiam illos qui hoc tempore adhuc gis arma ferrent, modo intra bimestre spatium illa depone-gt;nis rent et ecclesiae reconciliarentur; item et illos includens

7

I

86

qui nominatim per sententiam condemnati essent, oo tamen excepto quod talium bona sententialiter fisco applicata restituencla not. si.it, quod tamen faciendum promittit, si probare possint, quod interim semper catholice vherint. Ex quibus apparet, optimum principem omnes injunas sibi illatas nullo negotio remittere et nihil persequi, nisi igno-miniam Deo et Ecclesiae illatam ; quibus jus suum remit-tentibus ipse ut obediens filius, quod iterate in hoc edicto profitetur, omnem rancorem animo dimittat.

Interea Mondragonius, qui Middelburgl in praesidio erat, commendatorem certiorem reddit, quod obsessi ex-trema inopia laborarent defectuque panis, cujus duac tantum unciae militibus in dies singulos distribuebantur, vesci coeperant libis quibusdam ex semine lini confectis, immundaque omnia animalia, quin et eorum cona jam consumpserant. Quare commendator, vir admoduin mitis et qui proximorum vel minimis calamitatibus summopere co in pa ti solitus erat, continuo Monies ad Zomam profi-ciscitur, ut classis quam citissime solveret, coramque sta-tueret, quae in rem futura putaret. Quae tandem numero quadraginta minorum navium perfecta, quia Beauvasius archithalassus aeger lecto detinebatur Juliano Romerono atque domino Climesio Beauvasii vices gerenti commen-datur, impositis novem cohortibus Hispanorum e legione Sicula cum aliquot Walonibus , ut mille fere milites in universum censerentur. Classem vero banc sequebantur aliquot minores onerariae, variain annonam ferentes. Sol-verunt autem e portu Montensi 23 Januarii stetevuntque aliquot horis ad anchoram ut cum recessu mans Romers-walliam adveherentur, cum in portus exitu una ex prae-cipuis navibus disploso tormento rupta fuisset, paucis militibus cum centurione enatantibus. Postridie vero cum post meridiem vela facere instituissent, classis rebellium duce Ludovico Boisotto in conspectum venit momta ab ns

87

classiariis, qui .i rogiis transfugerant eodem tempore, quo portu montensi exceclerent. Erat autem optime munita, constabatque pluribus et grandioribus navigiis quam regia. Praetoria enim atque subpraetoria ex earum navium genera erant, quas vlyhooien appellant , quae ail malum arboris abacum graiuliorum navium more superne affixum ferebant, undo propugnatores inagno regiorum praejudicio quidquid in adversariorum navibus gerebatur despicere poterant. Regii sublatis anchoris ad pugnam provehuutur; praecedebat cum quinque navibus Climesius, subseque-batur in media acie cum majore navium parte Julianus, extremam vero ducebat Osorius Angulensis, Jamque Climesius cum suis ad balistae jactum hostibus appropinque-rat, cum in syrtes impegit, undo cum in hostem f'erri non posset, ipsorum tormentis expositus pluritnum damni sustinuit, donee hoste irruente ad manus ventum est. Pugnabatur acerrime. Rebelles ignem nauticum in Climesii naves projiciebant; ipse vero tanta animi magnitudine repugnabat, ut nemo hostium in ipsius praetoriam tran-silire auderet. Accurrit subsidio Julianus; verum cum idem incotnmodum incurrisset, aliquamdiu petitus hostium tormentis, demum et manum ipse conseruit, Interea Climesius, qui cum quatuor hostilibus navibus depugnabat, ab hoste superatur, ipso mortuo ipsius praetoria igne

i consumpta fait; ex reliquis navibus ejus quatuor duae

L- submersae fuerunt, tertia occupata. Hand dissimili fortuna

Juli anus cum quatuor item hostium navibus congressus, e cum multis suoruin amissis navem suam perforatam et

submergendam videt in aquas prosilit et ad aggerem baud s- procul distantem enatat, ubi a commendatore, qui visa

is procul pugna cum aliquot militibus accurrerat, hilari facie

m excipitur, dicenteque Juliano: »Sciebas, gubernator, mi

ll litem me esse, non classiarium; metuendum est, ne si

is mille mihi classes committeres, oinnes perderemquot;, sub

88

intulit Ilequesentins: Semper Deo gratias agendas, qui peccata nostra rebus adversis expiare solitns est. Deside-ratae sunt hac pugna ex parte regioruni naves bellicae novem cum septingentis militibus.

Sanchius autem Avillanus, qui cum classe majorum navium Hantwerpia eodem fere tempore discesserat prae-tervectus insulam Gocsanam ex adverse Flessingae in anchoris constiterat expectans classem Montensem; verum a commendatore certior factus de hostium victoria nullo incommodo accepto Hantwerpiam regressus est. Mondra-gonius quoque, clade nostrorum audita, a commendatore jubetur hosti deditionem facere, quandoquidem nulla sub-sidii spes amplius subesset. Cumque jam a Natal! Domini usque ad 6 Februarii mille sexcenti homines fame periis-sent, re cum ecclesiasticis atque magistratu communicata urbem ') his conditionibus 6 Februarii in hostium pote-statem concesserunt, ut Mondragonius cum externo milite armato atque res suas secum avehente praesidio decederet et intra duos menses Plnlippus Marnexius, dominus S^tae Aldegondae cum quatuor aliis captivis a regiis dimit-teretur, ut ecclesiastici et monachi cum suo habitu sine ulla injuria in Flandriam navibus exponerentur.

Rebelles qui jam universam fere Hollandiam atque Zelandiam in pot^statem redigerant, tantos animos sump-serunt, ut denuo rerum summam tentare et in Germania exercitum colligere et Brabantiam invadere cogitarent, ubi commendatorem paucos milites et in praesidiis fere habere cognoverant; quem exercitu in Hollandia consti-tuto imparatum opprimi posse sperabant ; aut s.quidem militem in Brabantiam evocaret, Leidam jam obsessain totamque Hollandiam liberari praevidebant. Sola in hanc rem opus erat numerata pecunia. Ea partim ab Angla

1) liet H. S. las urbei.

89

libentissiine dante mufiio sumpta, partim ex venditione mercium mercatorum Antwerpiensiurn atque aliorum, quae Middelburgo occupato in ipsorum potestatem devenerant, redacta a principe Auraico, qui turn Flessingae aliquamdiu liaeserat, ad fratrem suum Ludovicum Nassovium trans-mittitur. Qui mira celeritate tria millia equitum praefecto Christophoro comité Palatino et sex millia peditum fere Aquitanorum atque Lotharingiorum colligit, cum opportune admodum duo illa millia equitnm nomina dedissent, quae paucis ante diebus Henricum Andegavensium ducem Caroli Francorum regis fratrem in Poloniam deduxerant et adhuo congregata armataque erant. Cum hisce copiis 21 Februarii Trajectum ad Mosam contendit, ut fratrem suum Auraicum, qui cum G000 peditum ad Montes S. Geertrudis haerebat, in Brabantla exciperet, tanto ter-rore illato, ut complures mercatores Leodiurn aliasque vicinas urbes tenderent, ut extra regias ditiones veluti re in eis desperata se suaque salvarent, Verum commen-dator nequaquam territus, aliquot turmis equitum levioris armaturae Trajectum praemissis, Sanchium Avillanum, quem huic bello ducem destinarat, 3 Martii cum trecentis Hispanis schlopetariis et septingentis Wallonibus eodem destinat; militem ex Hollandia educi et 42 signa Wallo-num conscribi jubet et insuper 8 millia equitum legio-nemque peditum ex Germania advocari. Interea Sancius Avillanus consideratis bostium viribus et castris mille ducentos pedites, qui in vico quodam Bemelen dicto meta-bantur, noctu adoriri constituit eduxitque in earn rem sexentos Hispanos Wallonesque cum octo turmis leviorum equitum; qui caesis septingentis hostibus pagum occupa-runt et facta contra hostes velitatione postridie Trajectum reversi sunt. Interea Auraicus praemissis aliquot copiis Hochstraten in Brabantia occuparat; unde veritus com-mendator, ne cum suis copiis Ludovico Germanisque

90

junctiis nova belli mole Brabantiam vastaret, proporantei admodum submittit Sanchlo Avillano Bracamontium, qui cum 25 vexillis peditum Hispanorum et levis armaturae equitum turmis ^ ex Hollaii'lia advenerat, nee non et Mondragonium cum sexdecim Walonum cohortibus, et 200 gravis armaturae equites ductore Schenckio. Avillanus receptis hisce copiis tertia Aprilis Irajecto egressus hos-tem versus contendit, qui ante aliquot dies retro moverat et Montem-falconum Gulpenumque occuparat; verum adventante cum tantis copiis Avillano ea parte in Brabantiam perrumpere supersedit ct Noviomagum versus ire statuit, ut in insula Bommelensi vicinisve locis Auraicum cum copiis suis exciperet. Falcomontio igitur solvens Ruremundam versus iter instituebat, quod proditione quorumdam praesidiariorum earn urbem occupaturum se spe-raret, verum cum insidiis detectis 15 Galli Germanique capite poenas luissent, iNeomagum contendunt. Unde Avillanus raptato secum exercitu Mosam transit et continuo visis bostium precursoribus velitatio coepta est; verum instante nocte praelium in diem sequentem, qui erat (14 Aprilis), dilaturn fuit, Hispanis in campo et rebelli-bus in pago Moock, ditionis Clivensis pernoctantibus. Postridie summo mane acies u trim que disponuntur. Ex parte Germanorum mille octingenti equites in quinque acies distributi in fronte constiterant, quos a tergo pedi-tatus 35 cohortium et decern millium militum sequebatui. Hispani vero equitatum peditatumque ita disposuerant ut in plures acies distributi hostibus pari armatura oppone-rentur, cum supervenit Aegidius Barlemonlius Iliergiae dominus, Gelriae gubernator; qui licet Sanchio Avillano nuntiaret postridie venturum in castra Franciscum Valde-sium cum duobus millibus et quingentis Hispanis legionis Apostolorum et cum decern cohortibus Germanorum ac tribus turmis equituin, qui de mandato gubernatoris ex

91

Ilollandia discesserant, ut Sancliio Avillano subsidio irenf: attamen videbatur praedicto Barlemontio, quandoquidem utrimque copiae ad pugnam paratae erant, praelium diffe-rendum non esse, ne hostis cognitis regiorum auxiliis aliquo stratagemate e manibus elaberetur. Concursum est igitur inaguis utrimque viribus et vincente primum regiorum peditatu deinde etiam equitatu hostes in fugain vertuntur, occisis Christophoro J'alatino et Ludovico Henri-coque Nassoviis fratribus, cum plus quam sex miiiibus peditum et sexcentis equitibus, desideratis ex parte regiorum decern tantum peditibus Hispanis et totidem fere Walionibus et ducentis fere utriusque nationis vulneratis et viginti circiter equitibus. Jn praedam cesserunt militi hostium castra, i\bi aliquantulum pecuniae repertum f'uit, quae pro majori parte Galiica erat, ab Hugenotis procul dubio submissa.

A parta liac tam insigni victoria Hispani imnultuari incipiunt stipendia flagitantes et sublatis signis per Bra-bantiam contendentes Antverpiam occupant, ubi et eos, qui in praesidio castri erant, seditionis socios accipiunt. Verurn cum vesillifer Avillani praefecti duos ex prae-cipuis rebellium occidisset atque aliquantulum pecuniae a gubernatore nuineratum esset, praesidiarii ad obedien-tiam reversi sunt. Quandoquidem autem princeps Auraicus cum aliquot millibus peditum erat in insula Bommelensi, ita ut Sylvaeducis imminere totamque Brabantiam occa-

t sione hujus seditionis militaris vastaturus videretur , iin-

perat equitatui commendator, ut Sylvamducis praesidio a occupet. Franciscum vero Valdesium cum magna peditatus

_u parte in Hollandiam contendere et munitiones, quas circa

Leidam jam antea occuparat, recuperare jubet, ut ea Is ratione cum rebellibus Auraicum ex insula Bommelensi

lc confiniisque Brabantiae ad tutandam Hollandiam revocaret.

s Valdesius igitur cum Harlemum venisset, communicato

92

consilio cum barone Liguesio Harlemensium moileratore, j)raeinisit Ludovic,um Cajetanum cum quatuor Hispanorum et duabus Gennanorum cohortibus ut per Noordvvyck, Valckenburg adjacentesque pagos Hagam properaret, ipse vero Valdesius eodem tenderet cum viginti et uno signis peditum Hispanorum, septem Walonum et quinque Germanorum, ita ut Ultrajecto intra Woerden et Oude-water per A1 fvn, Soeterwoude et Voorburch iter insti-tueret, quatuor vero turmae equitum levis annaturae oceani littus custodirent. Valdesius expugnata nuinitione, ([iiam rebelles ad confluentes lleui et Goudae erexerant, llagam properat, quam Cajetanus jam triduo ante occu-parat, ita ut Leidenses undique obsessi de adventu regio-ruin Dordracenos, Delfenses atque alios confoederatos suos certiores redderent. Interea Valdesius propugnaculum Maselantslusanum atque Vlaerdingense ab hoste deserta occupat et late diffusis castris, 62 scilicet propugnaculis Leidam obsidet.

Dum liaec in Belgio geruntur, rex Catholicus in His-pania in portu S. Andreae ingentem classem armnri prae-cepit, quae duce Petro Melandro gubernatore Floridae (: regio est occidentalis Indiae:), insigni navarcho, in Hollandiam Zelandiamque trajiceret, quod eae provinciae non facile occupari possint ab eo, qui navalibus copiis non praevaleat, cum undique fluminibus aestuariisque inclusae difficilem a continente oppugnationem habeant. Quare commendator aliquot leviores naves Duynckerckiae atque Hantwerpiae instrui jusserat, ut classi Hispaniensi septentrionale Mare ingressuro praesto essent, missoque in Analiain legato Bernardino Mendocio Hispano a regiua

Ö O

obtinuerat, ut regia classis, si qua tempestas ingrueret, in illius insulae portus confugere posset; quod Angla ita concessit, ut facile apparet metu potius expressum quam voluntarie concessum esse. Plurimumque in liane rem

93

coiitulit, quod Carolus nonus Galliarum rcx iisdem fcro teinporibus decessisset, liaerede relicto fratre suo, Ande-gavensi priraum duce et postmodum etiam in Poloniae regem assumpto, cum qao Angla aliquando de conditio-nibus ineundi secuin matrimonii egernt, ut re propemo-dum conclusa non satis lioneste votis ipsius illuderet, quod ipsi solemne fuit. Ab omnibus enim ambire, nemini vero nubere volebat, ut haeretica mulier et superba libera venere ita cum comité Leicestriae, boe nomine specialiter infamato, et forsitan aliis impudice (frui) consuesceret, ut ipsa tarnen eornm dominaretur, et ab externis interim principibus spe copulae observaretur et coleretur officio-sissime, quod vafrum impudicae mulieris ingenium Hen-ricum Valesium deceperat; qui cum nunc fratre mortuo jure haereditario G;illiae regnum capesceret, verebatur Angla, ne memor injuriarum vindictae occasionem quae-reret; unde factum quominus regi Hispaniarum, quod de classe petebatur, negare auderet, ne sitnul duos poten-tissiinos christianorum principes in se provocaret, prae-sertim cum, gravi persequutione in sui regni Catbolicos excitata, paruin secundis multorum subditorum suorum votis regnaret. Verum totum lioc de classe Hispaniensi negotium post parum temporis dissolutum est. Nam et classis ilia minorum navium, quae Antverpiae parata fuerat, cum irrumpentibus seditiosis Hispanis, ne et ipsa ab illis occuparetur, secundo flumine ab urbe decederet, longius aequo provecta a Zelandorum classe oppugnata et, regiis naviculariis turpiter transfugientibus, in eornm jjotestatem redacta est, non minima culpa ejus, qui pro tempore class! praeërat et turpi negligentia in hostium manus devenerat, quas facile evitare potuisset. Quod sicuti non parum impedivit adventum classis Hispanicae, ita multo maxime mors Petri Melandri arcbithalassi, qui sinistra regiorum sorte sub ipsum solvendae classis tempus

91.

ab irato Catholicis Divino Numine subtractus est. Quare cum nemo adesset cnjus navali peritiae . rex Catholicus tantam navium vim conimittere auderet, classem in llis-pania retinere coactus est.

Rebelles autem interea peritissimos navarchas suos undi-que congregarant, sciscitabaturque Auraicus mini naves Uispanienses septentrionali Occano navigare possent, cum longiores essent nostris navigiis, eo quod latissimo illo Hispaniensi Occano longior fluctuum tract us sit, qui in angustiis Septentrionalis maris citius reciprocare coacti breviori spatio tolluntur atque subsidunt. Verum cum responsum esset, eo non obstante classem appeilere posse, magno metu distinebatur; quo nunc demum depulso, totis animis viribusque ad solvendam Leidensem obsidionem annitebatur.

Interea commendator cum veteranis Hispanorum legio-nibus transigit, conflataque argentea sua supellectile sti-pendioque soluto, milites ad officium reduxerat. Misit ergo ipsos cum Oiappino Vitellio atque Juliano Romero, ut per Worcomium adjacentesque regiones in Hollandiam penetrarent. Verum expugnato Worcomio atque Leerdamo Asperisque in deditionem acceptis , circa Ultrajectum atque vicina loca haerere jussi sunt , quod aliqua spes esset Bommelam ])er proditionem Scotorum, qui ibidem in praesidio erant, occupandi. Sed res in nihilum recedit. Interea venerat ex Hispania praedictum generale ainnjstiae beneficium, quod 6 Junii Bruxellis publicaturn est. Cum autem spes esset, ejus adjumento Holiandiae rebelles ad officium reduci posse, missus est Ultrajectum Friaericus Perenottus Granvellanus , dominus Cbampagniensis et Antverpiensium gubernator, ut ageret cum Philippo Mar-nexio S. Aldegondae domino rebellium non contemnendo capite, qui eo tempore Ultrajecti in castro captivus deti-nebatur, per quern res ad Auraicum atque conjuratos

95

relata est. Voruin ut res tota dilucidius coinioscatur et itnproba rebellium intentio vel stolidis aperiatur, placuit totam rei gestae seriem altius exordiri et distincte ad finem usque deducere.

Aldegondius, cum Trajecti in carcere esset conventus a Noircarmio, multis utrimque ventilatis rationibus eo tandem deductus est, nt reciperet, se ad Auraicum re-bellesque Hollandos scripturum et experturum, num quae spes esset diuturnum lioc bellum optata pace ter-minandi. Cunique Hollandi in speciem pronos se ad paceiu esse respondissent, utrimque personae nominabantur qui perampla potestate de pacis conditionibus agerent. Verum occiso interea in eiiceto Mokerensi Ludovico Nassovio, cum regiorum conditio meliore conditione jam plane cen-seretur, indecens visum est Requesentio et regiae maje-stati indignum, quasi ex aequo cum rebellibus suis agere, jussitque ut si rebelles pacem et ex animo optarent, libello supplici illam a principe suo postularent, ut gratiae et non justitiae pax esse censeretur. Hoc gubernatoris responso cum omnis de pace tractatus rejici videretur, demum quarto Junii hnjus anni Fredericus Perenottus, baro Champagnicensis, incertum an conscio gubernatore, literas ad Carolum Boisottum Middelburgi gubernatorem Antverpia mittit. Commemorata avita ipsorum amicitia et laudata gubernatoris dementia, amplissimis praemiis pro-]iositis ipsum hortatur, ut pro auctoritate, qua apud Auraicum Ordinesque Hollandiae et Zelandiae valeret plurimum, sequestrum se pacis offerret; gratumque id regi futurum spondet, ut qui nihil magis in votis gere-ret, quam solida pace coepto bello finem imponere. Hisce Perenotti literis, cum Carolus in Anglia esset, Ludo-vicus Boisottus ipsius frater decima septima Junii ita respondet: Gratum sibi esse Perenotti animum et proclive ad pacem studium et ab Auraico valde commendari,

9G

exoptareque, ut bene coepta indefesso studio ad optatum omnibus finem deducat; optasse quidem se, ut frater domo non abesset, quo latius et plenius literis ad se datis ipse responderet. Interim tarnen se non videre, quomodo de pace con venire posset, nisi quam primum omnes ex-teri Belgio discederent, turn quod saepissime compertum diceret, ipsos promissis non stare, turn quod concilium Constantiense semper in ore haberent et numquam non asseverarent, haeriticis fidem servari non debere.

Certe hoc ipsis axioma quasi cantilena quacdam assi-duo in ore erat, falso tamen; nec enim quemquam sive Patrum sive scolasticorum doctorum facile invenerint, qui isthoc asseruerit unquam. Sed nec concilium Constantiense, neque Sigismundus imperator unquam contrarium fecerunt quandoquidem Jolianni Hus salvus, ut vocant, conductus, sive publica fides, in hoc tantum data fuerat, ut citra vio-lentiam Constantiam venire et se purgare posset; quae illam vim non excludit, quae post caussae cognitionem de jure infertur, ut etiamnum in Germaniae camerali judicio ob-servari testatur Meusingerus, observatione 82 centuria prima. Sed hujusmodi sunt haeriticorum calumniae.

Perenottus acceptis Boisotti literis continuo Ultraje-ctum ad Rupellanum, tunc Hollandiae gubernatorem, soro-rium suum proficiscitur, Aldegondium adhuc in arce ca-ptivum convenit et de pacis negotio cum eo confert. Qui cum se valde ad concordiam propensum esse simukret, quamvis de rei exitn se disperare affirmaret, placuit tandem ut datis obsidibus et praestito de revertendo jura-mento Roterodamuin iret et cum Auraico rebellibusque negotium communicaret et promoveret, lit qualescumque tandem pacis conditiones proponant, modo in iis excipia-tur Catholica religie et principis auctoritas, quandoquidem rex in iis nequaquam sibi praescribi vellet, de caeteris hand difficulter conventurum. Ut autem negotium hoc se-

97

cretins et quasi per occasionem ageretur, visum est, ut Aldegomlius sub praetexfu redimendorum vel permutan-dorum captivorum abire diceretur. Obsides interim pro Aldegondio adveniunt dominus Carvesius et Junius Ve-rensium in Walachria gubernator, qui honesta custodia a Pernotto Montfortii habiti sunt. Ut autem de pace tracta-tus sine dolo vel pravis macliinationibus ageretur, placuit ut sub pretextu patrimonii sui curandi Roterodamum se conferrent duo ex primariis Hollandorum exulibus, Johannes scilicet Matenessius Riviereus nobilis atque magister Johannes Treslongius advocatus, qui negotium promoverent et quanam fide ageretur obiter observarent. Hi a rebellibus petierunt, ut si qua proponenda putarent, ea de scripto traderent. Unde rebelles post diuturnam deli-berationem tandem scripturn quoddam miserunt, qui sub nomine Ordinum Hollandiae atque Zelandiae espresso protestantur, nequaquam sibi in animo esse a rege Ilis-paniaruni legitimo suo principe desciscere, sed tantum se contra Albanum, nationes exteras et exactiones nimias atque privilegiorum diminutiones arma sumpsisse. Quare nolle se cum rege de pace agere, quandoquidem numquam eum pro hoste habuissent, Sed eum suppliciter admodutn rogatura velle, ut omnes exteras nationes Belgio discedere jubeat, tanquam patriae graves et sua tantum quaerentes. Quibus discedentibus, posse primo quoque tempore in ge-nerali Ordinum conventu super omnibus controversiis legitime disponi. In quo maturandum sibi videri asserunt, priusquam vulgus armis et libertati, quam bellum tribuit, assuescat. Interea tamen petere se, ut mutua coinmercia, quae hactenus jure belli sublata fuerant, saltern provisi-onaliter restituantur; demum adjungunt, optare se atque sperare plurimum, quod tam ipse gubernator quam caeteri regi fideles subditi oinnimodo huie de pace tractatui fau-fui-i sint.

98

Cum hue rebellium petitione Matenessius atque Tres-lonu'lus MoutFortium ad Perenottum redeunt, qui omnibus et singulis diligenter atque mature ponderatis, Julii ad Aldegondium scribit; Videri sibi rebellium postulata parum aequa et majestate principis sui indigna, quando-quidein ita se purgarent, ut belli caussam insigni impu-dentia in ipsum regem conferrent; aliud proponendum esse, aut do pace non conventurum. Aldegondius itaque apud Auvaicum et rebelles hoc obtinet, ut sub nomine Nobilium atque Civitatuin Hollandiae libellum quemdam supplicem ad regem componant: Ostendentes sese, sicuti regi ipsi atque majoribus ejus semper obtemperassent, ita etiamnum bona fide ei obteinperare paratos esse; arnia vero sumere compulsos inhumanitate Albani aliorumque exterorum qui novitatibus insolitis, tributis et oppressioni-bus tyrannicis tentarent indigenas in perpetuam et miser-rimatn servitutem redigere. Petere ergo se, ut rex paterno affectu suorum calamitatibus motus benigno vultu ipsorum prcces supplices respiciat et exteros oinnes e Belgio re-vocet et in generali Ordinum conventu de pace publica agi permittat et ut in conficiendi negotii spem interim ab armis discedatur; se ex sua parte vicessim nihil hostile tentaturos.

Cum hoc libello supplici Aldegondius expirante jam praefinito tempore Montfortium regreditur, et inde lia-jectum, remissis obsidibus, in captavitatem revertitur. Pere-nottus autem cum praedicto libello supplici illico ad gu-bernatorem 13ruxellas contendit. Requesentius gubei'na-tor eo viso confestim exeinplum ejusdem authenticum occulte ad regem mittit, ipse vero per Perenottum 13 Augusti principale ipsum ad Junium gubernatorem V e-ranum in Zelandiam remitti jubet, adjunctis Uteris: Inhu-manum nimis et impudentem esse ipsorum postulationem, primo qnod peterent ut rex se exarmaret eique praescri-

99

bcrent no talium ministerio nteretnr, sicuti ipsi vidorotur; secundo Mollandos arma privata sua auctoritate contra principis sui ministros sumpsissc, ejus urbos, arces et op-pida occupasse, exteros complures in subsidium siuun ad-vocasse et complura, quae laesae majestatis crimen aperte respicerent, commisisse et tarnen culpam fateri nolle; de-mum inhonestum esse et penitus irrationabile, quod regem arm is cogendum putarent ad generalem Ordinum con-ventum indicendum, cnm ditiones Belgicae nihil inter se commune liabeant, neque ununi corpus vel provinciam efficiant, sed regi diversis titulis et haereditatibus atqne a diversis personis et diversis temporibus obvenisse, diversis juribus, consuetudinibus atque privilegiis regi, sed vicini-tate tantum locorum et unius principis moderamine con-junctas esse, regem quidem ex singulari gratia quandoquo permisisse vit in commune convenirent et de utilitate pu-blica prospicerent, verum hujusmodi privilegia et favora-biles concessiones in exemplum tralii neque posse neque debere, presertim hoc tempore cum rex non obscuris iiuliciis cognitum haberet, rebelles eo tendere, ut caetera-rum provinciarum ürdines subornare et in principem suum excitare possent.

Receptis hisco Porenotti litteris rebelles per Juniuin rescribuut et multa do injus(t)itia, vi ac tyrannide regiorum conqueruntur, betlum terra marique eis denunciant, ut qui regem contra subditos suos incitarent atque depra-varent et ejus nomine atque auctoritate turpiter abuteren-tur. Simul etiam plaustrum convitiorum evomnnt in Pon-tificem Romanum, quidvis se potius passuros qnam ut sub ejus jugum redeant, licet ipse rex eum ut caput religi-onis recognoscat; quem et ab eo coactum dicunt publicare concilium Tridenlinum contra omnia patriae suae privilegia. Et ne praedicta ex impetu potius iracundiae ob repulsam pacis, quam ex deliberate judicio profecta viderentur,

100

panels interpositis diebus in lucem eclunt admonitionem quamdam ad Ordines Catholicos, ubi expresse protestantur, se nunquam in pacem consensuros, nisi hisce conditioni-bus; nt rex in adininistratione ditionum suarum majorum suorum vestigia sequatur, ut non ab aliis quam a Bel-gicis militi stipendia solverentur, ut antiqua jura, pri\i-legia et consuetudines ita serventur, sicut tempore Maiiae Hungaricae reginae servata fuerant, ut concilium bellicum exauctoretur, ut rex ipse primo quoque tempore ex Ihs-pania in Belgicum veniat, ut rex in Hispania concilium stabiliat Belgarum, virorum bonorum et patriae amantium, demum ubi infinita convitia in Albanum, inquisitionem Hispanicam, Pontificem atque religionem Catholicam do-blaterassent, irrident Ordines Catholicos, qui saepins ipsis responderant, se nihil contra religionem Apostolicam et avitam attentare veile, protestanturque expresse se nun-quam earn recepturos esse.

Videat, quaeso, perpendatque prudens lector, an in re-quot;imine monarchico seditiosis subditis ita principi suo

O _#

praescribere liceat, praesertini cum hisce oculis majorem eornm partem viderim et cognorim literarum expertes, rudes et qui ne propria quidem lingua characteres legere nedum formare possent, imo vix decern exceptis omnes homines sellularios, opifices, quisquilias et vulgi foeten-tem faecem, qui dilapsis edicto Albani ex singulis civita-tibus patritiis atque Catholicis, ultro se rerura guberna-

culis ingesserant.

Sed tempus jam est ut ad Leidenses obsessos redeamus; qui conquisito per privatorum aedes frumento, cum non amplius quam duo milia modiorum (: saccos ipse vocant, singuli octuaginta circiter librarum :) repperissent et qua-tuordecim millia hominum in civitate censerentur, placuit magistratui singulis hominibus non nisi dimidiam panis libram quotidie erogandam esse, Goudamque aliquos emi-

101

serunt, qui avio itinere triginta naves frumento onustas adveherent, quibus obsessi ad pontem usque Heimensem obviam prodire promiserant. Verum Goudanis a prae-scripto itinere deviantibus et ne in Hispanorum manus ve-nirent diffugientibus, Leidenses domum regressi sunt, qui ad pontem usque Heimensem cum aliquot navibus atque fributeris prodierant. Sunt autem frihuteri voluntarii aliquot nebulones, qui nullis stipendiis sed sola spe praedae, quamdiu libitum est, militant. Quare Valdesius arctius urbem obsidere jubet. Hispani ergo, qui in page Voorschoten via Delfensi in praesidio erant, juxta ponticulum quemdam domumque destructam, quae Boschuysen voca-batur, munitionem excitarant, unde obsessis plurimum nocumenti inferebant; qui noctu pluviosisque diebus, cum sclopetariorum ictibus minus paterent, urbe exibant et in vicinis hortis pratisque caules, pastinacas, pisas, fabas aliaque legumina atque herbas colligebant in subsidium famis; cujus tanta rabie laborarant, ut complures sola inedia morerentur, aliique vero tam debiles essent, ut ne valentissimi quidem in adversum aliquem pontem conscen-dere possent, quin aliquoties quiescere cogerentur, alii bombardos suos post se traherent, quod humeris eos ferre nequirent, mulieres propriis suis foetibus et Hispanorum a se occisorum carnibus vesci cogerentur. Satis constat eos , qui ex insidiis magnoque suo periculo aliquid her-barum radicumque collegerant, cum urbem ingressi essent naviculas suas medio Reni flumine statuisse et etiam pro-pugnando usque in mediam noctem delendisse, ne ab ac-currentibus fame propemodum enecatis umbris potius quam hominibus ea diriperentur, quae propriis suis necessitati-bus congregarant. Armenta quoque gregresque, quos in subjacentibus urbi pratis aliquamdiu paverant, a vicinio-ribus hisce propugnaculis magno obsessorum luctu saepius intercipiebantur. Notatu dignum est, quod cum initio ob-

8

102

sidionis in portarum propugnaculis grandiora tintinnabula statuta essent, quae per speculatorem moverentur, si quan-do regios adventare videret, ad praedam avertendam, ut iis auditis bubulci pastoresqne monerentur, pecudes ad urbem mature reducere, animalibus praesertim vaccis hoe ita in consuetudinem venisse, ut postmodum etiam nullo custode, audito solum tintinnabulo, ipsae per sese ad urbem recurrerent. Quare cum hisce excurrendi facultatibus privarentur erectis illis proprioribus propugnaculis, 28 Julii urbe erumpunt magnaque vi munitionem Soschusanam adoriuntur, repugnantibus strenue Hispanis projiciunt in propugnaculum vitrea aliquot vasa tormentario pulveie plena, quibus accensi schlopetorum funiculi erant alligati, ut confractis vasis pulvis ignem conciperet; quo cum His-panorum facies et vestimenta peterentur, munitionem dese-rere coacti sunt, sed petitis suorum auxiliis rejectis in urbem rebellibus eodem die earn recipiunt. Unde oppidam pecora sua intra urbem continere coacti sunt, ubi et de-fectu panis ea in templo grandiore S. Pancratio sacro mactabant, singulis carnis libris in singula capita distri-butis, tanta astantium fame, ut pueruli sanguinem e clo-acis rivulisque fossalibus lingerent, cora manderent et particulas crudae carnis, quae de mensa lanionum esci-derent, in os ingererent: tanta fame-pereuntium multitu-dine, ut integrae fossae excaverentur, quae nocte dieque apertae cadaveribus, nullis fere loculis inclusis sed vesti-bus tantum involutis, in tantam altitudinem replerentur, ut post obsidionem solutam coemeteria ad humanae statu-rae altitudinem supra plateam eminerent.

Mirari subinde contingit, amice lector, tam obstinatam illorum hominum rabiem, qui praesentem mortem praeëli-gere mallent quam legitime et clementissimo sue principi deditionem facere non alio suae pertinaciae fructu, quam ut decern vel ad summum duodecim nebulones, semistulti,

10:3

homines viles et niliili, et deciesinillies mortem meriti a sua potius pertinacia quam a principis sui dementia vitam obtinerent. Lubet ex liac urbe, ubi nullum inerat prae-sidium, sed sola civium pertinacia, specimen capere, qui qualesque homines fuerint, qui tantae proximorum inter-necioni nihil compatiendo tanquam Turcae et bestiae, vere haeritici nequaquam vero cliristiani, principi suo repug-narent:

Johannes Dousa a Noortwijck, poeta latinus, homo vel sola facie stoliditatem prodens, qui postmodum, assessor in supremo Hollandiae senatu cum fuisset, doinum redire jxissus est salino salario, quod etiam ipsi ordines hominem ineptum esse faterentur. Hie vice gubernatoris urbi praeërat.

Petrus Adriani Wervius, pellio, supremus reipublicae consul. Hujus parentes antea nullius praetii aliquantulum nummorum collegerant, quod praefecti Anabaptistis, qui tempore Caroli V imperatoris in terram promissionis na-vigare ridicula persuasione proposuerant, communes locu-los egregie expilassent.

Johannes Iloutenus ejusdem urbis secretarius, inde no-men Houteni sortitus, quod pater ejus textor et fere men-dicus illibenter ligno textorio insideret.

Johannes Johannis, famosocognomine Halff-Leiden dictus, faber lignarius, qui postmodum pro stolida et omnibus irrisa sua superbia Baersdorp dici voluit, quod pater ip-sius piscibus proclamandis vendendisque publico operam dedisset, tam sapiens etiam inter suos aestimatus, ut pons, ejus domui contiguus, a praecitato Johanne Houteno secre-tario non alio nomine quam stulti pons vocaretur.

Johannes Paets, sub Albano ob haeresim profugus , homo plane ineptus licet dives, qui moribundus etiam proprios concionatores suos praesentes irridebat.

Johannes Wilhelmi Ileemskerck, sub Albano item pro-

104

fugns, tota civitate pro stolido cognitus, cujus filio monoculo diabolus sub forma circulatoris illusit.

JPetrus Gamp;ovqii Covtevelt_s textor laneus, etiam a suis ignominiose Margaretula dictus, de nomine pauperis mu-lierculae quae curribus locandis operam dabat; hic bonus vir aliquando publice in foro viatores objurgabat, quod sibi reverentiam non exhibuissent, quam Magistratui deberi asserebat.

Gysbertus Johannis, navicularius, qui morti proximus serie sibi non vacare asserebat mori, quod publicis fun-ctionibus impediretur; homo insigniter rapax, cujus quo-que bona tertium haeredem non viderunt.

Nicolaus Mont fortius, ex probis moribus Nicolaus sine anima dictus a multis.

Fetrus Petri Oom, sartor veteramentarius, a quo ne vicini quidem consilium in vili negotio petiissent.

Nicolaus Hugonis Gael; liic postmodum omnia mona-steria Leidae dirui jussit, dicens nidos disturbandos ne cuculi redirent; fuit panni lanei propola.

Petrus Gerardi de Haes, aliquanti serici panni propola, homo omnino simplex et ridicule ignarus.

Hi nebulones, amice lector, si turn in urbe Leidensi non f'uissent, facile cives ad officium rediissent, praeser-tim optimatibus et toto fere antiquiore magistratu in castris Valdesii diversante. Mirabitur, ut puto, posteritas, tam paucos homines nullius praesertim praetii in populosa admodum et primaria Hollandiae urbe tantum potuisse, ut pro ipsorum capitibus et commodis plebs tam obstinato animo principi suo legitimoque magistratui repugnaret. Verum praeter justam Dei vindictam diabolique excitatio-nem etiam humana ratione duas caussas assignan posse comperio; primo quidem quod optimatibus doctisque viris ab Albano ex Hollandia evocatis, plebs neminem haberet, a quo saniora concilia petere posset; secundo quod hi

105

nebulones multis ingeminationibus hoc plebi plane per-suaserant, ab Hispano victore omnes occidenclos esse. Certe plures rebellium coryphaeos etiam pesterioribus temporibus gloriatos constat, se plus mendaciis et per-suasionibus hujusmodi quam armis aut vi bellica profe-cisse. Sed ad historiam redeamus.

Caeteri rebelles, cognita Leidensium necessitate, quid factu optimum sit, collatis consiliis deliberant; quibusdam suadentibus omnia aquarum emissaria in a(g)gere Mosano aperienda et maris aestu aquas in universam Hollandiam immittendas ') esse, ut omnibus campis undique subinersis aggeribusque perfossis expedita navigatio usque ad moenia Leidensia efficeretur; quibusdam vero dicentibus, liane salsarurn aquarum abundantiam Hollandiae campis ita nocituram, ut etiam ea decedente ad culturam inhabiles in perpetuum efficerentur. Ab omnibus conclamatum est: Praestat corruptos campos, quam nullos habere; atque ita pedibus in priorem sententiam discesserunt. Haec est illa tantopere laudata patriae amantium vox, quae quasi quod-dam amoris programma in omnibus consiliis capiendis fere iteratur. In qua, semota paulisper affectione, haee mecum considera, amice lector, hujusmodi consilium coeptum ab hominibus, qui nudis, quodajunt, clunibus suis aliorum plumatos nidos occuparant, ut impedirent ne a legitimis suis possessoribus et ab ipso praesertim principe, in subditos suos tam humane, sua recuperarentur. Quaeso, ex-pende, an propterea Hollandia nulla fuisset, si hominibus hisce carere eoaeta fuisset ; certe ipsis tantum nulla fuisset, et consequenter haec vox non in amore patriae, sed in amore sui ipsius ipsis radicata erat; nam si patriae salu-tem amassent, ipsam cum sua pernicie incolumem optas-sent. nunc totum e contrario efficiebant. Omitto disputare

1) Het H. S. las immitleDdam.

106

an ex officio Cliristiani homims sit, sua bona etiam bene parta cum tanta reipublicae clade et proximorum irre-parabili calamitate conservare. Verum hoc hisce rebellibus semper animo sedit, nullius calamitati, imo etiam morti, omitto aeternae perditioni, parcere, modo ipsorum rebellio paululum inde commodi sentiret. Verum liaec non tantum erat aliorum rebellium in propinquos suos inhumanitas, verum etiam obsessorum. Cum enim a quibusdam mode-ratoribus exponeretur in magistratu calamitas, quam in-sons plebecula ipsorum caussa ferre cogebatur, haec compassionis vox a summo consule Petro Wervio prolata est: Sat grandia stercora a plehe in moenibus quctidie e.vcerni; posse alvum arc fins ad Int c contrahi. Aspice, lector, et perpende: imjusmodi tygrides et ferae crudelissimae populo persuaserant, se patriae patres esse, utilitatemque civium procurare credebantur. Mirabitur sat, scio, poste-ritas; et nisi justo Dei judicio plagam peccatis mentam agnoverit, iis , quae ex veritate scribo , fidem non liabebit.

rirmato igitur omnium votis hoc consilio, Delfis et Roterodami rebelles magnam vim navium leviorum et lato fundo praeparari jubent, ut modica aqua per prata et aggeres remis agi possent. Valdesius de hostium consilio certior factus, urbem tormentis expugnare constitxiit; verum ab iis, qui religionis regisque causa profugi in castris versabantur et patriae nimium amantes eranf, enixis precibus impetratur, ut pauculum supersedeat, quod spe-rarent obsessos inopia cogente saniora concilia captures esse. Vidimus postea illos poplicolas Trajecti anno 75 soluta jam obsidione morientes, ut qui impedimenlo fuis-sent, quominus rebelles et haeretici debita poena plecte-rentur : justo Dei judicio, ut in poenam tam temerarii licet non malitiosi consilii in exilio morerentur, prius-quam anno 76 Pacis Gandavensis beneficio patrimonia

107

sua nataleque solum repeterent. Tam est Deo res execra-bilis etiam bona intentione haereticis patrocinari.

Leidenses itaque jam ad extremam fere inopiam redacti oppugnationis timore legatos urbe emittunt, cum comite Rupellano, tunc Hollandiae praefecto et Ultrajecti com-morante, de deditione agere cupientes; verum a Valdesio repulsi sunt, cum diceret, se jussu commendatoris urbem obsidere, secum de deditionis conditionibus agendum esse. Unde legatis in ui'bem regressis, profugi illi, qui ne urbs oppugnaretur obstiterant, rursnm obsessis gratificari et amantes patriae videri volentes, Bruxellas ad commen-datorem inittunt petuntque Valdesio imperet, ut cum Rupellano de deditione agi sineret. Quod cum commen-dator concedere in animo haberet, ne tamen cum offensa Valdesii fieret, Julianum Romeroum in Hollandiam ire jussit, specie quidem ut veteres quatuor Hispanorum legiones ad duas, et quinquaginta coliortes legionis Apo-stolorum ad viginti quinque reduceret, vere autem ut Valdesio persuaderet, quod de conditionibus deditionis cum comite Rupellano agi permitteret; quod etiam per-fecit, dissimulante quidem, verum tacitam indignationem animo concipiente Valdesio. Apparuit successu temporis, bis in hac re peccatum esse: primo quidem a Valdesio quod obsessis cum Rupellano agere non permitteret; nam et principis sui commodis obstitit et magistratui Leidensi calumniandi occasionem apud cives suos praebuit, quasi aequas deditionis conditiones aversarentur Hispani, quos ipsi, ut et rebelles omnes, veluti crudeles antecipata quadam opinione in tantum oderant, ut ex nautis rebel-lium aliquis Hispano cuidam in pugna occiso cor exeme-rit, domumque ablatum coxerit et comederit durante hac obsidione, odio tam crndeli, ut ne diabolus quidem tale conciperet; — secundo improvide factum fuit ab iis qui Bruxellas ad commendatorem, sicuti diximus, de hac re

108

inisonmt; fuerunt enitn certissima occasio, quominus Val-desius tam pecuniam in stipendium, quam alia ad obsi-dionem necessaria debita diligentia procuraret, sed solum speciosum aliquem praetextum quaereret, ut a semi-capta urbe discederet. Nam cum 3 et 4 Augusti ag-geros rupissent valvasque exteriores emissariorum ad aestum maris patefeclssent et aqua tandem augeri in-ciperet, et classis rebellium , quae 170 minoribus navi-giis constabat, duce Ludovico Boissotto ipsorum arcbi-tiialasso, 11 Septembris comparere coepisset, nequaquam, sicuti poterat, ipsorum impressionibus restitit, ut ex sub-jiciendis lector animadvertere poterit. 17 enim Septembris ad pontem Soetermeranum acriter rebelles cum Hispanis absente Valdesio pugnarant, sed regiis egregie resistenti-bus repulsi fuerant, tanta suorum clade praesertim navis praetoriae Ziriczeënsis, ut omne consilium abjicerent ea parte perrumpendi, verum ad alium pagum Benthuzen dictum contenderint, ut per fossam Zegwairt vocatam propius ') ad urbem accederent. Verum cum postridie Valdesius Soetermeram venisset, laudata Hispanorum et praesertim signiferi Piedmontello dicti fortitudine, tarnen ut desererent locum imperavit, causatus hostium insultui resistendo non esse. Unde rebelles sine vulnere et sanguine loco potiti aggerem perrumpunt et Soeterwoudam usque omnia occupant et 29 Septembris usque ad pontem Lainmensem perveniunt, ubi Hispani egregium propv.gna-culum juxta fluvium die Vliet dictum erexerant, qui octo circiter pedes altitudine et duodecim circiter passus lati-tudine patebat, eo quod locus dimidio tantum miliari urbe abesset et omnino hosti perrumpendus foret, si obsessis subvenire vellet; ubi in praesidio erat centurio quidam

1) Het 11. S. las hier; proprius.

109

llispanus Boria ') dictus cum non contemnenda militum manu. Interea de consiüo profugorum Leidensium aggerem Renensem aliquot locis Hispani rusticique ruperant, ut aqua quae Roterodamensi aliisque emissariis campis im-inittebatur in Renum erumperet et demum per aggerem Sparendammensem ejusque emisaria in mare septentrionale nullo rebellium fructu efflueret, expeditissimo sane et utilissimo consilio, quo efficiebatnr ut quamtumcumque aquae immitteretur, amplius tamen crescere non posset, cum tantumdem alia parte esiret. Tandem prima Octobris, occupato aggere valde depresso qui kerkweek dicebatur, ad propugnaculum Lammense venerant, cum Valdesius praesidiariis imperat, ut eo relicto et hoste non expectato Voorsehotenum se conferant. Verum repugnante et indig-nante plurimum Borea et locum a se facile defendi posse reclamante, nee primo atque secundo Valdesii jussui parente, tertio tandem gravioris calumniae metu discedit, turpi certe si non perfido Valdesii metu; nam certo cer-tius constat, imo nominari persona posset, qui siccis pedi-bus eo die ex dicto propugnaculo nullo omnino periculo Warmontium iisque perrexerat, sex tantum horis ante quam Boria de Valdesii jussu inde discederet. Quinimo nee ipsi rebelles, qui integram belli aleam ad dictum propugnaculum superesse noverant, vel per somnimn co-gitarant, locum ab Hispanis deserendum; primique qui in suspicionem de Hispanorum fuga adducti sunt, fuerunt ij)si obsessi, eo quod solitam ipsorum stationem de maris non viderent. Quare adolescenten! equo illi imponunt, qui adhuc unus in urbe residuus erat, ut Lammum versus contendat, exploraturus quid Hispani agerent; qui cum propugnaculum desertum offendisset, rebellium classi

1) Wel dezelfde als Pedro Chaeonio Borgia, wiens kloeke daad vermeld wordt door Strada, Dec. I, lib. VIII, bl. 392/3.

110

signum dedit ut propius accederent; qui nihil minus quam tale quid suspicabantur. Vidi ego ipse saepius hunc ado-lescentem, qui in illo ipso equo quotannis tertia Octobris frondentibus ram is opertus per medium Leidensis urbis solemni pompa vehi solitus erat. Sed et illi, qui regis ac religionis caussa hac urbe profugerant, cum Warmontii intra primum ab urbe lapidem diversarentur, hujus fugae ignari solemne Sacrum ibidem cantaturi convenerant, quod dies Dominicus et illius paai Encaenia essent (obstupe-bant), cum ad illos ex urbe strepitus pervenit obsidionem solutam esse, cujus ne minimam quidem suspicionem ha-bebant et nihil a Valdesio praemoniti fuerant, quod illi ipsi essent, qui paucis ante septimanis ad commendatorem retulerant, quod obsessi non cum ipso sed cum Rupellano comité de deditione agere vellent. Fuit autem haec fuga tam turpis et ignominiosa ut non tantum iis propugnaculis militem abire jusserit, verum etiam iis quae Leiderdorpii atque Cagae essent, tam repente ut tormenta caeterumque bellicum apparatum relinquere cogerentur.

Intrressa est igitur hostium classis urbem Leidensem

O O

tertia Octobris, quae fuit dies Dominicus magno civium plausu et laetitia, qui jam panem sex septimanis non habucrant, quod etiam Valdesius probe norat, et mortui fuerant fame usque ad sex millia hominum ; et ultimus equus eo die occidendus erat; ita ut die Martis insequente, quae est Octobris 5, de communi consilio magistratus ])ortas hosti aperuisset et se benevolentiae ipsius commi-sisset. Accedat quod ea nocte, quae solutam obsidionem secuta est, longissimus ille muri tractus, qui a porta vaccarum (extenditur) ad cuneatum urbis angulum qui ortum solis hibernum respicit, ingenti ruina collapsus fuerit ita ut siccis pedibus Hispani ascendere potuissent, civibus fame tam debilitatis, ut nemo fere superesset, qui manum supra caput extendere posset.

Ill

Cum rebellium classis urbem intraret, forto evenit ut juxta moenia, qua parte ipsi intrabant, habitarent reli-giosae aliquot ordinis S. Dominici, qui ab liaereticis suo monasterio baud procizl inde dissito exturbatae fuerant; quae cum, omnibus se in publicum ejicientibus, clausis foribus domi se continerent , tacite higentes Catholioae religionis dispendium quod ex iiac baereticorum victoria oriri probe videbant, re ab liaereticis animadversa in fores irrumpunt, pias illas matronas omnibus suis vestibus nudant, illudunt et ipsarum grandaevissimam, Hester nomine, plane nudam in publicum ejiciunt. Quae in aedes syndici Gerardi Hogevenii pessimi nebulonis confugiens ipsum rogavit, an homines et praesertim mulieres ita ab hominibus tractari possent; unde ipse confusus in aedes suas earn admisit et vestiri jussit.

Hispani qui jam Hagam Harlemumque diffugerant, singuli quatuor coronatos in diininutionem stipendii sui acceperant a commendatore promittente residuum se pro-pediem soluturum; sed cum paululum quievissent, sedi-tionem movere incipiunt Valdesiumque praefectum suum captivum constituunt, justo Dei judicio, ut a suis inju-riam pateretur, qui ab hoste ignominiose turpi fuga salutem quaesierat. Capto Valdesio, sublatis vexillis Har-lemo Trajectum contendunt scalisque appositis juxta S. Catharinae portam muros transscendere parant, jamque quadraginta in urbem pervenerant, cum accurrente ac resistente cum civibus Aegidio Barlemontio domino Hiergio, qui in locum comitis Rupeliani in praefacturam Hollandiae Trajectique successerat, et Francisco Ferdinando Avillano castri praefecto tormentis scalas muro appositas confrin-gente, repulsi sunt octoginta suorum desideratis, et suburbia occupantes; demum misso a commendatore Jolianne Osorio Ulocnsi Trajectum ad Mosam concesserunt, ubi stipendiis numeratis ad officium revocati sunt. Valdesius

112

autem, qui, auxilio quorumdam, seditiosorum manus evaserat, male admodum audiebat ob relictam obsldionem Leidensem; quare commendator Johanni Baptistae Taxio in mandatis dedit, ut Ultrajectum se conferret et exami-natis diligenter testibus rei veritatem inquireret. Qui ubi Trajectum venit, ad doraum pontificis Hadriani ad Divi Petri coemiterium evocat eos qui ex Hollandis turn temporis in castris regis fuerant; ubi cum omnium ore Val-desii fidem labefactari cerneret, Hispano favens, rogabat eos, num Soeterwoudae turn temporis aqua fuisset; pro-fugis vero respondentibus, earn esse illius loci qualitatem ut vel siccissimis aestatibus ibi aquae in fossis reperiantur, varum non tantam fuisse, quae ad fugam cogere poterat, non magis quam eo loci, ubi tunc constiterant, in aula scilicet illarum celsissimarum aedium ligneis asseribus instrata, quandoquidem 2 Octobris sub noctu quidam siccis omnino pedibus Lamma Warmontium venerat, quod tamen interstitium duorum miliarium maxime aquis obnoxium esse a peritis locorum • uosceretur. Verum cum Taxius diceret, se hoc non rogare nee etiam audire velle , sed tantum an Soeterwoudae aqua fuisset, responderunt pro-fugi, se non secundum ipsius appetitum respondere velle, se nec stultos nec fide indignos esse, ut qui fere oinnes magistratum in patria sua cum honore gessissent. Quare Taxius ira percitus, rejecto ipsorum testimonio se Ultra-jecto proripuit et ad commendatorem rediit.

Bellicis negotiis tam infeliciter gubernatori succedenti-bus, visum est rursus de pace cum rebellibus agi. Mit-titur itaque ultimo liujus anni mense in Hollandiam El-bertus Leoninus, Longolius dictus, doctor et professor utriusque juris Lovaniensis, ut Hollandis denuntiet, exam-plum illius libelli supplicis, quem hoc anno gubernatori regique obtulerant, in Hispaniam missum et regi catholico exhibitum; unde videri volebant ingens gaudium prae se

113

ferre, piitabanturque a plerisque ad pacem propensi esse; sed falso ut initio sequentis anni declarabimus.

Hoe anno bis Dordraci coëunt Haeretici concionatores ad Synodum et art. 12—13 sic edicunt de missione eorum, qui concionaturi sunt: neminem quantumvis doctum vel diaeonum posse munus concionandi arripere sine legitima missione; legitimam missionem in hoe constare, ut electio fiat per scnatuvn ecclesiasticum loei eum tribus aut qua-tuor proximis concionatoribus, vel a tota classe, maxime si in loco talis senatus non sit. Examinatio fiat per classem publice. Approbatie morum fiat per magistratum loei, cui praefecturus est, et is de moribus ejus inquirat; deinde denuntietur populo per aliquot dies, ut, qui velit, contra eum opponere possit; denuim confirmatio fiat per aliquem ex concionatoribus, sicut et ab illo vel alio ipsi manus imponatur. Vide, quaeso lector, quam inepte diabolus ecclesiae simiam agit. Novit enim, sine missione non lieere praedieari; interim rejecta totius ecclesiae lege novi ali-quid inducit, non advertens talem missionem, si retrograde aseendas usque ad Calvinum, in ipso non fuisse et proinde ipsum carere missione sine qua, ut ipsi faten-tur, nemini concionari licet. Usque adeo mentitur iniqui-tas sibi. Et ne fortuitum putetur suum denotum, repe-tunt illud in synodo Dordracena anno 1578, art. 1,3, 4, 5, et Middelburgensi, anno 1581, art. 3, 4, Hagiensi anno 158G, art. 3, 4, et jam antea statuerant hoc idem Embdae anno 1571, art. 16 et 13.

Coëunt hoe anno Dordraci concionatores haeretici ad conciliabulum, quod incipiunt 16 Junii et finiunt 28 ejus-dem. Statuuntur autem in illo ea quae sequuntur, numero articulorum ad marginem apposito ; estque apud ipsos magnae et primariae post Embdense authoritatis:

3. Publice moneantur populi, abstineant lectione libro-rum haereticorum , nomina tarnen illorum raro expriman-

1U

tur et bibliopolae reformat! moneantur, ne hujusmocli libros vendant; ministri domos fidelium scrutentur et hujusmodi libros aboleri faciant, quia lectio libioium haereticorum multum derogat fidei.

5. Monentur consistoria, ut non nisi mera ecclesiastica tractent; mixta vero, qualia sunt fere raatrimonialia, ad politicum magistratum mittant.

7. Jubetur haberi in singulis ecclesiis album nominum baptizatorum , parentum et patrinorum eorumdem nee non et eorum qui matrimonio junguntur.

14. Ministri non legitime missi jubentur a classe exa-minari tanquam non missi et sic mitti.

16. Ministro non licet de ecclesia sua in aliam migrare sine scripta classis venia.

17, 19. Nee alibi sine ea assumetur; alias vagabundi vocabuntur.

20. Monachi et sacerdotes concionatores futuri exami-nabuntur, renuntiabunt fidei suae et missioni , facient professionem fidei et submittent se ecclesiasticae disciplinae et bene exercebuntur in patientia et humilitate.

21. Etiam artifices bonae vitae et eloquentiae possunt in concionatores assumi.

22. Ludimagistri non nisi reformati sint et disciplinae subjecti, alias ') petent concionatores ut a magistratu prohibeantur.

23. 24. Quia in bac ecclesiae infantia ridetur manuum impositio in ministros, illa in missione eorum omittatur.

25. Concionatores assumendi debent prins protestrri, quod sciant, se a Deo et populo electos, profiteri fidem catechismi, et promittere fideliter docere, et subjicere se disciplinae.

28, 32. Diaconi duplicate numero eliguntur a consi-

1) In 't II. S. stond alii.

115

storio, ex quihus populus designat; et profitebuntur et subjicient se, ut supra.

37. Concionatores incipiant per versum: „Adjutorium nostrum in nomine Domini.quot;

38. Non ultra horam concionentur.

39. Evangelia Dominicalia non tractentur, sed potius liber aliquis scripturae successive.

50. Lusus organorum etiam post concionem abrogetur, utpote contra doctrinam Pauli, et superstitionem causans et oblivionem eorum, quae audita sunt.

51. Vespertinae preces publicae sensim abrogentur, ut populus domi ardentius oret.

52. Conciones funebres et sonus campanorum ob peri-culum superstitionis sensim abrogentur.

53. Dies festivi omnes praeter Dominicos abrogantur, etiam Natalis Domini.

54. Permittunt publica jejunia sua injungi etiam die Dominico, et jejunia utiiia dicunt ad orationem.

55 , 50. Concionatorum est assistere aegrotis et mori-bundis.

57. Baptismus infantium non differatur, donec mater filium ipsa offerat.

58, 59. Baptismus non erogabitur nisi statutis diebus.

01. Pater infantis jubetur adesse cum patrinis et res-pondere.

02. Mos adhibendi patrinos licet ceremonia sit, qua tarnen vetus et bona servetur.

05. Melius est semel aquam infundi, attamen toleratur et ter fieri.

08, 09. Ubi non est consistorium, ibi non administra-tur coena; ubi est, singulis bimestribus erogetur.

73. Soliti communicare, si non communicent, monean-tur; non facile tarnen ad excommunicationem procedatur.

70. Stando percipere melius est, quamvis sedere per-mittatur.

116

7 7. Cum erogatur, utentur verbis Pauli cum annexis: „Accipite, comedite, memento te et credite quod Christi corpus coufractum sit in remissionem peccatorumquot;; et ad poculum: „Accipite et bibite ex eo omnes, mementote et credite, quod praetiosus sanguis Jesu Christi effusus est in remissionem omnium peccatorum nostrorum.quot;

80. Fiat ante prandium.

90. Ministri deputati ad synodum ferant testimonium consistorii vel classis, et non magistratus politici.

In Gallia quoque res hoc anno pacatae non fuerunt. Rex enim magnis viribus per Rodanum in Provinciam descendit mense Septembri, ut occupata ab haereticis recipiat, sicut et Mompenserius in Pictavis pro rege ple-raque occupat, excepto Lusingano et quae magni momenti Rupella. Consumebat rex tanto exercitu singulis mensibus 10000 aureorum, clero certatim et alacriter velut ad sacrum bellum conferente.

Vigesima quinta Septembris in castra regis Galli vene-runt le^ati a comité Palatino, ut pro Calvinistis apud

O

regem intercederet. Quos cum rex audisset breviter et animose respondit: «Si Palatinus vult agere causam meorum qui sunt Cal viniani, ego quoque meipsum patro-num profitebor ipsius subditorum Catholicorum; proinde desinat hujusmodi tentare; mihi enim statutum est aliam relitfionem a Catholica in Galliis non tolerare.quot; Et sic dimisit haereticos.

Decima quinta Septembris moritur uxor Sabaudi, dum ipse in castris Gallo regi fidam navaret operam; qui etiani in praemium ei reddidit Pinerolum et Savillanum, quae hactenus in principatu Pedemontano detinuerat.

Selimus Turcarum imperator cupidus ulciscendae cladis a rege Hispaniarum acceptae adornat classem 160 trire-mum , quibus onerarias triginta adjunxit, praeter minores multas; cui praefecit Smanem Bassam, eamque sub aesta-

117

tem in Africam misit, quo etiam mense Julio pervenit et Tunetum in Carthaginis ruinis aedificatum obsidet. Habebat Smanes tunc ex Mauris undique confluentibus ad 400000 militum; cui ad multas septimanas egregie restitit Petrus Carrara praefectus Hispanorum. Sed cum a rege Philippo Belgicis bellis impedito nullum auxilium adveniret, Turcae Goletam et Tunetum expugnant, et ut omnis reaedificandi spes Hispanis auferatur, munitionem demoliuntur, ruderibus in mare deportatis. Smanes Con-stantinopolim reversus magno honore exceptus est a Ze-limo; qui paucis diebus supervixit, homo plane superbus; cui in imperio successit fllius natu minor Amurathes, 27 annorum adolescens, avo suo Solimanno quam patri simi-lior. Unica namque uxore contentus poligamiam vetuit. Unde et aperto gynecio 100 fere mulierculas pulchras et Turcici imperatoris libidini servientes dimisit. Severo quo-que edicto inhibuit et punivit praeposteram libidinem , quae Turcis fere communis est; superstitionis suae per omnia tam scrupulosus observator ut vinum plane exe-craretur, Alcorano suo vetitum. In hoc tamen culpandus, quod imperium a 4 fratrum atque duarum novercarum caede exorsus est; in quo tamen lacrimas emisisse nota-tus est, cum minor natu fratrum occideretur. Nam alio-qui hoc modo in suos saevire Turcicis imperatoribus neces-sarium pene est, eo quod, quamdiu fratres supersunt, vel ipsi res novas moliantur, vel Janisari nova quotidie donativa efflagitent, quae si negentur continuo succlamare incipiunt: ,/Vivat, frater principisquot;, non obscure de novo Ottomannici sanguinis imperatore minitantes.

9

118

1575.

Relulimus anno superiore magnam de pace spem apud Catholicos fuisse, eo quod rebelles laetissimo animo audie-rant (: sicuti simulabant:) libellum suum supplicem aut certe ejus exemplar regi in Hispaniam missum esse. Res itaque visa eorum supplici petitione 5 Martii praesentis anni Requesentio in mandatis dat, ut conventus utriusque partis haberetur, videreturque si commodis et honestis conditionibus de pace concludi posset. Ipse autem ex parte sua in has conditiones se descensurum affirmat, nt pri-vilegia omnia immunitatesque, antiquitus singulis pro-vinciis a principibus suis indultae, illaesae integraeque conservarentur, absoluta durr^Ln omnium hoc bello perpe-ram actorum sanciretur, ut sententiae oranes, quae contra personas vel patrimonia rebellium lata fuerant, induce-rentur, ut captivi nullo soluto lytro utrimque dimitte-rentur, denique declarabat rex, se numquam in animo habuisse nec etiamnum habere, ut inquisitio Hispanica in Belgicas ditiones induceretur; hoc tarnen se velle, ut praeter Catholicam et avitam religionem alia in suis ditionibus publice non exerceretur, in quo sibi a quo-quam, nedum a subditis suis, praescribi nolebat, quando-quidem nec jus ipsis esset posteaquam rex nihil novi statueret, sed eam religionem tectam sartamque servaret, in quam tam ipse quam subditi etiam conceptis rite verbis

119

jurassent; veile se proinde ut haereticornm concionatores confestim Belgio escedant; sperare se, ut liujusmodi incentoribus discedentibus subditi sui insitae suae probi-tatis rerniniscantur et ad Catliolicam religionem redituri sint; casu tarnen quo obstinati saniora consilia non ad-mitterent, concedit iis ut sex mensibus a conventa pace in aedibus suis maneant, dummodo nullas turbas excitare prornittant, et interim patrimonia sua distrahere possint per sese vel etiam intra decennium subsequens per legi-timos procuratores, vel si distrahere nollent, perpetuo ea retinere possent et per alios administrare, ipsi tarnen a finitis praedictis sex mensibus solum vertere tenerentur.

Hisce tam aequis et tam benitrnis ab optimo principe oblatis conditionibus, gubernator conventui Bredam Bra-bantiae oppidulum locum statuit, ut sub finem Maji utriusque partis disceptatores fide publica convenire possent. Ut autem omnis diffidentiae praetextus rebellibus (: qui communiter hoe vitio laborant:) adimeretur, missi sunt Dordracum, obsidum loco futuri, Christophorus Mon-dragonius et Julianus Romerous, praefecti militares, cum duobus aliis. Imperator quoque Romanus pacis conficiendae studiosissimus legatum suum eo destinat comitem Swart-senburgium. In magna jam expectatione res erat, omnium etiam vicinorum animis suspensis. Verum multis ultro citroque habitis disputationibus nihil a rebellibus impetrari potuit, quod speciem aliquam honesti haberet. Obstinatione enim haereticis et rebellibus solita professi sunt, vitam se potius amissuros, quam vel patriam vel religionem deserturos esse. Insuper etiam regi praescribere volue-runt, quorum potissimum opera in administratione reipu-blicae uti deberet, in quo exprimebant, ut omnes exteri confestim Belgio diducerentur. Quare cum nihil perfici posset, rebellibus per liujusmodi conditiones, ut postea sub Johanne Austriaco patuit, nil nisi fraudes et dolos

120

nectentibus, dissolutus est conventus in fine Junii tali condicto, ut utrique parti armis tentare liceret, quod in rem suam fore putaret; quare redditis obsidibus comes in Germaniam ad imperatorem rediit.

Dum haec Bredae aguntur, Auraicus ibidem divortium fecit cum uxore sua, ducis Saxoniae Mauritii filia, ut in initio Annaliutn notavimus; eaque dimissa, ex licentia suae haereseos, statim 12 Julii hujus anni Brielae novam duxit Carolettam Borboniam Gallam, ducis Monpenserii filiam et sacram velatam virginem atque abatissam, quam ex monasterio a se raptam Ludovicus Nassovius, Auraici frater, olim deflorarat, prout ex Imbisio suo loco proba-bimus. Ex hac Auraicus totum illud agmen femellarum sustulit, quarum nonnullas sibi matrimonio copularunt Palatinus in Germania, Franciscus qui se Portugalliae regem vocat et alii.

Commendator, soluto conventu Bredano, renovando bello totis viribus incubuit, electo in belli ducem Aegidio Barlemontio, Hiergiae domino et Hollandiae gubernatore, attributis illi octodecim Hispanorum et aliquot Germano-rum atque Wallonum cohortibus; qui assumptis secum Lanceloto Barlemontio comite Megano et Florentio Barlemontio Floyoni domino, fratribus suis, cum Hispanis, quos Harlemum atque Beverwijckum praemiserat ut hostem falleret, dum Waterlandiae bellum inferendum putaret, illis subito Ultrajectum revocatis 3 Julii Buram Gelriae oppidulum a rebellibus occupatum tormentis oppugnare incipit. Quo tribus diebus cum castro oppugnato et ex-pugnato, partem exercitus Bommelam, partem Worco-mium, partem Schonhoviam ire jubet, dum ipse Ultrajectum profectus, quae novae obsidioni necessaria erant, praeparat. Interea commendator insulam Finariensem bello gerendo oportunam occupare cupiens Mondragonium, tunc castri Gandavensis gubernatorem, cum expeditis legionis

121

suae schlopetariis mille evocat, quibus dnas Hispanorum cohortes adjungit; qui aestuarium illud, quod inter con-tinentem et insulam interfluit, suinmo periculo in con-spectu classis hostilis transmittentes, diffugientibus rebel-libus, insulam occupant.

Barlemontius vero omnibus praeparatis initio Augusti Aquas Veteres exiguum Hollandiae oppidulum obsidet, quod loco oppoi'tuno ad Hollandiae introitum situm re-belles egregie munierant, imposito praesidio bis mille octingentis militibus Scotis, Gallis et Belgis sub conductu domini S¹¹¹⁶ Mariae Galli. In castra quoque regia novi milites a commendatore subsidio venerant, ita ut decern millia peditum cum quadringentis levioris armaturae equitibus censerentur; qui ita distributi sunt ut a qua-tuor itineribus oppidulum obsiderent, quod dominus S¹quot;⁶ Mariae magnis operibus munierat muniebatque in dies, tormentario pulvere sulfureoque apparatu apportatis et circulis pluribus vasorum pice illitis, ut facilius ignem conciperent, lapidibus e platea erutis et in muros com-portatis, ut defensoribus ad manum essent; insuper et geminos cuniculos sub moenibus effoderat et pulvere tormentario repleverat, ut insilientibus Hispanis cum inter-necione ipsorum incenderentur pluresque alias machinas '), ut murices arietesque et similia fieri praeceperat, ut ad ruinas strati muri Hispanis opponerentur. Insuper ut Hispanorum ²) iracundiam in se provocaret, imagines Sanctorum aliaque ornamenta ecclesiastica supra muri pinnas statuit. ') Hiergius vero, cum sexta Augusti 25 majora tormenta bellica in castra regia devecta essent et statim disposita contra portam oppidi orientalem, qua

¹

In het H. S. stoud : manichas.

²

Het H. S. lecst: Hispanorem.

] 22

Montfortium itur, et illorum murorum tractum, qui versus meridiem protenditur, nequicquam irridentibus et comminantibus praesidiariis et oppidanis; ornnibusque jam ad ejaculationem paratis, legatum mittit in urbem Barle-montius juniorem procerem Oisterwicanum '), qui regis nomine cives ad deditionem hortetur. Gubernator praesidii respondet, gratum sibi esse, quod Barlemontius in tantum honore auctus esset, ut Hispanis imperaret; se vero petere inducias usque ad meridiem, ut suos consulere posset. Sub meridiem rursus mittitur qui responsum quae-rat, quod fuit: Petere se triduanas inducias, ut Auraicum possent consulere. Barlemontius probe considerans, hoe response nihil agi nisi ut per raoram interpositam expugna-tiouem difficiliorem redderent, in ipsa meridie mandat ut omnibus tormentis oppugnatio incipiatur; quod tanto im-petu factum est, ut multi globi per murum acti oppidum pervolarent et adversum inuri occidui et septentrionalis latus perrumperent; continuatumque horribile istud toni-truum usque in horam nonam vespertinam, subversaque praedicta porta et longus muri tractus. De nocte cessan-tibus tormentis Hispani comportatis undique canabi fasci-bus muitoque foeno fossas licet profundas et latas ita impleverunt, ut sub auroram commodus ad valium pateret accessus, quod oppidani tota hac nocte, quantum pote-rant, ref'ecerant. Sub porta quoque eversa aliquot cados tormentarii pulveris absconderunt in certam proculdubio perniciem oppugnantium, nisi illos mature nimis ineen-dissent. Duo enim Hispani ex eo solum perierunt. Majus quoque incommodum regiis castris inferre potuissent, si copiam majorum tormentorum habuissent; nunc unicum tantum habebant, quod in propugnaculo juxta ecclesiam

1) P. 13or, VIII® Boek, bl. 645 zegt kortweg eerst: „den Heere van Oostrumquot;, en daarna ^Heere van Oostenv,quot;

123

parochialeni constitutum erat. De nocte quoque jugiler accensis ex sacra turre ignibus angustiam suam testaban-tur vicinis Goudanis, Schoonhovianis et Woerdensibus, qui accensis similibus ignibus quasi in spem subsidii res-pondebant. Postridie vero, qui fuit Dominicae Transfigu-rationisj a summo mane iterum tormentis res geri coepta est, jaculatumque sine ulla intermissione usque in horam 12 meridianam; tune universus exercitus ad arma vocatur excitis etiam ex suis contuborniis equitibus. Hispanis vero obtigit prima invasio; quibiis nullo tormentorum metu aderat Barlemontius ipse cum fratre suo comité Megano, Ferdinando Toletano Albani filio atque Francisco Valdesio ignobili fuga anni praeteriti ab obsidione Leidensi noto, ut eos nominatim adhortentes animarent. Qui magno impetu in murum evolarunt et manu conserta cum oppidanis et praesidiariis pugnabant, qui fortissime resistebant. Inter quos vidimus unum eminere rubea interula conspicuum nee aliter armatum, qui horribili impetu utraque manu ingenti gladio Hispaniensi magnam stragem edebat; sed cum plumbea glaude petitus occubinsset, sensim Hispani muri coronam obtinere coeperunt, jamque in ea conspi-ciebantur sex illorum signa, cum tarnen oppidani nihil de pertinacia remitterent; nam et mulieres et pueri cir-culos incensos, picem liquefactam et aquam ac cineres calidos eftundebant in oppugnantes notabili illorum iu-commodo et detrimento. Verum cum jam ex aequo pede collato pugnarent Hispani recentes lassatis succedentes, oppidani vero et praesldiarii, qui jam ad horam fere restiterant, nulla subsidia haberent, sensim recedere coeperunt. Quod videntes senum et mulierum turba imbellis, domibus suis et praesertim foenilibus ignem subdiderunt, ut omnia conflagrarent, nullaque praeda Hispani potiren-tur. Qui oppidum pervadentes omnes praesidiarios et cives, quos armatos iuveniebant, occiderunt imo etiam plerasque

124

mulieres, cum lapidibus Hispanos impetere non inter-mitterent. Verum plane capta urbe imbelli turbae parci-tum est, inter quos etiam fuit Jacobus ille Arminius , qui postmodum in universitate Leidana claruit et tam notabile schisma inter Calvinianos induxit, ut nos dicemus inferius. Capta urbe multum laboravit Barlemontius , ut flammam restingueret, sed omnia pervagata stramineis fere tectis, vix parochialis ecclesia praeservari potuit cum monialium monasterio, cujus religiosae cum sue praefecto in cellario seipsos occultarant, ubi a centurione Belga repertae et defensae sunt. Postridie Barlemontius misit mortuos sepeliri et fossas repurgari, et aliquot Walones urbi praesidio relinquens tertio ab expugnatione die, ut hostem falleret, milites aliquot Woerdam, oppidulum in vicino situm, et tormenta cum Ludovico Bloysio Terlongi domino Trajectum misit; verum de nocte subito omnibus revocatis 11 Augusti Schoonhoviam advolat. Fuerat qui-dem illud oppidulum, ad Leckam flumen situm, in religione et fide erga principem admodum constans et non nisi mandante Bossuvio comité tune Hollandiae gubernatore anno (1572) deditionem fecerat. Verum tune praesidio septingentorum militum a rebellibus erat occupatum, qui cum Woerdam peti ab Hiergio crederent et consequenter robur exercitus adesse non putarent, primo statim adventu erumpebant, sed in urbem repulsi sunt, cum ex suis 50 amisissent et totidem vulnerati essent. Quo facto Hier-gius centurionem Hispanum Boriam misit, ut trajecto flumine propugnaculum, quod ex adverso oppidi situm erat, ingrederetur, quod a regiis Neoporti in praesidio existentibus jam antea erectum fuerat, ut totam fluminis navigationem hosti praeciderent. Hiergius vero oppidum a parte, qua flumen respicit oppugnare constituerat, eo quod didicisset, aqua marina, quae hucusque excrescere flumen facit, recedente fossas ad sexaginta propemodum

125

passus aqua destitui, quarum exigua profunditas strati muri ruinis magno oppugnantium compendio impleri posset. Quare duodecim tormentis intra aggerem et flumen constitutis, cum flumen ex inferiore parte ponte inster-nendum esset, quo Ivosti eriperetur facultas submittendi nova praesidia, complures naves Trajecto evocavit, quorum navicularios praetniis statutis illexit ut sublatis velis secundo flumine praeter urbem liostiumque tormenta ve-herentur. Quod cum sine ullo dispendio perfecissent, naves navibus jungentes stratisque asseribus contabulantes firmissimum pontem perficiunt. Ne autem rebelles vento fluxuque maris adjuti grandioribus navigiis admotis igne vel tormentis pontem rumperent, fluitantem machinam ex antennis malisque navium ita colligarunt, ut triangu-lari figura Hollandiam versus protenderetur; ut accessum navium impediret acutaque figura molem aquarum scin-deret; continuoque Hiergius tria tormenta in pontem subvehi jubet ut hostium naves, quas adventare didicerat eminus arcerentur. Verum dominus de la Guarde, Gallus, cum tribus parvis naviculis obscura nocte advectus pontem per interstitia navium ita trajecit, ut duabus captis ipse solus cum sua navicula urbem intraret; ubi gubernatoris officio assumpto cives in munienda urbe laborare compulit, quod perquam inviti faciebant cum omnes fere Catholici regique fideles essent. Hos compellebant haeretici ut aggerem in vallum comportarent; cumque nonnulli ipsorum contra principem suurn id facere se nolle clamarent, sta-tim ab aliis strangulati sunt. Unde et a civibus sibi metuentes praesidiarii illos inermes de nocte ecclesiae in-cludebant, appositis custodibus, ne quid contra ipsos molirentur. Auraicus ipse cum aliquot navibus venit in pagum Elshout, qui ex ad verso munitionis Crimpensis objacet. Quare Hiergius maturandam oppugnationem ratus sexdecim tormenta ultra flumen vexit; qui a quadringentis

126

passibus, taiita enim fluminis latitude, ex altera ripa magno detrimento quatiebant muros ex parte fluminis valde debiles, quod liostis ex ea parte nullas munitiones excitasset, oppugnationem impossibilem ratus, cum urbs praeterlabente latissimo flumine satis munita putaretur, quare praesidiarii considerata defendendae urbis difficultate ipso Sancti Bartholomei die, qui urbi temploque primario patronus habetur, deditionem faciunt.

Interim dum regis negotia egregie promovet Barlemon-tius, pene longe gravior cladis accepta fuisset fraude haereticorum, qui a longo tempore civitati Amsterdam-mensi inhiabant, subornata pessima proditione, quae 17 Augusti magistratui detecta fuit; qui ex proditoribus 17 apprehenderunt, quos statim 23 Augusti digno supplicio afl'ecerunt, civitatem in Catliolica religione et obsequio regis confirmantes.

Ab expugnata Schoonhovia pro more suo tumultuari incipiunt Hispani, bellum alere cupientes; satis hac aestate actum passim clamitabant , militem lassum hybernis et urbanis tectis reficiendum esse; et creatis, ut ipsis so-lemne, novis praefectis, tanta insolentia eft'erri coeperunt, ut Barlemontius cum Megano efï'usa fuga vix evadere potuerunt. Verum paulo post tumultus ille sedatus est opera praesertim Ferdinandi Toletani. Quare Hiergius ad eos rediens militem ad propugnaculum Crimpense expug-nandnm misit. Est autem erectum in publica illa via sive aggere, quo terra Roterodamum Gouda Schoonhovia-que itur, situmque ad ripam fluminis, et confluentes Mosae-Wahalis Leckaeque respicit , atque introitum in insulam Uselmondensem, quae Dordracum Roterodamum-que interjacet, praecludit. Erat autem formula triangular!, duobus angulis terram, tertio vero flumen respiciens et juxta situm erat aliud propugnaculum ex altera fluminis parte, ut insulae aditum etiam occupato Crimpensi tueretur.

127

Hispani propugnaculum Crimpense adorientes deducendis fossis contraque erigendis munitionibus tanto studio in-cumbebant, ut hostes territi fuga sibi consuluerint. Quare eodem die in insulam trajicientes secundum progugnacu-lum adoriri statuunt, quod etiatn noctu ab hoste deser-tum fuit; quo Hiergius praesidio munito tertium quoddam ex adverso hujus in continenti excitat, quo tutus et expe-ditus semper in insulam trajectus foret. Fuerunt liaec omnia gesta intra quintum ab occupata Schoonhovia diem.

Expugnata munitione Grimpensi Barlemontius Goudam libenter tentasset; varum urbs ampla et depresso atque palustri solo sita incommoda hyberna castra praebitura videbatur, Hispanis jam ad seditionem praesertim incli-natis; quare in aliud tempus dilata est.

Sicut anno praeterito obsessa et periclitante Leida for-tunae rebellium ad extremum discrimen adductae vide-bantur, ita et multo magis hoc anno, quo itinere in interiorem Hollandiam patefaeto et Hiergio tanta celeritate et peritia militari incumbente, quid agerent omnino ne-sciebant, praesertim cum etiam princeps Auraicus Rotero-dami ex peste gravissime periclitaretur. Convenerant in idem oppidum Ordines rebellium, ut ex propinquo de salute sua cum ipso consilium inirent; multisque difficul-tatibus repertis ita jam discesserant, lit deplorantes sortem suam invicem valedicerent et monerent, ut rebus suis quisque consuleret, si Hiergius cum exercitu porro iu-staret. Dici enim non potest, quantopere ab hujus viri industria sibi timerent, adeo ut multis post annis et rebus ipsorum florentibus, cum ille princeps in obsidione Tra-jecti ad Mosam tormentario globulo ictus occubuisset, beatam illain dexteram praedicarent, quae tam vigili propugnatore partes regias privasset.

Verum cum discedentibus jam Ordinibus Gerardus Aemilius Hogevenius syndicus Leidensis in cubiculum

128

illud inirressiis fuisset, ubi ex peste Auraicus decumbebat, ejusque animum non paruni erexisset, persuasit, ut pau-lulum adhuc resisterent viderentque, num fortuna, quae saepius ipsorum perditos conatus restituerat, occasionem aliquam praeberet, vires ex integro resumendi; quod etiam paulo post factum. Commendator enim, qui jam expedi-tionem Ziricseënsem meditabatur, aliquot expeditiores Hispanorum cohortes in Brabantiam revocavit; unde Hier-gius debilitato exercitu, locis occupatis praesidia imponens Trajectum revertitur et fratrem suum comitem Meganum cum Germanis eorumque tribuno Marco Foccaro Auspur-gensi misit, qui Woerdam, Hollandiae oppidulum, et quod iter in Rynlandiam, ditissimam illius provinciae partem, obstruit, eminus erectis munitionibus obsiderent; ipse vero cum Trajectensibus atque Amstelredamensibus egit, ut suppeditatis in singulos menses sexaginta milli-bus florenorum cum iis copiis quas habebat, bellum Hollandiae inferre continuaret spondens in singulos menses aliquam se urbem expugnaturum. Verum Amstelodamen-sibus quidem paratis pro sua parte contribuere Ultra-jectenses restiterunt. Quare res ad efFectum deducta non est. Resumptis igitur animis rebelles castrum Crimpense navali apparatu recipere tentant, quod cum prospere successisset obliti prioris periculi in obstinata sua rebel-lione persistere decreverunt.

Notet hic lector, aliquoties hoc bello res haereticorum in extremum redactas fuisse et semper tamen rursus coaluisse; quae res fere in omni historia omnique humano actu adverso omine censeri solet; et in hoc tumultu ita evenisse videmus, ut post tot angustias rebellium negotia ad splendidiorem statum pervenerint, quam hominum quis-quam imo etiam rebelles ipsi animo concipere ausi fuis-sent. Sciscitanti mihi in animo meo hujusmodi rei cau-sam ea potissimum occurrit, quod divina misericordia

129

nos ad emondationem vitae provocare cupiens verisimilia media ostendat atque patefaciat, quibus a calamitatibus miseriisque eripi facile possimus, modo a vitiosa vivendi ratione absisteremus. Verum cum bis terve bujusmodi viis mediisque propositis in antiqua peccandi consuetudine nos persistere videt, benignam snam manum paternamque benevolentiam subtrahit sinitque, ut in extremas calami-tates delati adversitatibus plagisque a letbargo nostro escitemur, qui dulci levique remedio juvari non potui-mus. Fitque boe modo ut Catbolicorum peccata et con-scientiae stupor amoveatur et baereticorum opera, si quae forsitan moraliter bona habeant, temporali prosperitate ita a Deo remunerentur, ut ipsorum demerita aeterna retri-butione ab irato Numine miserrima ipsorum conditione plectenda reserventur. Sed ad bellica negotia redeamus.

Commendator cogno verat a Seroskerckio gubernatore Montium-ad-Zomum aliisque personis, qui insulas Zelan-diae fluviosque illos cognitos babebant, posse es insula Tholensi in insulam Philippicam, quae dimidio tantum miliari abest, minoribus navigiis trajici atque inde vado transiri in aliam insulam dictam Duvelandiam atque inde in insulam Scouwensem, ubi situm est oppidulum Ziric-zea, istius insulae primarium et mediocri portu clarum. Porro commendator considerato barum regionum situ facile videbat, Hollandos Zeelandosque difficulter admodum ad officium cogi posse, nisi portus aliquis navalis occuparetur, qui classi ex Hispania transinissae tutain stationen! prae-beret; ut eo modo rebelles, qui late mari dominabantur portubus suis se continere aut aequa conditione magna victoriae spe cum regiis navali praelio contendere coge-rentur. Hinc commendator Montes-ad-Zomam atque inde in insulam Tholensem contendit, cum Antwerpiae triginta leviores triremes sedecim fere scamnorum singulas cum aliquot aliis levioribus navigiis, quae remis impellebantur

130

praeparari jussisset, quibus aliquot niajora navigia, pleitae scilicet atque pojiicwes accedebant; quibus Sancliium Avil-lanum ut arcliithalassum praefecerat. Porro in insulam Tholensetn tria lectissimorum peditum millia, pari fere numero Hispanos, Walones atque Germanos, congregarat, qui juxta insulam S. Annae , quae Tholensi arcte con-jungitur, tendebant. Interim commendator explorato noscere cupiens, an latum aestuarium illud, quod inter Philip-pensem atque Duvelandiam interjacet, vado transiri posset, duos Hispanos et totidem Walones centuriones cum suorum aliquot manipulis in insulam Philippensem parvis navigiis transire jubet, ut aquas ingressi de rei veritate certius cognoscerent. Qui aestuaria ilia explorantes, cum medio fere itinera subsisterent et hostilis classis metu redire compulsi essent, ref'erebant magna cum difficulfate ita forsitan transiri posse, ut tamen major militum pars aquis peritura foret, antequam in oppositam insulam per-vadere posset. IJnde turbato commendatore et animum despondente , cum Johannes Osorius Uloensis summo hujus rei conflciendae desiderio teneretur, apud commen-datorem instat obtinetque ut alii denuo mitterentur, qui minore numero et certius explorare possent. Quare nrit-titur Johannes quidam Arandensis, Hispanus principulus, cum tredecim suis manipularibus, ut ducibus profugo quodam Ziriczeënsi et famulo quodam Seroskerckii atque rustico ex insula Tholensi, qui vado transiri posse asse-verebant, negotium tentarent; quibus se junsit dominus Franciscus Marradas, qui commendatori receperat, se gra-men ex Duvelandiae aggere relaturum. Hi igitur in insulam Philippensem trajicientes de nocte aestuarium ingressi per mediam inimicorum classem prope Duvelandiae aggerem pervenerant, cum in duas partes se disjungunt, veriti ne ab hostium excubitoribus, qui in aggere dispo-siti erant, conspicerentur; verum ne sic quidem impedire

131

potuerunt, quominus illi visis regiis suos excitarent; unde via qua venerant, redire coacti sunt absque tarnen gra-mine vel signo quod ex insula allaturos se receperant. Porro ad commendatorem reversi magnis praemiis ab ipso affecti sunt; laetusque aestuarium illud a milite transiri posse, cum omnibus copiis ad propugnaculum insulae S^te Annae contendit. Vigesimo octavo itaque Septembris mille quingentos circiter milites ex singulis nationibus aequali numero deligit, Wallonibus atque Germanis Mon-dragonium praeficit, quem Zelandiae gubernatorem renun-tiat, Hispanos vero Uloënsi parere jubet, Sanchiumque Avillanum archithalassum, postquam eos in Phiiippensem insulam deportasset, simul cum iis ire jubet, ut tres bello duces unanimi sensu de rerum summa statuerent. Singulis autem militibus novos calceos lineumque saccu-lum attribui jubet, qui a collo suspensus duas libras pulveris tormentarii continebat tantumque panis atque casei, ut triduo sustentari possent, si forte rebelles insulas omni commeatu spoliassent. His ita dispositis, milites a commendatore magna affabilitate conventi praeclara ora-tione ad tantum facinus audendum incitantur. Et sane rem periculosissimam aggrediebantur; praeterquam enim quod latissimum maris sinum in conspectu liostilis classis transire deberent, etiamsi res ea commode succederet, ne sic tamen periculo defuncti erant; obsepserant enim rebelles munitionibus atque milite totum illum aggerem Duvelandiae, qui regiis enatantibus ex opposito erat, ubi decern cohortes veteranorum Gallorum atque Scotorum sub duce Ludovico Boisotto, rebellium archithalasso in praesidio erant. Hi expugnandi ab ipsis erant, cum pri-mum nudi, humentes atque lassati in terram evasissent. Verum milites commendatore bono animo esse jusso, liostes ne pudorem quidem suum laturos asseverabant. Uloënsis itaque atque alii milites cum in conspectu

132

gubernatoris braccas caligasque deposuissent, triremes conscendunt et in insulam Philippensem trajiciunt nocte tam illustri et clara ut etiam minutissiraae litterae lege-rentur eo, quod varia coelica signa discurrentia flammae-que atque stipulae incensae in aëre apparentes omnes noctis tenebras dispulerant. Et sane memorabilis est nox ilia, qua Hispani vada Zelandiae transiernnt a claro illo lumine, quod quandoque nunc aquilae, modo hominis et quandoque etiam angeli figuram praeferebat, quod non immerito multi ascribebant divo Michaëli, Christianorum protectori, cujus festum haec nox immediate praecedebat. In Philippensem insulam oppulsi ad aliud littus continuo festinant et media nocte latissimum ilium maris sinum intrant angusta admodum et arcta semita vadum prae-stante, ita ut non amplius quam bini ternive incedere possent. Praeïbat cum Hispanis Uloënsis; sequebantur cum Wallonibus et Germanis Avillanus atque Mondra-gonius, quibus a tergo cunicularii fere ducenti haerebant; agmen claudebat Ludovicus Queraltanus cum aliquot Hispanis; qui tamen, quod postremus esset, (non nisi) serius aquam introire potuit; unde quantumvis eniteretur cre-scente tamen ad ortum lunae aqua ad commendatorem reverti coactus est; quae etiam effecit ut hostium naves, quae hactenus immotae constiterant fluitare jam incipientes postremos regioruin flagellis caederent atque cathenis con-tisque vulnerarent. Occisusque fuit ab ipsis Isidorus Pa-ciecus centurio, servata contra rebelles Goesa valde nobilis, atque aliquot Germani Wallonesque; cunicularii vero decern tantum evaserunt. Uloensis, qui jam cum sedecim circiter suorum in sicco constiterat, aliis adhuc enatanti-bus, ita nudus humidusque solo gladio munitus aggerem adoritur; hostes vero concepto metu turpi fugae sese dederunt versus propugnaculum quoddam in altero Duve-landiae latere situm. Interea Sanchius Avillanus cum

133

trireinibus appellit Mondragonium reliquumque militem cum vestibus et armis eorum qui vado transierant adve-hens, summa omnium gratulatione ; atque in principali insulae pago. Nova-ecclesia dicto, reperta magna com-meatus copia, consederunt ipso festo Squot; Michaelis. Quan-doquidem autem rebelles omnes hujus insulae munitiones reliquerant, excepta solum una Viane dicta, triumviri duces communi consensu statuerunt ut tertia copiarum pars in insula Duvelandiae remaneret et dictum propugnaculum expugnaret, reliqui vero milites, praesertim qui recen-tiores et sicci advenerant, alterum ilium sinum maris, qui inter banc insulam atque Scouwensem intercurrit, dimidii miliaris latitudine vado transirent; quibus Johannes Osorius Sancbiusque Avillanus sponte sese adjunxerunt. Repertumque fuit hoc aestuarium aliquanto profundius esse quam praecedens impedltiusque, quod limoso fundo difficilius vestigia admitteret; verumtamen commode satis transmissum est, fugatisque quingentis rebellibus, qui ex ad verso, ut emergentes Hispanos adorirentur, constite-rant, portum Brouwershaven dictum occupant ejectis inde quadringentis praesidiariis. Interea adveniunt reliqui milites, qui in insula Duvelandiae munitionem expugnarant. Conjunctis igitur jam viribus propugnaculum ad introitum portus situm praemissis aliquot Hispanis adoriri consti-tuunt; qui inconsideratius ipsum adorientes amissis qua-draginta suorum repulsi sunt. Verum cum postridie in-tegris viribus ipsum impugnare constituissent, rebelles eo cognito noctu Ziriczeam profugiunt et propugnaculum Hispanis occupandum relinquunt. Restabat praeter oppi-dum Ziriczeënse etiam portus et propugnaculum Bom-meneënse, quod egregie et validissime munitum sexcenti veterani Galli Scotique deféndebant, praefecto quodam Gallo, Liliensi dicto. Qui cum Hispanos, qui jam triduo tormentorum ictibus partem valli dejecerant, de conditio-

10

1.34

nibus deditionis interpellasset, sed gregario milite suo contumeliosius exprobrante, a triumviris tamen mittitur centurio quidem Hispanus , qui hnnc ipsum Galium ex deditione Scoonhoviensi, ubi in praesidio fuerat, cognitum habebat monens eum, ne militum inconditas voces in animum demitteret; aequas admodum ex parte triumviro-rum conditiones adferebat. Verum casu evenit, ut ante-quam Gallus responderet, Hispanus quidam signifer ex iis qui ex adversa parte propugnaculum obsidebant, igna-rus de deditione tractari, cum hostes remissiores videret, in propugnaculum cum aliquot Hispanis irrumperet; verum ab excipientibus Gallis Scotisque cum quadraginta suorum occiditur, digno certe supplicio, ut qui nullo ducum imperio rem periculosam aggressus fuisset. Unde etiam propugnaculi praefectus amplius de conditionibus pacis audire noluit. Statuerunt itaque triumviri postridie hostem adoriri. Quod cum immissis octuaginta ') suorum fecissent resistentibus egregie praesidiariis, cum duabus fere hcris in minis pugnassent desideratis suorum centum quinqua-ginta totidemque vulneratis ignominiose rejecti sunt. Quare triumviri sequenti die omnibus viribus oppugnationem redintegrandam statuunt. Quia vero dispertitis per varia praesidia militibus, exiguae admodum copiae aderant, praesertim cum non ultra tria millia ab initio in hasce insulas trajecissent, praecipiunt ut Hispanorum famuli captis armis pulsatisque ad Hispannicum modum tympanis procul adventantis subsidii speciem praeberent, quando ipsi jam cum hoste in vallo manus conseruissent. Quod etiam postridie factum est. Verum rebellibus nihil animo concidentibus, praedicti famuli etiam ipsi in ruinas advo-lant, et tanta alacritate Hispanis jam continua quinque horarum pugna fatigatis operam navarunt, ut impressione

1) Dit zal wel eene vergissing zijn en door octinyentis vervangen moeten worden.

135

facta, quandoquidem aestus maris refluere incipiebant iter-que ipsorum intercludi, detnum hostem vallo deturbarent et propugnaculum occisis omnibus praesidiariis occuparent. Restabat solum ipsum oppidum Ziriczea. Hostes autem ut oppugnationem ejus difficiliorem redderent, perfossis aggeribus immissoque per emissaria mari campos inundant; classisque ilia quae sub moenibus constiterat verita obsi-dioneni in apertum mare evaserat. Oppido autem praesi-dioque praefectus erat Arnoldus Dorpius, Leidensis, nebulo insignia et unus ex iis qui cum Lumayo Brielam anno 72 occuparant et demum Mechliniensibus rebellantibus anno 1508 ') ab Auraico praepositus fuerat. Commendator vero evocato ad se Uloënsi Hantwerpiam regressus est, ut aes militare comtneatumque suppeditaret scripsitque ad His-paniarum regem ut leviora aliquot navigia ex Asturibus praesertim Cantabrisque transmitteret, qui Brouwershaven portum ingressi militem exponerent ¹) et caeteros Zelan-diae portus tractumque hunc oceani explorarent, ut majori classi postmodum duces esse possent. Portus enim Brou-wershavensis, ex aperto mari utrimque altissimis aggeribus palis transversis, longuriis asseribusque undique munitus, tam late mare intromittebat, ut mediocribus navigiis vel trecentis commodam stationem praeberet.

Hoc anno Ordines, ne viderentur animum dimittere erexerunt Leidae novam universitatem, praecipue ut ac-cersitis undique suae opinionis Theologis, concionatorum seminarium statuerent, cum nullos hactenus habere po-tuerunt, nisi aut plane indoctos aut ab Ecclesia Romana apostatas et praesertim monachos; qui cum vel sua igno-rantia vel mala vita non leve dedecus et ignominiam synagogae Calvinianae inferrent, visum fuit de instruenda imo depravanda in haeresim juventute agere. Accersitus

¹

liet H. S. gaf te lezen : exportere.

136

fuit in earn rem e Galliis magni inter suos nominis Danaeus, cui statim in disciplinam traditur Justinus Auraici notlms (: sustulerat enim nequam ille etiam filios illegi-timos praeter numerosam sobolem quam legitimam videri volebat:); qui ut cum Danaeo habitet, assignatur ipsi domus primarii civis Reyneri Svvietenii, Leiclae ad fossam, quae Steensclmyr dicitur, sita; exulabat enim regis et religionis causa Amsterdami Reynerus. Porro in stipendium, professoribus annue persolvendum, annotantur bona illorum Leidensium civium primariorum, qui ex praefata caussa voluntarie exulabant; unde et postea facta pace Gandavensi difficilius sperabatur illos ad bona ilia posse restitui, quod jam a flsco alienata dicerentur ; verumtamen miserante bono Deo qui fideles suos curabat , bona ilia dimissa, et in locum eorum ea quae erant abbatiae Eg-mondanae substituta sunt. Quae cum essent amplissima et quotannis 20000 florenorum in decimis et totidem in pascuis anno circiter 1600 facerent, amplissima stipendia professoribus assignata sunt. Quae cum ex iisdem bonis usque in hunc diem per specialem receptorein exacte sol-vantur, statim atque dies venerit, factum est ut ingens apostatarnm indiga colluvies in banc sentinam confluxerit. Hoc vero tempore, quamvis Danaeus adesset, pauci erant vel professores vel studiosi; donee aliquanto post pacem Gandavensem 800 florenorum annuo stipendio evocatus Justus Lipsius, tanquam accademiae fundamentum positurus, magna et publica magnificentia receptus est; cui postea accessit Hugo Donellus, magni nominis juris consultus, Hueticus et Joannes Hornius Ultrajectensis, insignis medicus. Ad horum quippe nomen et quod finitima passim bello vastarentur, valde est auctus numerus stndio-sorum, inter quos et Mauritius Auraici es Saxonica filius, cui monasterium monialium Tertii Ordinis S. Barbarae pro habitatione assignatur, ecclesia ejus in sphaeristerium

137

adaptata, Catholicis plerisque etiam illo liberos suos able-gantibus, ut juris prudentiae et bonis littevis operam darent, quod longo post tempore etiam continuatum vidimus. In usum scholae adaptata fuit ecclesia monialium Ordinis Squot; Dominici, sita ad fossam Rapenburch; mona-sterium vero ipsum plane destructum erat, cujus rudera expurgari vidimus circa annum 1594 et loco vacuo erectus fuit insignis ille hortus herbarum medicarum in usum ejus facultatis studiosorum, eique praefectus fuit Carolus Clusiusj Flander exul, stipendio 400 florenorum bis in septimana herbarum notitiam docens. Templum quoque Beguinagii, quod ex adverse objacet et hactenus Donello jurisconsulto pro auditorio servierat, adaptatum fuitincame-ram anatomiae; navis vero illius deputata est in ludum lani-starum, qui juventutem etiam theologicam pugnare docuit.

Decima quinta Februarii Remis a cardinale Guisio regno Galliae magna pompa inauguratur Henricus Valesius, vel eo magis culpandus quod anno 1588 eundem cardinalem foedo nimis parricidio trucidarit. Eodem quoque tempore duxit in matrimonium Claudiam Vaudemontiam, Lotharingia familia ortam, ad miraculum usque speciosam, ex qua tarnen nullam prolem snstulit. Dum nuptiae celebrantur, sponsa regia nuntium accipit de morte sororis suae; verum jam coeptae ideo intennissae non sunt, ut nee intermitti commode potuerunt.

Poloni dum regem suum non tantum non redire sed nullam reditus sui spem facere viderent, 15 Julii ipsum regno abdicant et nova comitia ad eligendum regem in campis Warsoviensibus in mensem Decembrem edicunt.

Pragae in Bohemia regno, illi cedente patre Maximiliano, inauguratur Rudolphus ejus primogenitus 24 annorum adolescens, 22 Septembris, et prima Novembris Ratisbonae rex Romanorum designatur.

Voor trouw afschrift getuigt: j. H. HOFMAN.

c.

i

mmm

ygt;^:- f quot;

^tes^fissKst ■ - •:. ■ ■

te, . ¹ Krtei;;

:W'^:•''^:.-'ï'.'ï'■ ■ !wrók '

h gt;■- ■ ■■' ' ' ■ quot; I

h' r'- : ■

p,:^:- . . ,

Wm- .:V , ... . - ^