?'■;;■- '■ ■ ■• Vs'-ï,' ■■■/ ,, .-. -■ V .' gt; - / ■■ -;.. V gt; ■ t ■■ ■-;■■■ - V ■ -

■; ,■■'*•'•■ ■ v; gt;; ^%f '1 / .•gt; ; quot; - •»'• ■■ --

SH ■■- ■ .-'• - . ■•■ .. , - ^ : - ■ • ■, ■ ■■ • . •

. •.• ' quot;•', ïïr V - y.' - • • -' quot;^rquot; • ., • r_N i -v..- • '

Cum opus, cui titulus: Commentarius in Epistolam ad Galatas a Patre Dominico Palraieri sacerdote nostrae Societatis compositum aliqui eiusdem Societatis revisores, quibus id com-missum fuit, recognoverint et in lucem edi posse probaverint; faeultatem concedimus ut typis mandetur, si ita iis, ad quos pertinet, videbitur. In cuius rei fidem lias literas manu nostra subscriptas et sigillo Societatis nostrae munitas dedimus.

Si qui sint qui sibi persuadeant origiuem histo-ricaan Christianismi admittenclam quidem esse, at retinenda simul principia rationalismi biblici, ideoque earn explicandaui esse non theologice h. e. non in-terventn divinae Providentiae supra naturam agent is, non ope mii-aculoram divinaeque revelationis ab initio factae, sed scientifice h. e. naturali modo, secundum rationis humanae leges humanaeque naturae comli-tionem, quemadmodum cetera liumana facta honii-numque institutiones; huiusmodi hominibus sic animo comparatis ut a qua vis supernatnrali specie abhorreant, factum tamen admittant et idcirco aliquam eins ex-plicationem qnaerant, non aegre suadebis hypothesim, quae licet falsa, verisimilitudinem niliilominus mutue-tur turn ab ingeniosa rerum compositione tum po-tissimum ab ipsa necessitate explicationem aliquam obtinendi. ld consecuta est liypotliesis Chr. Baur, brevi quidem tempore; nam nunc pene antiquata est. In ea quod praecipne exstat et eminet, est commentum duplicis sectae ab initio Christianismnm scindentis , sectae Petri cum undecim Christianismnm iudaicum protitentis inter solos Indaeos, situm in agnitione veri Messiae Indaeis promissi , lesu filii Mariae, qui ad-ventu suo ludaicam religionem non aboleverit sed retinendam absolverit: sectae Pauli Christianismnm universalem protitentis , reiectis ritibus indaicis uni-versaque nnius populi mosaica oeconomia , statuentis propterea Christianismnm religionem sibi soli constau-tem, aludaismo omnino indepeudentem. Petriani scilicet,

qui ludaeo-Christiani ac Ebionitae ex una parte , ex altera Pauliani, qui et gentiles Christiani ac postea Marcionitae, ab exordio Christianismi sibi adversantes et inter se de principatu eontendentes, non unam sed duas religiosas societates constituebant, donee stu-diis partium frigescentibus et contentionibus fessi, ut se a communi adversario, Gnosticismo scilicet, tue-rentur, qui in dies incrementa faciebat minacique vultu in Christianismum instabat, Petriani et Pauliani, mutuis concessionibus sibi ultro factis, in unam se-ctam coaluerunt originemque dederunt Ecclesiae, quae exinde vocata est catholica, quia utramque partem amplexa est et romana, quia Romae pax inita, utro-que Apostolo Petro et Paulo tanquam auctore Ecclesiae recepto. Commenti huius de duplici ab initio sectae Petri atque Pauli, fundamentum visus sibi est Baur reperisse primum in epistolis quatuor paulinis (ad Rom. duabus ad Cor. et ad Gal.) aliisque non-nullis scriptis insequentis aetatis apocrypbis ac prae-sertim in Clementinis. Authenticitatem nempe illarum epistolarum, etsi non in omnibus integram, probavit Baur utpote evidentem nimis: sed lis abnti voluit ut in ipsis sui systematis fundament a iaceret. Quam vero eas male sit interpretatus, sub adversariis Apostoli Pauli detegens ipsum Petrum aliosque Petri socios in Apostolatu; hue enim redit nova exegesis Baur, ac si eo ipso quod errantes erant ex ludaeo-christianis (Act. XV. 1.), error eorum esset in Apostolos ludaeo-rum refundendus, patebit ex ipso commentario epi-stolae ad Galatas, ubi illustrioia vestigia Petrianismi et Paulianismi apparent, si his doctoribus credimus. At cum eos refutamus, putant ii integrum sibi esse nostra contemnere, quia non scientifice procedimus, sed theologice h. e. quia non fruimur libertate pro-ferendi quidquid nostra ratio nobis suggerat, sed sy-stema iam praestitutum sequimur, quo obligati te-nemur, revelationem scilicet divinam Ecclesiaeque

auctoritatem, quibus refragari nefas ducimus. Cui ca-lumniae haec reponimus. a) Quilibet scieutiticus processus debet initium ducere a certis principiis. Di-gnitas autem inquisitionis scientificae non est posita in facilitate dicendi quidquid individualis ratio vel imaginatio suggerat, sed in accurata rei analysi ac legitima deductione ex certis principiis. b) Si catholici tractatores supponunt in ordine veritatum divinarum revelationem Dei et Ecclesiae auctoritatem, utramque iam aliunde scientifice demonstrarunt: ut idcirco eo-rum processus sit prorsus scientificus. c) Ipsi adver-sarii nostri eo vitio laborant, quod nobis imponunt; nam et ipsi systema quoddam praestitntum supponunt , a quo in qualibet sua scieiitifica , ut dicunt, inquisitione nolunt neque possunt discedere. Systema videlicet, quod ordo supernaturalis repngnet, quod miracula, vaticinia, divina revelatio sint impossibilia (cf. sis praefat. Strauss in eins Vitam lesu critice tractatain): ipsis porro nefas est linie systemati con-tradicere. d) Est autem ingens discrimen inter nos et illos. Nam suum systema Catholici demonstrant atque sunt omni ratioui liberae li. e. a praeiudiciis et anticipatis opinionibus exutae ista duo evidentia : primnm, posse Ueum miracula facere et vaticinia edere ac veritates sibi notas inanifestare hoininibns atque posse haec facta, non secus ac cetera, constare tum praesentibus, tum etiam subsequentibns testimonio historico : alterum, demonstratum esse historice factum divinae revelationis divinaeque institutae per Christum Ecclesiae. E contrario adversarii dieant quandonam ipsi systema suum demonstrarunt, nisi patent iteratas usque ad nauseam affirmationes locum tenere posse demonstration am. Quamdiu ratio humana tenebit Deum unum exsistere personalem, intinitae sapientiae et virtutis, systema catholicum invicte se tuebitur immotumque stabit: cur ergo adversarii non incum-bunt serio in refutationem huius principii, a quo tan-

(lem pendent omnia ? constat enim eos eontrarium sentire, quamvis non omnes quid sentiant audeant aperte profiteri. Quocirca tandem e), qnoniam in scien-tifica inquisitione rerum non agitur de procreanda, sed de invenienda veritate, quae independenter a nobis exsistit et immutabilis est; sunt certae quoque leges rationi nostrae praestitutae, quas sequi oportet, si studio ducimur veritatis, non laudis ex ingenii osten-tatione partae. Quas inter leges haec est quoque, ut si constet Deum esse locutum, ei indubitanter creda-mus; ne simus ex illis, qui dicunt Deo: recede a a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus (lob. XXI. 14.). Secundum haec commentarium nostrum exegi-mus, qui si ad catholici lectoris fidem confirmandam conducet, fructum uberem se attulisse arbitrabitur.

Auctor. Ipsa epistola se opus Pan li Apostoli fatetur, et collatis rebus, quae de Paulo scriptore epistolae in hac ipsa epistola dicuntur et de Paulo converso in Actibus narrantur, patet eundem nobis Paulum repraesentari. Id tarnen non im-pedit quaestionem de autlienticitate epistolae; utrum ea nempe sit reapse illius, cui tribuitur, Pauli Apostoli scilicet, cuius gesta referuntur in Actibus et quem vetustissima traditio Ecclesiae semper agnovit; an sit alterius, qui Paulum simula-verit. Hactenus quidem catbolicae Ecclesiae traditio vel historica, a vetustissima aetate propagata unum Paulum noverat Apostolum simul et auctorem epistolarum, quae eius nomen gerunt. Conferatur 2. epist. Petri III. 15., epistola Polycarpi ad Philippenses III. 3., auctor Fragmenti muratoriani aequalis Pio I. Irenaeus III. 13. 1. Tertullianus adv. Marcionem Lib. V. Clemens Alex. Strom. VI. 8. 15. et ita porro. Nihilominus hisce nostris diebus inventi sunt qui id certum esse negaverint voluerintque distinguere inter Paulum historicum, qui Apostolus fuit et Paulum canonicum, auctorem nimirum epistolarum, quae in canonem receptae fuerunt sub nomine Pauli. Concedunt quidem sensum Ecclesiae catholicae semper fuisse unum esse Paulum Apostolum et auctorem epistolarum; sed, aiunt, buic persuasioni obstat alia antiquitus vigens opinio inter alias se-ctas, quae distinxerunt inter Paulum Apostolum atque auctorem epistolarum. Provocatur ad Ebionitas, Helcesaitas, Seve-rianos, qui Paulum quidem Apostolum reverentes, epistolas tamen Paulo adscriptas reiecisse dicuntur, ac si eos illi reie-cerint, eo quod ipsas esse Apostoli Pauli non crederent, atque ita secernerent Paulum historicum a Paulo canonico, ilium agnoscentes, hunc negantes.

traditionis, vel solum historice spectatae minueretur, oporteret praeterea ostendere quod ista apud sectas reiectio epistolarum Pauli ex aliqua traditione orta est, nou ex praeiudicio dogma-tico. Solent enim sectae dissidentes illud reiicere, quod cum suis non consonat dograatis. Atqui illud prins certe non de-monstratur: hoe alterum vero turn probabilissimum per se est, turn ex sequentibus testimoniis, quae afferemus, satis mani-festura fiet.

Sane 2) imaginatio est arbitraria distinxisse haereticos ci-tatos inter Paulum historicum et Paulum canonicum. De Ebio-nitis haec babet Irenaeus I. 26. 2. »Solo eo, quod est secundum Matthaeum, evangeli gt; utuntar (Ebionitae) et Apostolum Paulum recusant, apostatam eum legis dicentes.'' Qui recusatur, est Apostolus Paulus, persona scilicet, cui (non libro) et apostatae nomen fieri poterat. At cur recusatur? Eo , quod, aiunt, est apostata legis. ünde vero id noverant, nisi ex epistolis, ubi Apostolus reiicit legem? Putabant ergo eundem esse Apostolum et scriptorem epistolarum et sic reiicientes Apostolum, eius epistolas reiiciebant atque vicisiim recusantes eius epi-stolas, ipsum Apostolum recusabant. Id porro est quod Irenaeus vult dicere , qui prae oculis habens libros T. N., post-quam dixerit quod Ebionitae solo Matthaei Evangelio utuntur, addit eosdem Paulum Apostolum recusare. Eodem pacto loquitur Eusebius H. E. TIL 28. »Hi (Ebionitae) epistolas Pauli prorsus reiiciendas esse censebant, desertorem illum legis vo-cantes.quot; Certe in his nullam distinctionem babes inter Paulum historicum et canonicum, imo e contrario habes causam cur isti haeretici reensaverint Paulum Apostolum. Causa fuit, quia Paulus Apostolus est aposfata legis: legem autem Ebionitae reverebantur et servabant, quemadmodum Irenaeus 1. c. prosequens narrat: »et circumciduntur ac perseverant in his con-suetudinibus, quae sunt secundum legem et iudaico charactere vitae, ut et lerusalem adorent, quasi domus sit Dei.quot; Nimi-rum praeiudicium dogmaticum causa fuit, cur illi homines Paulum cum suis epistolis reiicerent; adversabatur enim eorum doctrinis.

Quod vero supponitur Ebionitas reveritos fuisse et amasse Paulum, id ex quodam testimonio Hieronymi (in Isaiam VIII.

19. et IX. 1.) colligitur, ubi tarnen s. Doctor non de Ebionitis sed de Nazaraeis loquitur iisque Nazaraeis, qui ab initio ex-stiterunt (ad lioc enim tempus nos referunt verba eoruni primo loco citata), qui haeretici non erant, quos idcirco male con-fundis cum Ebionitis. Lege Patrizi in Evangg. 1. I. c. 1. q. VIL § 1. Perperam igitur ad Ebionitas provocatur in nostra quaestione.

Idem autein et de Helcesaitis dicendum. Quid sentirent discimus ab Origene (apud Euseb. H. E. VI. 38.): »haec secta ex universo s. Scripturae canone quaedam reiicit: quibus-dam vero utitur testimoniis turn ex V. T. tum ex Evangelio. Paulum quidem Apostolum integrum repudiat.quot; Heic pro ipsis eius libris, nam de libris sermo est, nomen Pauli Apostoli ponitur: nulla itaque distinctio apparet inter Paulum historicum et auctorem epistolarum, sed eundem esse potius supponitur.

Neque aliter Severiani. De bis Eusebius H. E. IV. 36.: »hi legem quidem et propbetas cum evangeliis propriis ad-mittunt, sensum ss. Scripturarum exponentes. Paulum autem Apostolum maledictis impetentes, epistolas eius repudiant ac ne Apostolorum quidem Actus suscipiunt,quot; probabiliter quod de Paulo Apostolo tam longo sermone tamque honorifico lo-quatur. Heic rursus nulla fit distinctio inter Paulum historicum, qui maledictis impetitur et auctorem epistolarum, quae e contrario ei tribuuntur.

Aliter quidem res se habuit, com quidam haeretici discer-neutes inter epistolas Pauli, quasdam vel earum quasdam partes receperunt, alias reiecerunt. Quoad epistolas receptas hi cum catholicis consentiebant, unum esse Paulum Apostolum et auctorem earum: quoad alias negabant utique eas esse Pauli: sed id non auctoritate cuiusdam historicae traditionis , at ex arbitrio et praeiudicio dogmatico, quemadmodum videre est in lib. V. Tertulliani adv. Marcionem. Quocirca eorum opinio nullam vim habet contra historicam traditionem catholicorum. Praeter Marcionem Tatianus quoque canonem Paulinum decur-tasse dicitur: cf. Hieronymum in Prol. Comm. -Epist. ad ïitum.

Manendum ergo est in persuasione catholicorum, eundem esse Apostolum Paulum historicum et Paulum canonicum.

ea in omnibus canonibus ecclesiasticis de ss. Scripturis couiuncta fuit aliis epistolis paulinis. Ipsam sane aetatis esse apostolicae ostendit s. Polycarpus, qui in sua epistola ad Philipp. V. 1. ex eadem sententiam citat, Clemens quoque Romanus epist. ad Cor. V. 2. locutionem quamdam ab ilia mutuatus, Ignatius pariter epist. ad Philad. I. 1. Cum catholicis Marcion quoque sensit, qui primura locum liuic epistolae tribuit in suo canone paulino. Nostra etiam aetate Baur earn authentieam agnovit cum aliis tribus prioribus epistolis.

Nihilominus nostris diebus tentata sunt argumenta intrin-seca ad eiusdem authenticitatem labefactandam. Interrogant enim quomodo e. g. coliaereant haec duo, quod nempe Pauius, qui Christianismum suscepit post I. Ch. excessum , cognoverit universam doctrinam Christi et tarnen se neget aliquid didi-cisse ab Apostolis, a quibus solum earn doceri ipse poterat. Responsum babes ab ipso Apostolo I. 12. Verum id rationa-listis non placet: sic enim supernaturalis ordo admittendus foret (Theologisch Tijdschrift, Leiden, an. 188G. 1. Mei p. 319. seqq.), qui, si rationalistis credimus, absurdus est: sed, ut iam in Praef. diximus, hoe irrationali argumento non commovemur.

Plura congerunt auctores Operis Verishnilia (satius dixeris Tnverisimilia) laceram conditionen A^T. 7'. exernplis illustrarunt et ah origine repetierunt A. Pierson et S. A. Naber. Amstelodami 1886. quod in meas venit manus , cum iam ad fiuem prope-raret editio huius commentarii. Verum quae isti viri habent circa Epistolam ad Galatas (p. 26.-49.), ut probent epistolam ex diversis et contrariis fr-agmentis diversorum auctorum coa-gmentatam esse , adeo sunt arbitraria, et, sit venia verbo, inepta , ut quae in commentario dicturi sum us , sint iis suffi-cientem responsionem allatura, quin aliud opus sit addere.

Aetas. Scripta est epistola postquam Apostolus Galatis evangelium praedicaverat (I. 6. seqq.). Primum (quod ad no-stram pervenerit notitiam) Pauius ipsis praedicavit reversus a conventu habito Terosolymis circa legalia (Act. XVI. 6.), circa finem anni XLVMI. aerae vulgaris (sequimur cl. Patrizi ratio-cinia, cf. eundem in Actus). Rursus praedicavit (Act. XVII1. 23.) medio vere anni L. Quaeritur au epistola missa sit ante an post alteram praedicationem. Patrizi (in Act. XV11I. 11.)

obiter de hac re agens, censet Paulum scripsisse ad Galatas ante alteram profectionem in Galatiam, eo quod, inquit, satis manifestum fit ex epistola seniel dumtaxat ibi fuisse Aposto-lum. Atqui id est, quod recentiores communiter negant (Wie-seler Chronol. Apost. p. 277. Bleek Introd. N. T. p. 417. Winer in Proleg. ad Comm. Imins epist. Sieffert.in Introd. ad Comm. eiusdem. Hug. Introd. N. T. p. 235. Glaire Introd. V. et N. T. vol. V. p. 109. Windischmann Praef. in Comm. eiusdem. losephus Lamy Introd. V. et N. T. II. p. 350. alii) et merito. Nam Apostolus heic IV. 13. significat se iam bis apud Galatas fuisse: id porro in commentario demonstrabitur; qua-propter cf. sis, quae ibi dicimus.

Cum altera praedicatio Apostoli apud Galatas contigerit anno L. (cf. Patrizi Act. XVIII. 1. 23. et in fine), scripta haec epistola fuerit post hunc annum, non tarnen longo admodum post tempore, quod innuitur a verbis Apostoli I. 6. miror rjuod tic tam cito transferimini etc. ubi et de re potius in-choata, quam absoluta loquitur: transferimini ait, non trans-lati eatis. An pressius definire liceat tempus scriptae epistolae, pendet ex quaestione seq.

Locus unde data epistola. Antiquiores codices et praestan-tiores («ABCDE) non notant in subscriptione locum unde epistola data fuit. Alii codices, quos sequutus est textus rece-ptus, notant dnu Qmi-irfi: ita quoque Syrus et Coptus: quidam veteres Patres legisse videntur ah Epheso, inde enim datam epistolam putabant vel alios opinari referebant, ut Marius Vi-ctorinus (Migne P. L. VIII. p. 1145.) inquiens: »epistola ad Galatas missa dicitur ab Apostolo ab Epheso civitate.quot; Quamvis non admodum sit fidendum huiusmodi subscriptionibus; tarnen, si conferantur ea, quae Apostolus heic dicit IV. 20. VI. 17. quibus probabile est suam captivitatem indicare (cf. comm.), subscriptio dn o ooiuij: probabilitatem quamdam nanciscitur et cum nou liceat nisi verisimilia in hac re sectari, possumus in hac sententia tanquam probabili acquiescere. Cepit prior ca-ptivitas Pauli Romae (nam bis captivum fuisse nobis certum est, quod nihilominus heic non est demonstrandum) snb initium anni LVI. cf. Patrizi de Evangg. L. 1. c. III. nu. 13. 22. 23. coll. in Act. XXVil. XXVIII.), et biennio captivus mansit

(Act. XXVIII. 30.). Hoe autera tempus non admodum distabat ab eo, quo secunda vice Galatis praedicavit, docens potissimuni illud, a quo Galatae alienati fuerant, nempe rituum judaico-rum inanitatem, ut colligere licet ex IV. 16. (ef. comm.). Huins ergo captivitatis romanae tempore probabile est scriptam fuisse epistolam istam.

Qui Galatae. Nomen TaXdiat iunior foi'ma est tov Kélrot vel Kt'/.rai (Strabo IV. p. 189.). Haee gens post expeditionem factam in Thraciam et Graeciam (aim. a. Ob. 281.—279.) ubi templum Delpbeos depopulata est et quodam regno in Thracia fundato, in Asiam minorem progressa (ann. 279. Pausan. X. 23.), auxiliante etiam rege Bitbyniae Nicomede, Phrygiae partem septentrionalem occupavit, quae ab ipsa Galatia est appel-lata, dicta in Actibus ya/.aiixt] ywoa (Act. XVI. 6. XVIII. 23.).

Cum Gralatae regionem in Asia minore tenuerint, ubi iam Graeci erant, eommixti proinde fuerint Graecis, ea regio vocata quoque fuit Gallograeda (Hieronymus in banc epist. Lib. II. ab initio.). De eorum lingua baec babet Hieronymus (ibid.); ïGalatas, excepto sermone graeco, quo omnis oriens loquitur, propriam linguam eandem pene habere quam Treviros nec referre si aliqua exinde corruperint.quot;

Galatiae regionis rex Amyntas, successor Ueiotari, nactus gratiam Romanorum , Antonii et August!, regnum suum am-plificavit, adiecta Pisidia, Isauria et partibus Lycaoniae, Pam-pbyliae , Phrygiae et Ciliciae (Dio Gassius LI. 2. Strabo XII. p. 569. 571. 577. XIV. 671.). Regnum hoc Galatiae post Amyntae mortem a Romanis in provinciam (ann. a. Cb. 26.) redactum fuit, exceptis partibus Ciliciae et Pampbyliae (Dio Cassius LIII. 26. Strabo XII. p. 567. 571.): quae provincia romana propterea alias regiones complectebatur praeter Gala-tiam proprie dictam. Iconium praecipuam urbem Lycaoniae partem faisse ya/.avixfj; suao'i^iug testatur vetus inscriptio (corp. Inscripp. graecc. 3991.).

Hinc orta quaestio , an ecclesiae Galatiae , ad quas Paulus scribit, quaerendae sint in Galatia proprie dicta, an in aliis locis ei adiectis spectantibus ad yahxru\v ènaoyjiav Romanorum, ut sint, puta, ecclesiae Antiocbiae Pisidiae, Iconii, Lystrae, Derbae, urbium Lycaoniae, quas certe Paulus evangelizavit

(Act. XIII. 14. seq. XIV. 1. seq. C. seq.). Hoe alterum um-plexi sunt non pauci recentijres, quos citat Sieffert (Introd. cit.). Sane, aiunt, ecclesiae Galatiae, propter contentionem inde exortam Paulum inter ac ludaizantes, praestantem locum oc-cupabant in historia fundatarum ab Apostolis ecclesiarum, ut idcirco oportuerit Lucam in Actibus memorasse disserte et data opera f'undatas a Paulo ecclesias in Galatia: atqui Lucas obiter tantum loquitur de transitu Apostoli per galaticam regionen! XVI. 6. XVIIl. 23., de laboribus autem eiusdem in fundandis ecclesiis supra citatis data opera scribit. Nimirum Lucas debuisset narrare fundationes ecclesiarum, ad quas Pau-lus scripsit: quod immerito postulari vel ex eo patet quod idem Lucas nihil habeat de fundatione ecclesiae Romanae. E contrario minus certe opportuna fuisset inscriptio baec inde-terminata raïc txxhfiïai; rrjC Talariag, si solum aliquas ecclesias provinciae romanae Galatiae habuisset prae oculis Apostolus ; nisi dicas eas tantum tunc exstitisse in tota romana provincia Galatiae: quod certe arbitrarium est. Cur non potius putabimus Paulum locutum esse quemadmodum Lucas, qui i t^v yahmxïiv ymoav distinguit ab bis regionibus ei in provincia romana unitis Act. XVI. 6.? ubi mentio transitus per Galaticam regionem nequit esse compendium praecedentis narrationis de adventu Pauli Derben et Lystram (ibid. 1.—5.); nam in bac bypotbesi mentio Galaticae regionis praevertisset mentionem Plirygiae, secus ac faciat Lucas. Teneamus ergo quod veteres censuerunt, ecclesias bas, ad quas Paulus scribit, in vera, an-tiqua Galatia quaerendas esse. Cum baec confinis foret Pa-pblagoniae, Cappadociae, Plirygiae et Bitbyniae (Cellar. Not. Orb. III. 4), eadem dicenda est ac ea, quae in 1. Petr. I. 1. comparet, una cum Ponto, Cappadocia, Asia, Bitbynia. Exinde vero alia surgit quaestio.

Quosimm inter Galatas cliristianos alloqnafur Paulus. Ratio dubitandi est, quia cum baec Apostolus scriberet, erant in Galatia cbrisliani non tantum ex gentibus sed et ex ludaeis, quales erant ii, quos Petrus (1. c.) vocat electos advenas disper-sionis (tiaffTioguc, quo nomine Tudaeorum natio inter gentes vocabatur (loan. VIL 35. lacob. 1. 1.). Petrus autem episto-lam banc Romae scripsit anno aerae vuig. XLIL vel saltern

haud serius initio anni insequentis; quoniam secuni adhuc ha-bebat Marcum (V. 13.), qui ante medium anni XLIII. missus est Alexandriam (lege Patrizi de Evangg. lib. I. c. II. nn. 23. seqq. 43.—47.). Paulus vero priore vice Galatis praedicavit circa finem anni XLVII. (cf. sup.). Cum ergo ibi primum praedicavit Apostolus, iam christianos ex ludaeis ibi reperit. Quam-vis autem praedicationem, iuxta morem suum, in synagogis ad ludaeos nondum converses cepisse eum dicamus, praecipue tarnen ex gentibus, secundum suam propriam vocationem, eccle-sias adunavit et ii, ad quos scribit, sunt directe christiani ex gentibus; nam cogebantur a ludaizantibus circumcidi (VI. 12. coll. III. 3. V. 2.). »Epistola ad Galatas, ait Hieronymus in Prologo, boe proprium (prae epist. ad Rom.) babet, quod non scribit ad eos , qui ex ludaeis in Christum crediderant et paternas putabant ceremonias observandas, sed ad eos, qui ex Gentibus fidem Evangelii susceperant.quot;

Nihilominus epistola inscribitur universim ÏJcdesiis Galat iae : non est missa simpliciter ad fideles, quemadmodum epistola Petri, sed ad Ecclesias: non est autem credibile Christianos ex ludaeis et Christianos ex gentibus diversas seorsim, aucto-ribus Apostolis, constituisse ecclesias in iisdem urbibus Ga-latiae; nam nee tale quid erat Romae nee in aliis urbibus a Paulo evangelizatis, ubi primi fideles e synagoga collige-bantur neque Corinthi, etsi illi Christiani a diversis magistris fnissent instituti 1. Cor. I. 12. (ubi Cepham quid prohibet esse principem ApostolorumV ut Corinthi assent, qui puta antea proselyti ludaeorum, fuerint in ludaea baptizati a Petro: sicut et qui se Christi esse dicebant, potuere esse ex iis, qui Christum in ludaea audiverant). Si aliae iu Galatia ecclesiae fuis-sent ex Gentibus, aliae ex ludaeis, cum Apostolus directe ad solos Christianos ex gentibus scribat, distinctius, puto, definisset ecclesias, ad quas scribebat. Quid ergo? Forte qui Galatas a Paulo conversos deceperant vel qui horum deceptoribus ad-stipulabantur, erant etiam ex iis Christianis Galatiae antea ex ludaismo conversis, pro qnibus proinde epistolam suam per-opportunam iudicavit Apostolus voluitque ab ipsis quoque eam legi, quamvis directe illos nunquam alloquatur. Üt ergo epistola cunctis fidelibus utilitati tbret, misit universim, absque

ullo discrimine facto, ad Ecclesias Galatiae, quae probabiliter praeterea maiori cx parte ex gentibus collectae erant.

Occasio epistolae. Constat ex Act. XV. 1.—5. coll. 10. ex Christianis ludaeae (v. 1.), qui e secta Pharisaeorum fuerant (v. 5.), exstitisse qui contenderent necesSariani esse Christianis jiro consecutione salutis circumcisionem et legis Moysis obser-vationem (vv. 1. 5. 10.): idcirco Cbristianos ex gentibus cir-cumcidendos esse (v. 1.) et cum lege nova legem Moysis in-tegram componendam et servandam esse. Non loquebantur isti novi doctores de permissione observandae legis mosaicae , sed de necessitate eaque necessitate, quae maxima est, nempe pro consequenda salute, necessitate pro Gentilibus conversis (v. 1. 5. 10.), ut proinde e mente horuni doctorum Christia-nismus nullus esset nisi foret simul ludaismus. Doctrina haec praedicata ab buiusmodi doctoribus Antiocbiae (1. c.) pervasit quoque ecclesias Galatiae nee est cur huius doctrinae apud Galatas propagatae alios primos auctores quaeramus quam quos indicat Lucas, Cbristianos ex ludaeis et potissimum e secta Pharisaeorum, quorum ingenio praeterea illa apprime congrue-bat. Quemadmodum haec doctrina turbas excitavit Antiocbiae (1. c. v. 2.), ita poenitendos fructus tulit in Galatia, ut plurium mentes a veritate abduxerit, ab Apostolo Paulo alienaverit et ad amorem rituum iudaicorum traduxerit. Huius falsae et perversae doctrinae strenuissimus oppugnator fuit Apostolus Paulus, cuius proinde illi doctores auctoritatem minuere cona-bantur, obiicientes ei quod esset novus, non cum Christo con-versatus eique ex' adverso opponentes auctoritatem aliorum Apostolorum , qui, cum permitterent in ludaea Christianis le-galia, traducebantur ab bis doctoribus tanquam fautores et auctores suae doctrinae idque simplicibus et incautis persua-debant. Haec ex ipsa hac epistola constabunt. Ita Chrysostomus in banc epist. v. 1. »Qui ex ludaeis crediderant, occupati persuasione ludaistni, inanis gloriae siti temulenti, dum sibi doctorum cupiunt comparare dignitatem et auctoritatem, protect! ad Galatas docuerunt opus illis esse circumcisione, servanda sabbata, novilunia nee tolerandum Paulum, qui haec probiberet; nam Petrus, lacobus et loannes haec non pro-liibebant, cum tamen essent inter Apostolos primi et cum

Cliristo conversati.quot; Error horum cloctorum in lerosolymitana Synodo proscriptus fait; non tarnen idcirco desiit; nec eniin tarn facile solent evanescere falsa dogmata.

Argumentiim Epistolae. Ex dictis patet quodnam sit ar-gumentum huius epistolae. Est scilicet, ut breviter dicamus , libertas christiana, libertas nimirum sive immunitas ab obli-gatione mosaicae legis. Docet idcirco Apostolus legalium ob-servationem necessariam non esse Cliristianis, cliristianam insti-tutionem sibi sufficere. Hanc doctrinam data opera pertractans ostendit adeo falsnm esse quod post Christum necessaria sit observatio mosaicae legis, ut e contrario praedicatio huius necessitatis sit perversio et negatio Christianismi. Haec ex enar-ratione epistolae patebunt.

(juapropter doctrina huius epistolae non est ilia ipsa, quae de eadem lege traditur in epist. ad Rom. In hac enim id directe agit Paulus ut ostendat inipotentiarn Irgis ad iustijimndam. Occurrunt tamen in utraque epistola plures sententiae eaedem iidemque fontes argumentationis non raro adhibeutur; quia duo ilia doctrinae capita connexa et affinia sunt alterumque ab altero necessario consequebatur.

Quaedani iiotanda. «) Verissime dictum est a Winer (in Prol. in h. ep.), quod »omnis fere epistolarum Pauli difficultas non a singulis verbis sed ab integris sententiis earumque nexu et compositione proficiscitur.quot; Illud igitur potissimum curandum est ut aperiantur nexus et consecutiones sententiarum. Ad id autera praestandum non sufficit profecto philologia: logica prae-terea opus est et sana metaphysica, quae veras ac penitiores -etiam habitudines rerum atque idearum detegant: analogia quo-que Fidei presto esse debet, ut eae interpretationes libri in-spirati seponantur, quae cum revelatione divina certe pugnant.

Hoc autem est quod nobis praecipue curae fait, assequi nexuni sententiarum et verum sensum verborum Apostoli.

Sunt quibus in interpretatione Scripturarum non proban-tur disputationes theologicae , quae occasione verbi enarrandi tractentur, multo minus historicae: voluut interpretem sola exegesi contentum esse, ab iis, quae propria sunt aliarum scientiarum, abstinere. Quasi vero interpretatio Scripturarum iam non sit opus apprime theologicum et non ideo interpres

catholicus sensum Scripturarum quaerat, ut quid revelatum sit discat atque catholicam revelationem, quam Ecclesia tradit, auctoritate verbi scripti confirmet. Abstinendum ergo ab iis quaestionibus erit, quas textus nee flagitat nee snggerit: sed quae in ipso textu latent, cum eidem declarando maxime con-ducant, non est cur reiiciantur. Haec sane fuit methodus omnium veterum interpretum cathoiicorum, etiain protestan-tium, quamdiu _aScriptura ut sedes verbi Dei spectata fuit.

p) Ex Patribus legendi Clirysostomus et Theodoretus prae-cipue, tum Hieronymus et Marius Victorinus, Hilarius quoque, si eius est commentarius in banc epistolam editus a doctissi-mis Patribus Benedictinis in Spicilegio Solesmensi Vol. I. In-ter Scliolasticos veteres excellit Thomas, qui nexibus senten-tiarum investigandis plurimum adlaboravit. Quoad recentiores, praeter A Lapide et lustiniani, habes praecipue Estium et a Piconio: Windischmann quoque dignus est qui legatur. Inter Protestantes pro parte philologica praeter Wolfium in suis Curis phüologicis, habes prae ceteris Meyer eiusque recentem editorem Sieffert.

y) Censuimus addendum esse textum originalem graecum. Porro textus, quem damns, textus est vaticanus (B.) ex editione Tiscliendorfii Lipsiae 1867. Variantes quoque lectiones praestan-tiorum codd., cum alicuius momenti visae sunt esse, subiecimus.

Si perpendas textum latinum vulgatae emendatum a Hiero-nymo esse secundum codices graecos sua aetate antiques, certe quoad Evangelia, ut docet epist. Hieronymi ad Damasum, quae est Praefatio ad Evangelia ac probabilissime quoad ceteros quoque libros (cf. Praefat. Vallarsii in Tom. X. Opp. Hieronymi Migne P. L. V. 29 ), cum textu autem isto latino fre-quentissime cohaerere eos, quos praestantiores dicimus codices (iSABD), intelliges forte hos eosdem codices sperni non posse, quin simul iniuria latinam quoque vulgatam attingat ipsosque veteres codices, quibus usus est Hieronymus.

Praeter salutationem et conclusionem, diviJifcur in duas partes haec epistola. Altera est demonstrativa fidei (dograatica), altera informativa raorum fmoralis). Prior rursus duplex: du-plici enim argumentorum genere utitur: quorum prius est rei extrinsecum, proprium tarnen argumentum in quaestionibas Fidei, petitum nempe ex auctoritate sui Apostolatus et iufal-libili suo Magisterio (cc. I. et II.): alterum est intrinsecum, du-ctum scilicet ex ipsa re revelata (cc. III.—V. 0.). Porro referens verba sua ad Petrum (II. 14.—21.), transitum facit a priore argumento ad alterum, simul ibi utrumque commiscens et sic utramque partem vinciens at que ita procedit usque ad V. (3. Pars moralis, praemissa quadam reprehensione (V. 7.—12.), spoute oritur ex doctrina tradita de libertate, in quam Chri-stiani vocati sunt docemurque quinam sint mores huic liber-tati conibrmes (V. 13.—26.): tum quaedam adduntur de mutua caritate (VI. 1.—10.). Sequitur conclusio (VI. 11. —18.), quae est avaxtffciAaiuxïig cum affectu coniuncta doctrinae traditae dogmaticae et moralis. Quouiam vero Apostolus rei, quam tra-ctat, gravitate commotus, in ipsa salutatione iam argumenta incipit depromere, quae ia priore parte est explicaturus, licebit earn cum hac coniungere.

1. TIavXog. anótiroXog ovx dn Paul us, apostolus non ah homi-aviÏQwnwv ovóè ól (crlJooi/rov, nib us neque per hominem, sed a/ld óid l)jmr XqiGtov xal per Tesum Christum tt Denm Üeov narqog tov èyeigavTog Putrem, qui suscitavit eum a avruv èx Vfxowv, mortuis

2. xal al avv è/xoi itdvtec ddsX- Et qui meum sunt omnes fratres, 'foi, tuTc èxxbfdiaig t/Jc Fa- ecclesiis Galatiae,

dignitatem suani suamque auctoritatem, quam ludaizantes mi-uuentes et contemnentes eifecerant ut Galatae ab eo descisce-rent. Idcirco in ipso exordio salutationis se nominans, ut solet, apostolum, ponit accuratius characterem sui apostolatus. De nomine Faulus, cum non sit quid proprium huius epistolae, opus non est ut heic disputemus. Cf. Patrizi in Act. XIII. 9.

Apostolus quid sit oportebit paulo post dicere, quadam ex-pedita quaestione. Non ab horninibus neque per hominem. Duplex causalitatis genus significatur, principalis, mediatae (ab, «tto) instrumentalis, immediatae (per, dia). Excluditur proinde quaelibet causalitas humana ab origine eius apostolatus. Nullus scilicet homo contulit ei apostolatum seu apostolum eum creavit sive tanquam causa principalis sive tanquam causa instrumentalis utique Dei. Nimirum Deus non est usus mini-sterio alicuius liominis ut eum apostolum crearet: sic enim, quamvis non ab homine, fuisset tamen Paulus apostolus per hominem et emphatica haec locutio non ah hominibus neijue per hominem aliena est a sermone illius, qui sciens se per ministerium hominis factum a Deo apostolum, apostolatum suum contra adversarios vindicaturus est quidem at veritati soli, quam et adversarii detrectare nequeant, non ostentationi vult inniti. Cum heic terminus homo indefinite usurpetur, pe-rinde est sive plurali sive singulari numero efferatur, non ergo ullum mysterium in hac numeri mutatione quaerendum, nisi forte dicas Paulum his verbis neque per hominem cogitasse Fetrum, cuius ministerio quidam suspicarentur Paulum con-stitutum a Deo apostolum. Partem negantem, qua exclusa est humana efficientia, excipit pars affirmans: sed per lesum Christum et Deum F air em (Syrus addit eius): qua oppositione ef-ficacius rursus stabilitur exclusio cuiusvis operationis humanae. Solet frequenter Paulus vocare se apostolum per voluntatem Dei óia Üe'/.rjfxazog ©eoü 1. Cor. I. 1.; 2. Cor. I. 1.; Ephes. I. 1.; Coloss. I. 1.; 2. Tim. I. 1. identidem vero mentionem speciatim facit lesu Christi: secundum imperium Dei salvatoris nostri et Christi lesu 1. Tim. I. 1., et per lesum Christum se accepisse apostolatum affirmat Kom. I. 4.—5. Ita heic quoque utrumque coniungit, Christum et Patrem. Coniungit vero utrumque sub una particula Sia. Quamvis enim potuisset

dicere: a Deo Pat re per lesum Christian, ut causa remota Pater, causa immediata Christus homo si^nificaretur et ita parallelismus quidam exsisteret cum praecedente inciso; quia tamen ambo unus sunt üeus, maluit utrumque sub una formula concludere, quae unam causalitatem immediatam divini-t itis exprimeret. Deus igitur non tantum princeps sed unica c lusa, unicus auctor est apostolatus Pauli, qui propterea quoad hoc nihil minus habet quam ceteri duodecim Apostoli.

Ast heic quaestio dirimenda se ottert, cui occasionem dedit quod narrat Lucas Act. XIII. 1. seqq. Cl. enim Patrizi non uno in loco (De Evv. 1. III. D. LI. n. 10.; in Actus 1. c. et in Chronico subiecto huic operi ad aim. 62.) censet et af-firmat quod Paulus tunc tandem factus fuerit Apostolus, cum ea acta sunt quae 1. c. Act. narrantur. »Saulus et Barnabas, ait ipse, iubente Spiritu S. apostoli creantur.quot; Anno scilicet duodecimo a conversione sua Paulus per ministerium hominum adnumeratus 1'uisset collegio apostolico. Atqui haec ojnnio 1. contradicit sententiae Pauli modo recitatae; 2. repugnat es-.sentiae apostolatus proprie dicti, quem omnes in Paulo aguo-scimus; 3. nullo pacto innuitur a verbis Act. XIII. 1. seqq.

Primum certum est. Cum enim Paulus dicit neque per hominem excludit causam humanam instrumentalem, h. e. negat ullum hominem fuisse causam vel ministerialem suae aposto-licae dignitatis. Censendus porro est excludere ministerium illud humanum, quod solum hac in re concipi posset habere locum. Atqui istud eo redit ut homo auctoritate Dei fretus aliquem constituat apostolum. Hoc ergo Paulus negat sibi contigisse. Id tamen foret admittendum , si dicente Spiritu S. segregate mild Paulurn et Barnaharn ad opus , ad quod assumpsi eos illisque ieiunantibus, orantihus manusque imponentihus creatus Paulus fuisset apostolus: haberes enim manifeste causam humanam ministerialem. Talis ergo huius loci interpretatio nequit componi cum verbis Apostoli.

Alterum quoque certum est. Sane dignitas apostolica raiv óuóóexa erat dignitas incommunicabilis ministerio hominum. Etenim apostolatus duodecim eo redibat ut in singulis esset iurisdictio universalis erga omnes extra suum collegium ac magisterium infallibile et quia immediate ii missi sunt a Christo

ad omnes gentes docendas, esset iurisdictio non auferibilis nee coarctabilis per ullam auctoritatem humanam, etsi exercitium eins posset auctoritas capitis collegii Apostolici moderari. At-qui talis iurisdictio nequit ministerie hominis conferri. Non enim heic agitur de effectu quodam sacramentali, cuius causa instrumentalis est ipsum sacramentum, quo Deus causa principalis utitur. Sed agitur de iurisdictione et potestate infalli-biliter docendi. Porro iurisdictio eatenus a Deo ministerio hominis confertur alicui, quatenus homo iurisdictione prins divinitus instructus, vi eiusdem iurisdictionis, qua fruitur, con-fert alteri quamdam iurisdictionis participationem. Sic novimus e. g. Romanum Pontificem conferre episcopis iurisdictionem et per ipsum eandem conferri a Deo. lam vero cum homo propter suam auctoritatem medius est inter Deum et illam personam , cui auctoritas confertur , collatio auctoritatis est talis ut auctoritas accepta sit natura sua dependens ab auctoritate hominis dantis, ut ab hoe et minui et auferri quoque possit, quemadmodum videmus usuvenire in auctoritate episcopali. Auctoritas ergo apostolica accepta mediante auctoritate alterius hominis fuisset auctoritas dependens ab auctoritate dantis ipsam , coarctabilis ab eo et auferibilis. Atqui talis non erat Apostolatus duodecim. Deerat proinde ipsi Petro facultas con-stituendi apostolum parem duodecim. Eo ipso enim quod Petrus alteri potestatem contulisset et per Petrum Deus, ille, qui accepisset talem potestatem, fuisset ita obuoxius Petro ut bic valide semper posset eum potestate data privare.

Quod spectat vero ad alterum characterem apostolatus, nempe infallibile magisterium, quis non videt nullum unquam fuisse hominem, neque Petrum, tali auctoritate instructum, ut talem praerogativam valeret alteri conferre?

Dices primo, supponi in argumento quod causa ministerialis nequeat esse nisi homo auctoritate instructus, agens vi eiusdem auctoritatis: quid vero si homo Deo in bac re ministerium suum praestaret absque exercitio auctoritatis?

Respondeo supposuisse nos quod est ex rei natura. Si per hominem dicis creatum quemdam apostolum, tribuis illi ho-mini aliquam causalitatem, causae scilicet instrumentalis, quae, quoniam de potestate conferenda agitur, nequit concipi nisi in

eo, qui potestate instmctus, vi eiusdem agat. Si autem quae-libet causalitas negetur, id tunc dicitur quod nos defendimus nee ulla restat quaestio.

Dices secundo; nonne Matthias apostolus fuit par aliis undecim? et tamen per homines factus est apostolus Act. I. 23.-26.

Respondeo negando quod Matthias per homines factus fuerit Apostolus, h. e. quod Matthias potestatem apostolicam acceperit a Deo, mediante exercitio potestatis praecedentium apostolo-rum: sed immediate a Deo eam accepit. Scilicet ut primum exemplo utamur, id in electione Matthiae praestiterunt Apostoli (imo, ut mox videbimus, aliquid minus), quod electores Romani Pontificis praestant in eius electione. Hi enim designant qui-dem personam futuram Pontificem, sed non sunt sub Deo causa instrumentalis eius potestatis ac si aliquid ei conferrent, cum e contrario ipse immediate a Deo accipiat potestatem vi per-manentis legis perennitatis Primatus (cf. Tract, de Rom. Pont. Th. VIL). Et ratio est simplicissima, quia electores carent potestate Primatus, quam proinde nequeunt conferre. Eodem pacto res se habuit in electione Matthiae. Nam, ut ex verbis Petri Act. I. 21. colligere licet, exstabat lex statuta a Christo ut duodecim essent apostoli, quos ipse immediate elegerat. Haec lex, deficients luda, non desiit, sed adhuc manebat et ideirco dicebat Petrus oportere alium eligere: vi autem huius legis conferebatur electo auctoritas apostolatus, sicut vi legis usque durantis Primatus confertur auctoritas Primatus electo a Cardinalibus. Imo heic Apostoli minus quid praestiterunt quam electores PontiScis; nam ipsam electionem determinatae personae tandem Deo permiserunt.

Restat ergo quod dicebamus repugnare essentiae apostolatus ut per hominem conferatur. Cur igitur heic Paulus rem iam certam data opera affirmat? Ne scilicet is cum illis con-funderetur, qui apostoli erant secundo loco, missione accepta a primis apostolis, qui solebant identidem apostoli vocari.

Tertium tandem in quaestionem venit. Quod ergo spectat ad verba Lucae Act. XIII. 1. seqq. fieri quidem potest ut quis censeat Pauluin tunc fuisse ordinatum episcopum: at quid oceurrit ibi quod significet Pauluin tunc creatum apostolum V

Non certe actio sacramentalis , si qua peracta fuit; nam, ut iam monuimus, apostolatus non erat Sacramentum aut effectus alicuius sacramenti, puta ordinis omnisque potestas iurisdictio-nis et magisterii infallibilis propria et constitutiva apostolatus haberi poterat absque ordinatione episcopali, quemadmodum electus Pontifex, etsi nondum consecratus, obtinet omnem au-ctoritatem Primatus, qui est ipse apostolatus Petri. Neque illud significant verba Spiritus S. segregate mild Paulurn et Barnaham ad opus, ad quod assumpsi eos; nam haec segregatio non est segregatio ad aliquam dignitatem sive auctoritatem, sed solum ad exercitium cuiusdam operis, ad quod opus quidem non ab hominibus assumitur , sed iam assumptus dicitur Pau-lus a Spiritu, quae tandem assumptio neque est institutie Apostolatus Pauli, sed hoc supposito est quaedam specialis determinatio libera Dei circa exercitium Apostolatus per se quidem universalis Pauli. Sicut enim Petrus apostolus, quamvis certe fruens universali iurisdictione, fuit tamen a Deo specialiter destinatus ad exercendum suum apostolatum inter lu-daeos, ita Paulus apostolus fuit specialiter destinatus ad Gentes. Cf. dicenda cp. II. 8. Hanc specialém missionem Pauli indicat heic Spiritus S., qui proinde, ut ea exsecutioni mandetur, iubet eum, cura Barnaba pariter ad id electo a Deo, segregari ab aliis, scilicet praecipit ut ceteris manentibus Antiochiae, illi alio sinantur pergere ad praedicandam fidem gentibus. Quo-circa viri Antiocliiae, praecepto Spiritus S. parentes dirniserunt illos (zij lieten hen gaan). De creatione ergo Pauli in aposto-lum heic ne hilum quidem.

Imo (quamvis id adnostram quaestionem non sit necessarium) dubitare licet an tunc peracta fuerit actio sacramentalis, qua episcopatus ordo conferretur. Nam quinam ordinassent Barnabam et Paulum? Cum Lucas nominet prophetas et doctores Ecclesiae Antiocliiae, ad quos Spiritus S. locutus est, Barnabam, Simo-nem, Lucium Cyrenensem , Manahen et Saulum, oportet ut dicamus Simonem, Lucium et Manahen ordinasse Barnabam et Saulum. Erant ergo illi iam episcopi, non autem isti. At 1. credibile ne est illos tres Apostolorum discipulos non admodum illustres, iam fuisse auctos charactere episcopali, minime vero Barnabam, qui adeo valebat apud Apostolos (cf. Act. IX. 27.)

atque Saulnra, quern electnm a Christo ad praedicandam omnibus fidem multo ante noverant Apostoli ex testimonio Barnabae (Act. 1. c.)? Cum praesertim 2. opus sit fateri quod Paulus et Barnabas iam sacerdotali charactere aucti fuerint; nam mini-strabant et ipsi una cum aliis: de omnibus enim dicitur ).ei-Tovoyovvicov avTuiv togt; xvoico et Barnabas primo loco censetur. Itaque apostoli alios quidem statim vel cito ad episcopatum promovere voluerunt, Barnabam vero et Saulum per gradus et serius: ut eos scilicet probarent. Quapropter 3. cum ea aetate episcopatus ordo probabiliter non seiungeretur a presbiteratu, sacerdotes vero fuisse Paulum et Barnabam tunc constet, nulla profecto certitudo habetur de ordinatione episcopal! utri-usque peracta Act. XIII. 3. Difflcultas quidem est, quod im-positio manuum, si sacramentalis non fait, dicenda foret fuisse ea, qua quis solebat alteri bene precari: at monet Patrizi (in Act. in h. 1.) quod »hic bene precandi aliis ritus esset solum-modo eins, qui illis dignitate praestabatquot;: unde infert shine si quidem Saulus et Barnabas iam essent episcopi, non eis alios eo ritu bene precatos esse legeremus.quot; At crediderim non quidem hunc et ilium seorsim sed coetum Episcoporum cougregatum idcirco Ecclesiara adunatam potuisse eo ritu fausta precari episcopis et apostolis quoque.

Diximus ab initio huius disputationis Paulum fuisse apo-stolum non secus ac duodecim. Id profecto habet sensus Ecclesiae, quae eum coniungit Petro principi apostolorum. Sane id nos docet ipse Paulus, cum se negat factum apostolum ab liominibus aut per hominem , cum negat apostolos aliquid ei contulisse heic II. 6. negat scilicet se eorum esse discipulum et ab eis mutuatum esse auctoritatem, cum affinnat doctrinam, quam praedicabat, se immediate a Christo revelante accepisse, 1. 12. et Ephes. III. 3. et quidem etiam gesta Salvatoris 1. Cor. XI. 23. non secus proinde ac alii Apostoli edoctum fuisse se a Christo, cum se parem facit Petro II. 7. 8. seque Apostolum gentium nominat Rom. XI. 13. seque ratione sui apostolatus seu eo quod segregatus fuerat (utique a Deo) in Evangelium , ius habere affinnat praedicandi fidem omnibus gentibus, graecis et barbaris h. e. ludaeis Rom. I. 1. 5. 14.: seque tandem nou minus fuisse affinnat a maioribus apostolis

2. Cor. XII. 11. Haec de Barnaba non dicuntur, licet is iu-bente Spiritu S., Paulo associatus fuerit in apostolatu gentium: Barnabas proditur ut apostolorum discipulus et ab iis missio-nem primum accepisse dicendus est. Cf. Act. IV. 36. XI. 22. Et de hac quaestione satis.

....Qui suscitavit eum a mort nis. Ex domo mortuorum, ait Syrus, quae est Sclieol. Solent Apostoli resurrectionem Christi asserere Patri (cf. Act. II. 24. 32. III. 13. 15. V. 30. X. 40. XIII. 30. 33. Ephes. I. 20. 1. Thess. I. 10. etc.), ut docentes opus earn esse divinitatis, primum huius operis principium appellent, quod ad tuendum dogma monarcbiae in divinitate maxime conducebat. Ipsa vero appellatio patris et filii, qua frequenter apostolus utitur (cf. et heicl. 16.), sicut distinctionem personarum, ita consubstantialitatem ostendebat.

Mentio resurrectionis Christi coniuncta cum affirmatione apostolatus Pauli óm I- Xq. illud subindicat potuisse Paulum, qui Christo vitam mortalem agenti non adhaesit, ab eodem vocari instituique Apostolum, cum is post resurrectionem vitam immortalem beatamque viveret (Meyer).

Sed cur titulus Oeac soli Patri fit? per lesum Christum et Dcum Patrem; ut lesus vocetur Messias, Pater Deus. Cer-tum est profecto solere Apostolum lioc titulo Deus appellare Patrem tantummodo, quotiescumque utramque personam simul commemorat; at huius loquendi rationis causa certe non ea est quod is lesu Christo divinitatem veram detrectaverit. Sane etsi minus frequenter at clarissime Christus appellatur Deus ab Apostolo Rom. IX. 5. Ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in sccula: nee mo-ramur socinianum commentum nullo intrinseco vel extrinseco argumento fultum, sed ex solo dogmatico praeiudicio inductum. Tit. 11. 13. J'lvspectantes beatam spem et ad centum {ènKfdveiav) ijloriae marjui Dei et Salvatoris nostri lesu Christi. Qui ven-turus est non est Pater, sed Christus et de adventu futuro Domini saepe loquitur Apostolus ; itaque lesus Christus aperte dicitur magnus Deus. Vides in hoe testimonio titulum Jwr)^ fieri lesu: iam vero affirmare licet in N. T. hunc esse titulum proprium Christi. Etenim praeter hunc locum, Eph. V. 23. Philipp. III. 20. 2. Tim. I. 10. evidenter de lesu dicitur,

idem patet Tit. II. 10. coll. v. 13. Rursus Act. V. 31. XIII. 23. est certe Christus: idem apud Petrum 2. Petr. I. 1. 11. II. 20, III. 2. 18. Atque ita ah Angelo vocatus est Christus cum primo in terris apparuit Luc. II. 11. et a Samaritanis loan. IV. 42. Porro praeter haec loca occurrit tantum Luc. I. 47. in cantico deiparae, uhi nihil melius interpreteris. quam eiusdem filium lesum: in epist. ludae v. 25. cuius tamen lectio est incerta atque 1. Tim. I. 1 secundum imperium Dei salvatoris nostri et Christi lesu: II. 3. Hoc enim honum est el accept urn coram Saloatore nostra Deo: IV. 10. speramus in Deum vivum, lt;pd est Saloator omnium hoininum , ma.rime jidelium. Atqui et in his tribus locis nihil impedit quominus Christus intelligatur et si cum praecedentibus allatis fiat com-paratio, patet ita oportere interpretari; eo quod ó -on ijo titulus Christi esse ex illis dignoscitur et reapse Redemptoris officio apprime convenit.

lam vero his postremis in locis ipse appellatur disserte Deus. Ex hoc autem facile colligas terminum 0foc spectare ad Christum in verbis quoque Pauli 2. Thess. I. 12. secundum gratiam rov Qfov rjfiuiv xai xvqlov I. Ch. et 1. ïim. V. 21. Testijicor èvumiov rov Qsov xal xvoiov 1. X. ubi duo tituli Deus et Dotninus sub uno articulo continentur. Deus quoque Christus vocatur 2. Cor. V. 20. Pro Christo legatione fuvgimur, tanquam Deo exhortante per nos, ubi secunda pars est de-claratio prioris.

Praeterea Christo divinitas asseritur Philipp. II. G.—11. noto satis testimonio et Coloss. II. 9. ubi dicitur in Christo inhabitare ro TrhjOwiic. rijc OfÓTrjroc aoiiianxwg atque ibid. I. 13.- 16. ubi Christo vis creativa (coll. loan. I. 1. — 3.) et aeternitas tribuitur, non secus ac 1. Cor. VIII. 5. turn cum 1. Cor. II. 8. dicitur Christus Dominus gloriae et cum frequenter (coll. Hebr. I. 5. 6.) appellatur Filins Dei ut Ephes.

2. Cor. IV. 4. (coll. Hebr I. 3.) et tandem halitare dicitur in corditms nostris Ephes. III. 17. (coll. 1. Cor. III. 1G. 17.).

Frequentissime quidem cum Christus una cum Patre no-minatur, hie vocatur Deus, ille Dominus ah Apostolo. Sed haec appellationum distinctio eo spectat ut personae distinguantur,

non ut divinitas exclusive asseratur Patri. Nam 1. ut iam vidimus, Christus quoque vocatur Deus et magnus Deus, Deus benedictus in secula: 2. titulus u xvqio; non secus ac ó Qsag est proprius Dei. Respondet enim no Adonai V. T. imo ipsi nomini proprio Dei, quod est mrp, quod ol o, quos Paulus sequitur, rcddunt semper per ó Kvgiog: Messiam autem h. e. Christum vocatum iri mn* praedixerat leremias XXIII. 6., conf. et Isaiam VII. 14. Unde patet in T. N. Christo ab Apostolis factum esse nomen, quod proprium est Dei vel adsignificat nomen proprium Dei: ut ludaei et ceteri , qui in scripturis graecis T. V. noverant quid valeret nomen ó xvqiog h. e. ipsum lahvah, intelligerent statim eundem esse lesum, cum audirent hunc vocari tov xvqiov.

Perpende locutionem Apostoli 2. Tim. I. 18. Dei. illi Do-minus invenire misericord iam a Domino, parem illi, quae compare! in Genesi XIX. 24. lahvah pluit super Sodomam et Gomorram sulphur et itjnem a lahvah. Ex quo colliges et ipsum Patrem vocari Dominum ab Apostolo.

Nostro autem in loco, quem explicamus, lesus neque Do-minus vocatur, sed simpliciter Christus h. e. Messias: Messiam autem esse Deum lahvah, esse Verbum Dei carnem factum turn ex prophetarum vaticiniis tum ex apostolorum praedica-tione fideles omnes tenebant. Appellans itaque heic Apostolus utramque personam alteram nempe et primam in Trinitate, utramque titulo proprio circumscribit, ut altera sit Messias, (Deus proinde et homo. Verbum caro factum), prior sit Pater.

Et qui mecum sunt omnes frat res Ecelesiis Galatiae. Alibi quoque una cum aliis Apostolus scribit: cf. duas epi-stolas ad Cor., epist. '•'! Philipp., l^m ad Thessal. Sub fratrum nomine per se communi latent heic illi, quos Apostolus avv-éoyovg vocat in ministerio verbi; quod ab addito , qui meum sunt, postulari videtur. Certe qui in aliis epistolis appellantur fratres, ut Sosthenes 1. Cor. I 1. Timoteus 2. Cor. I. 1. erant eiusdem Apostoli cooperatores. De voce fratres haec advertit Patrizi (De Evv. L. I. c. IV. q. V. n. 42.); »vox fratres sine apposito nsurpata in historiis N. T., quoties nee propriam significationem consanguinitatis retinet nee illam, qua aliquem ex amore fratrem compellamus, nihil nisi christianorum coetum

significat, nunquam apostolos sive discipulos. Quinimmo pluries a fratribus turn apostoli turn discipuli secernunirur, Act. XI. 1. 29. XII. 17. XV. 22. 23. loan. XXI. 23.quot;. Sed distinguenda est significatio vocis ab eius suppositione, et heic habemus additum qui mecum sunt, queniadmodum Pbilipp. IV. 22. Salu-tant vos, qui mecum sunt fratres , sululant vos omnes sancti, ma.rime autem qui de Caesaris domo sunt, ubi fratres qui mccnm sunt distinguuntur a simplicibus fidelibus, qui communi nomine vocantui^- sancti. Utique phrasis; fratres, qui mecum sunt, potest immediate significare eos christianos, qui una cum Paulo vi-verent; at cum isti essent ii, qui ei cooperabantur in Apo-stolatu, ea phrasis pro istis desigfiiandis supponeretur. Ce-terum cur haec appellatio facta Timotheo et Sostbeni atque Tito (2. Cor. II. 12.) non illud valeat quod identidem, monente Wabl, apud bebraeos valet nx, collega scilicet in munere sen officio (1. Reg. XIII. 30. Esd. III. 2.)? Quod si talis significatio occurrit in epistolis, cur non locum babebit in libris quoque bistoricis, ut idcirco e. g. fratres Petri Luc. XXII. 32. sint immediata significatione collegae Petri in Apostolatu? sunt enim illi , qui immediate ante compellati sunt a Christo terniino vos, qni erant certe Apostoli tunc praesentes Christo. Scilicet ex adiunctis sermonis iudicandum erit quanta sit ex-tensio significationis huius vocis, quae apud scriptores bebraeos tam multipliciter valebat. Haec autem modo animadvertimus, ne quis motus sola cl. Patrizi auctoritate, interpretationem, quam olim dedimus (Rom. Pont. Tb. II.), ineptam arbitretur.

Appellatio vocati, sancti facta in aliis salutationibus ab Apostolo eis , ad quos scribit, beic omittitur, probabiliter eo quod Galatae ab Evangelio ceperant declinare (Chrys. Grot.).

3. Xdoic v/uv xai flgijvrj dno Gratia vobis et pa.r a Deo Patre itfov ncrjug xai xvqlov 'hjrtov et Domino nostro lesu Christo. Xqkïtüu ¹).

Fausta adprccatio consueta in salutationibus Paulo atque aliis apostolis (1- Petr. I. 2. 2^a Petr. I. 2. 2■¹ loan. 3. Tud. 2.

Apoc. I. 4.). Gratia, quam in secundo Adamo Christo con-secuti sumus, Rom. V. 12. seqq., universa beneficia gratuita complectitur ordinis supernaturalis a Christo restituti. Fax promissa est hutnano generi in Christi nativitate Luc. 11. 14., cuius Evangelium est Euanr/elium pacis Eph. VI. 15. Auctor gratiae et pacis exliibetur heic Deus Pater et Dominus lesus Christus absque ullo discrimine; quare Christi divinitas, vi cuius tantum auctor esse potest horum bonorum, manifesta fit. De titulo Dominus cf. dicta sub v 1.

Nomen possessivum nostra plures codd. graeci cum Theo-doreto addunt Patri: copticus et aethiopicus addunt utrique personae. Forte codex tinaiticus servavit nobis veram lectionem: nam eo pacto solet Apostolus loqui in aliis salutationibus (cf. utramque Cor. ad Ephes. ad Philipp. etc.). Quamvis pariter haec potuerit esse ratio cur scriptor codicis minus attentus aliam dederit lectionem; nam et variat identidem Apostolus, cf. utramque ad Tim. Idem appositum ad nomen Patris occurrit in v. seq. Quamvis paternitas erga homines communis sit tribus personis, appropriatur tarnen Patri; quia sumus filii ad-optivi in vero Filio Dei (1. loan. V. 20.): unde Christus Pa-trem suum vocat et Pat rem nostrum (loan. XX. 17.). Verba igitur a Deo Patre nostra vel heic vel in similibus locis sup-ponuntur pro prima persona Trinitatis, quae pater est Christi per proprietatem et noster dicitur per appropriationem.

4. xoü óóvtoc éavrov vtteq ruiv Qui dedit semetipsum pro pec-d/iaoTiwr ïjiiwv, ottmc êié'/.rpat cutis nostris , ut eriperet nos rj/icig ex tov alüivoc rov eve- de praesenti seculo nequam. ffiüivoc TTOvrjQov, xara zo secundum voluntatem Dei et ihe'^rj/ua rov Urov xal naiqog Patris nostri.

Dare se pro peccatis est dare se in expiationem peccato-rum, quae quidem sacrificio peragenda Hebr. X. 5. seqq. Dedit ergo se Christus in mortem (1. Petr. III. 18.) et haec phrasis Apostoli respondet verbis Isaiae LUI. 12. tradidit (heb. effudit)

*) Alex. Clarom. nsoi t. (lt;. Clarom. tov iveaiiotog altovog. Sinaiticus in his convenit cum Vaticano.

in mortem animam suarn. Sacrificium proinde Crucis heic in-dicatur al) Apostolo. Finis ergo cur Christus se tradiderit in mortem fuit ut expiaret nostra peccata eorumque remissionem nobis obtineret: quocum line consertum est et id quod sequitur: ut eriperet nos de praesenti (quod agitur) seculo ne-qucun. 'Evearujg valet id quod ante fait et nunc quoque durat, consequenter praesens: aiu)v novrjoog alias vocatur ó aioiv oviog Rom. Xll. 2. vel o (dmv rov xóa/Ktv rovtov Ephes. II. 2. quibus in locis seculum nequara significatur, quod heic dissertc dicitur: ó aimv ergo ivf-mwc est totum seculum, quod durat, sed malum; quo apposito significatio vocis coarctatur. Scilicet ex recentiorum Hebraeorum et ïalmudistarum usu ably est mundus, turn rerum mundanarum studium, mores liominum corrupti, homines flagitiose viventes. Ita et in N. T. xóa/ioi loan. XV. 18. I-' loan. V. 19. atque aiujr Matth. XIII. 22. Marc. IV. 19. 2^a Cor. IV. 4. Rom. XII. 3. De hoc seculo ergo iicqnam eripuit nos Christus, h. e. exemit, separavit nos a mundo malo, ab eius moribus, qui mores sunt hominis veteris (Coloss. 111. 9. 10.) induitque nos novo homine, qui secundum Deum creatus est (ibid.). Oppositio sane est et pugna inter hunc mundum ac Christum eiusque sectatores (loan. XV. 19.). Sive eripuit nos Christus, liberavit a potestate eius, qui prin-ceps est huius mundi (loan. XIV. 30.) et Vsog roc atwvoc Tovrov: quod quidem in idem cum praeced. redit. Ereptio igitur a praesenti seculo est sanctificatio et consociatio cum Christo (Iquot; loan. I. 8.), adoptio proinde et hereditas bonorum Patris (Rom. VIII. 15.—17.).

Quem mundum Paulas dixit novrjoov, loannes l^a epist. V. 19. dixit iacere êv zot yrovrjoo : !gt; xódfiog o/.og tv rm novr^o) xelrai: mundus iacet totus in maligno. Quid est istud, in quo mundus iacere dicitur? Verba loannis referuntur ad immediate praecedentia, ubi dictum est quod rjui natas est ex Deo nan peccat...., et malignus o novrjQog non tangit eum. Iste ó TrovtjQiig quis nisi diabolus? In eo ergo mundus totus iacet, residet. Oppositio quaedam ab Apostolo instituitur: nos ex Deo nati sumus, snmus Dei filii eiusque in sinu gestamur: mundus in maligno h. e. in diabolo iacet, ab eo fulcitur et continetur. Mundus porro sunt qui vivunt secundum concupiscentiam carnis

et oculorum atqae superbiam vitae; nam omne quod est in mundo, concupiscentia car nis est et coneupiscentia oculorum et. superhia vitae, quae non est a Pat re ibid. IT. 16. Itaque ut ab hac turpitudine, nequitia et miseria nos Christus eriperet, dedit se in mortem.

....Secundum voluntateni Dei et Putris nostri (Syrus omittifc coniunctionem). Sententia nectenda est cum verbo dedit se. His verbis tum exprimitur prima causa nostrae salutis, quae est benefica et gratuita voluntas eius, qui est Deus et Pater noster (of. dicta v. praec.), turn obedientia Christi (Rom. V. 19. Philipp.

11. 8. coll. Matth..XXVI. 38. loan. XIV. 31.) ÖtA^ua est id quod volumus, quod probamus l^a loan. V. 14. l.Cor. XVI.

12.: agere xaid tó tïtkrjnu rivtig est agere ad normam voluntatis alicuius sen rnodo ei probate (Wahl.). Syrus reddit nj'lï heneplacitum eius. Cuius generis fuerit obedientia Christi disputant, ut fieri solet, Theoiogi, quos cf. sis.

5. ogt; y óo'ïa tig rovg alwvag Cui est gloria in secula seculo-twv aiojvon'. 'jurjv. rum. Amen.

Cui referre licet vel ad Christum, de quo data opera sermo nunc factus est, vel ad Patrem, qui immediate praecedit, vel ad utrumque, cum sint Deus et ut talis cogitentur a scri-bente. Formula haec integra in secula seculorum occurrit semel in T. V. apud Danielem VII. 18. de duratione regni sanctorum. cS'y quidem per se non valet tempus sive durationem sine fine: sed id valere, cum reduplicatur vox (quae est forma quaedani superlativi), vel ex hoc loco patet: gloriam enim Dei Paulus certe nullo temporis limite circumscribit. Suppleri potest taiL vel ytvotro est vel sit: primum vulg. maluit. Amen: ita reapse est, vel ita fiat ut gloria Deo in aeternum cumu-latissima detur. Hactenus salutatio et veluti exordium epi-stolae.

0. Oavitü^o) ort ol'coog ra/toag Mir or quod sic tain cito trans-fiSTazityeaUs dnu roc xaXC- ferimini ah eo, qui vos vocavit aavrog Vfiüg èv /c'oiii Xot- in gratiam Christi, in aliud aroï' fig ecsQov evayybXiov. Komgelium.

7. o ovs. taciv d/j.o. el /Hj t/vrg Quod nou est aliud, nisi sunt elaiv ol Taqdaaovieg v/idg xui aliqui, qui vos con turbo nt et ÜÉAovtfg fieraGiqétpai zo evay- volant convertere Ecanyelium yihov tov Xoiacov ¹). Christi.

Cum prorsus alienum esset a communi exspectatione quod Galatae fecerant, miratur Apostolus eorum levitatem: quae ad-miratio idouea erat percellendis animis Galatarum ut ad cor redirent et serio perpendereut quid egissent. Miratur Apostolus non solum mutationem, sed tam celerem mutationem: cum mutatio omnis, etsi in bonum sit , si praecipiti consilio fiat, non effugiat omne crimen levitatis. At mutatio Galatarum non tantum inconsiderata fuit sed mala, perversio nempe totius evangelicae doctrinae. Ea sequentibus exponitur, quae continent obiectum admirationis Apostoli. Transferimini itsxali'JeaÜË potest esse vel passivum vel medium per se, at heic vox media est; quoniam enim redarguuntur Galatae, eorum deliberata cooperatio supponitur {Gij laat U of keer en). Usus porro prae-sentis temporis ostendit Galatarum lapsum recentem tune fuisse. Evangelium, quod v. seqq. appellator ecangelium Christi, est laeta annuntiatio, doctrina de Christo Salvatore humani generis ac salute per eum parta omnibus mediisque huius salutis con-sequendae.

Verba dno roe xaktaavTog r/idg èv yjiQtii Xqkstov red-dere quoque liceret: a Christo, qui vos vocavit in gratia sive per gratiam atque hoc pacto reapse interpretatus est Syrus: et sensus veri liabita ratione non video quid luiic interpreta-tioni serio obiici valeat. Verum monent interpretes quod vocatio ad fidem solet ab Apostolo tribui Patri (utique per appropria-tionem), ut in hae'epist. I. 15. Rom. IX. 24. 1. ïhess. 11.12. V. 23. 24. 2^a Thess. II. 12. 2^a Tim. I. 9. Idcirco arbitrari licet hoc quoque in loco vocantem esse Apostolo Deum Pa-trem et nomen XoiOtov genitivum esse dependentem a nomine

XaQLTi, quemadmodum et vuig. accepit. Abs re prorsus foret si quis censeret sub nomine vocantis latere ipsum Apostolum, qui eo quod praedicatione sua Galatas ad fidem converterit, tribueret sibi eorum vocationem; Apostoli enim non sibi sed Deo solent asserere vocationem fidelium.

Terminus, ad quem dicuntur conversi Galatae, Kaangelium aliud, postulat ut in termino a quo concipiamus aliquiJ aequi-valens Evangelio. Opponit autem immediate Apostolus bos duos terminos, Deum, qui eos vocavcrat et Evangelium aliud. Nam cum suscepissent Galatae Evangelium praedicatum a Paulo, credentes adhaeserant Deo, nunc aliud Evangelium su-scipientes recedebant a Deo; Deo enim adbaeremus fide. Quia ercro omnis malitia mutatae institutionis seu doctrinae est in

eo quod homo a Deo discedat, id disserte affirmat Paulus Galatas a Deo recessisse. Doctrinam uovara, quam Galatae am-plexi erant, vocat Apostolus evangelium; quia tanquam evangelium venditabatur a falsis doctoribus atque ut tale receptum fuerat a Galatis. At statim, ut videbimus v. seq., dictionem suam Paulus corrigit.

Porro evangelium aliud hoc est etsqov (non tantum ti'/.Xo) est evangelium diversum ab eo, quod Paulus praedicaverat, quod erat unice verum. Identitatem Evangelii a se praedicati et Evangelii veri 1. Ch. Paulus tuetur in hac epistola; falsi enim doctores deceperant Galatas affirmantes doctrinam, quam ii acceperant a Paulo, aliam esse a doctrina aliorum aposto-lorum ideoque aliam a vera: coactus est proinde Paulus Evangelium a se praedicatum tueri, non quidem quatenus suum, sed quatenus hoc unice verum erat, a Deo ipso acceptum.

In graliam Christi. Si graliam legimus cum vulg. potest his verbis designari terminus ad quem vocationis: sed textus graecus èv xdo/ri banc non flagitat interpretationem. Haec formula occurrit quoque Rom. V. 15. ad indicandam causam meritoriam nostrae vocationis. Idem autem significari potest phrasi latina: in graliam. Id vero est quod censeo heic velle dicere Apostolum av yjïoni Xqlöcov propter Christi merita: quod enim propter merita alicuius alteri praestamus, in gratiam illius huic praestamus. Terminus proinde ad quern vocationis heic non exprimitur, sed satis clare intelligitur: vocatio enim

Dei, qua Christiani vocati crant, quid esset omnes norant: vo-catio nempe ad fidem. Cum autem dicuntur translati in IJvan-gelium aliud, dicuntur implicite recessisse ab Evangeiio eis primitus praedicato, Evangelio vero. Hoc erat praedicalio sa-lutis innixae meritis Christi, gratuitae, illud erat praedicatio salutis partae operibus legis.

Quod non est aliwl, nisi sunt aliqui etc. Dicens evayytXiov f'ifoov. multiplex esse evangelium videbatur quodammodo si-gnificasse, nunc phrasim emendat negans esse reapse aliud evangelium praeter illud, quod prius a se Galatae accept rant, Dictio graeca o o vs. êffnv a/.'/ji. tl /n] solet dupliciter explicari. Primo ut sententia duplex sit et prior desinat in u/.'/.o et sequens incipiat per el fir:, ita ut haec particula complexa va-leat d?J.c(. Coniunctionem si ,«»} valere etiam d?j.d colügi potest ex 1. Cor. VII. 17. et Mattli. XVII. 8. coll. Marc. IX. 8. Sensus hoc pacto foret: Quod (evangelium) non est reapse aliud; nempe, aliud evangelium non exsistit. Sed sunt quidam etc. Alia interpretatie vult per coniunctionem el iu) continuari ceptum sermonem unamque esse integram sententiara et el firj reddendum nisi. Id et videre est in 1. c. Matthaei ovóira eióo v el in] tov Irjcovv iióvov, neminem viderunt nisi solum Jesum, ubi una est sententia sub uno verbo comprehensa. Sensus foret: Quod (evangelium, illud nempe, in quod trans-ferimini) non est aliud, sen non est in alio situm nisi in hoc quod quidam vos turhare voluut et pervertere Ecangeliurn Christi; scilicet non est aliud quam turbatio inter vos a perturbato-ribus inducta et perversio Evangelii Christi. Sic declaratur cur dictum sit Evangelium treoov; nam ipsum hue tandem redit ut sit perturbatio Christianorum et perversio Evangelii Christi. Locutio ct/J.o, el /n] hoc sensu accepta est bene graeca (IVin-dischmann) atque ita intellecta fuit a vulg. In utraque ex-plicatione sensus tandem est idem. Etsi ii, qui vos, o Galatae, post me et contra ,id quod ego docui, docuerunt, dicerent se proferre Evangelium Christi , hoc non est ullo pacto Evangelium, sed perversio Evangelii Christi eorumque praedicatio eo spectat ut dissensiones schismata inter vos gignat et ve-ram fidem in vobis corrumpat. Articulus ante zuodaaovieg et dt/.ovTeg ostendit hoc esse proprium horum quorumdam

hominum ut perturbent et ut corrumpant Evangelium (cf. Beelen Gramm. Graecit. p. 97.). Aliter explicat Winer; ni-mirum nvèg elaiv ui x. z. 0. etc. videtur duas commixtas structuras complecti ut dictum sit pro: üai ragdoGovTEg i'/iag xai ovToi (ol t. v.) elat zivtg; sunt qui vos conturhant, hi vero sunt aliqui h. e. pauci. Quae tarnen explicatio non est certe necessaria et dum emphasim orationis minuit, minus quoque forte cohaeret cum historica veritate.

Mnaarotipui tu Evuyythov est transvertere, susdeque vertere, corrumpere, vitiare doctrinam Christi, aliud evangelium Evangelio Christi substituere. Maxima ergo res agebatur, de ipsius Christi Evangelii seu doctrinae integritate et incolumi-tate quaestio erat: Evangelio Christi praedicato a Paulo apud Galatas novi illi doctores aliud (nomine quidem tenus) evangelium substituerant.

lam vero quisque facile videt perturbatores et volentes pervertere Evangelium Christi eos esse, qui postquam ager Domini semen Verbi accepit, clam superveniunt et seminant zizania. An Paulas potuisset primos praedicatores Evangelii h. e. duodecim apostolos accusare huius criminis quod Evangelium iiEiaaiQecfovat'i quod delictum iam peractam et quidem ab illis Evangelii propagationem supponit; quod enim perver-titur, prius exstitit sanum , et integrum. At si ab illis duodecim isti adversarii Pauli missi fuissent et eorum nomine docuissent, hoc crimen obiectum a Paulo in ipsos duodecim redundaret. Haberemus proinde non perversionem Evangelii, ut Paulus loquitur, sed falsum ab initio Evangelium traditum a primis Apostolis. Manifestum ergo est istos adversaries Pauli fratres quosdam fuisse e grege fidelium suhintroductos falsos fratres (II. 4.), qui non tantum Paulo sed et primis Apostolis omnibus adversabantur. Oportebat utique, ad aucto-ritatem sibi conciliandam, ut illi se discipulos primorum Apo-stolorum eorumque doctrinae veros sectatores profiterentur: at quam longe ipsi ab apostolis primis abessent Paulus in se-quentibus demonstrabit.

Ita definita Galatorum praevaricatione, quod ad aliud evangelium se convertissent eiusque auctoribus indicatis, quoniam omnis res eo redibat ut Evangelio a Paulo praedicato aliud

substitueretur, detrectata eiusdem Pauli auctoritate; ut ostendat certitudinem Evangelii a se praedicati talem ac tantam esse ut concuti nullo pacto possit, subdit;

8. d).Xd y.av 'fj'iiïc rj nyyf /.oc f'i Sed licet iws aut angelus de caelo oroavov valv evayyeliL^vai evangelizet vohis praeter quam-ttciq' o eitiyyeliadfieiya v/uv, quod evangelizavimm vohis, (h'dOe/ia effrw. anathema sit.

9. mc TTQoetQTjxaiiev xal don Sicut praediximus et nunc iterum ndhv Xéyur eï tk i\udc svay- dico: si qnis vohis evangeliza-ye'KiL.exai Tiao o naoeMfeve, verit praeter id, quod accepi-araOhiiu êaru). stis, anathema sit.

Sed aX).d in oppositione cum praeced. sunt quidam etc. Sed qnicumque sit, Angelus quoque etc. Eoangelizavimus; plu-rale verbum vel positum est pro singulari, vel ideo quia Gala-tas primum cum Timotbeo evangelizaverat (Act. XVI. 6.). Loquitur Apostolus de evangelio suo h. e. de evangelio a se praedicato Galatis. Alias quoque Apostolus memorat Evan-gelium suum 2. Tim. II. 8. 9. Rom. II. 16. XVI. 25. 2. Thess. II. 14. quod est evangelium a se praedicatum, non Scriptura s. Lucae. Porro de evangelio praedicato a Paulo quaestio orta erat an esset verum evangelium Ghristi. Cum infallibile esset apostolicum magisterium, profecto fieri non poterat ut do-ctrina opposita vel ab ipso postea (si baec hypothesis pos-sibilis esset) sibi contradicente praedicata, vel ab Angelo de caelo (alia hypothesis impossibilis) allata, vera esset. Illud de caelo nectendum est cum praec. angelus, scilicet angelus de caelo veniens, angelus bonus. Utraque hypothesis, attentis tantum rerum naturis, non ordine Providentiae actuali et statu personarum, possibilis erat. Utraque tamen, in praesenti quamvis ordine impossibilis, conducebat ad declarandam incon-cussam firmitatem doctrinae ab Apostolo praedicatae.

Quaeies an his verbis Apostolus suam infallibilitatem af-firmet. Ratio dubitandi est, quia quilibet praedicator catholicus, qui certe novit se traders quod Ecclesia docet, innixus huius

*) Sin. v. 8. omittit primo loco vuïv. Clar. habet vaag. Alex, et Sin. cvay-ye'Aiarpcci. Sin. v. 9. TTQoeLQrjxce, ita et Syrus.

auctoritati posset idem dicere fidelibus a se instructis contra haereticorum doctrinas. Vernm si apud fideles quaestio exsisteret de veritate magisterii huius ipsius praedicatoris is-que persuadere vellet se verum docuisse seu veram Ecclesiae doctrinam, verum evangelium; directe ad auctoritatem Ecclesiae provocaret, quando is per se esset fallibilis. Porro Paulus in hac vevsabatur occasione, eius auctoritas docendi in dubium vocata fnerat apud Galatas et tarnen eandem opponit adver-sai'iis su:s, negans fieri posse ut falsum sit, quod ipse docuit, nullius alterius auctoritate producta, imo deinceps suara auctoritatem infallibilem confirmans , quia non ab homilie ullo sed ab ipso Deo revelationem veritatis accepit. Dicendus est ergo Apostolus lieic sibi magisterii infallibilitatem vindicare.

In dictione nao' ó', to o valet simpliciter id quod, quod heic est Evangelium seu doctrina evangelica praedicata a Paulo.

Dictione naq o praeter id quod abutebantur olim Pro-testantes volentes ea significari simpliciter praeter: ita ut lieic prohibeat Apostolus ne quidquam addatur doctrinae apostolicae, quod quidem , aiebant, faciunt Catbolici addentes Scripturae divinae traditiones ecclesiasticas. Quain inepte! x\.n loquitur Apostolus de doctrina contenta Scripturis? loquitur de doctrina a se apostolo tradita et licet lieic ipse certa doctrinae capita prae oculis habeat, admittimus sententiam universaliter valere nihil docendum esse, utique sub nomine Evangelii seu doctrinae revelatae, praeter id. quod apostoli docuerunt.

At quid inde contra catholicos, qui probant doctrinam apo-stolicam traditionibus quoque contineri? Quo posito, Prote-stantes sunt qui Apostolo refragantur, non solum praeter sed contra Apostolos docentes, cum negent esse revelatum quod Apostoli tanquam revelatum tradiderunt.

Profecto non solum non contra sed neque praeter id quod Apostoli docuerunt, docendum est in Ecclesia, at cum hac obvia limitatione h. é. tanquam divinitus revelatum; nullum enim dogma revelatum credi in Ecclesia Apostolica potest, quod Apostoli non tradiderunt. Idcirco in negotio Fidei docere aliquid tenendum praeter id quod Apostoli docuerunt, est tradere doctrinam oppositam doctrinae apostolicae oppositione

saltern contradictoria, Apostolis non affirmantibus, affirmantibus aliis id oportere credere.

Ceterum quod heio Apostolus in suis adversariis reprelien-dit, non erat tantum pro et er sed contra id quod ipse docuerat, Evayyèhov ï'reoov, mosaicam nempe legem non obligare Chri-stianos, quod ex seqq. patebit et dictio 7r(to' « non infrequen-ter valet contra id quod. Verba anathema sit explicabuntur in seq. v. 9.

Sicut pracdiximus et nunc iterum dico. Vides utroque numero idem subiectum loquens indicari. Sinaiticus codex habet praedivi, et Syrus quoque ita est interpretatus. Ubinam antea id dixerat? an commate praeced. ? Tta quidem non pauci ac-cipiunt: sed obstat praefixa particula nno (Troofiot'^anfv) et dictio xcd uori. quae denotant tempus praeteritum distans a praesenti. Significat scilicet Apostolus se et cum Galatas evan-gelizaret, id iam eis dixisse (Meyer). Id nunc iterum rrnhv tertia scilicet vice (si bis iam praedicaverat eis. cf. Intr.) dico.

Vohis cvangelizaverit, vfiag svayyeAlamp;rai. Hoc verbum cum accns. pers. heic solum penes Paulum occurrit: cum absolute ponatur sine regimine rei praedicatae secus ac in praeced. v., personam in acc. posuit.

Procter id quod accepistis. IlaoaXafifjdvetv et discipuli di-cuntur disciplinam a magistro.

Anathema sit. Frequenter ot ó to c~n reddunt 'avditeiia: illud autem erat generatim res Deo devota, et quidem vel eius honori et redimi non poterat Lev. XXV^T1I. 21. los. VI. 18. 19. Ezecb. XLIV. 29. vel eius irae et exitio danda erat et sic ab aspectu labvab removenda. Deut. VII. 26. los. Vl.¹/^?. In priore sensu graeci interpretes habent quoque ilcf óo/aiiu Ezecb.I.e.

In V. T. occurrit quoque aruDy^ia donarium luditb. XVI. 19. 2. Machab. IX. 16. Semel in N. T. Luc. XXI. 5. ubi est donarium. 2. Machab. 11. 13. avdD-f/ia est donarium.

Apud scriptores .profanos non occurrit dvdileita, nisi forte apud Plutarcbum in Pelopida c. 25. Sed exstat dvdOrjiia, quod est donarium Diis sacrum. Sed cur non sit idem vocabulumV Hesychius quidem distinguit utrumque aitque uvdtïeinn esse èndqaroc, nxoivujvrjTog (maledictus, excommunicatus), 'ardilrj/ia vero y.ijff/ir^ua (donarium). At Svidas docet 'arutfftia tum va-

lere ro elg 'aepooiduov èaó/ievov, turn poni pro avaO'rj/icc. Theo-doretus porro Rom. IX. 3. ait: gt;ro dvc'üfua duplicem habet significationem: nam et quod Deo consecratum est nominatur dvd^rj/xa et quod ab eo est alienum habet eandem appellatio-nem.quot; Ubi vides alterum pro altero sumi. Ita Chrys. hom. XVI. ad Rom. Quid est dvdtJr-iia ? audi ipsum (Apostolum) di-centem: si quis non araat D. N. I. Ch. sit anathema, h. e. xexoiQt'aiïu) navion', '«//oVotOb iov oj ndvrwvquot;. Id vero Chry-stostomus explicat ab dvaihj/ictTi donario Deo dicato, ad quod nemo accedere, quod nemo tangere audebat. Advertit tamen discrimen esse quod homines ab uvaO-rj/ian abstinerent propter Dei honorem, ab dva'JhnciTL autem tanquam ab alienatis a Deo et abscissis ad Ecclesia. Cf. Swicerum ad h. v.

Sensus ergo hoe in loco, quemadmodum et Cor. XVI. 22. interprete Chrysostomo, est; sit alienus, segregatus a Christo, non habeat partem in hereditate Christi et Dei (Eph. V. 5.). Inde usus huius formulae in Ecclesia invaluit adversus hae-reticos.

Quod ait Apostolus Rom. IX. 3. optarem (jjvy/j^ev suppleto ar, non proprie optaham; anirai sui praesentem sensum aperit, suae conscientiae testimonium invoeans vv. 1. 2. et ita graeci accipiunt: of. Theodoretum ad h. 1.) ego Ipse uvdlff-/xa esse a Christo pro fratribus meis, non exprimit actuale huius rei desiderium, sed hypotheticum non tantum obiective sed subiective, desiderium non exsistens sed exstiturum in quadam hypothesi: actu vero praesens exhibetur tantum dispositio animi ad hoe desiderium. Obiectum autem huius hypothetici desiderii non est ea separatio a Christo , qua quis propter peccatum evadit obiectum odii divini et poenae illud consequentis; foret enim haec, vel hypothelice proposita, absurda locutio: sed est separatio a sua beatitudine, qua cum Christo erat tandem fruiturus, si nempe (nam hypothetice loquitur) divina gloria, quam fratrum suorum salus pareret, id postularet. lam vero actualis dispositio animi ad id desiderandum in tali hypothesi, ad abrenunciandum scilicet suae propriae felicitati, si Dei gloria id exigeret vel si id ad Dei gloriam conduceret, est secundum ordinem rationis et est actus castissimae et ardentis-simae caritatis.

10. uqcl yao di'O'QuiTTOvc TrsiOu) Modo enim hominibus suadeo, an rj ruv Otóv; r) Ctjtoi th'Uouj- Deo? an rjuaero liomhnlnts Tioig dgtGxeiv; el tri, dvtjoo',- placere? si ad/mc hominibus noic ijoecxov. Xoiazov 6»v- placer m, Chrisii servus von hie ova civ ïjj.njv. cssern.

Modo aozi turn significat tempus paulo ante praeterlapsüm (cf. Aristotelem Pbys. IV. 13.) turn hoc ipsum tempus prae-sens: occurrit idem in v. praeced. Eius significatio magis de-fiuita est quam rov vvv, valetque illud ipsum tempus, quo id evenit, de quo sermo est (Vigerus). Quare nequit heic aoci extendi ad totum tempus Apostolatus Pauli, quod cum haec scriberet, adhue durabat et veluti praesens erat prae praece-dente tempore suae conversationis in ludaismo; sed hoc ipsum tempus designat, quo Apostolus scribit. Quamvis quae de se ipso heic praedicat Apostolus, toto sui Apostolatus tempore valuisse credendum est.

Hominibus suadeo an Deo? dvdownovg mi'Jui rj tov Oeóv; UtiiÏM cum accus. est etiam conciliare sibi aliquem (Xenoph. Anab. VI. 1. 19. Vll. 3. 7.): qui sensus heic unice recipien-dus videtur. A quo non abludit Syrus uteus verbo CD quod est contentum reddere. An quaero, ait, conciliare mihi homines an Deum, gratiam scilicet favoreraque hominum consequi, an Dei? In istis hominibus indefinite enuntiatis latent ii, quos esse anathema dixerat. Non eos quaero conciliare mihi, sed Deum. Idem universalioribus verbis repetit: est enim ex ab-undantia affectus hoc in loco emphaticus sermo: an quaero hominibus placere? 'Agtaxsiv nvo est Apostolo ad alterius be-neplacitum vivere seu sic se gerere uti oportet, ut alterius approbatie et complacentia obtineatur: cf. 1. Thess. IV. 1.

11. 4. Rom. XV. 1. Oppositio instituitur inter curam placendi Deo et curam placendi hominibus; haec altera excludens prio-rem est certe mala. lam vero Apostolus interrogando negat. Huius negationis ratio redditur seq. Si adhuc (quidam graeci codd. cum Theodoreto legunt el yuo hi: sed nexus causalis per se intelligitur et est efiicacior oratio asyudeta) hominibus placerem, Christ.i servus non ess em. Haec verba sensu histoiico accipit Chrys. nempe non essem christianus, mansissem pha-

risaeus, Ecclesiae persecutor. Sed praestat accipere sensu ethico, quo pugnare invicem dicuntur, placere hominibus et servire Cliristo.

Conferenda est sententia Christi Mattli. VT. 24. Luc. VI. 26. Non dixit: si quae re rem placere, sed contractius: si placer cm at probabiliter idem dicit. Servitus nempe Christi nequit con-ciliari cum cura placendi liominibus, sive boni sint sive mali, nisi haec cura subordinetur alteri placendi Deo. Si ergo, adhuc h. e. quemadinodum ante conversionem meam, nunc quoque favorem hominum aucuparer, non essem servus Claristi. Vel spectans Apostolus homines in oppositione quadam cum Deo, cuiusmodi erant illi, quibus ipse ante conversionem studebat placere et reapse placebat, negat fieri posse ut liominibus (talibus nempe) servus Christi placeat, vel ut placens iis sit servus Christi. lam vero tales erant homines, quibus adversarii Pauli placebant.

Quaeritur quis sit nexus huius v. cum. praeced. Necti sane cum. praeced. ostendit particula ydo ab initio posita. Cum Apostolus anathema dixerit quicumque doceret praeter id quod ipse docuerat, h. e. solum Evangelium a se praedicatum verum esse , huius enuntiationis rationem aperire oportuit: id tain en exsequitur Apostolus in seqq. a v. 11. In hoc autem com-mate, antequam demonstrationem aggrediatur, occurrit tacitac reprehensioni seque discernit ab iis perturbatoribus et corru-ptoribus Evangelii. Nam cum semel et iterum dixisset anathema eos omnes, qui aliud ac ipse docebant, videri poterat Galatis Paulus contemptor opinionum aliorum vel minus sol-licitus de favore hominum idque Galatae minus modestum poterant forte arbitrari. Respondet idcirco Apostolus apostolum Christi hand debere quaerere gratiam hominum, sed tantum Dei, ac si diceret: ne miremini me adeo nunc severe loqui; nam non quaero gratiam hominum, sed Dei. Vel tacita comparatione inter se et eos, quos perturbatores vocaverat, instituta, eosdem perstringit. An putatis quod ego, quemadinodum illi, gratiam apud homines quaeramV nequaquam: nam qui ita se gerit, non est servus Christi. Qua animadversione iam praeiudicium creat apud Galatas in favorem suae praedi-catiouis sternitque sibi viam ad seq. demonstrationem.

H.rVwot'iw /(to rnTv, ddehfoi, Notam enim vobis facio, fraires, ■to evayyi'/.ior tu (vayyth- EpurtyeUum, quod cvangeli-a'Jèv v/c' é i.i ov, oiiotK ten r : at urn est a we, quia non xara uv'Jou'mov *) est selt; nndurn homwetn;

12. ovói: yuQ syo) naoa dv'Jownov Neque. enim ego ah ho nine ac-naoi-Xapov avio oï'ce èóM- cepi illud neque didici, scd ytJr, d/j.ie lt;il u/roxa/.rtl'eojg per revelalionem lesu Chrüti. 'irjeov Xoiecov **).

Incipit demonstratio dicti vv. 8. 9. Vides locjui Apootolum de evangelio praedicato a se, de doctrina, quam ipse tradi-derat. Cur hoc evangelium touendum est ut infallibiliter verumV eii ratio.

No turn enim etc. Particulam causalem yuo non halient quidem omnes codices: aliqui legunt öè autern. cum Syro: at praestantissimi codices Vaticanus, Claromontanus, Sinaiticcs quoque secunda manu et vulgatus cam aliis legant yc.o: prr.e-terea haec particula logice raagis nectit sententias; nam certe heic et in seqq. ratio redditar dictorum superius.

Istud enim idcirco nectit hunc versum cum 8. et 9. Ecan-ffelium est universa doctrina de Salvatore et de salute, seil qualis praedicata fuerat a Paulo, unde quod erangelizatum rxt a me. Quia non est, const ructio paululum inversa, praemissa mentione Evangelii, de quo omnis qnaestio vertebatur: scilicet notum vobis facio, quod evangelium , quod evangelizaturn est a ni', non est secundum hominem. Hinc constat banc fuisse re-prehensionem adversariorum Pauli, quod eius nempe evangelium , doctrina ab eo praedicata esset secundum hominem: quam calumniam idcirco refellit Apostolus.

Secundum hominem xara (trljoomor. Praepositio xard non originem proprie significat, sed qualitatem, modum: non est evangelium meum tale , quale ab humano ingenio exspectare liceret, quale foret, si commentum esset humanum. Mrj xcu' avÜ-Qumov (fQovft. .Soph. Aiac. 747. Hinc et origo humana negatur. Evangelium a me praedicatum mains est quam ut ab humano ingenio repeti queat, ideoque non est humanum commentum , quid scilicet ab humano iutelleetu excogitatum aut

confictum; »noii ex huruanis ratiociniis coalescitquot;, ait Theo-doretus. Dicit itaque Apostolus: evangelium a me praedicatum non est humanum commentum; quia neque ab homine accepi illud, sed a Christo mihi revelante.

Neque enim etc. Si istud primum neque inserviret divisioni rei negatae in suas partes , neque accepi, neque didici, adlii-buisset, puto, Apostolus ovts, inquiens ovts naQtXapov ovre èóiódxO^v sed ait ovóè, quod alicui negationi aliam aut plures connectit soletque referri ad praecedens ov (Beelen Gramm. Graec. N. T. p. 496. seq.). Heic porro liabes ro ov in v. praeced. ot'x ücJtt x. «. At quomodo negatio haec neque ah homine accepi connectitur cum praecedente tanquam alia negatio seu negatio alterius rei , cum sit potius ratio eiusdem, ut docet particula /«o? Putarem negationem ov, ad quam refertur ovdt, heic elliptice praetermissam fuisse et sup])leii-dam esse hoc pacto: Evangelium a me praedicatum non est secundum hominem; nam non solum id a me ipso non ftn.ri, sed ne ab homine quidem ullo illud accepi aut didici. Negat scilicet disserte habuisse locum vel id, quod esset minus in negotio inventionis humanae, ut alteram suppositioneni con-ficti a se ipso evangelii sui, quae erat iniuriosa magis, ex-cluderet. Ita certe homines loqui amant: sic. e. g. quis ob-iurgatus de aliquo aimisso crimine respordet simpliciter se ne cogitasse illud quidem h. e. non solum non feci, sed ne cogitavi quidem.

Negat Apostolus se accepisse ab homine et didicisse: na-(fahafijUdveiv est accipere, admittere quod alii tradunt, óiêa%i}rj-vai est in rei traditae intelligentiam provehi. eam rite scrutari planeque assequi sub alterius disciplina. Ita Hieronjmus heic. Potuissent adversarii concedere Paulo, quod a Christo immediate acceperit revelationem, ita tamen ut in eius perfectam notitiam ab aliis ductus faerit: id ipse negat (Windischmann).

Sed per' revelationem I. Ch. In hoc sita est demonstratio suae affirmationis vv. 8. 9. evangelium a se praedicatum esse infallibiliter verum.

Heic lesu Christ,i non est genitivus obiecti h. e. rei reve-latae; nam quid hoc faceret ad quaestionem? sed genitivus ori-ginis, causae, auctoris. Quod patet ex ipsa oppositione mem-

brorum: homini enim doeenti (non accepi, didici ab homine) alius doctor opponendus erat, qui heic est Christus. Per reve-lationem ch' anoxaXvipsmg, haec tanquara instrumentum exhi-betur: perinde est ac si dixisset ttciqu. tov aTiox(t/.vif.iavToq I. Ch. Hinc Hieronymus argumentatnr: si non ab homine ac-cepit Paulus Evangelium, sed a Cliristo: ergo »non est ntique homo lesus Christus , qui Paulo Evangelium revelavit. Quod si non est homo, consequenter est Deus. Non quod hominem negemus assumptum, sed quod tantum hominem renuamus.quot; De hac revelatione sibi facta sacramenti, quod praedicabat, meminit Apostolus etiam ad Ephesios 111. 3.

De qua revelatione sernio est, immediatane an mediata ? Liquet do immediata. Nam id primo exigit oppositio instituta: non accepi, non didici ah Iwminr, excluditur magisterium quod-vis humanura; Christus ergo solus doctor doctoris gentium (1. Tim. II. 7. 2. Tim. I. 11.), qui proinde etiam res histo-ricas Evangelii se accepisse a Christo testatur (1. Cor. XL 33. cf. Act. XX. 35.). Deinde id postulat res, de qua agitur. Nam, ut iam monuirans, non erat quaestio de Evangelio Christi per se, quod revelatione traditum fuisse nemo negabat, sed de ipsa praedicatione Pauli seu de evangelio ab eo praedicato, an verum esset veramque referret doctrinam Christi. Hac quaestione exsistente, si Paulus tantum affirmasset se tradere quod alii per revelationem acceperunt eumque docuerunt, in-tegra maneret vis instantiae adversariorum; recurrendum ergo esse ad illos primos , ad quos facta est revelatio, non solius Pauli verbis fidendum, quod tamen negavit Paulus vv. 8. 9. »Vides , ait heic Chrysostomus , ut undequaque confirmet se fuisse Christi discipulum , nullo horainis interventu , sed ipso Christo per se ipsum dignante omnera ei cognitionem pate-facere.quot; Item Theodoretus: »sapienter admodum posuit; per revelationem. Assumptus enim erat Christus Dominus et non amplius pariter ab omnibus videbatur; ei autem in via re-velatus est eumque ad praedicationis ministerium designavit. Haec autem rursus posuit adversus illorum calumnias, do-cens se ne in hoc quidem esse aliis apostolis interiorem. Sicut enim illi ab ipso Christo doctrinam acceperunt, ita etiam ipse eum doctorem habuit.quot; Cf. haec cum dictis sub v. 1.

Quaeres: quando facta fuit Paulo revelatio Evangelii. Ex seq. v. 16. colligitiu* id accidisse initio conversionis suae, ut videbimus. Id praeterea requirebat eius immediata divina electio ad Apostolatum tunc ficta, quacum immediata Dei veritatum revelatio nexa est. Quapropter non est cur hue revoces earn revelationem, de qua loquitur Apostolus 2. Cor. XII. 2. seqq. Nam si scripta haec ad Corinthios epistola fuit anno p. Ch. 52. (cf. Patrizi in Actus in fine), ea revelatio habit a ante annos 14. (1. c. v. 2.) incidit in annum 33. vel 39. Cbnsti, h. e. in annum 9^m vel 10quot; a Pauli conversione, quae contigit anno 31. (cf. Patrizi ibid, ad cp. IX.).

Praeterea haec revelatio fait ds rebus arcanis, quas non licet homini loqui; at revelatio Evangelii erat de rebus, quae poterant et debebant manifestari. Dicendus est ergo Paulus vel in ipsa Christi (qui ei non per aliquam speciem, sed perso-naliter praesens apparnit non secus ac aliis Apostolis post resurrectionem, ut id obiter moneamus, quod constat ex 1, Cor. XV. 8. coll. 5.—7. et IX. 1.) apparitione Act. IX. vel

cum postea oraret ibid vv. 9.—12., revelationem Christi ac-cepisse. Certe Christus, cum prima vice visus est Paulo , ait ipsum futurum testem eorum, quae vidit £t quae eidem mani-festabit Act. XXVI. 1G. Cf. Beelen in h. 1.

Nunc liceat brevem facere animadversionem. Constat ex te-stificaiione Pauli accepisse ipsum a Deo revelationem doctrinae praedicandae (cf. et loca citata Ephcs. 111. 3. 2. Cor. XII 2. seqq. et Act. XXVI. 16.), eius doctrinae scilicet, quam verbo et scripto evangelizavit. Quod autem Apostolo Paulo datum est, id ceteris quoque Apostolis collatum fuisse ipso Paulus significat, qui parem se aliis Apostolis facit eo quod revelationem immediate a Christo acceperit. lam vero id reiicit prorsus imaginationem recentiorum rationalistarum quod nempe doctrina Christiana, adhuc aetate apostolica , incerta , indeter-minata, confusa, paulatim sensim sine sensu, labore et studio hominum adoleverit et in certum tandem systema sec. IV. formata evaserit. Revelatio divina excludit operam hominis invenientis doctrinam, sed exposcit e contrario tantummodo operam hominis annnntiantis et custodieniis quod ipse a Deo accepit. Frustra ergo sunt et sacrilegi qui originem do-

Sequitur declaratie) dictorum, mentione iuiecta suae con-versionis et vocationis.

13. 'llxovcare yao ryv èfn]v a va- AuJistw cidm conversatiovem nio(i(f i'^ ttots èv tio 'tovóaï- meant alujiMiulo in huluismo, (fiioi, on xctxJ' vnFQ^(t):i_tv ijuouuuii supra uiodiun per-eamp;'uixov T)jV txx/.riciav roïgt; senuebar Kcdesiarn Dei et e.c-Gioè xai ênóotiovv avTïjV. pngnaham ilium.

14. xal TTQotxoTTZov èv rf«i 'lor- Et profie'eharn in Iiiduistito ■*«-dairynö' vnèg no/j.nvg ffwrj- pro rnultos ciaetancos meos /.ixiwiac èv TiZ ytvsi tiov, in genere inco, abundnntius TreQKTffOTÏQüig LrjXuni^ vndn- aemulator evsistens paterna-XO)v Tutv naioixoiv ftov na- nun meavnni tvaditionum. QadoGfuiv.

Audistis en'nn etc. Per particulam causalem nectitur sequens cum praecedenti; incipit euim lieic historice demonstrare quod dixerat se missionem et revelationem accepisse immediate a Chiisto: demonstrationem historicam exorditur a rarratione status sui praecedentis conversionem , ex quo apparet ipsum non t'uisse ab hominibus edoctum Christianismum, antequam ilium susciperet et praedicarct. Audistis: loquitur de re nota ex fama, nondum sane lilteris consignata: prior est Paulus, qui de ea scribit. Conversation em meam aliquainlo in ladaismo: si legas (iraarooy^v ttots, istud noil- non connexum cum vo-cabulo dvacrooqijv sed ab eo seiunctum , referendum erit ad praecedens ^xoi'aare: audistis aliquando: si legas avam ooq qr 7TOTF, nexus erit intimus inter utrumque vocabulum: conversatio, quae aliquando fuit in ludaismo: ita autem accepit vulg. et Sy-rus. Porro dvamooq sexcenties occurrit de vivendi agendique ratione. In ladaismo: ludaismus heic non gentem, sed reli-gionem seu coctum religiosum significat et opponitur Ecclesiae Dei; loquitur enim Paulus de zelo, quo olim fervebat pro caltu et religione iudaica. Qina on supra inodnm persequehar Jjcclesiarn Dei: en conversatio eius seu modus eius conversa-

tionis in luclaismo: ort refertur ad ijxovaare audistis nempe quod ego etc. In verbis persequchar Ecclesiam Dei nota ap-pellationem propriam societatis a Christo institutae (Matth. XVI. 19.) tuin cum ludaismo opponitur. Quae quidem appel-latio non indicat tantum religionem sen cultum Dei, sed so-cietatem eamque visibilem addictam religioni, qua Deus colitur. lam vero non erit abs re advertere quod e senteutia Pauli Christiani iam ab initio, cum ipse eos perseqnebatur, consti-tuebant societatem distinctam a relicfioso coetu iudaico: hie enim ludaismus vocatur, ilia Ecclesia Dei-, quo nomine et si-gnificatur societas (cf. 1. Tim. IIL 15.) et societas veram religionem custodians et societas a coetu religioso iudaico diversa. Scilicet Christiani tunc non erant tantum boni ludaei sequentes quaedam praecepta moralia, quae lesus docuerat, adhuc reli-gionis iudaicae membra, quod nostris rationalistis cum Renano placuit: sed erant iam turn ea ipsa Ecclesia Dei, secreta e Synagoga, quae comparet in omnibus epistolis Pauli, quam Christus super Petrum se aedificaturum promiserat, duraturam usque ad finem secnlornm. Perpende praeterea modestiam et humilitatem Apostoli crimen sunm non extenuantis propter ignorantiam, qua laborabat (1. Tim. I. 13.), sed potius ampli-ficantis, vero quidem modo, sed proprio sanctorum, qui res in lumine Dei vident. Supra modam persequebar Ecclesiam Dei: hac formula xaiï' r/rf-o^o'/jjV utitur Paulus ad significan-dum maximum excessum (Rom. VIL 13. 1. Cor. XII. 31. 2. Cor. I. 8.). Verbo tóiüixov addit ihri'toDovv. quod ad illius vim augendam conducit. Iloo'Jf-m est ecerlo evtermiuo (Hom. 11. fi. 308. reiyj èuóoiïovv) quod heic de nisu exterminandi delendi, utique cum aclione coniuncto, accipiendum est: quantum, scilicet, in me erat, exterminabam Ecclesiam Dei (cf. banc historian! in Act. XII. 58.—GO. IX. 1. seqq. XXVI. 9.—12. coll. XXII. 4.-6.). Eadem loculione usi sunt ludaei, cum primo audierunt Paulum praedicantem Christum: nonne hie est. qui evpugnahat !gt; irooDrjffag in Jerusalem eos, qni in-vocahant nomen Istud? Act. IX. 21.

Et proficiebarn in ludaismo. Pendent haec quoque a praeced. oTi et rpovaave. Progressus faciebat in cognitione et amore iudaicae religionis. De hac re loquens Paulus ad ludaeos dixit

se secus pedes Gamalielis eruditum fuisse iuxta veritatem {uxobfifiav accuratam notitiam) paternae legis. x\ct. XXII. 3. Supra multos coaef.aneos uwos in (jenere meo; ytvog frequenter est gens (Marc. Vil. 2G. Act. IV. 2G. 2. Cor. XI. 2G. etc.). An heic est secta, puta Pliarisaeorum? Hand opus est, cam do hac mox sit locuturus. Respondet poiius praeced. sv togt; 'lovóaiaiiij). Aiundantius aemulator e.vsistens jafevrtaruui rnea-rum traditionum. Aemulator 'Crflon^c, qui acri studio in aliquid fertur (I. Cor. XIV. 12. Tit. 11. 14.). Non de traditionibus gentis loquitur, multo minus de lege Moysis, quam simpliciter nomine suo appellasset, sed de traditionibus paternis et suis, quas in familia acceperat. Cum Paulas pharisaeus esset, fllius pbarisaei (Act. XXII I. 0.), intelligis quaenam sint paternae eius traditiones. Pbarisaei scilicet traditiones quasdam potissi-mum sectabantur, quas ipse Cbristus vocat traditiones pliarisaeorum (traditionem vestram Mattb. XV.^4.): praecepta nempe et obser\ationes, quas tanquam a maioribus acceptas pbarisaei legi scriptae superinduxerant. Pbarisaei proinde modam exce-debant in observatione legis: Paulus autem plures ex illis in boc excessu anteibat, rreoiffrtoTt'oojc.

Nota, cum Apostolus 2. Cor. XI. opponens suas praero-gativas praerogativis eorum pseudoapostolorum (v. 13.), qui secundum carnem, causa nempe originis ex Abrabamo gloria-bantur (v. 18.) et Corintbios volebant in servitutem redi^ere

(v. 20.), non producat banc quod sit pharisaeus ex pbarisaeis, iure forte colligas adversarios illos non fuisse e secta pliarisaeorum , quales probabiliter erant isti, qui Galatas turbave-rant (Act. XV. 5. coll. beic II. 4.).

Inter pbarisaeos et seipsum boc in loco tacitam instituifc comparationeni, ostendens se, non minus ac illi, probe nosse legem mosaicam et mentio talis suae conversationis in lu-daismo confert ad demonstrandum quod Paulus non ex igno-rantia aut praecipiti consilio aut animo in suos malevolo Fidem Cbristi est amplexus , valedicens legi: sed prudens et sciens cui crederet, persuasus legem non ainplius valere, lu-daismum dereliquit. Id ad Galatarum animos in doctrina a se tradita confirmandos plurimum babebat robur.

15. ore óè evduxrjasv o aijooiaac Cum autem placuit ei, rjai. me jif ix xoüiac fttjroóg fiov segregavit er- ulero matris xcd xaXéoag (ha rijg ydonoi mecie et vocavit p:r gratiam avi'ov, ¹) sikidi,

1G. urroxaXvtfiai rur v'iov avroc Ut rcceluret Fll'cam suum in mquot;, tv frfioi, 'ivu tvayytXiiiuiiKXt uf evangelizarern ilium in gen-uvcov er rolg ittveoiv et'- tibus: continuo non acquieci rh'ojg or TTQoaavsttt/irjv aaoxt carni el sangaini.

17. oió'i- an^'/.'Jov ih'lioaaó'/.vna Nerjue veni lero^ohjmam ad un-71 ooi to vc TT o o liKiv diTo- tecessore» meo-i apostolos, .tril aió/.ovc, «//lt;( urcïlXVov elg abri in A rabiam et iterum 'Ayajiïav xal ndkiv vné- reversus sum Damascum. arQStpu dg Jaaanxóv. ²)

Cum autem placuit ei etc. evdóxrjis: evóoxéw approbo, com-placeo milii, delector aliquo; voluntas benevola signiScatur, ut 1. Cor. I. 21. Luc. XII. 32. quae meritura quidem non ex-cludit, ut Matth. XII. 18. III. 17.: sed lioc iu loco mentione praemissa propriae indignitatis (vv. 13. 14.), voluntas benevola et gratuita Dei significatur. Nectitur verbum svóóxrjrre cum seq. infin. dnoxaAvtpcu.

Gratuita Dei voluntas clarius exprimitur verbis: rjii me segregaoit ee utero matris meae. Quidam codices liubent u Oeóc, o u. Sed vivida magis est absque Dei nomine baec appellali) ipsius per propriam eiusdem actionem (torn hrt hem behuagile, die mij he 'ft afgezonderd).'() uifooiaag: sollemne est vocabulum de iis, qui divinitus destinantur ad speciale opus, ut Act. XIII. 2. et Rom. I. 1., ubi rursus Apostolus huius segregationis meminit et terminum ostendit huius segregationis, inquiens se segre-gatum in Ecangelium: quod idcirco nostro in loco subintelli-gendum est. Hanc autem segregationem affirmat factam fuisse ex utero matris suae. Ait Gesenius (Thes. p. 201.) plirasim ab utero, cum est terminus temporis a quo, valere generatim a teneris annis, et ubique intelligi de prole iam nata, si ex-cipias Isai. XLIX. 1. Dominus ah utero vocaoit me. coll. ibid,

5. Dom inns formans me e.v utero servum suum sibi, quae omnia ex persona Christi debere accipi probat ibi Hieronymus et legenti patet. At conferre licet locum Teremiae I. 5., ubi Deis dicit quod eum cognovit, antequara is formaretur in utero to sanctificavit et proplietam in gentibus dedit, anterpmm de vulva exiret; id recte intelligitur de aeterna electione ad munns pro-pheticum , cuius suavis exsecntio una incepit cum initio exsi-stentiae leremiae.

Porro siraili sensu puto Apostolum heic loqui, nimirurn de electione Dei suaque destinatione ad Apostolatum, quae ex-secutioni maudari cepit vis ac ipse in utero matris exstitit. In primis enim teneris annis Pauli nihil speciale reperies, propter quod haec segregatio potius quam ab initio exsistentiae suae dicatur exsecutioni mandata. Quia vero omnia in eleclis suis Deus ordinat ad finem, quem efficaciter intendit, intelli-gimus Deum erga, ilium, quem Apostolum gentium destina-verat, iam ab initio, exsistentiae eius Providentiae suae soili-citudines propter eum finem exercuisse. Plurima sane, quae Paulus ante suam conversionem obtinebat, non parum con-tulerunt ad eius apostolicum munus. Ipsa acies ingenii, animi ingenita magnitado, natum esse ex pharisaeis, excultum in eorum disciplina haec omnia in profectum eius praedicationis et scriptionis postea redundarunt. Hinc intelligis in ordine praesentis Providentiae dona quoque naturalia ad finein super-naturalem ordinari a Deo.

Et vocavit per gratiam suam. Duo momenta divinae bene-ficentiae erga se distinguit Apostolus: segregationem , destina-tionem ad Apostolicum munus iam ab initio peractam atque vocationem: per illam adhuc remote , per banc proxime dispo-nebatur ad Apostolatum. Ante xa/.taag supplendus est articulus ó ex praeced. o dqooimic. Verba sequentia HTtw.a/.vipai etc. nectuntur non cum y.a/.tm: , sed cum eróóxrjae: vocatio vero, quae heic nominatur, et vocavit, cum sit quid intime nexum cum revelations Filii Dei et huius evangelizatione, est vocatio, puto, ad Apostolatum, quae reapse simul fuit cum vocatione ad fidem.

Vides banc vocationem tribui Patri; non ergo alludit immediate ad apparitionera lesu in via , sed sistit simpliciter in

gvaiia vocationis, quae a Deo est soletque per appropriationem tribui Patri. Vocalio liaec gratuita est, 'êia tiJc yuoiro; aviov. Gratia Dei turn increata est, divina benevolentia, turn creata, beneficium ab ea procedens: usus particulae instrumentalis êia suadet forte banc alteram directe signiticari, eam nenipe iu-teriorem illustrationem et inspirationem efficacem, qua voca-tus fuit Paulus. Vel simpliciter significat se non ex ullis mentis suis, sed ex pura gratuita benevolentia Dei vocatum.

Itaque cum ei, qui me segregavit ex utero matris meae (in Evangelium) et vocavit per gratiam suam (ad Apostolatum), placuit ut revelaret sive placuit revelare Filium suum in me. 'Arrnxa/.vTcio) retego quod opertum est, manifestum reddo. Revelare in me non peiiiwle est ac revelavit mihi. sed aliquid plus. Sic dictum censet Chrysostomus, quia Paulus non solum edo-ctus fuerat Fidem, sed et Spiritu S. repletus habebat Christum in se loquentem (2. Cor. XIII. 3.). Aiunt alii revelare Christum in Paulo est ipsum Christum suam victricem gratiam in Paulo manifestam facere Paulumque efficere miraculum gratiae si-gnumque potentiae miserantis Dei, quod ad propositum finem, qui immediate post exprimitur, maxime conducebat (Windisch.) Simplicius revelare Dei Filium in me est notitiam Filii Dei invadere et occupare animum et mentem Pauli, ut ibi per fidem et amorem Filius Dei inhabitet. Similis est locutio 2. Cor. IV. G. e'/.a/itpev ev nui xaoóiai; r^iun'.

Scopus talis revelationis fuit, quem Apostolus indicat verbis seqq. ut evangelizarem ilium in gentibus seu inter gentes: graece est praesens 'tva evayyeUamp;i.iai, quo omne tempus apostolatus sui tanquam praesens sistit suumque apostolatum tanquam iu-giter vigentem et ageutem. Notatur heic munus praecipuum Apostolatus, quod est praedicatio Evangelii: ut idcirco dixerit Apostolus 1. Cor. I. 17. non enirn misit me Christus haptizare sed evangelizare: quibus verbis non negatur facultas facta baptizandi (cf. ibid. vv. seqq.), quemadmodum nec negatur potestas ordinandi, quae'Apostolis necessaria erat ut successores sibi crearent (cf. 2. Tim. I. 6. Act. XIV. 23.), sed aifirmatur missio accepta propagandi regnum Dei praedicatione fidei et quod haec praedicatio , sicut erat praecipuum et maxime necessarium medium propagationis regni Dei (cf. 1. Cor. IV. 15. 16.), ita erat et po-

tissimum ministerium Apostolatus Pauli non secus ac cetero-rum. Integrum ei ei'at aliis officiis ministerio aliorum defungi. Sed quamvis alios quoque ad praedicandum mitteret, abstinere ipse nequibat a praedicatione: necessitas enim, ait (I. Oor. IX. 16.), mihi incumbit; vae enim mihi si non evangelizavero.

Affirmat Apostolus se electum ad evangelizandum Filium Dei inter gentes, de qua speciali missione disseremus cap. seq. v. 8. Hactenus asserta est ab Apostolo electio divina sui ad Apostolatum et electio immediata: oratio tamen a verbis: cum autern placuit ei, adhuc est suspensa: cum placuit Deo reve-lare Filium suum in me, ut ilium evangelizarem inter gentes; quid putatis me ita a Deo electum praestitisse? an confirma-tionem meae electionis postulasse ab Apostolis? minime: sed Apostolatum meum statim exercui. Istud sane est quod in apodosi (continuo non acquievi etc.) narrat, quod quidem no-tandum est; nam in lioc situm est sequens argumentum , ab eo propositum. lam patet revelationem doctrinae, de qua loquitur Paul us v. 17. factam ei fuisse ab initio.

Continuo svUkMC absque mora. Non est necesse ut dicamus quod hoc adv. ad tria seqq. incisa simul pertinet, ut quae ibi narrantur, absque interruptione facta significentur. Nam inter primum et alterum moram intercessisse videbimus. Non acquievi carni et sanguini: cv TTQogaveiyé^rjv: rroogavar/Aïfiiai med. cum dat. valet confer re, apponere, ut heic II. 6., etiam conferre cum alio consilii gratia (Luc. lupiter tragoedus §. 1.). lliero-nymus in comm. recitata lectione vulgata, subdit: gt;sive ut in graeco melius liabet: non contuli cum carne et sanguine:quot; idest non adhibui in consilium carnem et sanguinem, non morem eis gessi h. e. non acquievi. Chrysostomus censet heic Apostolos subindicari, quos a natura appellaverit; »fuisset enim extremae absurditatis eum, qui a Deo fuerat edoctus, postea cum hominibus conferre:quot; ait tamcn quod si quis hoc dictum de cunctis hominibu? intelligat, per se licet. Hieronymus vero iuquit: »absit ut ego Petrum et loannem et lacobum carnem et sanguinem putem, quae regnum Dei possidere non possunt.quot; Quod Apostoli heic non sint intelligendi vel ex eo patet quod hi seq. iuciso distincte appellantur. Caro et sanguis heic vel sunt quid extrinsecum, populares ipsius Pauli (cf. Gen. XXXVII.

27. lud. IX. 2. 2. Sam. V. 1.), vel sunt quid intrinsecum, ea naturalis inclinatio, qua vel in suos, vel in amorem sui com-modi ferebatur, vel rurms extrinsecum h. e. homines generatim secundum carnem et sanguinem (non secundum Deum) viventes et iudicantes. Non morem gessi popularibus meis sive naturali amori erga me ipsum aut illos, vel non adhibui in consilium desiderium popularium meorum aut amorem meum erga illos, aut amorem mei commodi aut homines mufidanos, quae naturae placent suggerentes. Quaelibet interpretatio in idem tandem redit. Hi-: verbis significat directe Paulus quid non fecerit: at, puto, voluit etiam simul adsigniScare quid fecerit. Hoe autem non est quaerendum in propositione seq. adversativa sed alii etc. nam haec opponitur alteri immediate praeced. neqne vera etc. Illud scilicet heic adsignificat se fe-cisse, a quo amor quidam inordinatus potuisset eum abstrahere: illud nempe quod in Actis IX. 21. narratnr his verbis; et continuo xai tvüf'ojg (postqnam nimirum per aliquot dies fuerit conversatus cum discipulis v. 20.) in synagogis praedicahat le-sum, quoniam Mc est Pilius Dei, omnibus quidem stupentibus. Hoe ergo vult dicere Paulus: statim ac a Deo electus fui ad Apostolatnm, secus ac caro et sanguis persuadebat, praedicavi lesum: quod argumento est ipsum non ab homine vel per hominem accepisse Apostolatum. At dices solum factum non probare ius. Scilicet heic supponendam -est quod ex Actibus constat, Paulum, nemine ex Ecclesia contradicente, praedicasse Christum, eo quod eius missionem divinam, teste profecto Anania, cognoverint.

Nerjue veni lerosoh/mam ad antecessor es meos Apostolos'. veni ar^/.Uov. ut Alex, legit, quod est etiam simpliciter ivi, sicut )]/.!)or heic v. 21. et II. 11. ac latinum venio: neque enim cum haec Paulus scriberet, erat in partibus Syriae et Ciliciae ant An-tiochiae. Lectio dnr^Uov Vaticani, Sinaitici, Claromontani hunc sensum directe exprimit: non ahii. IJoog rovg ttqo è/iov ano-GroXovg ad Apostolos, qui ante me crant, h. e. ante me vo-cati fuerant: qnibus verbis se iisdeni accenset et docet se iam tum parem fuisse illis, hoc tantum inter se et eos exsistente discrimine, quod ii ante se fuerint vocati. Patet m quem finem narret Apostolus se post divinam electionem non ivisse lero-

solymam ad Apostolos; vel enim otiosa est narratio, quod nefas cogitare, vel nexa cum scopo praesentis sermonis, qui est de-monstratio sui Apostolatus. At si ita est, liic sensus subest verbis Apostoli: non ivi lerosolymam postulare ab Apostolis missionem praedicandi vel confirmationem missionis acceptae, sed e contrario coactus relinquere Damascum (cum possem lerosolymam ire) abii in Arabiam. Ex quo facto se prodit in-dependentia Apostolatus Pauli ab auctoritate aliorum Aposto-lorum.

Sed ahii in Arabiam et itcrum reversus sum Damascum. Etiamsi prius Damasci, unde in Arabiam ivit, mentionem non fecerit, id supposuit notum Galatis, qui praecipuas circumstan-tias suae conversionis non ignorabant (v. 13.). Arabia intelli-gitur ea, quae dese.rta vocata est, Nomadum sedes, quae erat ad latus australe regionis Damascenae. Damascus ab anno 85. ante Ch. suberat regibus Arabum, ex his, tempore conversionis Pauli, erat Aretas, cuius ipse Paulus meminit 2. Cor. XL 32. Qui is est probabiliter, qui anno 10. ante Christum regnare ceperat vel insequente, ait Patrizi in Act. IX., quern confer sis. Huius itineris Pauli in Arabiam et reditus Damascum Lucas in Actibus IX. non meminit: locus eius foret inter versus 22. et 23.; nam in hoc narratur consilium ludaeorum Damasci perdendi Paulum eo quod Christum praedicaret, quod fuit occasio cur Damasco aufugerit et iverit lerosolymam. Porro ex discrimine narrationis huius rei inter auctorem epistolae et auctorem Actuum colligit merito Paley duo haec opera scripta fuisse alteram independenter ab altero, quemadmodum etiam ex nar-ratione gestorum lerosolymis epist. 11. 1.—10. Act. XV. 2.—29. (cf. Paley Horae Paulinae c. V. n. 5.). Quid autem fecerit Paulus in Arabia nescimus nee oportet divinare. Non audi-endi tamen sunt qui negant ibi praedicasse Evangelium eo quod nondum esset Apostolus. Et si praedicavit Damasci, cur non praedicaverit in Arabia, saltern si ludaeos ibi reperit? Zelus Pauli nequit componi cum huiusmodi silentio , si prae-serlim brevis non fuit mora in Arabia.

18.^v/i,Tfa« iima l'rïj toitt dvrjA- Deinde post annos tres veni le-itoi¹ eig'leoofjókvjia idtoor^aai rosohjmam videre Petrum et Ktj(f dv xal ènêf.i6iva ttocc mansi apud earn diebus quin-avcov rjiitoac ósxanévre *). decim.

Post annos tres: unde initium sumendum, an a reditu Da-mascum , an a conversione sua? Videtur esse initium sumendum a sua conversione. Antea significaverat post vocationem suam non ivisse ad Apostolos: nunc ait ivisse ad Petrum post annos tres: obvia est interpretatie: post annos tres a vocatione seu conversione sua.

Vlt; ni lerosohjmam videre Petram. Antiquiores codices habent syriacum nomen Cephas: ut alienissimi fuerint veteres ab ea inepta cogitatione quod in liac epistola Paulus nomine Cephas voluerit alium designare quam principem apostolorum; hic enira certe estprinceps Apostolorum. Occasio itineris fuit persecutio ad-versus Paulum (Act. IX. 23.-—25.) nee ei licuit rursus ire in Arabiam, cum ipse ethnarchas, qui nomine Regis Arabum re-gebat Damascum, infensus esset Paulo (2. Cor. XI. 32.): cum autem potuisset alio ire, ivit data opera lerosolymam ut vi-deret seu inviseret Petrum. gt;Quid hoc animo (ait heic Chry-sostomus) potest esse modestius? post tanta tamque praeclare gesta (non videtur censuisse Chrys. Paulum otiatum esse in Arabia), cum nihil opus haberet Petro ne3 illius egeret voce, sed honore par esset illi (nihil enim heic dicam amplius), tarnen ascendit veluti ad maiorem et seniorem soliusque Petri conspectus commovit eum ut eo proficisceretur... Non dixit ISelv sed laroqrfiai, quemadmodum loqui solent qui ad magnas et splendidas urbes pergunt, eas data opera consideraturi.quot; Quod Chrys. affirmat de paiitate Pauli cum Petro, quoad apostolatum est accipiendum, eo scilicet sensu heic interpretatur Chrys. quo locutus est Paulus, qui coactus vim et dignitatem sui apostolatus tueri, ipsum independentem affirmat ab ullius ho-minis auctoritate et magisterio seque parem facit aliis Apo-stolis. Quod vero in parenthesi subdit Chrys. nihil enim heic dicam amplius, ad labores apostolicos referendum est Pauli, qui plus omnibus laboravit (l^a Cor. XV. 10.). Venit ergo videre

*) Clarom. tibtqov, cui et Theodoretus consentit. Sinat. et Alex, et Syrus consentiunt Vatic.

Petrum, »11011 discendi studio (ait laeic Hieronymus), quia efc ipse eundem praedicationis haberet auctorem, sed honoris priori apostolo deferendi.quot; N011 secus Theodoretns: gt;Hoc rnrsus osten-dit eius animi virtutem. Cum enim Immaiia institutione non indigeret, ut qui ab universorum Deo edoctus fuerat, aposto-lorum principi convenientem lionorem tribuit. Propterea enim ad emu venerat 11011 ut ab eo aliquid diseeret, sed ut solara-modo videret.quot; Vim vocis lac oorgat iuxta classicos habes ex testimoniis a Wetstenio citatis, ut nempe experientia nosset qualis et quantus vir esset Petrus.

Quid actum sit tunc, narrat Lucas Act. IX. 20.—30. Ductus nempe fuit Paulus a Barnaba ad Apostolos, quibus Barnabas notum fecit Paulum a Ghristo vocatum fuisse et Damasci praedicasse eundem Christum: qua notitia accepta ab Apostolis, Paulus fiducialiter cum illis agebat ac praedicabat. lilud qui-dem iure factum a Barnaba: nam etsi missio apostolica Pauli non penderet ab Apostolis certisque signis a Deo esset com-niunita (2. Cor. XII. 12.), ut de ea dubitare non liceret, eo-dem scilicet pacto , quo missio ceterorum apostolorum; ordo tarnen hierarchicus et Ecclesiae quies postulabat ut Apostolis constaret vocatio divina Pauli eamque acceptatione sua apud fideles ipsi firmarent.. Cur illud reticuit Paulus ad Galatas? Utique quia eius mentio scopo suo necessaria non erat: quod enim distincte ideoque praecipne notat, est quod tantum 15. dies apud Petrum manserit: ut ostendat (ait Hier.) non fuisse grande tempus, quo potuerit aliquid a Petro discere, ut ad ilium sensum, a quo cepit, cuncta referantur, se non ab ho-mine doctum esse, sed a Deo.quot; Cavendum est ne arbitremur Paulum heic rhetorem agere ac veluti fraudibus uti, quibus rhetores delectantur: sed tenendum quidquid omisit narrare Apostolus, tale fuisse, ut si in notitiam Galatarum venisset, non potuissent ii certe eum merito arguere mendacii aut de-ceptionis. Quidquid ergo actum tum sit inter Petrum et Paulum , id non eo certe spectavit ut missionem apostolicam et doctrinae institutionem Paulus a Petro acceperit, quod falsum effecisset quidquid de se enunciat Paulus duobus primis capp. huius epistolae.

ronymo cur id Paulas notat. Cur lerosolymis Apostolus ex-cesserit, causam alteram affert Lucas Act. IX. 29. (ubi adverte in gr. mentionem nullam fieri gentium et qui a vuig. vocantur graeci, esse hellenistas h. e. ludaeos inter gentes versatos, graece loquentes, qui tunc lerosolymis erant), alteram causam recitat Paulus in sermone liabito ad ludaeos (Act. XXII. 17.) uempe iussionem Christi, qui ei in templo oranti conspicien-dum se dedit. Narratio autem Actuum hoc altoro loco satis significat verum esse quod lieic Paulus narrat de sua brevi commoratione lerosolymis.

19. 'Ereoov óè twv artodióXcav A Hum autem aposlolorum vidi oi'X sióov, ei fi'i 'idxMpov nemincm, nisi Tacobum frato v dó/-?.(/(/v rod Kvoiov *). trem Domini.

Locus est a recentioribus non uno modo acceptus. Nam quidam el /.n) exceptive accipiunt et sic intelligunt lacobum connumerari aliis Apostolis cum Petro (cf. Patrizi Evv. III. diss. IX. c. 20.). Alii accipiunt el /tr) adversative, sed; ut sen-sus sit: alium Apostolorum non vidi, sed vidi (repetendo lieic ex praeced. solum verbum Eidov) lacobum fvatrem Domini. Hanc interpretationem tuentur, qui propter argumenta aliunde desumpta demonstrasse se putant lacobum fratrem Domini, primum lerosolymorum episcopum, non fuisse apostolum ex duodecim (cf. Fr. Ant. Zaccaria in diss de tribus lacobis). Quaestio satis longa et impedita, quae nos nimis diverteret a proposito nostro, ut idcirco nolimus examen instituere utrius-que opinionis, quaruni utraque et inter Patres patrones nacta est: sed Scripturae tantum verbis contenti erimus.

Si haec sola verba ad Gal. considerentur, utraque inter-pretatio est legitima. Nam d /(») in continuatione sententiae valet profecto exceptive, nisi, ut in liac quoque epist. VI. 14. cf. loan. X. 10. 1. Cor. II. 11. Rom. XI. 15. 2. Cor. XII. 13. Verum etiam valet vel reddi potest adversative, sed, ut Apocal. IX. 4. XXI. 27. loan VI. 46. 1. Cor. VIII. 4., ubi est in op-positione cum rJgt; trfgog, ut nostro in loco et beic II. 16. tav fn). etc. lam vero conferre licet cum bis dictis Pauli ea quae *) Clar. ë. cf. r. «. eldoy ovcTtVa.

narrantur a Luca Act. IX. 27. eadem occasione. Narrat autem Lucas quod Barnabas duxerit Paulum ad Apostolos: In sim-pliciter dicti intelliguntur ii, q11i oraut ex duodecim: hos sane liactenus Lucas in Actibus isto nomine designaverat, distinguens ad aliis, qui evangelizabant verbum Dei: cf. VUL I. 4. Et re quidem vera erat ratio cur Barnabas adduceret Paulum . ad primos Apostolos, quibus a Gliristo sociatus faerat Paulns et quorum intererat nosse Pauli missionem, ut earn tidelibus au-ctoritate sua quoque persuaderent; at non erat ratio cur Barnabas adduceret Paulum ad Apostolos inferioris subsellii (si tamen iam tunc erant) et apud eos rationem redderet Apo-stolatus Pauli. Illi ergo, ad quos Paulus adductus fuit a Bar-naba, erant Apostoli ex duodecim. Cum igitur Lucas plurali numero utatur, fuerint oportet plures uno, saltem duo: laco-bus idcirco visus a Paulo praeter Petrum, Apostolus ex pri-mis erat. Haec est, puto, obvia iuterpretatio: verum auia identidem pluralis numerus occurrere solet cum reapse sermo est tantum de uno, eo quod genus potius quam numerus rerum aut personarum attenditur a scriptore (cf. Beelen Gramm. Graec. N. T. p. 174. seq.); ideo aliud argumentum paulo post afferemus. Quod .Paulus heic narrat se non vidisse alium Apo-stolum, cohaeret cum scopo sui sermonis, quo demonstrare vult se a Deo immediate non ab Apostolis accepisse auctorita-tem et doctrinam: Petrum, et lacobum tantum vidit, alios neque vidit; nihil itaque ab hominibus aut per homines ei collatum.

Cum autem hie sit scopus Apostoli in huius rei narratione, dicendus est Paulus connumerare lacobum fratrem Domini inter Apostolos duodecim, sive accipiendum esse et /ii] exclusive non adversative. Nam cum sonsus adversativus est, id quod subditur particulae adversativae est, e mente saltem loquentis, maioiis momenti eique vult attentionem audientis ferri prae eo, quod praecedit: non quia Patrem vidit quisquam, sed {et ,«gt;)) is, qui est a Deo, hie vidit Patrem. loan VI. 46. Nihil est idolum in mundo et nullus est Deus alius, sed {el itij] unus est. 1. Cor. VIII. 4. Idque ipsa indoles adversativae propositionis flagitat, lam vero cum Paulus in eo sit ut demonstret se ab Apostolis accepisse nihil, iutererat utique eum nartare quos Apostolos viderit, at quid intererat referre se alios vidisse ? Quomodo

cum scopo Apostoli coliaeret haec narratio: nullum alium Apo-stolum vidi praeter Petrum, sed vidi lacobum fratrem Domini? eodem pacto potuisset et alios discipulos, quos certe vidit, re-ferre. Apostolus vult ut attendant Galatae quot Apostolos is viderit, non quot personas lerosolymis: inepta proinde esset et abs re ilia adversativa, qua nee aliquid maioris momenti di-citur nec ad rem spectans: sed vidi lacobum fratrem Domini. Quid istud refert? At oportebat mentionem lacobi fieri, si is Apostolus erat non secus ac Petrus. Sensus ergo est: praeter hos duos Petrum et lacobum, nullum alium Apostolum vidi.

Addo tantum perperam provocari ad 1. Cor. IX. 5., ubi non Jacobus, sed fratres Domini universim distinguuntnr ab Apostolis et ibid XV. 5., ubi lacobus (frater Domini) distin-guitur non ab Apostolis sed ab Apostolis omnibus, seu melius apparitio uni facta ab apparitione omnibus.

20. quot;1 ()'è yoüyo) i'füv lóov èvw- Quae autem scriba vobis ecce co-niov tov 0£ov, on ov tpet- ram Deo, quia non rnentior. óoiiat.

Ecce coram Deo formula est, qua testis Deus invocatur, alibi non occurrens apud Paulum, qui similibus utitur (Rom. I. 9. IX. 1.). Respondet liebr. mrr ud¹? lahvah praesente et teste, 1. Sam. XXIII. 18. 18. Quia on signum est seq. dicti, ort, ut vocatur, recitativum.

lurat se non mentiri. Dictio a óè yodyiui vjilv non est proprie regimen grammaticum verbi ipevSofiai, quod absolute ponitur: sed est et ipsa absolute posita dictio: Jlla, quw scribo vobis, nempe quod attinet ad ea, quae scribo vobis. Logice vero haec verba sistunt obiectum negationis ov ipevdojiai. Gumhacte-nus auctoritatem suam apostolicam demonstraverit narrata sua vocatione et quid postea egerit, iuramentum interponens ostendit maxime interesse haec tenere, ut iurare honestum fuerit.

Quod hactenus retulit de sua vocatione, adeo singulare erat ac sibi soli immediate notum, ut licet Deus signis id comprobaverit, facile tamen senserit Apostolus apud animos dubiis vexatos iuramento idem sibi confmnandum esse. Pariter tardus eius accessus lerosolymam et quidem solum ad visen-

dum Petram, nulla sollicitudo invisendi alios Apostolos, qui in Judaea erant, non minimum forte repugnabant iis, quae de Paulo Galatae ab aliis acceperaut: ilia ergo oportuit iura-mento firmare. Hoc autem semel editum, quo veracitas Pauli in tuto ponebatur, opus non fuit deinceps iterare.

21. 'Emma fp.tïov fig ra xXC-Deinde veni in partes Sjriaeet iicna rijg ^voiag xcu rijg Ciliciae.

22. quot;Hurpi óè ayvoovfievog irji Kram autein, ignotus facie Kc-nQoaumu) raTg ixx'l.rfiLaig rijg clesiis Tudame, quae eranl in 'lovdaiag ralg tv Xoian'r *) Christo;

23. jióvov dii dxot'ovreg rjffai', oei Tantum autem audifum hahe-ó diwxwv rjiiag nors vrv bant: quoniam qui perseque. svayYsXfësvai rrjV niaxuv, fjv hatur nos aliquando , nunc noTE értóoiyet. evangelizat jidem, quam aliquando e.rpwjnahat.

Deinde veni in partes Syriae et Ciliciae. In Act. IX. 30. narrat Lucas quod fratres deduxerunt Paulum Caesaraeam et dimiserunt Tarsum, quae urbs primaria Ciliciae erat, patria Pauli. Deductio Caesaraeam videtur eo spectasse ut navem, quae Tarsum eum duceret, Paulus conscenderet; nam iturus in Ciliciam non erat cur eo deflecteret, si iter pedestre ag-gressurus erat. At si maritimum suscepit iter, cur venit etiam in Syriam et quidem ita, ut non tanquam in transitu sed de-stinato illue venerit? non enim ait per Syriam in Ciliciam , sed ex aequo in partes Syriae et Ciliciae. Hanc autem viam Syriae tenebant, qui e ludaea terrestri itinere petebant Ciliciam. Terrestre ergo iter capessivit Apostolus: cur ergo Caesaraeam primum adivitV Forte ut iturus quidem per Syriam in Ciliciam, ludaeos tarnen ierosolymitanos securius falleret li. e. caelaret propositum sibi iter, qui eum censuissent mare inter se et eos interposuisse. Ceterum fieri quidem potuit ut

Paulus eo consilio a fratribus ductus sit Caesaraeam ut mari-timo itinere Tarsum iret, quod Lucas narrat, sed non reperta navi, quae illuc pergeret, CDaetus fuerit terrestre suscipere iter, secundum id, qnod ipse narrat. Etiamsi vero tenderit is de-stinato in Ciliciam , quia tamen transieus per Syriam reapse in Syriam venit, narrans simpliciter factum, non consilium eius, potuit ex aequo dicere se venisse in Syriam et Ciliciam. K/.titara sunt regiones, terrae tractus, cf. Rom. XV. 23. 2. Cor. XI. 10. Perpende rursus scriptorem epistolae heic v. 18. et rursus 21. independentem esse a scriptore Actuum collatis IX. 26. 27. et 30.

Emm autem i/jnotus facie Ecclesiis hulaeae, quae sunt, in Christo. Cam nempe lerosolymis esset, ignotus erat facie ceteris ecclesiis. Saepe ubi terra aliqua nominatur, seponenda est urbs principalis, quae si compreliendenda est, seorsim no-minari solet (cf. lerem. IV. 5. XXV. 46. Act. XV. 23.). Ecclesiae utique ierosolymitanae h. e. fidelibus earn componen-tibus notus erat Paulus; sed ad alias ecclesias ludaeae solum fama eius conversionis pervaserat. Ecclesiae al èv Xqkstm sunt societates cliristianae, quae in ludaea florebant. Quoniam nomen simplex ecclesiae id valet, quo Cbristianus coetus a Synagoga discernebatur (heic v. 13. cf. Act. VIII. 1. IX. 31.), non dis-pliceret lectio cd. Clarom. qui to esse in Christo refert a lu-daeam: ecclesiis ludaeae, quae in Christo erat, non omnis quidem ludaeae, sed eius, quae in Christo erat, Christo nempe se subdiderat, Christo adhaerebat. Ceterum ecclesiarum twv nvai'iv èv riy 'lovêata tv X. ƒ. meminit idem Apostolus 1. Thess. II. 14. ibique appositum in Christo lesu spectat ad ecclesias. Cur huius rei meniionem facit Apostolus se ignotum facie fuisse ecclesiis Christi in ludaea? Id ad scopum suum condu-cebat. Si missionem Paulus ab Apostolis prirais accepisset, quoniam hi tunc temporis ludaeos tantum excolebant, ad eos utique misissent Paulum, ut in regionibus ludaeae, non secus as alii ex discipulis ipsisque Apostolis, verbum Dei praedi-caret. Cum id factum non sit, non quidem argumento evident! sed indicio erat non spernendo praeter cetera dicta, auctorita-tem suam apostolicam independentem esse ab auctoritate apo-stolorum, qui ante ipsum fuerant vocati. Simul etiam notare

vult missionem suam specialem divinitus acceptam ad gentes, quales erant Galatae, non ad ludaeos; quam ipsi Apostoli agnoverint, non mittentes eum ad ludaeos.

Tantum ergo audit urn hahehant etc. Phrasis liaec veteris vulgati transiit in linguas recentiores {avevano vdito). Heic tarnen vim imperfecti habet: respondet enim tw dxovovrtg ifiav, cuius similis est Luc. V. 1. rjr idrwg cum significatione ira-perfecli. Quocirca et heic valet audiehant (sentivano dire) non secus ac secpiens darificabant.

Nunc evangelizat fid em, qnam aliquando erpuynuhat. Fides obiective accepta, doctrina evangelica, quam olim extenninare nitebatur Paulus; persequens enim Christianos ill volebat ut nulla amplius esset aut praedicaretur doctrina seu religio cliri-stiana.

El in me èv f.iiol: opus certe baud est ut part, tv beic accipiatur propter ut sensus f-it propter me, mei causa glori-ficabant fideles ludaei Deum. Glarificabant scilicet in me Deum, ut qui invenissent in me celebrandi Deum materiam, Deum nempe se in Paulo manifestantem glorificabant (cf. v. 10.).

Nullum igitur tunc dissidium exstabat inter Paulum et lu-daeo-cbristianos, sed perfecta caritas: si quod proinde dissidium postea exstitit inter Paulum et quosdam christianos ex ludaea, id perperam repeteretur ex eo, quod Pauli doctrina alia esset a doctrina Apostolorum: cur nou potius ex eo quod bi ludaeo-cbristiani a vera doctrina Apostolorum defecerint? Id Apostolus, baec narrans , Galatarum animis perpendendum relinquit.

Nunc conferenti bistoriam beic narratam a v. 13. ad 24. cum bistoria Actuum IX. 1.—30. licet perpendere cum Pa-loy (1. cit. nn. 2. 3.) quod cum utraque sit independens ab altera, utraque pariter supponit aut iunuit id quod altera d:cit, ideoque utraque testimonium praebet altcii eius autben-ticitatis.

]. quot;Errfira óm ósxaitaaduwv trwv Deinde post ctnnos quatuorde-Ttd/.tv avêfirjv elc 'leooaó'Av/ia dm iterum ascendi lerosohj-fiera Baovafla. avvnaoa/.a^uiv mam cum Barnaha, assumpto xal Tirov et Tilo.

1. Habes triplex en en a I. 18. 21. II. 1. duo priora certe clesignant aliud post aliud tempus: proinde et hoe tertium, idcirco: deinde ab adventu meo in partes Syriae et Ciliciae I. 21. non a mea conversione vel ab adventu lerusalem, quae arbitraria prorsus sunt. Superius Apostolus triennium memo-rans ante suum iter ierosolymitanum dixerat nird errj roia post armos tres: nunc alia praep. utitur, óut ó. tzcav per an-nos 14. sive currentibus annis 14. Sensus est, inter spatiuni annorum 14. (Deut IX. 11. óid reaaaqdxovia tjfieQwv... eówxs xi'oioc f/iol rclg rSvo nldxctg) ad finem tamen vergentium, ut aliqua corta nota temporis heic habeatur: igitur, praeterlabente anno 14. Itaque enfira nempe post adventum in partes Syriae et Ciliciae, I. 21. qui contigit eodem anno ac iter leroso-lymam 1. 18., ideoque, si annos numeramus, post annum illius itineris, quod anno 33. cl. Patrizi credit susceptum. Ab eo autem anno, si rursus sequamur ratiocinia cl. Patrizi (cf. Append. I. post hoc Caput), annus 14. est annus 47. quo Concilium de legalibus habitum lerosolymis et cui Paulus interfuit Act. XV. et de quo loquitur hoc ipso in loco. Omittit Paulus mentionem alterius itineris, cum lerosolymam ivit eleemosynas laturus Act XL 29. 30. Hue referri potest to 7jd0.iv. quod de tertia vice dici solet Matth. IV. 8. XX. 5. Ascendi: ratio loquendi Hebraeis frequens cum de itione in urbes loquuntur, quae fere semper montibus sen collibus insidebant: luic tamen videtur proprie altitudo loci significari; sicut enim ipse Antiochia veniens lerosolymam, ait se ascendisse, ita eos, qui lerosolyma Antiochiam iverant, ait Lucas descendisse. Act. XV. 1.

Act. XV. 2. et propter eundem scopum? Puto satis esse si utraque narratio conferatur; lioc enira pacto constabit utram-que convenire et alteiam alterius esse complementum.

Itaque a) ex Act. XV. 1. seqq. constat occasionem , cur iverit Paulus Terosolymam, earn fiiisse, quod quidam ex ludaea descendentes Antiocliiam praedicaverint Christianis ex genti-bus necessitatem circumcisionis , quibus praedicatoribus Paulus et Barnabas acriter restiterunt: statuisse proinde fratres ut Paulus et Barnabas atque alii irent consultum Apostolos et presbyter os super liac quaestione lerosolymam. Quid conse-quens erat nisi ut Paulus tunc conferret cum Apostolis do-ctrinam, quam hac in re semper defenderat? Id autem se fecisse testatur beic v. 2. Et sane collatio cum Apostolis suae doctrinae circa immunitatem gentium a lege mosaica, non am-plius a Paulo facienda erat, postquam decreto lato Apostoli sententiam suam clarissime expresserant Act. XV. 28. 29.: facta est ergo non post sed ante illud decretum. At neque facta est antequam Antiocliia a fratribus mitteretur lerusalem, consulturus Apostolos super liac ipsa quaestione; tune enim quin iret, retulisset Antiochenis quid sibi iam Apostoli re-sponderant: ergo liac ipsa occasione itineris sui lerosolymam Act. XV. 2. facta est a Paulo collatio suae doctrinae cum Apostolis Gal. II. 2.

b) Propter eos, qui lerosolymis venerant turbare paceni Antiochensium, quique Paulo eraut certe falsi fratres, consuluit ipse Apostolos Act. 1. c.: contra falsos fratres, qui libertati cbristianae insidiabantur, affirmat heic Paulus certare se de-buisse lerosolymis vv. 4. 5.

c) Exitus consultationis, quae non in hoc indefinite versaba-tur, an lex mosaica adhuc servanda esset, sed in lioc definite, an gentes conversae ad fidem tenerentur lege mosaica, hic fuit: gentes Christianas immunes esse a iugo legis mosaicae Act. 1. c. vv. 10. 11. 28. 29. Nam quod Wieseler comminiscitur de tem-peramento addito ca lacobo legi a Petro latae, nihil est seu nihil facit ad banc quaestionem. Agebatur enim de necessitate circumcisionis, quam falsi fratres praedicaverant Act. XV. 1. 5., qua-cum legis obsenatio nectebatur et qua desinente, legis quoque obligatio corruebat ibid. 5. et beic V. 3.; boe autem caput de

immunitate a lege mosaica integrum mansit in Concilio: quae vero lacobus suasit, non erant propria legis mosaicae, sed vel praecepta data olim a Deo Noe vel praeeepta, legis naturalis. lam vero hue redit quod Paulas lieie narrat, non censtiisse Aposto-los esse circumcidendum gentilem cliristianum II. 3., quod qui lerosolyrni-i Antiochiam venerant, contendebant Act. XV. 1.

d) Lucas narrat multam ab initio disceptationem exstitisse v. 7.: cum hoc congruit quod narrat Apostolus se neque ad horam cessisse subintroductis falsis fratribus vv. 4. 5.

e) Paulus refert quod ea occasione, cum esset lerosolymis cum Apostolis Titus gentilis nou fuit coactus circumcidi 11. 3. Id emphatice et veluti ex abrupto narrans: sed necjue Titus etc. supponit in eo statu tunc res fuisse , ut si gentiles cir-cumcidendi essent, Titus fuisset coactus circumcidi: atqui non nisi cum ageretur hoc Concilium Act. XV. 6. seqq. res erant reapse in hoc statu; data enim opera agebatur tunc an gentiles circumcidendi essent.

f) Ex narratione Lucae non Paulum tantum sed Barnabam et alios statuerunt Antiochenses ire lerosolymam Act. XV. 2. Paulus refert se ivisse cum Barnaba et Tito II. 1.; quamvis lieic Titus, potius quam ab Antiochensibus missus, sponte as-sumptus a Paulo videatur. Verum 1. haec locutio cum praece-denti congruit: ascend!, qua missionis sibi commendatae mentio baud fit; neque enim vera missio ex auctoritate fait. 2. Etsi alios Christiani Antiochenses voluerint ire lerosolymam, praeter Paulum et Barnabam, verisimile est eos his liberam reliquisse electionem sociorum, ut quos vellent sibi assumerent et pro-babile est quoque hos uno socio fuisse contentos.

Omnia ergo mutuo conspirant: discrimen vero utriusque narrationis est, quod Lucas directe narrare intendat quid dictum et definitum sit in Concilio, Paulus directe intendat ex-ponere quid a se et secum actum sit. Quo fit ut duae nar-rationes mutuo se compleant (cf. Paley 1. c. n. 2.). Cur ergo Apostolus, si de actis in hoc Concilio loquitur, non meminit heic decreti ibi lati, quod causae suae, quam in hac epistola defendit, adeo favebat? Haec est potissima vel potius unica difficultas contra sententiara nostrara. Veiuin 1) infirmum est per se argumentum ductum ex iis, quae qnis supponit debnisse

ab aliquo dici, nisi evidens sit fieri non potuisse ut ea omit-terentur: quod heic non habet locum; quoniam refertur certe a Paulo aequivalens illi decreto. Huiosmodi autem argumen-tmn ductura ex lis, quae nos putamus debuisse dici, quod proinde est qnodammodo subiectivum , innixum nostro cogi-tandi modo, cedere debet argumento ducto ex ii.s, quae die an-tur, quod est argumentum presse obiectivum: tale autem est argunientum nostrum. 2) Affirmari simpliciter nequit Paulum praeteriisse quod Apostoli lerosolymis decreverant; refert euim factum, quod repraesentabat illud decretum, nempe Titum gentilem non fuisse coactum circurncidi.

Causam, cur explicite Paulus mentionem non faciat illius decreti, duplicem indicare licet. Prior est, quam lam praeoccn-pavimus, quia in liac liistoria , quam duobus bisce capitibus texit Paulus Apostolatus sui, sollicitus est tantum narrare ea, quae ad ipsum pertinent, quid ipse fecerit, quomodo cum ipso egerint alii Apostoli; non quid Apostoli erga alios egerint aut decreverint. Altera est. Cum Paulus reversus e Concilio tradiderit Ecclesiis, quascumque pertransibat, custodienda prae-cepta Apostolorum (Act. XV. 41. XVI. 4.), dubitandum non est idem ipsum fecisse pro Pbrygiis et Galatis, quorum relt;no-nes in eo ipso excursu pertransivit (Act. XVI. ö.), praesertim secunda vice (Act. XVIII. 23. cf. Comm. ad IV. 16.). Decretum itaque Apostolorum iarn notum erat Galatis: sed adver-sarii Pauli revocantes in dubium apud Galatas auctoritatem Apostoli, illud quoque decretum suspectum reddere potuerunt. Oportebat ergo Apostolo narratione eorum, quae secum ipso in eo Concilio acta fuerant, in tuto ponere tum auctoritatem suam, tum vim illius decreti.

Contra sententiam, quam defendimus, arguitur quoque ex iis, quae beic vv. 11. 12. dicitur fecisse Petrus Antiochiae. Verum Petrum in his , quae iuxta nostram interpretationem contigissent post illud Concilium, non contradixisse suo decreto, sed imo iuxta illud egisse, demonstrabimus, cum eo pervene-rimus. Ne mireris autem etiam post illud decretum exstitisse homines, qui contrarium docerent; huiusmodi enim factiosis hominibus historia ecclesiastica abundat.

dicuntur Paulus et Barnabas missi a fratribus: alterum vero al) altero non exclnditur. Frequens erat tune suprema com-municatio Dei cum Apostolis, non secus ac cum primis Pa-triarchis Abraliarao, Isaaco et lacobo. Cf. Act. X. 10. seqq. XIII. 2. XXII. 17. 18. XVI. 6. XXIII. 11. XXVII. 23. et quidera identidem Deo superne ad illud idem suadente, quod Immano consilio cautum fuerat: cf. Act. IX. 29. 30. et XXII.

' 18. Idem tunc contigisse, cum Antiocbia Apostolus leroso-lymam ivit, tenendum est: cum praesertim non competeret fratribus tanta auctoritas ut Paulum legare, obligatione im-posita, valerent, sed solum possent ab eo flagitare bunc favorem.

2. ...y.al ave^éj-iriv avcoïg coevay- ...Et contuli cum illis evange-ytXiov, 'ó xrjQi'affo) tv roTg Ham. quod praedico in genti-sttveern, xuv' ISCav ó'é roïg has, seorsim autem ils, qui êoxovGLV, nijitMC elg xtvov videbantur aliquid esse, ne iofyjj) '/J ïóoanar. forte in vacuum currevern aut

'Jreiïèiir/v, retuli, exposui, contuli, quemadmodum Act. XXV. 14. et 2. Machab. III. 9. Scilicet exposui illis Evangelium meum; ea expositio vero boe verbo significatur , quae consilii capiendi vel probationis causa fiat; unde vuig.: contuli cum illis Kcanrjelium.

Quaestio est, quinam illi sint, qui designantur pron. avvolg rum illis. Non enira videntur esse Apostoli, qui nondum sunt nominati. Ideirco Meyer eenset esse lerosolymitas, utique cliri-stianos, iam implicite appellatos v. praeced. nomine lero-solymam.

Haec interpretatio non ita aceipi potest, ut dicatur Paulus prius contulisse Evangelium suum cum Cbristianis indiscrimi-natim , ideoque publice, deinde vero , ut ipse narrat, secreto cum iis, qui eminebant. Ea democratica collatio, ab Ecclesiae instituto aliena et Paulo inutilis, cum adversarii Pauli provo-carent ad auctoritatem Apostolorum, beie violenter introduci-tur. Nam quaero a quo verbo pendet incisum: seorsum autem iis, qui videbantur esse aliquid (b. e. Apostolisj'? profecto a verbo contuli: nam nullum exstat aliud: ipsa autem partieula

restrictiva rk- ostendit adhuc de eadera actioue esse sermonem. Itaque in liac interpretatione hie foret sensus: contuli evange-lium cum Christianis universim, qui erant lerosolyrais: seorsim autem, h. e. remotis arbitris, cum Apostolis. Nonne primo est heic aliqua contradictio? Si collatio facta est cum Christianis universim, qui facta est seorsim cum Apostolis? vel, si pri-mum pubiice facta est cum Christianis, cur deinceps seorsim facta cum Apostolis? Sed praeterea heic reapse de una colla-tione est sermo , ut diximus: contuli.... seorsim autem. Itaque ro avcoïg referatur quidem ad Christianos Xerosolymis exsi-stentes, sed indefinite adhuc apprehensos: quinam vero definite fuerint docet nos Apostolus inciso seq. seorsim autem Us... quo oratio adhuc incompleta absolvitor et qui fuerint illi, quibus-cum contulit, declarator. Est igitur locutio xac lóïav óé.... restrictio quidem praecedentium uveüè/.irjv airolg (Meyer): sed conceptus, nou rei, logica, non historica, ut non duae signiS-centur collationes, altera publica, altera privata, sed una, ad-hibita ab initio sermonis formula indefinita a vxoïq eaque com-pleto sermone determinata. To avrolc scilicet nectendum est cum roTg lt;hxovaiv. Apostolus ergo affirmat et id solum affirmat se cum Apostolis contulisse Evangelium suum: de alia proinde re loquitur ac ea, quam refert Lucas Act. XV. 4. 12. narrasse Paulum et Barnabam Apostolis et senioribus quanta Deus per illos fecisset. Haec utique omnibus ad aedificationem narranda erant: sed prorsus diversum negotium erat collatio Evangelii. De qua collatione audi Hieronymum in h. 1. »Aliud est con-ferre, aliud discere. Inter conferentes aequalitas est; inter do-centem et discentem minor est ille, qui discit.quot;

Evangelium quod praedico in gentibus. Agebatur scilicet de Evangelio praedicato ab Apostolo et quidem inter gentes: quod vero speciatim Apostolus gentes docebat, istud erat; eas non teneri lege mosaica, quam Christus tulerat de medio af-figens cruci Coloss. 11. 14.

Seorsim xar' lóiav, privatim, non Sr^ioaia pubiice. Syrus habet inter me et illos: quod quidem non excludit quoslibet alios praeter rorc óoxovvzag, sed negat in publica concione factam esse collationem. lis, rjui videbentur aliquid esse. Graece est simpliciter roïg êo/.ovaiv: additum illud esse aliquid videtur

hue intrusum ex v. 6. Syrus quoque adclitamentuni hoc habet. Porro oi óoxovvreg sunt, ex classicorum usu et ex collatione cum hebr. DB'n aestimare (rabbinis siK'n est vir honoratus), viri in diguitate coustituti, nobiles, oi êóxtiioi (ait Meyer). Theo-doretus expiicat per tvarj/uoi. Licet auteni et forte praestat verba haec Pauli accipere sensu praesenti, qui videntur, qui sunt oi óóx/.iioi, qui praeeminent. Cum Apostolus distinctionem quamdam faciat inter eos, ad quos ivit, iverit autem ad Apo-stolos et seniores Act. XV. 2., sequitur quod o! óoxovvreg sunt tantum Apostoli, quibuscum contulit Evangelium a se prae-dicatum.

y.tvov tolyj)! i] ttioaaov. Metaphora est desunipta a stadio, quae Paulo arridet. 1. Cor. IX. 24. 1. Tim. VI. 12. 2. Tim. IV. 7. Seposita inepta interpretatione construente haec verba cum praeced. coii doxovzev putantibus, animo volventihus num forte in vanurn currerem: duplex est explicatio huius incisi. Prior coniunctionem /a] accipit sensu fmali: exposui eis scilicet Evangelium meum, ne fructu vacua foret mea praedicatio. Ita vulgatus. Quia vero duo contingere poterant; nempe et quoad futurum ut in vacuum curreret, et quoad praeteritum ut in vacuum cucurrerit, illud prius subiunctivo expressit, hoc indicativo, uti ipsae leges grammaticae requirunt. Simile est 1. Thess. III. 5, misi ad cognoscendum fidem vestram, /.irj/iwg tTreioaasv (indie, de re praeterita) v^idg o neiQu'Qmv xal elg y.s-vov yiv^xai (subiunctivum de re futura) o xó.iog r^uwv. Utro-que autem in loco de re agitur solum, quae possibilis est, vel ut talis concipitur. Hac recepta interpretatione, quaeritur an Apostolus veluti dubitans contulerit cum Apostolis Evangelium suum sive an significet se dubitantem contulisse. Respondeo 1. quod talis dubitatio repugnabat certitudini, qua Paulus potie-batur, revelationis acceptae a Christo, de qua iam locutus est I. 12. Praeterea significatio ullius dubitationis repugnabat ipsi scopo huius epistolae. Cur ergo contulitV Respondeo 2. necessitate adactus orta ex malitia homiuum, qui Antiochiae eius et Barnabae docendi et agendi rationem reprehenderant tan-quam contrariam doctrinae Apostolorum. Hoc scandalum fide-lium, quaecumque eius esset ratio, removendum erat, nec alius

efficacior modus quam ipsorum Apostolorum iudicium de Evau-gelio Pauli: quod ut obtineretur, oportebat utique Paulum cum eis Evangelinm suum conferre. Nou est ergo opus ut ante iirj/rojg... suppleas (fofav/isvog tiraens; cum constructio non illud exigat et sensum exprimere posset Paulo repugnan-tem. Particula forte noig non signilicat animi dubitationem sed probabilitatem eventus futuri ex malitia hominum, ut fructu vacua futura esset praedicatio Pauli et etiam praedicatio iam facta, seu fructus ex ea iam obtentus in irritum cederet. Cliry-sostomus, quin grammaticae constructionis rationem reddat, ita explicat: contuli cum Hits Eoangelium, non ut quidquam dkcerem , sed ut doner em eos, qui hoc suspicantur, me non in vacuum currere. Etiam alii censent hanc peculiarem loquendi fonnulam positam fuisse pro planiore: exposui eis ut demon-strarem.... Scilicet locus est alteri interpretationi. Aiunt liaec verba exliibere interrogationem factam a Paulo Apostolis (Meyer). Sane cum frequenter sit particula interrogantis, cui debetur responsio negativa, licebit utique in his verbis yidere quaestionem, quam Paulus Apostolis proposuit tanquam terminum collationis, heic indirecto modo significatam: num in vacuum curro ant curreham ? quae indirecta interrogatio pendet ex verbo avettt/irjv seu a conceptu in eo incluso po-stulatae approbationis. Quoniam interrogationi per /n] responsio negativa debetur, ea subintelligitur, etsi non exprimatur. Huiusmodi autem subita sententia, non interposito verbo significante quaestionem proponi, baud abhorret ab ingenio Pauli (Winer). Id porro habet commodi baec interpretatio , ut his paucis verbis Paulus significet quoque quid Apostoli respon-derint: negative scilicet h. e. ipsum praedicatione sui Evan-gelii inter gentes neque in vacuum currere neque cucurrisse. Id melius quoque cohaeret cum seqq. sed neque... quibus iam aliquid ab Apostolis praestitum erga Paulum adsignificatur.

Itaque haec verba Apostoli respondent quoad sensum his: me interrogante probarunt Apostoli me non in vanum currere aut cucurrisse: quae est interpretatio Chrysostomi.

Etsi autem privata fuerit collatio, quid ea decisum fuerit po-tuit deinceps ab universis cognosci ipsa Apostolorum testificatione. Publicae approbationis Apostolorum nunc mentionem facit seq.

3. 'A/j.' ovêè Tirog lt;Svv èfiot, Sed neque Titus, qui rnecum er at, f'AAijv o)V, tjvayxdcrÜTj Treoi- cam esset gentilis , computsus T/xrjd-fjvai ¹). est circumcidi.

Adversativa sed aliquam indicat cum praeced. oppositionem et particula negativa ovdé aliam negationem praeced. supponit. Poito significaverat modo Paulus Apostolos suam non impro-basse agendi et docendi rationem (cf. v. praeced.): perinde est ergo ac si dicerefc: non solum non improbarunt verbis Evangelium memn, quando privatim cum illis contuli, sed neque publice factis ostenderuut se illud improbare, imo hoe pacto proba-runt; nam non coegerunt Titum, qui gentilis erat, circumcidi. Etsi Paulus non nominet qui non coegerint Titum circumcidi, facile tarnen liquet ad Apostolos vel solos vel praecipue liaec esse referenda; nam, quod hierarcliica constitutio Ecclesiae iam tum certe vigens et ipsa historia Act. XV. manifeste docet, a solis Apostolis tandem decisio quaestionis pendebat, 'jvayxd^w est cof/o non tantum vi ut Luc. XIV. 23. sed et persuasioni-lus ut heic Gal. VI. 12. vel imperio ut Matth. TV. 22. Mare. VI. 45.: hoc autem sensu heic hoe verbum usurpari tenendum est. Nam cum quaestio delata est ad indices , qui auctoritate pollent obligandi et eorum peremptoria sententia postulatur, indices nee vi nee solis persuasionibus aut obsecrationibus agunt, sed imperio; iam vero id reapse agebatur eum Paulus et Barnabas ad Apostolos et seniores iverunt. Sensus certe non est; Titiis non sic it se circumcidi vel se ad circumcisionem eogi; nam heic non agitur quid fecerit aut censuerit Titus, cuius qualiscumque sententia aut actio ad scopum heic ab Apostolo intentum nihil conferebat. E'/j.ijv wv cum esset gentilis. Titus non erat tJj.r.viAiifi nempe ludaeus extra Palaestinam inter gentes natus, sed t/J.rjv graecus, qui oppositus ludaeo, ut saepe fit, est non iudaeus, non circumcisus, gentilis, incircum-cisus: oppositus harbaro est siirpliciter Graecia oriundus. Heic accipi in oppositione ad ludaeum patet; nam soli non ludaei, non circumcisi potuissent cogi ad circumcisionem.

Sunt qui verba haec volunt necti cum praeced. h aiv l/iol qui mecum erat quamvis gentilis (Meyer), praeeunte forte Hie-

ronymo (in h. 1.), qui advertit narrare Paulum se ad eos ipsos, qui noverant eum legem infringere, Moysen destruere, circum-cisionem auferre, ausum esse ducere Titum, hominem incir-cumeisum. His ergo verbis Paulus ostenderet Galatis quantum ipse, turn cum lerosolymas ivit, causae suae fideret, quantum, nt ita dicam, audaciae habuerit, qui in conventum ludaeo-chri-stianorum hominem ingesserit incircumcisum. Verum negari nequit necesse fuisse Paulo heic hanc qualitateïn Titi docere, ut intelligeretur vis facti, quod ipse data opera urget, Titum non fuisse compulsum circumcidi: credere proinde licet in hunc finem factam fuisse a Paulo mentionem huius qualitatis Titi: quo posito verba t'/j.iqv wv potius cum seqq. coniungenda foi'ent rivayxarrlhj TreQixfiviy^vai. Qua interpretatione non ille prior sensus excluditur, sed eum veluti latentem reliquit Paulus attentis lectoribus colligendum, cuiusmodi videtur fuisse Hieronymus. Quaestio tunc erat an necessaria esset gentilibus christianis observatio legis mosaicae ideoque et circumcisio: quae quidem quaestio in idem redibat ac ilia universalior an necessaria esset christianis observatio legis mosaicae et circumcisio. Nam ex affirmatione huius vel negatione sequebatur immediate affirmatio vel negatio prioris et vicissim. lam si quaestio soluta fuisset affirmative, compulsus utique imperio fuisset Titus, non solum suasus ant obsecratns, circumcidi; cum ergo compulsus non fuerit, patet Apostolos iudicasse ne-cessariam non esse Christianis legem mosaicam et circumci-sionem.

Et quidem in hac quaestione iuris an legalia necessaria essent Christianis , sententiam negantem semper defenderunt Apostoli etiam respectu ludaeorum (Act. XV. 10. 11.): alia erat quaestio prudential', an legalium usus permittendus iis, qui ante baptismum circumcisi faerant li. e. Judaeo-christianis; quae iuxta circumstantias solvenda erat. In ea proinde faciles se praebuerunt Apostoli indulgendo usum legalium ludaeo-chri-stianis, dummodo Veritas prior non periclitaretur. Quocirca nec ab hoc abhorruit Paulus factus ludaeis ludaeus (Act. XVI. 3.); at periclitante certitudine prioris veritatis, e contrario restitit, ut videbimus heic II. 11. seqq.

4. Jia Sè Tovg naQSicdxTovg Fed propter mhintroducios falsos ïhevöftrUXcfovg , oïnveg nao- frat res, qui suhintroierunt e.v-ecgy/.Üov xaxaaxon^aai, rrjv plorare libertatern nostrum , èkevDeoiav mioiv, rjv tyj'fir-v quam habemus in Christo Zesu, sv XoicijM Irjaov, ïva yiidg ut nos in servitut.rn redigevent, xcnaJovlojffovffiv,

5. olg ovJè TTOog oipar etiafisv quibus neqne ad horam cessi-rn viroray'j, ïva r] ah]iïsia mus subiectione., ut Veritas tav evayyeXCov iïiafiei'vtj rroog Evangelii permaneat apud vos. vudg ¹).

Sed propter. Non exstat in gr. particula d'/la adversativa, at cSé , quae est particula discernens et discreta coniunger.s, ante quam [dv vel occurrit vel est subintelligendum. Quid vero in hoe contextu supplendum videatur, dieemus postea. Subintroductos naoeigaxiovg, qui subrepunt insinuantes se aliis, puta communitati, ut earn perturbent. Qui subintroierunt na-o(igr_t/.lgt;ov (cf. epist. ludae 4. naQStgéêvaav) explorare xara-(Sxon7fiat, quod in deteriore significatione accipitur, dolose explorare: xaraGxonoi iriif- ■ ait loseplius ad 1' ra tres Gen. XL11. 9. cf. 2. Sam. X. 3. »Exploratores , ait heic Chrys. ob nihil aliud ingrediuntur , nisi ut cognitis rebus adversariorum, ipsi sibi facillime aditum parent ad expugnandum et capiendum.quot; qievdurh-'/jfovc, ii ex fratribus erant, non ex magistris sen Apo-stolis, sed fratres falsi, hoc nomine indigni. scindentes caritatis vinculum. Quid vero isti falsi fratres explorabant? libertatern nostrarn, rationem nempe vivendi Cliristianorum ex gentibus immunem ab observatione legis mosaicae: »observabant, ait Chrys. attenti circumspicientes et curiose disquirentes quinam haberent praeputiumquot;. Quam habemus in Christo lesu: libertatern sane banc habemus auctore Christo; sed heic a Paulo alia habitudo significatur: in Christo h. e. coniuncti Christo, membra eius, unum cum ipso effecti liberi sumus a servitute legis mosaicae (cf. infr. 111. 25.-28.) Ut nos in servitutem redigerent: finis insidiosae explorationis, ut eos nempe sub iugum mosaicae legis demitterent (cf. infr. IV. 1. seqq.), nee solos fideles tan-

Clarom. omittit olg ooflè, Sinaiticus et Alexandrinus consentiunt Vaticano. Syrus quoque habet negationcm.

turn, sed et Evangelii praecones quoque, nos Paulum et Bar-nabam una cum ceteris.

Quihus nee. Apud veteras non eadem fuit lectio huius loci; qua de re antequam disputemus, sunt declaranda sequentia, ut expeditior sit via. Ad horam cessimus suhiectione rij t'TTorayfj: articulus docet de eadem subiectione seu servitute sermonem esse, de qua in v. praeced. Dativus est vel ablativus modi seu instrumenti: cessimus ea subiectione, eo obsequio praestito , quod illi postulabant. Nequit esse dativus directionis sive ter-minum exprimere cessionis; nam cedimus imperio non obe-dientiae. horam vel brevi instanti. Ut veritat Evangelii,

seclusa falsa quavis doctrina, ■permanent qualis nempe ab initio fuit: haec est ergo traditio divina, e contrario doctrina falso-rum fratrum nova et huniana. Apud vof. gentes omnes scilicet, ex quibus erant Galatae.

Nunc de lectione ok o rót. Verba haec de erant in non paucis codicibus. Irenaeus hunc textum citans (III. 13. 3.) eas voces omittit. Tertullianus (adv. Marc. V. 3.) contendit per eas voces vitiatam fuisse scripturam. Victorinus in h. 1. affirmat plures codices graecos et latinos, omissis illis duabus vocibus, habere sententiam affirmantem: propter subintroductos falsos frat rex scilicet cessimus ad horam. Turn demonstrare contendit ita re-apse esse legendum. »Primum, quia vere cessit; nam et Timo-theum circumcidit (Act. XVI. 3.): ergo mentiri non debuit Apostolus. Deinde nrc ad horam quis diceret, si negare opus fuerat omnino factum.quot; Cum Victorino facit et Ambrosiaster. Codices latini, quos Victorinus citat, erant codices (non quidem omnes) veteris Italae. Plures vero reapse codices graecos ito habuisse, ut vult Victorinus, saltern melioris notae, difficile credas; id enim non visum Hieronymo 'comparanti eos pro emendatione Vulgatae N. T. Hieronymus itaque refert (in Comm.) quosdam veile legere absque negatione: argumentis scilicet potius intrin-secis movebantur ad .einendandam lectionem , quam testimonio codicum: pulavt, ait, legendum esse. Lectionem vero negantem quibus von vocat idem Hieronymus lectionem codicum graeco-rum, alteram latini exemplaris. Non omnes qiddem graeci codices habent negationem. Codex Clarom. textum graecum simul et latinum (antiquam versionein) exhibens, caret iis vocibus.

Sed cum editus fuerit in gratiam latinoram, suspicari licet quod exsistente dubio librarius textum graecnm conformaverit latino. Textus graeci praestantiores cum Sinaitico liabent nega-tionem, ita Syrus, Theodoretus et Vulgata emendata Hieronymi.

lam vero ita reapse legendum esse, praeter auctoritatem graecorura codicura, demonstratur argumentis intrinsecis, iam ab Hieronymo allatis , ut sola difficultas orta ex abrupta syntaxi effecisse videatur ut in quibusdam codicibus primum aliter scriberetur efc postea liaec manca versio defenderetur. Nam heic non agitur de quadam oeconomica ffvyxard^affs-, qua Apo-stoli, dummodo Veritas esset in tnto, erga ludaeos ntebantur, sed de cessione falsis fratribus, falsa nempe docentibus vel contendentibus id. quod cliristianae libertati ideoque doctrinae repugnat, extorquere a christianis; nam eo spectabat ut in servitutem fideles redigerent, profligata libertate cbristiana: bis autem Apostolus nunquam cessit nec, salva sui magisterii in-fallibilitate, potuit unquam cedere. Et sane finis intentus ab Apostolo erat ut Veritas Ecangelii permaneret, quae Veritas est ea potissimum, quam tota hac epistola defendit: mosaicas ob-servationes impares esse saluti afterendae, non esse necessarias et imponendas christianis, cbristiana, scilicet libertas. Porro »quae est ista Veritas Evangelii, ait Hieronymus, hypocrisi cedere ludaeorum?quot; Turn boc pacto docuisset Apostolus exemplo suo doctrinam illorum falsorum fratrum admitti posse saltern ad horam : atqui hoc est absurdam. Tandem »ipsius epistolae sensui valde repugnat (ialatas ad circumcisionem revocarequot;, ut rursus ait Hieronymus: id tamen praestaret Apostolus, haec de se affirmans. Si enim ipse cessit vel semel docentibus ne-cessitatem circumcisionis, ergo haec necessitas admitti potest: quid ergo peccarunt Galatae se ei subiicientes? Unde liquet quod etsi Apostolus tunc, quacumque ex causa, cesserit, sco-pus epistolae postulabat ut eius rei mentio nunc non fieret, vel eius aperta ratio redderetur ad omne dubium eximendum: de qua re tamen Apostolus non est sollicitus. Non ergo affirmat Apostolus se cessisse.

Perperam vero Victorinus argumentatur. Nam primo beic Paulus non de qualibet actione vitae suae loquitur, multo minus de eo, quod post Concilium illud egit, cuiusmodi fuit

circumcisio Timotliei; sed de eo quod tunc in eo Oonventu adversus falsos fratres fecit. Deinde actiones sunt prorsus di-versae. Cum is Timotlieum circumcidit, non res erat cum lu-daeis aut ludaeo-christianis, qui docerent oportere gentilem Christianum circumcidi, quibus id contendentibus Apostolus cesserit: sed agebatur de Tudaeis convertendis ad Fidem, inter quos Apostolus ducturus erat Timotbeum, quibus proinde ut is foret acceptior, euni circumcidit. Optime autem ad signi-ficandum se non cessisse, negavit se cessisse vel ad ho ram h. e. vel uno instant i , quae est vehemens quaedam ratio negandi facti. Hac lectione recepta, patet orationem v. 4. suspensam esse nee bene gramraatice necti cum seq. v. Scilicet est an-acoluthon, quemadmodum et in seq. v. G. Voluit nempe dicere Pan lus se propter falsos fratres, qui subintroierunt, neque ad horam cessisse ut illara subiectionem admitteret: at longius protracta descriptione falsorum fratrum v. 4. tunc veluti ac si dixisset prius in recto: falsi fratres subintroierunt, reposuit v. 5. relativum quibus.

At restat quaestio quomodo hie v. 4. incipiens hoc pacto fhn rle nuQetcdxiovc... uectatur cum praec. Theodoretus ait quod coniunctio (5t superflua est ad orationis nexum , qui proinde ita v. 4. cum 3. in unam senteutiam coniungit: sed neque Titus, quamvis esset graecus, coactus est circumcidi propter subintroductos falsos fratres etc. Sed difficilis est ista inter-pretatio. Gum coniunctio dé, ut diximus, praesupponat aliud incisum rectum a fitv, putamus id supplendum vel subintelli-gendum esse, quod in praecedenti iam continetur. Apostoli quidcm uhUinucrunt a coyendo Tit urn ad circumcisionem , nos autem propter falsos fratres b. e. causa eoruni, nitentibus scilicet falsis fratribus, qui etc. nunquam admisimus subiectionem legis. Enunciatio negativa neque ad horam cessimus accipi potest pro opposita positiva incessanter rcstitiinus.

Heic indicat Paulus quod acris disputatie exstiterit inter ipsum una cum Barnaba et eos falsos fratres, cuius implici-tam mentionem forte facit Lucas Act. XV. 7. verbis: cum magna conquisitio avamp;jirjffis disceptatio iieret, cui finem im-posuit oratio Petii.

6. 'Atio lt;U twv óoxovvi'mv sivai Ah üs autem , qui videbanlur ui, oTtoloó nors ifiav ovüév esse aliqüid {quales aliquando /lol, 3ia(fbQ£t' Troóaumov Otog fuerint, nihil mea interest, dv'amp;Qijmov ov '/.('.jijjitvec èiiol Deus personam hominis non yen ol doxovvreg orJèv noo:- accipit), mihi enirn, qui vide-avi 'amp;evro ¹). bantur esse aliquid, nihil con-

Ne abrnpta vicleatur oratio, quidam ro ano in signif. rov ttfoó accipientes, ita reddunt priorem partem: de its, qui videhan-tur esse aliquid, quales tandem fuerint nihil mea refert. Sensus non est ineptns; sed arbitraria est illa interpretatio roP ano. Alii ablativuni ano r. ó. nectentes cum verbo óiayfQSi, reddunt: inter eos et me nihil differt: non sum ego ris minor. Id admitti posset si loco s/tot ó/aqïori disisset s/w chacfigu). Itaque ab-ruptam esse orationem patet: illud enim ano x 7.v êoxovvrwv... suspensum est, non nexuin grammatice cum seqq. Quidam censuerunt aposiopesim esse: ab iis, qui videbantur esse aliquid quid tandem metuereml vel quid tandem adversum me actum est'? Sed aliena sunt baec a.tota serie idearum. Postquam Paulus docuit Apostolos non iussisse Titum circumcidi ideoque evangelium suum probasse, non erat amplius locus buic dubi-tationi an sibi aliquid ab iis metuendum aut actum contra ipsum fuerit. Anacolutbon esse fere omnes concedunt. Verba ano twv óoxovrwv ab initio posita, et verba o'i. óoxovvTSg in fine idem snbiectum sistunt praesens: sed pviora carent regi-mine grammatico, quo aliquid de iis praedicetur; illud ergo de iis cogitavit ab initio Paulus affirmare quod occurrit in re-gimine secundae formulae ot óoxovvrec: scilicet propter inser-tas alias occurrentes ideas interrupta oratione , prose Jutus est Paulus de eodem subiecto loqui, sed mutata forma passiva in activam. Simile, quid prostat Epbes. II. 1.—5. Parenthesis est ergo quaedam, sicut et latinae editiones praeseferunt: non ita tarnen ut prorsus parentbetica sit omnis baec oratio: quales... accipit; nam dempta quoqne parentbetica oratione, fluit sibi soli constans oratio principalis: at beic oratio principalis: qui videbantur esse aliquid, nihil mihi contulerunt, nectitur cum

Qui sunt 04 óoxovyreg sivai rt? li certe, quos prius vo-caverat simpliciter rave óoxovvrag v. 2., quos et mox vo-caturus est appellatione lt;n d'oxovvrtg acvXoL sivai; nimirum Apostoli. Sane quoad istos tantum suspicio oriri poterat quod quidquam ei contulerint. Non est cur arbitremur latere in his verbis cuiusdam contemptus significationem. Tc enim valet e.cutiium quid. Cf. Act. V. 36. 1. Cor. 111. 7. et Wetstenium in h. 1. plura exempla congerentem. Quamvis vero ro óoxsïv apud probatos scriptores distinguatnr a / (f (faivfaDat, nt illud dicatur de re in opinione sita, hoc de re in seipsa spectata, attamen interdum, praesertim apud socraticos scriptores, to óoxsïv nihil ambigui portendit, sed rem, qualis est (cf. Vige-rum in nota ad v. (jaivtalhu). Ohrysostomus quidem ceruit in his verbis quamdam reprehensionem. »Heic nou solum non excusat, verum etiam vehementer gravat sanctos, ut prosit in-firmis.quot; Id tamen uon ex formula colligit iwv lt;). ei' it sed ex tota sententia, quam supplendo ita reddit: »etsi illi permit-tant circumcisionem, ipamp;i Deo reddituri sunt rationem: non enim quia magni sunt et dignitate praestantes, Deus personam illorum accipet.quot; Ubi vides phrasim (A c). si. tl reddi per magni et dignitate praestantes. Quid vero de interpretatione Chrys., cui similem habet Hieronymns , sentiendum sit, mox dicemus. Mild nihil contalerunt: èfioi ovóèv ngogavtilsvro. De hoc verbo iam locuti sumus I. 16., valet heic appono , adiicio, confero. li, qui videbantur esse aliquid, nihil insuper addiderunt, con-tulerunt Apostolo, praeter ea scilicet, quae ipse a Christo immediate acceperat: dicens antem nihil, omnia excludit sive do-ctrinam sive auctoritatem.

Patet ergo «vaxo'/.ovDov esse, mntata syntaxi. Dicendum quippe fuerat dno run¹ ó'. ovótv /ioi TTOogavtrslhj, at propter parenthesim interruptam orationem rursus resnmens mutavit construction em. Syrus rectam constructionem substituit. Abla-tivus quidem passivi, cum de viventibus agitur, potius cum 7;(('()« vel r/ro construendus est: at identidem in N. T. occurrit talis ablativus etiam cum u/io (Viger. c. IX. sect. I. n. 16. coll. Marc. VIII. 31.).

Porro particula causalis enim ostendit nexum esse sequeu-tis cum iis, quae parenthesi inclusa diximus, quae parenthesis nunc est explicanda. Et primo non possumus acquiescere in-terpretationi Chrysostomi, ut sit quaedam reprehensio praxis Apostolorura permittentium legalia ludaeo-christianis. Nam de hac re quaestio nulla tunc erat et in liac re prorsus cum ceteris Apostolis Paulus consentiebat. Si legas o/rotoi tiotè i^m c, reddes cum vuig. quales aliquando...: sed et legere licet cum graecis ónolui nors ifia v quale* danum erant. Respicere Paulum ad praeteritum tempus patet ex verbo r'jrrav: at estne praeteritum respectu illius temporis, quo scribebat, an respectu illius temporis, quo una cum Apostolis fuit lerosolymis. Mihi probabilius ex his duobus est prius. Nam allusie ad id quod ante illam Synodum Apostoli fuerint , cum posset referri ad tempus quoque ante eorum vocationem ad apostolatum, nimis luisset indeterminata atque impertinens. Considerat nempe Paulus quales erant in ea synodo Apostoli, qui sunt oi doxi/ioi et tacite occurrit invidiosae comparationi, quam adversarii sui inter ipsum et illos Apostolos instituebant; qui gloriari poterant se a Christo viveute in terris vocatos fuisse ad Apostolatum, secus ac Paulus. Occasionem ei praebuit memorata praestantia Apostolornm; cum ergo dixerit: illi qui magni erant, subiecit, quales demum ii essent, quantumvis valerent aut excellerent, nihil mea refert. Propter hunc nexum part. ol ó'oxovvreg cum verbo ifiav, puto heie participium illud reddendum esse cum vuig. per imperfectum: qui videhantur, qui magni erant : si enim dixisset: ii, qui macjni sunt, subiunxisset, puto, in prae-senti quales demum sint, non quales deinuin essent. Cur vero nihil mea refert? en: Deus personam /10minis non accipit. Quae sententia vera est non tantum cum de meritis virtutis agitur, sed et cum agitur de dignitate , auctoritate , qua quidam inter homines fruantur, quam Deus utique probat, si ea ab ipso sit vel suae voluntati conformis, non curat vero, si secus sit, etsi ea hominibus probetur. Advertendum est autem quod Apostolus hanc sententiam non connectit praeced. per partic. eau-salem, sed absolute ponit. Et sane ratio quaedam cur eins nihil intersit quales Apostoli fuerint , apparet in seq. nihil enim mihi contulerunt. Quae ratio utique eatenus valet, quate-

nus, praeter rem negativam, qnam exprimit, adsignificat quo-que positivam , de quo iam Paulus est locutus , nempo se a Christo accepisse immediate Apostolatum et Evangelium. Cre-diderim proinde quod ea sententia inserta Deus personam Iw-minis non aecipit atfertur quidem ab Apostolo ad probandnm ill quod dicit, ita tarnen ut eum sequenti nectatur ut plena rei ratio habeatur. Ait ergo se non curare quales demum essent Apostoli nee veile de hac re quaestionem habere; nam etiam in huiusmodi negotio spectandi sunt homines secundum id quod sunt ante Deuin; porro in Apostolatu coram Deo Paulus par illis erat, quia ceteri Apostoli nihil ei contulerunt h. e. quia ipse, non secus ac ill!, immediate a Deo electus fuerat: discri-men vero temporis hac in re prae iadicio et existimatione Dei valet nihil. Ex toto ergo commate haec exsurgit sententia: illi, qui magni erant, nihil mihi contulerunt; idcirco quales ii essent, non euro, non quaero; eo quod tandem coram Deo pares simus, etsi quibusdam aliter videatur.

7. 'A)j.a Tovvavit'uv hh'ivrtg 'on Sed e contra cum vidissent rjnod TTSm'ffi tv/iai ri) i vuyyi-hov r/Jc creditum est mihi Evanyeluun axoopvaciug xa Dok IIétqoq rijg praepulü, sicat et Petro cir-ntQi'cofi T_tg' cumcisionis

8. O yao évegyrjaag llriom elg (qui enim operatus est Petro in arcoai o/.^v rr/g Trfgnoityg, apostolatum- circumcisionis Èvijoyijatv xai è/iul elg ra operatus est et mild inter eüvtj ff ent es) j

Adhuc oratio suspensa est. Sed e contra vel latine magis cum codice amiatino e contrario: non solum illi nihil mihi contulerunt, sed e contrario cum vidissent lóóvesg; clare nempe et certe id assecuti fuerant. Quod creditum est mihi Ecaiute-lium praeputii: praeputium pro praeputium habentibus h. e. incircumcisis, sicut .circumcisio pro circumcisis: evangelium ergo praeputii idem est ac evangelium inter gentes, de quo v. seq. Evangelium creditum Paulo inter gentes, est ipsum obiective Evangelium Christi, sed Integra phrasis significat munus Paulo commissum praedicandi hoe Evangelium inter gentes, sicut Petro commissum fuerat munus idem praedicandi

circumcisie. Circumcisi autem non sunt tantum ludaei Palae-stinenses, seel omnes sive in Palaestina sive in dispersióne de-gentes omnesque eorum proselyti.

Nota lieic primum duo. ludaei omnes sive in Palaestina sive extra eorumque proselyti plurimi erant. »Haud facile est (aiebat Strabo geographus aetate Tiberii, apud losephum An-tiqq. XIV^T. 12.) locum in toto orbe invenire, c^ui hoe genus horainum (ludaeorum) non exceperit et ab eo non teneatur.quot; Cf. Actus II. 5.—11. Deinde in ipso initio Ecclesiae, quae ex Judaismo , ex quo Salvator et Apostoli exstiterant, proditura et explicanda erat, munns praedicandi Evangelium ludaeis et ex iis primitivas ecclesias constituendi, non erat praeclarum minus quam munus praedicandi gentibus, magis autem per se difficile et laboriosum, propter insitam ludaeorum animis aversionem a nova doctrina. Quocirca non est cur quis in luie comparatione, quam Paiilus inter se et Petrum instituit, cen-seat latere sensum quemdam elati animi se praeferentis Petro: imo credimus beic Paulum modeste agere alterumque locum sibi in apostolatu tribuere.

Sed quaestio est cuiusmodi sit liaec oppositio sive hos di-scriraen inter Apostolatum Petri et Pauli. Illud ante omnia tenendum non in eo fuisse situm ut Paulns missus fuerit ad solas gentes, Petrus ad solos ludaeos. Nam praeterquamquod Apostolatus erat per se universalis, constat turn ex dissertis verbis Christi mittentis tum ex practico exercitio utrumque apostolnm ad omnes sive ludaeos sive gentes missum fuisse. De Paulo Christus ait ad Ananiani Act. IX. 15. electum eum a se fuisse ut portaret nomen suum coram gentibus et regibus et fil'ns Israel. Idcirco Paulns se debitorem esse dicebat Grae-cis h. e. Gentibus et Barbaris h. e. ludaeis Rom. I. 14. et sane praedicationem suam ubique auspicabatur ab annuntiando Evangelio in Synagogis, ut patet ex historia Actuum. Petrum pariter, sicut et ceteros apostolos, missum fuisse ad gentes quis dubitare poterit, si legerit verba Christi Matth. XXVIII. 19.? Tum verba Christi ad ipsum Petrum loan. XXI. 15. —17. coll. Matth. XVI. 18. 19. conferunt ei iurisdictionem in omnia et omnes, nullo locorum limite statuto, super terrain: exigunt proinde Petrum ad omnes gentes fuisse missum. Hinc et

prima admissio gentium in Eeclesiam voluit Deus ut per Petrum fieret Act. X. His positis, quae salva Fide nequunt ne-gari, advertimus quod in praedicatione Evangelii ecclesiarum-que institutione tria distingui possunt: 1. ipsa facultas facta sen missio simpliciter, 2. exeicitium eiusdem, 3. aliquid inter haec medium, nempe sub missione et potestate universali omnibus facta, specialis Dei aliquorum destinatio ad certas classes hominum. Haec profecto non excludit primum aut vi-cissim. Nam quemadmodum universalis ea missio non inferebat in singulis universale exercitium aut obligationem eius, sed integrum relinquebat singulis hue vel illuc pergere, prout ipsi censuerint, ita etiam integrum relinquebat Deo speciali modo cooperari singulis Apostolis pro certis classibus hominum et eos ad illas specialiter destinare. Praeter haec tria nihil aliud concipi in hac re potest. Atqui si primum tantum spectetur, nullum , ut iam probavimus, discrimen fuit inter Apostolos: secundum, quod continet solum exercitium libere susceptum, non facit satis verbis Apostoli aientis sihl credit am esse Apo-stolatum inter gentes uiique a Deo, qui et Petro commisit Apostolatum inter ludaeos. Cf. v. 9., ubi de gratia sibi data loquitur. Quibus verbis creditam est mild respondent quae Spiritus S. dixerat Act. XIII. 2. opus , ad quod assurnpsi eos. liestat ergo tertium , quod profecto facit satis affirmationibus Pauli frequenter iteratis de suo Apostolatu inter gentes.

Hanc igitur specialem Pauli destiuationem cognoverunt Apostoli, qui lerosolymis erant. Quomodo autem id ipsis no-tum factum estV

Verba, quae sequuntur, connexa cum praeced. per partic. causalem enim, hanc causam cognitionis exhibent, quae verba vulgata intra parenthesim includit; signis tamen parentheticis caret codex amiatinus. Voluntatem scilicet Dei destinantis Paulum specialiter ad gentes agnoverunt Apostoli ex etfectu, quo ea se manifestav'it; eo quod cooperata erat Paulo in Apostolatu inter gentes non secus ac cooperata erat Petro inter ludaeos. 'Evsgynv nvi est exercere vires in favorem alicuius, ipsum efficaciter adiuvare, fig unoarohjv vero est etficaciter adiuvare ut Apostolatus, praedicatio verbi fructus uberes feFat. Cum Apostolatus efficacia sit opus voluntatis Dei, qui turn nou

tantum gratia gratuni faciente sed et pluribus gratiis gratis datis ad apostolicam praedicationem concurrebat, quibus ipsa missio Apostoloram probabatur: Apostolatus Pauli inter gentes his auxiliis divinis instructus fructus uberes ferens earn divi-nam voluntateni significabat. Dices banc cooperationem Dei demonstrare quidera quod probaretur Deo apostolatus Pauli inter gentes, non vero quod fuerit specialiter ad id destinatus; sane et ceterorum Apostolorum praedicatio efficax fuit hoc pacto inter gentes, sequentibus süjnis, nt ait Marcus v. ult. Respondeo; cum destinatio ea specialis Pauli certa sit ex verbis Pauli earn affirmantibus, demonstratio heic allata id probabi-liter vult tantum dicere quod talis cooperatio Dei ad Aposto-latuin Pauli confinnaverit Apostolis id, quod iam acceperant a Barnaba de ipso Paulo Act. TX. 27.; credendus est enim Barnabas tunc Apostolis retulisse quae Christus de eodem Paulo dixerat ad Ananiam. Vides quae heic Paulus dicit de Apostolis cognoscentibus Deum esse illi cooperatum, cohaerere cum iis quae in Act. XV. 4. de ea synodo narrantur, quod scilicet Paulus et Barnabas suscepti a fratribus annuntiaverint quanta Deus fecisset cum Hits. Exinde sane ea persuasie Apostolorum orta vel confirmata.

0. Kal yvóvrf-Q n]v xdi.LV T'i]v Et cum cognovissent gratiam Dei, (h'Jf-ïffdv 'Kif laxoifiog y.td quae data est mihi, lac oh us Kr^jd: xai 'iwdvvrjC, oi Jo- et Cephas et loannes, qui vi-xoï'irsg GivXoL civcu, óf-ïmc dehantur columnae esse, de-tSwxav èjioi xcd Biujvdfiq xteras dederunt mihi et 13ar-xoivujviac, quot;va r'rftfTg lig ia nahae societatis, ut no* in eOvrj, avcoï óè slg rijv tti-oi- gentes, illi autem in circurn-rofirjv *) cisionem:

10. fióvov Tuiv Tnoy^iv 'iva /a¹»,- Tantum ut pauper urn rnernores jiovtvoijitv, !gt; xai tffTroi'ó'aaa essernus, quod etiarn sollicitus aufo covin TToiifdui. fin hoc ipsum facere.

Adhuc eadem oratio pergit. Et cum cognovissent gratiam Dei, quae data est mihi: gratia Dei est gratia Apostolatus ac ministerii apostolici. Haec notitia est veluti conclusio praece-dentis: ex cooperatione scilicet Dei ad ministerium Pauli, sive *) Clar. llirno; y.id 'Til x. 'ho. — tV« rjuii; utv.

pressius ex fructibus eius cognoverunt Apostoli quae et quanta gratia fuerit Paulo a Deo collata. In versa 7. sermo est de notitia missionis Pauli ad gentes, in hoc de gratia Dei, qua efficax reddebatur haec missio. lacohuti, Cephas H lounnes. Syrus liabet Cephas: graeci codices variant. Praestantiores nAB habent Cephas pluresque Patres, quos inter Ghrysostc-mus et Theodoretus (cf. Wetsten. h. 1.). Quatuor alii unciales halient Petrus. Sed facilius fait to Petrus substituere /lt;[) Cephas, quam vicissim, quia illud graecis familiarius vocabuluru. Certe heic Cephas est Apostolus primus ex duodecim; nam de illo solo, qui Apostolus esset, praedicare licebat quod esset columua simul emu lacobo et loanne eiusque suffragium , non alterius, puta simplicis discipuli, iuvare Paulum poterat in hac quaestione contra falsos fratres iudaizautes.

Est quoque aliud discrimen in hac lectione codicum. Nam quidam, ut DEFG, Petrum seu Cepham praemittunt aliis duo-bus, ita etiam quidam Patres, ut Irenaeus Haer. III. 12. Hie-ronymus in h. 1. Augustinus ibid., Theoderetus non quidem semper sed frequentius (cf. in Psal. LXXXVI. 1. in Cant. 111. 10. commentarius eius in h. 1. mancus est) aliique. Quod quidem factum censemus propter insitam Christianorum animis existimationem Petri, ut cum praesertim e memoria citarent Patres haec verba Apostoli., primus ei occurreret Petrus. Ita Chrysostomus textum referens nominat primo loco lacobum, cum vero textum in commentario resumit, primum locum con-cedit Petro. Ex eadem reverentia erga Petrum egisse censeri possunt Scriptores codicum citatorum. Putamus sane lectionem veram esse earn , quam vulgata servavit, in quam difficilius fuisset aliam Petrus (seu C ephas), lacobus et loannes mutare. Nec est inde cur timeas pro Primatu Petri, quemadmodum nee timuit Ecclesia Romana, servans hanc lectionem in vulg. Primatus enirn Petri non innititur huiusmodi formulis honoris, quae per se solae sujnptae nihil tandem probant. Paulo scri-benti occurrit primo lacobus, qui et episcopus erat lerosoly-mitanae ecclesiae primoque loco proinde positus, ubi non de discrimine agitur inter Apostolos, qui heic sub uno communi conceptu {gtZ'Koi) considerantur, sed de iis, ad quos adversarii Pauli contra ipsum provocabant. Habes ex testimonio Pauli

loannem Apostolum quoque illi coccilio interfuisse, etsi de eo raentionem non faciat Lucas. Inepte vero inferres ex silentio Lucae de alio conventu loqui ipsum ac Paulus loquatur. Nam Lucas non recenset in modum catalogi eos, qui illi Synodo in-terfuerunt, sed mentione facta conventus et Apostolorum generatim, refert dicta Apostolorum. Quid ergo si loannes nihil dixerit. sed acquieverit prorsus Petro primum loquenti? Vel si quid dixerit, censuerit Lucas ipsum nihil addidisse verbis alio-rum ideoque nee opus esse eius verba referre? contracta est enim historia Lucae.

Qui videbantur columnae esse, oi doxovvai gtZ'/.ol eivai, po-test et reddi (cf. v. 2.) qui videntur columnae esse, columnae scilicet vel Ecclesiae vel doctrinae, quorum nempe auctoritate regitur et quorum auctoritati firmiter innititur nostra certi-tudo de Evangelio. Hac metaphora utitur Apostolus etiam 1. Tim. 111. 15. illud de universa ecclesia docente affirmans, quod heic de tribus Apostolis. Videntur, ait, h. e. existitnan-tur, non specie tenus sed secundum veritatem esse columnae.

Dexter as dederunt mild et Barnahae societatis. Dexteram dare societatis sen communionis est extrinseco signo porre-ctionis dexterae ius communionis tribuere vel confirmare h. e. vel in societatem admittere vel ad eam iam aliquem spectan-tem recognoscere. Non prius sed hoe alterum heic intendere Apostolum patet; quia iam Apostoli noverant Paulum ad Apo-stolatum vocatum ideoque collegam suum factum a Christo (Act. IX. 27. cf. dicta I. 18.) neque id Paulus certe negare volebat.

Societas sen communio xoivoivia non presse accipienda est pro communione in eadem dignitate Apostolatus, quam Barnabas non obtinuit, sed pro communione simpliciter in munere praedicandi Evangelii , quod ad Barnabam quoque spectabat. Certe quoddam discrimen inter se et Barnabam Paulus statuit.

Nam cum negat Apostolos aliquid contulisse, se tantum nominat, cui ii nihil contulerint: rursus cum instituit compa-rationem cum Apostolatu Petri, de se tantum dicit quod aeque sit Apostolus ac Petrus ac sui solius mentionem facit, cum de eo loquitur cui concreditus fuit Apostolatus gentium: etsi enim et Barnabas Apostolus fuerit gentium, non tarnen eo pacto fuit, quo Petrus erat Apostolus ludaeorum: at talis erat Paulus.

Ut nos in gentes, illi auletn in circumcisioncm. Coni. iva nectitur immediate cum plirasi chxteras dederunt societatis, quin opus sit aliquod verbum supplere; communionem nobiscum sta-tuerunt vel confirmarunt hoe paeto ut nos gentibus conver-tendis, illi ludaeis adlaborarent: in liac enim re communio exsistebat muneris apostolici, quod exigebat praedicationem Evangelii ad omnes sive ludaeos sive quot;■entiles.

Tantum ut pauperum memores assem us. Vocabulo tantum exceptio quaedam indicatur. Communio inter nos firmata est ut ii ludaeis quidem, nos autem gentibus Evangelium prae-dicaremus, at niliilominus ludaeorura quoque nos memores es-semus quoad eorum pauperum egestatem eleemosynis collectis sublevandam. Hanc curaiu pauperum Xudaeo-christianorum omnibus voluerunt esse communem. Suppleri proinde commode potest verbum rnonentes vel commendantes: Tantum hoc unum quoad ludaeos nobis commendantes, ut memores pauperum essemus. ludaeorum Palaestinensium inopia opibus aliorum sublevanda erat: hunc actum ergo caritatis a gentibus conversis decebat Apostolos gentium flagitare. Quara inepte Baur exceptionem vocabulo tantum expressam in eo sitam vult, ut quamvis Pau-lus aliique Apostoli in docbrina dissiderent, unanimes saltem essent in practico exercitio caritatis!

Quod etiam sol licit us J ui hoc ipsum far ere. De tempore loquitur post earn synodum usque ad scriptionem liuius epistolae exactum et idcirco sing, verbo utitur h. e. de se ipso tantum loquitur; quia paulo post earn synodum divisus ipse est a Bar-naba Act. XV. 37.—40. Sollicitudinis huius Pauli testimonium intra spatium temporis dictum difficile est ab historia accipere, nisi constet quandonam scripta fuerit li lee epist. (cf. Introd. Crit.); quam vero serio huic, ut ipse loquitur, ministerio in-cumberet, ostendunt quae exstant testimonia in epistolis forte ante hanc scriptis 1. Cor. XVI. 1.—4. Rom. XV. 25.-28. Cf. Act. XXIV. 1.7. Ex quibus et illud patet pauperes, quorum curam eleemosynis collectis Paulus gerebat, fuisse ludaeo-christianos Palaestinenses. Hoc ipsum avro rorro est emphatica epexegesis praecedentis o (Beelen gramm. p. 145.), nisi sit hebraismus quidam in usu relalivi.

Nunc perpende quae narrat Lucas in Act. XV. 41. XVI. 4. Nempe Paulus, lerosolyrais relictis, perambulans Syriani et Ciliciam, confirmabat ecclesias, praecipieus custodiri praecepta Apostolorum et seniorum: item Paulus et Timotheus per-transeuntes civitates tradebant eis decreta Apostolorum et seniorum, qui erant lerosolymis. Qui ergo locus esse potest suspicioni alicuius dissensus, qui exstiterit inter Paulum alios-que Apostolos cum concilium ageretur? Scilicet authentic)tas historiae Actuum negatur ut ei commenta sua schok Tubin-gensis substituat.

Sequitur alia demonstratio historica Apostolatus Pauli ex iis, quae is cum Petro gessit et dixit Antiochiae.

11.^c'0/f ês .j/.Hfv Krjc/iïg etc liv- Cum autern venisset Cephas An-rtr/jtav, xa:a rtQÓffwnov tiochiam, in faciem ei restiti, ttvicn, uvtéo'ivvi oii xcd f-yvcij- quia reprehensihilis erat.

12. l/oo tov yng ÈAtÏHV rtrac Prins enim quam venirent qui-anl) 'laxiiifjov.iiera to.vèDvoiv dam a lacobo, cum gmtihns (Tt vija'Jitvors Sè. rflOev, vni- edehat; cum autem venissent, (SceXXev xai atfWQbamp;v éainóv, suhtrahehat et seyregabat se, (fofiov/tevoc rode èx nfqt- timens eos, qui ex circumci-T'jjcTfi **). sione erant. s

13. Kal avvviny.oi'óifiav avcM Et simulationi eius consenserunt n't Xotnol ioióaloi, wore xaï ceteri ludaei, ita ut et Bar-BaQvdfiag (jvvamjx!)^ avrwv nahas duceretur ah eis in Tfj vnoxqiasi ***). earn simulationem.

14. 'i/j.' ore tióov on ot'x oc- Sed cum vidissem quad non rede ')o7rolt;hvlt;nv ttooc rijv ah'- ambnlarent ad veritatem t)eiav rov elayye'/tov, eisrov Evangelii , dixi Ce.phae co-i iii KtfCptj i'jiTTQOG'Jfv nar- ram omnibus...

**) Alex. r 'Aamp;oy. Cum Vaticano facit et Sinaiticus et Claromontanus prima manu. Clarom. tertia et ut videtur secunda manu Syrus venissent.

habent TIétqoc, quod et Hieronyraus legit in textu et coramen-tario. Lectio Cephas mihi probabilior est, quam vaticanus, si-naiticus et vulgatus habent: nam cum sit eadem persona ac ilia, de qua mentio facta est v. 9. non erat causa, cur muta-retur nomen. Certe enim hie Cephas est princeps Apostolorum hoc nomine a Christo insignitus, quod nomen primis Christianis notissimum esse debebat. Hunc esse Petrum et ii omnes sen-serunt ex scriptoribus codicum et Patribus, qui nomen Petrus substituerunt: id autem in explicatione textus demonstraturi sumus. Clemens Alex, (apud Eusebium H. E. 1. 12.) forte primus excogitavit quemdam discipulum nomine Cepham. Sed hanc opinionem pontiliciis magnopere probari calumnia est et inscitia Protestantium apud Winerum: etsi earn defenderit Harduinns (cf. Calmet eum confutantem Tom. 3. Dissertt. p. 519. seqq.) atque nostris diebus eum secutus non dissimilis ingenii vir cl. Aloysius Vincenzi in diss, ad calcem Operis de sacra Ilehraeorurn et Christianorum Monarchia Rom. 1875. Harduini argumentis iterum recitatis. Chrysostomus hom. iu ea verba: in faciern ei restiii Clemen tern refutavit, Theodo-retus nicnjnnrn Petrum vocat, Hieronymus et Augustinus in sua de hoc loco controversia pro certo habent reprehensum a Paulo esse principem Apostolorum.

Quando haec contigerunt ? Post concilium ierosolym. reperi-mus Paulum et Barnabam Antiochiae morantes, docentes et evangelizantes verbum Domini XV. 35. Paulo post Barnabas seiunxit se a Paulo XV. 37. seqq.; cum autem Petrus Antiochiam venit, reperit adhuc coniunctos Paulum et Barnabam. Venit ergo Petrus Antiochiam ea aetate, de qua in Act. XV. 35. Ab-soluto scilicet concilio, Petrus in occidentem reversurus, iter terrestre per Syriam ingressus, Antiochiam voluit revisere, ubi iam episcopalem teuaerat sedem. Lege Patrizi in Act. X.

In faciern ei restiii, quia repre/iensihilis erat. Haec phrasis xaru Troonunrov c.vnai ^rtu occurrit apud 70. pro simplici actu resistentiae (Dent. VII. 21. lud. II. 14.): heic vero emphasim sapit, ut seq. 14. coram omnibus: iu faciem publice ei restiti, timoris expers. Quia re.prehensibilis erat, xareyvwGfitrn; repi'e-hensus pro xarayru.actog, more hebr. Affirmat Paulus dignum fuisse Petrum reprehensione. Celebris est disceptatio inter Hie-

ronymum et Augustinum occasione huius loei. Sententia Hie-r.onymi erat, quae fuerat etiam Ohrysostomi in h. 1., Petrum simulasse secessum a gentibus, ut ludaeos lucrifaceret, Pau-lum simulasse reprehensionem publicam Petri, ut gentibus prodesset: neutrum baec quae narrantur ex animo seu persua-sione fecisse. Ohrysostomus porro monet, quod et Hieronymus certe supponit, haee ex condicto ab uiroque Apostolo gesta fuisse, ut Pauli reprehensione et Petri tacita acceptatione Veritas firraaretur. Probatur baec explicatio, quia et Paulus beic de quadam simulatione loquitur turn Petrus iam noverat quod Paulus eum vult docere atque idem Paulus alias illud fecit quod nunc reprehendit in Petro: non ergo serio egerunt. Adde quod arrogantiam quamdam tam repreliensio seria Pauli, quam eius narratio redoleret. Ita Hieronymus comm. in h. 1. et epist. ad Augustinum 112. Omissa quaestione utrura licuerit Apo-stolis ita simulate se gerere, certum est quod beic Paulus non de aliqua in modam fabulae ex condicto confictae scenae, sed de re loquitur, quae vere , citra ullam simulationem , accidit. Id extra dubitationem ponit affirmatio Pauli seu Spiritus S. quod Petrus non ambulabat ea occasione ad veritatem Evangelii, quod reprebensibilis erat et quod propterea Paulus in faciem ei restitit. Ilia duo falsa forent, si utrique ex condicto si-mularunt quae heic gesta narrantur. In bac enim bypotliesi ratio cur Petrus fuisset reprebensibilis, liaec tantum fuisset, quod secundum 'condictam simulationem, personam induerat reprebensibilis: sed id non est reapse esse reprebensibilem et eodem crimine tenebatur Paulus: non ergo reprehensibilitas Petri potuisset esse ratio cur Paulus ei in faciem resisteret, quod tarnen Paulus affirmat. Qui potuisset Paulus affirmare Galatis Petrum una cum aliis non ambulasse secundum veritatem Evangelii seque exbibere in ea occasione recte ambu-lantem, utpote qui potuerit corrigere et reprebendere Petrum, si reapse utrique idem animo sentiebant et utrique quadam oeconoinica ratione fictam personam induerant? Mendax scilicet foret baec narratio Pauli ad Galatas, ut recte urget Augusti-nus in responsione ad Hieronymum (epist. inter hieronymm. 116.). Cbrysostomus quidera vocabulum xaifyviovin'roc accipit, ut sonat: »non dixit repreber.sus a me sed ab aliis.quot; Sed si

tantum erat repreliensns ab aliis , non vero reprehensibilis, haec non erat ratio, nt tamen Paulas dicit , cur in faciem ei resisteret. Potius aliis resistendum erat. Praeterea et illud falsum est quod non dicat Paulus se reprehendisse Petrum; eius enira reprehensio ad Petrum manifesta est v. 14.

Nec argumenta Hieronymi queunt nos deterrere. Sermo est quidem in hoc loco de quadara vnoxQiaei simulatione, sed praeter nomen, nihil est quod earn simulationem referat, quam Hieronymus defendit, (cf. v. seq.): certe cum haec simulatio a Paulo improbetur, nequit ea esse, cuius et ipse particeps atque actor fuerit. Verum est Petrum scivisse non esse Gen-tibus iudaizandum: sed hoc ipsum est quod in eo notat Paulus v. 14., quod nempe non se gereret sicut optime sciebat esse agendum. Falsum est autem quod aliquando Paulus fe-cerit, quod heic reprehendit in Petro; non enim hoc in loco agebatur solum do aliqua (Tvyxai dfiacret in favorem ludaeorum, quae absque periculo erroris aut insinuationis falsi dogmatis adhiberi poterat, sed de tali ffrytardflaaei, qua, etsi citra in-tentionem, occasio dabatur saltem dubitandi an necessaria esset geutibus conversis observatio legis mosaicae: id vero Paulus nunquam fecit et si aliquando fecisset, non esset exinde consequens quod Petrus non erat reprehensibilis, sed quod uterque reprehensibilis fuisset. Nulla autem arrogantia fuit, si ad removendum scandalum Paulus significaverit Petro eum non recte agere: argumentura vero huius epistolae provocavit Pau-lum ad huius historiae narrationem.

Itaque Petrus reprehensibilis erat: non ait Apostolus quod fuerit reprehensibilis coram Deo, sed simpliciter reprehensibilis. Contingere autem potest ut quis merito ab homine sit reprehensibilis, quamvis in sua actione coram Deo sit immunis a culpa forniali. Nam cum agitur de actibus externis, praesulum praesertim, qui vergere possunt in scandalum aliorum, fieri potest ut agens quidem iudicio practico censeat se in certis adiunctis recte agere, quod citra ullum errorem doctrinae cen-sere potest propter non idoneam principiorum in causa par-ticulari applicationem: attamen actus externus per se spectatus non sit iuxta veram regulam agendi praebeatque aliis, infe-rioribus praesertim, occasionem errandi, qui nescientes quo

animo superior agat, possunt aliter ac est eins actum inter-pretari. Tunc ipse actus est reprehensibilis et propter eum reprehensibilis est persona agens, neque enim potest reprelieucli actus, quin agens reprehendatur: quamvis is coram Deo culpa vacet. Geterum nihil per se impedit quominus credas culpam aliquam levem hac in re Petrum admisisse, propter non satis accuratam reflexionem ad circumstantias omnes suae actionis: quamvis enim, ut pie credimns, fuerint Apostoli confirmati in gratia, id leves culpas non excludebat. Audiamus ergo ab Apostolo quid sit illud, propter quod reprehensibilis erat Petrus.

Prius enim etc. Quo in versu adverte quod pro lectione , quam et vuig. praefert: ois rJe ij/.'jor, curn autem venissent, vatic, et sinait. habent ö/ f f)'t y..V7^; eum autem venisset. Sed praeferenda lectio, quam codices habebant, quibus usus est vuig. Si enim legis: cum autem venisset sive vcnerit, is deberet esse Petrus, de quo solum antea fuit sermo: at is iam venerat et agebat Antiochiae. E contrario lectio vulg. a contextu po-stulatur: priusqnam venirent v. 11., cum autem venissent seu venerint v. 12. Verba a far oho possunt construi vel cum voce quidam vel cum verbo venirent: res autem eodem redit; indi-cantur enim ludaeo-christiani, qui ex lerosolymis Antiochiam venerant, discipuli idcirco lacobi. Neque heic est cogitanda aliqua missio lacobi, qui Antiochiam miserit suos, ut quid Paulus, quid Petrus facerent explorarent. Nam de missione lacobi heic sermo nullus est et ea hypothesis falsam illam opinionem supponit de contentione circa doctrinam inter Apo-stolos. Venerant autem ii Antiochiam post quam iam eo venerat Petrus. Nam priusquam eo venirent. Petrus, qui Antiochiam venerat (v. 11.), cum (jentibm edebat. Gentes sunt gentiles christiani; nam secus, eo quod se subtraxisset Petrus, nulla f'uisset occasio scandali. Non edere enm geutibus erat quaedam observatio mosaica, cuius adhuc ludaeo-christiani plures te-naces erant, ut nollent edere cum christianis quoque gentilibus, nisi hi circumcisione suscepta ludaismum amplexi essent. Su-mens ergo Petrus cibum cum gentibus, profitebatur observa-tiones iudaicas non amplius obligare neque gentibus conversis necessarian! esse circumcisionem ut unam societatem cum Apo-

stolis facerent. At cnm venissent quidam ludaeo-cliristiani An-tiocliiam, Petrus suhtrahebat et seyreyabat se nempe a gentibus, non amplius edens cum illis. Imperfecta liaec notant continua-tionera actionis. Propter oppositionem cum praecedenti cum gentibus edehat, segregatie haec de segregatione a mensa com-muni est intelligenda, nee est cur accipiatur etiam de segregatione a conversatione cum gentibus; nam cum iis adhuc agebat Petrus, quandoquidem Paulus ei coram, omnibus in faciem resti-tit v. 14. Ratio cur Petrus se segregaret, traditur seqq. timens eos qui e.v circurncisione erant. (Vópovjiai cum acc. personae efct metuere aliquem, metuere sibi ab aliquo (cf. Matth. X. 28.). Oc-currit in bac ipsa epist. IV. 11. idem verbum cum eadem con-structione, in alia significatione, de qua suo loco dicemus. Petrus ergo timebat, ne ludaei ipsum aversati se ab eo alienarent et sic sua praedicatio inutilis eis redderetur. Intentio optima erat et speciale munus Petri b. e. Apostolatus circumcisionis postu-labat ut speciali mode rationem haberet ludaeorum. At nonne poterat Petrus eos fratres, qui ex lerosolymis venerant, de-doeere? Potuerit utique; sed talium mediorum usus determi-natur ex circumstantiis et indole personarum, quibuscum agitur visumque est Petro in iis adiunctis aliquid concedendum esse venerationi, qua observationes mosaicas illi fratres proseque-bautur. At nonne illi fratres hoc pacto nolentes cum cbristianis ex gentibus edere, adversabantur decreto iam lato in SynodoV Id negandum est. Nam perpende decretum illud egisse tantum de gentibus conversis et statuisse eas non teneri lege mosaica; de ludaeis vero conversis dixisse nihil, sed reliquisse integram consuetudinem inductam ut ludaei conversi legis observationes custodirent, ideoque et ederent seorsim a gentibus, quam con-snetudinem servandae legis et ipsi Apostoli probabant in ludaeis. Lege Act. XXI. 13. seqq. Integrum ergo erat ludaeis edere seorsim a gentibus vel cbristianis et integrum quoque erat Petro bac concessione, citra scandalum, uti.

Et simnlationi eiu.t consenserunt ceteri ludaei. Distinguit beic Apostoios ludaeos qui Antiocbiae degebant ab iis, qui venerant lerosolymis: cum Petrus bis morem gessisset, alii quoque ludaei , Petrum imitati , se illis adiunxerunt et segregarunt a gentibus. Simulatie v.róy.aiTig est aliud externa specie e.vhibere

ac int us in corde habeatur. Cum Petrus optime nosset ac cen-seret licere etiam ludaeis edere cum gentibus, exterius tamen ita se gerebat aut se gerere videbatur ac si aliter animo sen-tiret. Non ergo actio eius exterior erat conformis interiori iu-dicio; idcirco erat obiective aliqua simulatio. Proinde adverte quod Paulus hypocrisim norainans, eo ipso affirmat quod Petrus reapse idem sentiebat ac ipse. Deinde distingue duplicem simulationem, formalem et materialem. Ea est cum deceptio secutura cognoscitur eaque intenditur, vel saltem permittitur sine causa, cum damno aliorum: liaec est cum solum operatio exterior non concordat cum interiore iudicio , ut videatur ita agens aliud sentire quam reapse sentiat, reapse tamen id non affirmat ipse nee advertit periculura deceptionis et obligationem aliter agendi. Prior simulatio repugnat infallibilitati magiste-rii, qua singuli Apostoli gaudebant, altera non; porro Paulus non affirmat priorem, qui factum tantum, pront extrin-secus gestum est, narrat. Nee multum divinare oportet ut in-telligatur quomodo potuerit Petrus censere actionem suam nemini scandalo futuram.

Nam cum speciali ratione Apostolus esset ludaeorum, credere potuit suam secessionem interpretaturos christianos ex gentibus hoe pacto, ut in ea viderent solummodo curam con-ciliandi sibi ludaeo-christianos nimium adhuc suorum rituum tenaces, non aversionem a gentibus aut opinionem quod necesse esset iudaizare. Reliqui ergo Judaei GvvvjTexotlJrjrav Petro, eodem nempe pacto ac Petrus agentes, animo quidem fidem de non necessitate legalium retinentes, quam antea exterius quo-que profitebantur cum gentibus edentes, sed nunc exterius aliud insinuantes. Id autem christian is ex gentibus scandalo erat et falsam opinionem circa libertatem christianam gignere iis poterat.

Jta ut et Barnabas duceretur ah ei* in earn simulationem: J'crtf cum verbo finito notat consequentiam. Vulgatus rjy v7jo-y.nicer accepit tanquam terminum verbi (rrra/nf/Jhj: volunt alit dativum esse instrumenti; ita ut eorum simulatione etiam Barnabas (Tt'vctTTijxiïr] cum illis {avv), a recto tramite {uni,) duceretur. Graece reapse non est: ab eis in simulationem, sed sim-pliciter: eai'iim simulationi, quae certe esse potest terminus

verbi: ut klcirco , quod res per se suadet, origo et causa se-cessiouis eliam Barnabae fuerit exemplum Petri, ut propterea Paulus hune solum reprehendendum esse censueiit. Patet em-phasim esse in iis verbis etiam Barnabas, etiam scilicet con-sors meus in Apostolatu gentium, qui iura gentium hactenus defenderat, aliorum ludneorum exemplum secutus, Petro se ad-iunxit a gentibus recedens.

lam ex his manifestum fit, Petrum hunc seu Cepham non esse alium a principe Apostolorum: maxime vero in hoc facto elucet vis eius primatus. Nam cuius alterius peisonae mutum exemplum, absque ulla praedicatione, non obstante disserta praedicatione Pauli, potuisset abducere nedum Tudaeos ceteros sed et ipsum Barnabam a Paulo sibique adiungere ? Quis vir scilicet erat, cuius sola praxis plus apud ipsum Barnabam valeret quam praedicatio Pauli ? Is certe salteni Apostolus fuerit: sed Apostolus Cephas non est nisi unus. Profecto rem incredibilem narras, cum nobis obtrudis quemdam Cepham discipulum. gt;Si quispiam alius (ait Chrys. hom. cit.) fuisset, non adeo valuisset eius mntatio ut ceteros etiam ludaeos at-traheret. Nam neque adhortatus est neque consuluit, sed tantum subtrahebat et segregabat se atque ilia subtract io et se-gregatio ceteros omnes discipulos attrahere potuit propter personae dignitatem.quot; Tantum ergo abest ut ex hac historia aliquid sibi timere debeat doctrina Primatus Petri, quin potius eo confirmatur et ostenditur quod aetate apostolica Primatus Petri omnibus notus erat. Cf. et dicenda sub versu seq. ad v. cogis. Id si perpendissent quidam catholici interpretes, in adeo vanam de quodam ignoto discipulo Cepha interpretationem non abiissent. Porro tantae personae auctoritas, qualis erat Petrus, causa quoque fuit cur Paulus temperare sibi non potuerit a resistendo ei in faciein coram omnibus; nam vis exempli Petri aboleri nequibat nisi certe constaret, ipso fatente Petro, non aliara esse sententiam, Petri ac Pauli, quod quidem Petrus notum fecit Pauli correptionem admittens suoque silentio confirmans.

Sed cum vidissem quod non recte arnbularent ad veritatem Evangelii. O va (iQÜonoóuvai praesens more graecorum: do lit. -Tioêeïv morali sensu est recte agere, recte se gerere: ttjoc rljv d'ArjVsiav tov rrayy. secundum veritatem Evangelii, ad

normam veritatis evaugelicae. Hunc quidem conceptum solet Paulus exprimere per xara (Rom. VIII. 4. XTV. 4. XIV. 15. 111. 3. etc.); sed et apucl Paulum ttquc valet secundum vel norinae designandae inservit 2. Cor. V. 10. atque penes Ln-eam XII. 47. Licet autem particula 7/00: cum acc. directi-onera significet ad quemdam terminum, liic tarnen terminus in ordine morali non est solum finis, sed et norma, causa exemplaris. Non recte se gerere secundum veritatem Evangelii, non est errare in fide, doctrinam falsain docere, sed est actus suos non conformare veritati Evangelii, quae regula est actuum nostrorum. Veritas autem Evangelii, de qua heic sermo est, est doctrina de immunitate Christianorum a lege mosaica. Cum Paulus heic loquatur de eo, quod vidit, non notat per se nisi actum externum, qui ad normam veritatis exactus non erat. Coram omnibus, puta in communi conventu ecclesiae, quo omnes christiani conveniebant, ideoque adstantibus quoque christianis ex gentibus, in quorum commodum et instructionem Iiaec verba dicta sunt a Paulo.

sü-nxiS; xdi oi'x't lovdciixwg viois et non iudaice, qnomodo £fjg, nu.c rx l'iïvr/ dmyxd- cogis gentes iudaizare?

Geniiliter vivere est vivere absque lege mosaica, absque ob-servatione iudaicarum legum vel consuetudinum, quae positivae erant institutionis propriaeqne ludaeorum. Idem Apostolus dicit positive et negative, gentiliter et non iudaice, ut vividius repraesentet id, a quo robur argumenti pendet. Habes primo ex his verbis Pauli quod haec erat ordinaria ratio agendi Petri, qui nihilominus cum ludaeis frequentissime conversabatur, ut non observaret iudaicas consuetudines , iudaicos ritus; nam verbum vivis non unum actum denotat sed habitum seu statum et ipsa forma praesens verbi habitum significat, non actum , qui, cum haec diceret Paulus, nullus erat. Postquam scilicet Petrus a Domino monitus fuerat nihil esse commune et im-

mundum (Act. X. 14. 15.), censeudus est a legis ritibus et observationibus se extricasse etiam cum inter ludaeos dispersos versaretur, quod et ex hac narratione Palili constat: nam et ipse et ludaei, qui Antiocbiae erant, utique una cum ipso edebant cum gentibus , repetens eas observationes solummodo, si cum Palaestinènsibus ei agendum esset, quod et heic fecit. Elucet proinde usque magis concordia Petruni inter et Paulum nedum in doctrina sed in ipsa praxi. Manifestae ergo veritati contradicit qui pugnam fabulatur inter Petrum et Paulum. Et sane argumentum Pauli est ad hominem: quod tamen, quia Petrus gentiliter vivens recte agebat, est quoque absolute ve-rum et efïicax. Qnapropter Paulus nou ex alio quam ex ipsa praxi ideoque auctoritate Petri arguit contra ipsum: ut sic eiusdem auctoritate ceteros doceret non oportere iudaizare. Ni-mirum dum ex caritate erga alios suscipit officium correptoris, memor reverentiae debitae Principi Apostolorum , buius vult auctoritate confirmari fratres. Emphasis est in verbo corn's dvayy.oZn:: exemplo suo solo Petrus cogebat gentes iudaizare. An alicuius discipuli exempluni vim tantam luibuisset ? Haec autem dicens Paulus Petro, ei revocat in memoriam dignitatem suam, quae causa erat cur exemplum eius adeo valeret, ac si diceret: quamtumvis ego praedicem, exemplum tuum solum, propter dignitatem tuam, facit, ut mihi fides non liabeatur. Argumentum porro efficacissimum erat. Considera opposita. Tn ludaens — gentes: gentiliter vivis — cogis iudaizare. Profecto si ludaeus vivit gentiliter, nequit cogere gentes vivere iudaice. Quid respondent Petrus, Paulus non dicit; forte silentio cor-reptionem excepit, sed boc silentium consensui Petri aequiva-lebat. »Magnus Petrus, ait Theodoretus, silentio dicta confirmat, propemodum dicens iis, qui ex ludaeis crediderant et praesen-tes erant; nos iuste reprebendit nec bis, quae dicuntur, licet contradicere.quot; Hanc vim inesse silentio Petri voluit certe Paulus ut Galatae intelligerent; haec enim prodit ex hac narratione demonstratio Apostolatus Pauli. Nempe praedicationem meam de irnmunitate gentium ah ohligatione legis mosaicae hui usque inutilitate Petrus quoque prohavit, non solum edens cum gentibus, sed cum se ah Hits, causa ludaeorum Palaestinensium, segregasset, mild eurn corripienti non contradicens, sed consentiens,

contradicturus profecto inferiori superior, si ceria et evangelica non fuisset mea doctrina. Si supponis Petrum contradixisse sed id Paulum siluisse, traducis Paulura perversorem historiae ac reap,se mendacem ; nam alia in liac hypothesi prorsus fuisset eventus natura, alia contra ipsum Paulum consectaria exinde colligenda nee nisi fastus Pauli appareret inanem gloriam au-cupantis ex indebita resistentia superiori. Sed ipsum argumen-tum adhibitum a Paulo huiusmodi erat ut Petrus non posset contradicere, etsi rationem reddere potuerit cur ita se gesserit ad scandalum averruneandum, confirmans proinde doctrinam Pauli quae et sua erat: adeo ut nee opus fnerit Paulo consensus Petri mentionem facere. Ex dietis patet nullam animi elationem sed amorem tantum v.eritatis fuisse in causa cur Paulus liaec Galatis narraret, qui, si rem bene perperidis, vim huius demonstrationis collocat quoque in eo quod is inferior esset Petro.

Quaeritur an quae sequuntur sint continuatio sermonis Pauli ad Petrum, an senno ad Petrum absolvatur paucis verbis praecedentibus atque cetera sermonem contineant directum ad Galatas. Censemus cum Hieronymo unum esse usque ad finem capitis sermonem Pauli ad Petrum coram omnibus, qui licet non necessarius Petro, necessarius tamen et utilis aliis adstantibus erat. Sane illud, quod immediate sequitur, nos natura ludaei sum us, veiissimum est, si verba sint Pauli ad Petrum; at si Paulus ad Galatas se nunc convertit, qui gentiles erant, vera non sunt nisi de se ipso tantum dicta: at volens convertere rursus orationem suam ad Galatas, id, puto, alia formula significasset quam ea, qua de se solum lo-queretur, e. g. ipsos Galatas appellando, nt facit c. seq. v. 1. lam vero idem in seq. 1G. subiectum est verborum scientes, credimus (gr. credidimus) ac in verbis nas natura ludaei su-mus: ergo et baec, quae sequuntur, continent orationem Pauli ad Petrum. Cetera autem adeo cum bis nectuntur ut unum quid naturali consecutione efficiant. Habemus ergo sermonem seu summam sermonis Apostoli ad Petrum, quo ex fonte re-velationis colligit argumenta pro doctrina a se praedicata: quem sermonem, probatum utique Petro, repetens Galatis Apostolus turn confirmat quod hactenus dixerat auctoritate

Petri tuin incipiens demonstrare veritatera Evangelii sui ex doctrina Scripturarum et revelationis, transitum sibi munit ad secundani partem Epistolae.

15. IfiisTc (j vrffi, 'lovdaToi xcd Nos natnra luclaei minus et non oïs. t; cOrolv a^aQTwlor e.v genlibus peccatores.

16. elóoTSg óé on ov óixaioi rai Scientes autern quod nan iusti-dvÜQwirog è; i-oyo,tgt; rót ion ficatar homo ex openbus idv/i)] óia niffrswg Xoidiov legis nisi per fidem lesn 'pqaov xal elg 'hjrjo v v CI iris ti et nos in Christo Xotaiuv BfiicSTEvGaf.iev, iva lesu creditnus, ut iustijlce-óixUKjo'Jüiiiamp;v èx ti Lr, i uw; Xoi- rnur ex fide Christi et non ffioP xal ovx éi I'qyüjv vófiov ex operibus legis; propter en bi t'oyo/V vó/Kiv (iv di- quod ex operibus legis non iu-xai(ot)ij(jeTcii Tiaaa cdy'S ¹). stificabitur on mis caro.

Nos natura ipvaet, nativitate, origine ludaei, quod in Paulo, Petro ceterisque Apostolis congruebat, et non ex gentibus peccatores: ita sane vocari solebant gcutes a ludaeis eo quod es-sent alienae a vero Deo (cf. 1. Machab. II. 40. 44. Tobiae XIII. 6. Sap. X. 20. Matth. XXVI. 45. coll. XX. 19.). Nullus sensus est, si istud et velis raddere etsi: nos origine ludaei, etsi non peccatores ex gentibus; ac si fieri posset ut qui ludaei origine erant, essent ex gentibus. Sententia Apostoli est: nos (qaidem, subintellecto /tèi', si in seq. v. legas ó ') non ulieni a Deo sicut gentes, sed ludaei, Deo idcirco propinqui, Dei no-titiam et legem habeiites, qui idcirco videri poteramus' habere iustitiam vel xnodum eam acquirendi.... (vuig. addit, sumus, quod verbum vel simile, puta eramus, supplendum est, si in v. seq. legas ó'è autem: quamvis idem foret sensus, si utraque particula fii-v, ó;- omitteretur)

Pergit Apostolus: scientes (probe noscentes) autem quod non iustificatur homo nisi ex fide Christi, etiam nos, qui ludaei eramus, qui legis iustitiam habebamus, valedixirnus legi. Vides nexum cum praecedenti argumento Pauli ad Petrum, cuius est amplifi-

catio. Scientes elóóveg intelligentes quod non iustificatur êtxcuov-lai: de iustitia coram Deo sermo est, qua quia iustus vere et Deo acceptus est; haec est enim óïxaiodvvi], quam Paulus detra-liit legi mosaicae et vindicat Fidei in hac epistola et ad Romanos, quam peccato et statui peccati opponit Rom. V. 12.—19. et de qua quaestio erat Paulo cum iudaizantibus christianis, utrum ad eam obtinendam necessaria esset legis mosaicae observatio. En operihus legis nisi per Fidern lesu Christi fc'ï eoywr vcfiov tav ii ij did tt ia hok X. I. Lex est lex mosaica, universa oeconomia iudaica, secundum id quod erat positivae institutionis, per quam ludaei a gentibus discernebantur, complectens proinde circum-cisionem, sacrificia et ceteros ritus ac legales observationes: non prout erat etiam expressio naturalium praeceptorum , quae et gentibus communia erant, etsi alio modo nota. »Quae sunt legis necessaria (ait Theodoretus) ipsa etiam natura docebat, videlicet non adulterabis, non occides etc.: quae autem constituta fuerant de sabbato et circumcisione, de leprosis etc. de sacri-ficiis et aspersionibus, ea erant legis propria: natura enim de his nihil dicit. Haec ergo dicit legis opera.quot; Sane lex, de qua loquitur Paulus, ea est, quae nondum exsistebat, cum Abra-hamus iustificatus fuit, heic 111. 2. 6. 17. 18. 19. Rom. IV. 10. 11.: haec autem non est nisi positiva institutio mosaica, ortum quidem ducens a circumcisione, quae post Abrahami iustificationem instituta fuit, quae mosaica oeconomia paeda-gogus esse debebat ad Christum et eo veniente cessare III. 23.—25. Obligatio autem naturalis legis, etsi lumine solius ra-tionis notae, aetate quoque Abrahami et semper viguit. Opera ergo legis sunt actualis observatio institutionis mosaicae: ut lex in hac phrasi obiective sumatnr, veluti id, ad quod refe-runtur, vel cuius normam sequuntur opera, quemadmodum eorum contraria vocantur uimoz^naia vthiov Sap. II. 12. (Meyer).

Nisi per fidem lesu Christi Idv /i/j Sue macswg X. 'l. Quod heic dicit did niazewc, mox in hoe eodem contextu dicturus est èx niaiewc, ut idcirco idem utraque praepositione dicatur. Coniunctio «ar /xrj potest habere sensum vel restrictivum nisi vel adversativum sed, quemadmodum si ii^rr_t (cf. heic. I. 19.); solet enim ear cum tl permutari. Sensus restrictivus esset:

non iustificatur homo ex operibus legis nisi accedat fides, ita nt negetur quidem sola opera legis iustificare, at non negetar ea necessaria esse ad instilicationem simul cum fide. Atqui evi-dens est liunc non esse sensnm intentum a Paulo. Nam liaec erat ipsa thesis suorum adversariorum, qui non negabant fidem Tesu Christi requiri ad iustitiam, sed una cum ea contendebant requiri observationem legis. Ita eniin ad Cliristianos aiebant: nisi circumcidaniini secundum morem _;Moysis, non potestis sal-vari Act. XV. 1.; non impugnabant scilicet fidem Christi, quam et ipsi profitebantur (cf. et heic VI. 22.), sed exigebant prae-terea circumcisionem, per quam homines debitores fiebant uni-versae legis (heic V. 3.). Non potuit ergo Apostolus illud nunc affirmare iustiHcari quidem hominem ex operibus legis sed per fidem h. e. adiuvante, concurrente simul fide 1. Ch.; id enim Paulus totis viribus semper impugnavit.

Restat ergo sensus adversativus: non iustificatur homo ex operibus leyis, sed per fidem lesu Christi. Vel retento sensu exceptivo iov nisi repeteuda est pars praecedentis incisi, quae reticita sit: non iustificatur homo ex operibus legis, non iustificatur nisi ex fide I. Ch. quod in idem redit ac quod dixi-mus. Qui sensus clarus apparet mox in hoc eodem contextu: ut iustificemur ex fide J. X. et non e.c operibus legis, quod dici reapse non potuisset, si ambo fides et opera legis requisita ad iustitiam fuissent. Adverte vocabulum uvÜQomo; homo habens per se suppositionem indefinitam, supponere heic immediate pro ludaeis, de quibus directe est senno: cf. dicenda ad postrema verba huius commatis. Quid porro sit iuxta Apostolum iustificari ex fide I. Ch., quoniam accurata eius explicatio plura requirit, petita etiam ex aliis locis, dicemns seorsim in fine huius cap. omnia necessaria eo conferentes. Itaque id nos ludaei noscentes et nos in Chris to lesu credimus tuiGTS vccttxev credidimus, quod et hahet Hieronymns in comm. h. e. fidem Christi suscepimus, ut iustificaremur (gr. praesens idem valet) ex fide Christi, non ex operibus legis, quae proinde dimisimus tanquam inutilia. Qui ergo fieri potest ut gentes cogamus iu-daizare? Quapropter Paulus argumentum prius dictum ex praxi Petri nunc amplificat, associando se ceterosque apostolos Petro et sic consensum omnium in idem ostendit.

Propter quod non iustijlcahitur ex operïbus legis omnis caro. Non omnis = nulla, nullus homo: Jión contractum ex dia to t ra on idem valet ac istud, propter hoc quod seu propterea quod, nempe quia, oil, quemadmodum legunt Sinaiticus, Vati-canus et Claromontanus. Sunt qui censeant verba haec cita-tionem esse ex Scripturis: nam ratio quaedam redditur Zn; sententia tamen eadem est ac praeeedens, quae proinde non potest esse ratio praeeedentis affirmationis nisi quatenus est verbum Dei. Locos autem, unde haec sumpserit Paulas, indi-catur Psal. 143. (vulg. 142.), 2. quia non iustijicabitur in con-spectu tuo omnis vivens. Sed heic nihil de lege mosaica. Porro cum Apostolus totus in eo sit ut neget legem mosaicam vel legis mosaicae observationem causam esse aut necessariam conditio-nem iustificationis, mirum profecto foret citari ab eo testimonium Scripturae ad id demonstrandum, in quo nihil dicitur de lege, nee apparet cur subintelligendum sit {non iustijicabitur omnis vivens legem ohservans, vel etiarnsi legem ohservet), quin tamen Apostolus aliqua addita declaratione id significet.

Itaque adverte primo sententiam banc non esse meram re-petitionem praeeedentis: in praeced. enim de ludaeis sermo fuit directe, qui ex operibus legis non iustificabantur: nunc universalis propositio data opera effertur, quae et ludaeos na-tura atque gentes complectitur. lam vero haec universalis propositio bene potest necti cum praecedentibus nexu causali. Si enim licet ita loqui: scimus nos esse peccatores, quia omnis homo est peccator, licebit et dicere: scimus nos non iustifi-cari ex operibus legis, quia nullus homo iustificatur ex operibus legis. Etsi vero haec altera propositio iam teneatur, cum prior enunciatur; integrum tamen est nobis hoc pacto sententiam nostram proferre, ut rei certitudo cum maiori emphasi asseratur.

17. Et óè irjrovvre? d.'xtxiwdrjvai Quod si quaerentes iustijicari in BV Xoicfco) f ioktJijfifsv xcd Christo inventi sumus et ipsi at'Toi aituoiw'/.oi, aoa A'ot- peccatores, numquid Christus ff rog ditaoTiag óidxovog' firj pcccati minister est ? absit. ytvoiTo.

18. E^! yao li xactXvna, rad ca Si enim quae destru.vi, iterum nd'Uv ouoSoaü), naoafidirjv haec aedifico , praevaricato-êfiavruv ffvvifftdvü). rem me constituo.

Ex absurdo consequente refellit doctrinam adversariorum. ZrpovvTFg quaerentes, forma praesentis indefinite valet pro quo-vis tempore, cum praesertim quaestio est de vi et efiicacia alicuius causae. Illud evQÉd-r^iev inventi sumus peccatores, ne-quit referri ad tempus antequam Apostoli vocarentur a Cliristo: nam sic nullus esset nexus rationalis cum seq.: cum enim iustificatio peccatum tollat; nemini in mentem venire potest quod qui iustificat, sit minister peccati, quod tamen in ea hypothesi heic Paulus de Christo quaereret. Porro doa est ergo, UQa est numquid.

Quaeritur quid heic legendum sit, illativumne doa, an in-terrogativum doa cum vulg.? Beelen (Gramm. cit. p. 510.) ait legendum cum vuig. dqa-, quia verbis /xr} yévono solet Apostolus praemittere interrogationem. Verum primo, etsi alias id fecerit Paulus, non est per se consequens nunc quoque id fe-cisse, si aliter loqui licebat: deinde cum tota propositio prae-cedens aequivaleat interrogativae, poterat absque doa subinferri ivi] ytvoiTo: tertio si legas numquid, oportet ut dicas Paulum concedere quod sub conditione extulerat: inventos esse et ipsos peccatores, quod capi nequit: nisi dicas to si ab initio propo-sitionis esse interrogativum (an inventi sumus peccatores ? an Christus minister est peccati ? quippe qui talis esset, si inventi essemus peccatores, quaerentes- in eo iustificari): sed hanc vim particula. el non habet nisi in interrogatione indi-recta. Neque tandem obstat quod doa non soleat poni initio sententiarumnam in N. T. id alias occurrit, Matth. XII. 28. 1. Cor. V. 4. Sensus sane verborum planus est iste. Si quaerentes iustificari in Christo, inventi sumus adhuc peccatores eo quod non servemus legem, ut pseudofratres dicuut; ergo Chri-

stus, qui legis obligationem sustulit (quod nos omnes pro certo iam habuimus, nolentes ex operibns legis iustificari) est minister peccati! id porro absurdum. Neque in lioc peccatum est quod legem non servem; etenim e contrario praevaricator sum, si rursus repeto quae reliqui. Verba iustificari in Christo plus dicunt, quam iustificari ex Fide I. Ch.; exprimunt enim inti-raam unionem, quam instificatus habet cum Christo, factus eius membrum. Dicta sunt autem cum emphasi: b. e. quae-rentes iustificari in Christo tantum, sepositis opeiibus legis. Emphatica quoque sunt verba et ipsi; si quaerentes iustificari in Christo, exclusa iege, inventi sumus peccatores nos ipsi quoque Apostoli legem non servantes et eius inutilitatem alios docentes: ergo Christus, qui nos id docuit misitque idem alios docere, est minister peccati! Ju'.xovog est minister, servus, ad-iutor alterius, qui alterius negotia procurat: ó:dxovog igitur d/iajTcag esset heic, qui veluti peccati minister et adiutor, eiusdem, propagationem procuraret, abstrahens a legis obser-vatione, quae tamen adhuc obligaret.

Si enim quae destruxi... Particula enim nectit seq. immediate cum negatione: Christum non esse ministrum peccati, vel cum alia: se non inventos esse peccatores; nam hoe nega-tum est toto discursu, vel cum utraque; altera enim negatio alteram infert. Ellipsis tamen heic apparet, omissa sententia explicita, quae in dictis continetur: scilicet e contrario peccator non sum, recte ago, legem non servans: nam imo praevaricator essem legis, si eam nunc observarem. Iterum aedificare quae destruximus est heic metaphorice restituere in se ipso obser-vationem legis. Me constituo (SvvtGcdvw vel ut alii legunt (rvviövijfii, sisto me, declaro, profiteer, exhibeo: cf. 2. Cor. VI. 4. VII. 11. Ilaoapuirfi est transgressor, violator legis. Observa transitum a plurali si quaerentes ad sing, si quae destruxi, quam vis de eodem subiecto sermo sit: quod signum est vehe-mentioris affectus et sermonis. Ait ergo Apostolus se fore transgressorem legis, legis inquam mosaicae, si eam instificatus in Christo adhuc sibi duceret necessario observandam et hoe pacto observaret. Non de simplici observatione sermo est, sed de necessaria creditaque tali; hoc enim esset rursus aedificare quae destruxerat: destruxerat enim quod prius vigebat; istud

autem erat ante Christum non sola lex seel necessitas legis pro ludaeis. Nee de sola observatione sollicitus erat Paulus. lam vero quod hoc v. affirraat Apostolus demonstrat seq.

Scilicet ipsa lex mosaica me iubet, cum Messias venerit, ab eius observatione cessare: data est enim tanquam praepa-ratio et dispositio ad Christi regnum (cf. heic 111. 24.—29); quo veniente idcirco cessare ipsa debebat (Rom. X. 4.). Qui ergo illam adhuc vim habere contendit, postquam Christus venit, ipsi legi contradicit, praevaricator eius est. Mortuuni esse legi sive ei non amplius vivere est non amplius eius obli-gationi obnoxium esse: cf. Rom. VII. 1. seqq. Ut Deo vivam: oppositio est: mortuus est legi mosaicae, non ei amplius vivit, ut vivat Deo. Idem dicit Rom. VII. 4. Mortijicati estis legi per corpus Christi (facti scilicet unum corpus cum Christo), ut sitis alterius, qui ex mortuis resurrexit, ut fructijlcernus Deo. Nonne vivebant Deo et illi, qui legem servabant? Ante Christum profecto, cum lex valeret: at revelata nova oeconomia , quae finem veteri imponebat, qui Deo vivere vellent, a ser-vitute veteris legis ad libertatem novae transibant et transire oportebat, ita ut nulla amplius vis divinitus obligans legi veteri tribueretur, nec servaretur ex obligatione, quod est reapse eidem mori: licet identidem ex extrinseca quadam oeconomica ratione , quaedam eius praecepta sen instituta ex arbitrio ser-varentur.

Christo confixus sum cruci: Xqkjtoi avvertrctvowimi, cum Christo sum crucifixus. Haec est alia ratio cur ipse mortuus sit legi. Non loquitur heic Apostolus de eo quod proprium est ipsi, puta de sua virtute aut mortificatione , sed de eo, quod et ipsi cum omnibus Christianis, eo quod tales sunt, commune est: quorsum sane mentio suae virtutis et sanctitatis in sermone ad Petrum et ad Galatas, ubi res communis age-batur, libertas nempe Evangelii a servitute mosaica? Provocat

scilicet Apostolus ad baptismum, quo ipse Cliristo incorporatus fuit, per quem veteri homiui ac veteri legi mortuus erat. Pa-rallelus est locus Rom. VF. 3. seqq. Quicumque haptizati su-rnus in Cliristo lesu , in morte ipsius {el; iov Odvarov avtov) haptizati sumus. Consepulti enim sumus cum Ulo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Putris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Ad quem locum provocat Theodoretus: verba enim Cliristo con-fixus siim cruci explicat simpliciter per liaec alia: consepul-tus sum cum eo per laptismum. Porro laptizari in mortem Christi dupliciter explicatur, ita tarnen ut utraque explicatio in idem redeat: nam e? tum causam finalem tum exemplarem sistit. Hauc alteram explicationem adoptavit Chrysostomus in h. 1. »Quid sibi vult in mortem? ut nos ipsi moriamur sicut et ille: crux enim baptisma est. Quod igitur fuit Christo crux et sepulcrum, hoc nobis baptisma fuit, etsi non iisdem in rebus.quot; Nimirum qui Cliristo dedimus nomen, baptizati sumus in similitudinem mortis eius, configurati morti ipsius (Philipp. III. 10.), quatenus cum baptizabamur, impletum est in nobis significatione et effectu id quod Christi mors efficiebat et re-praesentabat, quae non solum causa fuit sed et figura mortis nostrae peccato. Alia explicatio to~ in mortem ipsius, h. e. ut eius morti comnmnicemus et ethice participationem obtineamus mortis eius, per cessationem vitae deditae peccato, qui est fructus eius mortis et ab ea figuratus: ut quemadmodum Christus mortuus est carni, ita nos moriamur peccato. »Ua-ptisraus enim typum babet mortis dominicae. In illo autem tu et mortis et resurrectionis fuisti, una cum Christo, particepsquot; ait ibid. Theodoretus. Ut patet, res in idem redit et utrumque Apostoli demonstratio admittit. Demonstrat enim nos esse ba-ptizatos in mortem Christi ex ceremonia baptismi, quae similitudinem gerit sepulturae Christi: consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut cum eo una moriamur; bapti-zandi namque aquis submergebantur: qui proinde ritus significat nos mortuos esse cum Christo, mortuos peccato, efficiens autem baptismus quod significat, facit reapse nos mori peccato. Idem autem heic ad Galatas dici£: sum cum Christo cijjixus cruci. Quemadmodum vero docet Rom. 1. c. homines per baptismum

mori veteri vitae, peccato , lieic praeterea docet mori eosdem legi mosaicae (sermo est de Tudaeis), quam Christus confixerat cruci, ut ait ad Coloss. II. 14.; hoc enim est chirographum, quod erat contrarium nobis, lex vetus (Estius). Quoniam pro-inde lex in homine dominatur quamdiu is vivit Kom. VII. 1.: fideles vero per baptismum sunt incorporati Christo, ut novam vitam vivant (Rom. VI. 4.): ii ergo mortui sunt praecedenti vitae, ideoque non amplius vivunt legi sen non amplius eis lex vetus dominatur. Constat itaque vis argumenti Apostoli. Baptizati in mortem Christi, consepulti cum illo, crucitixi cum illo, mortui sumus vitae veteri veterique legi: non est ergo opus ut ultra serviamus legi. lam advertimus haec dici de Tudaeis baptizatis, quales erant Apostoli, qui vere poterant mori legi veteri, cui aliquando vixerant.

20. Zugt; óè o'xèvc èycó, £ij óè cv Vivo auiem, iam non ego; vivit èfioi Xoigzóg- ti óè rvv Lal vero in me Christus. Quod tv aaoxi, tv niaxti tj] autem nunc vivo in came, zoiï iitüi' xal XotOvou tov in fide vivo Filii Dei, qui uyaTT7jffuvi('g itt xai Tiuoa- clilent me et tradidit semet-óóvTog èaviuv vntQ è/iov *). ipsum pro me.

Non videtur ponendum comma post primum ós, 'Coi St. o'xtii, èyoj: vivo autem, non amplius ego; nam si id voluisset dicere Apostolus, exorsus esset secundum membram per aA/.d (Meyer). Est ergo una sententia: vivo autem non amplius ego. Alterum dè valet immo v.ro vel simpliciter sed. Itaque dixerat Paulus se crucifixum esse, mortuum cum Christo; huius mortis effectum, seu quo tandem redeat haec mors nunc declarat: est nempe vita, sed vita, cuius principium est Christus, est vita Christi, qui in ipso et per ipsum operatur ideoque in ipso vivit. Ait ergo: vivo autem non amplius ego, quippe qui cum Christo mortuus sum vitae , veteri; vetus enim homo mens crucifixus est (Rom. VI. 6.), mortuus sum legi, naturalem (utique ethice) amplius vitam vel legalem non vivo. Sed haec vita amissa compensatur alia longe praestantiore; vivit enim in me Chri-

*) Sinait. Alex. tV tilgtei c/ü tov viov tov amp;€ov, Clarom. concordat Vatic.

stus, Christus principium est interius, per Spiritnin suum, mearum cogitationum et actionum. Xoiffró; èöiL nuvia noimv èv h'uv xal xoaiMv xal Ssdnó^wv (Theod. heic.). Quod autem mme vivo in came, in jide vivo Filii Dei. Verba o Je 'Qoi plures reddunt quod attinet autem ad id quod vivo. Negat Beelen (Comm. in epist. ad Rom. VI. 10. ad similem locum) ita accipienda esse liaec verba, sed illud o ait esse accusativum obiecti: quemad-modum enim latini dicunt vit am vivere, ita et graeci £rjv ti, u])' piov, ut sensus sit: quam autem vitam nunc vivo in came earn vivo in fide Filii Dei. Scilicet dixerat se non amplius vivere; sed tamen vitam adhuc physicam vivebat in carne, quae est vita naturalis, vita huius stadii mortalitatis. Inquit ergo; utique banc vitam adhuc duco, sed earn nunc duco in fide Filii Dei. Iliud vvv nunc notat tempus a sua conversione, a baptismo. Lectio in fide Dei et Christi non est praeferenda communi. Genitivus Filii Dei sicut et lesu Christi est genitivus obiecti, quemadmodum Marc. XI. 23. Act. III. 16. Rom. III. 22. 26. Ephes. III. 12. heic III. 22.: quae formula idem valet ac TTiang èv X. 'l. heic III. 26. coll. 22. eademque est ac nCting elg Xo. Coloss. II. 5. 2. Tim. III. 15. Est ergo Fides, qua in Filium Dei credimus, qua credimus lesum esse Filium Dei. Et sane loquens Paulus de fide, quae vitam gignit et nutrit in nobis, oportebat ut huius Fidei notionem exhiberet, qua notio quoque vitae obtineretur. Notio autem Fidei ab eius obiecto dependet.

Qui dilexit rne et tradidit semetipsum pro me. Cf. haec verba cum verbis Christi loan. III. 16. Tradidit etc. Sacrifi-cium expiatorium significatur pro peccatis nostris Rom. IV. 25. cf. Isaiae c. LIU. 6. 7. cf. et heic v. seq. Se autem Filius Dei pro nobis tradidit, quia dilexit nos: dilexit me et (ideo) tradidit semetipsum pro me.

Mentio huius caritatis Filii Dei fit, quia ea ratio est cur Paulus ei vivat totusque ei sit devotus et ut indicaretur prae-cipuum obiectum fidei Filius Dei nempe Redemptor. Habes contra Nestorium esse eundem, qui Filius Dei est et qui mortuus est. Porro Paulus certe ir.tendit omnes fideles posse idem dicere quod hactenus ipse dixit, effectus sui baptismi ideoque suae incorporationis cum Christo enarrans: quid sane probasset ipse

Petro ant Galatis, si de se solo locutus fuisset? loquutus est ergo in persona omnium Cliristianorum. Indicium est autem ardentis affectus amoris et gratitudinis, divinam beneficentiam omnibus communem considerare prout ea ad se ipsum parti-culariter refertur. Id autem ab omnibus fieri supponit lieic Apostolus. Lege Chrys. in h. 1.

21. Ovx dtterJi tip! '//(Qtv toü Noti abiicio gratiam Dei; si enirn (■)f:0 V' el yap ó/a vo/iov (ft- per legem iustitia, ergo gratis xatoffvvt], u.ott Xoifrog cm - Christus mortuus est.

Conclusio sermonis novo et efficacissimo argumento, quo ostenditur non solum inutilem esse legem ideoque opus haud esse iudaizare, sed praeterea doctrinam asserentem necessitatem observandi mosaicam legem esse subversionem Cliristianismi. Mentions facta sacrificii Christi (tradidifc etc.), quod est maxima gratia nobis, subiicit: non abiicio, non contemno, non declaro vanam aut irritam, non abrogo (banc) gratiam Dei: gratia proinde obiective accipienda et Deus nemo melius lieic intel-ligitur quam qui modo vocatus est Filins Dei. Id porro f'ace-rem , ait, si ex operibus legis iustitiam exspectarem; nam si lex iustitiam confert: ergo frustra Christus mortuus est. J'conedv monet Grotius heic valere udiijv frustra, quo et hebr. cin reddi solet. Christus, ait Panlus, non est mortuus frustra; ergo nulla necessitas observandae legis mosaicae et e contrario qui banc necessitate])! tuetur, affirmat Christum frustra mortuum esse: »doceant, ait Hieronymus, quomodo non Christus gratis mortuus est, si opera iustificant.quot; Eodem argumento usus postea Augustinus adversus Pelagianos: si ex natura est iustitia, ergo frustra Christus est mortuus. Scilicet si per legem mosaicam iustitia datur, quoniam tandem Christus in cum finem mortuus est ut nos a peccatis liberaret et iustificaret: ergo inutilis fuit eius mors, sine qua licebat iustificari.

Adversarii tuinen Pauli non illud docebant, sola legis ob-servatione iustificari homines, sed negabant sola Fide Christi iustificari ideoque docebant tantum una cum fide Christi con-iungendam esse legis observationem pro assequenda salute. Vi-

detur ergo argumentum Pauli non satis esse efficax contra eos, quoniam ab hypothesi procedit quod affirmetur legem sine fide Christi iustificare. Verum ex his duabus hypothesibus, vel quod affirmetur solam legem sufficere ad iustificationem vel quod affirmetur eam esse partialem eausam simul cum fide iustificationis, neutram Apostolus singillatim determinat, sed utramque permittit; nam argumentum semper valet. Si enim institutio quaedam exterior in elementis mundi sita (inf. IV. 3.) potuit esse partialis causa 'iustificationis, profecto quod deerat, poterat per similem causam suppleri nee opus erat infinito pretio sacrificii crucis. Ubi enim causa quaedam finita vim habet pro certo effect a tanquam pars, nequit postulari ut alia causa, tanquam pars accedens ad complendam efficaciam , sit infinitae virtutis: hoc ipso enim illa prior esset inutilis.

Hinc si lex vim, etsi partialem, habuit ad iustificandum, non fuit opus pretio infinito sanguinis Chrisfi, sed alia quaedam finita concausa fuisset satis et si opus fuit pretio infinito sanguinis Christi, nulla vel partialis causalitas competit legi. Causalitas scilicet meritoria Sacrificii crucis nullam alterius ordinis concausae societatem patitur. Ita absolvitur sermo Pauli ad Petrum pro libertate christiana tot divinis sensibus et af-fectibus redundans.

Secundum ea, quae attulimus ex cbronologicis ratiociniis cl. Patrizi, potest heic duplex quaestio occurrere. Prior: an hoc alterum iter, cuius in hoc loco II. 1. meminit Apostolus, sit illud idem, de quo loquitur Lucas Act. XV. 2. Altera; an conventus ille ierosolymitanus circa legalium obligationem Act. XV. (5. seqq. habitus vere fuerit anno aer. vulg. 47. ut vult Patrizi, an serius aut ocyus. Constat ad exegesim huius nostri loci spectare quidem quaestionem priorem, ut narratio Pauli plenius intelligatur, non autem alteram; cum nihil sit in epi-

stola, quod earn definiat, nisi aliis chronologicis rationibus adscitis, de quibus nostrum baud est heic disputare. Secuti sumus proiude Cbronologiam cl. Patrizi, quam propter idonea argumenta. certiorem saltern putamus , ut anno 47. figeremus conventum ilium ierosolymitanum. Utique si Apostoli conversio non anno 31., ut vult Patrizi, sed 36. contigisset, iam propter heic dicta I. 18. II. 1. consequens foret vel Paulum 11. 1. seqq. non loqui de re acta in Concilio ierosolymitano, si hoc habitmn fuit anno 47. vel idem anno 47. babitum non fuisse, si de eo loquitur Apostolus.

Sunt sane qui volant Paulum serins conversum fuisse, circa annum scilicet 3G. Volant nimirum persecutionem magistratuum ludaeorum contra Cbristianos, qua Stepbanus aliique occisi fuerunt pluresque vexati (Act. VI. 11.—IX. 2. coll. XXII. 4. 5.) cepisse postquam Pilatus iussus est a Vitellio abire a ludaea. Nam, aiunt, procurante Pilato, id ludaei baud fecissent im-pune, imo nee ausi fuissent. lus enim gladii ludaeis in Provin-ciam redactis ademptum erat, qua de re nos quoque certi sumus: non is autem erat Pilatus, qui illud vellet permittere ludaeis aut impune pati. (Cf. in Tbeologiscbe Quartalscbrift Tubingen 1877. Scbiifer p. 282. seq.). Vitellius autem in Syriam ivit anno U. C. DCCLXXXVIII. aer. vulg. 35. (non sequent!: cf. Patrizi Evv. III. d. XL. 4.): eo porro anno 35. ante Pascba Vitellius Pilatum Iloinam misit, suffecto in eius locum amico suo Marcello (losejib. Antiqq. XVIII. 4. Cf. et Patrizi 1. c.). Exinde usque ad mortem Tiberii, quae accidit 16. Martii anni DCCXC. aer. vulg. 37. ludaei viventes sub praeside Syriae Vitellio , iis eorumque rebus favente ac sub procuratore eiusdem amico, potuere impune adversus Cbristianos furere; qui tamen furor nequivit ultra initia imperii Caii excurrere, qui ludaeis infen-sus erat. Erat enim reapse usurpatae indebite potestatis exer-citium, quod solum amicum ludaeorum credibile est voluisse pati. Igitur intra Pascha anni 35. et pascha anni 37. locus est illi acerbae persecutioni ludaeorum contra Cbristianos. Mors proinde Stepbani alliganda esset anno 35. vel 36.: conversio autem Pauli, qui multam operam posuerat in ea persecutione, non videtur ante annum 36. collocanda; sed buic anno affigere earn licet.

Conversionem ergo Apostoli, quam Patrizi accidisse ait anno 31. isti eruditi referunt ad annum 3G. Qua de re ipsi quidem viderint, qui seriem chronologieam Actuum ita dige-runt: nobis liaec duo certa videntur: 1. haud demonstratum esse non potuisse earn persecutionem sub Pilato exerceri: 2. protracta conversione Pauli ad annum 36. non amplius su-peresse spatium temporis omnibus Pauli gestis , quae narran-tur in Actibus.

Nam quoad l^m producitur indoles animi Pilati, qui romanae auctoritatis assertor et vindex tenacissimus erat atque una lu-daeis infensus, quos et frequenter crudeliter vexavit: tum po-nitur magistratus ludaeorum, ea fervente persecutione, ius gladii usurpasse, quod non licebat. Non ergo liaec sub Pilato acta.

Verum ad bunc hominem quod attinet, advertere licet quod, quocumque animo fuerit erga ludaeos, iam is sibi in bac causa manicas veluti iniecerat, cum auctorem sectae Christianorum ipse morte damnasset et quidem tanquam liostem Caesaris pro-pulique romani. Magistratus ludaeorum opus ab eo ceptum prosequebantur neque integrum erat procuratori iiï iis repre-bendere quod naturale consequens erat suae praevertentis actio-nis. Quocirca si ad ea', quae ludaei gesserunt, necessaria erat facultas facta a procuratore, non est ullo pacto inveri,simile , quod Pilatus earn dederit et inepte contra id urgeres silentium Lucae de potestate facta a Pilato ludaeis dicentis nihil.

Quoad potestatem exercitam in illa persecutione a ludaeis: primo, si reapse dicendi essent magistratus ludaeorum usi esse iure gladii, responderemus id consensu et auctoritate Pilati factum fuisse. Verum neque illud est certum. Distinguendum est primo inter homicidium ab uno vel pluribus ex odio vel alia causa patratum atque exercitium iuris, illicite sibi arro-gati, ferendi iudicialiter sententiam mortis. Istud , non illud , adversatur legitimae potestati reumque quempiam constituit politicae rebellionis. Praeterea recolendum est, ludaeis sub provinciale ius redactis, detractum quidem fuisse ius gladii, at simul permissum fuisse secundum suas leges vivere et in trans-gressores legis animadvertere minoribus poenis. Utrumque constat ex verbis Pilati ac responso ludaeorum loan. XVIII. 31.

Acdpite eum vos et secundum legem vcstram indicate eum... Ko-his non licet interficere quemquam. Nempe si ii secundum suam legem iudicassent, non potuissent lesum propter transgressiones legis, quas ei iraputabant, pleetere poena mortis, qua tamen eum damnari volebant; quia eis non licebat interficere, utique sententia iudiciali, quemquam. At licebat nihilominus eis indicia in snos exercere ad normam suae legis, id afSrmat Pi-latus: atqui nequit concipi potestas publica iudicialis, qualis haec erat, sine potestate imponendi aliquas poenas. Igitnr poena mortis exclusa, potestas reliqua erat Tudaeis minores poenas inferendi per sententias iudiciales in violatores legis. Cf. et Act. XVIII. 14.—17. ¹)

lam vero quid actum apparet in persecutione ista ludaeo-rum adversus Christianos? Comprehenduntur Christiani, qua-tenus legis violatores et contemptores, truduntur in carceres, sistuntur magistratibus iudicandi, caeduntur fiagellis, hactenus omnia ex iure : at sententia mortis a iudicibus prolata ubinam est? Perperam me iuberes ad Steplianum respicere. Nam ex narratione Actuum satis patet, quod is occisus fuit impetu furentis populi, qui indicium abrupit ipsamque defensionem Stepbani de se rationem reddentis. Nulla sententia mortis ante lapidationem Martyris praecessit nec praecedere potuit, non-dum absolute iudicio. Utrum alii praeter Steplianum bac occa-sione occisi fuerint disputant interpretes, propter verba Pauli Act. XXII. 4. (cf. Beelen Comm. in Act. h. 1.). Sed etsi Pau-lus dicatur alios praeter Steplianum persecutus esse usque ad mortem, non coginmr id alio pacto interpretari, quam quo persecutus est Steplianum, quem seditione populi non sententia iudicis occidit. In causa scilicet Cbristianorum, qui adeo lu-daeis odio erant, duo simul concurrebant, auctoritas magistra-tuum, quae se tamen intra certos cancellos continere debebat atque furor populi, turn temporis praecipue in seditiones proni,

Consentimus profecto cl. Schafer alia Pilati verba (loan. XIX. 6.) acci-Jtite cum vos et cruci'figite non fuisse serio prolata, vel ut potestas fieret ludaeis crucifigendi lesum, vel quasi Pilatus in iis agnosceret hanc potestatem: sed neque sunt hominis conviciantis. Verba sunt hominis ad incitas redacti, qui aliquod flagitium a se propulsare velit, ac si diceret: si hie erucifigendus est, crucifigite eum vos: ego nolo hoc crimen admittere. Cum hoc cohaeret sequens responsio ludaeorum.

qui praeoccupabat sententias iudicum et instar rabidae bestiae in suas victimas debacchabatnr.

Cur ergo Pilatus liaec crimina non punivit? Primum sci-scitor, unde id habeas? neque enim opus erat Lueain aut Pau-lum liaec referre. Deinde non est cur miremnr romanum magi-stratura, inter gentem sibi invite subditam ac reluctantem, non semper animadvertisse in huiusmodi communia delicta subdi-torum inter se , quae ad suum tribunal a parte offensa non deferebantur: quoad Pilatum vero iam vidimus specialem fuisse causam, cur ad haec conniveret.

Sed ecce Act. V. 33. indices ludaeorum, ante quos Apo-stoli steterant, cogitabant [i'^ovXsvovto deliberabant intra se) interficere illos: quod fecissent profecto, nisi eos Gamaliel dis-suassisset. Ins ergo gladii ii indices exercebant.

Respondeo dupliciter. Primo ex deliberatione, quae in actum non prodiit, quam animus non tranquille meditans sed pas-sione abreptus concipit, quam fovet is, qui sua auctoritate pa-ratns est abuti, baud satis recte colligitur quanta sit hominis auctoritas et potestas. Quid, si deliberatio eo spectabat, ut eos non iudiciali more occiderent, sed submissis sicariis, cuius-modi deinceps se obtulerunt principibus sacerdotum et senio-ribus adversus Paulum, illis quidem probantibus (Act. XXIII. 12.—14.)? Utique iis iudicibus Act. V. 24. seqq. Gamaliel non obiicit ipsos liac potestate carere nee deterret metu certae vindictae praesidis, quod argumento esse potest ludaeos po-tuisse illud impune, dummodo constet eos deliberasse de morte inferenda per sententiam iudicialem, non alio modo; sed quam-vis demus id eos potuisse impune, si exinde inferas liaec aetate Pilati acta non esse, nego secundo consequentiam. Nam de-monstrare oporteret causas non exstitisse cur Pilatus pateretur aut permitteret exercitium huius iuris ludaeis in hoe negotio religioso. Atqui, ut diximus, id quod iam Pilatus fecerat, causa probabilis erat liuins permissionis. Quocirca tandem si consi-deremus id quod ea aetate actum est, nihil occurrit ex parte magistratuum ludaeorum, quod ab eorum iurisdictione, sub iure etiam provinciali Romanorum, abhorreret. Si autem ratio habeatur quoque eins, quod ii magistratus in animo habuisse dicuntur; demus (quod certum haud est) exinde consequi habuisse

eos expeditum usum gladii: non est tamen consequens haec sub Pilato non acciJisse ; nam verisimile est ipsum id permisisse. Igitur merito asseruimus priore loco demonstratum non esse quod persecutio haec ludaeorum contra Christianos contigerit post discessum Pilati a ludaea.

Nunc demonstrandum est alteram. Si conversio Apostoli alligatur anno 36., non superest spatium temporis sufficiens pro omnibus eius gestis in Actibus narratis. Sane si conversus Apostolus anno 31)., iter eius primum lerosolymam ad viden-dum Petram (heic I. 18.) fuerit anno 33., alter adventus, de quo heic mentionem facit (II. 1.) post annös 14. (cf. dicta in Comm. sub h. 1.), accident anno 51. Sumimus ex demonstra-tione data in Coram, iter hoc alteram illud f'uisse, quo ad concilium ierosolymitanum ivit (Act. XV. 2. seqq.). Anno ergo 51. Concilio Paulus interfuisset. Porro Paulus anno 53. (mense Maio, ut putat Patrizi) coniectus fuit in vincula Caesaraeae (Act. XXIII. 33.—35.). Nam Porcius Festus, qui in ludaeam venit anno 55. atfecto vere vel inita aestate, invenit Paulum iam biennio versantem in carcere (Act. XXIV. 27.). Confer huius rei demonstrationem apud Patrizi de Evv. L. 1. c. 3. n. 1G.—21. Vide et Beelen Comm. Act. in 1. ult. cit. Itaque inter annum 51. iam inchoatum et mensem Maium anni 53. locus esse deberet iis omnibus , quae a Paulo gesta narrantur ab Act. XV. 30. usque ad Act. XXIII. 33. Atqui quae his continentur, postulant annos plures, quam quinque; annos 5. saltem cum 10. mensibus, ait Patrizi. Confer huius affirma-tionis demonstrationem apud Patrizi Comm. in Act. XVI. 1. et XVIII. 1. Igitur inter annum 51. et 53. spatium temporis idoneum non exstat pro cunctis gestis et eventibus a Concilio ierosolyru. ad captivitatem Pauli.

Suppetit ergo ratio, cur non credamus tam seram conver-sionem Pauli, cur ratiociniis Patrizi inhaereamus, quae omnia harmonice componunt figamusque Concilium ierosolym. anno 47. quo, iubente Claudio ludaeos Roma excedere. Petrus occa-sionem nactus est redeundi in Palaestinam. Et de hac con-troversia satis.

Quod pertinet ad priorem quaestionem , quam diximus ab initio propriam esse huius loci: an quae gesta narrantur ab

Apostolo, cum iterum ascendit Terosolymam (IT. 1. seqq.) con-tigerint in eo conventn Apostolorum et seniorum, de quo in Act. XV., affirmativae responsionis demonstrationem dedimus iu Comm. Heic satis erit advertere quod habenda non est ratio opinionis Wieseler, qui cum censeat annos 14. computandos esse a conversione Panli (Chronologie des apostolisclien Zeit-alters etc. p. 176. seq.), arbitratur quoque istud iter Pauli lerosolymam (Gal. 11. 1.) non esse illud, de quo Lucas in Act. XV. 2., quia, ait, circumstantiae sunt differentes (ibid. p. 185. seqq.), sed esse aliud iter, quod fnit inter Loc et postremum Act. XXI. 17. seqq. nempe illud, cuius mentio fit in Act. XVIII. 21. (secundum textum graecum disserte) collato v. 22. (ibid. p. 201. coll. 4G.). Praeterquamquod hoc pacto chronologia paulina mire confunditur, alligata conversione Aposloli anno aer. vulg. 40. (ibid. p. 208. coll. 175. seqq.) et praeter alia non minus falsa, unicam nimirum captivitatem Romanam Pauli ac annum eius emortualem C4. aer. vulg., quae Wieseler de-fendit (cf. p. 596. seq. et loca citata), praeter haec, inquam, adeo sunt diversa adiuncta, causae, socii utriusque itineris Gal. II. 1. et Act. XVIII. 21. 22., ut minim sit exstitisse quempiam, qui ea pro uno eodemque habuerit.

Paulus docet iustificari homines non i '§ toywv vujiov, non duï vó/jiov (Gal. II. 16. 21.), xaiglg eyycov vófxov (Rom. III. 28.)

vófiov (Rom. III. 21.) sed (Jt« niactoog (Rom. III. 22.), ix niaittog (Gal. II. 16.), niarei (Rom. III. 28.). Huiusmodi autem formulis causalitas quaedam significatur. lam vero cau-sam principem nostrae iustificationis esse Deum omnes fateban-tur; agebatur enim de iustitia, qua remittuntur peccata et qua reconciliamur Deo, qua Deo vivimus et Deus vivit in nobis, quam Christum nobis sua morte promeruisse praedicabant Apostoli: constant haec ex ipsis verbis Pauli ad Petrum. Haec

iustitia ab eodem Paulo (Rom. III. 21.) vocatur iusiitia Dei, qua nempe Deus nos iustos facit, qua coram Deo iusti eique accept! sumus.

Id porro prae oculis semper habendum est in hac quae-stione: agi de iustitia seu iustificatione, cuius solus Deus auctor in nobis esse possit, quod vel sola ratio evidenter ostendit. Nam nisi Deus velit remittere offensam et offensori reconci-liari, ad quod nullo iure Deus tenetur, qui potest homo in gratiam cum Deo redire? Etsi homo valeret reddere post peccatum compensationem aequivalentem honori divino laeso , Deus supremus Dominus suae creaturae suique honoris non teneretur earn acceptare, sed exigere posset poenam, cuius de-bitum peccato contractum est. At praeterea nequit creatura peccatrix Deo offenso compensationem ex suis actibus exhibere. Quocirca iusti ficatio coram Deo est essentialiter gratuita. At-que id verum foret, quamvis de iustificatione a peccato a^e-retur obtinenda ab homine in statu purae naturae: quid ergo dicendum de iustificatione supernaturali sive in ordine supernatural!, qui est essentialiter gratuitus?

Hui us igitur veritatis certitudine supposita, quaestio erat: quomodo, quo medio iustificationem a Deo consequimur. Apostolus negat iustificari homines per opera ley is, affirmat iusti-ficari per fidem lesu Christi.

Quaeritur 1) quaenam sunt opera legis exclusa ab Apostolo a dignitate causae instrumentalis in negotio iustificationis: 2) quid est fides , qua iustificamur: 3) sub qua ratione opera legis excluduntur a causalitate iustificationis.

Ad l'ⁿ quaestionem responsio duplex est. a) Si ratio ha-beatur tantum eorum, quae Paülus docet in hac epist. ad Galatas, opera legis sunt observationes mosaicae legis, lex est ipsa institutio mosaica prout erat institutio positiva discernens ludaeos a ceteris gentibus. Sane falsi fratres, adversarii Pauli, quos heic ipse impugnat, non loquebantur de necessitate ser-vandae legis moralis, quae et gentibus communis erat, sed legis ccremonialis: liquet ex Act. XV. 2. 5. et ex dictis a Paulo iu hac epist. II. 3. 4. 12.—14. IV. 9. 10. V. 3. 23. ubi solum ritus legalesque observationes mosaicae oeconomiae producuntur in medium. De eadera re loquitur Apostolus Rom.

Til. 27.—29. ubi opponeiis legem factorum ruiv toyoov h. e. operum (quemadmodum alias semper vulg. reddit id toy a) et legem fidei, ait iustificari homines per fidem sine operibus legis, hanc huius assertionis reddens rationem, quia Deus non lu-daeorum tantum Deus est sed et gentium. Scilicet esset Deus ludaeorum tantum seu ut talem Deus se gereret, si per ea, quae propria sunt ludaeorum, iustificaret homines : cum autem e contrario sit unus Deus omnium, non iustificat homines per opera mosaicae legis. Qua in argumentatione opera legis sunt ea, quae erant positivae institutionis mosaicae et ludaeos a gentibus discernebant.

b) Inspecta universa doctrina Apostoli, opera legis sunt observatio quoque legis moralis contentae quidem in institu-tione mosaica, sed quae et scripta erat in cordibus omnium (Rom. II. 15.), legis inquam moralis, prout talis est tantum: quatenus nempe active lex est norma docens quid faciendum, quid cavendum sit, passice est positio actus honesii et fuga inhonesti vi tantum huius cognitae normae exsisteus, per solas nempe naturales hominis vires, absque alio superiore principio. Quod Paulus de lege quoque morali loquatur, cum negat homines iustificari per opera legis, patet ex epist. Rom. III. 20. ubi huius affirmationis e.r operibus legis non iustificabitur omnis raro coram illo, hanc reddit rationem: per legem enim cognitio peccati: atqui lex, per quam peccatum cognoscitur, est lex prohibens peccatum h. e. lex moralis. Et ibid. VII. 7. ait: peccatum nan cognovi nisi per legem; nam concupiscentiam ne-■sciebam nisi lex diceret: non eoncupisces, hanc legem subintrasse ait, ut abundaret delictum v. 20. per legem non obtineri bona promissa Abrahamo et semini eius, sed legem tram operari, quia li,hi non est lev, nec praecaricatio ibid. IV. 13. 15. Constat quidem his in locis Apostolum de lege mosaica loqui, sed patet quoque earn ab ipso universim sumi prout etiam praecepta moralia continebat. Cum autem dicit per legem cognitio peccati, turn ostendit se legem spectare formaliter prout talis est; nam per se lex prout talis est, non est nisi quaedam norma practica, quam quis cognoscens sequi debet: turn ostendit se considerare legem solum secundum id, quod est ei proprium, sen considerare legem prout sola sit, sive considerare ettectus.

qui ex lege, quae sola sit, derivare possint; ideoque tandem ostendit se considerare hominem, qui agat instructum sola lege. Hanc considerationem postulabat ipsa oppositio instituta inter legem et fidem, ut cuique quod proprium est tribueretur. Et sane in argumento: non iustificari hominem ex operibus legis, quia per legem cognitio peceati, uecesse est ut altera propo-sitio rationeni continens, sit exclusiva, h. e. per legem est solum cognitio peceati: id vero licet affirmare si lex spectetur secundum id tantum quod est proprium eins.

Oportet tamen advertere quid sit, cuius notitiam per legem haberi (licit Apostolus. Utique ope legis cognoscimus peccatum esse quod ab ea prohibetur: at si id tantum vellet dicere Apostolus, non satis sibi constaret argumentum eius. Ait scilicet: non iustificatur homo ex operibus legis; quia per legem cognoscimus peccatum: at posset quis reponere, nos per legem pariter cognoscere bonum, quod ipsa praecipit: quod facientes cur nou erimus iustiV Itaque peccatum, quod cognosci per legem affirmat Apostolus, non est aliqua particularis actio mala, sed est illud peccatum, quod habitat in came nostra, habitualis concupiscentia, cuius actus malos esse, h. e. nos ad malum allicere et trahere docemur a lege, quae pro-hibet ne sequamur motus concupiscentiae (Rom. V. 12. VII. 8.—11.). Etsi vero Apostolus referat tantum praeceptum pro-hibens, non vult dicere quod cognitio peccati habeatur per legem prohibentem et cognitio boni per legem praecipientem; nam non agitur de cognitione singulorum peccatorum, sed de cognitione peccati illius inhabitantis habitualiter in nobis. Hoc porro cognoscitur tum lege vetante id, ad quod concupiscentia inclinat turn lege praecipiente id, a quo concupiscentia abhorret. Unus ergo actus legis memoratus est pro utroque; in idem enim uterque redit: ut ostendat cpncupiscentiam habitualem esse quid malum, esse peccatum (utique pront ad peccatum inclinat). Quocirca lex sive prohibens sive praecipiens id prae-stat ut nos certiores reddat corruptionis nostrae naturae, in-clinationes, appetitus carnis malos esse et formule esse peccatum illis libere cousentire.

Quo posito patet argumentum Apostoli. Per legem cognoscimus corruptionem naturae: at corrnptio naturae tolliturne

sen sanatur hoc ipso quod cognoscitur ? Imo propter manentem insitani propensionem in id, quod inhonestum est, fit ut, ac-cedente notitia per legem, formaliter peccemus, libere sequentes concupiscentiam et propter effrenis libertatae amorem , quo ni-timur in vetitum, fit ut legem transgredientes formale pecca-tum frequentius admittamus. Occasione nempe legis accepta, peccatwn h. e. naturae vitium, habitualis coneupiscentia, ope-r at urn est in nobis orn em (actualem) concupiscentiam libere a nobis admissam (Rom. VII. 8.) et lege subintrante, peccatum illud abundavit hoc est in multos actus malos sese explicavit (Rom. V. 20. Gal. III. 19.Lex ergo docet nos quidem quod peccatum habemus, quod vitiosi sumus: at non liberal nos a peccato h. e. non tollit reatum ilium propter quem et cum quo vitium istud contractum est (Rom. V. 12.), non nos in-terius renovat neque vires nobis suppeditat ut concupiscentiae resistere valeamus, ne peccatum nobis dominetur. Haec autem est iustificatio, quae proinde nequit esse a lege.

Quaestio 2a Quid est fides, qua iustificamur. Duo dicimus significari nomine fidei, quae tarnen non sunt duae res diffe-rentes , sed potius una res spectata modo tantum in semine vel virtute, modo etiam secundum suam plenam amplitudinem. Itaque aio primum; Fides lesu Christi, qua iustificamur, est actus Fidei, quo credimus Deum propter merita Christi, ideo-que gratis, nos iustificare. Haec fides idcirco complectitur pro-fessionem nostrae impotentiae et indignitatis ad acquirendam iustitiam coram Deo. Quod nomine. Fidei actus veniat, certura est: nam ubi Apostolus disputat de Fide iustificante, verba usurpat significantia actum: credidit Abraham Deo Rom IV. 3. Gal. III. 5. 6. quorum altero in loco advertit esse fidem ex auditu. Praeterea haec est certa interpretatio Tridentini Sess. V.

Quid vero praestet haec fides in negotio iustificationis de-clarat Apostolus Rom. IV. 1. seqq. Quaesierat quid invenerit xwca adoxa (h. e. secundum naturae vires operans) Abrahamus: respondit: si Abraham ex operibus iustificatus est , habet glo-riarn, sed non a pud Deum. Quod argumentum ita cum Estio censemus integrandum. Abraham iustus habet gloriam apud Deum , id omnibus certum erat: at si ex operibus iustificatus

est, etsi apud homines habeat gloriam, non habet gloriam apud Deum; ergo ex operibus non est iustificatus, scilicet nihil in-venit secundum carnem: quae est responsio propositae quae-stioni. Quaenam vero est probatio minoris huius argumenti, quod tribuimus Apostolo? Ea colligenda ex contextu sermonis, ex quo apparet in quo Apostolus sitam esse iudicet banc gloriam apud Deum. Porro docet Abrahamum per fidem banc gloriam obtinuisse apud Deum; nam ut probet Abrahamum non fuisse iustificatum ex operibus, propter quae habuisset quidem gloriam, sed non apud Deum, citat Scripturam dicenteni quod Abraham fide iustificatus est: itaque gloriam apud Deum habet qui credit. Si ita est, haec videtur esse ratio illius minoris. Gloriam apud Deum obtinet qui ita se gerit ut ipsum Deum glorificet: glorificatio autem Dei in negotio iustifica-tionis est ut iustificatio gratuita asseratur: atqui a) qui merito operum suorum iustificationem tanquam sibi debitam exigit, non reddit banc gloriam Deo : b) qui e contrario fide accedit, credens Deum per merita Christi ipsum iustificare, celebrat gratuitam Dei iustificationem, Dei misericordiam ac bonitatem suamque impotentiam et indignitatem profitetur: ergo. Probatio maioris huius argumenti est, quia reapse, ut ab initio monuimus, iustificatio peccatoris nequit esse nisi gratuita. Igi-tur haec est excellentia Fidei 1. Ch. Profitetur homo se im-potentem esse et indignum, celebrat divinam bonitatem, merita Redemptoris et gratuitatem iustificationis. Et quidem credens se iustificari gratis , credit implicite eo actu , quo se ad earn disponit, quod hie ipse actus, haec dispositio est Dei donum; quia credit se gratis iustificari, qua veritate et haec alia con-tinetur quod dispositiones, quibus iustificatio redditur, sunt donum Dei. Idcirco Apostolo perinde est iustificari ex fide et iustificari gratis Rom. IV. 4. 5.

lam vero qui sic iustificatur, si rem ontologice spectas, non iustificatur ex operibus h. e. merito operum suorum; nam ante fidem opera eius nihil valeut; fides autem non est opus hominis h. e. virtute humana factum aut ab ea habens dignitatem , sed est opus Dei. loan. VI. 29. Ephes. 11. 8. 9. Si rem psychologice spectas, ipse homo profitetur et credit se gratis iustificari. Ergo.

Haec est fides, quam Trid. Syn. dixit esse fundamentum et radicem iustificationis.

Dico secundo. Hie actus Fidei, etsi per se sit mms actus, nequit tarnen spectari solum pront est quid subiectivum , sed spectandus est etiam formaliter secundum obiectum suum et secundum id, quod virtute continet. Nam nequit seiungi a suo obiecto: porro in obiecto fidei I. Ch. continetur tota oeconomia N. L. quae constat Redemptione humani generis per passionem et mortem I. Cli. Filii Dei, cuius merita appli-cantur nobis per media ab eo instituta, per Ecclesiam scilicet eiusque sacramenta. Actu autem Fidei haec tola oeconomia cre-ditur et suscipitur, fit idcirco homo christianus. lustificatur ergo homo Christianam oeconomiam credens et amplectens. Quare tandem iustificari per fidem I. Ch. est iustificari vi oeconomiae N. L. vi Christianismi. Scilicet non per oeconomiam V. L. óin vjijov, sed per oeconomiam N. L. dia niaiewg homines iusti-ficantur. Non ergo excluduntur Sacramenta ab efficacia iustificationis, imo ea ipsis asseritur, quia haec oeconomia illa conti-nens, est efiicax iustificationis, secus ac oeconomia V. L., cuius proinde infirma et egena erant elementa (heic IV. 9.).

Nunc solvenda quaestio 3^. Ex dictis patet quod observatio mosaicae legis, mosaicoruni institutorum excluditur a negotio iustificationis tanquam inutilis: praedicatió imo eius necessitatis est negatio Christianismi. Haec constant vel ex dictis in fine cap. At quid de observatione legis moralis? Eam e sen-tentia Pauli necessarian! esse iustis adeo evidens est, ut et Protestantes fateantur. Nimis enim frequenter Apostolus com-mendat ac praecipit fidelibus actus quarumlibet virtutum, h. e. legis moralis plenam observationem. Et hanc necessitatem in eo sitam Apostolus docet, quod nisi lex moralis observetur, salus aeterna amittatur 1. Cor. VI. 9. 10. cf'. et Matth. XXV. 34.—46. Ex quo consequitur ut huiusmodi peccatis amicitia Dei et iustitia quoque amittatur; ideoque observatio legis moralis necessaria sit pro conservatione iustitiae, quae et actibus virtutum praeterea augetur. Quod si ita est, iam certum est in ipsa iustificatione obligationem imponi a Deo et ab homine libere suscipi servandae legis moralis, quemadmodum acce-ptatur universa oeconomia Christianismi cum obligationibus ei

annexis. Sed quaestio est an in ipsa iustificatione praeter fidem actus aliquis alterius virtutis requiratur, tanquam dispositie necessaria pro iustificatione acquirenda. Et quidem ox modo dictis patet quod voluntas servandae legis moralis re-quiritur: sicut enim Dens amicitiam suam subtrahit iustificato, qui legem non servat eumque in aeternum damnat, ita ne-quit amicitiam suam conferre ei, qui vel nolit legem servare, vel sit quoad hoc indifferens: in differentia enim erga obliga-tionem iam est quidam actus rehellionis. Cum ergo voluntas servandae legis moralis iam sit actus quidam observationis eiusdem, patet quod ex doctrina quoque Apostoli requiritur in ipsa iustiticatione observatio quaedam legis moralis. Sed prae-terea Apostolus disserte docet caritatem requiri in iustificatione. Fides enim, quae aliquid valet in Christo lesu est fides 61 dy inrjc Gal. V. 6. sive autem reddas fides per

caritatem operans, sive fides acta a caritate, habes semper uniouem Fidei cum caiitate requiri ut Fides aliquid valeat. Cf. quae dicemus ad h. 1.

Our igitur Apostolus vel quo sensu dixit iustificari hominem sine operibus legis , utique moralis? Dixiraus Apostolum spectare legem, prout ipsa sola est et observationem legis, prout haec fit vi solins legis. lam vero in hac hypothesi habes observationem legis positam solis viribus naturae, quam nihil conferre ad iustificationem omnes catholici cum Paulo confi-tentur adversus Pelagianos. Occasionem vero legem moralem ita cousiderandi praebuerunt Paulo ii, quibuscum in epistola ad Romanos disputabat. Sicut enim ludaei gloriabantuv in sua lege mosaica suisque ritibus et suorum patriarcharum meritis, ita et gentes scientiam suorum philosophorum virtutesque pa-ganorum efferebant. Virtutes huiusmodi naturales nihil valere ad consequendam divinam iustificationem affirmat Apostolus; quia lex sola , vi cuius haec opera fiunt, hominem relinquit in corruplione suae naturae, ostendens quidem quid faciendum sit, sed nec naturam sauans nec vires praestans ut observatio legis fiat sicut oportet, quod sola praestat Fides per gratiam lesu Christi.

Corollarium. In quaestione cum iudaizantibus christianis affirmalio Pauli: arbitramur iustificari hominem per fidem sine

operihus legis (mosaicae) Rom. III. 28. est exclusiva, per fidern solam; sed exclusiva operum legis , non aliorum operum su-pernaturalium, quae Fidem comitari aut consequi debent. Si enim quaestio ponatur; an fides Christiana sufficiat ad iustifi-cationem, an simul cum ea praeterea requiratur observatio mosaicae institutionis, respondendum est solam sufficere fidem, h. e. solum sufficere Cliristianismum. IIoc autem prorsus aliud est ac collatione fidei instituta non amplius cum mosaismo, sed cum actibus virtutum propriis Christianismi, affirmare solum actum fidei, h. e. exclusis aliarum virtutum actibus, iu-stificare; quod tarnen Luterus sublesta sua illius loei interpre-tatione voluit insinuare.

Parergon. Censuit Augustinus lacobum in sua epistola II. 17. — 26. voluisse non quidem emendare doctrinam Pauli, sed declarare et removere scandalum ortum ex inepta intelligentia eiusdem. Danko in Hist. N. T. ponit id tanquam certum et quidem ut finem, propter quem epistolam scripserit lacobus. Nos vero non censemus id certum esse. Nam. 1. inter ludaeo-christianos, ad quos lacobus scribit, potuere exsistere qui pu-tarent fidem sufficere, etsi adhuc Paulus nihil scripserit, ducti aliqua falsa existimatione Fidei vel animi praesumptione, quem-admodum et nunc quidam christiani faciunt, quin cogitent de doctrina Pauli. Certe lacobus habet prae oculis eos fideles, qui opera caritatis non exercebant, legem moralem non obser-vabant iisque ostendere vult quod sola fides non est satis sed est mortua sine operibus II. 8.—17. Quid opus erat epistolis paulinis ut tales homines invenirentur inter christianos, quos proinde docere oporteret fidem solam non sufficere? Cum prae-sertim liceat supponere affirmationem hanc de sufficentia fidei commodafam fuisse a lacobo illis christian is, qui opera non exercebant, veluti expressionem eorum intimi sensus vel tanquam doctrinam ab iis implicite affirmatam eo quod ab operibus abstinentes putarent tarnen se esse bonos christianos. 2. Si illud intendisset lacobus, profecto is de operibus legis mosaicae, de quibus Paulus loquitur , aliquid dixisset, ostendens haec quidem non esse necessaria , at necessariam esse fideli obser-vationem legis naturalis atque mandatorum Dei, quo omnem submovissét difficultatem. At id non praestat lacobus.

In summa si Lxcobus scripsisset intuitu doctrinae Pauli, haberemus a lacobo apertam declarationem doctrinae Pauli, ut verba lacobi essent veluti commentarius verborum Pauli. At e contrario verba lacobi partem aliam doctrinae continent, quam Paulus, docens fidem sine operibus legis iustificare, potius omiserat (etsi alibi in iisdem epistolis tradat), ita ut utrumque legenti videatur oppositio quaedam exsistere inter Paulum et lacobum. Ita profecto non se excipiunt textus et idoneus commentarius. Hanc apparentem oppositionem cauturus, puto, fuisset lacobus, si scandalum ortum ex male intellectis verbis Pauli submovere voluisset. Et de his satis.

1. dvórjo' ra/drai, Ti'g vtidg O insensati Galatae, quis vos êpdaxavtv, olc xai' ('xp'amp;ak- fascinavit non obedire veritati, fioig 'itjTovg Xoirtrog 71001— ante quorum oculos Jesus yody tj FMravow/itv: g ¹); Christus praescripfus est in

Nunc sermo rursus ad Galatas convertitur. Ex hactenus expositis vero sequebatur eos sine mente, sine consilio fuisse, qui deceptoribus cesserant. Hac ergo appellatione ad eos re-vertitur Apostolus. Censet Hieronymus notari beic vitium gentis, quae tardioris esset ingenii ac vecordis; sed si perspi-caci ingenio pollebant, multo magis ratio erat cur dvórjroi vocarentur Galatae hac occasione.

Fascinavit. Be.a ct 'vjgt; fascino est livido oculo aliquem vitiare (nescio quis teneros oculus mihi fascinat agnos. Schol, in Tbeo-criti Idil. V. 13. gt; Bdalt;avog proprie est qui oculis perimit et corrumpit icspectum ab ipsoquot;') tum malis artibus et sopbi-smatis alicui mentém obnubilare , in errorem inducere Eccli. XIV. G. Aon obedire veritati, ut 11011 obediretis veritati. Verba liaec absunt a pluribus codicibus melioris notae nee lecta a

Syro, a Chrysostomo neque a Ilieroiiyino in commentario. Certe necessaria non sunt pro integritate sententiae huins loci, quae per se satis clara est absque hoc addito. Probabiiiter est glossema inductuin in textum ex margine, nbi explicabatur quo spectaret haec fascinatio eaque explicatio desumpta vide-tur ex c. V. 7. Ante quorum oculos Icsus Christus praescriptus est, TTgoeyQacpij palam scriptus , publice manifestus ante oculos vestros ita clare, ut oculis vestris ilium veluti contemplemini (Meyer). Sistitur proinde heic Christus tanquam obiectum quod oculos Galatarum illustrans f'ascinationem averruncare debuis-set, si ipsi in eum attendissent. Quapropter verba in vohis crucifixus nequeunt referri ad lapsum Galatarum , qui desci-scentes ab Evangelio Pauli veluti rursus in se ipsis Christum crucifixerint: nam quidquid dicendum videatur de interpreta-tione siiviilis cuiusdam alterius loci (Hebr. VI. 6.), patet quod ad prohibendam fascinationem Galatarum nihil conduxisset eorum peccatum vel iniuria in Christum. Praeterea non est cur credas affirmare Paulum Galatas peccasse et quidem pec-cato gravi (cf. quae dicemus v. 4.): alind certe est decipi in re satis clara, ut stultus quis vocari possit, aliud gravi fla-gitio coram Deo se obstringere. Porro èv vmv coniungi pos-sunt vel cum praeced. Trooeyouyij, inter vos, ad augendam ve-hementiam orationis: quibus ante oculos , infer vos ipsos; nisi credas cum Grotio sub verbis oic.... èv v/iïv latere hebraismum nrn vel possunt verba èv viüv coniungi cum seq. s'aiav-Qo)i(tvog, ut sensum fundant satis idonenm. Scilicet haec verba: in vohis crucifixus illud significarent, quod paulo ante Apostolus de se omnibusque christianis affirmaverat inquiens Christo con-fixus sum eruci. Cum nimirum Galatae baptizati sunt, mortem Christi in se repraesentaverant, iu ipsis mystice Christus crucifixus fuerat. Vestrae mentis oculis praesens est Christus in vobis ipsis per baptismum crucifixus.

Cohaeret proinde haec sententia cum praecedente. Mentio facta est mortis Christi (II. 20. 21.) dictumque est Christum Lion esse mortuum frustra; quoniam ergo Galatae et efficaciam mortis Christi noverant et eam in se ipsis per baptismum repraesentaverant , sponte erumpit Apostolus in hunc admira-tionis et indignationis affectum: o insensati Galatae, quis vos

fascinavit, quando ante oculos vestros prostabat Christus lesus crucifixus, cuius morti consociati estis in baptismo, eiusdem mortis fruetum consecuti? Mirura est aliquos potuisse vos de-cipere, mentem vestram avertere a consideratione effieaciae Sa-crificii crucis , quod legem abrogavit.

Lectio in vohis communior est et retinenda videtur: antiqua sane est, cum earn legerit quoque Vulgatus nec facile explicare liceret quomodo in textum irrepserit. Ceterum etsi legas tantum crucifixus, vel si t'r vfilv coniungas cum Trooiyodqi], sen-tentia taudem in idem redit: Apostolus es ipso Sacrificio crucis sive ex lesu Christo crucifixo, qui ante oculos Galatarum semper obversari debebat, simpliciter argueret. Hactenus reapse nullum argumentum novum; sad reprehensio est levitatis animi Galatarum consequent ex antea dictis.

2. Toï'vo /ichov Üé/m) ficct)elv ucp' Hoc solum a vohis volo discere: 'ftMV è'iiIqyamp;vr.^ftov %u nveïfia ex operibus legis Spiritum ac-khifj£T£ ij i-'s ttxoffi TitGTfwg; cepist.is, an ex audita fidei?

Opera leg is sunt ipsa observatio legis, quod fit secundum legem: his opponitur and it us fidei. 'Axor) niareox potest per se esse turn obiective annuntiatio sen praedicatio fidei (nyiiïl? Isai. XXVIII. 9. LI11. 1. coll. Rom. X. 16.—18.), turn sub-iective obedientia animi in credendo, obedientia fidei (j.'öSJ' est quoque obedire = obaudire), quemadmodum vnaxor) roc Xcn-ffiov 2. Cor. X. 5. et v/rcxuij rrjg cchj'Jeiag l^a. Petri I. 22.: heic vero opposita observationi legis est accipienda altero sensu. Itaque interrogat Apostolus: quid f'acientes consecuti estis Spiritum, legemne observantes an obedientes fidei? Hoc est novum argumentum primumque ex iis, quae afferuntur in hac secunda parte. Loquitur Apostolus de facto certo, Galatis noto, de Spiritu , quem acceperant et ex eo quod ipsos quoque fa-teri oportebat se ilium accepisse non per observationem legis sed per obedientiam fidei, demonstrat propositum. Quaeritur de quo Spiritu sermo sit. Tlvtvfia in N. T., cum donum Dei gratuitum significat, dicitur tum de tertia persona in ss. Tri-nitate Matth. IV. 1. loan. HI. 8. Act. VIII. 29., freqnentis-sime addito nomine Dei vel Patris vel Filii eius vel Christi

Rom. VIII. 14. seqq. Gal. VI. G. etc. turn dicitur de donis creatis eiusdem Spiritus, sive de donis sanctificantibus, ut sunt Fides, Spes, Caritas ceteraeque virtutes propriae hominis novi Rom. Vil. 7. VIII. 2.—5. Gal. V. 16. 17. tuin de donis eratis datis in aliorum utilitatem 1. Cor. II. 4. XII. 7. XI \. 2. 23. Act. VI. 10. XI. 28. Isto autem in loco haec ipsa charismata esse videntur, talia enim terminum medium ido-neum suppeditabant suae demonstrationi: »Eo tempore, ait Theo-doretus , qui spiritalem gratiam acceperant, variis Unguis lo-quebantur, prophetabant et miracnla faciebant, confirmationem accipientes praedicationis ex miraculis (cf. Act. X. 44. 46. XI. 15. XIX. 6. 1. Cor. XII. 4. —11. XIV.). Hoe ergo lieic dicit: lexne vobis dedit divini Spiritus operationem an sola fides in Dominum?quot; Scilicet Apostolus demonstrare vult Ga-latis Spiritum sanctificantem li. e. iustificantem eos accepisse per fidem; sed ut eius argumentatie ex certis et notioribus procedat, arguit ex eo, quod Galatis notissimum erat, in facto externo situm, eos nempe in baptismo ilia dona extraordinaria accepisse. Cum vero Iiaec effectus essent consequens acce-ptionem Spiritus sanctificantis, liinc ex eis demonstrabat Galatis eos iustitiam accepisse per fidem, non per opera legis. Arlt;mmentum ergo hue redit; Charismata talia sunt effectus

et signum Spiritus sanctificantis dati nobis a Deo, quo iusti efficimur; atqui haec charismata non per opera legis, sed per fidem in baptismo accepistis: ergo iustitiam quoque accepistis per fidem: insensati ergo estis, si nunc vos legi subiicitis. Hoc argumentum repetit v. 5. explicita mentione facta virtutum. Nunc vero ex hoc ipso, quod dixit, ostendit quam stulte ege-rint, idem expoliens argumentum, nempe

3. Ovtok dvorjroi ftfre; tvao'Sct- Sic stuld csfis, ut cum spiritu iievoi nvei'/ian vvv aaoxl ceperitis, nunc came consum-ènicslna'Je', mernini?

In graeco est duplex interrogatio: Itane stulti estis? qni cepistis Spiritu nunc came perficimini? Sensus idem in vulg. Eadem apparet compellatio uvórpo: , quam heic vulg. reddit stulti. Vis argumenti in eo est, quod cum exitus et finis de-

beat nedum respondere initio sed esse eiu? compleraentum ideoque quid perfectius, e contrario Galatae, qui ccperant spi-ritu, desiverant in carnem tanquam perficiendi per earn. Spiritus, quo dicuntur cepisse Galatae, est ille idem, qui nominatus est v. praec. ; sed nihil prohibet sub eo et illud intelligere quod ab eo significabatur, nimiruni interior sanctitas , interius donum Spiritus S.: sic autem evidentius est argumentum ad stultitiam Galatarum ostendendam. Caro m'.o'ï est res naturae, oeconomia exterior, puta circumcisio. Consummemini bttitsIeT-aüe: vuig. activum tnirthlv reddit consummare Hebr. IX. 6. ■perficere Philipp. I. G. Heic èniit/.naüai, vel passivum est vel medium: sed cum Galatis id auctoribus tribuatur, qui pro-pterea reprehenduntur, medium erit, valens vel desinatis vobis vel perjiciatis von seu melius velitis perfici sive ahsolvi ve-stram perfectionem came. »Qui ab exiguis incipiunt procedere contendunt ad maiora, vos contra a magnis orsi ad minora retrocessistis; nam edere miracula spirituale est, circumcidi vero carnalequot;. Chrys. Non est ergo ut cum Wahl ad tragfr'-iiei'oi suppleas rov (ivai tv Xotaiiv; comparat enim heic Apostolus modum quo ceperunt et modum quo finiunt Galatae.

4. Toduvra indiïers etx;]; equot;ye Tarda passi estis sine causa? si xid elxfj. tamen sine causa.

Sine causa, ilxy frus tra. Si tarnen, e'ye xai. Hanc eaindem phrasim vulg. 2. Cor. V. 3. reddit pariter si tamen. E ye absque xai occurrit Coloss. I. 23. Ephes. IV. 21. ibique 'valet si modo, si tamen. At Ephes. III. 2. vim particulae rationalis habere videtur, quandoquidem; de re enim certa ibi Paulus loquitur iam Ephesiis nota; at retinere et ibi potest suetam significationem; ita enim loquitur Apostolus: huius rei gratia ego Paulus vinctus lesu Christi pro vobis gentibus, si tamen audistis dispensation em gratiae Dei, quae data est tnihi, est scilicet fieiwffig quaedam , ac si diceret: quod certe audistis , quod vobis debet esse notum. Itaque eiye reddere licet si tamen, si modo. Additur quidem heic et 2. Cor. V. 3. vocula xai: at quemadmodum haec particula apud Apostolum redun-dat post dog sicut (cf. Beelen Diss, de sensu liter... p. 62. seqq.).

pariter redundare potest post fïyf vel valere potest: pronus, realiter, si tarnen prorsus. Certe Chrysostomns, Theodoretus , Hieronymus, Victorinus accipiunt heic locutionem istam sensu temperante dictum praecedens: si tuinen.

Tarda passi estis. .Chrysostomus et Theodoretus intelligunt passiones, certamina, quae Galatae toleraverant propter tidem Christi et lïye xitl tlxrj sic enarrant: gt;si (ait Ghrys.) volueritis, inquit, expergisci ac vos revocare, non frustra passi fueritis. L^Tbi nunc sunt qui tollunt poenitentiara? Ecce hi Spiritum ac-ceperant, signa fecerant, confessores fuerant, innumerabilia peri-cula, varias persecutiones Christi causa perpessi fuerant et post tam multa recte facta a gratia exciderant. Et tarnen, inquit, si vnltis, potestis vos revocare.quot; Idem Theodoretus; ssed bonara eis spem ostendens, subdit eiyr- xal ftxti. Si enim vultis manere in gratia, pro vestris perpessionibus mercedem accipietis.quot; Pariter Victorinus: gt;ne desperare videretur (de eorum salute), quod dixit sine causa , correxit reprehensionem suam dicendo; si tamen sine causa; possunt enim corrigi.quot; Neque aliter Hieronymus. Sensus ergo foret horum verborum, ut Paulas dubium redderet quod antea affirmaverat: si tamen dicere licet vos frustra, passos esse; nam si abiecta lege redeatis integre ad Christum, illae passiones adhuc proderunt vohis: quae posterior sententia foret ex toto contextu subintelligenda.

At pluribus recentioribus istud dye xal potius quam tem-perare, videtur augere dictum prius. Tarda passi estis frustra, si tamen frustra licet dicere et non aliquid peius. Qua in in-terpretatione particula y.al (fi'y *«0 significationem haberet ci solum, vel solum : si tamen et hoc solum dicere licet etc. In utraque interpretatione, hac et Patrura, videtur nimium esse, quod subintelligitur.

Verum oportet prius inquirere sensnm verbi firdiiere. Graeci Patres et communiter veteres de malis toleratis a Ga-latis acceperunt. E contrario plures recentiores (cf. Meyer) ndayu heic accipiunt in bonam partem: quo in sensu graeci classici utuntur eo verbo, etiam 01 o Esth. IX. 29. Sensus proinde foret: tanta beneficia accepistis frustra! Haec interpretatie est certe probabilis. Primo de passionibas toleratis a Galatis nullam notitiam habemus ipsique Patres videntur potius

ex his verbis Pauli collegis.se eas, quam ex earum notitia aliunde habita, esse haec verba interpretati. Sane ea non erat aetas persecutiouum nec gentiles, quales erant isti Galatae, a Synagoga ludaeorum pati quid poterant: ludaeis autem falsis fratribus, a quibus timere forte quid poterant, morem gesserant Galatae et quidem absque longa contentione, forte nulla; nam cito cesserunt, ut dicitur I. G. Quaenam ergo causa tot malo-rura subeundorura, de quibus Chrysostomus? Nec sermo esse potest de inalis toleratis in praevaricatione; nam de his dubi-tandum baud erat, quod essent frustra.

E contrario mentio heic beneficiorum cum praeced. cohaeret, ubi de singulari benellcio, de Spiritu eis dato sermo est. Recte vero dicitur frustra accepta fuisse ea beneficia, si Galatae ad carnem, ad circumcisionem delabebantur: quod clarius docet V. 2. Haec est interpretatio commendabilis, in qua acquiescere licet. Verba sequentia fi'y,-? xul six^ nequeunt accipi sensu ex-primente aliquid peius: nam, ut vel ex immed. seq. v. 5. patet, nec Paulus censebat beneficiorum divinorum et Spiritus acceptionem iam prorsus inutilem evasisse Galatis. Restat ergo sensus iam pridem indicatus: si Uunen prorsus frustra, paulo tarnen alitor applicandus , suppleto tantum verbo substantivo. Nimirum: tanta beneficia accepistis frustra! si tamen ea prorsus frustra sint, seu si tamen fieri potest ut prorsus frustra sint, postquam nempe accepta fuerunt. Quod iure merito dictum; nam beneficium puta baptismi etiam desertoribus prin-cipium quoddam salutis esse potest. Itaque Galatae se subii-cientes legi, quantum in se ipsis erat, inutilia reddiderant beneficia accepta: at ea per se adhuc utilia esse poterant, quamdiu Galatis resipiscentiae locus patebat.

Coroll. Constat baud posse ex hoc loco cum quadam cer-titudine colligi doctrinam de reviviscentia meritorum; quamvis eadem ex sententia Patrum heic earn supponentium vel pro-ponentium, prout ipsi testes sunt doctrinae Ecclesiae et Apo-stolicae traditionis, possit merito confirmari.

5. '() ovv tmxoQrjj'v i/üv to Qui ergo tribuit vohis Spiritum nvevfia xc.l i'n-oyujv duvdfisig et operatur virtutes in vohis, sv vuh', è'i SQyon' vófiov ij ex operibus legis an e.v auditu pj (txoijg TTiffrewg; fidei?

Apostolo tjrixnorjyeTv est liberaliter dare 2. Cor. IX. 10. Ephes IV. 6. Participia haec praes. temporis, vel pro sub-stantivis posita sunt, dator, operator, vel indicant largitionis perpetuitatem (Winer.). Verum et participium hoc pro imper-fecto valet, ut reddi heic possit: rjui tribuebat, qui operabatur, cum nempe Christo fideles eratis. Tarnen etiam hoe pacto si-«mificaretur eifectus adhuc durans eius divinae actionis; hoe

enim est proprium participii imperfecti (cf. Beelen gramm. cit. pag. 376. seq.). Quocirca loquitur Apostolus de Spiritu et vir-tutibus, quae adhuc inter Galatas locum habebant. Ita accepit et Vulgatus, qui in praesenti loquitur. Quod qnidem valet ad ostendendum quod etsi Galatae praestigiis aliorum fascinati se in errorem imprudentes abripi passi fuerant, corde tarnen Christo non abdicaverant nee graviter peccaverant. Nam credibile non est Deum apostatis Mosaismum aequiparantibus vel praeferen-tibus Christianismo perrexisse impertiri ea dona, quae ordinata erant ad demonstrandam divinam institutionem religionis chri-stianae. Porro dvvsifieig frequenter sunt signa , prodigia I. Cor. XII. 10., tyeoyrluaca Juvu/ieor, operationes virtutum, cui phrasi respondet nostra tvfcyjjv êi'vd/uig. Spiritum vero illum intelli-gimus , qui in v. 2.: ut vel idem heic dicatur duobus modis , dans Spiritum, operans virtutes, vel Spiritus sit principium a Deo datum donorum ac charismatum spiritualium, potestas nempe eorumdem. Liquet supplendum aliquid esse in hac in-terrogatioue. Qui dabat vobis spiritum et operabatur virtutes in vobis, ex operibus legis an ex auditu fidei id praestahat ? Haec propositio interrogantis more sicut et v. 2. proposita aequivalet affirmationi; ex auditu fidei accepistis Spiritum et virtutes, non ex operibus legis. Cum haec verba v. 5. sint in-stauratio argument! proposit v. 2. ea clara sunt ex dictis.

0. Ka l/wg 'jjpadfi è/rigi ei'ffev Sicut script urn est: credidit Ahra-tw 0£lt;ö xcd tAnyiailri ai'cijj ham Deo et reputaturn est illi tic óixaiodi'vijv. ad iustitiani.

Particula sicut osfceiulit similitudinem intercedere inter effi-caciam fidei, quam acceperant Gralatae et efficaciam fidei illius de quo modo est locuturus. In graeco textu non est directa citatio, sed quod narratur in Genesi nectitur immediate cum praecedenti. Sicut Abraham credidit Deo et reputaturn est illi ad iustitiam. Ita et versio emendata Hieronymi in cod. amiatino: Sicut Abraham credidit Deo; idem ipse in suo commentario. Ostenderat Apostolus ex collatione charismatum Galatas iusii-fieationera obtinuisse per fidem, non per opera legis: porro advertit ita reapse contingere debuisse; nam et Abraham iusti-ficatus est fide. lustificatio Abrahami iuxta Apostolum fuit typus cuiuscumque futurae iustificationis: argumentum ex iusti-fieatione Abrahami ductum, quod est capitale Apostolo et quod producit quoque ad Rom. IV., hue redit. lustitia Dei, qua Deus nempe nos iustos facit, est benedictio collata a Deo Abrahamo eiusque promissa filiis , qui eum scilicet sunt imitaturi: atqui Abraham per fidem iustificatus est, ut Scriptura testatur: ergo et ceteri per fidem sunt assecuturi iustitiam. Oportet recolere quae superius dicta sunt de formulis iustificari ex fide, non ec lege. Quoniam hoc argumentum inuititur verbis Gen. XV. 6., ad eius vim assequendam, oportet quasdam expedire quaestiones.

1. Quid sit fides Abrahami, fiduciane an assensus mentis verbo Dei revelantis: 2. quid est imputari ad iustitiam: 3. de qua iustificatione Abrahami sermo est, primane an secunda.

Ad l^m respondemus: fides, de qua Gen. XV. 6., iuxta Apostoli mentem, certe est formaliter assensus vel saltern est etiam assensus mentis. Id patet collatione facta huius loci cum epist. ad Hebr. XI. 8. seqq. ubi fides Abrahami exhibe-tur, quae est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium v. 1. quod assensum mentis includit (cf. 2^a. 2^ae. q. 1. a. 4.). Constat 2) quia in verbis Domini promissionem ex-hibentibus Gen. XV. 1.—5. vel Gen. XII. 1.—3. (cf. dicenda sub n. 3.), obiectum fidei proprie dictae continetur, seu obie-ctum primo et per se excitans fidem proprie dictam; nam

cum promissiones Deus facit et promissiones, quas ipse solus facere et praestare potest, primus actus , qui in meute et animo hominis naturaliter excitatur, est assensus mentis in Dei veracitatem et omnipotentiam, sine quo nulla fiducia esse potest. Patet 3) verbis Apostoli Rom. IV. 20.—22. ubi fidem Abrahami praedicat, qua gloriam Deo dedit et quae reputata est ei ad iustitiam: haec autem fides ad intellectum pertinet habens pro obiecto Dei omnipotentiam: con for tat as fide plenis-sime sciens Trlr^oqoQV^ii; (persuasus, certus) quia quaecum-que (Deus) promisit, potens est et facere. Credidit scilicet firmissime Abrabamus, non haesitans unuiiq, Deum posse fa-cere et facturum quae promiserat, quam fidem Christus quoque flagitabat ab iis, qui miracula petebant Matth. IX. 28. et ita Abrahamus dedit gloriam Deo. Cf. ibid. IV. 2.—5.

Ad 2^m q. Hebraicus textus ita babet Gen. XV. 6. Credidit Abraham Deo npiï l¹? nn;jgt;m et imputavit {Deus) hoc ei iustitiam. Graeci primum passive reddiderunt: xal Ihiyiaih] aucoi: tum vocem npns acceperunt tamquam si esset npll'S- Phrasis hebraica respondens litteraliter interpretationi graecae occurrit in Psalm. CVI. 31. npIJfS iS Stfnn. Graecos interpretes sunt secuti Paulus Gal. heic et Rom IV. 3. 10. 12. lacobus II. 23. et ante hos auctor l.Machab. II. 55.

lam vero tum auctoritate graecorum interpretum et Apo-stolorum, qui sensum huius loci certe noverant, turn collatione facta cum phrasi Psal. cit. quae eundem exhibet sensum , licet profecto vocem npiï accipere veluti si esset npnï¹?: vocem autem npii' de iustitia proprie dicta coram Deo accipiendam esse ostendit tum auctor imputationis, qui est Deus, tum argumentatie Apostoli, qui de iustitia coram Deo loquitur: vox vero hebraica patitur certe banc significationem. Gesenius quidem verba Genesis interpretatur (Thes. p. 551.) idque Deus ei imputavit tanquam honeste factum: sed haec interpretatio nequit probari Apostolo, qui, ea admissa, de verbis his Genesis non amplius haberet quid faceret. Nam ipse tum ad Rom. tum ad Gal., ubi hoc testimonio utitur, agit non de honestate actionis, sed de iustificatione, qua iusti efficimur coram Deo: nisi ergo Apostolus erraverit, est ea interpretatio recipitnda , quae ad eiusdem conducat argumentationem.

Quaestio ergo est quid sit illud reputari ad iustitiam. An valet; Fides Abraham! reputata, acceptata est a Deo tanquam iustitia, qua iustus Abrahamus coram Deo constitueretur, quo pacto latini dicunt: hoe imputabo tibi in solutum (Wahl Glavis T. N. V. 1. p. 430.): an fides Abrahami imputata est ei a Deo ad iustitiam consequendam , tanquam idonea dispo-sitio, eo sensu quo dicimus crimen aliquod imputari in poenam (cf. Rom. V. 13.)? Scilicet Fides Abrahami exhibeturne ut iu-stificans formaUtev, an tantum dispositive conferens ad iusti-ficationem? Quoniam doctrina certa Scripturarum et Apostoli est, fidem non iustificare formaliter sine caritate Rom. V. 5. 1. Cor. XIII. 2. Gal. V. G. cui consonat lacobus II. 20. 24.; iustificatio autem Abrahami eadem fuit essentialiter ac nostra, iuxta doctrinam Ai)ostoli, qui idcirco eam proponit ut typum nostrae iustificationis Rom. IV. 23. 24. Gal. III. 7. 9. et propter quam Abrahamus evasit pater omnium credentium Rom. IV. 11.; sequitur quod verba Genesis, si solus actus fidei in-telligitur significatus, non fides operans per caritatem sen in-formata caritate, nequeunt accipi de fide formaliter iustificante. Ipsi Protestantes, qui iustos nos esse volunt, etsi denominative tantum, per iustitiam Christi nobis imputatam, nequeunt actui subiectivo fidei vim asserere formaliter iustificandi.

3^a Quaestio. De qua iustificatione Abrahami loquitur Apostolus, cum verba Gen. XV. G. citat? de priore scilicet an secunda?

Respondeo. Etsi formula haec imputari aliquid alicui in iustitiam, de augmento quoque iustitiae coram Deo accipiatur rite, ut Psalm. CVI. 31.; tamen heic vel sermo est de iustificatione universim, ut prior non excludatnr, vel directe de priori, quae speciali titulo sibi vindicat nomen iustificationis. Probatur ex Rom. IV. 2.—3., nbi Abrahamus credens reprae-sentatur ut credens in eum, qui iusiificat impiurn: iam qui ut iustificetur, credit in eum, qui iustificat impium, iustificationem quaerit, qua transeat a statu peccati ad statum gratiae. At nonne Paulus provoeat ad testimonium Scripturae (Gen. XV. G.) dictum de Abrahamo iam iusto, qui saltem iustificatus fuerit, cum Deo obediens exivit de terra et cognatione sua XII. 1.—3.? Utique; sed advertendum est Paulum supponere prima quoque

vice Abrahamum credidisse et tune quoque idem de eo po-tuisse affirniari: credidit Abraham Deo et reputatum est illi ad iustitiam. Sane Kom. IV. 19.—22. alludens ad Gen. XVIIL 10. ibi supponit idem dictum: credidisse Abrahamum Deo et reputatum ei esse ad iustitiam: quamvis ibid, inquot; Gen. id non dicatur. Quare censeo Apostolum habere prae oculis fidem Abrahami in prima vocatione Gen. XII. 1.—3.: cum praesertim , eo quod ibi, a üeo fiat mentio futuri Salvatoris, a quo tandem bene-dictio omnium gentium proditura erat, locus esset proprie fidei in eum, qui iustificat impium. Doctrina proinde Apostoli heic hue redit; Abrahamus non ex operibus legis, quae nondum erat data, non ex naturali observatione legis naturalis, sed ex fide iustificatus est, credens in Messiam ex se ipso oriturum, credens in eum, qui ex eiusdem meritis iustificat impium.

Quorsnm itaque haec de Abrahamo dicta citat Apostolus hoc loco Gal. III. 6.? Chrysostomus sic explicat. »Quoinam Celebris apud illos erat patriarcha Abrahamus, et hunc profert in medium, declarans et ipsum sic fuisse iustificatum.... quod igitur illi detrimentum attulit quod non esset sub legeV nihil, sed sufficiebat fides ad iustitiam: non enim, inquit, tunc lex erat.quot; Verum non tantum quia Celebris Abrahamus erat, pro-vocat ad eum Paulus; sed quia Abrahamus constitutus erat typus omnium benedicendorum seu iustificandorum; in ipso enim, utique credente, benedicendae erant omnes gentes Gen. XII. 3. ut pater esset omnium credentium Rom. IV. 11. qui iustificantur. Circumstantiam banc quod iustificatio Abrahami et promissio a Deo facta paris iustificationis pro omnibus praecesserit legem, considerat dissertius Apostolus infra v. 15. seqq. Argumentum autem praesens boe est: Abrahamus pater et typus eorum omnium, qui in Messia accepturi sunt bene-dictiones Dei, iustificatus est non ex operibus legis, sed ex fide: ergo vos non aliter quam ex fide potuistis accipere Spi-ritum sanctificationis. Quam conclusionem ita proponit versu seq. ut simul refellat tacitam obiectionem.

ludaei scilicet dicebant: nos sumus filii Abrahami, ideoque nos ius habemus ad promissiones factas a Deo Abraliamo eius-que semini, ita ut gentes nequeant eas participare, nisi priüs se nobis adiungant et circumcisione suscepta fiant 'proselyti. Ait contra Apostolus: in hoc negotio benedictionum Dei ob-tinendarum, quae promissae sunt Gen. XII. 3., filii Abrahami sunt ii, qui credunt, qui sectantur vestigia eius fidei (Rom. IV. 12.), non qui carnali generatione ab eo descendunt. Id vero ex modo dictis colligit: Abrahamus pater benedictiones di-vinas, iustificationem obtinuit fide: ergo qui credunt sunt filii eius; ratio est: quia in hoc ordine benedictionum raessianica-rum obtinendarum Abraham pater fuit omnium pariter gentium in eo benedicendarum (Gen. 1. c.j; non fuit autem pater omnium carnali generatione: ergo morali modo, h. e. fide: at secundum haec filius est eius, qui ad normam eius agens ipsum imitatur.

Isti idcirco ius habent ad promissiones factas Abraliamo eiusque semini. De hac filiatione Abrahami loquebatur Christus loan. VIII. 39. dicens ludaeis: si filii Abrahae est is, opera Ahrahae facite: opponit autem Christus ludaeis sibi non credentibus Abrahamum , qui credidit Deo , ac si diceret: si filii Abrahae estis, credite sicut credidit Abraham; nam et fides est opus quoddam loan. VI. 27. 29. Adeo Apostolus cum magisterio Christi cohaeret! Quoniam haec Veritas: filii Abrahami, quibus fcictae sunt in Abraliamo promissiones benedictionum afferendarum per Messiam, non sunt legis mosaicae observatores, sed fideles, non ludaei sed Christiani, quoniam haec Veritas, inquam, totam doctrinam complectebatur de oeconomia salutis, quam Paulus contra iudaizantes defendebat et erat plenissima -antithesis eorum falsae opinionis, idcirco Apostolus hanc veritatem late pertractat toto hoc capite, cuius tandem conclusio v. 29. idem dicit quod heic v. 7.

v. 10. qidcurnque e.v operihus legis sunt. Nimirum esse ex fide non est tantum credere, sicut esse ex operibus legis non esj; tantum opera legis (mosaica semper intelligitur) facere ; nam Apostoli idemque Paulus identidcm opera legis faciebant, quin tamen essent ex operibus legis. Eivat, fx.... valet pendere ab aliquo, a partibus eius stare contra adversarios ipsius. Sensus proinde est exclusivus, ut is non patiatur simul quod illi op-ponitur. Sunt ergo ex fide Cliristi qui non solum credunt, sed a partibus Fidei stant, secreti ab adversariis eius, a vindicibus legis , qui ideirco Fidei eique soli innituntur, ut salvi fiant. Cf. eandem phrasim Rom. II. 8. III. 2G. IV. 14. loan. XVIII. 37.

8. T/odtóovaa óè i] yoayn] on Providens autem Scriptura, quia ex niffiewg ótxaiol ra tUvq ex Fide iustrficat Bens lt;;en-ó 0foC) TTooErrjyyfXcffaio to tes, praenuntiavit Abrahae, 'ASnad/r Zn SvevAoyrjOrjffor- quia hencdicentur in te ovmes reu tv col nana rd eitvr] ¹). r/entes.

Q.'ïicie ol èx m'tfrscoc sv?.(iyo7v- Tgitiw qui e.v Fide sunt, hene-lai aw 7 (o mtixfö AftQadp. dicentur cum fideli Abraham.

Providens Scriptura, h. e. Deus auctor Scripturae; divina origo Scripturae indicatur nec poterat efficacius una brevissima phrasi dignitas Scripturae per transennam significari: Scriptura est ipse Deus loquens seu scribens. IJyoiêocaa , praevi-dens, providens; scientia Dei practica ideoque decretum. Gentes ra tOvr} et paulo post omnes r/entes ndvra id êUvtj non est dictum cum exclusione ludaeorum: nam respondet verbis Genes. XII. 3., quae omnes familias terrae complectun-tur et ad ludaeos quoque ea divina benedictio spectabat. Idem est iustificatio, de qua in priore parte versus et benedictio, de qua in posteriore. Verbis in te subintelligendum est, quod in consequenti (v. 9.) disserte effertur, fideli. Hactenus sane Paulus ut fidelem repraesentaverat Abraliamum et is talem se gessit, cum ea verba Domini audivit.

In hoc v. aperit Apostolus causam luiius praenuntiationis seu promissionis factae Abrahamo: benedicendas fore in ipso

(fideli) oranes gentes; quia nempe deci-everat Deus iustificare omnes ex iide. Id quidem uos a posteriori novimus, h. e. ex ipsis verbis Domini ad Abrahamum: sed si nos ad ordinem on-tologicum transferamus, patebit illud decretum causam fuisse eius promissionis. Sane si illud decretum non exstitisset, non dictum fuisset Abrahamo credenti sed sine lege: benedicentur in te (fideli) omnes gentes. Haec est igitur oeconomia salutis absolute a Deo statuta, iustificandi scilicet omnes ex fide (sola, sine lege), quae ex eo apparet, quod dictum sit Abraliamo; benedicentur in te (fideli) omnes gentes: ideo enim hoc dictum est, quia illud prins statutum erat.

Hoc proinde versiculo non nova demonstratio propugnatae veritatis continetur, sed praecedentis explicatio et confirmatio, affirmato absolute decreto quoad modum iustificationis omnium. Inde conclusio colligitur eadem materialiter ac v. 7. sed for-maliter diversa. In v. 7. conclusum est, eos esse filios Abraliae, qui sunt ex fide, lieic eos benedici cum fideli Abrahamo, qui sunt ex fide: ibi subiective homines spectantur, qui similes sunt Abrahami eiusque filii imitatione, lieic bonum obiectivum consideratur, quod Abrahamus et qui, sicut ipse, credunt, participant. lies autem in idem redit; nam filii Abrahami sunt heredes eius boni quod ipse obtinuit. Hi benedicentur cum fideli Abraham, h. e. eandem ac ipse benedictionem consequen-tur, nempe iustitiam.

Cum Scriptura dicat simpliciter in te, Paulus heic addit titulum fideli», avv rö nigtiTi 'Afioad/i et formulam mutat. Nec sine causa. Dupliciter enim homines in Abrahamo bene-dicuntur: primo causaliter, quatenus ipse semiue suo attulit mundo Sal valorem: deinde exemplariter; hie enim Pater futuri Messiae, cuius Fide iustificatus est, constitutus fuit quoque Pater omnium credentium et iustificandorum per fidem (Rom. IV. 11. 12.), quatenus omnes eum imitari deberent et sectari vestigia eius fidei (ibid 12.). Qui autem hoc pacto iustificatur, non per Abrahamum, sed cum Abrahamo, ei coniunctus iustificatur. Cum igitur hunc alterum tantum respectum lieic consideret Apostolus, maluit dicere cum Abrahamo fideli quam simpliciter verba Genesis repetere.

10. quot;Ogol yaQ e; eoyaiv vófiov Quicumque enirn ex operihus elaiv , vrto xardoav elaiv legis sunt, suh 7naledicto sunt; yéyqarccai ydo- ort èmxc- script urn est enim: maledi-rdnarog Tra; oc ovx f/iijÉvet, ctus omnis, qui non perman-7idff/ rcnc tyy^yoaitjiÉvoic èv serit in omnibus, quae scripla T(o fiipXCiö tov vófiov, tiiv sunt in libro legis, ut fa-TioUjffai curd *). ciat ea.

11. óVt Je BV vóuo) oriHrig ói- Quoniam autern in lege nemo xa:ovcttb naca rot 0fw, dij- iustificatur apud Deum ma-Xov on o óixatog èx ni- nifestum est; quia iustus ex ffT£ü)c £ij(jsi(n **). fide vivit.

12. O di ) 'óaog o lx tffi iv ex Lex autem non est ex fide; sed 7iiffiewg' «AA' o Tioirjffctg qui fecerit ea, vivet in illis. avrd ^i]n£zai èv avroïc.

Quicumque enim. Vocula enim indicat nexum rationalem cum praececld. Redditur scilicet ratio dicti, fidem nou legem iustificare, sed ratio alia ac iam tradita et a coutrariis. Pro-baverat Apostolus ex oeconomia Dei erga Abrahamum, quod homines ex fide, non ex lege essent benedictionem assecuturi: sane, pergit, adeo falsum est quod benedictioues divinas homines sint accepturi ope legis, ut e contrario ii omnes , qui ex lege sunt, maledictionibus sint obnoxii. Argumentatur scilicet hoc pacto: qui sub maledicto sunt, non fruuntur benedictio-nibus: atqui qui ex operibus legis sunt, suut sub maledicto; ergo. Locus Scripturae, ad quem provocat, est Deut. XXVII. 26. lectus potius secundum tov; lt;gt;, qui omnis et omnibus dis-serte expresserunt: sed et quidam codices hebraici (apud de Rossi) et Samaritanus habent hoe postremum. Cf. Hierony-mum in h. 1. Adverte praecepta, qui bas hoc in loco Deut. fuit apposita maledictio, non esse ceremonialia sed omuia mo-ralia: cf. vv. 15.—26. Porro esse sub maledicto potest du-pliciter intelligi: nempe vel in potentia, pront homo subest legi, quae transgressoribus maledictiones minatur, vel actu, quatenus homini maledictiones legis infliguntur, quia non ser-vat legem. lam vero hoc altero sensu Apostolus loquitur, quod ex declaratione argumenti uotum fiet.

Nam ecce difficultas: affirmat Paulus esse sub maledicto, qui sunt ex operibus legis, quia scriptum est: maledictus etc.: eodem iure affirmare poterant ludaei se esse sub benedictione, quia benedictiones pariter propositae fuerant servantibus legem Deut. XXVIII. 1.—13. Praeterea iidera monere poterant illud valere quoque in Christianis, nisi servent legem (discedite, maledicti.... Matth. XXV. 41.).

Haec profecto valerent, si Paulus priore sensu acciperet to esse suh maledicto; sed accipit, ut dicebamus, altero sensu. Sane recolendum est, quod qui solam legem mosaicam liahent, qui illi soli innituntur despicientes fidem. ii nequeunt ipsam legem, prout oportet coram Deo, observare; quia per legem quidem cognitio peccati, sed non potestas confertur vitandi illud (cf. dicta in fine cp. 11. App. II.).

Id autem heic probat v. 11. argumento ducto ex verbis Habacuc affirmantis iustum ex fide, vivere, ex quo, ait, mani-festum esse neminem in leg? iustificari. Verba in lege opposita aliis e.v Fide, perinde sunt ac per legem , significante roi i'v causam instrumentalem. Neque enim sensus esse potest, quod nemo exsistens in lege, in veteri oeconomia iustus sit: quot namque vigente vetere Testamento iusti erant apud Deum? sed insti erant ex fide in Christum venturum, non secus ac Abrahamus. Porro , ait Paulus , le.v non est e.v fide li. e. lex non est institutie, ad cuius essentiam spectet fides , fides in-quam, quae est gratuitum donum , supernaturale principium operis salutaris: etsi enim lex praeeipiat fidem sicut et cari-tatem, non tamen ipsam coafert, non dat potestatem credendi sicut nec diligendi Deum: sed lex est ex parte operum tantum: quod probatur iis verbis Levit. XVIT1. 5. qui fecerit ea, vicei in illis; cuius citationis vis est primo in verbo fecerit, ut ostendatur legem praecipere opera niliilque aliud praestare. »Lex non quaerit fidem , sed opusquot; ait post Chrys. Theodo-retus, ita pariter Thomas: tum deinde vis est in verbis vivet in illis (iudiciis scilicet et praeceptis) iutellectis secundum sen-sum, quo ipsa verba sunt primitus prolata, vitam nempe vivet temporalem, nou morietur; hoc est lex et observatio legis per se sola non praestat nisi bona temporalia.

est esse sub maledictione eos, qui sunt ex operibus legis; probatur ita. Maledictiones scriptae sunt contra eos, qui non servant omnia praecepta legis (quocl enim de quibusdam determinate dicitur, valet et in omnibus): atqui qui sunt ex operibus legis, non servant omnia praecepta legis; ergo eos manent maledictiones. Prob. minor: lex observari nequit nisi per fidem: atqiü qui sunt ex operibus legis carent fide: ergo. Probatur maior: lust us vivit ex fide: at si quis per solam legem sine fide observaret, utique ut oportet, legem, is viveret sine fide coram Deo: ergo. Prob. minor: quia lex non est ex fide , sed ex parte operum tantum.

Vides Paulum in verbis Habacuc intelligere enuntiationem non tantum facti, sed et nexus necessarii inter iustitiam et fidem. Non negat ergo Apostolus homines in oeconomia veteri iustificatos fuisse , sed negat vi legis fuisse iustificatos (cf. et ad Rom. II. 28. 29.). Argumentum proinde Apostoli hue tandem redit: Teste Scriptura, iustus ex fide vivit ideoque ope-ratur opera iusta , accepta Deo ex fide ; absque fide proinde nequit esse observatio legis accepta Deo: ubi autem non est haec observatio, manet maledictio: porro qui soli legi inni-tuntur , non eins praecepta observant ex fide; ergo sunt sub maledicto. Igitur per fidem quidem benedictio et per eam bene-dictio fuit quoque omnibus Israelitis qui servarunt legem, sicut per eam consecutus fuit benedictionem antea Abrahamus: sed ubi desit fides, ubi sola sit lex, nonnisi maledictio est reliqua. Non potuisse ludaeos in lege Moysis iustificari a peccatis, sed iustificari homines fide in Christum Paulus iam docuerat ludaeos in Synagoga Antiochiae Pisidiae Act. XIIL 14. 38. 39.

Dices hoc pacto Apostolum demonstrare idem per idem. Probare vult fidem iustificare, non legem: probat quia iustus ex fide vivit, quia sola fides iustitiam parit, quod tamen est obiectum demoustrationis. Respondeo, Apostolum non argu-mentari ex huiusmodi principiis universalibus et abstractis, sed ex factis revelatis et testimoniis Scripturae, voluntatem Dei significantibus, quae per se ab invicem sunt independentia.

Probavit primo thesim suam ex iustificatione Abrahami, turn qui ex operibus legis sunt esse sub maledictione probat ex testimonio Habacuc, quo per se immediate factum significa-

tur: lustus ex fide vivefc t^rjasccu, sed factum ex voluntate Dei necessarium: unde consequens erat, non eos iustos fuisse nec potuisse esse, qui carereut fide. In his autem nullus est cir-culus.

Quaeres an verba Habacuc habeant reapse in suo contextu sensum, quern eis tribuit Apostolus heic et Rom. I. 17. Iin-pudens videri possit talis quaestio; nam quis idoneus magis interpres T. V. quam scriptores T. N. ? Sed quia difficultas scientifica ibi esse potest, res est paulum discutienda. llespon-demus ergo sensum paulinum optime eongruere verbis pro-phetae II. 4.: id autem sufficit, ut scientifice tueamur exposi-tionem Apostoli. Sane in contextu praecedente vv. 2. 3. iubetur propheta visionem (qualis fuerit, heic non dicitur) scribere super tabulas', ita ut sine negotio valeat legi; quia visio sive res visa spectat ad definitum tempus lyamp;h. quod adhuc procul est, anhelat autem seu festinat ea ad finem, ad extremum fp^: porro definitum tempus, extremum, cum de re prophetica agitur vel significant tempus constitutum implendo vaticinio, vel simpliciter tempus Messiae, sicut in T. N. novissimi dies novissima tempora atque apud Danielem parallelae phrases |'p nj? Daniel VIII. 17. et D'a^n j^p Daniel XII. 13. Heic vero reapse haec verba possunt intelligi vel de tempore implendi vaticinii contra Chaldaeos, vel de tempore Messiae liberatoris, vel satius de utroque; solent enim prophetae ea, quae viam sternunt ad adventum Messiae, cum eo coniuncta considerare et ad extremum tempus referre. Cf. in Vaticinio lacobi Gen. XLIX. 1. Et certe quae subdit propheta, bene quoque Messiae conveniunt; ait enim et non mentietur non fallet exspectationem (nomen regens est semper ptn visio): si cunctahitur, e.rspecta illani (hebr. concordat cum pin, vulgatus qui scripsit visits, reddidit ilium: sed ol o, qui dederant ogaaic, heic interpretati sunt airov, personam scilicet intellexerunt, quae ita indefinite expressa nequit esse nisi Messias), quia veuiens veniet, non tar dal at. Nihil heic est quod de Messia eiusque novissimo tempore capi nequeat, praeeuntibus 'ioTc o. Et re quidem vera haec postrema verba ad adventum Messiae, promissiones suas cum iustis post hanc vitam implentis, referuntur in epistola ad Hebr. X. 37. Ubi verba graeca tmv o : eyxó/iero; fêet, quae

respondent hebr. N2'' Na, veniet (cum emphasi), redduntur ita; o soxóf-ievo; rj'iei: qui venturus est (Messias) veniet: ac si in textu hebr. articulus fuerit cum participio , vel saltern is fuerit in textu graeco.

lam vero sequitur Habacuc v. 4. ecce injiata seu superha facta est, non est recta anima eins in eo: de Chaldaeis et ini-micis populi Dei sermo est: iustas aatem in fide sua via et. Si haec intelligantur de fide in Messiam antea promissum, idoneus certe prodit sensus. Possent sane haec postrema verba intelligi hoc pacto simpliciter: qui iustas est vicet ex fide, ita ut fides sit quidam actus consequens iustitiam, non eius veluti, ut ita dicamus , causa formalis. Sed negari nequit, quod si penitius verba haec pensentur, hic sensus apprime idoneus exsurgit. Dixerat propheta cuius animus superbus est , is rectus , iustus non est: quis ergo iustus erit? respondet idem propheta; iustus in fide sua vivet, h. e. iustus erit, qui ex fide vivet. Hunc prof'ecto sensum Apostolus vidit, qui et contra ludaeos dispu-tans de vi Fidei, hoe testimonio utitur, ita ut si sensum hunc verba Habacuc non fundant, fateri oporteat Paulum non recte usum imo abusum esse verbis Scripturae.

Adverte verba, v. 4. citari quoque in epist. ad Heb. X. 37. Sed secundum lectionem zwv o et quidem mutato ordine: Septuaginta legunt: hav v/iorjiEiXr^iat,, o 'x evóoxel i] fpvyj'i fiov êv alvtZ- o r)è óixaio; fiov lx niaceo.g frjcreiai. Si se subducat, se retrahat (vuig. qui incredulus est), non oblectabitur anima mea in eo: iustus autem rneus ev f'uh vivet. Epistola vero ad He-braeos ita habet: o dé ólxaiog ex' nódrsojg frjcreiai ;:ui tav rnoaxeü.mai, or.v- evóoxel i] tyv/r] fiov Iv aviw. Quoad tran-spositionem propositionum nulla est difficultas: integrum erat Apostolo singulas sententias sicut seorsim citare, ita alteram post alteram et ilia coniunctio xal dicenda est esse Apostoli duo testimonia copulantis.

Quoad usum versionis graecae perpendere licet quod sensus prioris incisi apud graecos in idem tandem redit cum sensu textus hebraici. Sensus hebraici textus est, quod anima superba non est recta: sensus textus graeci est, qnod qui se subtrahit (utique a Deo, quod quis negabit proprium esse superborum?), non placet Deo. Hactenus de verbis Habacuc.

13. XoiGi vc tjiid; siny 'qugiv lx Christus nos redemit cle maledicto rijg xctrccoag rov vó/iov, yi- ley is. /actus pro nobis ma-vo/ievog vni-Q r^nwv xardotc ledictum; quia scriptam est: (quot;ft ytyna/Tiai' enixaidoacog maledictie omnis, qui pendet True o xos/xdiiEvog tni St'htv. in Ihjno.

Maledictum seu maledictio legis i'j xardou i o? vo/iov est ea, cuius Paulus meminit sup. v. 10. Hanc autem xaiciyav legis si diceremus coniplecti tantum poenas temporales, quae solae disserte commemorantur in sequentibus ad verba ab Apo-stolo citata ex Deut. XXVII. 20. ef. XXVIII. 15. seqq. quemadmodum censet Roseumullerus, nae ieiununi et frigidum sensum commodaremus verbis Apostoli nec omnino conveni-entem redemptioni Christi! Verba ab Apostolo citata sunt iu-definita, dicta singulis personis. Etsi autem deinceps enumeratis distincte maledictionibus Deut. XXVIII. 15. — 08. solae poenae temporales enuntientur; tamen 1) hie alter locus non est in-tegra explicatio praecedentis; quia heic Deus ad populum ad universam nationem loquitur (cf. v. 15.), quae non nisi in liac vita plecti potest: 2) sub liis poenis temporalibus infligendis intelligi possunt graviores poenae singulis debitae in altera vita; oeconomia enim veteris Foederis figura erat futurorum.

Maledictio certe non tantum temporalis sed aeterna manet super eos, qui legem quidem liabent sed fide carent (cf. loan. III. 18. 30.); quia lex praecipit bonum, at vires agendi illud non suppeditat, imo occasione legis concupiscentia ardentius fnrit et peccatum augetur (Rom. V. 20. VII. 8.). Quid su-perest ludaeis solam legem habentibus in eaque sola glorian-tibus? restat impotentia servandae legis, ut oportet, restat status peccati et dignitas omnis poenae, speciatim aeternae. Haec est xazaoa, quam Apostolus considerat, a qua docet nos redemisse Christum, qui profecto mortuus non est pro solis poenis temporalibus abolendis. Locus huic conformis est ad Coloss. II. 14. quetn explicabimus inf. IV. 5. Redemit nos Christus l'grjyvoafff, soluto scilicet pretio sanguinis sui (Apoc. V. 9. cf. 1. Petri I. 18. 19.), factus pro nobis maledictio xaiaQU. Probat Apostolus Christum factum fuisse pro nobis xc.idod.v. quia suspensus fuit in cruce et maledictus est omnis,

qui pendet in ligno üeut. XXI. 23. (heb. maledictio Dei suspens us). Etsi universalis dictio nüg non exstet explicite in textu hebr., exstat tainen implicite; nam losutio est universalis maledictio Dei est suspensus. Earn vocem habent ol (gt;. Mentio vero Dei (maledictio Dei) exstabat utique in textu hebr.; nam et ol o eam legerunt, oniissa est tarnen ab Apostolo vel quia sibi non necessaria , vel quia ex memoria citabat. Quare non est cur suspicemur cum s. Hieronymo heic ludaeos textum Scripturae pervertisse, addentes nomen Dei, quod certe in tot textibus graecis, quos iam christiani habebant, exsequi ne-quivissent. Hieronymus porro aliis in locis ab hac suspicione nos liberat vitiati textus hebraici ab ludaeis. Verba in ligno addita iam fuerant a graecis, declarationis gratia: nam su-spensi suspendebantur utique in trabe vel cruce; quocirca et Hieronymus id in sua versione Deuter. recepit. Christus ergo factus est xacuqa exsecratio, maledictio: abstractum pro con-creto. Execratus ille est, qui poenae infami subiicitur et primo quidem qui ea poena est dignus, turn qui quamvis innocens se reo substituit, infamiam ipsi debitam in se sustinens. Talis fuit Christus, qui factus utique est maledictum sed pro nobis, ut maledictionem legis aboleret. Quoniam maledictio legis ad eos spectabat, qui erant sub lege h. e. ludaeos (cf. et Rom. HI. 19.), illud pro nobis, sicut et praeced. nos, directe sup-ponit pro nobis ludaeis , ad quos et Paulus pertinebat: indirecte vero et pro ceteris omnibus, qui bus profuit abolitio legis mosaicae quique eodem pacto a maledictione contenta iu lege naturali, liberati sunt. Nunc tantum loquitur de ablata maledictione legis mosaicae, eo quod collata sit ex mentis Christi potestas per gratiam servandae legis (cf. dicta sup.): at ad-verte quod huius maledictionis abolitio habuit etiam locum pro lege naturali, quae poenas minatur non observantibus eam , nequit autem observari, ut oportet, sine gratia. De ab-olitione autem ipsius legis mosaicae loquetur postea, cum ostenderit ipsam fuisse institutior.em temporariam usque ad Messiam v. 23. seqq., quod de sola naturali lege nequit af-firmari. Verbis factus pro nobis maledictum sacrificium crucis significatur, cuius duplex veluti finis ostenditur, redemptio a maledictione legis ideoque ab ipsa lege (cf. IV. 5.) atque dif-

fusio in «rentes benedictionis Abraharai, quod in seq. dicitur. Unas est scilicet integer effectus intentus: abolita lege ser-vitutis, assertio omnium in dignitatem et iura filiorum Dei.

14. I'va e/g ril l-'Jrrj rj sv/.T/ia ut in (jentibus henedlctio Abra-rod 'AfJouuti, yi'vijiai, tv hae fieret in Christo lesu,

Gov Xokti ü . quot;ra rijv èrray- ut pollicitationem Spiritus yekiav i»ö rosi'/iaiog 'kd- accipiamus per jldem.

Ut in gentihus. Cum prins de ludaeis directe locutus sit , quos Christus liberavit a maledictione legis: nunc de gentibus loquitur. Sed quemadmodum prius non excludebantur gentes; nam maledictio legis mosaicae erat maledictio legis prout na-turalis erat (cf. ibid.), attingens proinde et gentes: ita heic non excluduntur ludaei. In gentibus, iu omni nempe populo terrarum: cum praesertim baec respondeant verbis Genesis XII. 3. universae cognationes terrae, quibus omnes prorsus homines comprehenduntur. Cf. dicta sub v. 9. Ut in gentibus fier et, gr. fiat, quemadmodum postea accipiamus.

Benedictio Abraliae evloyla io? A^auii est felicitas, bonorum complexio, quae Abrahamo in eoque tanquam Patri ceteris promissa sunt; fiat haec benedictio elg rd è'iïvrj, ad gentes se porrigat. Zn Christo lesu: en discrimen inter Christum et Abrahamum: Abrahamo patri credentium factae sunt promissiones et in ipso omnibus credituris, tum Abrahamus turn ceteri sunt subiectum recipiens promissiones; sed causa earum meritoria est Christus factus maledictum h. e. se ofFe-rens in cruce: causalitas partic. èv instrumentali indicatur.

Ut pollicitationem Spiritus r^v snayysX'av iov nveiniarog. Fromissio Spiritus potest per se dupliciter intelligi: vel enim sunt bona promissa a Spiritu, quemadmodum Luc. XXIV. 49. coll. Act. I. 4. i] ènayyeXla rov Haroóg sunt bona promissa a Patre, vel promissio Spiritus est ipse Spiritus promissus quemadmodum Act. II. 23. Heic tamen hoc altero sensu loquitur Apostolus, agit scilicet non tantum de donis promissis

a Spiritu, de quibus iam loeutns est, sed de acceptione doni promissi, quod est ipse Spiritus S., qui est Spiritus adoptionis filiorum.

Hactenus Apostolus contra adversarios suos probavit legem mosaicam solam valere nihil, fidem requiri: id autem satis non erat; nam adversarii sui utrumque iungere volebant, legem mosaicam et fidem Christi (Act. XV. 1. 10.). Contra id nunc disserte est pugnaturus, ostendens legem non esse superadden-dam fidei. Illud autera prius non fuit inutile; nam oportebat nosse quid lex mosaica per se esset et valeret.

15. 'Adfj.cfoi, xcird avd-Qumov Fratres, secundum hominem clico, Xtyw Yiiicog dv'jQcunov xe- tarnen hominis conjlrmatum xrpoifitvtjv óiuDif.rjv oideig testamentum nemo spernit uOsteT 'ij ênióiardacStTaL *). aut super ordinat.

16. Tm (3'fc 'A^gaafi SQui'fitjaav Abrahae dictae sunl promissiones al S7tayyt?.icu xcd tiZ otcéq- et semini eius: non dicit: et iiau avrov' ov Xêyer xcd seminibus, quasi in multis, roïg anégiiaOiv, (og ènl no).- sed quasi in uno, et semini '/m v, d/.'/.u o,g «ƒ' évóg' xai eius, qui est Christus.

17. Toïxo óè Afcyw Siaamp;i'jxtjv Hoe autem dico; testamentum nQoxexvQoofitvrjv vjtu to? confirmatum a Deo, quae Qsov o i-itTic TtjQuxó(j/a xcd post quadringentos et trig int a TQulxovia trTj yeyoi'cog vu- annos facta est lex non ir-go; ovx ccxrooc elg to xu- riturn facit ad evacuandam Taoyrjaai irjv tnayyeh'av f). promissionem.

18. Ei yuq tx vó/cov 't] x'/.tjQo- Nam si ex lege hereditas, iam ra ia ia, ovxéri ènayye'/.iag' non ex prornissione: Abrahae to) óè 'JpQaufi ói ènayye'/Uag autem per repromissionem xc%uQL(jTab ó ©foc. donavit Deus.

**) Idem Tui 'Apgufïy, iyoéamp;rjüccy — xcd toïï anéouaaiv aov ■j) Idem vTio tov Otov eis Xoiatoy. Hoe et Syrus legit.

est ac dicere; utor argumento tantum probabili; nam et liu-mana ratio potest aliquid certi suppeditare et quae sequitur arguraentatio Apostoli certa est. Unde colliges quod cum Theologi ex philosophia argumenta ducunt, loquuntur secundum hominem: licet autem eis huiusmodi argumentis uti, prao-eunte Apostolo. quem tamen et in parco talium argmnentorum usu imitari oportet.

Tamen o/iuk: ellipsis quaedam est, supplenda hoc pacto : etiamsi testamentum sit liominis, tamen cum confirmatum est, nemo illud spernit etc. est proprie testamentum. Du-

bitabit forte quis an Paulus id posuerit pro nquot;quot;3 foedere vo-lueritque reapse illud per ó' ailrjx^v dicere , quod latini dicunt foedu*. Veruin et alibi in N. T. hebr. niquot;i3 accipitur in propria significatione testamenti Hebr. IX. 15. 17.: cur vero id licu-erit facere, alio loco (in Interpr. huius epist.) est dicendum, deinde hoc nostro in loco notio propria testamenti bene est idonea pro argumento Apostoli. Nihilominus pariter certum est, quod et in foedere proprie dicto argumentum Apostoli eodem pacto valet et eadem certitudine potitur. lleapse id, quod Apostolus heic memorat, foedus fuit Dei cum Abrahamo. Sed quia, ut diximus, et illud potest vocari testamentum , se-quamur vulgatum. Testamentum confirmatum debita scilicet forma ratum factum et praesertim morte testatoris obsignatum; testamentum enim in mortuis confirmatum est (Hebr. IX. 17.): quod ex ipsa essentia rei et iure naturae constat, quin opus sit recurrere ad Romanas leges. JVemo spernit, utïeriï, irri-tum declarat, irritat: aut snperordinat, èniêiataaffeTCU , aliquid superordiuat, superinducit, novas scilicet conditiones testamento addit. Sententia ergo Apostoli est: quamvis testamentum sit tantum hominis, tamen postquam illud confirmatum est, nemo illud irritat aut novas superaddit conditiones. Hoc est principium argumentationis et maior syllogismi. Sequitur minor particula ó'f, quae tamen abest a vulg.

Ahrahae dictae sunt promissiones et semird eitis. Elnelv ènayytliac est promissiones facere, bona promittere. Promissa sunt a Deo bona Abrahamo et semini eius, seu destinata vi promissionis, quae intercessit. Supponit Apostolus promissio-nem a Deo factam Abrahamo eiusque semini, fuisse firmam

xf-xvooiiiÉt'^v; patet ex praemisso principio, ex quo nihil lice-ret concludere, si de promissione ageretur per se adhuc mu-tabili et ex v. seq.

JVon dicit, etc.: quae sequuntur in hoc vers. non sunt ar-gumenti elementa, sed declarant quodnam sit illud semen, cui factae sunt promissiones, ideoque veluti intra parenthesim sunt legenda. Quoniam tarnen ea oportet exponere, id nunc prae-stabimus, interrupta paulisper argumentatione Apostoli. Locus est ex difficillimis in epistolis paulinis. Habes primum, ut ad-vertunt Theologi, Apostolum ex una vocula Scripturae imo flexione vocis argumentari: sed quia reapse ex diversa flexione vocis oritur alia et alia sententia Scripturae, ex ipsa sententia reapse argumentatur Apostolus. Quoad sensum huius loei, ad-vertatur 1. in illis verbis et seminibtis, et semini, particulam et spectare ad citationem. Ambigi 2. nequit quis sit locus directe citatus ab Apostolo. Verba enim Dei ad Abrahamum, in quibus haec formula et semini tuo occurrit, sunt ista. Gen. XIII. 15- Ornntm terrain, quain conspieis, tibi dabo et semini tuo usque in sempiternum faciamque semen tuxim sicut pulverem terrae: item XVi Ti 8. Dabo tibi et semini tuo ter-ram peregrinationis tuae. Provocat ergo Apostolus ad alteru-trum ex his. At inquies; his in locis sermo est de promissione terrae Canaan dandae Israelitis, non de promissione benedictionum effundendarum in omnes cognationes terrae et tarnen Apostolus heic de istis benedictionibus loquitur; haeret enim in argumento ducto ex promissione facta Abrahamo, quod in ipso benedicentur omnes gentes. Cur ergo potius non dicemus provocare Paulum ad verba Gen. XXII. 17. 18. Be-nedicam tibi.... et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae ? Respondeo causam esse, quia hoc in loco non occurrit pbrasis et semini tuo, cui insistit Apostolus, sed in semine tuo; porro huius prorsus est alius sensus ac prioris, quod et dein-ceps declarabimus. Animadversio autem facta quod iis priori-bus in locis agatur de possessione terrae Canaan danda semini Abrahami, non demonstrat ea non esse loca, ad quae provocat Apostolus, sed demonstrat ilia accipi ab eodem, more sibi non infrequenti, sensu non literali, sed typico. Possessio seu he-reditas terrae Canaan erat Apostolo typus futurae hereditatis

bonorum supernaturalium (cf. Hebr. IV. 1.—9.), quemadmodum Isaacus eiusque posteri per lacobum, quibus mediantibus Abra-hamus obtinuit terrain Canaan, erant typus eorum, qui consecuturi erant benedictiones promissas Gen. XII. 3. Abra-hamo: quod constat ex hac ipsa epistola IV. 21. seqq. et Rom. IX. 7.—9. Si ergo typice sumantur haec verba: daho tihi ct semini tuo terrain hanc, de iisdem bonis loquuntur ac ilia: benedicenter in te omnes cognationes terrae. Licuit ergo Apostolo unura testimonium alteri substituere. Cur vero id fecerit, non opus est divinare: sed facile patet quod mentio seminis, quae in iis testimoniis occurrit, seminis, inquam , cui facta est promissio una cum Abrahamo, determinare potuit Apostolum ad hanc substitutionem, quod ex infra dicendis clarius patebit.

3. Si verba Apostoli spectentur , videtur is vim facere in usu singulari nominis semen: ait enim dictum esse non et se-minibus wg tnl noXXwv quasi de multis ageretur, sed tanquani de uno , et semini: videtur autem exinde concludere quod hoc semen sit Messias, eo quod semen usurpatum sit in singulari ad unam proinde personam significandam.

Heic duplex est difficultas: a) quid veniat heic sub nomine Christus: /5) quae sit vis huius deductionis ex nomine singulari semen. Haec est potior difficultas, quam verbis Hieronymi pro-ponemus. Is iam a versu praecedente monet Apostolum signi-ticare veile se uti argumentis simplicioribus et quae stulti quoque assequi valerent et pene de trivio.

Verba sane secundam hominem sic enarrat: gt;quae dicturus sum, non dico secundum Deum, non dico secundum reconditam sapientiam et eos, qui solido possent vesci cibo, sed secundum eos, qui ob teneritudinera stomachi, lactis rore pascuntur.quot; Tum ait: »Putant aliqui quod de testamento hominis et de testatoris morte et ceteris humanae similitudiuis disputaturus exemplis, dixerit: secundum hominum dico: mihi autem videtur et propter hoc quidem quod ilii arbitrantur, sed maxime propter illud , quod sequitur, esse praemissum, idest non et semi-niljus sed et semini.'¹ Causam suae opinionis aperit sic s. Doctor : »omnes Scripturas sensu ac memoria peragrans, nunquam plurali numero semina scripta reperi, sed sive in bonam sive

in malam partem semper in singulari.quot; Vult dicere Hierony-mus; nomen semen in Scripturis , cum de prole dicitur (non de seminibus terrae mandandis 1. Sam. VIII. 15.) nunquam in plurali usurpatur, sed sive unus sit filius, sive plures etiam sine fine, semper in singulari adhibetur. Neque id est proprium linguae hebraicae; nam et in nostris linguis idem valet, ubi poetice semen pro prole dicitur. Occurrit utique plurale GntQuara cum ipsum semen genitale ex quo proles est, significa-tur (sicut plurale aÏHCua loan. I. 13.), ut 4. Machab. XVIII. 1. o') rZv a[jQuy,L't!on' an so nat wv dnoyóvoi naTóe; 'irfnarp.ïcai etc. fie-rique potest ut apnd classicos poetas graecos plurale anéq^iaia occurrat, idem valens ac singulare Gni-Q-ta ex licentia poëtica: sed beic reapse quaestio est de usu hebraicae vocis et extra locutionem poeticam. Usum vocis hebraicae, cum de prole dicitur, recte docuit Hierouymus. Porro ex tali usu consequitur: ergo ex usu singulari nominis non licet inferre unam personam significari: id tamen facere videtur Apostolus , quem ut defendat Hierouymus, praemisit uti eum argumentis simplicio-ribus, idoneis pro stultis, argumentis scilicet per se conclu-dentibus nihil, sed valentibus ineptos homines commovere. At reverentia debita Apostolo , magis quam Hieronymo , prohibet ne huic defensioni acquiescamus. Nihilominus difficultas manet. Haec non in eo est quod nomen semen non possit supponi pro uno tantum; si enim unus tantum sit filius alicuius, semen eius valebit unam personam tantum. Possunt esse praeterea certa adiuncta sermonis, quae suppositionem vocis ad unam personam coarctent, quemadmodum arbitramur accipiendum esse semen mulieris (Gen. III. 15.). At difficultas est quod ex usu singularis numeri huius vocis arguatur una persona vel unum quid, ac si debuisset dici semina C'jn*, si plures essent filii vel plures progenies. Quod quidam, censentes heic Apo-stolum de lesu Christo loqui, reponunt Paulum scisse hebraice melius quam homines nostrae aetatis (potuissent addere etiam quam Hierorujmus et doctores ludaei, quibus magistris is ute-hatur), ut idcirco credenda sit recta argumentatio ab usu singulari nominis ad unam personam , nihil explicat videturque proferri tantum ad invidiam iis conflandam, qui difficultatis idoneam solutiouem quaerunt. Nam, praeterquam quod aetate

Pauli iam a longo tempore lingua hebraica desierat esse vulgaris , certum est (nec ad id noscendura opus est grandi eru-ditione) Scripturarum usu nomen semen, cum plurimi sunt filii et numerosissima successio, in singulari semper adhiberi, nun-quam in plurali: ex hoc vero sponte consequitur: ergo ex eo quod semen singulariter adliibetur, non licet inferre quod una persona significetur. Oportet igitur, si fieri potest, invenire et indigitare specialem causam, propter quam licuerit Apostolo ex liac voce singulari semini in iis verbis Domini ad Abra-hamum argumentari; nam supponimus utique Apostolum recte esse argumentatum. Sed primum necesse est quaerere, quid iis verbis qui est Christus immediate significetur. Proponemus in his sententiam, quae nobis magis probatur, turn de aliis indicium feremus.

Censemus ergo a) verbis Apostoli, quid sit semen signifi-cantibus, qui est Christus non significari directe personam sin-gularem lesu Christi, sed Christianismum sen fideles, membra et corpus Christi. Id iam non pauci senserunt. Merito certe afiirmatur posse nomen Christus suppositionem hanc habere, ut stet pro ipso corpore Christi, quod est Ecclesia. 1. Cor. XII. 12. dicitur: Sicut enim corpus unum est et membra hahet mult a, omnia autem membra corporis cum sint rnulta, unum tamen corpus stmt, ita et Christus. Heic Christus dicitur esse corpus unum ex multis membris constitutum: atqui id non est persona singularis Christi, quae caput est corporis, non corpus: corpus autem est ipsa Ecclesia, ut dicitur ibid. v. 27. »Cum oportuis-set, ait heic Chrysostomus, dicere: ita et Ecclesia; hoc enim consequens erat, hoc quidem non dixit, sed illius loco Christum ponit, in altum extollens orationem.... hoc autem vult significare: ita et Christi corpus, quod est Ecclesia.quot; Nec aliter Theodoretus ibid. »Christum heic commune Ecclesiae corpus appellavit, quoniam huius corporis caput est Christus Dominus.quot; Itaque propter hanc habitudinem Christi ad Eccle-siam suam, nomen Christi usurpatum est pro ipsa Ecclesia, congreg'itione fidelium significanda. Sicut enim a Christo ca-pite corpus hoc bona omnia mutuatur , mirum non est quod et ipsum nomen mutuetur. Cf. August, de Unit. Eccl. c. 4. Non erat ergo cur Wolphius (in curis philolog. ad Gal. heic)

hanc nominis Christi significationem improbaret. Hoe autem supposito, en argumenta nostrae senteuliae.

«) Semeu, quod, dicitur ab Apostolo esse Christus, est semen, cui factae sunt promissiones et promissiones illae eae-dem , quae factae sunt Abrahamo; nam de his tantum hoe loco agitur nnaque formula pro utrisque usurpatur: Ahrahae factae sunt promissiones et semini eius, cui propterea factae sunt promissiones una cum Abrahamo, Ahrahae et semini eius, imo dependenter ab Abrahamo ; nam Abrahamo semen subii-citur. Apostolum habere semper prae oculis semen, cui promissiones factae sunt, patet et ex v. 19. donee veniret semen cui pro miser at. Promissiones porro eae sunt, de quibus liacte-nus fuit sermo, promissiones scilicet iustificationis bonorumque eam consequentium vv. 8. 9. Atqui persona Christi non is est, cui factae sunt promissiones eae , quae factae sunt Abrahamo, multo minus is, cui una cum Abrahamo et dependenter ab Abrahamo factae sunt promissiones, nullo modo is est cui iustificatio ex fide promissa est tanquam bonum ei destinatum, quemadmodum semen istud Abrahami est, quod bona promissa Abrahamo. una cum ipso recipere debet. Sed Christus, mediator humani generis, ille est per quern haec bona aliis conferuntur. Et licet haec bona supernaturalia ipsi quoque promissa dici possint, quia cum ipso initum est pactum dandi haec bona hominibus , non sunt tamen ei promissa tanquam ab eo per-cipienda, multo minus percipienda cum Abrahamo et dependenter ab Abrahamo, sed tanquam propter eius merita con-ferenda hominibus. E contrario credentes, quorum pater est Abrahamus (Rom. IV. 11.), ii sunt, qui una cum Abrahamo et ab eo dependenter veluti filii a Patre, easdem ac Abrahamus benedictiones recipiunt. Igitur heic semen Abrahami sunt eius filii per fidem, sunt Christiani.

/?) Verba Domini ad Abrahamum et semini tuo (Gen. XIII. 15.) accepta sensu literali, dicta sunt de filiis Abrahami ei futuris per Isaacum et lacobum; his enira data est terra Canaan, accipiuntur autem ab Apostolo sensu typico: atqui iuxta ipsius Apostoli interpretationem, Isaacus cum sua progenie non repraesentabat proprie personam Christi, sed ( hristianos patet ex seqq. c. IV. 21. seqq. huius epistolae: ergo.

y) Ipse Apostolus semetipsum aperte interpretatur. Nam concluclens hoc argumentum, rund usque ad finem capitis per-tractat, infert credentes, qui sunt unum in Christo lesu h. e. corpus Christi , esse semen Ahrahae secundum promissionem heredes. Quaenam est ista promissio, nisi ea, quae dicta est facta esse Abrahae et semini eius v. 16.? Nam id ratioci-nando colligit Paulus {ergo vos) Christianos esse semen Abra-hami secundum promissionem heredes: ratiocinium autem pen-det a principio statuto in hac controversia: Abraham dictas esse promissiones et semini eius v. 16. Igitur semen Abrahami, quod est Christus, sunt reapse Christiani, qui sunt corpus Christi, cui fit nomen Christus.

Liquet proinde quod ratio , cur negemus nomen Christus heic supponi pro singular! lesu Christi persona, est prorsus independens ab alia quacstione: quomodo Apostolus ex singu-lari numero argumentetur, cuius sane ratio nondum est reddita.

b) Ut ergo huius rei rationem inquiramus, seponimus primo explicationem Grotii, qui ait quod etsi Moyses non pctuerit scribere irjr,: seminibns potuisset tamen scribere cja vel cn'r filiis, quod indicat Apostolus monens non fuisse Moysem usum nomine plurali. Sed praeterquam quod relinquitur intacta difficultas inhaerens usui pluralis seminibus, sensus ergo esset: Abrahae et filio eius uni numerice factas esse promissiones: atqui in uuo utique filio seu per unum filium obtinendae erant benedictiones, sed hae non uni sed innumeris filiis Abrahami promissae sunt, omnibus cognationibus terrae.

Itaque advertimus argumentum Apostoli ex singulari nu-meio in hoc videri esse situm. Isaacus eiusque posteri per la-cobum sunt ea progenies Abrahami, quae terram Canaan he-reditavit: isti sunt typus Christianorum (IV. 21. seqq.). Habuit alios filios Abrahamus ex Agar et Cethura; ex his Ismael cum filiis suis typus est hominum viventium sub Testamento veteri (ibid). Oranes isti filii Abrahami ex Sara, Agare et Cethura sunt semen eius et nomen hoc semen in singulari usurpatum, attenta vi et usu vocis, illos oranes repraesentaret. At ad Abrahamura quod spectat, videtur ipse Deus aliquid speciale statuisse pro usu huius vocis h. e. ita distinxisse inter filios Abrahami, ut appellatio haec semen Abraham (secundum camera)

soli fieret progeniei Abrahami secundum Isaacum. In Isaac vocahitur tïbi semen Gen. XXL 12. Semini tuo daho terrain hanc ibid XVII. 8. quae non est data nisi proli Isaac per lacobum. Unde et Apostolus Rom IX. 7. 8. Neque qui semen (communi acceptione) sunt Abrahae, omnes filii, sed »in Isaac vocahitur tihi semen' id est non qui filii carnis, hi filii Dei; sed qui filii sunt promissionis, aestimantur in sernine. Alludit autem ad promissionem factam Isaaci (v. 9.). Et sane ingens erat a Deo institutum discrimen inter Isaacum, lacobura at que alios filios et nepotes Abrahami. Ismael (quern potissimum conside-rat Apostolus) ortus erat vi naturae, ex serva nec cum eo eiusque progenie pactum aliquod initum a Deo fuerat ideoque nec ipse nec eius posttri spectabant ad oeconomiam salutis humani generis. E contrario Isaacus natus vi gratuitae promissionis, non natura, sed miraculo , natus ex libera, quocum pactum Deus pepigit, is eiusque posteritas per lacobum per-tinebat ad oeconomiam salutis generis humani.

Non ergo hac in re comparandus Abrahamus cum ceteris patribus, qui plures habeant filios pluresque ex iis nepotes, qui omnes una sub singulari veniunt nomine semen: nam nullum est inter eos filios discrimen secundum divinam ordinationem ac destinationem cosmicam et supernaturalem. Porro hac di-■vina ordinatione statuta ut in Isaaco vocetur Abrahamo semen, ille, qui omnes voluisset filios Abrahami comprehendere et habere rationem simul illins divinae ordinationis, non semen debuisset dicere, sed sernina; nam semen solum Isaacum eiusque posteros significabat. Istud autem est quod Apostolus ad-vertit: semini tuo h. e. solum Isaaco eiusque posteris (per lacobum) promissa est terra Canaan; ideoque typice solis cre-dentibus in Christum factae sunt promissiones benedictionum, non seminihus h. e. non etiam Ismaeli promissa est terra Canaan et idcirco typice neque hominibus , qui sunt sub ¹ lege , promissae benedictiones, quas accepit Abrahamus. Hinc conce-dimus, secundum mentem Apostoli debuisse a Deo dici et seminihus , si de universa prole Abrahami, praeter Isaacum, locutus esset: etsi enim id naturaliter abhorreat ab usu communi loquendi, posita tamen ea, quam diximus, libera dispo-sitione Dei, id erat necessarium consequens. Atque hoc pacto

recipimus responsionem superius datam, credendum esse Paulo testificanti de possibili usu vo;abuli hebraici.

c) Pluribus arrisit ea interpretatio huius loci, quae verba qui est Christus aceipit de Cbristi persona singulari, inter quos Irenaeus lib. V. 21. inquiens hoc esse illud ipsum semen, quod promissura fuifc Gen. III. 15. Ita et Chrysost. Theodor. Hie-ron. Thomas. Sed qui personam Christi intelligunt, supponunt verba Gensis ab Apostolo citata esse ea, in quibus occurrit phrasis: in semine tao Gen. XXII. 16., ita profecto se gesserunt Chrysost. et Theodor.: atqui Apostolus non dixit Abrahae factas esse promissiones et in semine eius, quae locutio sensum impeditissimum haberet, sed Abrahae et semini eius: est vero alia prorsus significatio dictionis in- semine et semini. Si phrasim in semine citasset Apostolus, construxisset earn cum verbo, quocum in Genesi construitur et dixisset promissum fuisse gentes fore benedicendas in semine Abrahae.: sic enim phrasis in semine sensum clarum fundit. lam vero demonstravimus phrasim et semini. eius repraesentare Alios Abrahami secundum fidem h. e. christianos. Ceterum heic non agitur de interpretatione dogma-tica , sed philologica, quid valeat nempe heic nomen Christus. Gum vero iuxta Patres Christus apud Apostolum valeat etiam Ecclesia, Christianismus (of. seq.) et heic demonstraverimns optime congruere hanc significationem, vestigiis Patrum insi-stimus, hanc interpretationem huic quoque loco adhibentes.

Superest difficultas ex ipso contextu Apostoli: versu 19 di-citur lex data fuisse donee veniret semen, cui promiserat: nonne hie est Christus, quo veniente lex cessare debebat? Respondeo huic quoque semen esse Christianismum, christianos, Ecclesiam novi Federis, cuius cepta per Apostolos promulgatione desiit obligatio oeconomiae mosaicae, sub qua adhuc Christus ipse esse voluit (heic. IV. 4.). Eodem autem sensu dictum est donee veniret semen, cui promiserat, quo dicitur infra v. 23. priusquam veniret fides; etsi enim fides haberetur quoque in veteri oeco-nomia, qua fide iiisti salvabantur, nondum tarnen publice re-velata erat, ut ibidem dicitur, nondum exsistebat publica oeco-nomia fidei: ita pariter Christiana oeconomia in veteri testa-mento exsistebat, sed occulta et incompleta: venit autem cum in apertum prodiens se explicavit in Ecclesiam a Christo fun-

datam et hoc esse semen Abraham! secundum promissionem heredes affirmat Apostolus, argumentum concludens v. 29. Nunc redeamus ad argumentum Apostoli.

Hoc autem dico, nempe istud est quod volo concludere ex praestituto principio de immutabilitate testamenti; Testamen-tum confirmatum a Deo, quae post quadringentos et trigiuta annos facta est lex non irritum facit ad evacuandam promissionem. Scilicet lex mosaiea lata post annos 430. nequit irri-tare testamentum iam ante a Deo confirmatum nQoxexvQwfiévriv óiaÜrjxtjv promissionem nempe illam factam Abrahamo et se-mini eius, ita ut haec promissio sterilis et inanis evadat.

Prius promissiones dixerat, nunc promissionem: una sane promissio, multa bona promissa. Habes conclusionem argumenti clare propositam. Testamentum confirmatum neque irritatur neque novas conditiones suscipit, sed immutabilem, quale ipsum est, vim obtinet: id dictum est v. 15.; atqui factae sunt Abrahamo et semini eius promissiones , quae se habent ut testamentum Dei ipsumque ante legem confirmatum fuit: ergo lex tanto serins adveniens nequit eas promissiones irritas reddere aut novis conditionibus onerare. Hanc alteram partem conclu-sionis de non novis conditionibus adiiciendis testamento Dei, vult certe colligi Apostolus, qui id in maiore syllogismi prae-stituerat seque satis aperte declarat mox v. 19. seqq. ubi scopum datae legis ostendens, non hunc proponit, ut esset nova addita conditio pro benedictionibus Abrahami consequen-dis, sed prorsus alium.

Si quaeras cur promissiones istas factas Abrahamo et semini eius appellaverit Apostolus Jiaiïijxijv testamentum; id non est ex eo tantum quod eae sint quoddam mn quod ol ó reddere solent J^a^rjxrjv, sed ex eo quoque ac potissimum quod hae permissiones vim obtinuerint propter mortem ipsius pro-mittentis h. e. Dei ideoque morte testatoris confirmatae fue-rint. Cf. Hebr. IX. 16. 17. Si autem quaeras uude Apostolus noverit promissiones factas Abrahamo iam fuisse firmas et absolutas, nullis amplius subiiciendas conditionibus, ante insti-tutionem oeconomiae mosaicae, id primo opus non est nos docere: satis est quod certe Paulus id nosse poterat ac poterat quoque esse communis traditio in populo nota. Ceterum 2. ex

eo ipso quod esset promissio Dei testamento aequivalens et promissio reddita tanquam merces benefactis Abraliami (Gen. XII. 1.—4. XXII. 16. 18.) et iureiurando interposito facta (Gen. XXII. 1G. cf. Hebr. VII. 20.—22.) et promissio fuerit pro omnibus cognationibus, gentibus terrae (ibid), lex autem pro uno tantum populo lata fuerit; pronum erat inferre Deum nullam aliam conditionem exquisivisse pro his bonis promissis obtinendis, praeter earn, quam postulaverat ab Abrahamo li. e. fidem ideoque firmam iam turn et absolutam fuisse prornissio-nem factam uuiverso semini Abraliami.

Quaestio est lieic incidens chronologica. Paulus affirmat a promissione facta Abrahamo ad lationem legis excurrisse annos 430. Idem dicendus est Paulus affirmare Act. XIII. 20., cum ait quod distributio terrae Canaan (in textu gracco dicuntur dati Indices, quod eandem aetatem refert) facta est post 450. circiter annos, quorum initium repeti nequit nisi a superius commemorata electione Patrum (h. e. Abraliami etc.); nam praeterea commemorat exitum ab Aegypto et miracula ob id patrata. Atqui id non videtur cohaerere cum aliis Scriptura-rum locis, ubi sola commoratio in Aegypto, quae cepit multo post electionem Abraliami, complecti videtur annos 430. Sane Ex. XII. 40. hebraeus et vulgatus legunt: Hub it alio filiormn Israel, qua mansuerunt in Aegypto, fait 430. annorum. Porro Gen. XV. 13. Deus praedicit Abrahamo, quod peregrinum futurum sit semen eius in terra non sua et suhiicient eos servi-tuti et ajjiigent 400. annis. Generatione autem quarta revertentur hue. Idem repetit s. Stephanus Act. VII. 7. Ut apparentem contraditionem excludamus et computurj Apostoli comprobe-mus, advertimus cum Petavio (Doctr. Temp. IX. 25.) liaec. 1. Textus Genesis cit. eiusque parallelus Stephani non loquun-tur nominatim de Aegypto , sed do terra non sua, de terra aliena , in qua peregrinum futurum erat semen Abraliami annos 400.: atqui etiam terra Canaan, in qua Abrahamus, Isaacus, lacobus eiusque lilii habitarunt ante ingressum in Aegyptum, fuit semini Abraliami terra non sua, ubi et alHicti non raro fuerunt. Numerus scilicet 400. annorum est apposi-tum spectans ad totam seriem rerum antea enunciatarum: mide et in textu masoretico secernuntur per athuach; ut ita

legi valeant: peregrinum ent semen tuum in terra twn sua et servituti suhiicient eos et affligent: armos 400. Integrum nume-merum, omisso parvo excessa, scriptum fuisse nihil mirum.

2. Qaocl spectat ad locnm Exocli, constat aliam esse leclio-nem tojv lt;gt; et textus Samaritani: hi-enim legunt: Ilalntatio filiorum Israel, qua hahitarunt in terra Aegypti et in terra Canaan, anni 400. Quod prorsus cum Paulo cohaeret. lam vero consensus horum duo rum testium , antiquiorum textu masore-tico, suadet saltem exstitisse olim in textu hebraico verba et in terra Canaan. Ne vero putes addita ea fuisse data opera, adverte quod interpolator, ut a suis verbis suspicionem inter-polationis amoveret, ea addidisset ante verba in terra Aegypti.

3. Sane verba Domini Gen. XV. 16. in textu iam citato: in generatione (j nar la revertentur hue, rem conficiunt. Nam initium harum quatuor generationum vel sumis ab Abrahamo generante Isaacum, vel sumis ab ea generatione, quae egressa ex terra Canaan est ingressa Aegyptum. Si ab Abrahamo, profecto nequis tribuere commorationi Israelitarum in Aegypto annos 400.; tune énim multo remotior quam quarta generatio, puta septima, dicenda esset reversa in terram Canaan. Sed manifestum est, quod cum dicitur Israel in quarta generatione reversurus in terram Canaan, initium harum generationum ducitur ab ea , quae egressa est a terra Canaan , illud enim vere revertitur quod egressum est. lam vero perpendatur ge-nealogia Moysis. Moyses fuit filius Amrami, bic Caathi, bic Levi Ex. VI. 16.—20. Levi cum filio Caatho ingressus est Aegyptum Gen. XLVI. 11. Moyses natus est anno 80. ante exitum Israelis ex Aegypto. Cf. Deut. XXXIV. 7. Moyses hoe tempore filios genuit, qui et eum secuti sunt egressum ex Aegypto. Ex II. 21. 22. XVIII. 2.—5. Initio ducto a generatione Levi seu a Levi cum filiis suis, qui ingressi sunt Aegyptum, babes heic quatuor generationes in Aegypto, quae sunt Caath, Amram, Moyses, filii huius.

Porro parellelo modo plus minus res se habuit quoad ce-teros Israelitas. lam vero ex quarta generatione h. e. ex iis, qui ultimo loco nati sunt in Aegypto , plures ingressi sunt terram Canaan , ii nempe, qui, secundo mense anni secundi egressionis ab Aegypto, nondum expleverant annum 20. Num.

XIV. 29. coll. I. 1.—3. Quarta ergo generatio ingressa est terrain Canaan. Forte res melius digeritur, si generationes ac-cipias natas in ipsa Aegypto. Tunc in genealogia Moysis habes Amrara, Moysem, filios liuius. Tertia generatio ex Agypto exivit, sed ea probabiliter iam excesserat annum vigesimuni et proinde tota periit in deserto (Num. 1. c.), filii vero eorum h. e. quarta generatio ingressa est terram Canaan. At si ita est, oportet ut anni 430. ante latam legem in Sinai, quae paulo post exodnm data est, initium ducant non ab ingressu Israelitarum in Aegyptum, sed multo ante, h. e. a promis-sione facta a Deo Abrahamo, vel expleto huius anno 70. Gen. XII. 1.—4. vel anno 99. Gen. XVII. 1.—8. Annus Exodi, quo et data est lex, est annus a. Ch. 1495. (480. ante annum 4. Salomonis li. e. 1015. 1. Reg. VI. 1.): adde annos 430. babes 1925. li. e. ascendis ad finem sec. XX. quo Abrahamum vi-xisse communiter tenetur.

Dices: si adeo contrabitur tempus commorationis Israelitarum in Aegypto, qui fieri potnit, ut cum 70. viri ingressi sint Aegyptum (Ex. I. 1.—5.), quibns adde et losepbum cum filiis suis, adeo brevi aucti sint ut in exitu numerarent bo-mines pugnae idoneos 003,550. (Num. I. 46.), quod infert universam multitudinem plus minus 2,400,000? Respondeo baec falsis ratiociniis inniti. Cum Moyses dicit animas 70. in-gressas esse Aegyptum , loquitur de stirpe Abrabami filiisque lacobi: sed tenendum est simul cum iis fuisse plures servos et vernaculos cum suis familiis, plures profecto quam babuerit Abrabamus Gen. XIV. 14.; numerus enim eorum erevit sub Isaaco Gen. XXVI. 13. 14. 1G., qui potentior evaserat fini-timis regibus ac sub lacobo berede, qui ex se iam multos babebat Gen. XXXII. 8. XXXV. 2.; multiplicatis enim gre-gibus et armentis, servos quoque multiplicari oportebat. Porro hi omnes iuxta praeceptum Domini Gen. XVII. 12.—23. cir-cumcisi, spectabant reapse ad populum Dei iisque tribubus ac-censebantur, ubi serviebant. Unde iam ab initio constituta est Israelitis pro loco commorationis terra Gessen, quae non exi-guam multitudinem supponit. Item cum exirent filii Israel ex Aegypto, valgus prorniscuurn innumerabile se adiunxit eis (Ex. XII. 38. cf. et Num. XI. 4.), quos per circumcisionem adscitos

fuisse populo Dei non est cur clubites saltern post ingressum terrae Canaan; losue enim inter suos, qui legi subditi erant, numerat quoque advenas (los. VIII. 33. 35.). His positis nou est cur mireris tam ingentem copiam bellatorum, cum exodus contigit.

Nunc redearaus ad argumentum Apostoli. jVain si ev lege hereditas, iam non ex promissione; Abrahae auUnn per repro-missionem donavit Deus. Mentio heic xhjQavofi'a; ostendit rur-sus Pauluni v. 16. provocasse ad ea verba Genesis XVII. 8. ubi de possessione terrae Canaan literali sensu senno est: haec enim frequenter xh^j'ivtnki in V. T. vocatur: sensu autem spiritual! est sors fidelium, de qua Ephes. I. 14. 18. Hebr. IX. 15. Adverte voc. in Vuig. repromissionem idem valere ac praecedens prarnissionem: utroque in loco graece est è/rayye/J'(. Codex autem amiatinus babet utroque in loco repromissionem. Porro bis verbis Apostolus argumentum allatum confirmat, expediens tacitam obiectionem.

Arguere homo iudaicus poterat: quid de irritatione loqueris promissionis facienda per legem, quae successit? Nonne ambo simul consistere possunt lex et promissio simulque praestare ut homines bereditatem consequantur? Respondet Apostolus reapse babituram locum irritationem promissionis divinao , si vera esset sententia adversariorum. Et quidem si solam legem quis requiri et sufficere diceret, patet id falsura esse; nam si ex lege hereditas, iam non ex promissione: scilicet cum haec sint duo principia prorsus diversa, si hereditas datur vi legis, iam non ex promissione, gratuita scilicet, qua credentibus salus promittitur: quod esset contra sollemnem Scripturae te-stificationem. Sed non erat haec hypothesis adversariorum, qui utrumque copulare volebant, contra quos tarnen non videntur satis apta verba Apostoli; quia non videntur excludere quod lex succedens fuerit quaedam conditio superaddita promissioni praeced. Id quidem iam clare excluserat argumento allato 15.—17. ut ostendimus: sed et heic quoque idem praestat, si verba penitius perpendantur. Nam ènayyeXCa, de qua loquitur, est promissio gratuita, promissio boni dandi gratis, nempe non operanti sed credenti: banc ideam promissionis informasse animo Apostolum patet non solum coll. Rom. IV. 4. 5. (cf.

dicta in fine cp. II.): sed et hoc eodem loco, ubi ait quod Deus Abrahamo lt;)i e/zcty/eAtag xcy^i'.Qiffiai, quod est dare gratis, lam vero si opera legis praeterea exigerentur, promissio haec gratuita, certe pront talis, irrita evaderet: ideoque si ex lege qnomodocumque essct hereditas, iam non esset ex promissione dandi gratuito, dandi non operanti sed credenti: atqui Dens Abrahamo per promissionem dedit gratis et in eo ceteris; nam quod Abrahamo promisit et semini eius promisit. Ad complementum argnmenti Apostoli restabat solutio oborientis sponte qnaestionis, nempe, cur ergo data est lex, si non exi-gebatur ad consecutionem bonorum promissorum? Cui quae-stioni facit satis seqq.

19. Tl orv o vó/iog; tiZv na- Quid igitur lex? propter trans-Qupdaewv yd(jiv nQoatréüy], gressiones posita est, donee aXQig av è'A^g to am-Qiiu m veniret semen, cui promiserat, en^yytXrat, óiarayr k ói' ny- ordinataper angelos in mdnu yélon év xpiqI fieasCzov ¹). mediator is.

Quod spectat ad lectionem liuius loci, Irenaeus (III. 7. coll. \. 21.) loco naQcifidaeon' legebat nod^eujv et non legebat ydenv, sic proinde legebat: Quid ergo lex operum? posita est donee.... Deest prorsus conceptus expressus alia lectione quod lex data sit propter transgressiones, quem conceptnm hand satis facilem intellectu quidam forte antiqui amanuenses transiliendum putarunt. Lectio nunc exstans communis est melioribus codd. sinaitico, vaticano, claromontano etiam vul-gato, nota interpreti syro ac Clementi Alex. Strom. I. 26. Hieronymo, Chrysostomo, Theodoreto heic, etc. Quod spectat ad interpunctionem, quaeri potest an voluerit dicere Apostolus: Quid igitur'? Lex 'propter transgressiones posita est, an potius, quid igitur lex? quid ergo est lex? quid praestat? cur data est? Nexus disputationis hoc alterum postulat; nam ex dictis orie-batur necessario quaestio de ipsa lege, ita ut, etsi priore modo legas, debeas interrogationem complere hoc pacto: quid igitur de lege dicemus? quorsum datam arbitrahimur?

E esp on (let Apostolus tiZv iiuoafiJffKüv xüoiv TrgofferêOr]: apposita est (ad promissiones) in gratiam transgressionum. Quidam codd. legunt simpliciter èrÉürj, etiam Clemens Alex. 1. c.: sed lectio vaticana et sinaitica praeferenda est; rem enim pressius determinat: iu.vta promissiones , post promissiones po-sita est lex. Hie est primus character legis lieic indicatus, apposita est iuxta foedus vel testamentum : ó vu/iog erat quidem TTQoiïieOeii-isvog, non ènióiaTtray/névog (cf. v. 15.) veluti quae-dam êTiióiaörjxr]: erat enim prorsus diversum institutum, ut ex seqq. patebit.

Xuoiv per se minus dicit quam svixa; possum enim fa-cere aliquid in gratiam alicuius, quin ipse sit finis operis, ut cum eleemosynam de pauperi propter Dei amorem. Aliis tamen perinde videtur /doiv et evexa; cum praesertim heic ri) xdotv respondeat tw ïva Rom. V. 20. quae est particula finalis.

Quis igitur sensus horum verborum? Constat de lege mo-saica sermonem esse, de qua quaestio est in liac epistola: sane de ea lege loquitur Apostolus, quae cessare debebat (vv. 25. 28.). Constat sermonem esse de lege, quae data est in moute Sina; haec enim fuit ordinata per angelos in manu mediatoris, quae lex erat non solum ceremonialis, sed et mo-ralis; lex proinde heic est tota institutio mosaica, invecta post annos 430. a promissione. Constat quaestionem esse non tantum de effectu aliquo legis, sed de fine legis, cur posita est'? seu de dignitate legis, quae dignitas ex fine cognoscitur: ne-gavit enim Apostolus ei banc dignitatem ut ad iustificationem conduceret; sponte oritur quaestio: quid ergo praestat lex ? haec autem quaestio, si babeatur ratio voluntatis latoris legis, redit ad banc: cur ergo vel quorsum data est lex'? Hanc porro esse quaestionem patet ex ipso response: posita est, data est lex. In qua quaestioue Jinis operantis potissimum spectatur: cur Deus dedit legem, rnosaicarn oeconorniam instituit? quamvis hie finis idem esse possit cum fine operis.

Itaque quid vult dicere Apostolus inquiens earn appositam fuisse in gratiam transgressionum (om der overtredingen wil)? Non una est doctorum hominum interpretatio. Hieronymus ita exponit ut transgressiones seu peccata antea admissa in deserto,

causa vel occasio fnerint, cur Deus legem adeo gravem He-braeis imposuerit. gt;Post offensaiu enim in eremo populi, post adoratum vitulum et murmur in Dominum, lex transgressiones proliibitura successit: iusto quippe lex non est posita, iniquis autem et non subiectis, impiis et peccatoribus (1. Tim. I. 9.) et lit altius repetam, post idololatriam, cui in Aegypto fuerant mancipati ita ut Deum patrum suorum obliviscerentur (Ezecb. XXIII. 2. 8.) et deinceps dicerent: isti sunt dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti (Ex. XXXII. 4.), ritus co-lendi Deum et delinquentium poena sancita est.... ut quia per arbitrii libertatem noluerunt innocentes exspectare promissum, legalibus vinculis praepediti et in servitutem mandatorum re-dacti custodirentur in adventum futurae in Cbristo fidei, quae finem repromissionis afferret.quot; Id certe non minimum coliaerere videtur cum discursu Domini apud Ezechielem XX. 10.—2G. Ait se eduxisse Tsraelitas ex Aegypto et dedisse eis praecepta sua ac indicia sua, quae faciens homo vivet in eis. Sed Israe-litas irritasse Deum, proiecisse indicia eius, sabbata eius vio-lasse, ivisse post idola; idcirco Deum dedisse eis praecepta non bona (non grata) et indicia, in quibus non vivent. Haec sunt, ait Theodoretus heic v. 21. »quae lex babebat super-abundantia, quae nequaquam iussit natura, de sacrificiis, de lepra, de profluvio seminis et his similia.quot; Verura haec praecepta non bona, quae Deus dedisse dicitur, videntur potius esse leges, mores Cananaeorum pessimos, qnos sectari Israeli-tas Deus permisit, sicut dicitur Act. VII. 42. Ceterum et in hoc quoque Ezechielis loco doeemur quod Dens egressis Israe-litis ex Aegypto dedit sua praecepta et iudicia, antequam ir-ritarent eum: ea porro sunt lex in Sinai data, de qua Apostolus loquitur. Restat ergo adhuc quaestio cur haec data propter transgressiones dicatur.

Chrysostomus accipit quidem yj'.oiv tanquam particulam finalem, finem vero ita explicat: legem nempe datam esse ut coercerentur transgressiones: idem vult dicere Theodoretus in-quiens legem datam esse propter curam populi Israelitici. Haec interpretatio est profecto conformis conceptui, qnem de lege qualibet, idcirco etiam mosaica, habere oportet; fertur enim lex, ut sanctione intercedente crimina coerceantur idque

certe etiam mosaica lex intendebat et operabatur. ütramque interpretationem coniungit Grotius: gt; quia vitia populi Israe-litici in Aegypto increverant et poenarum malis debebant coer-ceri, ne prava illa consuetudine paulatim ad impietatem pro-laberentur.quot; Probat Grotius liane interpretationem cobaerere cum ipsa Pauli cogitandi ratione, provocans ad verba eiusdem beic V. 23. adv er sus huiusmodi (nempe opera spiritus) non est lex et ad 1. Tim., quemadmodum facit Hieronymus.

Cum ergo ait Apostolus legem datam esse in gratiam transgressionum, pronura est ut intelligamus, propter compe-scendas transgressiones.

Hac adbibita interpretatione, responsio Apostoli bene con-gruit quaestioni. Negaverat is legem conferre ad iustificatio-nem: quaestio proinde erat (quod advertendum est) de vi legis in ordine ethico, ut idcirco finis legis, qui heic quaeritur, non sit quilibet finis institutae mosaicae oeconomiae, sed finis in ordine morali. lam vero Apostolus respondet: quod spectat ad ordinem moralem, finis legis latae non est iustitia obtinenda, sed tantum cobibitio transgressionum per poenas ea infiictas. Haec interpretatio: legem positam esse ad coercendas transgressiones , potest alio modo probari, babita ratione vi vocis ydqiv. Nam falsum est istam particulam significare semper causam finalem; valet enim etiam simpliciter causam moven-tem. 1. loan. III. 12. Cain occidit fratrem suum xai %dqLV vivos occidit eum ? quia opera eius maligna erani, fratris autern iusta. Heic non finis occisionis indicatur, sed causa sen occasio determinans earn. Pariter nostro in loco: quaestioni propositae, quid igitur est lex, quid praestat? respondetur legem positam esse propter peccata b. e. causa, occasione peccatorum: quod quidam cum dicitür, simul significatur finis intrinsecus legis , coercitio peccatorum. Sic sane homines loqui amant, leges ferri propter crimina , qua phrasi duo dicunt: crimina, quae admittuntur vel quae praevidentur, rationem esse cur leges ferantur utique ad ea compescenda et punienda.

Haec interpretatio certe est probabilis, quam et inter re-centiores probat S. P. Lipman (comm. in h. 1.).

Aliis tamen aliud placet. Volunt primo idem heic dici ac Rom, V. 20. Lex subintravit ut (iva) alnmdaret delictumquot;, vo-

hint particulas iva et yjiQiv causam finalem significare, negant finem esse coercitioiiem peccatorum: quid ergo? Estius ait (in comm. ad Gal. in h. 1.) »Aliter (ac Graeci) Augustinus , qui legem propter transgressiones ostendendas, imo et quodammodo augendas interpretatur, idque longe probabilius.quot; Quo autem sensu ? »Sensus est, ait, Deum lege lata permittere voluisse ut homines suis viribus fidentes in legem impingerent eiusque transgressores fierent et legis occasione peccata augerent, quo (en quo tandem spectat yjioiv aut 'iva) sic infirmitatis suae convictus superbus animus eorum intelligeret legem sibi ad iustitiam non sufficere, sed ad earn consequendam potentiore auxilio sibi opus esse, nempe gratia Christi.quot; Beelen in epist. ad Rom. 1. c. monet legem datam esse, ipso docente Apostolo (Rom. VII. 10.), ut homines perduceret ad vitam et salutem: factum autem esse , non ex indole legis, sed ex vitiata hu-manae naturae concupiscentia, ut, lege data, consecuta sit ab-undantia delictorum. Subdit: gt;quani rem ut Deus praeviderat, ita et permisit in eum finem, ut homines ex ilia delictorum abundantia infirmitatem suam edocerentur atque ita implora-rent auxilium liberatoris et liberarentur. Igitur lex, cum ob alios fines, turn etiam ad hunc obtinendum data fuit. Nempe finis legis ibi intelligitur non quidem ipsa abundantia delicti, verum id, quod ex ilia delicti abundantia consequitur.quot; Et affertur auctoritas Thomae et Augustini. Ille in h. 1. ad Rom. ait: »Intentio Dei legem dantis non terminatur ad abundan-tiam peccatorum, sed ad humilitatem hominis, propter quam permisit abundare delicta.quot; Hie in Psal. OIL n. 15. ait: gt;Hoc est in lege magnum mysterium, ideo earn datam, ut crescente peccato humiliarentur superbi, humiliati confiterentur, confessi sanarentur.quot; Igitur in hac interpretatione abundantia peccati nou est finis Dei legem dantis, sed est tantum obiectum permissionis divinae, finis_j vero legem dantis et permittentis peccata, haec enim duo sunt coniungenda, ut coniungit s. Thomas, est humilitas hominis.

lam vero 1. haec interpretatio necessaria non est verbis Apostoli ad Galatas; innititur enim potissimum significationi finali vocis ïvu in loco parallelo Rom.: at vidimus partic.

verbis ad Gal. sensum congruentissimum prodire. Nee opus est ut idem utroque in loco dixerit Apostolus, qui legis veteris in mundum ingressum aliter et aliter considerat. Nam ad Rom. ait legem subintrasse h. e. insuper additam esse post ingressum in mundum peccatum (Beelen), heic vero eam appo-sitam esse dicit foederi Dei cum Abrahamo.

Aiunt quidem verba Apostoli v. seq. 21. Lex ergo adver-sus promissa Dei, excludere interpretationem banc, quod lex data sit propter peccata, ad ea coercenda; nam bac recepta expositione, ea quaestio Apostoli non amplius haberet locum. Etenim nequit ulli venire in mentem quod lex coercens cri-mina, sit adversus promissa divina de iustificatione (Estius. Beelen). Sed ad id faciemus satis, cum eo venerimus. Neque admodum movet quod obiicit Sieffert. Scilicet naqafiaaeig secundum Apostolum supponunt et sequuntur legem , h. e. de iis peccatis dicuntur , quae Sunt contra legem et quidem po-sitivam iam exsistentem: ubi enim non est lex, nec praevari-catio naonpadii (Rom. IV. 15.). Lex ergo iuxta Apostolum est anterior transgressionibus: at lex coercens poenis trans-gressiones est potius iis posterior. Verum cum lex fertur propter crimina, quae praevidentur, ut coerceatur bomo ne ea admittat et ut puniatur, si admittit, iam ea crimina per an-ticipationem vocari possunt transgressiones, quia buiusmodi reapse erunt, si fiant. Itaque pro verbis ad Gal. contentos esse licet data interpretatione.

At 2. si ad verba alia epist. ad Rom. accedamus, difficultas est propter expressionem finalitatis, iva, quam non pauci volunt esse semper particulam finalem. At si interpretatio, quae ab his auctoribus datur, perpendatur, patet quod do-ctrina quidem, quae traditur, vera est: sed ipsa interpretatio, prout scilicet haec doctrina ex hoc loco extunditur , difficilis est. Dicis partic. iv:x significationem habere finalem subintrantis legis: dictio vero, quae cum ea construitur, jr'/.eovda^ ro na-odniMitu non exhibet causam finalem legis, sed obiectum tli-vinae permissionis, de qua tamen in verbis Apostoli ne yov quidem: causa porro finalis, quae est cognitio propriae infir-mitatis et humilitas, neque exprimitur neque est quid per se necessario nexum cum eo, quod disserte enuntiatur, abundantia

delicti. Atqui talis ratio loquendi est prorsus singularis. Ra-tione vero habita doctrinae Apostoli (Rom. VII. 11.) fideique analogiae, id tantum potuit Apostolus affirmare de legis in-fluxu quoad abundantiam peccati, quod ipsa nempe, posita concupiscentia, fuerit occasio dcpoQ_tur], ut peccatum to ttkou-mtofia, scilicet ipsa concupiscentia, se in plura actualia pec-cata explicaret. Si ei'go verba lex subintravit ut alnmdaret delictum indicant quid lex praestiterit, ea debent tandem his aequivalere: lex subintrans occasio fuit abundantiae peccati, lege subintrante factum est ut abundaret peccatum. Id autem verba Apostoli dicunt, si to ïva accipiatur ÉxpctTixwg. Lex autem subintravit Traqeiaf^/.Usv, insuper addita est, post ingres-sum in mundum peccatum (Beelen), ita ut peccatum abundaret. Legis quidam etfectus , etsi non intentus sed propter nativam liominis corruptionem ortus, indicatur, quo patet oppositio inter earn et gratiam.

lam vero partic. ïva in Hellenismo usurpari quoque i-xfia-iuok frustra, puto, negatur. Cf. prae ceteris Luc. IX. 45. loan. V. 20. 2. Cor. I. 17. VIL 9. Apoc. IX. 20. XIII. 13. Argumentum vero, quo efficiatur hoc in loco Rom. V. 20. causam finalem significari, praeter vim partic. ïva, ducitur ex collatione cum verbis ad Galatas, twv ncton^naecov %uqlv lex apposita est, quibus, aiunt, finis, scopus exprimitur (Beelen h. L). Atqui iam vidimus to yjtoiv etiam de causa tantum movents dici.

Itaque revertentes ad locum nostrum affirmare possumus nihil esse quod prohibeat amplecti iam traditam eius expo-sitionem secundum graecos. Habemus alterum characterem legis: causa peccatorum datam esse ut ea coercerentur et pu-nirentur.

Donee veniret semen, cui promiserat, w émjyye/.tat,' cui promissum est, cui factae sunt promissiones. Iam advertimus semen, cui factae sunt promissiones, non esse eum, propter quern et in quo promissiones factae sunt: sed eos, quibus promissiones propter eius merita factae, esse nempe christianos, quod quidem semen, Christo veniente, venit.

Hie est fortius character legis, quod temporaria fuerit, debueritque, ad veniente illo semine, cessare. An cessavit lex

prohibens peccata? Sed heic sermo est de lege positiva poenis temporalibus ceterisque temporalibus subsidiis studens coer-cere peccata. Haec divina lex data servis desinere debuit, cum filii e paedagogia excessenmt (IV. 1. seqq.).

Ordinata per angelos in manu mediator is. óuiraysï? di «/-yf/.otv: óiardaaeiv, frequentius zdiraeiv, vó/iov est ferre legem. Auctorem mosaicae legis fuisse Deum omnis Scriptura V. et N. T. affirmat. Porro interventum atque operationem Ange-lorum in latione legis ludaei crediderunt. Ot ó in versione Deut. XXXIII. 2. habent èx óiamp;jiv aviov dyyeXoi [iei' avrov (pro eo, quod habet textus massoreticus m U'N legisse vi-dentur, ait Gesenius Thes. p. 358. ley nnï'N fortes cum eo). loseplius Arch. XV. 5. banc traditionem testatur, item Rab-bini (cf. Wetstenium ad h. 1.). Hanc traditionem veram esse patet ex sermone Stephani Act. VII. 53. et epist. ad Hebr. 11. 2.; neque enim arbitrari licet hos secutos esse iudaicam traditionem, quin veram earn esse certo scirent.

Patet Angelos non asseri auctores legis, sed ministros in eius latione, quod et partic. ó'td ostendit. Quid autem Angeli praestiterint, difficile est definire. An qui legem dabat seqne Deum et lahvah vocabat atque a Moyse lahvah appellatur (Ex. XIX. 3. 20. XX. 2.), erat Angelus gestans personam Domini? Id pluribus visum: at aegre intelligitur qui potuerit creatura sibi vindicare nomen Dei atque nomen proprium Dei: non enim ad id sufficit quod legatus Dei fuerit; nam legatus Regis, etsi nomine Regis loquatur, non se dicit esse regem, nec honores sibi vindicat aut ei tribuuntur, qui regi ipsi de-ferri sclent. Turn si id voluissent docere scriptores T. N. non angelorum in plurali (Act. VII. 53. Heb. II. 2.), sed angeli unius mentionem, puto , fecissent. Praeterea affirmatur Hebr. XH: 25. 20. quod vox, quae , cum lex ferretur , movit terrain (Ex. XIX. 16. seqq.), erat vox lesu, h. e. Dei Verbi, qui Angelus Testamenti vocatur a Malachia (III. 1.) et simpliciter Angelus a Stephano (Act. VH. 38.).

Rem licet hoc pacto explicare. Qui sub figura sensibili, prout ea repraesentativa erat, videbatur , erat Dei Verbum , h. e. ea forma sensibilis eo spectabat ut immediate iov quot;xSe nirp repraesentaret, non aliquem angelum creatum: item vox,

quae audiebatur, cum lex ferretur , immediate ad ipsum tan-quam loquentem referebatur. Exemplum habes in iis, quae contigerunt in baptismo Christi, ubi vox de caelo audita referebatur immediate ad Patrem loquentem. Cum his autem componitur, quod ea vox et ea forma, prout res physicae eraut, actione immediata angelorum productae fuerint. Id in-sinuatum censeo Hebr. II. 2. coll. I. 1. Scilicet Verbum, liomo factum, per se ipsum immediate est locutum: cum vero lex lata est. Deus quidem loquebatur h. e. vox, prout repraesen-tativa erat loquentis, ad eum referebatur, sed organa, ut ita dicam, Dei loquentis, Angeli fuerunt, qui physice figuram et voces in aere formarunt. Angeli praeterea auctores immediati fuerunt eorum phaenomenorum, quae legis lationem comitata sunt. Phrasis profecto Stepliani fig óiaiayag dyyü.oyv, potest merito reddi, ante acies Angelorum, praesentibus (ideoque ministrantibus) Angelis (cf. Beelen Comm. in Actus ad h. 1.). Sed heic dicitur ipse ó vnaog ó'ua ay lig. Quocirca puto heic id valere quod diximus: lex lata, sed auctor subauditur: vno xvqlov, phrasis autem cJV dyyi-'/Mv ministerium horum signi-ficat, ut sensus sit: lex lata (a Deo) ministrantibus angelis.

In manu mediator is. In manu per mediatorem. Hie mediator dici solet esse ipse Moyses, quamvis quidam Patres alium intellexerint. Negari nequit Moysi dignitas haec media-toris Deum inter suumque populum: cf. Ex XX. 19.—21. Deut. XV1I1. 1G. V. 5. Lev. XXVI. 46. Hebr. VIII. 5. 6. At quis reapse heic intelligatur, definiri nequit, nisi prius seq. versus sensus sit apertus. Interea habes quartum characterem legis, quod data sit ministrantibus angelis in manu mediatoris.

20. ó Js fifceuijc sveg ovx I'dnv: Mediator autem unius non est: o Jè Gf ic eig Icrir. Deus autem unus est.

Si quaeris sensum horum verborum, is planissimus est, Mediator cum art. ills, qui est mediator, non est unius: to hog, coll. rm eig seq., accipiendum est masculine, de persona: ek est unus latinorum , quod non est cónfundendum cum ar-ticulo indefinito modernorum idiomatum. Mediator est certe inter duos, ideoque mediator est non unius, sed duorum, sive

non ad unum tantum spectat, sed ad duos: Deus autem est unus. Sed si quaerimus nexum harum sententiarum cum con-textu, res aenigmati similis videtur. Quorsum spectat Apostolus, cum adeo evidentes veritates inculcat? Nectuntur liaec certe per part. óè priorem cum praecedentibus, ubi de media-tore factus est sermo: sed quo pacto? Innumerae tentatae sunt expositiones, nee defuit qui censeret haec verba suppri-menda esse a textu, utpote ex margine in textum illapsa, amanuensis inscitia; cuius tamen desperatae opinionis nulla habenda est ratio. Cf. sis Fried. Sieffert, qui duodeviginti in-terpretationes refert, praeter suam.

Prostant duae propositiones; mediator unites non est — Deus autem unus est, quae videntur habere speciem duplicis prae-missae, unde quaedam conclusio pendet, quam, utpote claram, Apostolus reliquerit lectoribus inferendam. Quid autem sequitur? Si Moyses est mediator, qui in v. praeced. comparet, istud videtur: ergo Moyses nou fuit unius tantum, qui est Deus, sed et alterius, scilicet populi, mediator. At quam fri-gidum hoe! nonne id iam totum communi phrasi dictum est prius? Praeterea in tali explicatione terminus ek secundi incisi non esset praedicatum affirmans unitatem deitatis, sed unitatem termini ex duobus, inter quos est mediator. Cur ergo alterius termini non est facta mentio, qui non erat notior priore? Quidam perpendentes scopum Apostoli heic esse docere quod lex mosaica sit longe inferior promissione, liane conclusionem volunt ex iis praemissis extundere, seorsim tamen spectatis. Mediator non est unius sed duorum puta Dei et populi; ergo lex, per mediatorem Moysem ordinata, fuit veluti contractus iuitus Deum inter et populum, cuius valor pendebat ab vo-luntate et cooperatione populi eam acceptantis et implentis, respondens solum conditionatae voluutati Dei: Deus autem unus est: ergo promissio a Deo facta Abrahamo est promissio au-tonomos data, adaequata expressio suae voluntatis absolutae de salute omnium. Idcirco lex inferior promissione ; eo quod mediator Moyses intercesserit (Sieffert). Verum, omissis aliis observationibus (e. g. etiam legem novam habere mediatorem, esse foedus cum hominibus), probabile ne est quod tam diSi-ciles consecutiones Paulus omiserit disserte exprimere?

Alii hunc sensum colligmit. Lex data est a Deo populo, intercedente Mediatore h. e. Moyse; promissio vero Abrahae facta est a Ueo solo: ergo lex inferior promissione. Sed pri-mum non satis clara conclusio: deinde verbis IJeus unus est subiicitur vel colligitur hie sensus: Deus solus egit in promissione , quod prorsus arbitrarium. Nonne est pariter unus , si agat cum aliis? Non vacat omnia commenta excogitata referre.

Infructuosus exitus recentiorum accipientium haec et su-periora de mediatore Moyse, sponte excitat dubitationem, an retinenda potius sit veterum interpretatio (Chrys. Hieron.), qui turn in v. super, turn in hoc Mediatorem Christum intellexe-runt. Cur sane is, qui latet sub verbis: in vianu rnediatoris , non possit esse Christus, seu Verbum Dei m,T quot;nSo, qui mediator fuerit inter Patrem et populum etiam in condendo Te-stamento veteri, vel qui per anticipationem mediator dictus sit, quia factus homo exstiturus erat talis , quique iam talis exsistebat, cum haec scriberet Paulas? Tunc his verbis signi-ficaretur ille ipse, qui legem dedifc, Angelus lahvah. Quae quidem circumstantia non notaretur ab Apostolo ut demon-straret legem esse quid inferius, sed simpliciter ut historice affirmaret quod acta contigit. Inferior vero conditio legis satis patet ex dictis quod data sit propter transgressiones, mini-sterio Angelorum, donee veniret semen.

Tum subsequentia verba v. 20. non eo pertinere dicendae sunt ut aliquid doceant de indole legis: sed mentione facta Mediatoris, paulalum extra scopum vagatur Apostolus, notans quae huic Mediator! proprie congruant. Qui est mediator, non est unius, h. e. non spectat ad unum tantum ex iis, inter quos est mediator : esse nempe unius valet spec tare ad unum, sicut esse alicuius valet spectare ad aliquem. Mediator ergo inter Beam et homines utrumqae participat. Est tamen discrimen quoad eius convenientiam cum utroque termino. Nam cum homo multiplicabilis sit, mediator specifice tantum congruit cum ceteris hominibus, at quia Deus est unus, oportet ut mediator de utroque termino vere participans sit natura idem Deus, inter quem et homines mediator intercedit. Haec obiter dicta ab Apostolo, quin declarationem adhibeat, quia non spe-ctantia ad praesens institutum ac possent intra parenthesim

legi. Huiusmodi expositio profecto non est certa: attamen logicus quidam nexus vv. 19. et 20. apparet, qui' in aliis de-sideratur. Donee ergo aliud melius occurrat, licet in ea quiescere.

21. V) ovv vufiog xara twv Lex ergo adv er sus prornissa Dei? ènayys/jüiv; fiij yévaixo' el ahsii. Si enim data esset le.v, yao èóóOrj vó/toc ó (h'vdtu- quae posset vivijicare , vere roe £u]oiToifj(S((i,, ovToog sv ex lege esset iustitia.

22. li/./.n ai'vtxXnaev i) Sed conclusit Scriptura omnia 7« ndvca vjto aiiaotiav, suh peccato, ut promissio ex 'tva rj snayyeXia ex Teint !^:ok fide lesu Christi daretur 'irjffov Xoiarov doi/ij rolg credentibus.

Contra hactenus dicta de lege colligit obiectionem, quae specie tenus logice ex iis descendebat. Ex iis scilicet, quae dixit, videbatur posse concludi: ergo lex est adversus prornissa Dei. Sed unde hic apparens logicus nexus? tam monuimus plures interpretes exinde arguisse sensum verborum: propter transgressiones lex posita est, liunc esse ut sint trangressiones: nam tune manifeste est locus tali obiectioni: igitur lex est contra promissionem; haec enini iustitiam confert, ea gignit peccata. Verum oppositio apparens inter promissionem et legem, propter dicta ab Apostolo, non hoc tantum pacto explicari potest. Quod a v. 15. hactenus Apostolus defenderat, erat: ex promissione non ex lege esse iustitiam, liane non conferre ad iustificationem: inde vero videbatur consequi legem esse contra promissa Dei, qui promisit dare iustitiam. Nam videbatur ex hac promissione consequens esse ut media post earn a Deo in-stituta deberent conferre ad iustitiam: si autem nihil confe-runt, nonue contradicunt huic promissioni seu mendacem earn esse ostendunt? Ex negata igitur legi facilitate iustiiicandi locus erat huic obiectioni.

absurditatem ostendit: ahsit. Sed haud satis erat negate: opor-tebat quoque negationis probationem afferre, seu ostendere conciliationem datae legis mosaicae cum promissione iustifi-candi homines ex fide. Hanc conciliationem certe aperit vv. 23. seqq. docens legem fuisse veluti paedagogum, cuius propria est vis coercitiva. Nunc autem v. 21. ingressurus demonstra-tionem (nam particula enirn docet rationem praecedentium as-sertorum sequi) exorditur a stabilienda rursus conclusione sua, quod ex lege non sit iustitia, per aliud argumentum ex Scri-pturis: quae demonstratio non est inutilis , sed id habet com-modi ut obstruens omnem viam volentibus ex lege esse iusti-tiam, viam pariter muniat acceptandae facilius declarationi, quod lex non est contra promissionem, imo cum ea conciliatur. Id sibi velle Apostolum videtur nobis certum; nam argumentum , quod immediate sequitur post negationem: ahsit, hoc unum demonstrat, iustitiam non esse fructum mosaicae legis.

Sane ait: si data esset lex, quae posset vivijicare, vere ex lege esset iustitia. Vivificare heic nequit esse aliud, quam vitam gratiae per remissionem peccatorum conferre, nempe iustifi-care; de hoc enim unice quaestio est: an id lex valeat. Codex vatic, legit: vere in lege; quae lectio praeferenda videtur; nam demonstraturus Apostolus falsitatem antecedentis, demonstrat falsum esse consequens v. 22.: porro demonstratio eius agit de facto, de iis, qui sunt in lege. Secus videretur demonstrari idem per idem: lex non habet potestatem vivificandi, quia ex lege non est iustitia. Argumentum Apostoli est syllogismus conditionatus: Si lex potestatem haberet vivificandi, reapse in lege iustitia exsisteret, quibus postremis verbis non ins, sed factum significatur, secus tautologica esset oratio: atqui, ait Apostolus, in lege non erat iustitia, quod demonstrat auctori-tate Scripturae docentis omnia fuisse sub peccato: ergo lex non habebat potestatem vivificandi. Apostolus ait Scripturam conclusisse omnia sub peccato h. e. Scripturam docere omnia esse sub peccato conclusa tanquam captivos sub clavi: ita in simili loco Kom. XI. 32. GcvtxXeice o Qtoc lorg rtuviag (Clarom. legit ra ndvra, sicut et vulgatus) elg dnsiüstav. Vr« roPg naviag tASrjffQ. Ta ndvra vero perinde est ac roig ndv-Tag, quemadmodum Coloss. I. 20. Nullum locum Scripturae

Apostolus heic distincte citat, sed sententiam: testimonia autem hue faeientia, ea sunt, quae ad idem probandum citat ad Rom. III. 10.—20. quibus ostendit ludaeos, non secus ac Graecos, esse sub peccato; quia Scriptura negat esse iustuni quemquam, quaecumque autem Scriptura loquitur, iis, qui in lege sunt, loquitur.

In hoc argumento Apostoli non una est difficultas. Prior: rectene ex negato facto seu effectu sequitur negatio potestatis? Profecto, si absentia facti sit universalis; est enim moraliter impossibile quod vis aliquid valens, exsistens frequentissime in opportunitate agendi, nunquam aliquid efficiat, etsi liber con-cursus hominis postuletur, qui non raro deesse nequit. Altera: quo sensu affirmat Apostolus omnes ludaeos fuisse sub peccato, non esse iustum quemquam? nonne plurimi iusti in lege seu in V. T. fuerunt? An hae affirmationes universales cum restrictione sunt accipiendae, ut de pluralitate tantum intelli-gantur? Istud profecto non: ita enim ipsa demonstratio peri-clitaretur et eo pacto demonstrares quoque oeconomiam Chri-stianam non posse iustificare. Scilicet Scriptura et Paulas de iis omnibus ludaeis loquuntur, qui solam legem habent iique innituntur , destituti fide , qui sunt ex lege: id patet ex con-clusione arguraenti apud Rom. III. 20. quia ex operibus ley is non iustificahitur omnis caro coram illo: per legem enim co-gnitio peccati. lustos fuisse in lege docemur praeter alia, epi-stola ad Hebraeos, qua tamen una docemur iustos fuisse ex fide XL per totum.

Cum ergo Apostolus heic et ad Romanos de vi fidei di-sputet contra superbos defensores legis, effectus legis conside-rat, quae sola sit sine fide eosque indicari locis citatis Scri-pturae affirmat; quod ut credamus, praeter id, quod iam diximus, sufficere debet ipsa Apostoli testificatio.

Ex ista autem impotentia legis consequens fuisse ait Apostolus , ut promissio seu gratia promissa daretur per Fidem lesu Christi iis, qui credunt, h. e. non fuerit reliqua alia via iustificationi nisi Fides I. Ch., per quam Dens promiserat Abrahamo et semini eius se omnes iustificaturum.

23. Hod tol' óè è'AdeTv t)]v nC- Prim autem quam veniret fides, aciv, vno vófiov f'yoovoov- sub lege custodiehamur con-fisüa avvxleiü/isvoi tig v clusi, in earn fidem, quae re-[lêXXovaav tclgtlv dnoxa- velanda erat.

24. Hare o vo/iog Traidaywyo: Ttarjue lex paedagogus fuit no-r^uujv eyevero sig Xotruór, ster in Christo , ut ex fide iva lx niGrscog óixctfo^iZ- iustijiceniur.

Particula de disiimctiva simul et componens, orationem continuat, diversi aliquid addens. Sensus est: lex quidem non poterat iustifieare, attamen aliquid praestabat, illud nempe quod heic vv. 23. 23. dicitnr et sic ostenditur quomodo lex cum promissione concilietur.

Quemadmodum lex est mosaica institutio, ita Fides est institutie Christiana. Veniret ex seq. formula: revelanda erat, est exponendum: manifestaretur, seu exsisteret publica professio christianae fidei, socialis institutio Christianismi, sieut antea exstabat socialis institutio mosaica. Non negatur exstitisse fides, qua omnes iusti in V. Ï. vivebant.

Suh lege custodiehamur, Hfoovqaviitda: tpoovod est custodia, heic vero est custodia, in qua quis sub alterius potestate te-netur: sub lege, ait, h. e. sub potestate legis custodia veluti detinebamur avyxksiofiÉroi vel ut quidem habent avyxix/.etc-gtvoi. Hoc autem cum praecedentibus nectendum est; complet enim conceptum custodiae sub lege: conclusi veluti sub re-pagulis et seris. Illud avv ad omnes Israelitas simul exsistentes sub lege refertur. In earn fidem.... ad totum praecedens refer-tur v/ro vófiov scpQovQoi'jueüa (rvyx/.eiogtroi eig (cf. 1. Petr. I. 5.): finis scilicet indicatur, ad quem spectabat tunc ea tem-poraria subiectio legi, ut nempe idonei redderentur eig rip iit'/.Aovauv niditv unoxalvcpll^vai. Phrasis eadem occurrit Rom. VIII. 18. 1. Petr. V. 1. Cum exsistenti et custodienti legi op-ponatur futura revelatio Fidei, ad banc oppositionem expri-mendam praemittit terminum iie'/J.ovffav. Reapse non custo-diebantur sub lege Israelitae simpliciter in fidem sed in

revelandam (in futuram ut reveletur) fidem. Ex hac porro fanctione legis patet quodnam esset eius proprium officium et finis.

Itaque wcr/.f, ita nt lex esset paedagogux nostrum. Non novi aliquid dicitur, sed character proprius mosaicae legis iam modo indicatus exprimitur. Lex continens nos in custodia inclusos munus gerebat erga nos paedagogi. Cum paedagogus non is sit, qui sibi commissos ad malum excitat aut eorum auget malitiam, sed qui liberum filium gubernat sub quadam servi-tute tenens (cf. c. seq. 1.—3.), patet ex hoc quoque loco , quod cum dictum est legem datam esse propter transgressiones, non id dictum est: legem datam esse ut essent transgressio-nes; lex enim paedagogus erat, a cuius munere illud certe abhorrebat, at cui muneri certe congruit multiplicibus prae-scriptionibus et severis poenis in timore subiectum continere. Ceterum haec severitas seu rigor spectat potius ai modum re-giminis paedagogici, quam ad eius officium, quod est puerum regere ac praeparare ad eum statum vitae, quem vir obtinere debet. Utrumque proinde hac imagine paedagogi affirmatur de lege ab Apostolo. Homines Testamenti veteris erant veluti in statu pueritiae, a paedagogo ducendi; huius paedagogiae finis, ad quem nempe illi a paedagogo ducendi erant, erat Christus, slg Xqiamp;lov: finis enim legis Christus, ad ml idem omni credent! Rom. X. 4.: ideoque non ut ab ipso paedagogo conse-querentur iustitiam sed ut ad Christum ducti iustificarentur ex eiusdem fide.

Haec functio paedagogica legis non habuit tantum locum turn cum Christus reapse venit, sed toto tempore veteris oeco-noniiae , quatenus lex, qua parte erat praefigurativa et prae-nuntia Messiae, ad eum ducebat et fidem in eum excitabat, qua, iuxta promissionem factam Abrahamo, homines iustificarentur. Proinde munus hoc paedagogicum nexum erat cum hac praefiguratione et promissione Messiae, cum statu figu-rarum et umbrarum , quae, adveniente Messia, cessare debe-bant et sic removeri paedagogus, ut in seqq. dicitur.

Iam vero si lex paedagogus erat, etsi non iustificaret, apparet quorsum data fuerit et quomodo non adversetur sed harmonice conspiret cum promissione iustificationis per fidem.

Perpende tandem Apostolum heic contra ludaeos de lege disputantera, loqui in prima persona; nam et ipse sub lege fuerat.

25. El'jovar^ ó:- trg niactwg, At uhi venit fides, iam non-su-ovxézi vno Tra/óuYoiyóvtff/igv: mus sub paedayogo:

26. Harre? yaQ viol amp;eov èarè Omnes enim filii Dei estis per dia rijg nidreoog èr Ao/miuj fidem, quae est in Christo 'irjaoï'. Tesu.

Consectarium est dicti. Si lex paedagogus erat in fidem revelandam: cum liaec fides venit, revelata est, seu oeconomia fidei iustituta est, iam non egemus paedagogo.

In v. 28. ratio exponitur cur remotus sit paedagogus. Ratio contenta verbis liuius versiculi, si ea seorsim spectentur, posset dupliciter intelligi. Nempe vel quod vis fiat in verbis per fidem etc.: li. e. estis filii Dei, non sicut antea populus Israelis per legem , sed, quod praestantius est, per Fidem in Christo lesu. Vel quod fiat vis in verbis filii estis Dei, ut haec di-gnitas sit ratio cur non sint sub paedagogo. Iam vero si cum praeced. versu liaec comparentur, proliibemur rationem datam accipere priore modo; nam sic idem per idem probaretur: pro-bandum est enim quod veniente fide non sunt homines amplius sub paedagogo; probaretur autem eo quod homines susceperunt fidem. Igitur probatio est in hoe, quod sint filii Dei. ld vero quomodo intelligeuduni? An quod sub lege ante Christum non erant filii Dei? id falsum foret; nam iusti omnes sunt filii Dei neque id Apostolus negat. Heic certe docet quod deinceps rursus declarans c. seq. 1. seqq. affirmat, ubi ait quod hei'es patris ideoque iilius, quamdiu sub tutore et actore est, filius quidem et heres est, sed quoad modum se gereiidi non differt a servo, cum sit subiectus alteri, qui non est pater. Eodem pacto , ait, fuisse nos sub elementis mundi servientes , donee misit Deus filium suum.

Nou est ergo consilium Apostoli negare quod ludaei sub elementis mundi h. e. legi servientes, essent filii, imo id con-cedit et affirmat non secus ac est filius ille heres, qui est sub tutoribus. Sed heres post praefinitum tempus a patre exactus a

tutela non amplius est is qui nihil differat a servo, sed differt prorsus; quia obtinens exercitiura suorum iurium, vivit omnino ut filius. Hoc est ergo lieic esse iilium: exacto tempore ser-vitutis, in statu filii vivere, iuribus omnibus filiationis frui. Itaque antea filii quidem , sed in custodia detenti sub lege , servorum more viventes, nihil differebant a servis: veniente autem fide, paedagogus remotus est; quia statum proprium filiorum per ipsam obtinuerunt.

Perpende heic Paulum mutare personam, ipsos lectores ap-pellando èacè, cum prius se cum omnibus complexus esset, éfffxèv. Voluit videlicet eos reflectere se esse huius boni par-ticipes , ut affectum commoveret eorum. Ceterum perinde res se habebat, cum Christianos heic alloqueretur, quibus haec bona communia erant.

Fides in Chris to lesa est fides quae quiescit, manet in Christo, quae ab eo continetur tanquam a causa (id quod et tv valet), vel tanquam a termino seu fine: fides, cuius auctor et terminus est Christus.

27. quot;Ogol yao elg XokUuv tfia- Quicumque enim in Christum tttlcür^re, Xqkstov èvedv- haptizati estis, Christum in-aao-üf. duistis.

28. Ovx è't't iovóaïog oi'óè t/.hjr, Non est ludaeus neque Graecus, ovx svi óovkog ovriè non est servus neque liber, iysQog, ovx ere uQGtv xal non est rnasculus neque fe-iyTJ.v ndrreg yag viieïg elg ruina: omnes enim vos unum èffcè tv XocrtiM 'itjcrov ¹). estis in Christo lesu.

consecuti sint: quia nimirum per baptismum induerunt Christum. Christum induere est Christum in se ipso repraesentare et conformem ei realiter fieri participatione suorum bonorum et iurium (cf. Coloss. III. 9.—11.). Cum autem Christus sit verus Dei filius; qui ipsum sunt induti, praerogativas omnes obtinent ideoque et libertatem filiorum adoptivorum. Medium tantae fe-licitatis obtinendae est baptism us , quo in Ecclesiam admitti-

mur et Christo capiti tanquam membra aptamur. Qui vero baptizantur, baptizantur in Christum, h. e. illi dedicantur et consecrantur. Exiiule colligit discrimina naturalia nationis (iu-daeus et graecus), conditionis (sorvus et liber); sexus (mas et femina) nullam amplius inter baptizatos et Dei filios diffe-rentiam constituere, nequaquam prohibere quominus sint pares; nam, ait, omnes vos f-.i: tffrs èv Xotffrol 'itjffor. Vulgatus legisse videtur év f-azt union estis. Sed fere omnes graeci codices habent etc. To tig, ait Theodoretus, airi toï: tv ciZitct. Puto veile dicere Apostolum non quod sunt unum in Christo lesu, sed quod exsistentes in Christo lesu, h. e. ei uniti, sunt unus, sunt unus et idem sive iudaeus sive graecus etc. Ratio huius unitatis et identitatis redditur in obliquo, quia nempe sunt in Christo lesu. gt;Cura quis semel Christum indutus fuerit et missus in flammam, Spiritus S. ardore canduerit, non intelligitur aurum sit an argentum. Qnamdiu calor nias-sam sic possidet, unus igneus color est et omnis diversitas generis, conditionis et corporum aufertur istiusmodi vesti-mentoquot;. Hieronymus.

29. Er (ïè vntic Xoidrov, ago. Si autem vos Christi, ergo semen zot' AJoac.ii o/TÉQ/incog tact Ahrahae estis, secundum pro-xar tnayye/uav x/.rjoovó- missionem hercdes.

Dixerat v. praec. fideles esse in Christo lesu: nunc alia forma idem dicens: si vos (estis) Christi, si ad ipsum taiquam membra spectatis , infert conclusionem totius argumenti, quod exorsus erat v. 15. Statuerat promissionem factam fuisse Abra-hamo et semini eius, promissionem iustificandi homines per fidem: cum Christiani tide uniti Christo iustitiam consequan-tur: ergo ii sunt illud semen , cui promissio facta est, qui idcirco vi promissionis heredes sunt Abraham], non sunt lu-daei carnaliter ab eo descendentes. Satis patet lectionem Sin. et vulgatam semen esse praeferendam. Heic desinit tertium caput: at non satis idoneam esse hanc divisionem ex eo patet quod

sequatur dictorum a v. 23. declaratio et confirmatio pefcita ex hiunana ratione secundum hominem, quemadmodum v. 14.

1. Jtyw Jtquot; uffuv xpo'vov Dico autem: quanto tempore ó xXïjQorójiog vTj/iiu's èffnv, heresparvulus est, nihil differt ovêèv (hnqtott óoi'kov, xv- a servo, cum sit dominus oiog ndvTwv ojV, omnium,

2. aX'/M vno SjiiTQi'movg tiTiiv sed sub tutoribus et actoribus xal oixovufiovg ci'/of rifi 710a- est usque ad praefinitum tern-ijKSjiia; ttjg to~' nacqóc. pus a patre.

3. Oincji xal TjitsTc, 'óre yif)' Ita et nos, cum essemus parvuli, vi'jTTioi, vno ra axor/^ela rod sub dementis mundi eramus xóff/iov i]aw óeSovloiiiiÉvoi *)._ servientes.

Dico autem, nempe hoc est quod volo dicere (cf. III. 17.) cum affirmo legem fuisse paedagogum et nunc nos ab eius paedagogia subtractos esse: declaro illud et confirmo exemplo ducto a iuribus et moribus huraanis. Sequitur expositio status parvuli heredis , qui quamvis iure hereditatis sit dominus omnium bonorum, tamen quamdiu parvulus est, nihil differt a servo, exsistens sub tutoribus et actoribus usque ad tempus praedefinitum a patre heredis. Quemadmodum autem iste heres, ita et nos, ait, quando eramus parvuli, eramus servientes sub elementis mundi. Sunt quaedam declaranda.

Heres, qui omnium (bonorum patris) dominus dicitur (in vulg. cum non est particula causalis, sed valet etsi), concipitur heic non actu, sed iure, quemadmodum Matth. XXI. 38.; pater enim adhuc vivit. Id autem bene congruit alteri termino comparationis; nos enim heredes sumus Dei viventis. Ni-mog propria (yi'j enog) infans , est heic non ad uit us, imberbis iuve-nis. Nihil dijfert a servo, eo quod non est sui iuris, sed sub alterius est potestate.

Sed sub tutoribus et actoribus est. Sententia declarans quod dictum est eum nou differre a servo: coniunctio (i'/./.d oppo-sitionem indicat cum praeced. heres, dominus omnium. 'E.iCiqc-*) Clar. et Sin. fjuaamp;cc ö\

nog non est proprie tutor; nam pater vivit, sed gubernator, magister. Graecis snCroo.rog dicebatur libertus, qui pueri curaiu gerebat (cf. Wetst. in b. 1.): olxorójiog, qui bona familiae administrabat, necessaria familiae dispensans, cui et filiorum Domini cura ante adultam aetatem demandata. Idem Actor, qui in iure erat servus, cnram liabens pecuniae Domini exigendae et dispensandae (Ulpianus 1.. XXX. leg. 37.). Plu-rali numero indefinite utitur Apostolus, quia nec opus erat rem pressius declarare et plures singulis praefici poterant.

J/oo^ea/uit est dies definitus, tempus statutum. Tempus buiusmodi subiectionis filii ad gubernatorem et actorem suum definiri non lege sed voluntate patris ponit Apostolus: pater sane ex ipsa naturae lege ius habet definiendi quanto tempore filius sub alterius gubernatione et magisterio manere debeat, potest is illud tempus contrabere, potest producere, antequam in consortium familiae et ad participationem iurium suorum recipiat filinm.

Nunc alter terminus comparationis. iVo.s fideles iudaeos complectitur, quos prius dixit fuisse sub paedagogo; cum par-vuli essemus, in statu parvulorum, sicut ille beres parvulus, eramus servientes tunc vel servituti addicti ófóovXuifiévoi sub element is rnundi. Quod sunt parvulo hnirgonoq et olxonmo:, fidelibus ludaeis erant elementa mundi. Quid sunt elementa mundii Tbomas interpretatur elementa scientiae, quae dantur pueris (coll. Heb. V. 12.), quae elementa scientiae in lege continebantur: sed quaenam est servitus elementa scientiae ad-discere? neque apparet cur additum sit mundi. Non est cur credamus esse idola vel res sensibiles, quas Galatae olim co-lebant; nam et de se ipso quoque banc servitutem affirmat Paulus: eramus servientes et inepte baec compararentur èm-TQÓnoLz et o/xovi'fioi; datis a Patre. Graeci intelligunt ritus legates, qui in rebus sensibilibus siti erant. Pro universa lege scilicet partem legis appellavit, quae satis gravis atque molesta erat. Haec interpretatio cobaeret cum vv. seqq. 9. 10. ubi de iis bermo est, ad quae Galatae confügere volebant, quae ab eo vocantur elementa in firma et egena ac dici merito possunt elementa mundi; cum enim sensibilibus rebus constent uec gratiam contineant, res sunt buius mundi. gt;Elementa mundi,

ait Theodoretus , legales observationes appellavit; quoniam a sole et luna nox et dies perficitur, a diebus autem septiraana, menses et anni conficiuiitur: lex vero et sabbata et novilunia et festa anniversaria et annorum hebdomadas servari iussit.quot; Patet beic quoque v. 10. Apostolum quaedam tantum ex plu-ribus memorare; nam certe ad baec elementa ritus circumci-sionis quoque spectabat. Elementa mundi nominat Apostolus rursus ad Ccloss. II. 8. et 20. ubi quod dixerat'cavendum eis esse ne quis eos decipiat inani fallacia secundum elementa mandi, declarat postea vv. 16. seqq. boe pacto: nerao vos iu-dicet in cibo aut in potu aut in parte diei festi aut neomeniae aut sabbatorum, quae sunt umbra futurorum.... Si ergo mortui estis cura Cbristo ab elementis huius mundi, quid adhuc tan-quam viventes in mundo decernitis? ne tetigeritis , neque gu-staveritis neque contrectaveritis (talia nempe erant praecspta); quae sunt omnia in interitum ipso usu etc. Unde constat quae sint Apostolo elementa mundi. Ab his mortuos esse Colos-senses affirmat; quia paulo ante docuerat, Christum delevisse chirographum, quod adversus nos erat, nempe legem et affi-xisse cruci v. 13. (of. Estium in h. 1.). Elementa ergo mundi continebantur lege mosaica et esse sub servitute elementorum mundi erat esse sub servitute mosaicae legis.

4. quot;Ote (it i/.Otv to TrhjQuina At ubi venit plenitudo temporis, toü xoóvov, eiaiiéfjteüev 6 misit Deus Filiurn suurn, Qeog rov vlov avcov, ytvo- factum e.e rnuliere , factum [isvov sx yvvcuxóg, ycvóaivov sub lege,

5. ïva Toog vno vófiov è^ayo- ut eos , qui sub lege erant, re-(idcïij, ïva ii₍v vloüeaiav dimeret, ut adoptionem filio-UTro/MjjMiifv. rum reciperemus.

Venire plenitudinem temporis perinde est ac tempus esse completum, cf. Gen. XXIX. 21. Marc. I. 45., exactum nempe esse tempus, quod Pater praedefinierat ante adventum Filii, sicut in exemplo allato pater praedefinit tempus paedagogiae.

Habes in 4. v. plura dogmata clare tradita. lesus Christus est 1'ilius Dei, idem yevó/tsvog èx yvvatxog (ó h'yog aa(j'§

èyhvfro) h. e. verus homo. Qua in re advertunt accurati inter-pretes, nusquam in Scripturis T. V., cum de origine humana Messiae fit sermo, menfcionem occurrere patris aut viri gignen-tis, sed solum matris seu mulieris gignentis. Gen. III. 15. Isaiae VII. 14. Mich. V. 3. lerem. XXXI. 22. Psalm. XXII.

11. 7. (coll. Act. XIII. 33.) 2. Sara. VII. 14. (coll. Hebr. I. 5.). Quae constans et universalis ratio cogitandi aequivalet affir-mationi exclusivae: Messiara filium solius mulieris futurum quoad liumanam originem, h. e. genitricem eius virginem fu-turam. Eodem pacto accipienda lieic verba Apostoli factum er, muliere: tantum ex rnaUere ortum, ex virgine natum. Habes praeterea raissionem personarura, quae processionem supponit: turn terminnm missionis esse quid temporale: factum ex muliere. Animadvertit beic Hieronymus et Basilius (de Spir. S. V. 12.) excludi bac formula corpus pbantasticum: eodem spe-ctat Beda contendens dictum esse factum, non natum: quamvis etsi hoc dictum esset, foret reapse idem, duramodo terminis sua potestas servetur. Tbeodoretus autem legebat heic non yevó/.isrov factum sed ynvvwuevov natum, etsi alibi et ipse aliam admittat lectionem.

Factum sub lege; factus scilicet ut esset sub lege, non qui-dem ex necessitate (quod Paulus non dicit), sed oIxovoiuxok ex libera voluntate Patris ac libera acceptatione Christi (quod fidei analogia persuadet). lesus Christus ergo , finis legis , in quo vaticinia et figurae implendae erant, voluit esse sub lege eamque observare. Incarnatio autem Filii et exsistentia eius sub lege ordinata est a Deo ad finem , qui sequitur.

Ut eos, qui sub lege erant, redirneret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Duo dicuntur. Prius est redemptio eorum, qui erant sub lege, qui nempe addicti erant servituti elementorum mundi (v. 3.) h. e. legis, qui sub lege custodiebantur inclusi (111. 23.), qui sub paedagogia legis erant (III. 25.). Conferre licet Hebr. II. 15. Porro redemptio servorum est redemptio a servitute et cum dicitur qui est in servitute redimi, non est opus ut terminus a quo redemptionis h. e. servitus exprima-tur, ut ea intelligatur. Redemptio autem a servitute legis in eo sita est ut desinat vis obligativa legis turn directe pro

luclaeis ipsis , turn indirecte pro ceteris, qui foedus cnra Deo inire volimt et ad populum Dei spectare.

Quemadmodum in praeced. v. duo dicuutur, Filius Dei factus homo et factus sub lege, ita lieic duo fines indicantur, redemptio a servitute legis et assecutio adoptionis. Sicut hoe commune bonum omnibus hominibus respondet per se priori facto, nempe incarnationi, ita illud prins, proprium ludaeorum, respondet alteri facto , quod nimirum factus sit sub lege. Sicut enim Filius Dei, ut homines a peccato liberaret, voluit iis malis snbesse, quae ad peccatum sunt consecnta quaeque cum eins sanctitate non pugnabant, sic quoque ut a servitute legis homines ei subditos liberaret sen libertatem mereretur illis, voluit cum iis esse sub eadem lege. Idcirco ex eo quod Christus legem servavit, quin sequatur quod, Christo auctore, nou fuit abolita pro Christianis lex mosaica , sequitur e contrario abolitam eam fuisse. Quam ergo inepte quidam recentiores, ut ostendaut non auctore Christo, sed Paulo, legem mosaicam abolitam fuisse, ad morem Christi provocant obseryandae legis! An dices Pa-alum haec finxisse, ut suum dogma confirmaret?

Alter finis missionis Filii Dei fuit ut reciperemus adoptio-nem filiorum. Iterata particula finalis ut efficit ut liceat etiam distinguere subiecta utriusque incisi, cum duae sint proposi-tiones prorsus distinctae. Sane prior proprie spectat ad ludaeos liberandos a servitute, altera dicitur certe et de iis, quibus immediate post dicitur: quoniam autem estis filii, qui sunt Ga-latae h. e. christiani ex gentibus. Etenim adoptio filiorum est beneficium commune omnibus hominibus, ludaeis et Clraecis.

Comparationi praecedenti filii sub paedagogo et libertatem assecuti post praefiuitum tempus a suo Patre , respondet proprie quod heic dicitur priore loco: ut eos, qui sub lege erant redimeret: scilicet illi filio sub tutore exsistenti respondent proprie ludaei, qui sub legis paedagogia erant, non gentes , qui ab ea erant immunes. Adoptio filiorum est reapse finis, incarnationis, passionis et-mortis Salvatoris pro nobis, quem finem iam ab initio mundi passio et mors Cliristi obtinebat (Apoc. XIII. 8.): omnes sane iusti veteris legis et ante legem propter Christi merita, filii quoque adoptivi Dei erant, utpote habentes, nou secus ac nos, ius ex gratia ad hereditatem Pa-

tris. Hie ^rgo finis heic ab Apostolo indicatur. At siraul eius status perfectus expriraitur. Coniungitur enim cum immunitate a servitute legis, quae abolita pro ludaeis, pro ceteris quoque abolita fuit. Est scilicet adoptio filiorum non amplius sub paedagogia legis, excludens spiritual servitutis (Rom. VIII. 15. 17.).

6. of7 ó'è Éais v'o ', iiunfainhv Quoniam autem estis filii, rnisit to nvcv/ia i o v vlov avtov Dens Spirit urn Filii sui in fl; lag xaqd'ag tjuiZv, xoaLov cor da vestra clamantem; Ahha, djj^ü !) ncnio *). Pater.

7. 'ïiarf ovatvi ft co v/.oc, «A/a Itaque iam non est servus, sed v'ióg- el Sè v'uk, y.ai xhjgovó- filius: quod si films, et heres /log did Qsnii **). per Deum.

Spiritus missus a Deo Patre, Spiritus Filii sui est tertia persona in ss. Trinitate, a Patre et Filio procedens. Spiritus S. donum est nobis datum, quod distinguitur a donis creatis (Rom. V. 5.), quemadmodum inhabitatio ss. Trinitatis in anima diligentis Deum (loan. XIV. 23.).

Lectio in corda namp;tra, quam praestantiores codices com-mendant, quam custodivit Hieronymus et quae difficilius fuisset alteri, data opera, substituta, videtur primitiva fuisse. Nihilo-minus syntaxis certe magis naturalis est, si legamus cum vulg. in corda vestra (estis , vestra), at tandem sententia in idem redit; patet enim in hac disputatione Apostolum uti IvcOJ.ayïi personarum.

Sententia quoniam estis filii, mi sit Deus Spiritum etc. du-plici modo exponitur. Clirysostomus haec verba accipit ac si vellet Apostolus ostendere Galatas esse filios Dei: quod autem estis filii {patet, quia) Deus misit Spiritum etc. Ita et Theodo-retus, qui Spiritum intelligit auctorem miraculorum: idcirco ait: »est autem demonstratio (quod sint filii Dei), cui repu-gnari nequit. Vid'ebant enim miracula, quae fiebant per divi-num Spiritum.quot; Quae quidem explicatio cohaeret cum dictis cp. III. 2.—5.

*) Clarom. vlet öior. o Otog, Idem cum Sin habet y.un. rjucoy. **) Clarom. y'/.o. Otov fhu Xotarov. Sin. et Alex, concordant cum Vatic.

Alii advertunt quod si haec esset sententia Apostoli, ut secundum incisum esset demonstratio prioris, non omisisset Apostolus inter utrumque vocein drjXov, quemadmodum facit III. 11. Aiunt ergo hunc esse obvium sensum: ideo Deum misisse Spiritum in corda nostra, quia sumus filii , ut proinde haec missio supponat iam gratiam adoptionis.

Si Spiritus missionem accipiamus cum Theodoreto, ut sit do-num Spiritus operantis miracula, nulla esset difBcultas in liac altera interpretatione: sed ipsa explicatio Tbeodoreti est diffi-cilis. Nam Spiritus missus in corda, Spiritus, quo clamamus: Pater, non est Spiritus miraculorum, sed sanctificans, Spiritus adoptionis.

Si grammatice res spectetur, probabilior est altera in-terpretatio; nam omissio vocis rh'/.ov videtur paululum vio-lenta. Nihilominus eam grammatice non repugnare senserunt Chrys. et Theodor. De hac constructione Estius non est sol-licitus.

E contrario contextus videtur postulare priorem interpre-tationem. Nam si missio Spiritus S. supponeret filiationem adoptivam, eo ipsa spectaret ut aliquid aliud quam filiationem operaretur (si enim mittitur Spiritus, ad aliquid operandum mittitur): atqui, iuxta ea, quae beic dicuntur, eo tantum spe-ctat ut filios adoptivos efficiat. Quid enim praestet Spiritus missus in corda nostra, ostenditur verbis seqq. clamantem : Abba, Pater, quod perinde videtur ac efficientem nos filios. In-terpretatio ergo Chrysostomi retinenda videtur.

Verum, puto, aliquid aliud vult dicere Apostolus, quod reapse medium est inter utramque sententiam. Secundum do-ctrinam Apostoli, iusti in N. ï. non solum sunt filii Dei, sed filii, qui excesserunt e servitute tutoris et actoris, in libertatem filiorum asserti. Porro buiusmodi filius e paeda-gogi ferula subductus, in gremium familiae adscitus, is solet patrem suum blande et fiducialiter appellare patrem. Usus scilicet huius appellationis significat filium esse in statu li-bertatis. Hinc solos filios T. N. docuit Deus boe pacto invo-care Patrem in oratione dominica, quae propria est T. N. Filii adoptivi T. V. adhuc sub paedagogo exsistentes, spiritum babebant timoris, nondum spiritum libertatis filiorum

ait: misit Deus Spiritum FUii sui in corda nostra damantem Abba, Pater: liaec est operatio Spiritus, cuius heic Apostolus habet rationem, quod nempe clamet seu faciat nos clamare ad Deum: 1'ater, qua scilicet nos constituat in statu perfectae libertatis filiorum. Sic profecto recte intelligitur, quod Estius affirmat, occupare heic Apostolum quod a Galatis obiici po-terat. Nempe si ludaeis eo gradu contigit filiorum adoptio ut prius sub lege essent tanquam sub tutore et si Christus sub lege factus est, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, debemus et nos esse, prius sub lege ut per Christum redimamur et filiorum adoptionem accipiamus. Respondet Apostolus nequaquam id opus esse imo id modo fieri non posse, quia nunc Galatae non tantum dignitatem filiationis adopti vae acceperant (qualis per se et iustis T. V. competebat), sed et eius perfectum statum obtinuerant, libertatem propriam filiorum, quacum servitus legis repugn at. Id autem eo probat quod Spiritus S. clamet in eorum cordibus: Pater. Non ergo docemur donum Spiritus S. qui datur nobis (Rom. V. 5.), supponere iam filios adoptivos in tali dignitate constitutos: sed quod operatio haec Spiritus S. asserentis filios adoptivos Dei in perfectam libertatem, propria est T. N., non habebat locum in T. V., ubi ad-huc locus erat timori, cum et iusti essent sub paedagogo.

Clamantem: Abba, Pater. Ad Rom. VIII. 15. dixit: in quo damamus: Abba, Pater. Cum hie clamor nostri cordis sit a Spiritu S. tanquam a principio, sine quo nemo potest vel dicere Dornine lesu (1. Cor. XII. 3.), hie clamor Spiritui tri-buitur, sicut et postulationes et gemitus (Rom. VOL 26.): rgt; nart'jQ vocativus est, ait Grotius, quemadmodum apud Aristo-phanem: o naig, (f éoe. Cf. Hebr. X. 7. Cur bis idem ponitur duplici lingua? ut utrumque populum, ludaeum et Graecum vocatum esse pariter ad adoptionem doceret, ait Augustinus. Fortasse nullum est mysterium et graeca vox est interpretatio syriacae, pront alias fit in T. N.

Itaque iam non est servus, sed filius. Graece: non es. Sermo, puto , ad quemlibet dirigitur: non es servus, non amplius in statu servitutis, vel servituti addicendus; sed es filius: quae appellatio heic opposita servo, qui est filius sub paedagogo ,

valet emphatice : ülius libertatem propriara filii assecutus, se gerens ut filius.

Quod si filius, el heres per Dmm. Proprietas filii est esse lieredem. De hereditate lieic senno est, ile qua cp. praeced. v. 29. Redit nempe Apostolus ad id, quod praecedente argu-raentatione intulerat, cuius argumentationis haee altera est confirmatio. Filii Dei sunt heredes promissionum factarum Abrahamo, non filii Abrahami secundum carnem. Ideoque lie-redes sunt non Sia vonon per legem, sed iïiu 0eoü pzr Dewm, qui gratuito scilicet eos adoptavit. Alia lectio: heres Dei per Christum, verissimum sensum fundit, sive genit. Dei sit obiecti, sive dependentiae: scd praestat communior lectio; nam in hac disputatione heredes exhibentur ut heredes Abrahami hereditate accipientes bona ei promissa.

8. róie 'itv ovx elóoTEg Sed tune quidem ignorantes Deum, fjfiiv eóovXevaare roTg\ (jvai iis, qui natura non sunt dii, /ir) a v(Ji iïf olQ ¹)■ serviehatis:

9. vi v dè yvóvrsg Gsov, jitx'/.- nunc autern cum cognoveritis /.ov óè yvwiytttvieg vtto Deum, imo cogniti sitis a 0eoï', nmc IniGroéyete na- Deo, quomodo convertimini h.v In) ra dffiïevij xai in ar/jt iterum ad infirma et egena (Jioiyjïu, ote rrd/jv avoï'Jtv elementa , quihus denuo ser-óov'Asvffai .'If/fTf ²); vire vultis?

10. 'Hfxéqag Traoairjonrr!)/; xal Dies observatis et menses et /iirjvag xal xaioovg xal Inav- tempora et annos.

In v. 8. cum alii codices inferioris notae legant ro7g it ] (fvoei, haec lectio quibusdam niagis probatur eo quod vehe-mentior sit, negans diis ipsam exsistentiam, quando alia negat solum realem divinitatem. Verum huiasmodi discrimen alii inter formulas istas non percipiunt, nam et dictio ot (ji'cei /n] livreg ihcl valet reapse dii natura (vere) non exsiste.ntes. Senten tia una est in his tribus vv., quae est conclusio practica

praeced. argum.: non debere Galatas se subiicere legi. Hoc autem dicit, comparatione quadam tacite instituta inter legales ritus et gentiles ceremonias et idola, quateuus utraque siuit elementa mundi, infirraa et egena. Aliquando qnidem, ait, hniusmodi elementis servistis, cum Deuni ignorabatis: at nunc filios Dei effectos nefas est rursus vos convertere ad infirma et egena eleraenta, quibus vos mancipemini , quorum deinde quaedam, declarationis gratia, distincte enumerat.

'lA/.cc Tore fièv nix eióureg Geur. Quoniam conceptus principalis in hoc sermone contiuetur v. seq. cui opponitur id quod hoc versu narratur, oppositionem significat 16 a/./.}. Tore non refertur ad id quod dictum est vv. 3. et 7. quando nempe eratis servi; nam, ut iam vidimus, ibi Apostolus non loquitur de servitute idolorum: sed n'it cpniunctim sumendum est cum seq. participio ovx flóócsg, quod includit temporis notatio-nem (Wahl): Sed tunc, cum Deum non cognoscehatis, sevviehatix xoïq lïeoTg lt;j (Vft i_irj ouai das, qui natura non exsistunt, qui vei-e, realiter nihil sunt. Serviebatis proinde infirmis et egenis elementis, cuiusmodi erant idola.

Nunc autem cum cognoceritis Deum, imo cogniti sitis a Deo: haec est cognitio Dei cum èrtiiaaei: cognitio ea scilicet, quam amor comitatur (loan. X. 14.): Ego sum pastor bonus et co-gnosco (eves) rneas et cognoscunt me meae. Quia vero aedificium firmum Dei (Domus Dei) habet hoc signaculum, hoc sigillum: Cognovit Dominus qui sunt eius, qui comparantur vasis aureis et argenteis in domo (2. Tim. II. 19. 20.), hi autem sunt certe filii adoptivi Dei: hinc tandem cum dicuntur homines empha-tice non tantum cognoscentes Deum sed et cogniti ab eo, sponte intelliguntur dilecti a Deo , filii Dei. Cum ergo tales sitis, qui fit ut vos convertatis rursus ad elementa infirma et egena V Convertuntur rursus ad huiusmodi elementa; quia quamvis legalia non essent paria per se idolis: tamen erant et ipsa elementa infii;ma et egena, cum omni vi sanctificandi ca-rerent; praesertim ea aetate, qua vim significandi etiam ami-serant atque legalis puritatis conferendae, ut abolita iam iure lege vix differrent a ritibus superstition is paganae. Inquiens: quibus denuo servire vnltis, exprobrat Galatas quod servitutem sponte subeant, postquam in libertatem asserti fuerant: nu/.iv

avmtitv non est pleonasmus, sed empliasim habet: cf. Matfch. XXVI. 42. ncthv Èx devn-Qov, et ndXtv avng Iliad a. 59.

In observatione dierum, mensium etc. notare vult, puto. Apostolus ea, quae sibi Galatae in iis adiunctis facienda ex lege putabant, propter quae dies etc. observabant: nUGai^ouv et na-(jnirjQBÏoüai est aliquid attente considerarc ut quid vel quomodo fiat cognoscatur, cf. Marc. III. 2. Luc. VI. 7. XIV. 1. Act. IX. 24. Quamvis jiaoarrjütïv r^iioa; possit simpliciter valere agere dies secundum legem , sabbata e. g. festivo cultu cele-brare (of. losep. Antiqq. 111. 5.). Mensium mentionem facit vel causa neomeniae, vel quia certi menses erant specialibus festis consecrati, ut primus et septimus, annorum quoque propter annos sabbaticos. Kaiyol sunt tempora certa, statuta, quibus praecipuae sollemnitates , Pascha , Pentecoste , festum tabernaculorum celebrandae erant. Ilaec sunt feriae Domini, qaas celeb rare-debetis sv rote xaujo'c uviwv. hebr.

11. (Pofio'^icti in a-, irijriü): ilxrj Timeo vos, ne forte sine causa xexonCaxa eig laboraverim in vobis.

(I'ojUov/iai vfiac valeret per se timeo vos h. e. timeo mihi a vobis: sed quia hie sensus heic non congruit, aiunt plures cum Winer (cf. Beelen Gram, graec. p. 515.) attractionem quamdam esse, qua vocabulum propositionis secundariae trans-latum est ad principalem: hoc prius v/ia: scilicet ad seq. sen-tentiam pertinet: e/c inag. Negat id Meyer; quia quoties hoc pacto agitur, res vocabulo attracto expressa gerit in seq. pro-positione vicem subiecti. Ceterum non pauca verba graeca, significantia affectum quemdam, solent accipere accusativum, qui obiectum simul et causam eius affectus indicat (cf. Gramm. Matthiae §. 414.).

Ex affectu haec Paulus proferens, addidit vfiag, quod omitti poterat, ut obiectum timoris vel sollicitudinis ostenderet non se esse sed ipsos; non enim sibi, sed illis timebat.

Mijrroic ne aliquo mode, ne forte temperat sententiam: nihil certi quoad factum asseritur, sed certum periculum ostenditur,

Nunc veluti iara absoluta demonstratione doctrinae suae: Christianos non teneri obligatione servandae mosaicae legis, prolabitur ad exliortationem, aff'ectus miscens.

12. retveaiïe u'g tyoi, on y.dyo] Eatote sicut ego; quia et ego cog vueig. 'Aó'eXqoi, óto/iai sicut vos. Fratres, ohsecro vi.iiZi'. OvSév /.is fjêix/fictTS. vos. Nihil me laesistis. Non de mutuo amore sermo est, ac si diceret: amate vos me, sicut ego amo vos. Non de amore Galatarum erga se sol-licitus est Paulus, neque verba sententiae congruerent. Sensus est: gerite vos sicut ego me gero; nam et ego olim fui sicut vos. Nempe olim et ego fui Zelator legis, quemadmodum nunc vos vultis esse: sed cognita vanitate legis, illam abieci et ab-iicio, non tantum quatenus Christianismum suscepi (qua in re amplius opus baud erat hortari ad imitationem sui Galatas), sed quatenus me immunem arbitratus sum ab obligatione lega-lium: idem porro et vos facite. »Habui olim hunc zelum, valde legem cupiebam, sed videtis quomodo sim mutatus. Hanc ergo vos quoque mutationem aemulaminiquot; ait Theodoretus. Sunt qui dicant duram esse ellipsim verbi tyevófir^v fui: sed parum se bac observatione moved ait Winer; nam penes Paulum (etiam profanos scriptores) non raro contingit ut a praece-dente verbo aliud vel tempus, vel modus, vel persona eiusdem verbi repetendum sit. Of. 2. Tim. I. 5. Ephes. V. 21. Imo et aliud verbum identidem supplendum est, ut 2. loan. 12. Ita-que proponit Apostolus Galatis exemplum suum, qui cum be-braeus esset et ardens propugnator legis, tamen ab ea discessit, non sine evidenti causa profecto. Quod exemplum, post demon-strationem sui Apostolatus et demonstrationem doctrinae, non poterat non commovere.

Fratres, ohsecro vos: verba sunt diligentis et anxii animi, referenda ad praeced.: oro vos nempe ut quae dico non dedigne-mini facere. Elliptica dictio, sed affectus plena.

A'i/iil me laesistis. Perinde est ac si dixisset: quae liactenus dixi obiurgans vos, non dixi ex affectu iracundiae, quasi me

laesissetis; non me laesistis, non me reputo offensum, non irascor vobis. »Hanc consolafcionem velut oleum infundit, de-clarans non ab odio aut simultate profecta esse, quae dicta sunt,quot; ait Tlieodoretus.

Cum his sponte coniungit in saqq. pristini amoris comme-morationem, quae sicut animum memorem et gratum Pauii ostendit, plurimum valet ad excitandam fidnciam Galatarum in ipsum et restituendum pristinum amorem.

13. OhkiLt (St on du udiïivsia v Scitis autem quia per infirmita-xTfi aaQxog tvijyYS/.tffduijV tern car nis evanyelizavi vobis vfiTv to noó'i'Eoov xal rov iam pridem et tentationem niioarijiuv vftmv êv rij aaqxC restrain in came mea.

14. oix i£ov$evr'i(JaTe ovdè I\on sprevistis neque respuistis; mi'a a re, a/Ska wq dyyeXov sed sicut angelnm Dei e.r-amp;eoïgt; èó'ÉiacrOÉ /.is, oig Xoi- cepistis me , sicut Christum diov JrjGovv. lesum.

15. JTov ovv ó [xaxaQiffi-iug v/iiZv; Ubi est ergo beatitudo vestra? unoivoo) yuo vfilv on, ei testimonium enim perhiheo ówccti'jV , rov; oy'Jtt/./iovg vobis, quia, si fieri posset, vjiolv è'SoQv^avzsg èSuixaiê ocidos vestros eruissetis et poi, ²). dedissetis mild.

1G. quot;lian- h'/Jioog vfiwv yêyova Ergo inimicus vobis factus sum, dhjiïsi'tov vfüv f). verum dicens vobis ?

Graecus receptus a verbis et tentationem exorditur versum 14. Si id opus est, perinde est et in vulg., dummodo nulla inter-punctio in vulg. in fine 13. ponatur. Sed quaestio reapse est quaenam admittenda interpunctio. Quaestio potissimum est de lectione rov Txeioadjiov v/hj.v. Nam alii codices habent non viimv sed iiov, ut multi minusculi et ipse Claromontanus se-cunda et tertia manu, praeter alios tres maiusculos, item Chry-

Clar. Sinait. Alex, cum Vatic, ixtipaauov vumv. Sin. 2. manu tt. zur £c. Clar. 2. inanu,_n.^uoi) toy it'.

Clar. Tt? ovy ^V. Sin. cum Vatic, legit. Clar. 3. manu ay itSutxaxs. f) Clar. tSiaie lyui.

sostomus et Tlieodoretus. Syrus neutrum habet. Sed primum praecedentia declaremus.

Scitis autem, quia per infirmitatem carnis evangelizavi vobis iam pridem. Amplificat hoc et seqq. vv. id, quod dixerat, se ab iis laesum non fuisse, commemorans quanto araore mutuo se Paulus et Galatae prosecuti olim fuerint, ut idcirco fieri non posset ut ipse erga eos animum infensum gereret aut ar-bitraretur se ab eis offensum. Ji dnlh'viiav irjg aanxu;: did cum accus. »valet latinorum propter, quo aut ratio redditur car aliquid fiat aut indicatur causa e.r quaquot; (Beelen Gramm. p. 427.) vel etiam occasio rei 2. Pet. II. 2. Propter infirmitatem carnis: sensus probabilior est quod infirmitas carnis (utique suae) ratio vel occasio fuerit, cur coactus in Galatia Paulus sistere praedicaverit Evangelium Galatis , secus non praedica-turus eo tempore. Alii (ut Wabl) eundem sensum extundunt, subintelligentes o'v vel y£vlt;iii£vog et propositioni lt;ha signitlca-tionem status , in quo quis invenitur, tribuentes , quam habet identidem iuncta genit.: di dffOtvsiixv oh = daOevolr. Sunt qui infirmitatem carnis referant ad Galatas, ita Hieronymus: »quando vobis primum Evangelium annuntiavi et propter infirmitatem carnis vestrae, quia non poteratis sacramenta su-scipere maiora, praedicavi vobis quasi parvulis et me ipsum infirmum esse simulavi ut vos infirmos lucrifacerem.quot; Carnem heic accepit Hieronymus prout spiritui opponitur in Scripturis, sensu morali; ait autem Paulum factum infirmum, parvulum, ut infirmos, parvulos lucrifaceret. Sed probabilissime tunc Paulus addidisset vestrae vel vestram ut aequivocatio abesset; non opus autem erat addere meam vel meae , si de se loquebatur, propter nexum cum verbo in prima persona evijyfhaiifirjv: turn in ea hypothesi dixisset potius xai' dait.

lampridem n) rcoói eoov dupliciter accipi potest, ait Meyer. 1. quatenus simpliciter tempus praecedens denotet (ïhuc. I. 12. tip v~'v Boiunóav, ttcókqov dk Kaó/irfióct yfjv xah)vjxivr_t\) antea. 2. quatenus denotet priorem vicem, ut idcirco heic ad-significetur bis iam Paulum in Galatia fuisse et quod heic narrat, contigisse priore vice. Aiunt recentiores alteram inter-pretationem esse praeferendam; nam si una vice tantum , ante scriptionem epistolae, evangelizasset Paulus Galatas, otiosa

prorsus fuisset haec notatio temporis xu ttqoteqov prirnmn. Tn Actibus bis refertur iter Pauli in Galatiam XVI. 6. XVIII. 23. Scripta fait ergo epistola post haec.

Et tentaiionem vestram in came mea xu) tor ndQCta/iov {/iwv tv t~j auqxi /loi'. Cum lectio viimv sit praestantiorum codd., Hieronymi et vuig., praeferenda est, forte etiam quia dif-ficilior. Paley (op. cit. c. V. n. 4.) legens tentationem mearn, comparat hunc versum cum v. 7. c. XII. epist. 2^ae ad Corin. datus est mihi Gxó'/.oip i [/ auqxi, angelus satanae , (/Mi me cola-phizet. Winer ait potius se censere nullum pronomen additum ab Apostolo, sed ex desinentia vocis nsiQucutiv aliter et aliter lecta (- ojuor) factum v/iwv, (- iiov), factum iioi'. Etsi id pos-sibile sit, haec est tamen solum divinatio, cui non licet in-niti. Verba tv aaaxi jiov in came mea nectenda sunt cum rov TTti6(ifjiu,v tentationem, tanquam eiusdem determinatio, indicantia scilicet genus rov Tctiouniiof. Scilicet tentatio vestra in carne mea est tentatio in mea carne, quam vos experti estis. Ih i-QCKTfiug est vel tentatio (sive ad explorandum, probandum, iuxta vim v. ntiouQm conf. Gen. XXII. 1. 70. sive ad labefa-ctandum animum Matth. XXVI. 41. 1. Tim. VI. 9.) vel ipsa calamitas, qua fides aut constantia alicuius tentatur Luc. VIII. 13. Act. XX. 19., ita ut notio tentationis semper adsit. Secundum hunc sensum reddi bene possunt verba Apostoli et scitis calamitatem carnis meae, qua vos tentati estis, seu lt;jua vestra virtus explorata fuit, vestrüm scilicet periculum factum est (foste posti al cimento, alia prova). An potius rov ritiQuaniv v/iwv active accipiendum, nempe prohationem vestram in carne mea, h. e. prohationem (utique mei amoris erga vos), quam in mea carne (quae licet infirma vobis evangelizavit) vos obtinuistis ? At vox neioccGiiog significationem passivam habet. Videtur sane his verbis ad quasdam alludere circumstantias suae prae-dicationis, quae nos latent.

Ast non licet concludere explicationem huius loci, nisi antea decernatur utrum haec verba sint cum textu gr. recepto unienda seqq. non sprevistis neque respuistis, an cum vuig. praeced. scitis. Grammatice profecto nihil est quod cogat unire seqq.; nam obiectum horum verborum i'iori). et ('ifrrr. potest esse sequens fie, atque oratio davvótrog iam a v. 10. habet

non raro heic locum et apta est affectibus, quibus heic scriptor commovetur. Nihilominus neque vetat Grammatica hanc con-iunctionem cum seq. Si vero habeatur ratio sensus, videtur nobis magis secundum divisionem Vuig. sensus idoneus liaberi posse. Comparemus sane utrumque modum.

Nerape 1. scitis qnod... et qaomodo in rnea carhe pericutum vestrum factum ent (ita Sieffert). 2. calamitatem carnis mean in qua tcntati cutis aut brevius pericaltirn vestrum in cirne mea non parvi pendistis nee contemptui hahuistis. Prius satis apparet cum praeeedenti sententia cohaerens eiusque continuatio videtur, etsi ignoremus id proprie, ad quod alludit; intelligimus sane quod Paulo infirmo praedicante periculum fieri potuit sive experimentum sumi virtutis Galatarum et eorum dilectionis erga ipsum, quam optime congruebat heic in memoriam revo-care post infirmitatem suam, tanquam mutui amoris signa. Alterum vero aegre intelligitur quid sibi velit. Itaque adhae-remus priori interpret..cioni (pag. praec.), secuti divisionem vulg.

Non sprevistis orx èJovD-évtjaaie non flocci fecistis, neque respuistis ovSè s'Sem vaars non expuistis , ludibrio habuistis, scd tanquam Angelum Dei excepisiis me, imo (adhuc oratio est asyndeta) tanquam Christum lesion. Cf. Matth. X. 40. loan. XIII. 20.

Ubi est ergo heatitudo restra ? propter nexum cum seq. af-firmatione patet hunc esse sensum; quo ergo abiit ilia vestra beatitudo, qua nempe vos beatos praedicabatis me habentes inter vos et me audientesV Nam quod vos tunc beatos censere-tis id demonstrat illud, cuius ego testis esse possum. Sequitur coniuncta per particulam causalem narratio ei us, quo id pro-batur. ünde patet retinendam esse lectionem vulg. quae est Sin. et Vat. ttov ovv.

Testimonium enim perhibeo vobis etc. Haec esse potest pro-verbialis locutio; oculos vestros eruissetis et dedissetis mild, qua locutione vehementissimus amor exprimitur et lioc est quod Apostolus vult indicare. Sed probabiliter historicum quid in-nuitur his verbis Pauli. Verisimile fit enim quod infirmitas carnis, qua Apostolus apud Galatas laboravit (quoniam aliqua esse debuit), fuerit infirmitas oculorum: haec sane non impe-diebat quominus simul tunc praedicaret, queiuadmodum se

fecisse ipse affirmat. Quam autem Apostolo luie infirmitate laborant! Galatae compassi sint, liis verbis ipse significat.

Krtjo immicus vohis fcclus sum, verum clicens vohis. Par-ticula Mdre cum indic. consequentiae inferendae inservit et rem antea dictani, qualis sit, addita consequentis rei declara-tione, definit (Ellendt Lex. Soplioc. II. p. 1012.). Cf. Matth. XII. 12. XIX. G. Rom. VII. 4. XIII. 2. etc. Redditur fere semper a vuig. per itaque. 'E/ttgug v/ioiv turn passive (odio habitus a vol.is) turn active (adversarius vestrij accipi potest: sed significatio activa magis proprie convenit vocabulo con-structo cum genit. sive apud classicos sive apud Scriptores T. N.; passiva significatio mavult dativum. Praet. ytyova rem antea factam indicat, quae adbuc durat. Partic. praesentis temporis etiam imperfectum designat, si cum praeterito coniungatur. His claritatis gratia praemissis, quaeritur quid sibi velit Apostolus. Aliquid ex antecedentibus colligit, non quidem quod reapse in se esset: neque enim se inimicum Galatis unquam fuisse profitetur, sed quod esset secundum eorum opinionem. At quaenam sunt liaec antecedentia? Censeo duplex distin-guendum esse: alterum, quod heic commemoravit de amore Ga-latarum erga ipsum , cum priore vice eos evangelizavit: alterum, quod hoc ipso in versiculo innuit, se nempe eis vera dixisse, quod quidem contigit cum inimicus eorum visus est evasisse. Cum id (se adversarium eorum visum esse) habuerit locum antequam epistolam scriberet, quod autem ait verum dicens vohis referatur ad tempus praeteritum, dum ipse inter Galatas versabatur; illud autem (adversarium eorum visum esse) priore vice certe non evenerit (v. praeced.), restat ut contigerit cum secunda vice apud eos fuit atque ad hoe tempus referatur quod ait cum verum dicerem vohis. Videtur tune apertius ca-visse ne legalibus se implicari sinerent, liorum vanitatem ostendens , ipsum decretum lerosolymitanum eis communicans. Cf. dicta ad II. 2. in fine. Certe libertatem christianam Paulus iam Galatis aperte praedicaverat; nam legalia ii suscipientes defe-cerant ab Evangelio eis praedicato. I. 6. 7. lam ex bis duobus illud consequitur quod Paulus infert. Antea habebar a vobis tanquam amicus, qui vos maxime diligeret (v. 15.); nunc secundum vest ram opinionem sum vester inimicus: porro nihil

aliiid intercessit nisi mea praedicatio veritatis; ergo haec causa fuit cur a vobis, mutata opinione, haberer vester inimicus. Quod verum tunc eis dixerit, non aggreditur heic demonstrare, sed relinquit eis colligendum ex hactenus disputatis in hac epistola. Conclusio haec potest utique efferri interrogantis modo, ut ipsi Galatae iudicent an ex iis praemissis illud sequatur : sed probabiliter Paulus conclusit admirantis in modum: Itaque inimicus vester factus sum, verum die em vobis! Qua conclu-sione continetur paterna reprehensio de eorum non tantum levi sed et contra omnem rationem animi nmtatione atque si-mul amantis animi moeror exprimitur, quod ab iis, quos adeo diligit, tanquam inimicus habeatur.

17. ZïjXovöiv viiclg ov xa/.wg, Aemulantur vos non bene, sed a?J.a (ixx/.e'Gat v/idg %)É?jtv- excludere vos voluut, ut illos (jl\\ 'tva avrovg IjfjXovre *). aernulemini.

18. Ka'/.uv óè Qij'/jivrttJe èv xa/.M Bonum autem aemulamini in ndviore xal /.tr) aóvov èv rcö bono semper et non tantum naoeïvai /te nooc r/idg **). cum praesens sum apud vos. Aemulantur tyXovcti: est summo studio appeto ali-

quid (1. Cor. XII. 31.); cum persona est obiectum, valet summo studio contendere aliquem sibi lucrari, devincire, in suas partes trabere, vel alterius amorem obsequiis sibi demereri. Cum de re nota loquatur Apostolus, bos Zelotas non nomi-nat: quisque vero intelligit eos esse adversarios Pauli, cbri-stianos iudaizantes, qui in suas partes traxerant Galatas. Nexus cum praeced. est manifestus. Vos me babetis ut inimicum ve-strum: secus prorsus esse deberet, non me sed eos, quos nunc secuti estis, in numero adversariorum computare deberetis. Porro secundum hunc sensum loquitur praesenti versu. Illi summo studio nituntur vos sibi acquirere, in suas partes trabere ov xu)mz (sensu morali) non honeste, quemadmodum f'oret si vestrae utilitati studerent. Sed e contrario volunt vos excludere, hue tendit eorum 'CiJjtc ut vos excludant. Unde ex-

**) Clar. Zrjkovze (U tu xqeirim yauiauaia' xaXov to Cr^avaamp;cu Sin. y.ccXou CrXovaamp;cct

cludant ? a communione Pauli aliorumque magistrorum idem ac ipse docentinm; nam sequitur finis intentus hac exclusione ïva avcov; Lh'/.ovif; excludere ergo Galatas volebant hi Zelotae ab illis magistris, qui non esset ipsi. Quid est ïva avrovg ^rjlovre? Omissa significatione locali rot. ïva, quae nunquam apud rovc ó et in N. T. oecurrit, quam ta nen quidam heic prae-fert, eo quod co ïva in significatione causae finalis non ex-stat apud Classieos cum indic. praes.; sed tarnen exstat 1. Cor. IV. 6., etsi structura censeri possit cadentis graecitatis: reti-neamus vim finalem huius particulae. Oportet autem bis verbis eum finem indicari, qui ostendat eos Zelotas non xa/ui: cvlovv Galatas: porro si id tantum dicit, veile nempe eos Zelotas ab-strahere Galatas a Paulo et sibi coniungere, illud dicit quod et ipsi iudaizantes Christiani aperte fatebantur et est ipsum factum, quod ab Apostolo est reprehendendum, non ratio re-prebensionis seu ratio demonstrans illos non honeste studere ut devinciant sibi Galatas. Itaque £rjkoïv uva lieic, iuxta ipsius vocis vim, significare censemus, alterius amorem et gra-tiam magno studio appetere quemadmodum solent erga illu-stres viros agere bomines intimi subsellii. Volebant scilicet ii Zelotae ut Galatae eos prosequerentur magna reverentia et amore tanquam illustres doctores, ut sic illi talibus discipulis sibi adeo devinctis gloriari possent. Cf. VI. 13.

Nimirum non amore Dei aut veritatis movebantur qui in partes suas trahere et ab aliis abducere Galatas nitebantur, sed amore sui: quod certe y.ahiv baud est.

In versu seq. verba Clarom. ^rjlovie cie ru xonirm /aoï-djiara, illapsa sunt probabiliter in textum ex aliqua nota mar-ginali, quae textum analogum ex 1. (quot;or. XII. 31. referebat, neque satis cobaerent cum contextu. Vaticanus babet ZrJ.ovaUe, quod et vuig. legit reddens sensu activo; praeferenda tarnen pluribus videtur lectio ^rp.ovaiiai vel iu 'Qrf/.oTalJut,, quae est plurium codicum et Patrum graecorum quaeque forte est etiam vaticani, substituto s i n ut.

Iuxta istam lectionem Apostolus principium proponit: ho-num est aemulari in bono: cuius intelligentia pendet a significatione, quae tribuatur verbo L.if/.oTa'Jai, activa scilicet aut passiva. Si enim accipitur in forma media , sensu activo aut

neutro explicabitur, secus si in forma passiva. Priore sensu accepit Theocloretus, sic enarrans: »Ego autem volo vos orani-bus splendere bonis, ut alii a vobis utilitatem capiant.quot; Chry-sostomus quoque ac plures ex interpretibus recentioribus post Erasmum, quos inter Olshauser, verba Pauli boc pacto exponit; Paulus vult Galatae advertant se eorum zelum probare per se et laudare et eerte nolle minuere, idcirco ait: Zelus bonus est, dummodo ei'ga bonuni feratur et stabilis sit, non tantum cum ipse Paulus praesens est, sed et in sui absentia. E contrario recentissimi (cf. Sieffert) interpretes aiunt turn incertum esse an forma media liuius verbi exsistat, turn si Paulus sensum activum exprimere voluisset, nullam fuisse causam cur non esset usus eadem forma activa, qua in praeced. v.; idcirco sensu passivo explicandum esse i lt;gt; »Luudahile est

appeti vel train ad partes alicuius, si agitur de bono et honesto cole'doquot; (Wahl). Dictio enim èv xahö in bono designat obie-ctum, circa quod actio vel passio versatur: praepos. sane èv in de loco prius dicta, usurpatur etiam de negotiis et rebus, in quibus tractandis aliquis versatur. Huiusmodi interpretatio cobaeret quidem cum praeced., sed aegre conciliabitur cum seq. semper et non tantum cum praesens sum a pud vos. Prae-sentia enim vel absentia Apostoli nihil prorsus conferebant ad hoc ut bonum esset et laudabile trahi ad partes alicuius, cum de re honesta ageretur: ideoque non intelligitur qui fieri po-tuerit ut, cum banc universalem sententiam cogitabat Apostolus : bonum est trahi ad partes alicuius in bono, in mentem ei venerit de sua praesentia vel absentia mentionem facere. Idcirco isti interpretes supplendum esse aliquid consent atque boc pacto Sieffert parapbrasi usus verba Pauli enarrat: dum illi iudaici bomines non recto studio in vos exardescunt, bonum est quod quis ab alio desideretur vel trabatur cum de bono agitur; idcirco etiam , quod vos a me boc pacto traha-mini semper et non solum cum inter vos eram, sed et nunc cum absens sum, per meas scilicet orationes ad Deum, meas admonitiones, instructiones, preces ad vos in bac epistola. Vult nempe bic auctor Paulum buic falso zelo iudaizantium, de quo locutus est v. praeced., opponere verum zelum suum, quem proinde describit. Et re quidem vera ex sola necessitate

inveniendi lieie mentionem zeli paulini et huius oppositionem cum zelo aliorum enata videtur ea amplificatio sententiae Pauli: iJcirco etiam quod vos a me traJiamini etc.: cuius tanien vestigium in verbis Pauli non exstat. Demonstrandum proinde erat prius heic de suo zelo Paulum loqui.

lam vero propter necessarium nexum cum verbis et non solum cum praesens sum (/pud vos, facile patet sermonem heic esse Apostolo de re, in quam Galatae magis proni erant Paulo ipsis praesente, quam absente. Quocirca non dubitamus zo LrXoTaVai tanquam formam mediam et sensu activo vel neutro cum Patribus graecis atque vuig. accipere, ut sensus iste spotte efflorescat. Dixerat iudaizantes id quaerere ut ad eos Galatae summo studio afficerentnr, quod quidem iam ex parte contigerat, subdit modo: bonum est quidem affici erga aliquem, addit tamen in bono, quo excluditur affectio Galatamm erga illos magistros, quae non versabatur in re bona, quandoqui-dem dictum erat eos non bene studio ferri in Galatas: inde vero consequens erat ut Galatae erga Paulum afficerentnr, sic enim eorum affectio in re bona versata fuisset (quod quidem Galatae, reiecta affectione erga illos magistros, satis intellige-bant consequens esse), afficerentnr autem semper, non solum quamdiu apud ipsos erat, quemadmodum fecerant priore vice (v. 15.). Qua interpretatione posita liquet perinde esse si cum vuig. verbum imper. modo accipiatur iuxta lectionem vatic. Crj/.ovff!/e; nisi quod, cum duplex occurrat xa/.ov, prius acci-pitur magis apte ut praedicatum propositionis universalis, alterum ut denotans obiectum, in quo zelus iste est exercendus.

19. Ttxva iinv, ovg nd'/.iv wóe vo) Filioli mei, quos iterum parlurio [it/Q'g ol' iLootfujÜ ij Xo/cr g donee formetur Christus in tv vimv *). vohis:

20. quot;HÜe'lov 6è naosTt ai noog vellern autem esse apud vos modo vixdc aon xal aXXa'^at rrjv et mutare vocem me am, quo-(f oivijv fiov, on anoo iTfua niam confundor in vohis.

Filioli: etsi Paulus non soleat eos, ad quos scribit rr/.v'u, *) Clar. a](Qie- Alex, rexvia.

sed rêxva vocare; heic tamen, ubi cum affectu tenero loquens se transfigurat in matrem filios rursns parturientera, bene con-gruit haec blanda appellatio et cum plures codices earn ba-beant legeritque vuig., non est cur reiiciatur, quamvis prae-stantissimi codices Sin. Vat. Clar. babeant rtxva. Sententia est in hoc v. non suspensa sed per se stans, cuiusmodi in aestu atfectus proferri solent, quae affectum loquentis exprimunt et cum id tantum exprimere loquens velit, nihil est supplendum ad verba: filioli mei. Cf. tamen dicenda ad v. seq. iQrJi'rw jiro-prie sentio clolores partus, cum acc. personae parturlo et apud iov; ii Isai. LT. 2. Cant. VIII. 5. utique /if/' m-Uvmv. Comparat se Apostolus non sicut alias patri (1. Cor. IV.|15.), sed matri. Significat autem se dolores huius partus experiri tamdiu quam-diu filii formentur ut edi possint in lucem , se plus proinde pati, pluribus angi doloribus, quam soleat mater; nam in partu naturali dolores partus sunt post formationem integram foetus. Secus praeterea ac in partu naturali, in quo filii ad similitudinem patris et matris formantur, isti filii non ad si-militudinem Pauli sed Christi formandi sunt h. e. non Paulus, sed Christus est in iis formandus. Formari vero in ipsis Christum est ipsos formam Christi induere , expressa in se ipsis Christi similitudine et Christi vita per fidem, spem et caritatem, ut in ipsis Christus vivat (cf. heic II. 20.), quod alias dixit Christum indui (lloin. Xill. 14.).

Cum Galatae a Christi fide defecerint desierintque veri esse Christiani, rursns formandi atque refingendi erant: quod cum Paulus sollicite molitur, se eos iterum parturire dicit. »Secundos partus dolores patior, quoniam in prioribus res mihi bene non cessit, cum vos abortivi fueritisquot; Theodor. In-quiens porro ndhv o.óirm non significat i v TraXiyyeveciav (Tit. III. 5.), quae opus est non hominis, sed Spiritus S. qnae-que nequit iterari; sed curam suam eos reformandi comparat illi, quam prima vice adhibuit cum eos ad Christi fidem ad-duxit: et cum prior ilia operatio potuerit ex parte Apostoli dici sensu morali generatio (1. Cor. IV. 15.), ita haec altera vocatur nova parturitio. Actio autem Apostoli, qua homines ad Christum adducui.tur, quae plantat quidem ct rigat, sed in-crementnm non dat (I. Cor. III. 5. 7.), repeti eadem secundum

speciem potest, cum sit quaedam institutio doctrinae: at terminus illius, qui est a Deo incrementum dante, i] nahyyaveai't nova scilicet nativitas ex aqua et Spiritu , iterari nequu; po-test autem et debet id quod natum est sed postea deforma-tum, rursus reformari et perfici. Cura Apostoli Galatas rursus parturiendi Christo se exerit liac ipsa epistola; ideoque in praesenti loquitur. Colligit tandem ex his Theodoretus quod »haec etiam Novatianos amentiae arguunt, qui portam poeni-tentiae claudunt.quot;

Vellem autem rjtïfAov óè. Istud ós non prohibere aiunt quidam quominus liic versiculus cum praec. coniungatnr ut com-plementum ipsius; nam post apostropben ad aliquem licet boe pacto exordiri orationem, si novum quid et aliquam tacitam oppositionem contineat (Herod. I. 115. Xen. Anab. V. 5. VI. 6.). Mentionem fecerat (v. 18.) suae absentiae: pergit: jilioli mei... vellem autem nunc etc. Grammatica utique banc constru-ctionem probat: sed et priorem, quam dedimns, probat usus loquendi, cum affectibus commovemur et quia omnis oratio Pauli beic a v. 13. affectibus redundat, priorem interpretatio-nem praeferimus, cum altera nimis frigeat. Nee inutile est istud êè: nam orationem continuat, quamdam indicando oppositionem : vos nunc iterum parturio bac epistola, absens scilicet, vellem autem praesens esse nunc. Nemo, puto, nega-bit expressionem buius desiderii optime illi convenire, qui ex una parte intelligat quam opportuna esset sua praesentia, ex altera vero parte sentiat se impediri ne illue eat. Non ergo sine causa suspicabitur quis Paulum, cum baec scriberet, ca-ptivum fuisse. Cf. quae dicemus VI. 17.

Et mutare vocem meam. Multiplex est interpretatio: »ut scilicet quasi nunc blandirer, nunc gemerem, nunc obsecrarem, nunc obiurgarem vosquot; ait a Lapide. Idem videtur censuisse Theodoretus: »vellem, inquit, alas habere et advolare ad vos et videre quae fiant et horum quidem dejlere aversionem , illorum vero laudare constantiam.quot; Monent alii (Sieffert) simplicem banc pbrasim d/./.diai iijv (fwvijv non pati talem periphrasim; si id voluisset, addidisset Apostolus et'g tio'Ümvq roónoig, tig fiogcpilg n/.eiorag (Lucian. Vit. Auct.), saltem Trnhg yofiar (Act. XXVIII. 10.) aut Tcgïig to (Jr/iy^ov (1. Cor. XII. 7.). Aliam

interpretationem suggerit Sieffert: cum Apostolus secunda vice Galatas invisens, sit gravitcr et severe eos allocutus, ut ii suspicarentur ipsum sibi esse immicum (v. 16.), nunc optat rursus inter illos versari et alia voce, blanda scilicet et man-sueta uti (sicut nos dicimus: parlare in allvo tono): illud enim a or i nunc opponitur secnndae suae itioni in Galatiam (v. 16.), cum veritatem dicens visus est eis inimicus. Verum praeter-quamquod nihil constat de huiusmodi severitate Pauli in se-cundo eius adventu in Galatiam, videretur Paulus veluti poenitens eius, quod antea fecerit, ac si is sua severitate occasionem dederit Galatis deficiendi ab eius doctrina. Eandem vim Wahl phrasi tribuens alio interpretator modo, nempe: verbis lenibus antea usus vellem nunc oratione uti sev°ra. Hieronymus ait: i Sciens Apostolus maiorem vim habere sermonem, qui ad praesentes fiat, cupit vocem epistolicam in praesentem commu-tare.... vivo eos ad veritatem retrahere sermone.quot; Esset idcirco haec sententia anipliticatio quaedam prioris, qua Paulus prae-sens Galatis esse desiderat. Sed reapse in hac hypothesi non haberetur mutatio vocis xifi (jwvig sed modi sensa sua expri-mendi et probabilissime dixisset Apostolus crzóiia ttquc aróiut 'Aaleïv (2. loan. 12. 3. loan. 14. 70. Num. XII. 8.). Causa cur cupiat Apostolus apud Galatas mutare vocem suam, forte causa cur etiam velit apud eos esse, est, quia, ait, confundor in vohis, 'nu anoooT'jiai, év riilv. To dirogov/iai, quod Hieronymus, habita etymologiae ratione, reddit indigeo, valet aliis tribus in locis T. N. ubi occurrit loan. XIII. 22. Act. XXV. 20. 2. Cor IV. 8. dubius sum, nescio quid consilii capiarn, an-rjustia premor (mi trovo in imbarazzo) et quia haec angustia ab ipsis Galatis originem habebat, ait èv i'iur, quemadmodum 2. Cor. VII. 16. ait: Uaoqlt;7) èv v/iïv (Sieffert). Cum ista ratione videtur nobis bene conveuire et aliis praeferenda inter-pretatio Wahlii verboruin d/.iaiai ri]v (jmrqv. Angustiis pres-sus causa Galatarum pronum erat ut tonum mutaret eosque gravi oratione reprehenderet; hactenus enim tanquam cum hominibus rationis ductum sequentibus argumentatus fuerat. Haec proinde dicens indicium exhiberet indignantis animi uti-que ex iusta causa. Et sane indignationis quemdam sensum refert phrasis sequens dicite mihi (cf. Wetst. in h. 1.) et in-

terrogatio, aequivalens liuic affirmationi: vos non intelligitis quae legitis, qua exorditur novum argumentum, quo suam thesim rursus demonstrans, ostendit etiam Galatas nescire quid velint.

21. yityETÊ not, ot v/to vóaov Dicite mild, qui sub lege vultis ■ üélovTSg ft rat, rbv vn/iov esse, legem non legistis f

22. Ti'yoanrai yuo on 'jfigaag Scriptum est cnim , quoniam Svo vlovg Eff%Ev, tva f'x rrjg Abraham duos Jilios hahuit, Ttaióióxrfi xal i'va èx rijg unum de ancilla et unum de l'lEviyéqag. libera.

23. 'A'tj.a l) èx z^g naiöiffxTjg, Sed qui de ancilla, secundum xaru ffdoxn ytyÉvvrjrai, o óè carnern natus est: qui autem èx rrj; è/j v') foag, ó'/u rTfi de libera , per reprornissio-ènayyth'ag- nem;

24. anvci ècrnv a'/.Xr^yooovntva... quae sunt per allegoriarn dicta... Qui sub lege vultis esse, sponte scilicet suo arbitrio, nulla

adacti obligatione subiecerant se legi. 75sse sub lege est reapse legis obligatione teneri: non erant nec se putabant esse sub lege Apostoli, qui, ex prudenti oeconomia temporaria, qnaedam legis praecepta identidem servabant. Legem non legistis? Priore loco lex est obiective ipsa institutio mosaica, altero loco est ipse Pentateucbus, sen potius eadem institutio mosaica, prout scripta erat in libro Moysis, in Pentateucbo. ubi erat quoque historia intime nexa cum institutione mosaica , ita ut ex bac quid ea esset, intelligendum foret et doctrinam historia con-ten tam vel significatam sequi deberent observatores legis. Pro legem non legistis? babent codices melioris notae legem non audit is V Clarom. non legitis? Alludit ad usum legendi et audiendi Scripturam T. V. in caetu fidelium, traductum ex consuetudine ludaeorum in suis Synagogis. Perinde est quocumque modo legas. Sequitur citatio ex lege, quae est historia satis nota. Natus de ancilla dicitur natus xaiu cdoxa, eo quod secundum vim carnis , secundum naturae leges natus est, non secus ac

cetcri homines: natus vero de libera dicitur natus óia i ~g inay/sXiag, eo quod non vi naturae, quae impotens erat, sed vi proniissionis Dei, qui defectum naturae supplevit, genitus et natus est: ori^o ergo illius fuit simpliciter naturalis, huius supernaturalis vel niiraculosa (cf. Gen. XVI. XVIII. XXI.). Ideirco is dicitur v. 29. natus secundum Spiriturn h. e. Dei virtute vires carnis excedente. Cum interrogavifc an legem le-gerint, quoniam de hoc vix poterat esse ratio dubitandi signi-ficavit reapse eos non intelligere quae legerent. Quod nunc incipit declarare. Quae sunt per allegoriam dicta o' lifra.

'A'/.Xyjoom¹ (u/.Ao dyoQtrfisiv), si rhetores audiamus, est alium sensum oratione exprimere quam qui vocabulis immediate sub-est, ut ille unus a loquente intendatur. Sed non hoc i)resso sensu accipitur heic u/j.yooia ah Apostolo, qui termino com-muni usus aliquid tamen proprium T. V. significare voluit. »Non enim sustulit historian!, sed docet quae fuerint praefi-gurata in historiaquot; ait Theodoretus. Scilicet allegoria in eo est, quod ilia historia , vera utique in se et credenda , aliud rursus credendum pariter portendebat, quod Spiritus S. voluit per earn significare. Hie est sensus, qui ab interpretibus vo-cari solet spiritualis vel typicus (cf. Thomam 1. p. q. 1. a. 10.). Historiam T. V. spiritualiter quoque accipieudam esse conve-niebat inter ludaeos (cf. epist. ad Hehr.): quocirco et Galatas id novisse non est cur dubitemus neque unquam Apostoli id assumunt tanquam dubium demonstrare. Sed spiritalem sensum huius historiae Galatae atque eorum ludaei magistri non erant assecuti et hunc illos docet nunc Apostolus. Ex hac interpre-tatione conficit suam demonstrationem Apostolus, cuius demon-strationis vis potissimum est in verbis citatis v. 30., quae cum essent allegorice accipienda, oportuit totius historiae allegoriam breviter explanare.

24. ...Attai ydo elaiv lt;h'o êitt- ....Haec enirn sunt duo testu-UijXitr fi 'a [lèv d/ru oQovg ment.a: unum rjuidem in 2eivtt etg SovXfiav yswCHaa, morde Si na, in servitütem %!ig tfTïlv quot;Ayao ¹). generans, quae est Agar;

25. To óè quot;Ayao -eii'd oqoc Sina enim vions est in Arabia, èrilv èv rij 'Aoajamp;q rrvr- qui coniunctus est ei, quae ai or/jl ós rij vvv 'leoovffa- mme est, Jerusalem et servit '/.i'^r óovXerei ydo iieid tiZv cum filiis suis.

26. r] óè arm 'legovaaXijfi èXw- Ilia autern, quae sursum est, le-ili'oa sfftiv, yri; èadv rusalem, libera est, quae est t'l/xiZv mater nostra.

27. yÉyoanTai yi'.Q' evcfodvih^L Scripfum est enim: laetare sfe-diiToa, ij ov rixzovaa, Qijiov rilis, quae non paris, erurnpe ■/.al fiurjCtov ij ovx utSeivovaa, et clama, quae nonparturis; on noXXd tcc rëxva zrjg quia vmlti filii desertae, èoh/xov jtü/j.ov r^g f'yjiv- magis quam eins quae hahet ffijg tuv dvóqa f). virurn.

28. 'Y/ieTg óè, dóeXqoi, xaid Nas autem , fratres, secundum 'laadx, tnuyyeXCag rixra Isaac, premissionis filii su-êaré ff). mus.

29. 'AXX' uiffTifQ tóis o xard Sed quomodo tunc is, qui se-. adoxa yevvyiïe/g èó/coxe tuv cundum carnern natus Jueraf, xard nvevpa, ovzui xat vvv. persequebatur eum, qui secundum Spiritum, ita et nunc.

Haec, quae nempe nunc ex lustoria relata sunt, sunt (al-legorice scilicet) duo pacta, duo testamenta: videlicet duae matres, Agar et Sara, duo filii, Ismael et Isaac repraesentant duo foedera et eos, qui sunt eorum participes. Cum de re determinata sermo sit, placet lectio sinaitica: al óvo (i due te-stamenti); haec enim tantum exstabant.

*^) Sin. to ycco Hifcc, omisso Agar, Clar. cum Vatic, prorsus. Syrus cum Theod. to ycci),

ff) Sin. Alex. 'Ilfxclg... iauêv Clar. cum Vat. Syrus cum Sin» Etiam Theo-dor. legit quecf, etc.

Unum quiclem; describit prius foedus, hoc dicit esse illud quod conditum fuit in monte Sina, quando nempe lata fuit lex. De hoc foedere affirmat quod in servitutem geuerabat. Demonstratio huius afSrinationis (sepositis iis, quae hactenus dicta sunt III. 23.—IV. 7.) ducitur ex hoc, quod istud foedus repraesentabatur ab Agar serva. Sane verba f/Vt? tcrlv quot;Ayao, quae, si genus pronominis spectas, possent referri etiam ad (Ioi Ihuv, si rationem sensus habes, debent referri ad /1 ia [öm-■ÏJtfxrj). Inquiens enim quae est, r) est accipit quemadmodum praecedens sunt, nempe repraesentative. Porro Agar, quae realiter fuit mater generans in servitutem, potuit esse repraesentative illud testamentum, quod dicitur in servitutem gene-rare. Id certe voluit dicere Apostolus: foedus hoc initum in monte Sina repraesentatur spiritualiter ab Agar, dixerat enim (v. praec.) scripta de ancilla et libera earumque filiis esse dicta allegorice, ideoque ancillam Agar (sicut et alias perso-nas) allegorice accipiendam, aliud nempe repraesentare. Con-sequens' est proinde foedus initum in monte Sina, eo quod repraesentetur a serva, esse foedus servitutis generans filios obnoxios servituti. Quocirca cum latinus diaOiixai reddiderit testamenta, clarius etiam reddidisset quod est Agar: sed et constructio per attractationem latina est. Restat Apostolo pro-bandum, foedus illud fuisse repraesentatum ab Agar, quod modo exsequitur.

Lectio v. 25. impedita est. Cum quidam codices unciales CFG., quibus nunc accedit etiam Sinaiticus, non habeant nomen Agar, nec habuerit codex, quo usus est auctor Vulgatae nec videatur novisse Hieronymus, qui emendavit Vulgatam : vide-tur quibusdam id expungendum , quippe quod ex margine in textum irrepserit, quod ita explicatur. In margine notabatur quod loco part. (to Je 31'«) alii vel alius legebat y,\o (to yno 2tvd) et notabatur hoc pacto: a. ydg. (a'/./og- ydy), quod deinde lectum transiit in textum. Secus dixisset Apostolus: rj yd(j quot;Ayao. Ingeniosa coniectura. Sed cum vox quot;iyao po-tuerit excidere negligentia vel falso iudicio amanuensis, prostet autem in pluribus codicibus lectaque sit Syro et Patribus graecis Chrys. et Theodor. et, quod rem conficere debet, ne-cessaria reapse sit, utpote vinculum nectens sequentia cum

praeced., retinenda est. Lectio autem yup pro rfè ab initio versus praeferenda videtur; nam sequi oportet aliqua demonstratie et causalém particulam legerunt Graeci, Syrus, Vulgatus habetque Sinaiticus. Quamvis prohiberi non puto per part. f)è ve/v, mm vero, initium fieri demonstrationi. Quid itaque Apostolus dicit? Probandum ei est Agar esse (allegorice) Vetus Testamentum: argumentum et ipsum man et intra fines allegoriae et hoe pacto procedit. Ex nomine Agar argumentatur Apostolus ideoque ait to quot;.i;ai. Inquit ergo: ilt;i 'AyctQ est Sina mom in Arabio,: cuius rei Veritas non quidem in eo est, quod nomen Sina in lingua arabum incolentium ea loca valeat doTXog et sic respondeat rw quot;Ayceo, quae erat ancilla, ut vult Chrysostonius: sed vel eo quod gt;iuxta eum montem habitavit genus Agarisquot; nempe Agareni, ut explicat Theodoretns; idcirco Agar est Sina: vel eo quod cum etiamnum mons Sina vocetur ab Ara-bibus Hachar (petra, rupes) Agar, probabiliter hoe nomen antiquum est, ut potuerit Apostolus dicere Agar est Sina. Ita Capellus (cf. Wolphium in Curis et Sieffert ad h. 1.). Haec autem explicatio non excludit alteram Theodoreti, imo includit et confirmat atque vicissim ab ea confirmatur. Pergit Apostolus: avavnixeï dk subiectum est mons Sina vel Agar; sed quo-niam Agar heic est ipse mons Sina et neutro genere usurpatur to quot; Ay up, nequit admitti lectio avacoi/ovJa. Subiectum autem proprie heic est Agar, non Sina; nam coniunctio de postulat ut et boe alterum de eodem praedicetur, de quo prius (est mons Sina) praedicatum est. Porro avar.nyfoo sensu proprio valet online procedo , c oor dinar, quod tum physice (in eadem rerum serie, in eodem agmine sum), tum moraliter (ad idem genus, ad eandem categoriam specto, alicui respondeo) accipere licet, duplex proinde interpretatio. Prior: etsi Agar sit subiectum, quia tameu Agar est Sina, potest de Agar praedicari quod realiter competit Sina , ut hie sit sensus: Agar in eadem est serie cum Jerusalem sen cum monte Sion , qui in lerusalem: Agar videlicet tractu montano continuatur usque ad lerusalem usque ad montem Sion. Sed haec interpretatio impedit expli-cationem sequentis: servit enim... quod non apparet atnplius quomodo nexu causali vinciatur cum praeced. Alia igitur interpretatio est: to Agar est in eodem ordine, in eadem cate-

goria ac praesens lerusalem: x) Agar respondet praesenti le-rusalem. Quia vero relativa ulentidem converti possunt, heic perinJe est ac si dixisset Apostolus: avaioi/el óè avcw /) rrr 'lecoi'daX^ii.

'H rv: 'leonvza'.ijfi opponitur lerusalem rjj arw (v. seq.), est scilicet lerusalem praesens, h. e. praesentis temporis, temporalis, quae opprniitur easiesti etiam sub hoc respectu, quod lerusalem caelestis est quoad nos adhuc fifu.ov:« nu/u; (Hebr. XIII. 14. ci'. et Aj)oc. XXL 2. 3): idcirco non solum rjj xuim 'leoovaalyi licuit dicere, sed et t'j vvv 'Ifc. pro repraesen-tanda lerusalem terrena (Sieffert). Ji.vir-i'u yap: banc coniun-ctionem causalem legunt codices praestantissimi Sin. Vat. Alex. Clarom.: earn proinde retinere licet. Sensus est: Agar in eodem est genere cum praesenti lerusalem; nam haec servit cum filiis suis. Subiectum rot' ó.v'Afv.i ponimus (cum Sieffert) non /lt;) ^Ayccp sed 'Ipoovcaliju, quod pronomen c.ci suadet, nec aliena est a ratione scribendi hebraeorum imo et classicorum talis subiecti mutatio. Servitus, de qua beic sermo est, non videtur esse servitus legi mosaicae; nam quod observatio eius sit servitus, hoc in loco potius demonstratur ex eo, quod ludaeorum figura fuerint Agar et Ismael: sed vel est servitus ea, qua tunc temporis lerosolymitae serviebant Romanis, vel est servitus indefinite accepta verbumque in praes. significat condi-tionem perennem urbis, quae per se semper obnoxia erat periculo servitutis et frequenter reapse servivit. Haec autem servitus allegorice sumi poterat ut typus servitutis T. V.

Itaque hoc dicit Apostolus in isto versiculo: nam Agar nomen est montis Sinai ideoque Agar est Sina: cum ergo in Sina data sit lex T. V., Agar est allegorice Testamentum ve-tus (ita Theodor.): respondet autem Agar lerusalem; quia quemadmodum Agar ancilla fuit, ita et haec seivit cum filiis suis. Quocirca qui ad banc praesentem lerusalem pertinent, quales sunt omnes ludaei, sub typo Agar continentur.

Ilia autem lerusalem etc. Nunc ad alterum terminum op-positionis accedit. In priore comparent Agar et ei respondens praesens lerusalem: in hoc altero Sara (quamvis implicite) et lerusalem superna, sed online inverso: quia meutio lerusalem, quae nunc est, alterius sponte mentionem provocavit. 'li uvm

'lenoi m/.ijii iuxta plures est immediate mons Sion , qui a lo-sepho vocatur ?) iïvu) nókig, sed figurate acceptus, quemadmo-dum accipitur etiam Hebr. XII. 22. et in vaticiniis (Psal. II. 6. LXXVII. 2. Isai. II. 3.). Sed non opus est ut quod figurate accipitur, accipiatur semper figurate atque in liac hypotliesi oportuisset dicere in praeced. v. i ij xltw 'leoovc. Praestat ergo ita simplicius interpretari ut 1] avut 'lEoovaa/.ïja sit ea, quae ad Hebr. XII. 22. dicitur nó/ug Qtoï ^tZvrog, 'IfQovaa-h)ii è.iovodvioc. Ait ergo: illa autem superna lerusalem libera est, quae est mater nostra, sive: illa autem superna lerusalem, quae est mater nostra, est libera; emphasis enim est non in praepositione incident]', quae a relativo pendet, sed in prae-dicato propositionis principalis. lerusalem ludaeorum mater est serva, lerusalem mater nostra est libera: /j/1; èffri /n'^rjQ 'i][iwv opponitur praeced. /leut rwv céxvwv ainrjg et tksviïÉga tffriv verbo óov/.evei. Appellatio /.irjirjo y/iüiv facta lerusalem , cum sit qualitativa, sine articulo ponitur. Nexus huius sententiae cum seq. demonstratione ostendit quod heic Paulus aliquid verbo tenus praetermisit, quod ex oppositione cum praeced. reliquit subintelligendum. Dixerat lerusalem terrenam , quae servit, respondere Agarae, quae ancilla erat: superna ergo lerusalem libera respondet Sarae et idcirco Sara typus fuit Te-stamenti novi. Quemadmodum vero prius probaverat Agaram ancillam et servi matrem gessisse typum Testamenti veteris, ita nunc probat Saram liberam, quae liberum genuit, sive, ut ipsis verbis Apostoli contenti simus, matrem liberam fuisse typum Testamenti novi. Aliis verbis: v. seq. demonstrat quod dixit lioc v. 26., non vero id quod directe dictum est, super-nam lerusalem esse liberam; cum demonstratio sequens hue nullo modo faciat, sed quod indirecte, nempe earn, quae libera est, esse matrem nostram et quia , ut diximus , Sara implicite indicata fuit, cum demonstrat earn , quae libera est, esse matrem nostram, reapse demonstrat Saram matrem liberam liberum gignentem fuisse matrem nostram, utique allegorice h. e. gessisse typum Testamenti novi. Sane hue spectat demonstratio sequens contenta vv. 27. 28., quae ex duplici animadversione coalescit, altera spectante ad Saram, altera ad nos.

UV. 1., quod de Ecclesia Christi dictum esse conferenti (1.—5.) patet. gt; Perspicuum est , ait Chrys. hanc esse Ecclesiam ex gentibus, quae antea Dei notitia orbata erat.quot; Gentilitas ita-que olim sterilis effecta est mater ac mater foecunda; qua in re coliaeret cum Sara prius sterili, postea foecunda. Huius proinde vaticinii citatione voluit ostendere Apostolus quod Sara sterilis fuit typus 1'uturae Ecclesiae ex gentibus, quae, compa-ratione cum ipsa Sara instituta , vocata est a propheta prius sterilis, postea mater.

Nos autem etc.: t o lt;)gt;': notat transitum ad alterum elementum demonstrationis. Ad nos quod spectat, cum simus filii promis-sionis, sumus filii secundum Isaac. Quod cliristiani filii sint promissionis iam superius demonstratum est c. 111. 15.—29. Isaac vero lilius fuit promissionis, ut iam dictum v. 23. »Xon secundum naturam, sed secundum gratiam nati sumus. Quem-admodum enim Isaacum non lex naturae, sed promissionis finxit verbum, ita etiam nos data Abrahamo genuit promissio.quot; Theodor. Ergo rursus Sara mater huius filii promissi fait typus Testamenti Novi, quod generat tilios promissionis.

Eandem veritatem quod Agar cum Israaele, Sara cum Isaac typi fuerint duorum Testamentorum, confirmat Apostolus bac alia collatione (qua et sibi viam munit ad conclusionem argumeuti), quatenus quemadmodum tunc qui natus erat secundum carnem li. e. Ismael, persequebatur eum, qui natus erat secundum Spiritum h. e. Isaacum, ita et nunc, qui sunt secundum carnem, qui in carne gloriantur, qui eleraentis mundi serviunt, vel potius qui sunt Israelitae , filii Abrabami secundum carnem (Hom IX. 8.) , persequuntur eos qui filii sunt Abrabami secundum spiritum b. e. Cbristianos. De appella-tione beic secundum spiritum cf. dicta v. 23. Oppositio indi-cata per part, d/j.a in eo est quod filiis promissionis, quos modo nominavit, dignis per se utpote liberis ut eis a servis obsequium praestetur, contigerit e contrario ex parte istorum persecutio. Ex verbis Pauli, aientis quod Ismael èói'wxe Isaacum, liquet non levem fuisse iniuriam Ismaelis erga Isaacum, cuius Scriptura meminit Gen. XXI. 9. usa verbo pnire, ad quaiu alludere Apostolum patet ex seq. Apud ludaeos (Bere-schit Rabba) traditio exstabat, quod Ismael male tractasset

Isaacum idque iis verbis Genesis iudicari. liane traditionem probatam Panlo fuisse patet.

30. 'A/./.d ei ).iy£L i] yqckji'i ; tx- 30. Sed quid (licit Scriptura ? ficüs T/jV naióiaxrp xcu tor eiice ancillam et fdiurn eius; viuv aviijg' ov yilo itij xh]- non enirn haeres er it fdius (-ovojx^dti o vlog rijg nai- ancillae cum fdio liherae. óiaxtjg it fed tov vloZ rij;

31. Jto, aóehf oi, ovx i din-v nai- Itaque, fratres, non sumus an-óifjxrig n'xva. a)j.d ''cïj; cillae filii sed liherae, r/na tttoag (ij èXsvOeoiit Xqiffiog libertate Christus nos libe-tjiulg tp.evtJéooxjf). ravit.

Sed quid etc. Partieula d/./.d oppositum quid praeeedenti inducens, coniungit id simnl, continuata oratione, praeeedenti narrationi. Verba eiice etc. sunt Sarae Gen. XXI. 10., sed probata a Deo v. 12. ut idcirco absque ulla aequivocatione citari possint ut Scriptura, ut significatio divinae voluntatis scripta ab auctore inspirato. Ceterum, etsi ea approbatie Dei v. 12. non exstaret, adhuc citatio Apostoli esset vere ex Scriptura; nam omnis liaec historia de Sara et Agar cum filiis suis, ex ipsius auctoris Scripturarum intentione, scripta fait ut in suis singulis parti bus typus esset alterius rei, a se decretae, quam proinde Deus, inspirando scriptionem eius liistoriae, voluit docere. Scriptura ergo non solum ea verba continet, sed iis Deus quid ipse decreverit signiScavit.

lam quoniam certe Apostolus ex ista liistoria, spiritali sensu accipienda, aliquid nee parvi momenti volebat Galatas concludere, quod iam nempe toties defenderat: pronum est etiam intelligere quod is liaec verba Scripturae citaus, con-clusionem quoque suae disputationis proponebat Galatis lieque his mentem Pauli assecutis integrum erat ab hac conclusione abstinere: ergo oeconomia iudaica , lex mosaica reiicienda est neque esse potest illi cum oeconomia cliristiana pars in here-ditate filiorum Dei, quod erat Paulo demonstrandum. Oportet

certe credere quod Apostolus verba haec Scripturae referens, sensum spiritalem eorum voluerit exprimere ideoque earn, quam diximus, sermonis conclusionem: cum historiam banc allegoricam esse dixerit totusque sit in allegoria explicanda sive sensu spiritali elicieudo. Sequenti autem versu Paulus non proprie conclusionem proponere dicendus est; nam potius aliquod principium ea verba continent: sed resumens brcvi sententia quae bactenus disputaverat, ea revocat ad hoc principium , quod Galatarum mentibus infixum eos continuo ab omni difficultate, auxietate animi et Judaeorum molestia libe-rasset; non sumus ancilUie filii sed liberae. Hoc scuto scilicet se contra omnes adversariornm impetus tueri debebant. Per-inde est ergo ac si Paulus dixisset; itaque haec opponere de-betis huiusmodi magistris iudaizantibus: non sumus ancillae filii sed liberae, unde consequens est nos lege niosaica non teneri. Itaque graece rj/o , quare, propterea, quam lectionem praestantiores codices habent. Alii legunt aqa igitur, sed sen-sus in idem redit. In gr. naió'iffy.rj articulo caret, quem tamen habet éXsvÜtQa: ac si diceretur: non sumus ullius matris ser-vae filii, sed illius matris, quae libera est.

Habemus hoc in loco argumentum Apostoli ex sensu spiritali, ubi advertendum et illud est, quod ad sensum spiritalem historiae Scripturae demonstrandum utitur Apostolus notitiis, quas non suppeditat Scriptura v. 25. Dicere quidem licet meth-odum interpretandi spiritaliter Scripturas usitatam fuisse ea aetate ludaeis ut idcircO et Apostoli non dubitaverint ea uti: sed una dicendura est banc methodum intra eos limites saltern , quibus se Apostoli continueruut, probatam fuisse Spiritui S. auctori principi Testamenti Novi atque huiusmodi proinde interpretationum. Fieri vero posse ut quis iustos limites excedat liquet ex epistola falso tributa Barnabae: sed de his alibi disputandum est. Verba, quae sequuntur in v. 31. declarabimus in spq. v. Nunc adverte , quod verba intra pa-renthesim posita, respondentia Vuig., non sunt propria lectio Vatic.

1. Tfj l-).Fv'amp;(-out rjiidg Xoiffro: {qua Uhertute Christus nos li-i[).Fv'Jtocr.aiv. ^irjxfTS 01 v y.al heravii) State et nolite iterum /(?} ndh.v i^vyü) êovXsiag in'- iugo servitutis contineri.

2. '[(Hf, êyu) TTat'/.o; ).tyw viilv, Ecce ecjo Paulus clico vohis , (.'if èav nfQirtfiïjaUe, Xg:- quoniam si circumcidamird, moe viiuc ovóèv o c/eXtj^ei **). Christus vohis nihil proderit.

3. MaQii'gofiai êè ndkiv navri Testijicor autem nirsus omni «fUgu'nro nrorTFitronérm, ón hoviini circumcidenti se, quo-ó(j F i At rïjc ècr.v o/.ov tov vu- ui am debitor est universae legis /lot' f). faciendae.

4. Karijop/U fjre a/to Ag/crroir Ecacuati estis a Christo, qui in o'iTivsc ev ró/xco êixaiovatjF, lege iustifcamini; a gratia 7 ~_tg ydniroi eiETrtaai F jf). excidistis.

Verba rij F/.Fv'jFu:a etc. seiunximus a praecedenti secuti graecos Chrys. Theodor. alios generatim et Syrum atque me-liores codices. Hi porro non habent 1).. sed r\] I/. neque post hoc habent relativum j), sed habent ovv post (Sa'f/.FTF. Non improbamus tamen Vulgati lectionem, quae sensum verum et idoneum fundit; qnamvis haec verba in vulg., antequam versus et capitula distinguerentur, potuissent legi connexaseq.: qua libertate Christus nos liberavit, state. Hieronymus tamen legit cum praeced. coniuncta. In tanta differentia lectionum licet etiam critice earn sequi, quam Vulgatus praefert, nectens haec verba cum praeced. sumus filii liberae, quae lectio et a qui-busdam codicibus commendatur in eoque vetusto codice ex-stabat, quo usus est auctor Vulgatae, imo et in iis exstitisse credenda esset, quibus Hieronymus ad emendationem Vulgatae

*) Clarom. non habet nvt', Sin. et Alex, habent ovv post arr/xeTe cum Vatic. Syrus inversa oratione: state igitur in libertate ilia, qua Christus nos liberavit.

Alii codices, ut FG. pro rjj üevO-iijUf habent ^ ihvamp;eoUf, ut legit ^^{^}u!g. Clarom. (fovXcia; Zvylt;~) uviytaiht.

est usns, nisi quod, ut ipse fatetur epist. ad Damasum, ita se gessit, »iit his tantum, quae sensum videbantur mutare, cor-rectis, reliqua manere pateremur , utquot; fuerant/' Sensus esset: sumiis Alii liberae ea libertate, qua Christus nos liberavit seu in quam Christus nos asseruit (cf. loan. VIII. 32. 26.). Negari nequit hoc pacto orationem planissime fluere. Sed et textus graeci ratio est habenda.

Textus graecus non eodem pacto ab omnibus legitur. PIu-res cum Lachmann ita interpungunt: 7;] èXevDfoiq yndg Xqi-crriig ïj/.evtïi-oanr. ^i^xere uvv. Alii interiecto relativo (quod aiunt in pluribus intercidisse ante unani propositionem

Originalis videtur lectio prior: nam meliores codices carent relativo et habent ovv post (tctjxsre: ex eo vero alias studio amanuensium vel correctorum ortas esse lectiones facilius ex-plicatur, quam visissim. Non opus est pluribus insistere; nam tandem sententia est eadem.

Itaque iuxta probabiliorem lectionem graecam, post hactenus dicta affirmat Apostolus quod iam demonstravit et scopus est doctinae totius epistolae, rij i/.tvlleoiq. (dativus commodi vel ablativus instrumenti) t'jii'xc Xqtdcog fy.sviïègwae, in liber-tat em Christus nos asseruit, in libertatem nempe ex elementis mundi, ex servitute mosaicae legis. Patet hue spectare universam doctrinam Apostoli in hac epistola: erat ergo cur id post de-monstrationem datam aperte affirmaret. Unde colligit practicam conclusionem, quam tota epistola intendit: state ergo arijxeie 01 v, consistite firmi,' in libertate scilicet; ro drrpSTe absolute adhibitum occurrit quoque 2. Thess. 11. 15. Et nolite... contineri gr. ,((/).... èvéjeaüs: tigt; èvt'/fai)ai cum dat. (2. Machab. V. 18. 3. Machab. VI. 10.) dicitur de iis , qui obsti-icti quodam vinculo tenentur: si media vox accipitur, est pati se teneri. Ite-rum ndhv li?ic dicitur eodem sensu, quo IV. 9. Subiectio scilicet ad ritus legales foret nova servitus, etsi alia ab ea , qua prius in gentilitate servierant elementis mundi.

Eec;, grave quid et magni momenti dicturus est: f(jo Pan-lux vox est confidentis iis, quibus loquitur, ait Chrys. 2. Cor. X. 1.), esse vocem auctoritatem sibi conciliantis, ceuset Theodor. ego ille Paulus I. 1. (Coloss. I. 23.). Dico vobis, quoniam si cir-

cumcidamini eav TregiTtiivrjJÜF, vox media est, si vos ipsos cir-cumcidatis h. e. patiamini circumcidi, si circumcisionem suscipiatis, Christus vohis nihil proderit, nihil ex iis consequemini, quae Christus auctor hnmanae salutis attulit mnndo. Sermo est de circumcisione libere snscepta. Forte nondum eo Galatae deve-nerant, ut sinerent se circumcidi aut id nondum venerat in notitiam Apostoli; idcirco ait tantum hypothetice si circumci-damhii, annuntians futurum ut Christus nihil prosit. Sed et si res iam acta fuisset saltern quoad aliquos aut plures idque novisset Apostolus, licehat ei ita loqui propoamp;itione accipienda indefinite pro quolibet tempore. Certe noverat Pauhis eos iam secundum ritus iudaicos vivere IV. 9. 10. et quae infra dicit VI. 12. 13. susceptam a Galatis circumcisionem bene possunt siguificare. Argumentum Apostoli hue revocat Grotius: via salntis a Deo statutu est vel ludaismus vel Christianismus; si ille est, nequit esse iste, quia simul esse nequeunt. At dixisset aliquis: ritum tantum circumcisionis suscipio , qui est signum foederis inter Deum et Abrahamum: quamvis ergo nequeant esse simul institutio mosaica et institutie Christiana, cur nou poterunt esse simul Christianismus et circumcisio, quae neque ad legem proprie spectat cum anterior lege fuerit. Hoc autem effugium excludit Apostolus seq.

Tett'ficor autem, iicorvooitut plus est quam h'yu, loquor ut testis divinae revelationis: munus Apostolorum erat testari (Act. 1. 8.). Part, óè perperam accipitur pro /(!(?; neque enim id valet neque heic ratio redditur praeced. sed vim habet heic expli-cativam simul et adversativam: quod enim heic testatur Apostolus , dum mentem eius aperit cur dixerit Christum nihil profuturum circumcidenti se, opponitur simul falso conceptui, qaem de circumcisione quis haberet, illi nempe, quem iam in-nuimus, quem quidem nos non divinaraus, sed ex his ipsis verbis colliginius. Quoties sane contingit ut in argumentando adversarii instantiam vel difficultatem praeoccupemus ? Testatur ergo omni homini circumcideiiti- se quod debitor est: hoc scilicet debitum secum fert circumcisio et idcirco qui sciens et prudens se circumcidit, debitorem se constituit, obligationem suscipit faciendae h. e. servandae universae legis. Proiade sicut universa lex et Christianismus nequeunt simul esse via salutis, ita nec

circumcisio et Cbristianismus; neque enim ea potest esse sine universae legis susceptione, nt quidam fortasse creclerent. Quaeritur quo spectet istud nii'/uv rursus, quod tamen Clar. omittit. Non certe ad iterationem praeced. sententiae; nam reapse est alia neque valet contra; nam haec significatio in-usitata est in T. N. atque sententiae explicite expressae in v. praeced. haec, quae nunc subditur, non est contraria; quod tamen postularet dictio contra. Placet ergo interpre tat io eo-rum, qui dicunt Paulum prae oculis habere id, quod dixerat Galatis cum inter eos esset; hoc autem se nunc iterare dicit. Tam scilicet istud eos monuerat, debitorem esse universae legis qui suscipit circumcisionem.

Ita vi circumcisionis declarata, nunc ostendit quod v. 2. at-firmaverat de se circumcidentibus. Evacuati est is a Christ o xa-TrjoyiÜTji s i'nl) rov Xqlvioi. Rom VII. 2. mulier xaiVpytjrai unit to? vóitov to' ('v.tQik, cessavit necessitiulo eius et soluta ipsa est a viro. Constructio praegnans est y.cnnoyüaltat xai XWQi£eai)ai ami Tnog: xaraoye'rrüct! enim per se est cessare, in irritum mitti, aboleri (cf. heic v. 11.): seq. praep. dm), quiddam supplendum est, quod separationem indicet. Ait ergo; vestra necessitudo cum Christo desiit, separati estis a Ohristo. Id autem dicit iis, qui se circumcidunt: non affirm at Galatas reapse separates esse a Christo; nam videntur potius ex ignorantia defe-cisse, sed affirmat quid per se ex rei natura sequatur, quid per se sint qui sponte circumcisionem suscipiunt, sunt evacuati a Christo. Qua quidera affirmatione idem repetit quod dixerat v. 2., propter interruptionem v. 3. Nunc id probat. Cum Theo-doreto coniungimus o'invfc qnicumque. cum verbo seq. i 'Ss/itaate e.rcidistis, ut haec sit sententia: e.vcidistis a f/ratia cjuicurnque in lerjc, iustificamini. Qui in ler/e iustificamini perinde est ac qui in lege iustitiam quaeritis (Rom X. 3.), qui putatis lege iustifi-cari. Argumentum est: qui in lege quaerit iustitiam, amittit gratiam, utique Christi sen quam Deus propter Christi merita confert; atqui cpü se circnmcidit, quaerit in lege iustitiam: ei-go is amittit gratiam ideoque Christus nihil ei prodest. Maior qnidem probanda est ac probatur duobus seqq. vv., argumentis vero ductis ex iis, quae iam superius demonstravit.

5. 'HfitTg ydo nvevjtari ix JVos enirn spiritu ex fide spem nidiew; èXniSa rhxat'iavvic iustitiae e.r speet am us. unsxdExófieiïa ¹).

6. 'Er yuQ XqkTioi ovis Tieot- Nam in Christo lesu neque cir-rotiyj Ti layj'fi ovre lt;cxoo- cumcisio aliqnid valet neque fSvnt ti, u'/./.d Ti Com; êi ayd- praeputium, sed fides, quae nrj; tvFQyovfitvrj ²). per caritaiem operatur.

Xos , oppositi iis, qui in lege voluut iustificari, nos chri-stiani. Spiritu, nvei'/iaii: iam dixerat superius Galatas cepisse nvei'(.iari, quod opposuerat aaqxi (111. 3.); pariter ad Rom. VIII. 4. ait Christianos ambulare non secundum earnem sed secundum spiritum atque heic v. 16. spiritum opponit earni et spiritu ambulant es ait non perficere opera ca mis, quae sedes est peccati Rom. VIL 14. seqq., item Rom. VII. 6. opponit novitatem spiritus vetustati litterae (cf. Rom. II. 29.). Patet op-positionem esse inter spiritum et earnem, inter spiritum et litteram. Quoad liane alteram, ea in hoc est sita, quod littera ï. V. accepta pro iis, quae littera T. V. ludaeis praeeipiebat, eontinebatur rebus materialibus, visibilibus, quae erant tvpus et umbra futurorum (Hebr. X. 1. Coloss. II. 17. l.Cor. X. 11.) elementis mundi (heic IV. 3.): Spiritus vero T. N. con-tinetur illorum antitj'po, interioribus nempe donis, quibus in-novamur et sanctificamur. Quoad priorem oppositionem inter spiritum et earnem, advertere licet quod ea ro non semper idem èv dlófioj valet. Nam tum est principium actuum malorum, sedes concupiscentiae , pro qua et sumitur (heic V. 1G. coll. Rom. VII. 14. seqq.) tum est id quod sensibile est tantum, temporale, elementum mundi (heic 111. 3. cf. l.Cor. X. 18. ubi ad Israel secundum earnem viventem pertinent ritus sa-crificiales in lege praescripti) atque hoe sensu cara idem valet ac alibi littera. Spiritus autem oppositus carni utroque modo acceptae idem est, duplicem habens functionem. Est enim di-vinum principium sanctificans sive effective sive formaliter, quod prout sanctitatem interiorem confert, opponitur ritibus T. V., qui earn tantum praefigurabant, legalem solam iustitiam

conferentes; prout principium est operum salutarium , directe opponitur concupiscentiae, qnara coercet et prohibet ne domi-netur. Quocirca spiritus est semper quoddam principium divinum iiiterioris sanctitatis, quod gratuitum est et generatim gratia vocatur. Nostro autem in loco censemus spiritum opponi carni eodem sensu, quo III. 8., prout scilicet caro ritus legales si-gnificat, elementa mundi, quibus confidebant ii, qui in lege volebant iustificari: est proinde principium quoddam superna-turale, divinum sanctificationis. Cum etiam alibi occurrat haec dictio simplicitcr nvevficcn vel similis xard Trvtv/ict, nuspiam nvst fia tx niaiewg, coniungimus to fx Tridiexn; cum verbo seq. Ex fide tx nicreou non i-x vo/iov, ope, vi fidei, non legis. Exspectamus (CTCfxóeyió/itV-a, quae est lectio communior, prae-ferenda lectioni Sinaitici èxÓF/ó/ieDn ercipimus, quae clarior forte visa est editori codicis. Praesens tempus exspectamns est universaliter accipiendum pro qualibet differentia temporis; non enim vult dicere: nos nondum liabemus iustitiam, praestolamur tarnen; sed docere vult unde liaec iustitia sit exspectanda.

Quaestio duplex est: 1. quid sit.s?.ni(ht (hxaioarvrjc d/rex-rh'x£(gt;0ai: 2. utrum nvetjian sit nectendum cum verbo unex-ófxófieiïa ut exspectationis causam vel modum significet: spiritu exspectamus, an potius cum obiecto exspectationis veluti eins causa l exspectamus spem institiae ex fide per spiritum. Ad priorem quaestionem: certum est in verbis l/.m'da (hxctioai'vrjg contineri obiectum verbi exspectamns, difficile est tamen definire quid illud sit. Etenim institiae nequit esse genitivus causae, ut sit spes rjnam iustitia gignit, ut idcirco id , quod exspectatur , sit spes: nam lieic de ipsa iustitia, quomodo ea obtineatur, sermo est, ut ex Integra praecedente disputatione patet et ex v. praeced. 4. Nec institiae potest esse genitivus obiecti, tit sit spes acquirendae institiae; nam rursus non spem obtinendae institiae, quod praeterea satis frigidum foret, sed ipsam iustitiam exspectamns. An est quaedam hebraica constructio , qua identidem ex duobus substantivis in statu constructo prins est loco adiectivi construendi cum seq., ut Lev. XVI. 12. ple-nitudo tliuribuli pro thuribulo pleno et ibid. VI. 14. coctiones frustorum pro frustra cocta. 1. Sam. XVII. 40. quinque laevia lapidum pro quinque laeves lapides? Spes institiae proinde

foret iustitia sperata. Non est inverisimile; quamvis tunc po-tius, puto, dixisset Apostolus habemus, quam amy.iii-

/i'/ieOa exspectamus. Itaque quid prohibet n) llnikr. uruxóü-XFaiïat habere tanquam circumlocutionem, quae valeat sim-pliciter sperare, addito genitivo obiecti vel infinitivo? Sic enim et apud classicos occurrit èlnda nqozöt/zaiyai vel nQcc^o/.anUat (cf. Euripid. Alcest. 130. 131. rvv ()quot;■ 'i(,v cti (ii,o v éXniïa ttqoc-ótyjfiitai) atque ol ó dixerunt lobi II. 9. Tr(.ogchy/gt;ueio; Tr)v è/.zriSa lij: awryoia: nnv et auctor 2. Machab. VII. 14. ing vtto tov 0S()v nQocSjxav s/.nióa; rid'Lv araarrflfaDa.' ï/i' avrov. Sensus igitur foret: evspcctamus, speramus iustitiam.

Ad alteram quaestionem respondemus dativum jivft'/i rt vel r n nvei'ficnt valere etiam ope spiritus divini, agente spiritu Dei ut 1. Cor. XIV. 2. l.Petr. III. 18.; sensum vero idoneum lieic esse, qui ita efferatur: exspectamus seu speramus iustitiam ex fide, ope spiritus , divini scilicet: nt duplex causa in-dicetur, altera subiectiva et dispositiva fides, altera extrinseca et efficiens principalis , Spiritus Dei supernaturaliter agens in nobis. Licet ergo liuic acquiescere interpretationi.

Iain constat argumentum Apostoli: probandum est ei evacuates esse a Christo, excidisse a gratia, utique Christi, eos , qui volunt in lege iustificari: alloquitur scilicet illos, qui A^ro-lebant esse Christi, quamvis errarent in modo : probat vero dictum, quia nos, nos scilicet qui ad Christum spectamus, speramus iustitiam ex fide, ope Spiritus Dei, non ex legis ob-servatioue, ope rituum legalium, queraadmodum iam abunde de-monstravit: qui ergo aliter ac ex fide vult iustitiam accipere, excidit a gratia Christi, separatns est a Christo.

üt porro ostendat necessitatem ac excellentiam Fidei et simul excludat societatem cum Fide alterius medii veluti coo-perantis cum ea ad iustitiam acquirendam , subdit: nam in Christo Jesu, etc. h. e. in societate cum Christo lesu, \it simus cum Christo lesu, brevius, in oeconomia Christiana, in corpore Christi neque quid eflicere valet ia/j'ei circumcisio , neque quid praeputium, h. e. nihil valet vel circumcisos esse vel incircumcisos: qua collatione utriusque Paulus reducit ad eundem ordinem et alteram alteri exaequat, circumcisionem praeputio; ut sicut praeputium nihil valere et ipsi ludaei fa-

tebantur, intelligerenfc iicleiu circumcisionem pariter valere nihil. Bed fides aliquid valet: at ne quis perperam id forte accipe-ret, declarat nunc, ad moralem sermonem progressurus, cuius-inodi sit liaec fides et consequenter quam fidem Apostolus in-tellexerit, cum earn superius adeo commendavit: niau; rV aydnrfi éieyyoriu'vrj. Etsi tj ivsoyovntrij quidam catliolici tractatores voluerint passivo sensu accipere (fides acta a cari-tate), ut Bellarminus et Estius, attamen alii non dubitarant accipere significatione activa vel media (sese exercere) ut a Lapide. Negari nequit identidem rö èveoyinaU-ui in N. T. si-gnificationem habere passivam. 2. Thess. II. 7.; 2. Cor. I. G.; IV. 12. At aliis in locis active vel neutro sensu accipitur 1. Thess. II. 13. Ephes. III. 20. Colos. I. 29. Alias non oc-currit in T. N., praeter lac. V. 16. ubi ad collationem no-stram nihil confert. Gonceptui autem Paulino, secundum quem Fides principatmn in ordine salutis tenet, forte magis congruit, cum potissimum de Fide data opera disputat, ut heic Fides concipiatur agens, se exercens: quae quidem sententia vera est; nam Fides est principium et radix operum salutarium et quemadmoduhi dicere licet: fidelis operatur per caritatem. ita etiam dici potest fides agere per caritatem. Cum caritas fidem supponat et ab ea tanquam radix dependeat, in actione, cuius principium est fides, caritas ut cansa instrumentalis concipi potest. Fides ergo, quae in Christo valet, est fides sese exercens per caritatem: caritas proinde est necessaria ut opera ex fide valeant in Christo lesu: nam Fides sine caritate nihil est 1. Cor. XIII. 2. coll. lacobi II. 21.—2G. lam vero Fides ope-rans per caritatem, habens idcirco adiunctam caritatem tanquam principium quoddam operationis salutaris, est ea, quae a catholicis vocari solet jldes format a. Qua formula significantur duo: 1. caritas coniuncta cum fide et operans cum fide: 2. re-spectas quidam inter utramque, ut caritas se habeat ad fidem sicut forma ad formatum. Hoc alteram spectat ad modum in-telligendi dogmatis, qui tamen modus hac in re ab ipsa re-velatione suppeditatur.

Nam forma dicitur id, quod in se perfectius , alteri acce-dens ipsum perficit: atqui caritas per se pcrlectior est fide sola (1. Cor. XIII. 13.) atque accedens fidei, facit ut ipsa non

sit nihil (1. Cor. XIV. 2.), secl valeat in Christo [esu (heic.), edat scilicet opera, quae valeant ad vitam aeteruam. üniuntur proinde ambo sub ratioue principii et sub hac ratione caritas perficit fidem, non faciens ut ipsa sit fides , sed ut sit prin-cipium idoneum operum , quae propria sunt eorum, qui sunt in Christo lesu.

Docet ergo Apostolus, quod sola fides operans per carita-tem valet in Christo lesu; id certe vult dicere, quod ut simus in Christo lesu, maneamus in Christo lesu, non simus eva-cuati a Christo (v. 4.), requiritur fides operans per caritatem. An praeterea illud etiam significat, quod ut incipiamus esse in Christo Jesu, hoc est ut iustificemur, fides requiritur cum caritate ? Protestantes negant , qui dant quidem caritatem ideoque observationem legis exigi a fidelibus , ut maneant in iustitia accepta per fidem: sed quia iustificatio prorsus gratuita est citra ulla opera nostra meritoria, ideo negant caritatem ad iustificationem requiri.

Verum 1. gratuitas iustificationis (in adultis) non in hoc est sita quod nulla congrua dispositio praevertat, sed quod liaec non mereatur ex condigno seu exigat iustificationem et quod ea rursus sit ex indebito auxilio gratiae non ex solis viribus liberi arbitrii. Quod si Protestantes nullum actum bonum vo-lunt praevertere iustificationem , cur exigunt fidem, quae non est sine ullo merito, ut Augustinus docet?

2. luxta doctrinam catholicorum duplex est modus iustificationis , nempe ex opere operantis et ex opeve operate: in utraque iustificatione caritas habitualis infunditur, qua homo fbrmaliter fit iustus: quoad caritatem actualem, quae tanquam dispositio requiratur, distinguendum est: nam pro priore iustificatione requiritur caritas theologica presse accepta; poenitentia proinde ex vera caritate: pro altera iustificatione aliquid minus postulatur, poenitentia scilicet ex alio inferiore motivo, utique praeter fidem et spem. Haec imperfectior dispositio potest et ipsa, sensu quodam latiore, caritas vocari iuxta Augustinum (cf. Tract, nostrum de Gratia pag. 101. seqq.): cum sit motus in Deum, bona voluntas atque voluntas servandi divina man-data.

que moclo acceptam negant Protostantes requiri pro iustificatione obtinenda. Non est liie locus doctrinae luiic confutandae. Tantum secundum ea, quae heic Paulus_v docet, advertimus quod sequitur. luxta Apostolum fides, quae valet in Christo lesu, est fides operans per caritatem , coniuncta proinde caritati et ab ea formata: atqui fides, quae iustificat, est certe fides, quae plurimum valet in Christo, cum nos eidem coniungat: ergo fides iustificans est fides formata caritate. Neque Protestantes unquam rationem reddent, cur caritas non requisita ad iusti-ficandum , requiratur ad conservandam iustitiam, aliis verbis, cur, si iustus fio sola fide, nequeam perseverare iustus, sola perseverante fide.

Et re quidem vera necessitas operum bonorum praeter fidem, post iustificationem, est doctrina asserta praeter et contra systema Protestantium de amissione primitivae iustitiae et de servo arbitrio , affirmata tamen propter nimia et mani-festissima testimonia Scripturarum, quamvis liaec eadem opera negent ii meritum habere vitae aeternae, quae est alia absurdi-tas. Idcirco si Protestantes logici esse velint, fatentes heic cum Apostolo Fidem, quae valet in Christo lesu, operari per caritatem , fateantur etiam Fidem iustificare per caritatem. Cf. dicta in fine cap. II.

Heic reapse absolvitur pars prior eaque theoretica epistolae: sequitur pars exhortatoria et moralis.

7. 'Eroiyjti: xah'c tic i/iag Carrehatis bene ; rjuis vos ii/ipe-èptxod'ev (V.tj'hi{ fiy mi- dimt verilnti non ohedire? itsaDni ¹);

8. II Tcsiaiiovrj ovx ex io7' xa- Persaa.no haec non est e.v co, htvvrni vndg ²). (jai vocat vos.

9. Mixca ohov Lu (jModicum fermentum totam imis-Qa/ut £t'f.iol f). sam corrumpit.

10. 'E/li) ni'rcot 'Ja eig gt; /idg, oi l Ego con fido in vobis in Domino, oróèv iï'/j.o (pgovijOSiS' o ó• r/uod nihil aliud sapietis: c/ui i uodacoiv ipu:, ftnaruaei i lt;gt; autem contarhat vos. porta bit y.üifia, oJit; tav /j ff). iudirium, quit:unique est ille.

Currebatis bene: antequam falsis doctoribas morem gere-retis, hi vita Christiana profectura faciebatis: quis... interro-gatio non ignorantis, sed indignantis et admirantis quod post-quam ipse Paulus eos docuerat, potuerint ipsi alios au dire eoruraque errores sequi. ^c/i dh^c/a est doctrina divina revelata, quam Paulus Galatis praedieavit, Evangelium, tides obiective sumpta. Ah] rci itli aDut: miilo/iui cum dat. obedio, m.orem gero. Divina revelatio obedientiara exigit, quae est obedientia Fidci (Rom. I. 5.), libera subiectio iiiteliectus Deo loquenti in acci-piendis et affirmandis veritatibus, quas Deus est locutus. Mos est addere n ij verbis significantibus prohibitionem, impedimen-tuni. Porro infinitivus cum uj] indicat id, quod secundum vo-luntatem impedientis non debet esse: quis impedicit ne verituti obediretis ? H Hi-iaiiovi'j: rarum vocabulum et apud seriores

Codex amiatinus v. 8. pro persuasio haec habet solum fersunsio. Hieronymus (in comm.) testatur se v. S. in latinis codicibus scriptam reperisse hoc pacto: persuasio vestra ex Deo est, qui vocabit vos: qua lectione reprobata, banc alteram commendat: persuasio vestra non est ex to, qui vo-cavit vos, de possessivo vestra nihil ambi^ens. Forte et Theodor. legit sine negatione, qui sic enarrat: proprium Dei est vocare, andientium a ede re sen obedire.

scriptores (lustiuum Apol. 1. 53. Ignatium ad Rom. JII. :3. Eustath. cf. Wetsfc. turn Sieffert) iuxta etymologiam persua-sionis significationem habet: sed dubitatur an active accipienda sit, vis per-iuadendi. studium persaadendi alios, an passive, pin— saasio, cr.'dutitas . fides. Si abesset particula negans et i h r_ltanquam relativum acciperetur , ij Treiff/ivvtJ (pine TTfidfiivij, signilicatio passiva satis congrueret, nexa cum praeced. t/uis impedicit vos rij u/.ïj'J. i;£ fitj Tit 'Jt.r'Jc.i verifafi non accoinodure fidem, quae fides est a Deo. Sed communior est lectio negans, quae et in codd. exstabat , quos Hieronymus consuluit, qui scilicet aetate eius antiqui erant (cf. eius epist. ad Damasum de emend. N. T.). Admissa negatione, I] ntiGiiov*] neqiiit esse fides: falsa enim foret haec propositio indefinita: fides vel credulitas sive persuasio non est a Deo. Si accipiatur active, miaaovi'j potest id valere quod alias a Paulo dicitur ne/Uoi di'Opco/riitjg (Suffix; Xóyot- (1. Cor. 11. 4.), verba sapientiae lui-manae apta ad persuadendum, quibus se non usum esse ibid, affirmat. Ileir/iovrj scilicet esset ars persuadendi vel eius exer-citium, secundum humanam sapientiam, h. e. non tantum iuxta praecepta rhetorum elaborata, sed et ex humana sapientia ar-gumenta colligens. Hac profecto abuti oportuit adversarios Apostoli, ut Galatas in suam tiaherent sententiam. Hanc ipse affirmat non esse a Deo, qui rudes elegit et praedicare misit in ostensione Spiritus et virtutis, ut fides non esset in sapientia hominum , sed in virtute Dei (1. Cor. 11. 4. 5.). Non negat proinde earn esse a Deo prout Deus est auctor omnium bonorum, sed a Deo, prout est supernaturalis oeconomiae sa-lutis institutor. mittens et instfuens opportunis auxiliis prae-dicatores sui Evangelii. Apostolus de re definita loquitur i] neKT/tovi'j, vulg. persuasio haec: ista persuadendi ars, qua novi vestri doctores usi sunt, non est a Deo. Praesens ó xcüo.v ï/iiig (lov xa/.ovnog vita:) accipere licet tanquam substantivum quemadmodum 1., Thess. V. 24. Sententia huius v. nectitur cum praeced. Miratus est aliquos id esse consecutos ut (ialatae a veritate desciscerent: consecuti certe fuerint arte quadam humana persuadendi; hanc negat esse a Deo ideoque negat ei esse fidendum, arguens simul Galatas, quod huiusmodi lui-manae sapientiae verbis siverint se in transversum rapi,

Modicum fermentuin totaiu massam corrumpit. Non probafc Hieronymus, etsi intactam reliquerit, hanc versionem veteris interpretis, substituens istam: modicum fermentum totam con-spersionem ferment at, quae respondet verbis graecis inxyn Z-'/irj u/.ov k) (f vQUfia ^v/ur. Proverbium est, quo ex minimis priu-cipiis maxima oriri annuntiamus (poca favilla grati fiamma se-conda). Eodem proverbio utitur Paulus 1. Cor. V. C. Enuntiatio proverbii satis est ut intelligant Galatae quid sibi faciendum, a quo sibi cavendum sit. 8ub imagine fermenti heic lutet error in doctrina salutis (Theodor.): ex parvo errore totius do-ctrinae corruptio sequitur. Ut id Paulus diceret, non opus erat ipsum putare parvum vel minimum esse errorem adver-sariorum, sed satis erat supponere Galatas nunc ita censere. Imo usus Paulus consueto proverbio potuit Galatis relinquere aliud subinferendum argumentatione quadam a minore ad maius: parvus error totam doctrinam paulatim corrumpit; quid magnus error praestabit , cuiusmodi est iste, quern impugno? Sententia intenta ergo est: oportere Galatas a quovis falso dogmate, sive eis magni sive minoris momenti videatur, prorsus abhorrere. Possunt et sub imagine fermenti venire doctores; ita accepit Hieronymus: ssensus iste est: nolite putare pau-corum hominum, qui de ludaea venientes aliud docent, insi-dias contemnendas.... Doctrina perversa ab uno incipiens vix duos aut tres primum in exordio reperit auditores, sed paulatim ut cancer serpit in corpore et iuxta vulgare proverbium : unius pecudis scabies totum commaculat gregem.... Scintilla, statim ac apparuerit, extinguenda est... Arius in Alexandria una scintilla fuit, sed quia non statim oppressa est, totum orbem eius iiamma populata est.

Ego cum emphasi; non solum conlidere licet, sed ego, qui vos cognosco, cotifido vel persuasurn haheo ntrtoiVa: sig Vfuig, quod ad vos attinet (cf. Ephes. HF. 16. Philipp. lV^r. 15.), èv Kvoict) in Domino, fundamentum spei in Domino locans : on ovótv a'/.Xo (fnorr'jaeis i/uod nihil aliud sapietis. Quid vero subintelligendum V ne divinationi vela pendamus, satis est sistere in iis , quae modo (v. 7.—9.) dicta sunt: non sentietis non opinabimini aliud quam quod dixi, li. e. vos a veritate descivisse deceptos bumana persuasione quorumdam , quos vel

quorum doctrinam cavere oportet. Si enim id cogitent et sibi persuadeant Galatae, iam omnia sunt in tuto. Hieronymus in-telligit nihil aliud ijuuin quod per epistolam docehantnr. Res tandem in idem redit.

'O Jè laodacT'in' v/idg. Iam Tlieronymus meminit eorum, qui heic Petrum occulte lacerari dicebant, quorum interpretatie et non paucis rationalistis placuit. Ver am 1. decernendum foret utrum hoc singulare unam personam significet, an potius to-tum genus, quemadmodum 1. Cot. III. 7. 2. Cor. XI. 4. vel quodlibet individnum singillatim eiusdem generis. Nam quod una persona significetur, quae Galatas turbaret et dux proinde veluti esset perturbationis diiKcile sane est credere: etiam ab initio epistolae de pluribus Paulas absque ullo discrimine lo-cutus est I. 7. IV. 17. pariter heic mox v. 12. loquitur in plurali qui vos conturbant: item seq. cap. 12. 13. indefinite loquitur: quicumque: congruum est ergo quod et ó ntou'acojr v/ndg perinde accipiatur, quandoquidem per se id licet, ac si dictum esset ol raqdacovie.; r/iu; vel onot zayaaao'civ midc. 2. Ad Petrum quod spectat, historice constat quod is non po-tuerit esse auctor huius perturbationis; Petrus enim a) non solum nunquam docuit oportere gentes conversas circumcidi et iudaizare, sed factis et verbis docuit oppositum Act. X. 44.—47. XI. 17. XV. 8.—11. b) Petrus inter gentes, teste Paulo heic II. 14., gentiliter vivebat, ut non nisi quaedam exceptio huic mori fuerit Antiochiae propter supervenientes ludaeos: etsi ergo Petrus inter Galatas fuerit; nam ibi ludaeis praedicavit et inter Christianos ex gentibus conversatus fuerit (quod Antiochiae accidit II. 12.), gentiliter certe vixit inter istos, nec docuit eos necessitatem circumcisionis. Ceterum Paulus loquitur de perturbatore exsistente inter Galatas, cum haec scri-beret: an erat tunc ibi Petrus? divinas profecto, sed non probas. Tandem c) repugnat Apostolum, qui hactenus de Petro tam houorifice locutus. est, quem distinxit a falsis fratribus adver-sariis suis eisdemque opposuit I. 18. II. 3. 7. 8. 9. 13. ^cf. comm.), nunc repraesentare eumdem tanquam eorum ducem et de ipso cum tanto coutemptu loqui. Ut haec absurda repu-gnantia videatur , opus hand est esse Catholicum, viderunt et Protestantes (cf. Sieffert.). Igitur si una persona intelligenda est,

quam Paulus nolit nomhuire, fateri oportet et nos earn igno-rare atque censere cum Hieronymo gt;de alio quoclam dici, qui aut cum Apostolis fuerat, aut de ludaea venerat, aut ex Pha-risaeis crediderat, aut certe magnus sit apnd Galatas aestima-tus.quot; Verum ut iam monuimus, coiigruentius est liane phrasim indefinite accipere vel de toto genere, vel de quolibet individuo eiusdem generis singillatim, gt;ut etsi magnas de illis opiniones habeant, eos Deo poenas luituros intelligantquot; ait Theodor.

Portahit indicium, xoiuu est frequentissime sententia damna-tionis, quam, cum quid grave sit, quis fiacnaamp;i: feret sen-tentiam condemnatoriam ideoque poenas dabit: o;ii; civ , quisquis ille sit, nulla personarum distinctione facta; quia nulla est acceptio personarum apud Deum: indicium enim, de quo tanquam certe futuro loquitur, est indicium Dei sive in hac vita sive in altera.

11. Eyot rff, adehf oi, el tisqi- Ego autem, fratres, si circiun-roiiijV tn xtjovffffw , %i en cisionem adhuc praedico, quid (hwxouai.-, uoa to adhuc persecutionem patiorf axdvdu'/.ov rov ciaroov ¹). Ergo evacuatumestscandalum

12. quot;()(f£/.ov xai dnoxijipovcai ol Utinam et abscindantur qui vos uraffTCCiovvcfg i'püc. r oritur bant.

Nexum cum praeced. ostendit Theodor. gt;Quoniam improbi hi legis defensores dicebant ipsum quoque Apostolura servare legem et non eadem ubique praedicare, de hoc etiam neces-sario respondet.quot; Sensus sane v. 11. hue redit: cur me odio habent ludaei et me aperte oppugnant, si circumcisionem praedico et legem servare praecipio ? quibus verbis et negat se id facere et negationem suam probat. Ratio autem cur id de se nunc profiteretur, quod tamen adeo evidens erat, non potuit esse nisi haec, quod nempe adversarii sui hanc quoque calu-mniam ei impingerent, quod circumcisionem ipse praedicaret. Respondet igitur tacitae criminationi huiusmodi: nonne tu ipse praedicas circumcisionem, qui e. g. Timotheum circumcidisti

(Act. XVI. 3.)? Krjovffcfiv t;khxoii/v, quemadmoduni xtjorrrm-ir evayyi'/.iov, est ita annuntiare circumcisionem ut eius neces-sitas asscratur: quod enim liominibus necessarium erat ad sa-lutein isti xijovxe: afferebant. Ait itaque Apostolus: si etjo In adhuc h. e. post conversionem meam, praedicarem circumcisio-nem, profecto non paterer rn hucusque (quam nempe continue usque ad hanc lioram patior) persecutioneni a ludaeis utique, qui soli tunc christianos persequebantur et contra eos coiumo-vebant magistratus. Cur ergo me adhuc persequuutur , si ita est, ut dicunt? nam propter banc causam tantum possunt me odio habere et persequi, quod praewicem legem abolifcam esse, circumcisionem sublatam. Ita Theodoi^Chrys. Hieron. Conten-tus est ad repellendam calumniam argumento ad hominem et per se evidenti, quin opus esse iudicet distinctius explicare cur identidem circumcisionem probaverit vel admiserit, factus ludaeis iudaeus ut eos lucrifaceret. Sed ut magis ostendat quantum repugnet ut ipse praedicet circumcisionem, doctrinam profert, quam qui tenet fieri non potest ut praedicet circumcisionem, quamque Paulum tenere certain erat.

Ait: ergo ecacuatum est xcmjoyr^ac cessavit, in irritum abiit scandalum crucis. Propositio et interrogative legi potest cum Syro: enjo ne evacuatum est svamlalum crucis V supple: profecto non: sed et positive; ergo fsi ita res se habeant, si circumcisio praedicanda sit) evacuatum est scaiululum crucis; '/nod tamen nemo dire rit. Quid est evacuatum esse scandalum crucis? Crux Christi sive lesus crucifixus, dum gentibus stul-titia erat, ludaeis erat scandalum (1. Cor. I. 23.), lapis offen-sionis, quo (propter eorum utique t'alsas conceptiones) impe-diebantur ne viam certam salutis eis a Salvatore patefactam ingrederentur. Cur vero lesus crucifixus scandalum erat ludaeisV an quia legem abolebat, quam ipsi adeo diligebant? an quia eorum exspectationi de Messia rege potente in terris adeo ad-versabatur? Si prior causa fuisset, non tam in morte igno-miniosa Christi, quam simpliciter in eius doctrina vel in ipso lesu, praecisione etiam facta a crucitixione , scandalizati fuis-sent. Altera ergo fuisse causa videtur, quam certe significat Paulus, dum emphasim facit in to) cracifivum , ut idem sit quod scandalum erat ludaeis et stultitia gentibus: hoc autem

erat ipsa mors ignominiosa crucis. lam vero si textum nostrum modo consideremus, videri utique potest sensus idoneus, si scandalum crucis secundum priorem modum accipiamus. Si enim circumcisio praedicetur, nullum est amplius scandalum crucis, vel si circumcisionem praedico, eo ipso affirmo nullum amplius esse scandalum crucis; quod profecto absurdum est de me cogitare. Itaque non praedicabat ipse circumcisionem. Sed, puto, hoc pacto frigesceret oratio. Mihi probabilius est sensum esse hunc: ergo evacuata est crux Christi, redacta est ad ni-hilum vis, efficacia crucis seu mortis Christi, quod iam antea diserat II. 21.: gratis Christus mor funs est, si praedicatur circumcisio, et illud ego affirmo, si praedico circumcisionem; illud autem profecto absurdum est cogitare. Pro eo autem ut diceret simpliciter cruceni , quoniam contra ludaeos disputat, qui bus crux Christi scandalum erat, dixit efficacius et cum emphasi scandalum crucis, perinde ac si diceret: non ergo amplius praedicamus Christum crucifixum , ludaeis quidem scandalum : hoc scandalum sublatum est, quia ipsa crux, mors Christi in irritum est missa, si praedicatur necessitas circum-cisionis. Cum ergo crux Christi et eius efficacia praedicanda essct eamque Paulus certe praedicaret, manifestum erat ipsum non praedicare circumcisionem. Itaque ut calumniam refellat ïe praedicare circumcisionem , ex ea infert: ergo gratis Christus mortuus est, vel ergo ego hoc praedico , quod utrumque ut evidens absurdum cogitandum relinquit: ex negato autem consequente relinquitur negandum antecedens.

Utinam et ahscindantur: anuxóm o/iai vox media est me abscindo, me mutilo, genitalia reseco. Utinam non tantum se circumcidant (vestri isti doctores, circumcisionis praedicatores) expoliantes membrum sed et illud abscindant sibi, si adeo di-ligunt circumcisionem. Ita graeci et Hieronymus, qui longa utitur disputatione, ut tale desiderium cum debita caritate conciliet. Particula xal et, quae aliquid snbintelligendum docet, cuius iam prius mentio quaedam facta est quodque minus sit, videtur banc exigere intorpretationem. De circumcisione enim sermo fuit, quam isti perturbatores Galatarum j raedicabant. Quidam (Corn, a lap. Erasmus, etiam quidam Protestantes cum Cal vino) baud congruere censentes huiusmodi desiderium de malo

proximi vel de mala aetione proximi cum zelo ordinate Apo-stoli, accipiunt am .óifjnvvai passive, abscindantur, vel, si placet, etiam voce media, se abscindant, ab Ecclesia scilicet, separen-tur ab ea vel ab ea ultro discedant vel a Deo exscindantur e medio vestrum. Verum dicitur refragari huic interpretationi particula xaï , quae otiosa foret in hac hypotliesi. To oyf/.ov (vel (l)(pe?.ov) desiderinm quoddam significat; non ait Apostolus tantummodo: per me licet , sed desiderium quoddam exprimit: observat actum Herm. ad Vig. p. 756. ax/eAov (vel liqeAov) non adhiberi nisi quum quis optat ut fuerit aliquid vel sit vel futurum sit, quod non fuit nec est nee futurum estquot;, possibile tamen absolute concipitur. Quid ergo? habemusne heic desiderium Pauli de malo proximi et desiderium malumV luxta interpreta-tionem graecorum esset desiderium de aetione proximi, quae per se mala est moraliter et malum affert pbysicum. Desiderium inquam , non sola permissio , ut iam advertimus. Qui tale desiderium cum debito caritatis conciliaturV Hieronymus potius quatu probet, excusat Apostolum , qui videbat totam provin-ciam, quam ipse sue sanguine et periculis ab idololatria ad Christi traduxerat fidem, subita persuasione turbatam gt;nec mirum esse, ait, si Apostolus, ut homo et adhuc vasculo clau-sus infirmo vidensque aliam legem in corpore suo captivantem se et ducentem in lege peccati, semel fuerit hoc locutus , in quod frequenter sanctos viros cadere perspicimus.quot; Superius autem repraesentaverat Paulum haec verba proferentem tan-quam qui cum optantis voto malediceret. Verum quamvis a sanctis viris huiusmodi convicia identidem in aestu quodam ex-cidere soleant, attamen aliud est quod ea scribantur et post relectam (ut solebat fieri) epistolam scripta relinquantur, ubi matura reflexio habet locum : quocirca nequimus concoquere Paulum haec scripsisse, si vere convicium est et votum mali ■ilterius per se reprehensibile, quod malum heic praeterea non foret leve. Id et Hieronymus sensisse videtur, qui tandem addit et illud dici posse »quod Paulus non tam maledixerit eis, quam oraverit pro illis, ut eas partes corporis perderent, per quas delinquere cogebanturquot; et provocat ad Matth. XVIII. 8. Sed ditficultas est quod illi perturbatores non hac parte corporis peccarent, ut idcirco non apparaat quo spectare posset

eius amissio ut a peccato h. e. perturbatione Galatarum ces-sarent. Praeterea votum Pauli foret nou tantum ut quomodo-cumque amittant has partes, sed ut se ipsos abscindant, quod illicitum est. Sententia scilicet Pauli liaec foret: ego quidem non praedico eircunicisionem , sed illi, si velint , se circumci-dunt et utinam etiam se abscindant. Si dixisset: per me licet, se abscindant, ut Chrys. interpretari videtur , difficultas non foret: sed desiderium exprimitur: quid vero est in hac re, quod desiderii honesti possit esse obiectum, euni praeterea ne-que indirecte hoc malum conduxisset ad cessationem pertur-bationis.

Quamobrem nequit nobis probari interpretatio talis, qua tribuitur Apostolo desiderium de malo imo mala actione pro-ximi , quod desiderium neque ulla rationabilis causa honestat. Quocirca non bene comparantur haec cum excommunicatione iticestuosi 1. Cor. V. 3.-5. aut cum anathemate dicto uui-versim iis , qui non diligunt lesum Christum, ibid. XVI. 22. Alia igitur iam memorata interpretatio praeferenda: verum et haec suis premitur difficultatibus. Nam praeter iam indicatam de copulativa y.n'i , quae heic esset inutilis; videtur oportuisse mentionem fieri eius, e quo abscindendi essent; utinam abscin-dantur: undeV cur non adiecit: ex Ecclesia vel ex vobis? Praeterea si huiusmodi abscissionem desiderabat, cur ipse po-tius, qui idonea auctoritate pollebat, nou abscidit V aut cur non declaravit iam abscissos esse vel se sponte abscidisse ab Ecclesia Christi, qui talia contra earn molirentur V Quocirca neque haec interpretatio est probabilis satis. Igitur non aliud restat, puto, quam ut verba Apostoli accepta quidem secundum inter-pretationem veterum: uthiafi non solum se circumcidai t sed et se ahscindant, intelligantur metaphorice dicta vel spiritaliter. Agitur de desiderio , rem desideratam supponimus hire bonam esse. Porro circumcisio est etiam cordis in spiritu, propria Christianorum Rom. II. 29., abscissio quoque est, qua quis se ipsum fi'voi X'if' propter regnum caelorum Matth. XIX. 12. Quemadmodum vero in ordine real; abscissio sive eviratio est gradus quidam superior simplici circumcisione, ita in ordine morali spiritualis eviratio prae circumcisione cordis; ut proinde propter vehementiam affectus sit facilis transitus a desiderio

unius ad desiderium alterius perfections. E^o vero , ait Apostolus, qui vestros perturbatores non cesso in Christo diligere, opto ut ii non solum circumcidantur (circumcisione cordis) sed et se abscindant (abscissione spiritali). Cui liaec non placent, aliud congruentius excogitet. ()i livaaratovvitg vnd:: avaara-rotv plus est quam luodaaeiv Cf. Act. XVil. G. XXI. 38. et verbum est serioris graecitatis pro drctdiaiov noieïr.

13. 'i'/ie'c yito i';i ' é/.fvDeotn 1 '0.4 enim in Ubertatem vocal is fx/.rjitrjre, dó'f/.yor fiovov fir) esti-i, fratres: tantum ne li-irjv k/.eviho'u !■ eti ilyoQntjV bert at em in occanionum (let is i ij anoxi. «A/a rhtc i i'_lc ayii- carnis , sed per caritatein Tzrji dnv/.evere aA/.ij/.oi; ¹). spiritus servite invicem.

14. '() ydo 7?«-quot; róiioc èv évl Omnis enim lex in uno sermone /.lt;iyo) nfTi'/.t'jouji ui , t'r 1 ([gt;' impletur: diliyes pro.cimurn i'yctTirjfftg rov n/.rfiiov cov tuum sicut te ipsum.

15. Ei St a/j.y?.org ódxrue xai Quod si invicem mordetis et co-xnrfGth'fre, {i'/.tneie u 1] vn' meditis, videte ne ab invicem

Vos enim: expresserat desiderium ut desineret turbatio Ga-latarum eo voto ut eormn perturbatores ad meliorem frugem redirent: subdit causani cur tandem commotio haec et con-tentio de lege quiescere debeat; vos enim , non exclusive qui-dem prae ceteris christianis sed prae perturbatoribus vestris, qui voluut in servitute legis manere , vos (cliristiaui) in liber-tatem vocatis estis, fratres. Libertas est ea, de qua hactenus est locutus (cf. v. 1. luiius cap.), libertas a servitute legis mosaicae , libertas propria filiorum Dei. Tantum ne /t vior /i/₍: moralis admonitio restrictiva, excludens falsam interpretationem libertatis: verbum (puta roim-i gt;) in gr. deest, quod latinus interpres supplevit, ait Hieronymus, detis: ita et classici post probibentem part, a i_{ loqui solent.

tem carni, quae sensu morali accipitur. Sensus elarus est : liberi estis: ca vete tantum ne libertatera liane convertatis in praetextum pro earnalibus desideriis implendis, sive cavete ne praetextu libertatis velitis carnem quoque liberam esse, ut vobis liceat quodcumque libet. Haec non est scilicet libertas Cbri-stianorum, sed porcorum de grege Epicuri. Ergo ('bristiani lege morali tenentur non secus ac alii. Idem docet Rom. VI. 14. —16.: hoe est non esse consequens ut peccemus seu ut carni indulgeamus ex eo quod non sumus sub lege sed sub gratia. Petrus quoque 1. epist. II. 16. hortatur Christianos li-beros ne libertatem habeant quasi velamen malitiae. Huius-modi autem libertati carnis opponit Apostolus servitiilem cari-tatis; sed per car it at em (addit vuig. cum Clar. spiritus) sevvite invicem. Qui diligit, non vult praeesse ei quem diligit, sed potius se ei subiicit eique morem gerit ut eius bono consulat. Non alia est certe caritas proximi, quae ex amore Dei pro-cedit et qua, secundum exetnplum et mandatum Christi, di-ligimus proximum. Talis caritas elationem animi reprimens et cohi bens amorem suarum commoditatum idonea est retundendae libertati carnis. In lectione Vuig. spiritus opponitur carni ut libertati carnis caritas spiritus adversetur , caritas scilicet vel quam Spiritus S. diffundit in cordibus (Rom. V. 5.), vel quae non bumana est, sed divina, non hominis vitiati peccato, sed per Spiritum regenerati.

Om nis enim lex: rationem reddit cur caritatem suaserit et quidem contra libertatem carnis; sane quoniam, si lex moralis semper custodiatur, non est amplius locus libertati carnis , omnis autem lex ad caritatem redit, sequitur quod libertas carnis retunditur servitute caritatis. 'o iiaf vi'/noc — ttiïc o vó/iog est reapse tota lex (tutta la legge), de lege scilicet de-terminata loquitur, b. e. de lege a Deo lata: év tvi /.t'yoi ne-n'/.^QMiai impleta , absoluta tuit uno verbo , sermone, prae-cepto, sive , ut alii legunt, nh]ooïlt;cai impletur, absolvitur tv lm in hoc scilicet: diliges proximum iuum sicut te ipsum (Lev. XIX. 18.). Rom. XKI. 9. recitans praecepta secundae tabulae ait quod quodlibet huiusmodi mandatum ér tovim im Atlyio un;-xfcfa/aioricu, tv tok ayam'jtftig rov TrXtjrttov nov uk tatniiv in hoe verbo recapitulatur, ad hoc unum verbum redit; subdens

porro : dilectio proximi malum non operatur , infert tandem : Tihjoojna ouv voiiov r_t uydiri^ plenitudo ergo legis est dilectio, id, quod scilicet lege tota coutinetur, quo tota lex pervaditur et absolvitur, est caritas, ut idcirco qui caritatem servat. im-pleat totam legem. Manifestum est heic Apostolum de caritate proximi loqui: videtur autem de sola lege secundae tabulae ra-tionem habere, quam totam dilectione proximi contineri dicit; nam v. 9. tantum huiusmodi mandatorum fecerat mentionem. Et ipse Christus (Matth. XXII. 37.—40.) utrumque praeceptum di-lectionis Dei et proximi distincte proposuit, cum dixit; uni-versa lex et prophetae (omnis doctrina T. V.) xofiiaviai pendent , suspensa sunt ab his duobus mandatis , in his duobus recapitulantur. Verum si dilectio proximi secundum christianum conceptum contineat dilectionem Dei et de tali dilectione proximi iure praesumitur Apostolum loqui, turn verba: plenitudo legis est dilectio, etsi immediate accepta de dilectione proximi, universam legem possunt complecti; quia qui proximum diligit ex amore Dei iam Deum ipsum diligit, propter quem et in quo proximum diligit. Hoc certe sensu loquitur loannes prae-dicator caritatis 1. loan. III. 14. — 23. IV. 7. Atque hoc sensu dicendus est Apostolus loqui heic ad Gal. Nam oportet ut verba ó 7ta; vó/ioi totam prorsus legem complectantur; secus enim , quoniam libertas carnis se porrigit etiara ad ea , quae sunt immediate contra Deum (cf. heic vv. 19.—21.)', nondum per commendationem legis praecipientis solum amorem proximi, exhibitum esset sufficiens remedium contra earn libertatem carnis, quod tamen intendit Apostolus opponens libertati carnis servitutem caritatis. Itaque qui proximum diligit caritate Christiana , implet universam legem: nam omnia praecepta a Deo lata servat, quae in utraque tabula continebantur. Talem esse sententiam Apostoli liquebit etiam ex seqq. 16. et deinceps, ubi sese ipsum explicat. Hieronymus non solam moralem legem intelligit, sed universam mosaicam institutionem: »siqui-dem omne illud legis onus et multiplicia praecepta non tam exclusa sunt per Evangelii gratiam , quam uno caritatis ser-mone breviata.quot; Verba Levitici ab Apostolo recitata intelli-guntur certe ab en, in interpretatione vocis to' nhpiov p, secundum sensum non quem subiiciebant eis ludaei, sed quem

Christus (l. c.) interpres et consummator legis expressit, quem sensum omnes Christiani tenebant. Vides quam alienus sit Apostolus, duin legem mosaicam abrogatam esse docet, ub ëa senteutia quod lex decalogi lex moralis a Moyse promulgata desiverit. At que res adeo evidens erat ut opus non habuerit Apostolus se a quadam apparente contradictione defendere. Sane lex ista moralis, solum quoad externam et publicam pro-mulgationeni a Deo factam spectans ad mosaicam oeconomiam, non erat huius propria, sed universo lunnano generi communis, ab hominibus ante Moysem servata et omnibus gentibus scripta in corde Rom. II. 15. Lege apud Hieronymum lieic commendationem caritatis.

Quod si ei óè si autem invicern mordetis et comeditis: non parvam inter eos dissensionem exstitisse significat. Tbeodoretus ait innui quosdam Galatas suscepisse circumcisionem , quosdam mansisse in doctrina Pauli, inde lites et pugnas. Ab his Galatas deterret Apostolus ostendens vel iubens eos advertere exitum earum: videte ne ab invicern consumarnini, hie exitus scilicet erit, ut Christiana vestra communitas prorsus intereat: quod vitari nequit nisi desinatis vos mordere et comedere. Vides auxesim orationis, ódxveiv, xareaüifiv, ava'/.irsxnv.

10. Ai^:yo) ót' nvevnaxi neoi- Dlco autem: spiritu .ambulate 77 a if tff xni emOviiiav nuo- et desideria carnis non per-xiic or in] is?.karjie *). p net is.

17. 11 yito aaoi tmitv/iH xaiu Caro enim concupiscit adversus tov Tivti\uaro?, in dt TTvt'fia spirituni, spiritus autem ad-xaru accoxog' raïra yao versus carnern ; Juiec cnirn ic'/j.i'y.atg a ifxen at, 'ivn a ^ si hi invic?m adversantur , at dv rc'.ïta rtoifpt **). non qaaecumquc vullis, ilia

18. El f!,^: rrvft'iian aytd'Ji . Qnod si spiritu ducimini, non ovx fc'ffTS vno vóiior. est is sub lege.

ne detis libertiitem in occasionem carnis atque ut diligatis invi-cem (v. 13.): ambulate spiritu. secundum spiritum , secundum divinam motionem, interiorem gratiam, secundum principia supernaturalia Fidei et Caritatis ; xni.... ov iir_t rsktcrjis: quod verbum vel significatione futuri vel imperativi accipere licet; utraque enim coliaeret. 'Ejii'Jriun aitoxoc sunt propensiones, motus indeliberati, qui sponte oriuntur ex natura vitiata, quos motus perficimus, cum iis libere consentimus. Non sunt motus deliberati; hi enim non tantum non sunt perficiendi, sed sunt excludendi. Actus vero deliberatus significatur, cum iubemur non perficere desideria carnis; id enim libere praestamus. Itaque in utroque principio spiritu et came inclinationes sup-ponit praevertentes exercitium nostrae libertatis (cf. llom. VII. 15.—23.); inclinationes, motus spiritus sequendos, carnis non sequendos docet. Secundum versionem Vuig. indicat directe Apostolus quid consequens sit ex eo quod quis ambulet spiritu, quod nempe desideria carnis non perficiat: quod hoc ipso iu-terdicitur, quod praecipitur ambnlarc spiritu.

Caro enim: rationem reddit dicti, atque eius quod in dicto suppositum et subintellectum est: hie tamen rationalis nexus satius explicabitur in fine.

Caro ergo concupiscit adversus spiritum : caro est universim sedes concupiscentiae, natura vitiata peccato (Rom. VII. 17. 23. 24.), spiritus est oppositum principium carni, nvevfia rij.^-(Rom. VIII. 2.), quod est in nobis principium vitae san-ctae et supematuralis, gratia, fides, spes , caritas. Utrumque habet inclinationem alterius inclinationi adversam. Spiritus certe heic non est anima hominis, quae e contrario cum carne concupiscit, neque est pars superior animae, rationis sen intelli-gentiae vis naturalis; nam et haec pars sibi relicta carnaliter concupiscit; non pauca enim opera carnis paulo post enume-rata ad eam propria spectant (v. 20.). Potest quidem intelligi interior homo secundum quem quis condelectatur legi Dei (Rom. VII. 22.); sed hie interior homo iam est homo Spiritu renovatus, vivens ex fide; nam qui secundum Spiritum sunt, hi sentiunt quae sunt Spiritus (ibid. VIII. 5.) ideoque legi Dei condelectantur, non alii. Spiritus ergo est principium vitae in-terioris supematuralis. Utrumque principium concupiscit ad-

versus alterum: motus nempe inclinationes, desideria, quae excitantur ab uno principio, adversantur motibus excitatis ab alio, haec enim sibi inmcern adversantur: nam ipsa principia sunt sibi ipsi contraria , euro et spiritus. Ex hac oppositione duplicis principii exsistentis in liomine, consequens est, ait Paulus, ut non qaaecunique vultis, ilia facialis. Lectio gr. sim-pliciter dicit: ut non quae vultis ea faciatis. Censemus autem in textu vatic, imprudenter omissum fuisse relativum S, quod alii legunt et supponitur a seq. rati ra. Ad Hom. VU. 17. Paulus ex exsistente in se (seu in homine, de quo generatim loquitur) coucupiscentia duo dicit consequi , nempe quod non faciat honum quod vult et quod az/at malum quod non vult. An utrumque brevius significavit beic inquiens: nos non facere quaecumque volumus? nam cum non facimus bonum quod vo-lumus, patet quod non facimus quae volumus; sed et cum agimus malum, quod nolumus, non facimus quae volumus; quia non abstinemus a malo, a quo vellemus abstinere: quae quidem abstinentia, cum actus quidam sit, recte repraesentari potest per verbum tioihv facere. Verum, dices, ad Bom. loquitur tantum de eo , quod ad concupiscentiam consequitur, beic vero de eo, quod consequitur ad utrumque principium spiritum et earnern, sive ad mutuam oppositionem utriusque. Hoe tarnen discrimen inter utrumque locum non est reale; nam et ad Kom. supponitur principium aliud praeter concupiscentiam, h. e. spiritus et pugna inter utrumque: bine est enim quod di-citur: non facio quod volo bonum, facio quod nolo malum; liaec voluntas boni et haec noluntas mali est a spiritu. Quem spiritum exsistentem in homine et adversantem carni significat disserte in eodem contextu vv. 22. 23. Idcirco affinnare licet parallela esse verba haec ad Galatas: uf non quaecumque vultis, ea faciatis cum citatis Rom. VIL 19. Quorum sensus, ne quis exsistimet nos etiam nolentes, vel necessitate quadam peccare, ab ipso Apostolo est discendus, qui subdit: si autem quod nolo, illud facio: iam non eqo operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Scilicet operamur illud et non operamur: duplex di-stinguitur actio, seu duplex ratio, qua nos auctores mali seu operatores dicimur. Haec autem differentia alia esse nequit quam quae est sita inter actus indeliberatos et deliberatos. Cum

actus indeliberati sint a facilitate nostra, ab appetitu vitiato h. e. a concupiscentia, quae nobis, inest: nos elicimus physice eos actus; seel quando eis inotibus non consentimus libere, vere dicimur nos non operari illos, quia propria operatio nostra est operatio libera, quae et actus humanus vocatur. Cum motibus indeliberatis ferimur in obiecta concupiscentiae, dicimur velle malum , quia ea reapse sunt inconvenieutia rationi et si libere admittantur, peccatur: at quamdiu sistitur in his actibus indeliberatis, nondum actus est peccatmu, nondum homo est malus; quia nondum ipse operatur iliud. Huiusmodi spon-taneos motus in se experitur ille, qui condelectatur legi secundum interiorem hominem, videt autem aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis suae (vv. 22. 23.). lustus proinde etiam his motibus subest et huiusmodi actus agit, physice quidem, non autem libere. lustus quideni, quantum in se est, désiderat et huiusmodi motibus indeliberatis carere, qui turpes sunt et occasio peccati, sed nou potest semper eos impedire , non potest idcirco facere quod vult. Haec doctrina eo spectat ut intelligant homines quid sit sprritn amhulare et desideria carnis non perjlcere (v. praeced.). Non enim id in eo est situm ut desideria carnalia non excitentur in nobis, talibus actibus indeliberatis carere hand valemus: sed in hoc est sitiuu ut eis assensum liberum non praebeamus, non dele-ctemur libere in iis neque ad actum deducamus, quod est scilicet perficere desideria carnis. Quapropter hie versus, quo doctrina praeced. declaratur, nectitur cum eo per coniunct. causalem enim; nempe haec est ratio cur iubeam vos spiritu amhulare et desideria carnis non perficere, turn quia adest reapse in nobis utrumque principium, alterum boni, alterum mali, turn quia in morali Christiana non agitur reapse de non habendis desideriis carnis, quae et invitis nobis subrepunt, sed de non perficien-dis, h. e. de libero assensu eis denegando : illud enim prae-stare est impossibile in hoc corpore mortis: assensum autem detrectare iis desideriis et persequi contraria opus est spiritus.

Quod si el ds : si autem spiritu ducimini, non est is suh lege. Quid sit n'ycti tnu vo'kor patet ex aliis locis , ubi eadem oe-currit phrasis lV^r. 5. coll. 111. 23. 25. IV. 21. coll. V. 1. scilicet legis servitute teneri, de qua IV. 1. seqq. locutus est.

Sententiae huic parallela est alia amplius explicata Rom VIII. 14.—-IG. Quicamque xpiritu Dei ar/untuv, il sunt filii Dei; 11011 enim accepistis spirituin xercitutin iterum in timore, fed accepiitis spirifum adoptionis etc. quemadmodmn quae haec praecedunt, respondent iis, quae loco nostro ad Galatas praevertunt senten-tiam, quam explicamus. Quoniam Spiritus S. est auctor principii vitae sanctae et supernaturalis in nobis et in nobis habitat, ipse potest certe significari heic: si spirifu duel mini, sicut signilica-tur 1. c. ad Horn, ubi idem dicitur: quicumque spirit a Dei aquntur. Nec obstat quod in verbis praeced. spiritu oinhulote non significatur propria Spiritus S.: nam cum id, quod las significatur, sit eftectus Spiritus S. qui proinde adsignificatur, liabetur reapse in eodem coutextu significatio vocis eadem ana-logice , quod sufficit. Veritas autem consequentis postulat ut spiritum heic intelligamus eum, quern misit Deus in corda eoruni, qui adoptionem filiorum receperant IV. 0.; hoc enim pignore perfectae adoptionis exclusa est servitus legis, subiectio paedagogo: quod heic dicitur von ex/is suh lege. Quemadmodmn enim ipsi ludaei in adoptionem filiorum asserti per Christum et Spiritum S. accipientes nou amplius erant sub lege, ita et Gentes eorumdem beneficiorum et eiusdem dignitatis participes, nequibant esse sub lege.

Porro cum adeo cordi esset Apostolo hanc doctrmam in-culcare: christianos non esse sub lege, occasionem nullam praetermittit eam proferendi, ut facit heic, abrumpens quo-dammodo orationis seriem , eo quod de vita agenda secundum spiritum locutus erat. Quo iaculo emisso , redit ad doctrinam moralem de vita secundum spiritum aut secundum carnem, sermonem deducens ad praxim.

19. (I'avfoa Sê éffnv ra toy a Manifesto, sunt autem opera car-rijg gclqxóc, aura lazi tzoq- nis, quae sunt fornicatio, ini-vtia,dgt;:a!)ao(Teia, dfftXys/u *), niunditia,impudicitia, lu.vuria,

20. Eicfui/.olatofiia, lt;jaonaxiia. Llolorum servitus, venejicia, in-hy tloai., I'/^c , /'Cy'.o:, 1'Jriioi, irnicitiae, contenliones, aemu-eoiiiyiiai. rhyjirJi ao 'a/, a'-ot- latlones, irae, rime, dissen-ffsic, siones, sectae,

21. lt;Igt;t)(h'oi, fii'Oai, xu,iio:, xal Invidiae, homicidia, ehrietates , ra u/iioia xoviotc' a noo'/.tyw ' comessationes et his sirnilia; vutv. xaDoig ncoelnov. on. oi rjuae praedico vohis , simt id i oi arret nodaaorTSg Ua-ffikeiav

22. Vj f)quot;;- xaQnig rov Tivei'fia- Fructus autem spiritus est cari-t óg i-cr/v dydnT], yj- od. et- tas, gaudium, pax, patientia, o'ji'tp fiaxQo'Jvina, yorjrr.'- henignitas, bonitas, longani-Ttjg, ayat)oi(jigt;rrj, Tiian:, mitas, Mansuetudo, fides , Troavir^, eyxodreia f). modestia, continentia, castifas.

Manifesta sunt, etc. nempe manifestum est quaenam sint ■id eqya zie aaoxó; opera carnis, quae caro (v. 17.) operatur, quae facit homo, cum perficit desideria carnis: autem ó'è est explicativum; nectuntur enim haec cum praeced. doctrina v. 17., praxim eius ostendentia, quaenam scilicet sint opera fugienda, quaenam prosequenda. Plura nomina occurrunt apud Vulg. quam in textu gr.: probabiliter nonnullae latinae voces sunt diversae versiones eiusdem vocis graecae. In idem tamen ambo redeunt et cum Apostolus concludat et his sirnilia, non est cur de uno aut altero nomine litigetur. Haec omnia licet ad cer-tas classes revocare ex. gr. peccata, quae ad appetitum con-

*) Clar. primo loco aoiytia ante tioq. Sin. non legit nec Alex, nec Vulg. nee Syrus.

Codex amiatinus cum Hieronymo in comm. omitt. v. 19. impudicitia v. autem 23. omittit mansuctiido, Hieronymus ibid, modesiia. Syrus pro quinque nominibus v. 23. habet tria: /Ides, mansuetudo^ patientia*

cupiscibilem referri solent, nngveCa, ('xat)aoffüe, datlyna , 11-ücu, xuj/ioi: quae ad irascibilem, êiug, £rjXnt, Dvuoi, Égi'Jeïat: quae spiritus propria sunt, contra caritatem proximi (■'%!]pui, ótxoaiaatat, aioia^tc (f'Jóvoi, contra caritatem Dei Deoque cul-tum debitum, tUiw'/.ohtiotia . lt;ji'.o/ii?x;üt. Porro noovtiu heic et aoiyjuav comprehendit: axa'amp;i'.Qaóa Rom. I. 24. est ea im-munditia, qua corpus suum quis contumelia afficit, drst/.yna sunt profligati mores (libertinaggio) cf. Eplies. IV. 19. 2. Pet. II. 7., ii kif ai ebrietas , abusus vini, xwiiai commessationes praesertiin nocturnae, abusus cibi. 'Eoig altercatio sen alter-candi studium, contentio cf. 1. Cor. I. 11. 12., ^rj/.og in malam partem, aemulatio (gelosia), -Ovfii'g ira excandescens, toiüeia rixa seu rixandi studium, quot;lï/ 'Jcai inimicitiae, quibus odio alios habemus , ()t,y_oni aaLaj dissidia, aio (at: tg partium studia, sectae: lt;}Üüvoi invidiae, animus tabescens alterius bonis, !tóo)?.o).a-Totia, quidquid ad cultum falsorum deorum pertinet: cum Cbristiani inter gentiles viverent, in quaedam huiusmodi cri-mina baud difficile labi poterant, (faq^iaxtia recte, puto, in-terpretabiraur, si dicemus esse artes magicas. Et his similia: cf. ex. gr. Rom. I. 26.—31. 2. Cor. XII. 20. Epbes. V. 3.—5. quae praedico nobis a nqoléyw , dico scilicet antequam contin-gant, ad cavendum malum, sicut praedixi ngoeïnov, in prima nempe institutione. Quod dicit et praedixit, est id quod sequitur : relativum idcirco « exbibet ea, de quibus dicit = ttsqi ojv. sed per attractionem concordans cum seq. roiavia. Quitalia agunt, regnum Dei non consequentur; cum Christianos alloqua-tur, Regnum Dei adliuc ipsis consequendum et quod amittere poterant, est finaliter Regnum Dei in caelis, aeterna beati-tudo, quemadmodum Mattb. XIII. 43. XXV. 34. 2. Tim IV. 18. 2. Pet. I. 11., ov x?.rjoovo/.irj(jovcrii', non heredilahunt: sermo est ad filios ideoque heredes, qui tamen cadere possunt here-ditate. Itaque singula enumerata opera carnis a Regno Dei excludunt, comprehendit autem et bis similia, scilicet est af-firmatio generalis: opera carnis excludunt a Regno Dei. Haec porro sunt peccata mortalia; dicendus est ergo Apostolus talia opera spectare px-out sunt perfecta in genere suo ita ut caritatem excludant. Peccata enim esse imperfecta vel levia, quae non prohibent a Regno caelesti, sed postulant tantum antea

expiari, significat idem Apostolus 1. Cor. III. 12.—15. Cf. et 1. loan I. 8. Quoad factum ipsum consecutionis hereditatis, cum de talia operantibus sermo est et negatur eos hereditatem consecuturos, utique subintelligendum est, nisi per poeniten-tiam resipiscant: quod opus non habait Paulus indicare; quia non agit de facto sed de dignitate ad regnum , quam huius-modi criminibus amitti affirmat.

Fructus autem spiritus; sicut dixerat opera cam is, nunc dicit fructtun spiritus, quod ex spiritu germinat et efflorescit. Kaomk et soya voces sunt mediae quae et in bono et in malo dicuntur (cf. Prov. X. 16. apud 70.). Ponit primo loco cari-tatem, cui cetera subtexuntur veluti eius proles vel partiales manifestationes. Conferendus est locus 1. Cor. XIII. 4.—7., ubi haec eadem agens caritas exhibetur. Xaou gaudium, laetitia de bono: caritas non gaudet super iniquitate, conyaudet autem veritati (1. Cor. 1. c.), ihrjvr] pax, jiuxQoDviiia, patientia, lon-ganimitas: caritas patiens est iiuxon'J rael (ibid.), ^vanjii g benignitas: caritas y^acei'eiai (ibid.), dyai)-coatvr] bonitas in alios effusa: caritas non qaavrit quae sua sunt (ibid.), niaiig , cum haec inter cetera collocetur, quae ad proximum referun-tur, virtutem, puto, significat eiusdem ordinis, fidelitas (lealta) vel quae de aliis nihil mali praesumit: caritas nam a macsiei (ibid.), TtQaÓTTjg mansuetudo: caritas nuvra vnofitvBi (ibid.), tyxodzeia, continentia, puritas fructus est pulcherrimus spiritus, quam solus Deus dare potest (Sap. VIII. 21.). Post haec subintelligere licet quod superius dixit: et his similia. Itaque si spiritu non carne ambulandum, oportet ut talia sint opera nostra, qualia secundo loco descripta sunt; qui haec edit, agi-tur a spiritu, qui secus, secundum carnem vivit.

Adversus huiusmodi non est lex; xaza tJiv toioviuiv : id ToiaZna haec talia neutraliter usurpatum comprehendit turn fructus spiritus enumeratos iisque similes, turn homines in concreto tales fructus edentes. Quid sibi vult Apostolus? Quidam (Estius, Rosenmiiller, alii) in his verbis /leiwaiv vident: lex Moysis non adversatur his, sed commendat ea; commendat enim dilectionem seu caritatem , ut dictum est v. 14., quacum cetera cohaerent. Unde esset consequens, quod qui secundum spiritum vivit edens opera spiritus, is, quamvis non sit sub

servitute mosaicae oeconomiae (v. 18.), legem tarnen eins mo-ralem adhue observat; ne quis putaret quod per libertatem a servitute mosaicae oeconomiae, immunitas quoque praedicaretur a morali lege ibidem promulgata. Theodoretus et Hieronymus eandem sententiam expressam censent, quam Paulus 1. Tim. I. 9. enunciavit: lex iiisto non est posita, sed iniastis: »lex enim, ait ïheod. supervacanea est üs, qui secundum virtutem vi-vunt.quot; Quemadmodum set sapientes mundi de philosophia sic opinati sunt ut quod leges publicae facere homines necessitate compellunt, hoc ilia persuadeat fieri voluntatequot; ait Hieron.: quod si fiat, lex superflua est. Reapse legem esse adversus aliquem est legem ei poenam minari, eum poena ligare: et legem non esse positam iusto non est iustum nulli subesse legi, cum iustus sit eo quod legem Dei observat, sed est tum iusto non esse necessariam promulgationem externam legis, ita ut si nulli iniusti futuri fuissent, futura fuisset inutilis promulgatio legis poenas continens, tum legem hanc punien-tem, piout talis est, non referri ad iustos , non pro iis loqui. Hoc autem perinde est ac dicere legem externam non esse adversus iustos. Placet ergo liaec altera Patrum interpretatio: lex Moysis, quae lex externa est, poenas et maledictiones continens (III. 10.), non est adversus tales fructus Spiritus aut homines talia agentes, h. e. non est contra eos posita, eo quod poenae, quas minatur, non ad eos spectant: non habet scilicet haec lex quid cum illis faciat. Hac autem sententia confirmatur perfecta independentia hominis spiritualis a lege Moysis , perfecta libertas Christiana; cum a lege Moysis, etiam prout est moralia praecipiens, ipsi sint independentes. Quare patet ratio cur id dixerit Apostolus, qui de libertate Christiana data opera agit.

24. 01 óè Tov Xoiaio' 'l'ijTav Qui auteni sunt Christi, carnern ti]v adoxn i-.aia vomau r ffrv sucvn. crucifixerunt cum vitiis roTg na'amp;t]iiacSLv xal raïg et concupiscentiis.

25. Ei ^idiiev nrti'/ian, nvev- Si spiritu vivimus, spiritu et fiaut xal nioiyfiinei'. amhulernus.

26. Mi] y!-ivo!ue!)a xevóóo'ioi, JVon efficiamur inanis gloriae d/.Xrj/.ovg Tryoxa'/.oviisvot; d/.- cupidi, invicem provocantes, h'jkovg cfO-oroövrsg ²). invicem incident es.

Qui autem sunt Christi. Expositis operibus carnis et spiritus seu vita carnis et spiritus, prosequitur nunc ostendens quid Christiani debeant: J't coniunctio copulans est et discer-nens eos qui sunt Christi a ceteris. Sicut Christus carnem suam crucifixit, ita qui Christi sunt r^v adox'.c èamvnwaav carnem crucifixerunt; de re iam acta agitur, non ergo cum Luthero crucifigunt (kreuzigen): scilicet per baptismum mor-tui sunt ethice peccato cura Christo et cura Christo conllxi sunt cruci, cf. II. 19. et Rom. VI. 3. 4. VII. 4.; idcirco renuntiaverunt carni sen peccato habitanti in carne, ut vi-vant Deo. Cum. vitiis rrrv rolg naitijnaaiv passionibus, aftecti-bus et concupiscentiis xal raT.g i'-mDviiiaig et desideriis , utique carnis. Crucifixa est caro cum suis passionibus et desideriis, caro sedes peccati prout talis crucifixa est; renuntiatum est proinde desideriis carnis, ut non ea perficiamus, sed spiritu ambulemus. Satis per se fuisset alterutrum nominare naOrj-(laza aut ê/ctlvaiag, sed utrumque posuit ad rem efficacius si-gnificandam, nee inutiliter: Tralltjuaia enim aftectus carnales sunt fons èni'amp;vii'mv desideriorum. Non de affectibus et desideriis liberis loquitur; quod enim crucifixum est cum Christo, non sunt peccata formalia, sed quod est horum origo, caro peccati sedes: sed si haec cum suis, quae sponte oriuntur , desideriis crucifixa est et mortuus est homo peccato seu con-cupiscentiae, ethice ergo is statuit se non perfecturum desi-deria carnis, abstentarum nempe a deliberatis operibus carnis. Vides quam congruat cum doctrina Apostoli ceremonia in

baptismi administratione usurpata, qua baptizandus iubetur renuntiare Satanae, mundo et carni: ut illam esse originis Apostolicae non sit cur dubites.

Quid vero ex hac per baptismum crucifixione carnis con-sequatur, ostendit seq. Si spiritu vivirnus, spiritu et avihulemus. Prioribus verbis spiritu vivimus non vita in actu secundo si-gnifieatur; nam liane posteriora significant: sed vitam in actu primo. Nempe per baptismum accepit Ghristianus principium vitae spiritualis, Spiritum, qui carni adversatur ; ait ergo: si hoe potimur principio vitae, si ad vitam spiritalem per Spiritum renati sumus, ambulemus etiam, operemur, cogitemus secundum spiritum, actus enim et opera conformia esse debent principio vitae. Verum pro neomaislv ,v. 16. jjosuit heic quod absolute positum sine regimine accipi potest: inter utrumque verbum hoc differt, quod illud est simpliciter amhnlarc , hoc online procedere. Sed licet certe nveviian secundo loco habere ut regimen verbi aioixciifiev, quemadmodum to Tc ï/veai Rom. IVquot;. 12.: sequamur spiritum , vitam institua-mus accomodate ad spiritum. Cf. Wetstenium in h. 1.

Haec quidem generalia sunt: nunc notat quaedam specialia, quorum observationem necessariam magis Galatis tune faciebat status perturbationis, in quo versabantur. j\'on ejjiciamur inanis gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes. KivoJo'i'a est ventosa gloria, gloria inanis: liane videbantur persequi, qui inter Galatas dissidebant ab aliis, sequentes novas doctrinas. Mutua provocatio et invidia exhibentur ut modi vanae cupiditatis gloriae, qui in his ventosis hominibus se manifestabant. Ilooxa '/jTaÜru dicitur de eo, qui alium ad pu-gnam , ad certamen provocat. accus. habet seq. infin.

secus dativ. Quocirca lectio Clar. est praeferenda; cum facile potuerit ex priore d'/.hj/.ovg alterum determinari.

1. 'ASehpoi tav xai nQo/.y^cfO-rj Fratres, etsi praeoccupatus fuerit avtÏQwnog ev nvi, nnynnro)- homo in aliquo delicto , vos , 11ari, viieTg at nvevfiatixoi qui spirituales estis, huiusmodi xaraQriXsce ruv xoioZrov êv instruite in spiritu lenitatis, nrsvfiaii noarirjroc, axoiroiv considerans te ipsum, ne et tu ffsavrov, /t») xai ffii nfiqa- tenter is.

2. rd fid or] finarnCers Alter alter ins onera portate et xai ovTuig dvan/.rjowaeTe l ov sic adimplehitis legem Christi. voiiov tov Xoiacov ²).

Fratres, etsi praeoccupatus fuerit: sdv xai, puto per to xai orationem wecti cum praeced.; non solum non invideamus bonis, sed si etiam quis peccet, revocemus eum. In verbis 7TQo?.i](fi)-?j ev zivL naoaniM/iaTi, videtur esse quaedam con-structio praegnans: èdv dv'Joomog (si quis abreptus

est) ei'g ti nuodmo)iuc (ad aliquem lapsum, delictum, impru-denter admissum: latet enim in jut naodnroipa notio fortuiti) xai xarahjCf ^h êv avcot (et depreliensus in eo fuerit). Cf. Wahl Lex. I. p. 525. llw, qui spirituales estis, Vf.ieïg ol nvevpanxoi (voi gli spiritual!), qui spiritu ducimini, non carne (cf. 1. Cor. III. 1.—3.): puto Apostolum eonipellare eos , qui fideles suae praedicationi remanserant, nam si ad universos Galatas haec referrentur, viderentur potius ironice dicta: sed cum ironia baud cobaeret seria exhortatio sequens.

Huiusmodi instruite xazaonZfTf: xaraoriloi est res tit uo , re-ficio. Mattb. IV. 21. xa-tdoxtaiiog est Galeno lusati membri restitutio sno loco. Talem ergo hominem errantem corrigite, in viam rectam revocate, curate restituere. In spiritu lenitatis seu mansuetudinis, nQaór^Tog: bic est scilicet proficuus corri-gendi modus.

Considerans te ipsum: transit ad num. sing, ut uniuscuius-que conscientiam distinctius compellet: talis numeri enallage

frequens est et classicis: prospiciens tibi ipsi, ne et tu tenteris. Qui enim citra caritatein, superbe fratres peccantes repre-hendit, hac poena plecti solet, ut iisdem tentationibus vel aliis impugnetur et non raro ut quoque permittatur cadere. Eadem causa dicebat Apostolus 1. Cor. X. 12. Qui se e.vistimat stare, videat ne cadat. »Utamur, ait Hieronymus, hoe testimonio ad-versus liaereticos, qui diversarum fingentes fabulas naturarum, aiunt spiritualem bonam esse arborem et nunquam malos af-ferre fructus. Ecce Apostolus dicit eos posse peccare, si per altitudinem cordis sui inflentur et corruant.quot;

Alter al ter i us one ra portate ; ra pdnrj intellexil Hieronymus morales defectus, peccata aliorum et 16 puffidamp;iv ra fidorj alio-rum ita est interpretatus: »Qui fratris non desperat salutem, sed nianum porrigit deprecanti et quantum in se est, flet cum flente, infirmus est cum infirmo suaque iudicat aliena peccata, ipse per caritatem adimplet legem Christi.quot; Cf. 2. Cor. XI. 29. Tbeo-doretus ru fidgi] defectus simpliciter interpretatus est: »in Tlt;j5' paardamp;iv vero td fidf/tj u/j.ip.o,v vidit exercitium mutuae pa-tientiae in tollerandis molestiis originem ducentibus ex defe-ctibus aliorum. »Tu habes hunc defectum róêfi e/a/Tw/iw, non habes istum, ille e contrario non hunc sed istum habet: tu feras illius defectum atque ille ferat tuumquot;. Cf. Coloss. 111. 13. Utraque interpretatio idoneum sensum fundit nee abludit a verbis: nam et qui alienis peccatis compatitur et cum dolen-tibus dolet sua reputans moralia debita aliorum, portat onera aliena atque qui molestias patienter fert natas ex aliorum defectibus, onera aliena h. e. ab aliis imposita portat. Prior tamen modus magis accedit ad caritatem, quam impleri ait Apostolus, si id fiat: et sic adimplebitis legem Christi. Lex Christi est lex caritatis; Christus enim et cum ipso Apostoli omnia tandem ad caritatem revocarunt. Matth. XXII. 37. — 40. loan. XIII. 34. 35. hcic V. 14. etc. Legimus cum Vat. et Vuig. etiam Syr. futurum dvanhjQt/Kjtxe potius quam imp. dranXriod'aaTe; quamvis et hoc defeudi possit, cf. Gen. XLII. 18. et quis forte suspicari possit lectionem fut. esse emen-dationem.

3. El yao doxtl nc eivai, firjêèv Nam si quis existimat se aliquid oquot;v, lt;jo( runau], éavru'v ¹). esse , cum nihil sit, ipse se

4. To óè egyov éavrov ónxiiia- Opus autem mum prohei unus-£tTU) xal rórs eig éavcov /.to- quisque et sic in sernetipso vov to xarx^na tifi xal ovx tantum gloriam habebit et non elg i ov t'reaor ²). in altero.

5. quot;Exafftog yuo ro Iólov (fOQitov Unusquisque enlm onus mum fiaardati. portabit.

Xani: alia probatio dicti praeced. ferenda mutuo esse onera alterius: alia, inqaam; nam prior sita est in ipsa impletione legis Christi, probatio haec est a contrario. Qui alterius onera non portat, is est qui se aliis praefert, qui se putat esse aliquid (iv.d tl {tu omissum est a scriptore cod. vatic.). Porro ait: iste se ipsum decipit, quoniam nihil est; ferenda sunt ergo rautuo onera alterius; nam qui secus agit, vana sui exi-stimatione tumescit et sic se ipsum decipit. Verba tirfilv ogt;r causam continent, cur hie se decipiat. Agitur de virtutibus et bonis supernaturalibus, quibus Deo coniungimur. Atqui in hoc ordine homo ex se ipso est nihil, quia nihil habet quod non acceperit 1. Cor. IV. 7. Cum cai'itate proinde Christiana interior humilitas coniuncta est: huius autem absentia maximum est malum; nam Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam lacob IV. 6. et omnis, qui se exaltat, humilia-bitur Luc. XVIII. 14. Ita Apostolus reprobavit inordinatam sui ipsius existimatiouem; de ea sane est locutus, quae causa est ut onera alterius non feramus.

At quia non omnis gloriatio est mala et licet hominem in Domino gloriari 2. Cor. X. 17. XII. 6., ostendit nunc quaenam sit propriae gloriae materia, ut humilitas et caritas custodiatur etiam cum quis ordinate gloriari voluerit. Opus autem suum to óè eqyov indefinite pro quolibet opere , probet SoxijuCi'toi , exploret, examinët, quemadmodum per iguem aurum probatur, 1. Pet. I. 7. unusquisque txaffrog; ita communiter legitur ut manca sit habenda lectio vaticana: et sic xal Tore et tunc,

nempe ex isto examine sui id erit consequens: gloriam habebil {xai'xrjua est materia gloriancli Rom. IV. 2.) ei; iavritv xai ovx etg tov ëccqov, respectu sui ipsius, non respectu alterius; non in oomparatione scilicet cum aliis, tanquam se aliis prae-ferens, secl in se ipso tantum, cum opera sua probaverit, ha-bebit materiam gloriandi. Supponit Apostolus bona opera, etsi non omnia, in probatione hac reperiri. E g n'iv treoav, arti-culus apponitur; quia persona determinata supponitur, quacura quis se comparet. Haec ita explicat Theodor. »Quod si etiam vis gloriari, tuam ipsius vitam considera et 'si laudabilem in-veneris, in te ipso gloriare, si quidem hoe te oportet facere.quot; Non ait tarnen Apostolus glorietur, sed simpliciter materiam gloriandi habebil, quibus verbis permittit quidem gloriari , dummodo id fiat in Domino (cf. 2. Cor. XII. 6.); abstinet tamen ab aperta suasione. Hic versus nectendus est cum seq. quocum unam integram sententiam facit.

Unusquisque enim onus suum portabit: (foonov differt a fidooc, quatenus illud onus est quod ferf.ur, sive grave sive leve, finoog autem est semper grave; unde (fogzia pagta Matth. XXIII. 4. et (foqciov e).a(fQov Matth. XI. 30. Non opus videtur hanc sententiam de die iudicii interpretari, ac si velit dicere Paulus: rationem reddet peccatorum suorum; futurum enim fiaacdaei cohaerere potest cum praeced. quod de praesenti tempore dicitur, supposita praecedente cognitione sui. Nihilominus plu-res veteres atque recentiores hoe pacto verba haec acceperunt, quo posito sententia utriusque versus integra talis esset: qui se rite examinaverit, reperiet materiam gloriae in se solum, in suis operibus solis sitam esse, non in comparatione sui cum aliis; quia unusquisque onus suum, non alienum feret ad indicium et sic pro suis actibus, cuiusmodi erunt in se ipsis, mercedem aut poenam recipiet. Oporteret proinde in hac in-terpretatione ro tihov qootiov repraesentare utrumque , bonum scilicet et malum, quod ad indicium feramus. Aliter recentiores quidam interpretantur, conferentes to 'ió ov (fooriov huius v. cum ra ftdotj n/./.r'J.Mv v. 2. et futurum ad illud ipsum tempus referentes, ad quod spectat t'amp;i. Nimirum: unusquisque suorum peccatorum pondere premitur, cum sra opera examinaverit, intelliget se quoque suis peccatïs premi: haec autem

consideratio absterrebit eum ne materiam gloriandi quaerat in comparatione sai cum aliis. Scilicet his verbis ratio redditur praecedentis sententiae: qui se rite examinaverit, materiam gloriandi habebit respectu sui tantum propter ea bona, quae in se reperit, non respectu alterius, in comparatione scilicet cum aliis: cuius sententiae vis potissimum ab Apostolo ponitur in parte negante; haec enim demonstratur: nam, ait, et ipse peccator est, ipse se pariter peccatorem reperiet, sicut alios, quorum nollet onera portare (v. 2.): quae quidem consideratio propriarum imperfectionum ac peccatorum pudore suffundens hominem, prohibet eum sponte ne se aliis praeferat.

Diceretur ergo: potest quis habere materiam gloriandi in se ipso, si est bonus; non autem in comparatione cum aliis, quia est peccator. Aliquid deesse in hac demonstratione facile sentimus. Quocirca, ut verum fatear, interpretatie prior vide-tur mihi planior et plenior.

6. Koivore.TO) Si' !gt; y.mrf/ov/K- Comnnmicef autem is, qui ca-rng ruv J.oyov rw xai.yjyjivvit tcchizatur verho, ei, qui se sv nadiv dynOuï;. catechicat, in omnibus bonis.

3gt;Heic praecipit ut discipuli magistrorum convenientem cu-ram habeant. Et hoc opus vocat xoivmriav et iubet, ut qui fruuntur spiritualibus, carnalia impertiantur (1. Cor. IX. 11. 2. Cor. VIII. 14.)quot;. Ita Theodoretus, qui idcirco accepit xoi-roivto) active et dyaOci pro bonis temporalibus. Nec secus Hieronymus. Quaeritur quis nexus cum praeced. aut seq. Ke-spondere forte primo licet, quod is sine causa quaeritur. Nam heic Apostolus admonitiones congerit eas, quas ipse Galatis opportunas noverat ex notitia accepta iam de eorum statu: nexus ergo inter huiusmodi admonitiones non debuit esse nexus quis logicus, determinatus ab intrinseca ratione rerum, sed solum nexus opportunitatis, determinatus a necessitatibus Ga-latarum. Ceteruni cur non probetur ille, quem indicat Hieronymus ? quia superius spiritualibus praeceperat ut eos, qui praeoccupati fuerant in aliquo delicto , corrigerent, revocarent ad bonam frugem in spiritu mansuetudinis, nunc e contrario imbecillos adhuc et discipulos monet ut quemadmodum ipsi

Est tamen alia interpretatio (Sieffert). Verbum xoivmv w accipit intrans. cornmunionem, societatem haheat; xoiVMveïi' euim est participem fieri, negans signif. trans, huius verbi in N. T. usquam occurrere; ayad-d vero in dictione tv naaw ayad-oTg accipit non sensu physico, sed morali. Ratio multiplex est:

b) in conclusione huius sermonis hortatorii to dyall 'v v. 10. rur-sus occurrens est certe, bonum morale: c) si de retributione bo-norum temporalium iis, qui spiritualia conferunt, sermo esset, dictio tv TiCtcHv uyaiyul: modum excederet: d) tum usus praepos. év pro obiecto designando , qucd est communicandum , nequit legitime defendi: e) si de bonis temporalibus accipiamus, nullus nexus apparet huius sententiae cum praeced. et seq.

Sensus proinde foret: in omnibus bonis moralibus, in vir-tutibus, in universa legis Christi observatione veniat discipulus in cornmunionem cum magistro: quod tantumdem est ac dicere: ipsum plene imitetur; ut enim in his bonis communio sit di-scipulum inter et magistrum, oportet ut idem ab utroque fiat, et quia habitudo intercedit magistri ac discipuli, oportet ut alter praeeat exemplo, alter sequatur imitando. Non ait autem Apostolus ut cateclnzatus catechizanti particeps fiat in omnibus, ipsum in omnibus sequatur, sed in omnibus bonis. Sicut enim voluit spirituales compati defectibus infirmiorum, ita hos, qui adhuc sunt sub disciplina, vult aemuïari exempla prove-ctorum in virtutibus. .Unde nexus cum praeced. apparet.

Argumenta quidem allata non omnia sunt efficacia: move-mur tamen in interpretatione verborum sv ndcriv ayc.tJ- iïc con-structorum cum verbo :lt;o voire'v, argumentis sub lit. c) et po-tissimum d). Quamvis enim verbum xoivonsöv significationem identidem activam habeat etiam penes classicos, non tamen eo pacto, ut heic, construitur et aegre sane intelligitur quid sit sensu activo cornmunicari seu dare alicuL in aliqua re. Liceat ergo hanc alteram praeferre interpretationem. Cum xavij/io) sit instituo, doceo, ó xutrj/orutvoc est generatim qui instituitur, qui est sub disciplina. Heic certe agitur de institutione Christiana. Usus sing, nomine cum articulo omne genus eorum Paulus

compreliendit. Tov '/.ijyov: obiectum instructionis est, quod magister xan^hl discipulum. 'lt;) '/j'tyog est doctrina Christiana, quae alibi non raro dicitur u Xuycg tdv @sov, Act. VIII. 14. XI. 1. XII. 24. etc. An praeter eos, qui ante baptismuni erudiebantur quibusque adhaesit deinceps tanquam proprium nomen cate-cliumenorum, erant tunc in Ecclesiis Galatiae inter ipsos fideles baptizatos discipuli sub disciplina doctorum? Id ex hoc loco non necessario colliges; nam potuit Apostolus loqui de iis, qui tov zfjc ito'/S,? tov XotmoZ h'gt;yov (Hebr. VI. 1.) prima nempe elementa fidei docerentur, ut ad baptismum essent idonei. Ni-hilominus et iam turn in Ecclesiis viguisse genus quoddam institutionis ac disciplinae, quo doctrina quorumdam fidelium augeretur magis ac perficeretur, ut deinceps idonei essent alios docere, dubitare non sinit ipsa Ecclesiae apostolicae constitutio, quae tota magisterio innititur, turn ipsius Apostoli testificatio 2. Tim. II. 2. et 1. Tim. V. 17. ac continuata ab Apostolica aetate in Ecclesiis, praecipuis saltern, consuetudo habendi in agist ros et scholas.

7. Mt) nhivaaÜH' Osug or iiv- Nolite err are: Deus non irride-xitjoCeTdt-. tur.

8.'() ydo «)' (T/rei'orj livüocimog, Quae enim seminaverit homo , ioTto xul Dfoiai-f on o crnd- Jiaec et metet: quoniam qui qwv clg rrjv adoxa sainov, seminal in came, de came et tx Tijg aaoxog Dfoiahi (j 'Joodr, metet corruptionem: qui aid em o lt;)gt;■. anebouiv slg to nvst'fia. seminat in spiritu, de spiritu tx roc n VEV iiar og iï coirs it metet vit am aeternarn.

Nolite errare /.t-ii'Imveto','Je ne erretis: admonitio et alias expressa cum de re gravi agitur in huiusmodi materia carnis: 1. Cor. VI. 0. XV. 33. Cf. et lacob. I. 14.—1G. Facile enim propter inolitam ■ consuetudinem poterant primi Cliristiani ex gentibus in hac materia sectari falsa. Iledit ad doctrinam mo-ralem de reprimenda libertate carnis eamque concludit ponens

ob oculos Dei iudicium et finem ultimum. Deus non irridetur: Deus non sinit sibi illudi (con Dio non si scberza): nisi quis vere ei placeat, suam in omnibus faciens voluntatem, non speret se divinam benignitatem experturura in die iudicii.

Sane subdit: quae enim seminaverit homo, haec et nietri. Pro-verbium est, quod applicat Apostolus ad vitani christianam. Tempus messis est dies iudicii, cum fructus operum sive prae-mium retribuendum erit (Matth. XIII. 30.), tempus sementis est vita praesens: semen autem iacitur per ipsa opera; cum enim bis respondeat praemium vel poena, quae messis nomine signifi-cantur, ea seminis rationem habent. Porro messis respondet sementi. Quoniam qui.... declarat Apostolus sententiam praeced.: n ajieiowv elg r^r cu t/.a éaviov qui sein'mat in carnern suam, ille est, cuius opera conducunt in commodum carnis , qui de-sideria scilicet carnis perficit, ut bonum carnis norma sit et ratio suarum actionum, is de carne metet corruptionem (p'JoQuv iuxta 70. = hebr. nnï£gt; perditionern, interitum: ex operibus carnis perditio efflorescit. Coniunctio et Vuig. (de carne et metet) emphasim habet, sed abest a textu graeco. lt;lgt;!)oou opponitur termino alterius sementis, qui est Jwr) uluino;; est ergo reapse perditio, mors aeterna, exclusio a Regno caelesti 1. Cor. VI. 9. 10. Epbes. V. 5. xj/.uaig aluhnog Matth. XXV. 46. Contra o óè (Snsioon' elg to nvsF^ia , qui seminat in spiritum, qui operibus suis spiritui obsequitur, qui normara suarum actionum babet Spiritum Dei ideoque secundum spiritum vivit, is de spiritu metet vitam aeternam; fructus naturalis rov nvevfia-rog, qui est principium vitae, sveoyovvrog êv sive fructus

naturalis operum nostrorum ex spiritu est vita aeterna, in quain ibunt iusti Matth. XXV. 46. Ad sancte vivendum hor-tatur proposito fine consequendo; bene ergo agit qui ilium intendens operatur (cf. Append, in fine).

9. To (5V- xaXlv ttoioÏ'Vtbc /a} Bonum autem facientes non de-èvxaxwfiev xaigot yao idivt ficiamus; tempore enim suo lïeoiaonfv fii) i'xAvó/Kvoi. metemus non deficientes.

10. quot;Aqci oi'v, otc xaioov t^tofiev, Ergo dam tempus hahemus, ope-tfjyaamp;fieita to dyattov ttquc remur honum ad omnes, Ttdvra;, pdhaiu óè ugog maxime autem ad domesticos tovg olxeiovg liji TiiaieuK *). fidei.

Ad constantiam cfc perseverantiam hortatur, exxaxtw est timidus sum, animum despondeo, segnitie lahoro. cesso, construi-tur et cum participio, ut heic; sensus est: ne cessemus a bono faciendo, ne desinamus facere bonum , adsignificata per ipsum verbum segnitie, quae causa esset liuius cessationis. Ne segues simus, sed ardentes, constantes in bono operando.

Tempore enim suo etc. Ratio redditur, quae duo continet: 1. quia certe metemus; 2. quia metemus non quando nobis arrideat, sed tempore suo xaigiö 16Un, tempore nempe messis a Deo statuto. Oportet autem ut quis inveniatur bene agens ipso tempore, ad quod immediate sequitur messis nee sufficit eum aliquando esse bene operatum. Haec doctrina, a Christo tradita Matth. XXIV. 13. 44. 40. XXV. 13., heic quoque ab Apostolo significatur. Oportet nunquam cessare a bono; quia tempore a Deo statuto merces est recipienda. Ipsa spes certa messis iam est ratio sufficiens cur nunquam desinamus bene agere; sed si praeterea oportet nos paratos esse, cum tempus messis adveniet et boe Deus ipse constituit, profecto opus est semper bene agere. Mi] tx/a'u/isvoi: èxXvofiai defatigor, deficio. Theodoretus ait his verbis significari modum messis colligendae, sine lahore metemus. Probabilius forte significatur conditio messis colligendae, durnmodo ne deficiamus, ne defatigati eedamns, quod respondet praec. èxxaxufiev: non deficientes, ait metemus tempore suo, secus , si deficiamus tanquam lassi in via.

Ergo dam tempus hahemus; xaigoc est tempus iustum, oppor-tunum (cf. loan. VII. 4.): tempus scilicet merendi est tantum haec vita praesens (cf. loan. 10. 4.): quod significaverat iam docens vitam alteram post banc esse aeternam v. 8. Nunc ergo operemur bonum ad omnes, nyo.: Triinac, erga omnes:

caritaii.s opera rarsns commendat; quia omnis lex in ea im-pletur (V. 14.): maxime autem jtqijC rovg otxsiovg Tijg niticsw:, erga domesticos, familiares Fidei, fideles, quemadmodum otxdoi (fiXocoyCac sunt philosophiae cultores (Strabo. T. p. 13.) et yewyQatpiag geograplii (ibid. p. 23.): niaxi; autem est Christiana fides. Habes ordinem quemdam servandum iu caritate ; eo quod erga quosdam magis qnam erga alios obligati simus. Cf. de luie re doctrinam Theologorum. Id autem disserte in-culcat; quia quidam vel plures Galatarum videbantur magis affecti fuisse erga Tudaeos , quos imitari volebant, qnam erga Cliristianos et Apostolos.

11. 'lóere 't]Aixn:g t\uïv yodfifia- Videte qualihus Uteris scvipsi aiv !-yoailgt;u r' èaij ¹). vobis rnea maim.

Videte etc. »To tam , ut videtur, liane epistolam scripsitquot; ait Theodor., quod affirmat Chrysost. »Heic nihil aliud innuit nisi quod ipse totam scripsit epistolam... in ceteris enim epi-stolis dictabat ipse quidem, alius vero scribebat (cf. Rom. XVI. 22.): heic vero totam ipse scripserit.quot; Hieronymus e contrario censet solum sequentia indicare Apostolum se sua manu scri-psisse; solebat enim epistolis sua manu subscriptionem suam apponere (cf. 1. Cor. XVI. 21. seq. 2. Thess. III. 17. 18), quam heic longius quam in aliis epistolis produxit. üsus autem est Apostolus non praesenti sed praeterito; quia inquiens videte transfert se ad tempus, quo Galatae lecturi erant haec iam scripta. Per se utrumque probabile est et in priore in-terpretatione vere ait Chrysost. quod huiusmodi scriptio »af-fectus mire sinceri erat argumentum.quot; Atque hue quoque spe-ctaret illud videte, quod affectum Pauli exprimeret et affectum Galatarum ei conciliaret, qui praeter morem totam scripserat epistolam. Sed ex interpretatione verborum mqAUoig yodii/iuaiv forte licebit definire accuratius, quaenam ex illis duabus opi-nionibus sit probabilior.

Qnalihuft Uteris. Chrysost. ait: »dicens mf/Jxoig mihi vicle-tur non magnitudinem, sed deforraitatem literarum significare, ac si ita diceret; cum nescirem optime scribere , tamen ipse scribere compulsus sum, ut calumniatoribus os obturarem.quot; Theodor. ait: »lllud autem ntjlixoig yo 'iiiKta/v nonnulli qui-dem fisydkoi: (magnis), quidam vero (pav/.oig (rudibus _r in-concinnis) interpretati suntquot; et iuxta liane interpretationem ita exponit. gt; Ego . inquit, liane epistolani seripsi, etsi non pulcre seribens.quot; Ridet Hieronymus eruditum quemdam, quem non nominat, qui dieebat Paulum, hebraeum hominem, graeee adeo male scribere ut »curvos tramites literarum vix magnis apicibus expriraeret.quot; Ipse Hieronymus grandes literas (seqq. versisc.) intelligit, »non quod grandes literae fuerint,.... sed quia sensus erat grandis in literis.quot; Retinere certe licet signi-ficationem propriam immediatam vocis nr_tXixoic quant is. Si totam epistolani diceret Paulus se liuiusmodi literis scripsisse, praeferenda videretur interpretatio Grotii, quod adiectivum ma-gnitudinis adhibitum sit pro adiectivo raultitudinis volueritque dicere Apostolus (quamvis tamen Grotius eonsentiat Hieronymo: solum liaec postrema manu sua Paulum scripsisse) quam tonga epistola , rjuam longo sermone, cum pauca dehuissent sufficere, usus sum! Aliis placet sensu proprio magnitudinis accipere: quam grandibus literis, qui sensum hnnc eliciunt. Paulus scilicet exinde usque ad finem, doctrinae hactenus traditae recapi-tulationem quamdam faciens, ut quae scribebat, lectorum oeulos magis percellerent et eorum menti sic tenacius imprimerentur, usus est literis amplioribus, quemadmodum et nos solemus, cum in scriptione quiddam ■volumus speeialius adnotari (Sieffert). Hoe ergo vellet adverti Apostolus, quod tam grandibus literis usus sit et quidem sua manu. Si haec interpretatio admittatur, quae est maxime literae conformis, patet non affirmare Paulum se manu sua totam scripsisse epistolani, sed solum quae sequuntur: secus enim nulla fuisset distinctio notata. Hanc rationem distinguendi specialia quaedam in scripto videtur sup-ponere Theodorus Mopsuest. qui ita interpretatur: [tefcotsiv ê/Qi'jaaro yodaitaaiv, turn idem supponere videntur, qui, ut Theodoretus' refert et innuit Chrysost., nrjX'xui; interpretati sunt atycÜMic. E contrario interpretatio Grotii, quod nrf/üxog

sit (piaw. multas, aiunt, arbitraria est et contra vim propriam vocis. Licet ergo acquiescere in liac postrema interpretatione. Itaque videte, ait, quarn grandibus Uteris mea rnanu scripsi vohis (quae sequuntur). Attentionem provocat ad ea, quae ipse sua manu voluit scribere et singulari scriptura, ad ostenden-dum quam oporteret ea recolere et meditari.

12. 'Oaoi DéXovölv elmQoawrcTf- Quicumque enim volant placere aai €v ffcegxt, ovtol avayxd- in came, hi cogunt vos cir-Covdiv vfiüg 7iEnict/xvta'Jut, cumcidi , tantum ut crucis fióvov Yva tu) nravom cov Christi persecutionem non Xqlgiov 'itjaov 111₁ óioixojviai. patiantur.

13. Oi'óè yuQ ol ntQixhiprjpk- Neque enim qui circurnciduntur, rot, aviol vupov (fv'/.uaaov- legem custodiunt; sed volant Civ a/.'/.c. Dtlovaiv viiüc tte- vos circumcidi, ut in came Qutpeaiyac ïia èv Ttj vue- vestra glorientur.

14. 'E/xoI óè [-lij ytvono xuv~/_a- Mild auteni ahsit gloriari nisi oiïai tl 1 lij tv tlt;7) araigt;Qo) Tav in cruce Domini nostri lesu xvqïov TjfjLwv 'l/jaov Xqlöcov, Christi, per quern mihimun-Sc ov èiioi xóaiiog terra 1'- dus crucijixus est et ego mundo. Quirai xuyoo XOd^lM **j.

15. Ovce yctQ nsgiiofiij n eanv In Chris to enim lesu neque cir-ovre axQopvaria, uU.a xcuvr] curncisio aliquid valet neque xz iaig ***). praeputium, sed nova creatura.

16. Kul odoi Toi xavói'i tovtoj Et quicumque hanc regalam se-Oxoi'/rfiovGLV, siQ^vij èn uv- cuti fuerint, pax super illos xoig xai knl ruv 'inqui J. et misericordia et super Israel to v amp;£ov j). Dei.

17. Tov Xomov xónovg uoi /tij- De cetero nemo mild molestus öelg naQty/ror tyu) yuQ xd sit; ego enim stigmata Do-(Srlyfiaza iov 'irfiov èv to) mini lesu in corpore meo augt;fxaii pov paaid^u) ff). porto.

f) Clar. Alex, aroi^ovaiy. Clar omittit ultimum xcd: turn 'laoc.rj'/. rov xvqiov.

anirais perpetuo infigi, redeunt turn ad discrimen inter se et illos falsos doctores , qui Galatas deceperant, illos amore sui duci suamque gloriam quaerere, se amore duci lesu Christi et gloriam eius crucis solum quaerere (vv. 12. 13. 14.) turn ad brevem epilogum totius doctrinae hactenus traditae (vv. 15. 1(5.). Quae, ut facile videre est, respondent duabus partibus epistolae. Sulnicit, ad se quod speetat, frustra certe laboraturos qui ni-terentur ipsum a Christo separare (v. 17. coll. V. 11. 12.).

Qaicumque en tin.... Zaci quotquot: abest a gr. particula yi'.Q. Voluut placere fvrroorroj/i^aai: verbum lioc tinqoOixmElv quid sibi velit colligere licet ex adiectivo ei'/TQcffxTio; frequenti apud classicos (cf. heic Wetstenium): aspect a p nicer speciosns, aliorum sensu* aliiciens suae venustatls amore, ut i vttoucm/iiTv sit pulcher videri, aliorum considerationem in se convertere, notari, monstrari digito. Idcirco: qui voluut probari aliis, magni fieri hi came hv aaqxi: heic cdo'i nequit esse elemen-tum vitiosae naturae; quis enim exinde sibi quaerat laudem? sed est quidquid est situm in exterioribus rebus , in observa-tionibus legalibus, in ceiemoniis, in circumcisione veteris oeconomiae (III. 3.): hi coyunt vos circumcidi ilvayxdamp;vffiv: cum non vera persuaderent, sed falsa tradentes irretirent amnios Galatarum , coactio quaedam erat. Tantum ut, in hunc solum finem ut zio (ïravov ror XoiaroT, bic non est dativus in-strumenti: per crucem Christi, sed causa cur: propter crucem Christi: Cf. Rom. II. 20. 2. Cor. I. 15. /tóimxmvtui , non patiantur persecutionem. Sensum bene expressit vulg.; perse-cutio enim crucis Christi est persecutio, quae agitur propter Christi crucem, in odium eius et quae toleratur propter Christi crucem, ob eius amorem. Crux autem Christi repraesentat universam oeconomiam passionis et redemptionis Christi, per quam lex vetus sublata est. Cf. II. 21. IV. 5. V. 11. Coloss. II. 14. Ait igitur Apostolus offoi quotquot existimationem ho-rainum sibi conciliare volunt in hoc cultu externo, sensibili legis, illi hoc toto studio moliuntur ut vos ad circumcisionem adigant: scilicet studium hoc circumcisionis vobis imponendae reperitur in iis omnibus, qui hominum favorem et existimationem quaerunt: tales sunt, qui vos cogunt circumcidi, secus utique ac ego (cf. I. 10.). Finis autem eorum unicus est ut

persecutionem crucis Christi effugiant. Finis hie coliaeret tan-quam medium cum voluntate rov ei nQoaumrjaai, quae intentio proinde non excluditur, cum dicitur jióvov 'iva.

Neque enirn: demonstrat eos, qui cogunt Galatas circumcidi, liac solum ex causa agere, quia favorem hominum ambientes voluut etfugere persecutionem. Ratio est: si ita non esset, sed amore legis ducerentur, ipsi profecto legem custodirent; at res secus se liabet. Qui circumciduntur; Vatic. 11abet nf;oi/u i ii lévm circumcisi, Nequit certe sermo esse de iis, qui nunc circumci-dantur, qui idcirco origine sint gentiles; adversarii enim Pauli, qui Galatas ad circumcisionem traxerant, erant ludaeo-chri-stiani (Act. XV. 1. 2.): porro de his nunc loquitur. Oportet sane de iis loqui heic Paulum, de quibus in v. praeced.; nam nunc ratio eius redditur. Lectio tamen moLztinuUihvoi qui circumciduntur , communior est, a Vulg. et Syro recepta, ut tantum propter difficultatem ei inhaerentem videatur in aliam mutata. Haec tamen difficultas seponetur, si participium praesens praecisione facta a tempore, significatione substantivi accipiatur (cf. V. 8.). Ita et in Actibus Petri et Pauli (ed. Tisch. n. 63.) Simon ait de Petro et Paulo: oinoi ol Tiaonenro/ieroi navo?oyol siaiv. Quocirca sensus et in lectione communi idem est: qui circumcisionem gerunt, qui sunt circumcisi. Ait ergo: ovóè yno, per zo oióè negationi praeced. (propositio exclusiva negativae aequivalet) alia negatio additur distincta, quae et demonstrationi inservit, yuo. Demonstratie continetur hac sententia: oi ih- ot 7T€Qirt[.ivófiev(gt;i avcol ró/iov (pvldaaovaiv, ubi emphasis est in voc*. avioi, omisso a vuig.: quae sequuntur rationem reddunt cur ergo isti homines, si amore legis non ducuntur, velint Galatas circumcidi. Ait id eosdem veile, ut glorientur in carne Ga-latarum, quod respondet superiori dicto: voluut placere in came. Gloriam nempe sibi quaerebant ex circumcisione Galatarum; l:v vfiecégq caoxi, praep. hv de eo usurpatur, in quo veluti fundamento aliquid nititur: caro Galatarum circumcisa funda-mentum, ratio erat cur ii homines gloriarentur.

Mild autem ahsit gloriari. Se nunc Apostolus illis viris opponit: gloriari se tantum ait in cruce Domini et dum id affirmat, aversionem animi sui a quavis al ia materia glo-riandi exprimit: Ijxol óè yévotro y.arxuniïai mihi autem

non contingat gloriari.... Gloriari in cmce Christi est materiam suae gloriae quaerere ex praedicatione crucis Christi, ex con-formitate cum cruce Christi, ut idcirco libenter pateretur per-secutionem crucis Christi, secus ac adversarii sui (v. 12.), ex sequela proinde Christi in humilitate et abnegatione sui (Matth. XI. 29. XVI. 24.). Non prohibentur Christiani gloriari, seu materiam suae gloriae quaerere et habere , sed gloriantur in spe gloriae filiorum Dei, gloriantur in tribulationibus (Rom. V. 2. 3.), gloriantur in Domino h. e. in Christo lesu, qui factus est ipsis sapientia a Deo, iustitia et sanctificatio et redemptio (1. Cor. I. 30. 31.) ideoque in cruce Christi gloriantur. Exinde ipsi veram consequuntur gloriam, quae non al) homiuibus sed ex Deo est (loan. V. 44.). Per quem mild rnundus cruciji.vus est et ec/o mundo. Significat quara arcte Christo adhaereat, quam vere et sincere glorietur in cruce Christi. Mundus heic is est, quem describit loannes 1. epist. 11. 16. et de quo loquitur Christus loan. XV. 18. XVI. 8. 20. VII. 7. Qui in crucem agebantur, erant aliis despecti et exsecrati: per lesum, ait Apostolus , mundus mihi est crucifixus, tanquam aliquis crucifixus, tanquam mortuus; omnis rerum mundanarum amor mihi est sublatus, Subdit: et elt;jo (crucifixus sum) mundo, quem-admodum et baptizati in Christo dicuntur mortui esse peccato Rom. VI. 2. 3. Porro solent auctores N. T. sententias identi-dem reciprocatione iterare ut rei amplitudinem aut perfectio-nem vehementius exprimant. Habes ergo heic in his verbis: et ego mundo reciprocationem praecedentis: mihi mundus crucifixus est: quemadmodum loan. VI. 56. in me manet et ego in illo. 2. Thes. I. 12. Ut clarificetur nomen D. N. I. C/i. in nobis et vos in illo. 1. Cor. VI. 13. Esca ventri et venter escis.... corpus Domino et Dominus corpori: qua ultima formula significatur certe perfecta oblatio et dedicatio corporis Domino.

In Christo enim lesu: lectio haec multis codicibus unciali-bus commendata, criticis est suspecta, qui traductam hue cen-sent ex V. 6. Certe Hieronymus, qui vetustos sua aetate codices consuluerat, hanc lectionem non habet in suo comm. ubi prorsus legit cum Vatic.: neque enim circumcisio aliquid est neque praeputium , sed nova creatura et cum alterius lectionis mentionem non faciat, videtur et in vulg. latino nihil aliud

legisse. Sententia eadem manet, sed quo brevior, eo effieacior hoc in loco videtur. Item to lauv praeferendum, auctoritate codd. töi ïayj'fi, rnrsus ex. V. 6. probabiliter petitum. Causam reddit cur in sola cruce D. N. I. Ch. glorietur: quia neque eircumeisio omnisque cum ea legalis institutio mosaiea est aliquid neque praeputium, gentilitas omnisque gentilium sa-pientia est aliquid, quod animum nostrum ad se allicere valeat materiamque nobis exbibere gloriandi, sed xaivi) xriTic nova creatio est aliquid, aliquid valet. Pbrasis est haec paulina i qua interior renovatio liominis per virtutem Spiritus S. reprae-sentatur: Dei enim sum us Troir);in, xna'Jtvreg èv Xoiatiö 'irfiov. Ephes. IT. 10. Quemadmodum per gratiam regeneramur no-vamque vitam induimus, effecti Dei filii adoptivi , novas vires supernaturales, nova iura adepti, ita et renovamur et renova-mur vi divina aequivalenti creationi: nova est haec creatio in secundo Adamo: si quis in Christo est, is est xaivrj xticic, ait idem 2. Cor. V. 17.: quod declarat seq. vetera transierunt, ecce facta sunt omnia nova. Porro haec nova creatio, haec instau-ratio et renovatio hominis profecto est aliquid, imo totum; debetur autem cruci Christi (Ephes. I. 1.—14.) et nostrae cum Crucifixo conformationi Rom. VIII. 17. 29. Ergo in sola cruce Christi gloriandum. Nota perperam a Syncello in suo Chron. (ed Bonn. p. 48.) affirmari Paulum banc sententiam integram v. 15. hausisse ex libro apocrypho Apocali/psi Moysis; est enim dictio apprime Pauli ingenio conformis: quod si et in eo libro apocrypho exstabat, cur non dicemus potius auctorem libri earn ex Paulo sumpsisse? Ceterum et Rabbini gentilem ad ludaismum conversum appellant Win Cf. Wetstenium

Et quicurnrjue hanc regulam secnti fuerint, tm xavóvi tovtm (fTor/ijiïovcfiv: xavMV perpendiculum, regula: aior/^lv cum dat. heic ut V. 25. et Rom. IV. 12. est viam ingredi ordinate iuxta certam normam. Quis est iste ó xavuv o/roe? Crux Christi, puto, sive gloriari in cruce Christi. J'a.r super illos et misericordia, quae vel affirmantis vel optantis sensu accipi pos-sunt. Et super Israel Dei: Delitzsch in Psalm. LXXIII v. 1. censet Apostolum sumpsisse hanc formulam Israel I)ei ex prio-ribus verbis eius Psalmi, quod et nobis probatur. Putamus

sane interpretationem illius primi vers, contextui magis acco-modatam lianc esse: Solum (vel profecto) bene est Israeli Dei, pur is corde: quod tarnen non est huius loci demonstrare. Israel identidem sensu non tantum genealogico sed et morali accipi-tur , Isai. XLIX. 3. loan. I. 48. In Psalmo Israeli Dei paral-lela est phrasis puri corde. Israel Dei sunt veri Israelitae , ut ait Christus 1. c. sunt filii non carnis sed promissionis Rom. IX. 6.—8. Puto heic Paulum intelligere ludaeos conversos ad fidem, qui vero secundum fidem vivant verique idcirco sint Israelitae: mentionem autem eorum disserte facere, ut ostendat amorem suum non solum erga gentes sed et erga ludaeos.

De cetero nemo mild molest us sit. Tov '/.omov potius quam ceterum, formula abrumpendi, reddi potest posthac, quod super-esl (cf. Wetst. in h. 1.), repetitionem eiusdem facti reliquo tempore indicare auctor est Herm. ad Vigerum p. 706. Nemo mihi xÓTiovg naos/j-rw negotia facessat, molestiam creet. Putat Hieronymus Apostolum his verbis gt; eontentionem eorum, si qui contradicere deinceps voluerint, praevenire.quot; An optat Apostolus ne repetatur ea molestia , quam passus est propter ab-errationem Galatarum? Non admoduin cohaerere cum hoc vi-detur ratio sequens. Puto alludere ad calumniam ei impactam quod adhuc circumcisionem praedicaret V. 11. Ratio bene cou-gruit; nam, ait, ego stigmata Domini lesu in corpora meo porto. ^Tiyjiara notae erant corpori servorum impressae ut ad suum Dominum ii pertinere aguoscerentur (cf. Wetst.). Stigmata haec Domini lesu, quae Paulus in corpore gerebat, sunt vestigia eorum, quae passus erat propter lesum (2. Cor. XI 25. seqq.) sive coacte sive sponte: stigmata dicuntur Domini lesu, quia ostendunt eum servum esse lesu; neque enim heic rovxro/ov 'irjrrnv ut genitivus auctoris, qui vulnera impegerit, spectandus est. Estius censet his Paulum verbis ad suam alludere captivitatem, ad vincula scilicet sive vinculorum notas corpori impressas. Profecto formula ab hac re significanda non est aliena et vincula sua ipsuin servum esse Domini lesu eique addictissi-mum esse manifestum faciebant. Si cum his conferantur quae observavimus IV. 20. probabile, puto, erit Paulum hanc dedisse epistolam, cum in vinculis esset. Porro gt;non ait, ut observat Chrys. e/w, sed fiaard^w, tanquam qui tropaeis erectis alta

spirat.quot; Gloriabantur ludaei in circumcisione , quam in came gestabant, huic Paulus , licet et ipse circumcisus, non suam circumcisionem opponit, quae nihil est (v. 15.), sed stigmata Domini lesn, quibus socius factus est (Philip. III. 10. 2. Cor. I. 7.) crucis Christi, in qua solum gloriari oportet (v. 14.). Absurdum est autem talem virum sic Christo addictum, in dominium eins translatum traducere tanquam qui adhuc praedicet circumcisionem. Quia autem qui eum ita calumniabantur, nite-bantur vel eum ad suas partes transferre vel persuadere aliis quod et ipse ab eorum partibus staret, Paulus eorum caluinnias respuens et stigmata , quae gerit, Domini lesu ostentans , si-gnificat frustra futuros qui vellent ipsum a Christo separare vel persuadere aliis quod ab eo sit separatus, Porro cum ista professione amoris sui erga lesum absolvit epistolam Apostolus.

18. II ydoic ruv xvqlov r^uiZv Gratia Domini nostrilesti Christi Xruacov iitra zov cum spiritu vetstro, fratresC

Quod alibi dicit fieiï' v/kZv (2. Cor. XIII. 13. Coloss. IV. IS. Philip. lY. 23. etc.) heic dicit iieid rov nrer/iaTog t/idiv, qua formula alias quoque usus est, ut 2. Tim. IV. 22. Philem. 25. ut idcirco non propter quamdam causam propriam huius epi-stolae ad Galatas ea nunc usus esse putandus sit. Reapse gratia Dei spiritum afficit, in spiritum agit, homo interior per earn renovatur et vivit: differt haec ergo formula ab alia: gratia Dei vobiscum, quatenus determinat distinctius subiectum proprium gratiae Dei; sed idem reapse desiderium exprimit. Optans Apostolus fidelibus gratiam Domini lesu , non solum iis optat gratiam , quam meruit lesus , sed eam illis optat a lesu Christo, quemadmodum alibi ut Kom. 1.3. et heic ab initio 1. 3. lesus scilicet cum Patre auctor est et dispensator princeps gratiae. Cf. dicta ibidem. Compellatio amoris: fnitres, certiores Galatas facit, quod etsi Apostolus eos reprehenderit, ex amore solum ad id motus fuit et eos continuo diligere pergit.

I. Ait Apostolus: xcciqoi lêiio metemus: Iste xaioog ïdiog messis est tempus, de quo loquitur Christus Matth. XIII. 30. cum discretio in suo regno fiet bonorum a malis: hoc autem tempus, ipso interpretaixte Christo ibid. v. 40., erit tv rfj rod almvog xovxov (vulg. cum vatic, non legit roviov) in consumrnatione seculi, quod in alteram naoova'av Christi desinit. Christus sane suum alterum adventuin glorio-sum coniungit cum finali separatione, inter suos fideles fa-cienda, bonorum a malis iustaque utrisque retribuenda mercede Matth. XXV. 31. seqq. coll. XIX. 28. 29. XXIV. 30. 31. Quocirca o aloiv 6 [iê/Jmv , ó tQ/ó/.iero:, u èxflvog oppositus to) cciwvi to vco} coniungitur cum resurrectione ex mortuis Luc. XX. 35., quacum Christus et adventum suum Matth. XXIV.

31. seqq. connectit. Porro in alteram Christi naqovaiav spam fidelium reservari consequendae mercedis et gloriae, docent quoque Apostoli , loquentes eodem pacto ac Christus. Cf. 1. Thess. II. 19. III. 13.; L loan. IV. 17.; I.Petri I. 7.; lac. V. 7. 8. liebr. X. 25. I.Tim. VI. 14. 15. ubi Dominus noster dicitur pariter xaiQuZg lêiotg ostendendus a Patre.

II. Hinc sponte quaestio oritur, an usque ad banc alteram sollemnem Christi nacovaiav (de una enim tantum exspectanda sermo est in T. N. cf. Act. I. 11.) nulla felicitas bonis spi-ritibus defunctorum, nulla poena malis erit? Id profecto non dicitur , imo dicitur oppositum. Bane promissio futurae aetatis, in qua erit plena discretio bonorum a malis, in qua totum Christi corpus mysticum mercede et gloria sua locupletabitur, non excludit statum quemdam gloriae nondum completae, ob-tinendum interen a spiritibus eorum, qui successive pertinue-runt ad regnum Christi in terris nondum absolutnm. Et re quidem vera Apostolus id nos docet, cum haec duo tanquam immediate se excipientia coniungit, dissolvi et esse cum Christo Philip. I. 23., peregrinari a cor pore et praesentem esse ad Do-

minum 2. Cor. V. 8. item cum post mortem statim ingres-sus in Paraclisum a Domino promittitur, Hodie mecum eris in Faradiso Luc. XXIII. 43. in regno scilicet Christi : cf. v. praeced.: idcirco post mortem unumquemque repraesentandum esse ante tribunal Christi, ut praemium vel poenam referat pro bonis vel malis actibus 2. Cor. V. 10. Quocirca in caelesti lerusalem, una cum multis millibus Angelis versari iam quoque spiritus iustorum perfectorum ó/xcuwr (of. XI.

40.) docemur Hebr. XII. 22. 23. cf. Chrysost. et Theodor. in h. 1. Haec est apostolicae traditionis certa doctrina sollemni Ecclesiae sanctione firmata.

Proponit ergo Scriptura fidelibus felicitatem et gloriam con-sequendam in altera naoovaia Christi, in resurrectione: non quia ea sit sola , sed quia plenissima est atque praecedentem supponit et complectitur.

III. Verum de hac altera iraoovcin Christi duplex error inolevit apud rationalistas. Prior est: Apostolos, instauratis ideis iudaicis, non exspectasse sibi neque docuisse exspectan-dum fidelibus nisi quoddam regnum Christi in terris , quo, facie rerum mutata, deturbatis iniquis, sancti cum Christo tranquille viverent et gauderent: hanc esse resurrectionem, quam docuere Apostoli, non aliud seculum, aliam vitam specitice ab hac differentem , sed huius tantum seculi ac vitae mutationem in meliorem utique formam, semper tarnen humanam. Alter est: hoe Christi regnum Apostolos primosque fideles vicinum credidisse ac propediem futurum (cf. testimonia citata n. I.): postquam vero, qualibet spem banc fallente aetate, fideles pi-guit exspectationis huius, cepisse hos tandem, secundum philo-sophicas ideas cogitare de immortalitate animi et alia vita aeterna fruenda a singulis post mortem ac proinde de iudicio particulari. Ita post alios Renan Praef. in versionem lobi p. LXXXVI. seq.

IV. Contra quae hae sufSciant animadversiones. 1. Vel ipsa resurrectio ad regnum Christi, quod sane aeternum tradi ab Apostolis adversarii fatebuntur (cf. 1. Thess. IV. 17.), continet dogma de immortalitate animorum singulorum, nisi censeas turn quibusdam veteribus Arabis, contra quos disputavit Ori-gines (Eus. H. E. VI. 37.), animos in morte et ipsos desinere,

rursus suo tempore ad exsistentiara revocandos. Sed manifestum est Apostolos non nisi de curnis resurrectione loqui 1. Cor. XV. 35. seqq. Spiritus autem vivere post mortem, etiam cum nondum suam felicitatem simt assecuti, docet disserte T. N. Luc. XVI. 22. seqq. coll. Hebr. XI. 30. 40. animamque cum corpore hand perire docemur Matth. X. 28. Haec erat doctrina iam in V. T. tradita, ubi de Sclieol sermo est, animorum sede post mortem. Doctrina ergo de immortalitate animi continetur magisterio apostolico.

2. Doctrina quoque apostolica est, vitara sitara in visione et consortio Dei promissam et destinatam esse iustis tanquam mercedem eorura bene actae vitae in hoc seculo. Matth. V. 8. XXII. 30. coll. XVIII. 10. loan. X. 28. XIV. 3. XVII. 24. Hebr. XII. 14. I. Cor. XIII. 12. l.Ioan. III. 1. 2.: haec est nimirura cohereditas cum Filio Dei (Rom. VIII. 17.), ut eius propriae beatitudinis participes simus, quemadmodum decet ad-optatos in filios Dei: haec autem vita, quam speraraus in Christo, et futura est 1. Cor. XV. 19. et aeterna 2. Cor. IV. 17. Matth. XXV. 40. loan. X. 28. Iam vero ista est prorsus altera vita, diversa a praesenti atque hoc discrimen est omnino independens a loco ubi sit, qui Dei visione, consortio et fami-liaritate fruitur. Finis ergo, quem Apostoli docebant praesti-tutum fidelibus, est felicitas debita operibus singulorum, est felicitas sita non in instauratione rerum mundanarum , sed in consecutione bonorum supernaturalium, h. e. participatione ipsius divinae beatitudinis.

3. Loquuntur sane Apostoli de resurrectione; sed ea non est resurrectio ad hanc ipsam terrenam vitam. quam raorte amisiraus, verum ad aliam. Nam corpus corruptibile, ignobile, infirmura, animale sm-get in incorruptione , in gloria, in vir-tute, spiritale (1. Cor. XV. 42.—44. 54.). Erit scilicet regene-ratio, nahyyevea'a Matth. XIX. 28. nova vita, ut corpus apte-tur vitae beatae spiritus et conformis fiat homo Christo xjj ((rrngxij eorura, qui dormiernnt 1. Cor. XV. 20.

4. Quid ergo est, quod Apostoli bonura omne, quod prae-stolamur, revocant' ad resurrectionem sive ad statuin earn con-sequentera 1. Cor. XV. 1G. —19. 32. de vita imraortali spiritus sua beatitudine fruentis, dicentes nihil? Nonne alia est do-

ctrina, quam nunc tenemus, beatitudinem nempe nostram in altera vita esse independentem a corpora et sine corpore quo-que beatos fore? an est qui nunc dicit: nihil sibi prodesse pati in hac vita , si resurrectio non est ? Quod tamen dicit Apostolus 1. c. Nonne ex hac ipsa doctrina de resurrectione tanquam adaequato felicitatis statu, consequitur visionem Dei promissam iustis esse solum visionem Christi, quem ex carne sua suisque oculis videbunt, quemadmodum iain de se lobus praedixit XIX. 26.—27.?

Respondeo a) quoad hoc alterum. Fieri nequit ut visio Dei mundis corde promissa, sit sola visio humanitatis Christi etiam gloriosi. Sane in secunda naoovaLn banc visionem Christi ve-nientis in maiestate sua omnes boni et mali obtinebunt Matth. XXV. 31. 32. Praeterea cum Christus ait (loan. XVII. 24.) ad Patreni: volo. ut uhi sum ego et tlli sint mecum, ut vide ant claritatem me am (itjv ó'j^'av ir)v efiijv), quam dedisti mild, quia dile.visti me ante const it utionem mundi, de visione suae divinitatis tandem loquitur, qua iam ipse, etiam ut homo, fruebatur, uhi ego sum: de visione suae humanitatis vel glo-riosae sermo esse nequit; quia vult suos fideles habituros esse id quod nunc ipse habet, carebat autem tunc gloria suae hu-manitati debita. Rursus filii Dei, qui sanctificant se ipsos, videbunt Deum sicuti est (1. loan. III. 2. 3.), eum nempe videbunt, cuius sunt filii, ut sic perfectum gradum filiationis, si-militudinem cum eo , cuius filii sunt, acquirant. Atqui haec visio, gignens similitudinem cum eo , cuius filii sumus, est visio Dei, prout Deus est et visio Dei sicuti est, est visio intuitiva Dei. Igitur in N. T. promittitur iustis non sola visio humanitatis Christi seu Christi hominis eiusque familiaritas, sed visio intuitiva Dei.

b) Quod spectat ad id , quod priore loco obiiciebatur, re-spondemus hoc pacto. Etsi aliud sit immortalitas spiritus suam felicitatem consecuti, aliud resurrectio gloriosa corporis, atta-men fieri potest, ut in certo Providentiae ordine alterum ex his inferat alterum et alterum vicissim alteram includat atque utrumque constituat unum quid completum. Ita porro res se habet in praesenti oeconomia. Immortalitas spiritus exigit tandem resurrectionem carnis sive ut perfecto modo exsistat et

sit homo beatus, sive quia huius ordinis salutis caput est Christus resurgens ex mortuis; pariter resurrectio carnis in-cludit immortalitatem spiritus , qui morti supervixit suumque resumit corpus. Utique, si essentiale solum spectetur, idea beatitudinis exprimi potest sola mentione immortalis spiritus Deo fruentis: nihilominus idea perfectae beatitudinis utrumque complectitur, vitara nempe aeternam et gloriosam spiritus et carnis; id autem obtinetur in resurrectione et cum haec ne-cessario supponat spiritum immortalem, ea vel sola nominata utrumque dicit. Res ergo hue redit, quod Apostolus beatitu-dinem nobis promissam cogitans, earn plero concepto amplexus est ideoque de resurrectione disserte locutus est. Cuius modi concipiendae rei occasionem in epist. ad Cor. suppeditavit ei quaestio orta directe de ipsa carnis resurrectione. Turn memi-nisse oportet hoc pacto solitos iam fuisse ludaeos immortalitatem animi concipere et significare, nempe spiritum suara carnem resumpturum 2. Machab. XII. 43. 40. Qua autem bea-titudine in resurrectione homines sint fruituri Paulus 1. c. non dicit: sed id patet ex aliis testimoniis iam citatis.

Itaque calumnia prior (III.), satis reiecta est, non cogitasse Apostolos in statu resurrectionis, nisi regnum quoddam temporale ac felicitatem terrenara.

V. Sed concedendum ne est putasse Apostolos vicinam esse alteram naoova'av Christi? Provocatur 1) ad Evangelia, nimi-rum Matth. X. 23. XXVI. G4. XXIV. 34. coll. 30. 31. Luc. XXI. 32. coll. 27. Marc. XIII. 30. coll. 2G. 27. ubi ipse Christus id affirmare perhibetur.

Verura quod spectat ad verba Christi: non praeteribit f/e-neratio haec, donee omnia pant Matth. XXIV. 34. Marc. XIII. 30. Luc. XXI. 32. difficultas oritur ex voce yeverc quam vis valere seriem certam hominum quadam aetate viventium vel certain aetatem, ut heic sint homines , qui Christi aetate vi-vebant. Sed sicut et m, seposita prorsus aetatis notione,

valet quoque genus aliquid hominum: ita Deut. XXXII. 5. Ier. VII. 29. Psal. XII. 8. XIV. 5. XXIV. 6. LXXIII. 15. LXXVIII. 8. CXII. 2. Itaque generatio haec, hoc nempe genus hominum, cur non sit illud idem, quod Deut. XXXII. 5.. hoc est ipsa Israelitica natio, quae non sit desitura antequam eve-

niant omnia praedicta a Christo? Cf. Patrizi in Marc, in h. 1. Haberes heic praenuntiatam quoque perseverantiam liuius po-puli usque ad finera mundi. Haec nobis videtur planior in hac re et expeditior responsio.

Sed quid de verbis Christi ad Apostolos apud Matthaeum: ov tnj ctj.Éarjte (non absolvetis cursum per) civitates Israel, douic veniut Jilius hominis. Respondeo quod non quotiescumque occurrit in Scripturis mentio adventus Dei, vel Filii hominis, qui Deus est, cogitare oportet adventum visibilem. Dens sane venire dicitur aliquem in locum , cum aliquid novi ibi opera-tur (of. Ex. XL 4. XII. 12. XX. 24. Gen. XI. 5. 7. Is. III. 14. Ose. XI. 9. etc.). Neque haec phrasis vim suam amittit, quia et aliquis visibilis adventus ea phrasi significari potest; sed ex toto contextu et rei materia iudicandura erit, uter sit adventus. Censemus ergo ibi Christum loqui de adventu suo invisibili in se, visibili quoad effectum, quo scilicet hostes suos puniturus est, excidio lerosolymorum. Neque aliud a contextu postulatur; nam non agitur ibi de fine mundi, sed de prae-dicatione verbi habenda ab Apostolis in ludaea.

Quid tandem de verbis Christi ad iudices suos. Matth. XXVI. 64. dndon (mox) videhitis jlliurn hominis sedentem a de.vtris Dei et venientem in nuhibus caeli.

Profecto si haec verba Salvatoris accipiantur de adventu suo glorioso proximo, iam nimis citus et intra paucos annos repraesentaretur hic adventus secus ac in aliis verbis antea citatis. Ast alius prorsus est conceptus Christi. Patet ipsum respicere ad verba Danielis VII. 13. idov fiecd ion' vstpe'Aüv toü ovQavov (o; v'tog dvlÏQumot) so/ó/mvo: rjv, qui usque ad antiquum dierum pervenit et cui datur ab hoc potestas, honor, regnum ut omnes populi ei obediant. Ait Christus dndon ab hoc tempore cLto tov vüv , ut ait Lucas XXII. 69. post pas-sionem meam scilicet, implebitur in me vaticinium hoe Danielis, vosque ipsi eius implementum visuri estis : quem sensum brevius expressit Lucas: dno tov vvv autem erit Filius hominis sedens a de.vtris virtutis Dei , qualem et Stephanus se vidisse testatus est coram omnibus Act. VII. 55. Phrasis ergo lieic adhibita a Christo hoy/tfievov inl (Marcus scribit fxtTa XIV. 62.) twv veyekdh' tod oroarov illud valet quod apud Danielem,

ubi perperam earn acciperes de adventu Filii hominis ad iudi-candum; e contrario enim is sistitur Patri.

VI. Quid vero 2) de dictis Apostolorum appropinquare diem Domini? cf. lac. V. 8. Hebr. X. 25. 1. Thess. IV. 17. etc. Per-pendere licet primum Christum noluisse manifestare Apostolis quandonam ipse esset secundo ven turns: patet ex Matth. XXIV. 36. Marc. XIII. 32. Act. I. 7.: Apostoli proinde nihil de hac re certi potnerunt tradere Ecclesiae et Ecclesia profitetur se nihil de hac re tenere ex apostolica traditione: sed hoc ipso quod promissus erat adventus at ignotum tempus, licebat fide-libus et ipsis Apostolis ilium sibi augurari et sperare vicinum. Quae spes non exprimebat aliquam revelationem divinam de hac ipsa re, quam e contrario constabat non esse lactam, sed cogitatam possibilitatem rei eiusque desiderium. lleapse fideles aetate Apostolica banc spem fovisse constat ex 2. Thess. II. 2. et quemadmodum nos modo ita solemus loqui; paratos esse oportere ad mortem Deique sequens indicium, constat ea aetate ipsos Apostolos usos esse hac alia formula paratos esse in ad-ventum Domini lac. V. 7. 1. Tim. VI. 14. nbi de adventu manifesto sermo est. v. 15.

Haec ratio agendi Apostolorum, praestituto quod ipsis nulla revelatio facta esset de hac ipsa re ideoque se non loqui ox divina revelatione, cum non nisi notitiam possibilitatis rei et desiderium quoddam exprimeret, nequit saue reprehendi. Illud vero Apostolos oportebat docere nihil in hac re esse certi et falli eos, qui persuaderent sibi reapse vicinam esse ac sua aetate complendam zijv naoovaiav tov Kvqi'ov. Id vero Paulus et Petrus pro opportunitate praestiterunt. Ille in epist. 2. ad Thes-salonicenses II. 1.—6., qui turn ex sermonibus aliorum turn ex ipsis verbis Apost. in priore epistola IV. 15. 17. commoti fue-rant ut crederent quod instaret dies Domini. Porro Apostolus banc eis persuasioneni adimit, seductionem earn vocans et do-cens oportere primum quaedam praecedere, quin eorum tempus determinet: imo testatur quod haec ipsa dicebat (non semel scilicet sed frequenter) ipsis cum apud eos esset. Ex quo patet quod verba in priore epist. IV. 15. 17. non supponuntur pro ipsis personis Apostoli suorumque aequalium, sed indefinite pro fideli-

bus, qui eo tempore sint victuri. Eadem sane formula loqueiidi ut de aliis sub suo nomine loquatur, utitur et ad Rom. VII. 8. 9. Petrus pariter 2. epist. III. 3.—9. exstituros ait, qui conquerantur dicentes; ubi est i] enayyeXia rij: Ttarwra'a: aïcov? Quid vero ipse monet fideles? unum hoe non latent vos, quod unus dies apad Dominum est sinut mille anni et mille anni sicut dies unus; non tardat Do minus promissionem suam, sicut quidam existimant, sed patienter agit etc. Ex quibus verbis habemus clavim interpretandi dicta in aliis locis. luxta conceptum Petri non est exspectandus adventus Domini statim, nihilominus dici potest propinquus; quia apud Dominum mille anni (indefinite sumpti) sunt una dies. Licuit ergo et lacobo dicere Y. 8. quod /, naoovala toü Kvoiov rjyyixe. Hanc per-suasionem quod non certa sit instantia huius diei Apostoli manifestant etiam turn cum monent fideles ut bene operantes parati sint ad adventum Domini. Sane 1. Tim. VI. 14. prae-cipit Apostolus Timotheo ut servet mandatum sine macula, irrepreliensibile usque in adventum (gr. èmtpaveiav manife-stum adventum) D. N. I. Ch., quem (gr. r]v quam, epiphaniam scilicet) suis temporibus {xaioiaïg iSioig proprio definito tempore) ostendet beatus et solus potens etc. Manifestum est ex una parte dici paratum esse Timotlieum oportere usque ad secundum adventum Domini, ex alia vero parte. ut excludatur persuasio quod vivente Timotheo hic adventus sit futurus, subdi quod suis temporibus, tempore a Deo praefinito . quod solus idcirco ipse novit, haec epipliania obtinebit.

Neque haec sibi contradicunt. Nam serins ocyus haec epipliania contingat, ea praeparatio per continuum exercitiuui virtutis fructum suum feret et quidem fructum suum comple-tum (v. dicta super.) in ea ipsa die, ad quam proinde semper est ordinata vita bene acta in praesenti seculo.

Idcirco neque suam spem frustratam censebant, si ante hunc adventum moriebantur: sed repositam sibi coronam cre-debant reddendam sibi in ilia die a iusto iudice (2. Tim. IV. 8.) et interim tamen se futuros cum Christo (Philip. I. 23.). Ex quibus obiter heic colligimus, conceptum iudicii particula-ris, quo statim a morte cuique sors sua aeternum duratura assignetur, non esse novum commentum, sed explicationem

prions. Eo ipso enim quod alter sollemnis adventus Domini, postquam iam plures fideles obiverant, erat certe futurus et nihilominus statim a morte iusti cum Christo esse poterant, consequebatur quod statim post mortem suum praemium a iusto iudice cuique decerneretur; quod quidem particulare indicium quaedam inclioatio est futuri publici universalis iudicii in Domini epiphania.

Menda identidem occurrentia in accentibus et spiritibus per se benevolus lector emendabit.

Loco Indicis iuvahit heic colUgere capita doctrinae A pos toll slve eius Theologlam in ista epistola.

Non talis erat sanctitas conserta, ex Dei ordinatione, cum apostolatu, ut nequirent Apostoli inveniri digni aliqua repre-hensione in ipso exercitio ministerii sui. II. 11. 14.

Petri auctoritas praevalebat apud omnes, Barnabam quoque, auctoritati Pauli. II. 13.

Deus est unus III. 20. Deus Pater I. 3. Filius, Spiritus IV. 4.—6. Filius et Spiritus mittuntur a Patra; missio visibi-lis Filii, iuvisibilis Spiritus ibid. Spiritus est Spiritus 1 ilii ibid. 0. Spiritus adoptionis ibid. 5. 6.

lesus Christus est Filius Dei I. 15. 1G. 11. 20. IV. 4. est Dominus I. 3. VI. 14. 17. 18. missus impletis temporibus a Deo defiuitis, natus ex muliere IV. 4. qui mortem crucis (V. 11. VI. 12. 14.) subeundo, se in sacrifieium expiatorium obtulit pro peccatis nostris I. 4. II. 20. singulos homines diligens et se pro singulis tradens II. 20. coll. I. 4. atque hoe ex obe-dientia Patri I. 4'. ut nos liberaret a praesenti seculo nequam I. 4. ut assereret nos in libertatera IV. 31. V. 13. ut ado-ptionem filiorum reciperemus IV. 5. qui sub lege factus est , ut redimeret Israelitas a servitute legis III. jl3. I\. 5. a mortuis suscitatus est a Patre 1.1. Est auctor gratiae I. 3. \ I. 18.

Baptizati sunt cum Christo crucifixi II. 20. III. 1. Christum induti III. 27. sunt nova creatura VI. 15. sunt Filii Dei adoptivi III. 26. 27. IV. 5. in iis Christus vivit II. 20. iis datur donum increatum Spiritus Sanctus IV. 1.—6. coll. etiara III. 14. Sunt heredes üei IV. 7. ad eos spectant promis-siones factae Abrahamo et semini eius, quippe qui sunt hoc ipsum semen III. 16.—29. Omnes sunt unum in Christo lesu, ceteris naturalibus differentiis conferentibus nihil III. 28. Deficientes possunt rursus reformari. IV. 19.

Causa instrumentalis. Non est lex seu oeconomia mosaica, sed fides lesu Christi seu oeconomia Christiana. Hue spectat magna pars epistolae. Cf. II. 16.—21. III. 6. —14. IV. 21. —31. Vide Append, ad Cp. II.

Argumenta praecipua: a) quia ex Habac. U. 4. lustus ex fide vivit: b) quia si ex lege esset iustitia, Christi mors fru-stra fuisset II. 21.; c) quia haec iustitia est ea , quae prae-nuntiata fuit Abraham, cum dictum est ei: benedicenter in te omnes gentes; atqui Abrahamus iustificatus fuit fide; ergo qui credunt, benedicentur cum fideli Abrahamo III. 6.-9. Lex autem postea succedens nequivit irritam facere promissionem Dei III. 15. 17. d) quia qui sunt ex operibus legis, sunt sub maledictione, a qua Christus eos redemit III.—14.

Neque lex est partialis causa instrumentalis iustificationis. Cf. dicta ad III. 18.

Porro fides iustificans operabatur quoque sub lege, sub qua tamen boni fideles tanquam servi custodiebantur veluti sub pae-dagogo, qui, Christo adveniente, cessare debuit, ut filii in sta-tum proprium filiorum in libertatem sibi debitam asserentur III. 24.—IV. 7.

Lex itaque fuit tantum paedagogus in Christum UI. 24. 25. in servitutem generans IV. 22. infirmis et egenis elementis mundi constabat IV. 3. 9. propter transgressiones posita fuit III. 10. Ipsa lex docebat quaerendam esse iustitiam a Fide lesu Christi. II. 19.

Affirmatio necessitatis Christiams observandi legem mosai-cam pro obtinenda iustitia est negatio Christianismi. II. 21.

Opera spiritus necessaria V. 13.—16. Crucifixio carnis propria Christianorum V. 24. Qui secundum carnem vivunt, regnum Dei non consequentur V. 19.—21. Caritas habenda ad omnes

VI. 10., ordo in caritate ibid, hurailitas VI. 2. 3. Perseveran-dum in bono VI. 9. 10.

Deus non irridetur: seminantibus in carne perditio , semi-nantibus in Spiritu vita aeterna praesto est VI. 7. 8. quam tempore a Deo statuto obtinebimns VI. 9.

■ .: 'gt;Ar«. . :vgt; ; ^ , • - - ~r v . ■ .

L- ^ ■ gt;■ \ • .r -■ A-quot; -v •' *M ■ .

- :• . : ^; .. quot;■';quot; ' ■ •. , •■• ■

v■:^{v v} '•;/ ^ ^^; • v;. •quot; - . •'!

.V- 5^ptl

. 7\ 4^® :^:

I ,quot; ^v ^vV:Av ...-■

__i_ ■ quot; a____

\-^:-^v

. - '.j '^' ^::.^%v-

-.i'-' ■■■ ~ «S ■ 4 - quot; ■ ■ J quot; ' ' ^! • •! ■'

' * v ■^; -H--gt;:lt; ' ■■.■quot; •■. , A-. v.

^; ■ ■, ■ ' ¹ quot; ■ ■ . wv • ■ ; '/- ■•,••■- • y' i- ■ ■- t.\ 1 .•...• 'quot;-gt;1

■ ■ - r-!_; - ^ ' • -i ■ ^ V- ■: ■•• -!

, - y •' ■■ .-■ ■ J'quot; ;'■■ • . • ■.quot;■■■ f. - • -■ ■ quot;•• ■ ' ■■ ■*■■'■»•

* ■ % - ^: ; , ■.' ; V • -r* . ✓ ••

^ -V- ^ ^v : ■ \ ^ . ;.v:'V.' - -

•quot; ö -V: ■ ^ ^v

:y- -v •• v;,; ; ,.

';'/;;■/ •■/ .^: ;; -■

,■ • ' I , ï: . ^v • V - —'

■ • / • ■ .^X-^:

1 , -■ . „ ■ »•

'J -i quot; ..vquot;v^s''''. ^v'u,-'

i / - i. ■ • i- J.-;;.. i. 5*5^. - ;•■• ■- .

, /x- v.. /;--.'; ï

: r quot; ' - .• -■'•■' ■■ ■ ^

vy •-*'■ -, ■• quot;• v • .

..Vi-1

T-'^l . i

t vrk

amp;amp;amp;]. ;r~ y i

WmM

f ■ij' ■ amp;Bm

mamp;- W.

• '* quot;'i- vgt; Kamp;ryysi. ■i-
i-' T', *•'. ''-¹
quot;-v
	V.\' -r

quot;v,-' _n., 'J/t*. • quot;?• vquot;i •? quot;A^^^v^^v-^r^ - ..5 »., '.'.'A. .^..\V •

. ^r . ■ : '' ■?.quot;'■ gt;-. V'* '■'''_ ' ■ ■ 'quot; if■•'■ . ■ -gt;■ y 'l-'/k ''quot;.k