VO OEDK ACHTEN

(o. kJ. /j

-^ Xs ,

OVER

BACTERIOLOGIE

VOOB

PRAKTIZEERENDE MEDICI EN VEEARTSEN,

DOOR

J. DE HAAN en Dr. M. STRAUB,

Ol'TICIEREN VAN GeZOXDMEID 1^v- KLASSE ItlJ UET MrLTTATIlE HoSl'TTAAI,

te Utrecht.

raquo;Jo ponso amp; rofaire sur lossujots trnitcs raquo;par Davaine mon Education inodicaloquot; Andkal.

(Met 15 houtsneden en 6 gestemdrukte platen).

#9632;#9632;#9632;#9632;*nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; '^ '#9632;laquo; raquo;#9632; -'. *#9632;#9632;;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;it

: -nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ^ ^'.' :

t S-#9632;#9632;#9632;'lt; #9632; .

LEIDEN,

S. C. VAN DOESBURGH.

1895.

.#9632;

Aan

Prof. Dr. C. H. KUHN Lz.

wordt dit book opgedragen door twee zijner oud-assistenten en oud-leerlingen, die, tot een werk samongebracht, de ge-legenheid aangrijpen om hunnen gemeenschappelijkeii leer-meester een bewijs hunner hoogachting en dankbaarheid aan te bieden.

J. DE HAANquot;. M. STEAUB.

VOORREDE.

De ontwikkelingsgesoHedeniH dozer voordraohten ia do volgende:

Scdort 1888 is liet Militaire Hospitaal te Utroelit oeu hygiöiiiscli laboratormm rijk, waar onderzoekingen worden gedaan tor bcuntwoor-ding van de hygienisehc vragen, die zieh in de versohillende gavui-zoenon van liet leger voordoen.

Aan dit laboratorium worden boveudien tweeinaandelijksclio ctirsiiHson in bacteriologio gogevon, waaraan offloieren van gezondheid, paarden-artseu en militaire apothekers declnemeii, die daartoe het verlangen to kennen geven on bovendion, ingevolgc eeno correapondentie tusselien de Ministers van Binnenlandscho Zaken en Oorlog sedert 1890 eck districts-veeartsen.

Het lioofddoel dozer enrsussen is hot aanloorcn van de bacteriologischo methoden van ondorzoek en hot toepassen dezer inethoden voor de bcantwoording van de eene of andere vraag. Bovendien wordt in eene reeks van voordraehton een overzicht gegeven van de bolangrijkste nitkomsten der baeteriologie en hot standpunt der bacteriologie ten opziohte van gowiehtige pathologische en hygimisclie vragon uiteen-gezet.

Toen het waarschijnlijk begon te worden dat door het vertrek van cen onzor, hot laboratorium eu onze cnrsnsson een nieuw tijdpork zouden gaan intredon, boslotön wij een lang [beraamd plan uit te voeren eu onze voordraehton in hot lieht to geven.

Dit is thans gosclüed. Men zal ontwarou dat wij do a 1 g o m o o n o baeteriologie behandoien, dus alloen die feiten on beschouwiitgen, die naar ons oordeel voor liet ondorzoek en de verklaring der baetorie-zickten in het algeiueon van belang zijn. Bovendien werd de keus

onzer stof nog bepaald door do bohocfton van ons golioor, praotloi, die bovon alles vcrlangden to liooron welke vruohten de bacteriologie voor de praktijk hoeft afgeworpen, Hit blijkt nog nader nit de organisatie van ons boek. Onze twee-cn-twintig voordrachten vormen vier groepen, die op do volgeiulo wijze kunnon worden aangoduid: I, Do inethodcn van baoteriologisoh ondcrzoek. IJ. De gesohiedenk dor bacteriologie on de grooto ontdekkingen der Fransolie bacteriolugiscbe .sehool.

111. Do invloed dor baotei'iologie op do liygieno.

IY. Do invlood dor bacteriologie op do algomeeue pathologio.

Nu en dan paste eon oiulorworp sloelit in dit sclioma, maar in don regel gaf doze vcrdocling ons ongezooLt gelegenheid medo to deelen wat ons bolangrijk voorkwam,

Wij hebben in onzen gcmecnsoliappolijken arbeid den vonn van voordrachten bewaard, omdat doze vorm zokere rechten verloont, die wij niet gaarne prijs gaven, Van daar op tal van plaatson do eerato persoon enkelvoud, die in con door twee personen samongostold book zondcr dozo toelichting con zonderlingen indruk zon maken het tegenovergestelde van eon pluralis majostatis.

Platen hebbon wij op liet laboratorinm weinig noodig gohad, omdat wij hot nicosto in natura konden laten zion. Daarom zijn zo ook in ons boek sohaarsch. Wij hebben ze alleen opgenomen waar do behoefte hot grootst was en dan meestal aan anderen ontloond.

Utrecht, December 1894.

.1. DE HAAN.

M. STKAUB.

I N H O U D.

Baoteriologlsohe methoden van onderzoek,

Illmlz.

Eei'Bte Voonlraolit. Mioroacoiilsoh onderzoek.......... 1

Tweede raquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;Kwoeklng yan baoieriSn in kunstmatige voedingsstofFen 25

Derdenbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;raquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;Baoterlologisoli ondorzook door diorprocvcu . . . 45

Oosohiodenis der bnctoriologio on do grootoont-dekkingen der Pransoho baoterlologisohe

school.

Viordo Voordraoht. Eerste tijdpork der bactoriologic. I[ot rmagstuk dor

gouoratio spontanoa...........CO

Vjjfdonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;laquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;Twoedo tijdpork dor baoteriologie, PasTBUR'b ondor-

zook van hot gistingsprooos. Anaörobioso .... 72

Zosdonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; raquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;Algcmoono pliysiologio dor bnctoriön......88

Zovondo laquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;Hot begin van hot dordo tjjdpork dor baoteriologie.

Miltvuur..............107

Achtato laquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;Sopticlmomio. Voorzorgsenting togon kippen-oholera

on miltvnnr.............121

Nogondo raquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;Voorzorgsenting tegen vlekziekte. Curatiovo onting

togen bondsdolheid, Tbeorie dor voorzorgsontingon . 140

ifi

Do i n v 1 o o d dor baotevlologle op t li o i' a p i o on

li y g i ii n c.

Bliul/. 154 176 189

Tiendonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; Voordraoht. Do soheikundige ontsmetlingBmiddelen .

EHVlonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;gt;' De ontemetting iloor hltte.......

Twaolfdenbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;laquo; Filti-atio............

Dertiendenbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; raquo; Do toepasslng der ontemettingamlddelen in do

praktjjk............. 200

Voortiondonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;raquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;Do toepasslng der ontsmottingsmiddolon in do

praktijk. Vervolg..........²¹⁴

Vijfticndonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ))nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; Do deslnfeotle in do natuur.......227

Zestlendenbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;raquo; Drinkvrater-onderzoek on drlatwater-verzorging 245

I) c i n v 1 o o d dor b a o t o r i o 1 o g i o op do a 1 g o m o o n o pathologie.

Zeventiende Voordraoht. Hot ontetekingsprooea

Aohttiendonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; laquo;

Nogontiondonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;raquo;

Twintigatenbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; raquo;

Een-en-twintigste laquo;

Tweo-en-twintlgato laquo;

.......nbsp; nbsp; nbsp;266

........nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 282

mnitoit......nbsp; nbsp; 295

nbsp; nbsp; ^li

onetiologiedortuboroulosonbsp; nbsp; nbsp;329 isoho laquo;n oontagieus-mias-

matisoho ziekten. Malaria, typlms on cliolora. .nbsp; nbsp; 344

Alimiahetiscii Heoistkr

869

EERSTE VOORDRACHT.

Bacteriologische onderzook iiigsin ethorten. I. Microscopisch oiulorzook.

Hot is verloidelijk do konnismaking met de bactoriologio to beginnen mot con historisch overzicht. Voor hot verstaan on waardeoren dor hodondaagscho bacteriologio is do konnis van hare goschiodkundigo ontwikkcling van het grootste belang. Haar axio-matische basis wordt het best historisch toogolicht. Echter schijnt mij eon andere wog verkioslijk. De konnis van het togenwoor-dige meet aan die van het vorlodeno voovafgaan. Eerst nadat oenlgo voordrachten ons mot den tegenwoordigen toestand hob-ben in konnis gesteld, zullen wlj mot vrucht bij do goschiedenis van ons vak kunnen stilstaan.

Do waardo van het bacteriologische work onzor dagen wordt vooral door de methodon van onderzook bepaald, en hot is juist door hare eigen methodon dat do bacteriologio recht heeft op eon eigen plaats, eon plaats, die haar anders noch door haar stof, noch door hare feiten zou tookomen.

Ik zal daarom beginnen u in eon drletal voordrachten eon overzicht to geven van onze niethoden van onderzook en daarna mot meer kans van slagen eon paar voordrachten aan de ontwlkko-llngsgeschlodenis onzor wetenschap kunnen wijden.

Do bacteriologische methodon van onderzook zljn, grof genomen, drioerlei. In de corsto plaats het microscopisch onderzook, ten

twoode de methodo van kweeking der bacteriön in opzettelijk daartoo saamgosteldo voodingsstoflcn on oindelijk de bostiuleoring van hun ziekmakond vermögen door enting op dieren. Hedon is de bourt aan hot microscopisch onderzoek.

Daar bet ons dool niet is hier de techniok van dit onderzoek, dat in de practijk hot besto wordt geloerd, to bosprekon, knnnon wij ons bepalen tot de beginselen waarnaar wordt te werk ge-gaan on is hot hoofddoel onzer uiteenzettlng do verbetoringen, die in Let microscopisch onderzoek zijn aangebracht, te waardeeren.

Wat de thans voor ons doel niet moor gobmikte droge objec-tiefsystomon en oenvoudige spiegolvorlichting bij bet onderzoek van levendc bacteriön in hnn natuurlijk milieu vormochten, kan men het best zion in do fraaio afbooldingen, die Pastkuu in zijno booken over hot bier on don wijn van tal van gistingsbacterien gegeven hoeft.

Voor het onderzoek van kleinere bacteriön, van de structuur van grootore bacteriön en van bacteriön, dio in weefsels en ex-sudaten novens cellon on doodon detritus voorkomon, was do vroegero raothode van onderzoek volkomen onvoldoonde. Drie ver-boteringen van hot microscoop, van do wijze cm het te gobrui-ken en cm de objecton voor het onderzoek gereed te raaken, heb-ben eon wereld van feiten voor ons ontsloten. Wij hebben goloerd do bacterien-bevattendo praeparaten met anilinc-kleurstoffen te kleuren, ze te verlichten met een condensor-lens en ze eens en voor altijd mot immersie-lenzen te vergrooten.

Bij elk dezer verbetoringen zullon wij eenigen tijd moeten stil-staan. Het is bokond, dat in vroeger tijd do histologen voor de kleuring van praeparaten vooral van twee kleurstoffon gebruik maakten, karmijn en haematoxylin. Aarzelend werden later de aniline-kleurstoffen toegelaten; zij waren in het laboratorium, evenals in do industrie, gomeene kleuren, daar do kleur zieh niet good hield; eerst toen men goloerd had zo door bijtmiddelen evongoed op do te kleuren elomonton to iixeeren, als do vanouds gebruikto kleurmiddelen, stogon zij in de approciatio on vervin-geu de oudero grootendcels. Het waren ontdokkingen van belang, dat nagololie, chloroform en terpentijn nadoolig zijn voor hot be-

houd der kleur in balsempraeparaten on dat coderolio en xylol daarontogon do klour niot aan do weefsols onttrokkon. Eon ge-kleurd praeparaat dat uit absoluten alcohol in codorolie of xylol is overgobracht on daarna in mot xylol verdundon Canadabalsem wordt ingesloten, bohoudt voor vole jaren zijn klour. Een onge-lukkig toeval hoeft gewild dat do vroeger gebruikto klourstoffon de bacteriön niet of raoeielijk kleurden en dat men daardoor vocl langer dan do vlijt dor ondorzookers Tordiondo, onbokond bleef mot do in de vervaardigde praeparaten voorhandon bacteriön. De aniline-kleurstoftbn zijn daarentegen voor do meeste soorten van bacteriön goede klourmiddolon. Sommige kleuren zieh raooiolijk, raaar Kocn hooft ous golecrd om van dit schijnbaro nadool partij to trokkon en do raooiolijker klourbaro soorten met grootor zoker-hoid juist door dezo eigonschap to horkeimon.

Hooveel mooite heeft men zieh vroeger gogovon om in don etter spocifieko olementon on ook bacteriön te ontdokken. Men zag ze niet, of kon, als men ze zag, anderen niet ovortuigon. Thans strijkon wij den otter in eon dunne laag over oen dok-glaasjo uit, laten hem drogon, fixooron hom aan hot glas door hot praeparaat 3 maal door do vlam to halen on loggen hot go-praepareorde dekglas tor klouring in eeno waterachtige oplossing eoner aniline-kleurstof. Na weinige minuten zijn de kernen dor ottercellen en de in of nevons do collen voorhandon bacteriön ge-kleurd en hot ligt slechts aan ons, otn door eone zorgvuldigo maar vol-strekt niot omslachtige bohandeling die klouron voor good te bewaren.

De aniline-kleurstoffon zijn legio. Voor ons dool hebben wij do alcalische noodig en daarvan worden het meest rnothyleon-blauw, fuchsine-rood en gentiaan-vlolet gebruikt, altijd in waterige oplossing. Tot op zokore hoogte is het onverschillig welk dezor klourstoffon men aanwondt, maar aan don anderen kant heeft elk haar oigen indicatie. Hot methyloen-blauw kleurt het langzaamst, maar nooit te sterk; hot fuohsin kleurt snellor maar ovorklourt do praeparaten, zoodat men bijtijds het praeparaat uit het kleurstofbad moot nomon en uitwasschen; hot gontiaan-violot kleurt a! to sncl on hooft daaronboven do onwelkomo oigenschap om olemonton in het praeparaat to klouron, waarvan we nog niots willen weten

i en die wij voorshands mot dou uaam van vuil aanduulea. Het

geutiaan-violot wordt daarom slochts bij uitzonderiug gobruikt in

gevallen waar do andere kleuren niot voldoonde zijn, torwijl hot

temperament van dou ondorzocker bcpaalt of hij mcthyloon-blauw

dan wol fuchsino zal aauwondcn. Wie vool praeparatou togolijk

in boworking noomt, meet wol mothyloon-blauw gobruikon, omdat

do niot op tijd uitgowasscbon praeparaten anders bcdervon. quot;Wie

haastig gobakord is, verkiost hot sneller werkend fuchsino. Het

is curious om to zien hoe spoodig elke cursiaan zijn voorkour

vorraadt. Do scheiding tusschcn fuchsine- on mothyleenmannon

is in do oersto week van eon cursus al gemaakt.

De waterige oplossingen der anilino-kleurstolFon bedervon. Het verdient daarom do voorkour overvemidigde alcoholische oplossingen in voorraad to houdon on daarvan door verdunning in ongoveer do tionvoudigo hoovoclhoid water en liltratic de waterigo oplossing to bereiden. Do geringe hoovoelheid alcohol, die clan in do oplossing blijft schaadt niot.

Er is ocue auilino-klourstof die, op deze wijze bohandold, to slappe oplossingen geeft; nl. hot Bismarck-bruin of Vesuvine, dat voor dubbel-klouringen als contrast-klour van gontiaan-violet of methyleen-blauw wordt gobruikt. Men krijgt oen dikko oplossing van Bismarck-bruin door oen zekere hoeveelheid te koken met tienmaaal zooveel water, to filtrooren on om bedorf tegen te gaan een stukje kamfer toe te voogen.

Torwijl nu deze waterigo oplossingen bijua altijd voldoendo zijn ora de bactoriön te kleuren, die in otter, blood of cultuur voor-handen zijn en op een dekglas zijn gofixoord, is hot kleuren van bactoriön in fijne weefsol-doorsnedon! vool mooiolijker. Dit blijkt minder wannocr men volgons een vast, good bekend rocept be-paaldo bactoriönsoorten voor do zoovoelsto maal gaat aantoonen, dan wanneer het goldt weinig bokonde of onbekendo bactoriön op te sporen. Dan is or heel wat vlijt en goduld en vooral systematisch werken noodig.

Hot volgende workplan is aan te bevolen, hetzij die moeielijke kleurbaarhcid een eigonschap is van do soort van bactoriön of van de weofsels waarin de bactoriön zijn vcrvat.

...

Verondorstol dat in eon dokglas-praoparaat of weofselsnede do gozochto bactcrim door oen waterigo kleurstofoplossing niot aan hot licht worden gebracht. Men gaat dan zijn kleurstof in oen vlooistof oplosson, die haar indringon in do bactorien bovordert.

Het eerst heeft men hiervoor gebruikt

10000

kaliloog, daarna

aniline-water, eone ongeveer 3 % igo oplossing van aniline-olio in water en vervolgens 5 ⁰/₀ carbolzuuroplossing, welke boven de beide vorige hot voorrecht bozit niet to bedcrvon.

In den regel is voor weefsols mothyloon-blauw to verkiozen boven fuohsinc on zoo is eon oplossing van mothyloon-blauw in 5 procents carbolzuur de vlooistof tot welke men in een moeie-lijk goval zieh hot eerst wendt. Soms komt men evonwei met do eerstgenoemdo vcrstorkingsmiddolon beter nit. Do bacillon van don kwaden drocs klcuren zieh het gemakkelijkst in ecne com-binatie van beiden:

Gentiaan-violet Ys s^mmi

------kalilooffoplossing 10 gram.

10000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;^b 'nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;^ ^

to vermongon mot:

gesatureerde oplossing van aniline-olio in water 10 gram. Do in dozo oplossingon korter of langer tij'd goklcurdo praepa-raten zijn voel to stork gekleurd; daarin zijn niet alloon do ccl-kernen en de bacterim maar ook do celliclmmen en bindwecfsol-vozels met kleurstof overladen en nu moot mot behoedzaamheid worden uitgewasschen, ton einde do kleurstof in bacterien en kernen to behouden on zo uit hot overige gedcolte van het prao-paraat te vorwijdoi'en.

Daartoe kan men mi weder oen rooks van uitwascbmiddelen aanwomlen, wolko in volgorde van kliinmondo workzaamhoid do volgondo zijn: water,

alcohol (zwak of stork), alcohol, waaraan is toogevoogd:

oen druppel azijnzuur of zoutzuur op eon horlogeglaasje, zure aniline-kleurstoffen (tropaeoline, fluorescine), 5 ⁰/₀ zwavelzuuroplossing,

Men ziet wel in dat bij de pogirgen om een praeparaat to klcuren tal van omstandighedea kunnen worden gevarieerd: hot bijtmiddol, do kleurendo oplossing, do tijd barer Inwerking, het uitwaschmiddol, do tijd van zijn inwerking. Elk praeparaat, dat mislukt moot do orvaring van den onderzoeker verrijken en den wog wijzcn naar do juisto methodo. Het heeft daarom nooit zin volo praeparaten to gclijk to kleuren; een good onderzoeker ueemt nooit mecr dan c6n praeparaat tegelijk onder banden.

Wie aan een dergelijk onderzoek niet gewoon is ziet op tegen do volbarding noodig om do gegeven rogelen in een moeielijk geval met vrucht too to passen. Sta mij toe u te wijzen op do onuitputtelijko volbarding en het groote talent voor onderzoek dat Eouert Kocn beeft ten toon gespreid, toen bij, vöör deze regelen bekend waren, in tuberculcuso woefsels do moeielijk te kleuren tuberkel-bacillen opspoorde. Daarvoor was do zeer vaste overtuiging noodig, dat in de tuberculeuse weefsels bacteriön moeston te vindon zijn.

Het is een rogol dat do kleurstof, wanneer zij moeielijk in bacteriön dringt or ook moeielijk weer is uit te wasschen. Heeft men zoo'n bacterio eenmaal gekleurd, dan kan men ook heel wat met bet praeparaat doen, voor zij haar kleurstof weer afstaat. Men kan dus bet praeparaat zoo schoon wasscben dat alleen do bacteriön gekleurd blijven. Wordt bet praeparaat nu in do oplossing eener contrast-klour gelegd godurcndo zeer körten tijd, dan is liet dubbel gekleurd en bebben do moeielijk to kleuren bacteriön een andere kleur dan do geinakkclijker te kleuren weefsel-kornen.

De bacteriologie bezit 2 goede dubbolklenringen; do zeer be-kondo waarmedo de tuberkel-bacillen worden opgespoord on dio ook dougt voor lepra-bacillen en ten tweedo do dubbelkleuriiig volgens Guam:

kleuren in gentiaan-violet-anilinewater,

dompelen in jood-joodkaliumoplossing,

uitwasschen in absoluten alcohol,

dubbel kleuren in een oplossing van Bismarck-bruin.

Sommigo soorten van bacteriön kleuren zieh volgens Gram,

anderen niet. Hieraan wordt dus eon soort-kenmerk ontleend.

De vorderingen in de techniok vanklouren derbactoriön zouden niet zoo grooto botockcnis hcbbcn, wanneor niet tovens bot micros-coop verbctcringcn bad ondergaan en men gelcord bad liet meer oordeoikundig aan te wenden. Do geloidclijko ontwikkeling dezor verboteringen kwam als volgt tot stand. De firma Zeiss to Jena, verwachtende dat eone j niste kennis der tbeorie van bet micros-coop aan baar streven om verbetering in de construetie aan te brengon to goode zou komen, steldo den matbematicus AbeJü in staat zieb met deze tbeorie uitvoerig bezig te houden.

Den gang zijner berekeningen te volgen, ligt boven ons bereik; #9632;vvij kunnen allcen van de resultaten kennis nemen. AimiS slaagde er in het vermögen van ecn lenzonsysteem om seberpe beeiden te vortuen, hetgeen iets anders is dan do vorgrooting, nit to drukken in een formulo. Kon blik op deze formnle leert ons, dat Systemen, waarbij een druppel olie van dezelfde brekende kracht als glas tusseben de voorsto Ions van bot objeetief en bot dok-glaasjo wordt gebracht (immorsie-lcnzen), niet alleen sterker ver-grooting en meer lichtsterkte maar juist een scher per bceld geven dan droge lenzen en vorder dat een grooto opening van het stelsel, d. i. groote lenzen, om dezelfde reden boven kleine te verkiezen zijn.

Langs empirischen weg waren deze waarhoden reeds lang ge-vondou en de techniok blcok, zooals dikwijls bet geval is, onbe-wnst de goodo richting te hobbon gekozen. Hot oorste resultaat van AiiüE was dus negatiof. Hij Icon, op grond van zijne berekeningen, ontradon naar andere combinaties van lonzon to zoekeu. De firma Zeiss liot nu na nog vorder to streven naar bot ver-vaardigen van een stork vergrootond droog systeem en in bot laboratorium moest men zijne neiging laton varen om drogo Systemen to gebruiken 011 de immersio-olie, die de praeparaten lastig vet maakt, te vermijden.

Aonf: gaf den raad in eene meuwe richting naar verbetering nit to zien. Terwijl namelijk bij de samenstelling der microscopen steeds naar opheffing der afwijking wegens klcurschifting werd

gestreefd en men zeide met achromatische lenzen te werken, ont-brak er in waarheid aan die achromasio heol wat. Het is bekend dat achromatische lenzen worden verkrogen door het combineeren van twee lenzen die uit glassoorten van verschillenden brekings-index, crown- en flint glas, zijn vorvaardigd. Bij deberekoning steit men zieh voor dat do dispersie, welke lichtstralen door deze glassoorten ondergaan ongolijk, doch voor verschillende kleuren evenredig is; dat men een spectrum van crown-glas door het in al zijn deelen oven sterk te rekken, aan het spectrum van tlint-glas zou' kunnen gelijk makon. Dit is niet het geval. Sommigo deelen van hot spectrum hebben eene storkero rekking noodig dan andere willen zij aan het flintglas-spectrum gelijk worden en daarom faalt do borokoning der achromatische lenzen, die slochts met twee kleuren kan rekening houden en de andere moot verwaarloozen. Anm: raadde nu aan naar twee glassoorten te zoeken die meer verschildon in dispersie-vermogen en even-rodlger dispcrgocrden. In eon fabriek, die door do firma Zeiss en het Duitscho rijk gezamenlijk werd opgericht, slaagdo men or na vele proefnemingen in door toovoeging van phosphorzuur en borax aau het glasmengsel dozen wensch to bevredigon on men vervaardigt nu uit do nieuwe glassoorten zeer schoono lenzen, die men apochroraatisch heeten moest, aangezion de naam achromatisch reeds vergeven was. Doze apochromatische lenzen zijn op het oogenblik nog zeer duur, maar dat zal wel betör worden en het is niet onwaarschijnlijk dat op den duur do apochromatische microscopon goedkoopcr zullen worden dan de zoogenaamdo achromatische.

De beeiden dezer objoctictlenzen zijn namelijk zoo scherp dat ze eene sterke oculair-vcrgrooting verdragen. Terwijl men bij do ouderwetsche microscopon met de sterke oculairs wel een groo-ter, maar tovens een onzuiverder bceld verkrijgt, blijft het boold der apochromatische objeetioven ook bij storko oculair-vorgrooting scherp on men zal dus met een gering aantal objoctievon kunnen voistaan, torwijl de goedkoope oculairs do tclkcns verlangdo vergrooting geven. Door hot gering getal objoctievon, dat men noodig heeft wordt de prijs van hot comploet microscoop rolatief

gering. Maar op het oogenblik is olk apochroraatisch objectief nog zoo duur, dat men het voordcel in den prijs niet bemerkt. Hob golukkig men nn eck möge zijn in het bezit van eon apochromatisch microscoop, zoo verdient evenwol to worden op-gemerkt dat de nu veroudorende achromatische stelsels zeer vol-doendo kunnen zijn, mits hot instrument van een goede con-densor-lons zij voorzien.

Gij zult u herinneron dat aan volc oudere microscopen, b. v. die van von Gundlacii, nevens oenige diaphragma's van verschillende grootte, eone kloine convexo Ions was toegovocgd, die do plaats van cen diaphragma kon innemen. De bedooling was klaarblijke-lijk doze lens tusschon den spiegcl on het object, dus onder den tafol van het microscoop to stellen on hot door den spiegcl terug-gekaatsto licht door de lens op het object te concentreeren. Do ervaring leerde echter dat de duidolijkhoid van het onderzochto praeparaat door deze wijzo van vorlichting verminderde en dat de ointrokkon der wGofsolclemonten zoo nevelachtig werden, dat men voor goed van het gebruik van don condenser ging afzion.

Amifi heeft zieh de moeite gegoven de condensor-lens tot do grootsto volkomenheid op te voeren door haar samen to stellen uit meerdere lenzen, die al hot door don spiegcl weerkaatste licht in 66n brandpnnt vereenigen, juist ter plaatse waar het voorwerp op het objectglaasjo korat te liggon. Hot zoö volmaakte instrument wischte alle struktuur van het praeparaat uit. Hot bleck noodig to zijn, door het inieggen van oen diaphragma met nauwo opening, de hoevoelheid licht on de wijzo van bestraling te ver-mindoren. Annlö borekende de wijdte van do opening die noodig was om eon scherp beeid te vorkrijgen en kwam tot het resultaat dat do condenser met het passend diaphragma juist ovenveel verlicht als de gewono vlakko Spiegel zonder hulplens. De condensor bleek ovorbodig.

Toch heeft Keen ons geleerd dit verstoote kind van Adbic als cen zoor gewichtig huipiniddei voor hot bacteriologisch microsco-pisch ondorzoek to boschouwen.

Herinneron wij ons om dit too to lichten hoc cen naar de

regolen der kunst vervaardigd histologisch praoparaat zieh aan hot oog van den waarnemor vertoont. Het bevat gokleurdo en ongeklcurdo dcelen; gcwoonlijk zijn alleon do kernen goklourd; daaromheeu vinden wij een kleurloos, min of meer korrolig collie haam en con ongeklcurdo vczelige of amorphe intercellulairo stof. Vroegor heeft men er niot aan gedacht, dat do wijze waarop dit beeld tot stand komt zeor samengcstcld is. In do constructio stolde men het praoparaat in zijn gcheol als lichtgevond object voor, waarvan ergons in do buis van hot microscoop een reöol omgekeerd bocld wordt ontworpen. Dit is onjuist. Hot object goeft voor een groot deal goen licht, doch onderschept licht. Slechts de geklourde partijen mögen als lichtbronnen worden be-schouwd, waarvan rood, blauw of hoe dan ook gokleurdo stralen uitgaan, torwijl de ongekleurdo doelcn slechts zichtbaar worden, omdat zij licht opslorpen of als lenzen (votbolletjes, kor-rels) en cylinders (vozols) werkende, licht concentreeren of ver-spreiden.

Grof genomen zou men kunnen zeggen dat deze ongeklcurdo doolon zichtbaar worden, omdat zij schaduvvon werpon. Deze voorstolling maakt do zaak in zooverro duidelijker, dat zij ons leert inzien waarom homocentrisch licht de structuur scherper woorgeeft, dan licht van eone groote lichtbron afkomstig: om dozolfdo reden waarom licht van 6en electrische lamp scherper schaduwen maakt dan vole gozamenlijk even storkö gaslichten. De Abbiö'scIio condenser zonder diaphragma gebruikt, die een breoden lichtkegel op hot voorwerp laat vallen, bluscht alle schaduwen uit en maakt do structuur van hot praoparaat dan ook goheel onzichtbaar. Voor de waarneming dor structuur moot een diaphragma met kleine opening in hot toestel worden gelogd. De geklourdc deelen van het object evonwel vallen buiten dozen regol. Hoe meer wit licht, onverschillig van welke richting, de geklourde dcelen treft, des to meer goklourd licht kunnen ze uitzendon. Voor do geklourde elemonten van het praoparaat is dus hot diaphragma overbodig. Voor do waarneming daarvan is het zelfs zeer voordeelig om het diaphragma weg to laten, om twee redenen.

In do oorsto plaats winnen zij door do sterko verlichting in holderhoid, in do twoedo plaats trcden zij meer op den voorgrond door hot onzichtbaar worden van do korreltjos en vezeltjes, waarin zij verborgen zljn.

Zoo is Abba's condensor, aanvankclijk vorsmaad, toch do bo-langrijksto vcrbetcring geworden die aan bet microscoop is aan-gobracht. Bij bet gebrnik van het microscoop moot men thans zieh afvragon wat men verlangt to zien, hctzij do structuur van hot praeparaat, hotzij do gekleurdo elementen, kernen of bactorion, en naartnate daarvan bot diaphragma in het toestel plaatsen of wognemen.

Iliermedo bebben wij do verbetering die het gebruik en do inrichting van hot microscoop hobbon ondergaan voor ons dool naar ik hoop met voldoendo uitvoerigheid besproken. Het is u gebloken, dat wie bacterien wil zoeken, over een instrument moot beschikken dat voorzien is van een immersie-lens en Aiusk's condensor on zieh con kloinen voorraad aniline-kleurstoffen moot aan-schaffen. Do vaardigheid om van dezo hulpmiddclen een good gebruik to maken is spoedig verkregen, zooals u in het practisch gedeelte van onzen cursus reeds gebloken zal zijn.

Het onderzoek van doodo bacterien in ongekleurden toostand heeft geenszins bet onderzoek van levende bacterien gohoel ver-drongen. Intcgendcol worden geregcld, ton minste voor 66n dool nog praeparaten van levende bacterien gemaakt, nl. voor het vaststollcn der bewecglijkheicl. Zulk een praeparaat moot mot zckere voor-zorgen worden vervaardigd. Er moet worden gezorgd voor ocn voldoendo hoeveelhoid zuurstof en toch or tegen gewaakt, dat door verdamping dor vloeistof vochtstroomen ontstaan, die do beoordeeling van do eigen beweglng dor bacterien bcmoeiolijkon. Men brongt daartoo do bacterien in een vlak uitgespreiden boull-londruppel op hot dekglas en gobruikt dit glaasjo om een klcino vocbtigo kamer af te sluiten. Er is dan zuurstof genocg en na weinigo minuton gcon verdamping moor die do waarneming stoort. Zulke praeparaten van bacterien in den hangenden druppel, zljn in menig opzicht interessant. Zoo men als object een druppel

slootwater neemt waarin ook algen grooien, zal men zieh dagen lang in do micro-flora en micro-fauna kunnen verlustigen, daar ongotwijfold nevons staafjos en spiralen uit het plantenrijk ook amooben on infusorien zullcn worden aangetroffen. Do algen pro-duceercn zuurstof genoeg om hot leven der chlorophyl-vrijo wezens gaande te houden.

Ten slotte eon kort overzicht van de algemeene resultaten die men bij het microscopisch onderzoek van bacteriön hceft ver-krogon. Er is geen rodon gevonden om de oudo verdeoling dor bacteriön in

kogelbactorien of coccen,

korte staafjos of bacteriön s.S.,

längere staafjos of bacillen,

zwak gewonden spiralen of spirillen,

sterk gewonden spiralen of spirooliaeten te latcn vareu. Alleon de draadbacterien zijn or bij ingeschoten, daar hot geblekon is dat de dradon uit rijon van staafjos bestaan. Men hceft gevonden dat de kogelbacterien ongodwongen kunnen worden verdeeld naar do wijzc waarop zij zijn samengovoegd. Sommigo zijn gopaard (diplococcon); andere tot kettingen ver-conigd (streptococcon); andere tot in drio dimensies zieh uitstrek-kende hoopjos wölke men met druiventrosson vergoleken heeft (staphylococccn). Eindclijk kent men kogels die tot groepjes van vier zijn veroenigd (tetracoccon). Hot is nict waargenomen dat een soort van bacterie heden als druifcocccn, morgen als kettingcoc-cen grocit on doze verbanden zijn dus, zonder aarzeling, als soort-kenmerk to gebruiken. Met do diplococcon moot men voor-zichtigor zijn. Meerdero dubbolcoccon kunnen zieh tot druiftrossen of tot kettingen vereenigon on men is dus, waar het diplococcon gcldt, nooit zokor of later wollicht blijken zal dat zij tot do streptococcon of staphylococccn bohooren. Do best bekende kogelbacto-riön zijn do staphylococccn en streptococcon (pyogenes), welke ottering, erysipelas en andere wondzickten veroorzaken, de dub-bolcocccn dor pneumonio, die ook tai van andere ziekten voor bun rekoning hebben, de streptococcon van do alcalischo gisting

dor uriao on do diplococcon van Nkissku bij gonorrhoe, die ook als gonococcon bokond sdjn.

O O

OOOOO⁰ ^.c

88 reg;reg;

Ja.

M '- 'nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; .....

Figuur 1.

n strnptoeonnon, h raquo;taphyloooooon, c diplooocccn, d diploooccon mot Uapacls,

e totracocoon, f vorsohillomlo vorinon van staaljos-biiotoriön

met sporon bij */, h spirillon.

Do staafjosbactoi'iüii zijn altijd met do smallo uiteindon aaneen-govoogd tot langoro of kortero dradon ; bij sommigo soorton blijvon zij in den rogel alleen, bij andoron vindt men zo twee aan twee te zaam govoegd, weer anderen vormon draden, die uit con grootor aantai Individuen bestaan. Tal van soorton zijn reeds ton doelo gekaraktorisoerd door don vorm dor staafjoa. Men kont kleine en grooto, slanko on plompo staafjes, staatjos die aan do

nitoindcn recht zijn afgosnedon on mot afgeroade uitoinden. Volo staafjes kunncn sporon vormen, lioldor brokondo lichaampjcs, waarin liot reprodaotievermogen dor soort botor is gewaarborgd dan in do staafjos, daar zij uitdrogen kunncn vordragon zondor to grondo to gaan on aan lioogore tompcratnren on sterkor op-lossingen van antisoptica bet boofd kunnon biodon dan do staven. Do levenskracht van hot staafjo wordt in do spoor nodergologd on bewaard totdat günstige omstandigheden, oen goode voodings-stof, con woldadigo toraporatuur, voldoendc vochtiglioid, do spoor tot ontkicmen nopon on opuiouw do actiove lovensvorm, hot staafjo, ontstaat. Ondor do pathogono bactoriön /,ijn de miltvuur-staafjos do grootsto, do tuborkol-bacillon degeno die hot meoste onlieil stiebten on vorder hot best bcstudooid: do bacillon van do diphthoritis, don tetanus, hot boutvuur, do varkensziekte, den kwaden droos, do raolaatschheid, do botorzuurgisting on do gowone dannbewoner, do bacillus coli communis.

Sommige van doze staafjes zijn onbewegelijk, anderen zijn van trilharon voorzion, wicr aantooncn con technisch kunststnkjo is, en inaken snollo bewegingon. Men hooft vroogor gedacht dat alle kogelbacteriön onbewegelijk waren, totdat Ali Cohen in 1889 op hot congrcs te Leiden oen kogolbactorio nit drinkwater demon-streorde, aan welke spontane bewoging in hooge mate eigen was. De siorlijksto bowegingen maken do spirillon en spirochaeton, waarvan do choleravibrio en de spirochaeton der fobris recurrens als pathogoen bokend zijn.

De bacteriologon hobben langen tijd volgohoudon, dat olke bactoricsoort standvastig ondor alle oinstandighodon individuell van dcnzolfden vorm voortbrengt. Niot alleen zouden staafjos altijd staafjos blijven en kogols altijd kogels, spiralon altijd Spiralen, maar daaronboven zouden vorm on grootte zieh steeds op dezelfdo wijze horhalon. Van den beginne af aan hooft men uit-zondoringon op dozen regol ontmoet, maar zieh daardoor niot aan hot twijfelen latcn brcngon. Daar men in den regol do bacterien tolkcns opniouw in dezelfdo voedingsstolfon kwcokte on bij dezelfdo dieren outto, hooft men zieh mcnigmaal don pas afgesnoden om

Iß

de variabiliteit van den vorm der baotorien to ontdekkon en is aan don anderen kant door te vast vertromven op do standvas-tigheid van den vorm wel eons op oen dwaalspoor goraakt. Enkelo onderzookers hobbon met geluk do verandoring van vorm, welke somraige microben onder andere levensomstandighoden on-dergaan, tot eon voonverp van hun ondorzook gomaakt. Zoo vond Wasserzuo dat micrococcus prodigiosus, oen fraai rood gekleurdo kogelbacterie, in door wijnstoenzuur zuur gemaakton bouillon oen echt staafje wordt dat lieht beweeglijk is. De bouillon wordt door het levon dezer bacterie alcalisch; zorgt men evenwel de reactie zuur to houdon, dan wordt de staafjesvorra zoo constant, dat ze ook in alcalischen bouillon nog cenige genoraties blijft bo-staan. Vorwärmt men eon zure eultuur tot 50deg;, dan is de bacillon-vorm voor goed gefixoord. Au ConEN ontdekto mot Uffeue in water uit de Groninger waterloiding een soort van spirillcn die uit popton-NaCl-wator overgebracht in voodingsgelatino vorander-den in bacillen. quot;Werden doze bacillon weder teruggeönt in popton-NaCl-wator, dan keordo de spiraalvorm weder torug. Op hot con-gres te Groningen demonstreerde Au Cohen stroptocoecoen, die gekweekt waren uit met den LoEFFLEu'schen diphthoriebacil ge-infecteorde caviae en konijnen en die de typische verschijnselon van de inentings-diphthoritis haddon vertoond.

Het is waarschijnlijk dat, nu het rustelooze zoeken naar nieuwo soorten plaats maakt voor het zorgvuldiger bostudooron van bo-kende, men moermalon voorbeelden van pleotnorphisme vinden zal. Of de bacteriologon hebben gedwaald toen zij als algemoenen regol het pleomorphisme uitsloten, is volstrokt nog niet gobleken. Dat zij hun aandacht aan dit verschijnsol niet hebben onttrokken, bewijzon bohalve de onderzoekingon van Wassebzuq en Au Cohen tal van hier en jäaar verspreide modedcelingen. Güiqnard en Ciiajiin konden door verschillonde stoffon aan de eultuur van bacillus pyocyanous too to voegon, nu eons coecon, dan wcor staafjes of körte draden verkrijgon. llctzolfdo micro-organisme kon Wasseuzuo door inwerking van antisoptica in spirillen doon overgaan. Van Tieoiiem nam waar dat bacillus amylobacter zieh kan voordoen ondor den vorm van lange on onbowegelyko

dradon, van rochto staafjes on van ovoide of spherische cellen. Daarmedo is ons overzicht van de morphologie der microben, waarin do patholoog belang stolt, niet bosloten. Integondeel. Do uit eon morphologisch oogpuut door haar hooger organisatio bo-langrijkste groopen hebben wij nog niet vermeld. Wij moeten nog sprokon over de gistcellon, do schimmels, over een groep van bactoriön-soorten, die van don beginne af aan als pleomorph is crkend en eindelijk over de eencolligo dieren, do protozocn, waar-ondor parasitaire soorton voorkomen, wier beiangrijkheid voor do pathologio moer en meer vvordt ingezion.

Pigimr 2. u gistoollon (sacohnroniyeos), h oi'dium.

Do botanic! hobben do chlorophylloozo lagoro planton in drio groepon verdeeld naar mate van hare wijzo van voortplanting. Do laagst staando groop vormen do schizomycoton of splijtzwatn-mon, gewoonlijlc bactoriön gonaamd, die zieh door deoling ver-moorderen. Daarnaast staan do grootoro gistcellon, die korrolig protoplasma liebbon on daardoor reeds eonigo aanspraak vorkrij-gen om een afzondorlijko groep te vorracn. Daarcnboven doelt zieh bij hon de moodercel in ongeiijko helften, zoodat gemakkelijk is te zion welko do moodercel is en vvolko do dochtercel. Men vat do dochtercel als con knop op, die van do moodercel wordt afgosnoord (Sprosse) en noomt de gohoolo groop Sprosspilzoquot; (spruitzwammon?), blastomyceton. Do bekondsto vortegonwoordigors

dezer groep zijn de gistcellen, die de alcoholische gisting towecg-brongon (s a c c h a r o m y c o s c e r e v i s i a e). Ee nauwkeurige studio van hot gistingsproccs, die in de latore jaren in de laboratoria dor bierbrouwerijon en spiritusfabrieken is goschied, heeft soortcn on rassen dozer spruitzwaramon doon kennen. Daarbij is ondor anderen gobleken dat zij sporen vormen. In de dampkrings-lucht heeft men in alle laboratoria eon saccharomyces rosacoa gevonden, die roode eulturen maakt en geen gisting kan te wecg breiigen. Doze eulturen kent ioder bacterioloog, daar zij zeor gewone verontreinigingen op onze plaatculturen zijn.

Zeer morkwaardigo plantonsoorton zijn de ploomorphe bacte-rien, die tot de geslachten Orenothrix, Gladothrix en Beggiatoa worden gebracht. Zij kernen voor in de natuurlijke wateren, hetzij deze frisch on holder zijn, hetzij er rottende plantondeelen in voorkomen, die tot voedsol kunnen strokkon. Zij bestaan uit draden, die te zamen kleinere of grootorc in het water drijvondo of op doode watorplanton vast klovendc vlokken vormen. De draden bestaan uit geiedingon, die afzonderlijk kunnen gaan loven en van trilharen voorzien door het water gaan zwormon. Deze zwormende collen kunnen den vorm van scliroo-ven aannomon. Do goledingen der draden kunnen lang of kort zijn en zelfs zoo kort, dat de teekening aan streptococcen her-innert. Zoodoendo treffen wij alle vornion van bacteriön hier in 66ne soort veroonigd aan. Oeen wondor dat dogenen, die niet gclooven dat de bacteriön, welke de patholoog gowoonlijk ont-moet, aan den vorm eon soort-kemuerk ontlocnon, de studio dezer geslachten hoogst belangrijk vindon. Vooral Zopf heeft hot door hem op dit gebiod govondeno gobruikt om do systematiok dor patholoog-bacteriologen te veroordoolon, hoewel hij de mogclijk-heid toegeeft dat einzelne Spaltpilze nur eine sehr beschränkte Zahl von Entwickluugsformen, odor auch nur eine einzige besitzen.quot;

Orenothrix is de plaag der watorlcidingon. Zij weet zieh naar hot schijnt zeer spoedig in de reservoirs en kanalon der watorloidingen to dringen en maakt daar langzamorhand zulke dichte eulturen, dat maatregelen tot vennindering van het aantal

noodig zijn. Mon kan zieh o. a. xeor gomakkelijk culturen van Cronothrix vorschaffon door oon karaf van hot Amstordamsch loi-dingwater oenigc dagen in hot zonlicht to zotton. Prof. de Vkiks heeft do vegetatie van Cronothrix in do Rottordamsche waterlei-ding bestudoerd.

Beggiatoa schijnt vooral voor to komen in water, waarin rottende Stoffen voorhandon zijn. De staafjos on schroeven bovat-ton korrols, die uit zwavel bostaan.

Cladothrix is volgens Zopf in water zoo menigvuldlg als de groone schimmel op hot droge. Do slijmige massa, die doodo waterplanten en lijkon bodokt, welke in hot water liggen en die zieh in door fabrieken (suikor-fabrieken) verontroinigde wateren vormt, bestaat gewoonlijk uit Cladothrix. Als in hot water ijzer voorhandon is, klouron zieh do oudoro draden bruin.

Hooger dan de genoomdo staat do derdo groep dor draadschim-mols, hyphomyceten, waarvan do hoogsto vertegenwoordigers do champignons zijn, do laagste het ordium en do gewono groene sehimmels (penicillium glaucum en asporgillus g 1 a u c u s). Wij hebbon slochts mot 4 goslachten to raaken:

0 i d i u m, Penicillium, Aspergillus, M u c o r.

Oidium golijkt op gist, zoodat mon zolfs wel gedacht heeft dat do gisteellen bohooren tot den ontwikkelings-cyclus van oidium. Terwijl echter bij do gist lange geledingen uitzonderingen zijn, vindt men ze bij oidium rogolmatig. Knopvorming grijpt or niet plaats; de jonge geledingon hebben de breedte dor oude, doch zij zijn korter. Zeer bekende soorten zijn oidium albicans, de schimmel der spruw, oidium lactis en de myco-derma v i n i, bonevens do sehimmels dor drie dermatomycosen, herpes tonsurans, favus en pityriasis versicolor, welke in dezo groep to huis behooron.

De andere geslachten, die wij zooevon noomdon, staan hooger omdat zij afzonderlijke geledingen voor do productie van sporen bestemmen.

Zij bostaan uit lange golodingon, wolko zieh vertakken en waarvan or sommigon zijtakkon afgevon, die tot sporen-dragors bostemd zijn. P o n i c i 11 i u m on a s p o r g i 11 u s zijn van elk-ander te ondorscheidon door hot onderzoek dor sporendragers. Die van p e n i c i 1 ii u m vertakken zieh aan bet uiteinde eonige malen, elke zijtak snoort een reeks van sporen (C o n i d i ö n) af. De sporendrager van asporgillus vordikt zieh aan het eind on op deze verdikking zijn snoeren van C o n i d i e n ingeplant.

Penicillium glaucum on Aspergillusglaucus grooion bij kamortemperatuur. Men kent bovendien vole soorten van asporgillus, bruine, gele, zvvarte en groene, die bij 37deg; groeien. Dozo zijn pathogeon. Als men bun sporen in ge-noegzaam getal in hot bleed van konijnon spuit gaan do dioren

Figuuv 3. Conidiün-dmgCTB van penioUlium (((), asporgillus (b) on raucor (c).

binnen eenige dagen dood en vindt men in do organon de sporen ontkiemd.

Do mucor-soorten zijn nog hoogor georganisoord. Zij vormen fraaie schimmolzodon van wollig uiterlijk. Do uiteindon der

.,!

rechtopstaando witto, grauwe of grauwgelo dradon dragon mot hot blooto cog gomakkelijk zichtbaro bolletjos, do sporondragors, waarin zieh de sporon ontwikkolon. Ook ondor de mucorineeön komen pathogeno soorten voor.

De dradon van al doze schimmols zijn fraaie objecten voor nucroscopisch ondorzoek. Zoo men oonige sporen uitzaait op een golatine-plaat en deze van dag tot dag met verschillendo vergroo-tingen, ook klfeine, beziet, kan men de ontkieming der sporen en de ontwikkeling der culturen op den voet volgen.

Het is op bet oogonblik nog niet wel mogelijk een ovorzicht te goven van do laatste groop van microbon, welke wij te be-spreken hebbou, n.l. de eoncelligen, welke tot hot dieronrijk bo-hooren. Men heeft in de laatste jaren bij verschillendo ziokten van menschen on dieron cenccllige parasioten aangotroflbn die tot het dieronrijk behooren. Het ondorzoek dezer dieren kan tot nog toe uitsluitend met het microscoop geschieden. Culturen zijn nog niet geslaagd, en reeds daarom is onze keunis hieromtrent zeer onvolledig. Daarenboven is de kennis van venvante, niet para-sitaire en dus kweekbare soorten evenzeer nog gebrekkig, zoo-dat ook per analogiam gecn onderstellingen kunnon worden ge-maakt.

In den rogol vindt men bij deze parasioten een levensperiode, waarin zij zwermen, door trilharen of protoplasma-contractie's be-wegingen uitvoeron. Deze jongsto vormen dringen in de cellen van het lichaam van hun waard en ontwikkelen zieh daarin vorder. Gewoonlijk verkrijgen zij een eigen wand en vortut zieh in de geöncysteerde parasiet een groot aantal sporen, waaruit later weder zwermers te voorschijn komen.

Het uitvoerigst onderzoeht zijn 1deg;. do C o c c i d i ö n, die zeer menigvuldig bij konijnen voorkomon. Bij jongo konijnen worden zij in het darmkanaal aangetroffon ep maken doodelijke diarrhee; bij volwassen konijnen vindt men ze in de lever in de uitgozette galgangen. De coccideen zijn epitheel-parasieten, evonals het vol-gende geslacht van sporozoenquot; :

2deg;. K 1 o s s i a, een parasiet uit do nier van velo soorten van slakken, ontdokt door Dr. Kloss in 1855.

3deg;. De micro-sporidiön van do pobrine (poperziekte) der zijderupsen on vlindors, die in 1867 door Balbiam nauwkourig werden onderzocht en zieh door hot goheelo lichaam dorbesmetto insecten verspreiden.

Onzo kennis van het plasraodinm malariae, den parasiet, dio in de roode bloedlichaampjes der lijders aan malaria zieh ontwik-kelt, is sedort de ontdekking door Laveran (1880) in de laatsto jaren belangrijk uitgebreid maar toch nog gebrekkig.

Het minst voldoende is de ware aard van zokere lichaampjes bekend, die in de cellen van het carcinoom worden aangetroffen en naar de meening van vellaquo; onderzoekers eveneens onder de protozoen te hüls behooren.

Men onderzoekt de intra-cellulaire zakenquot; van het carcinoom in gekleurde coupes van den gehardden tumor, de malaria-para-sieten in gekleurde dokglas-praeparaten en volgens PrEiFifEii de sporozoün hot best in vorsehe praoparaton op de verwarmdo object-tafol.

RECEPTEN.

Gesatareerde alcoholische oplossingon van alcalischo anilinc-klcurstoffen (t'uehsino, mothyleen-blamr, gentiaan-violct) worden in voorraad gehoudon. Tor vorkrijging van watorigo oplossingon wordt aan con horloge-glaasje met water zoovcel van do alcoholische oplossing toegovoogd dat ongevoer 1 deel der alcoholische oplos-sing op 10 doelon water komt,

Carbol-mcthyloon-blauw volgens Kühne.

Los M e t h y 1 e e n - b 1 a u w 1 deel

op in absoluten alcohol 10 doelon.

Vocg hot bij 100 doolen 5 ⁰/₀ c a r b o 1 z u u r - o p 1 o s s i n g.

Filtreer.

2ß

Methode van Zieiil voor klouring van tuborkol-bacillen in sputa.

Broid de sputa uit op oen glazen plaat en neem mot eon naald of fijn pincot con kleine hoeveelheid van de verdachte gcdeelten. Breng dit op een dekglas en druk met oen ander dekglas de massa fijn. Schuif de dekglaasjos van elkaar en laat ze aan de lacht good drogen. Haal hot dekglas driemaal door een niet-lichtgevende vlam en breng hot daarna in eone oplossing van het volgendo voorschrift:

Los fuohsine 1 deel op in absoluten alcohol 10 deelen, voeg het bij 5% car b ol z u u r-op lo s si ng 100 deelen en filtreer.

Verwarra deze vlooistof totdat ze darapt. Ontkleur in 5 % zwa-velzuur-opl. (een oogonblik) en wasch do ovortollige kleurstof uit in spiritus dilutus. Kleur na in waterig methyleen-blauw gedu-rende '/s minuut.

Methode van Ehrlich voor klouring van

tuborkel-bacillen.

Neem:

aniline-olio 1 c.M.³

water 10 c.M.³

Schud gedurendo 5 minuten, filtreer door een dubbol filter en voeg 22 druppels gesatur. alcoh. gentiaanviolet-oplossing too.

Kleur, ontkleur, wasch uit als bij do vorige methode en kleur na in waterige oplossing van Bismarck-bruin.

Doze methodo is to verkiezon voor rood-groenblinden en voor de klouring van tubcrkol-baciilen in weefsel. Do coupes moe-ten dan gedurendo 15 minuten in do k o u d e oplossing vorblijven.

Löfflek's methode voor klouring van kwade drocs-bacillen in noussoereet.

Vervaardig dekglaasjos als bovon aangogovon. Kleur gedurendo 6 minuten in gontiaan-vlolot-anilino-water vordund met de gclijko

hoeveelheid oencr kali-oplossing 1 : 5000; spool af in 1 % azijn-zuur, zeer licht geel (rijnwijnkleur) gekleurd met tropaeolin (00). Spoel ten slotte af in zuiver water.

Methode van Gram.

1.nbsp; nbsp;Vervaardig eeno oplossing van gontiaan-violet-aniline-water en kleur het dekglas hierin 12 minuten.

2.nbsp; Eixeer Yjj1 min. in Jd.-Jdk.-oplossing 12300, die in een donkero flesch dient bowaard te worden en gefiltreerd voor het gebruik.

3.nbsp; Ontkleur in absoluten alcohol, totdat er geen kleurstof meer wordt opgelost.

4.nbsp; Kleur na in een Wciterige Bismarckbruin-oplossing.

Methode van sporenkleuring.

Een luchtdroog dekglaasje met sporen wordt 3 maal door de vlam gehaald of 2 min. in absol. alcohol gefixeerd, godurendo 2 min. in chloroform gebracht en in water afgespoeld, daarna ¹/₂2 min. in 5 % acid, chromicura gelegd en weer in water afgespoeld. Kleur in carbol-fuchsine (zondcr alcohol bereid) die door eenmaal opkoken gedurondo 1 min. boven de vlam wordt verwarmd. Ontkleur een oogenblik in 5 ⁰/₀ zwavelzuur, spoel af in water en kleur na godurendo 30 sec. in waterige methyleen-blauw-oplossing.

F u I e d l Ä n d e k 's o n t k 1 e u r i n g s - v 1 o o i s t o f.

acid, hydrochl. 1 gr. spiritus fortior 70 aq. destill. 30

Kleurstof van Pleiin voor malaria-plasmodien.

Geconcentroerde waterige methyleen-blauw-opl. CO gr.

Va % eosino-opl. in 75 % alcohol.....20

gcdestilloord water..........40

20 % kaliloog-oplossing........twee druppols.

I I

i 1

Eon dekglaasje waarop het bloed in uiterst dünne laag is uit-gobrcid en snel godroogd, gelixoerd in absoluten alcohol gedurende 10 nünuton, wordt in deze oplossing gelogd gedurendo ö6n uur en daarna in water afgespoeld.

Methode van Van des S c h e e k v o o r de k 1 e u r i n g van m a 1 a r i a - p 1 a s m o d i e n.

Het dekglas, waarop bloed in zeer dünne laag is uitgebreid, wordt op het objoctglas gelegd ter plaatso waar 2 speldeknop-grooto stukjes paraffine zieh bevinden. Door het dekglas even mot een verwarmd mes aan te rakon, smelt men de paraffine, hecht het objoctglas voldoondc vast om verschuiving te voorkomen en laat tussohen beide glasplaten een capillaire mimte open. Door nu een druppol verdundo waterige mothyleon-blauw-oplossing aan den rand van het dekglas to loggen, laat men de capillaire ruimte volzuigen er. kleuren zieh de kernen der loueocyten en de plusmodien donkorblauw.

TWEEDE YOORDRACHT.

Bacteriologische onderzoekingsmetlioden. II. KweeMng van bacteriön in kunstmatige voedingstoffon.

Men heeft reeds lang begrepen dat stoffen die gemakkelijk in bedarf overgaan ook goede voedingsstoffen voor bacterien zijn en daarom van deze stoffen gebruik gemaakt, wanneer men zieh bacterien in groot getal wensebte te verschaffen. Men kan zoo-danige proef een cultuur van bacteriön heeten. Blijft men de cultuur gedurende geruimen tijd waarnomen dan zal men ont-dekken dat zieh daarin allerlei vormen van bacterien, gistcellon en schimmeis opvolgen. In vroeger jaren heeft men gemeend dat die vormen in olkander overgingen. Pasteur, die zulke proeven voor de Studie van bet gistingsproces ondernam, ging daarentegen uit van het denkbeeld, dat men met zieh opvolgende vegetaties van verschillende soorten te doen had. Hij zag dit denkbeeld bevestigd toen hij ging trachten zuivere gistingen teweeg te brengen. Hij vend in vloeistoffen waarin slechts 66n gisting plaats had, die niet door andere werd opgevolgd, uitslui-tend bacteriön van 66n vorm en nam aan dat deze tot 66n soort behoorden. Een cultuur, waarin slechts 66n soort van bacteriön voorkwam, waarin alle Individuen op dezelfde wijze, aan dozelfde gisting modowcrkten, noemde hij een reine cultuur, culture a l'ötat do purete.

Tot het #9632;vervaardigen dier reine culturon moesten alle hulp-middolen waarvan gebruik werd gomaakt door bitte van daarin voorhanden of daaraan klevendo bacteriön worden ontdaan. Olazen kolven en reageerbuizon werden met watton-proppen gesloton en gctlamboord. Voedings-vloeistoffen, melk, druivensap, biermout, s uikeroplossing, urine, werden gekookt of zelfs op een tempora-tuur van 110deg; gebracht en eindelijk in dit steriele milieu een zoo zuiver mogelijk materiaal uitgezaaid.

Pasteub hoeft veel moeito gebad om zuivero eulturen van do bacteriön der gistingen te verkrijgen. Veel goraakkelijkor is hem dit govallon toen hij later pathogene bacteriön ging kweeken. Deze kernen nl. niet zelden in reine eultuur in het zieke lichaam voor. Bijna immer behooren alle Individuen die in het zieke blood wookeren tot dezelfde soort; zij dragen alle gelijkelijk tot hetzelfdo ziekte-proces bij. Ook in locale ziektehaarden treft men in den regel de pathogene soort uitsluitend aan. Hot samenleven van meordere soorten grijpt in zioko weefsels slechts bij uitzondoring plaats. Wanneer nu deze parasioton hot vermögen bezitten om ook buiten het levendo lichaam in een doode voedingsstof, b. v. in geneutraliseorden of alcalischen bouillon te groeien, dan is voor een aecuraat worker do taak niet moeielijk om door over-enting uit het zioke bleed of weefsel in den bouillon eene reino eultuur te vorkrijgen. Men heoft slechts to zorgon, dat bij do obduetie van hot zieko dier noch de Instrumenten, noch de banden van den Operateur bacteriön in hot zieko weefsel brengen, dat de platina- of glas-naald, waarmede de overenting geschiedt door de vlain is gehaald on dadelijk na do afkoeling gebruikt, en dat do bouillon behoorlijk storiel is toobereid.

De uitkomsten hobben bewozon dat Pastbor inderdaad zuivero eulturen heoft bereid. Hij heoft met behulp van die culturon ontdekkingen van het grootste wetenschappelijk en practiseh belang gedaan. Zeer ton onrechte hobben do Duitsche bacteriologen in hunno jonge ingononionbeid met de voortreffelijko vaste voe-dings-media, die Robert Ivocn hoeft Iceron gobruiken, de reinheid van Pasteur's culturon in twijfei getrokken. Togenwoordig weet Leder baoterioloog dat er ta! van ziekte-processen zijn, wier bacteriön men

zonder moeito naar Pasteur's eenvoudige methode rein lean kwoeken.

Doze methode is evenwel van beperkto toepassing. Hare grootsto nedcrlaag heeft zlj geledon toen eon Fransche en een Duitsche oommissie wodijvcrond naar Egypte trokken om do cholera bac-teriologisch te ondorzooken. Do cholora-bactoriön loven in hot darmkanaal niet in roine cnltuur. De grondslag voor Pasteur's motliodo ontbrak on do Fransche commissio koordo onvorrichtor zake terug. Daardoor was do triomf van Robert Koch dos to grootor wions voodings-gelatine daarentegen voor dit ondorzoek als goknipt bleok. Hoowol or later op hot gobiod der cholera ook nog to werken overbloef, hoowol men met recht onzo bacte-rioiogische kennis dor cholera nog goring mag noomen, stcllig was hot toch een hoogst belangrijko ontdekking wolko do Duitsche commissio hocft gedaan, dat in den cholora-darm een bactoriesoort voorkomt die bij andere zioktcn niet wordt waargenomon.

Wij komen straks nog op de vlooibare voedingsstoffon terug, maar moeton nu gaan kennis makon met do vasto media, die zooals men Hueite kan toegevon, goon niouw tijdperk in do bac-teriologio hebben goopend, maar die toch zeker door de versprei-ding dor bactoriologische leerstellingen een niouw tijdperk in do theoretische genocskundo hebben doen aanbroken.

Do eorst in gobruik genomen vaste voedingsstof is do go-kookto aardappel. Al is sedert haar plaats in hot luboratorium wat bescheidener geworden, laten wij toch niet na in elkon cursus een groote hooveelhcid aardappel-culturen naar do oorspronkolijke, hoogst eenvoudige wijzo aan te leggon, omdat zij op zoo voor-troll'elijke wijze iiot grootsto deel van do deugden dor cultuur op vaste media doraonstrooron.

Men hoeft daarvoor niets anders te doon, dan eon aantal kaas-stulpon met spiritus on sublimaat te reinigen, don schotol mot con laag vochtig filtreorpapior to bcieggen on zoo van dostolpon vochtigo kamers te maken. Men reinigt daarop eon aantal aar-dappolen zorgvuldig, borstelt zo onder den kraan der watorleiding af, logt zc oen half uur in sublimaatoplossing om do aan do schil klevonde bactoricn to dooden en kookt zo mi in do schil gaar, hotzij in water of in stoom.

Do aardappolcn worden daarna met do gestorilisoerde linker-hand aangegropen on met eon storiel mes doorgesnedon; elko helft wordt op den bollen leant snel onder eon dor stolpon gelegd on do doorsnodo van den aardappol is mi do bodem waarop bacte-rien kunnen worden gezaaid. Voor de controle plaatst men do stolpon eonigen tijd op eon warme plaats of in de broedstoof. Dan blijkt binnen enkele dagen of indordaad aseptisch is gewerkt. Wanneer do aardappol maar 66ns gekookt is, blijkt dikwijls dat de reiniging van do schil onvoldoendo is goweest, door hot ont-staan van bacterien-culturen, die van do schil uit over do witte doorsnoovlakto van don aardappol groeion. Er zijn nl. in do aarde die aan de aardappclen kleeft twee bacteriön-soorton

wier sporen de temporatuur van 100deg; ennbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; sublimaat-oplossing

kunnen verdragen. De aardappelen welke vrij van deze verontreini-ging blijven, kan men nu met bacteriön uit do lucht bezaaien door do stolp eonigen tijd open to laton staan, gedurende eon half uur in hot laboratorium, längeren tijd in niet bewoonde ruimten of in do open lucht, waar hot aantal bacteriön, dat neervalt, zeer klein is. Na hot vorstrijkon van den afgesproken tijd wordt de voch-tige kamor weer gosloten on do aardappol te broeden gezet. Wij zien dan in den rcgel in ons laboratorium op dien aardappel enkele schimmels groeien, die een donzige zode vormen, welke oerst wit is en later door do sporen in hot midden groon ge-kleurd wordt en nevons doze schimmels roode, witte en oranjo stipjes, die ocrst nauwclijks zichtbaar zijn en gaandowog grootcr worden. Do roodo culturon zijn microscopisch niet van gistcelleu te onderscheiden; men noemt ze roode gist, hoewel ze niet in staat zijn 66n molecuul suikor in alcohol on koolzuur te splitsen. Het is zonderling dat deze roode gist de hecle wereld door in do lucht schijnt voorhandon to zijn. Zo kan toch in de lucht niet groeien, daartoe ontbreekt het haar in dit medium aan vocdings-stof en vochtigheid. Zo zweeft in schijndooden toostand in do lucht en moot van haar onbekende, natuurlijke standplaats voor-durend in do lucht verstuiven. Laat men de aardappelen lang staan, dan ziot men do microscopischo plantengroei nog rijkolijkor

worden. Na conige weken kau men, als oen reoks van zoodanige stolp-cultui'on vervaardigd is, van de aardappelon oougroot aautal bacterio-soorton aflezen. Eeeds mot hot blooto oog horkont men welke cultureti alle tot dezolfde soort behooron, zoo karakteristiok is voor vele bacteriün de groei op den aardappol. Sommigo cultu-ron zijn rood, andere wit, nog andere oranjo, goel of violet; sommigo zijn ondoorschijnond, droog, andere vochtig, glänzend, zoo-dat men van krijtwitte, porccleimvitto of slijmerigo culturen kan spreken. Sommige cnlturen breiden zieh niet ver uit. Zij groeien concentrisch om de plaats waar ze geönt zijn, en vormon ronde culturen, die bolvonnig gowelfd kunnen zijn, als een spoldeknop of eon kleine koraal of plat als de knop van een punaiso. Andere culturen hebben goen giadde, doch onoffen, gekartolde randen. Enkele kruipen over de oppervlakto van den aardappel heen, zooals de vorontreinigingen waarover hot eerst word gesproken. Dit zijn exclusieve bacteriön, die vveldra het geheele terroin voor zieh hebben gonomen en aan anderen geen gelegenhoid laten zieh to ontwikkelen. Zeer merkwaardig is de grauwo vcrklcuring van den aardappel die rondom sommige culturen ontstaat. Hier ziet men de bacteriön hun invlood tot ver buiten de plaats waar zij groeien uitstrekkon. Sommige soorten hebben dit vermögen in zoo groote mate, dat een kleine eultuur die op hot midden van don aardappel is uitgezaaid, de geheele oppervlakto grauvv, doorschijnend, glazig maakt. De verandering die de aardappel daarbij ondergaat is niet moeilijk te radon. Klaarblijkolijk worden de amylum-kor-rels, die de witte kleur van den aardappol veroorzaken, opgelost en we worden voor hot eerst, maar duidelijk door het besprokon verschijnsel er op gewezen, dat er bacteriün zijn die eon diastase afschoidon, welke amylum in eon oplosbaar koolhydraat omzot on zoo in voor de bacteriön vorteerbaren verm overbrengt.

We hebben cen groot aantal aan vorm en kleur dor culturen ont-leende kenmerken opgosonul, die do soort-diagnose dor op don aardappol gogrooido microben vergomakkelijkon. Wij kunnen or nog aan toevoegen den reuk van sommige culturen die niet zelden, vooral bij kwceking op aardappelen, karakteristiok is. Er is nog een kenmork te bespreken dat aan het licht komt wanneer men reop-

jos uat gomatikt rood on blauw lakmoespapiör over do culturon logt. Men vindt dan dat do reactio van don natuurlijkon aard-appcl zwak zuur is en dat do mocste bacteriön alcalisohe culturon raaken. Soiumigo echter zijn door oen stork zuro reactio ondcrschoiden.

Wat leert ons nu de aardappol-cultuur omtront de voordoolen eoner vasto voodingsstof ? Vooroerst dat hot goiuakkolijk is om met haar hulp reino culturen to verkrijgen. De talloozo vonnon van culturon die zieh onder ouzo stolpen hebben ontwikkeld, hebbon we slechts over te enton op uieuwo, steriol goblovon, aardappelon, cm op oik dozer een reine eultuur te verkrijgen. Ilel is oen kleine mocito, die den beginnenden bacterioloog zeor loont, om zieh op doze wijzo reine culturen to verschaffen van de bowonors der laboratorium-atmospheer. In de tweedo plaats weten wij van die reine culturen al wat meer: quot;Wij hebben in hot uiterlijk der culturon gogovens voor de soort-diagnoso! Vorm on kleur zijn veel meer karakteristiok, dan wanneer dozolfdo bacteriön in oen vloeistof waren uitgczaaid; de kleur troedt in vlooistoffen zeer op den achtergrond on overigens onderscheideu zieh de meest ge-bruikto bouillon-culturon onder elkandor slechts door de meerdere of mindere mate van troebolhoid, Alleen draad- of kotting-bacteriön, die in het geheel niet bewegen, hebbon oen karakteristieke bouillon-cultuur, daar zij een vlokje vormen in de diopste laag van don overigens holderen bouillon. Zoo wij eon bakjo bouillon van dozolfdo grootto als de aardappol door de lucht haddon laton verontreinigen, zoudon wij waarschijnlijk gemongdo culturen hebben gokrogen van een paar soorten die bijzonder goniakkolijk in bouillon groeion en nadat dezo alles wat hun leek haddon opge-maakt, zoudon nieuwo soorton op den voorgrond zijn gekomen.

Koch hoeft oeue wolgeslaagdo poging godaan om de vaste voedingsstolfon te variöeron en met name om do heldorheid en de günstige samenstelling van don alcalischen popton-bouillon ook aan vaste voedingsstoifen te vorzokoren. Hij niaaktc daartoe dozen bouillon vast door toovooging van 10 ⁰/₀ gelatine of 2 ⁰/₀ agar-agar. Do boreiding dezor voedingsstoffon veroischt oenige vaardig-heid. Bij do gelatine zit de moeiclijkheid daarin, dat men zorgen

moot zo glasholdor te krijgon on ze zoo kort rnogelijk te verhit-ton, ten oindo hct smoltpunt niot onnoodig to vorlagen. Onzo gelatine heoft haar smoltpunt altijd boven 24 ⁰/_o, nu eons wat meer, dan eons wat minder. We zijn gewoon onzo broedstoof op 24 ^o/₀ to regolen en moeten zorg dragon dat do gelatine door die tomperatuur niet smelt. Vrocgor kweokte men op gelatine bij kamer-temperatuur, eerst gaandeweg is mon or toe gekomen ook do gelatine-culturen te brooden.

Aanvankelijk was hot Kocn's bedoeling dat men elke vloeistof, die maar voor bactorie-cultuur was geschikt geblekon door 10 ⁰/₀gelatine zou vast makon, maar de laboratorium-practijk hceft het anders gowild en men maakt bijna altijd gebruik van eon prae-paraat dat in de wandeling als kweolc-gelatlne of oonvoudig gelatine, zonder meer, wordt aangeduid on dat de volgende samon-stelling bezit:

vloeschnat 1O0O gr.

keukonzout 5 peptonnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;10

gelatine 100 lichte doch duidelijke alcalische roactie.

Deze gelatine is eon heerlijke voedingsstof. Met haar hulp kun-nen wij door de plaatcultuur en do verdünn ingsmethode, waarover later, uit mengsols van bactericn de sarnenstellende soorten af-scheiden, ons van vorontreinigingon der gezochte soort vrij makon en do reinheid onzer culturen controlooren. Zij geeft bovendien, ovenals do aardappel, dikworf voor het bloote oog karakteristieke culturen, des te rijkelijker omdat or sommige soorten zijn die de gelatine zelf als voedingsstof gobruiken on daardoor do massa nu eens in sterko, dan weer in geringe mate, dikwijls op karakteristieke wijze vloeibaar makon.

De gelatine biedt daareutogou hot nadeel aan van eon laag smoltpunt; do mooste bactoriön, vooral de pathogeno groeien snellor en beter bij lichaams-temporatuur dan bij 24deg; en zoo kwam Keen or toe om te zien naar eon stof die evenzoer don bouillon vast kon maken, doch eon hooger smoltpunt bozit. Die stof was niet zoo heel moeielijk to vinden in oen land waar ook do kook-

:}2

kunst wetonschappelijk wordt beoefond en waar dus elk gediplo-mcerd huisinooder wcet dat voor hot makon van puddingen in de tropische gewesten do gelatine door agar-agar moot worden vorvangon. Dit is een cellulose afkomstig van verschillendo op de Japansche en Indische kusten gewonnen wieren nl. G i g a r-tina spinosa on Gelidiunicorneum,die door lang-durig koken met water dik vloeibaar wordt en na afkoeling golatineort. Het smeltpunt onzer laboratori um-agar-agar ligt bij 92deg;. Zij hooft do volgende samenstclling:

vleeschnat 1000 gr.

keukenzout 5

peptonnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;10

agar-agarnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 20

lichte, doch duidolijke alcalischo reactio. Doze stof stoort zieh niet aan physische wetten; wannoor zo eenmaal bij 92deg; gesmolten is, stolt ze eerst woer bij ongeveor 3028deg;. Deze eigenschappen kernen ons, zooals U later blijkon zal bij het vervaardigen van plaatculturen te stade. Wij kun-nen agar-culturen bij 37deg; en hooger broeden. Zij hebben dit op gelatine-culturen voor, maar toch heoft de agar-agar nadee-len, die ons voor vole gevallen de gelatine doet verkiezen. Voor-eerst lekt er uit de gestolde voedingsstof op den duur wat vocht, dat den vorm der culturen onzeker kan maken. Vorder zijn de culturen in het algemeen minder karakteristiek op agar-agar dan op gelatine en in het bijzonder vcrvloeit de agar-agar nooit. Zij is geen oten voor bacteriön zooals de gelatine, maar cenvoudig een stof die aan het ware voedingsmiddel (den bouillon) de verlangde vaste consistentio geoft.

Op de genoemde voedingsstoffen groeien zeer vole bacterie-soorten. Het aantal pathogene microbon, dat or niet op groeit is werkelijk gering. Voor een van dozo hoeft Koun ons nog een andere voedingsstof aan dehandgedaan nl. het bloodsorum waarop, zooals bekend is, Koch zijne tuberkel-bacillen heoft gokweekt. Daartoe wordt bloedserum, zooveel mogelijk vrij van blocdkleur-stof, verzameld, op een wijze waarover later zal worden gespro-ken, bij 58deg; gesteriliseord en daarna bij 68deg; langzaam tot stolling

gebracht. Men krijgt dan een burnsteongelo of incor grauw witte inassa, waarop tuborkol-bacillen, zij het ook wat sohraal, kunnon grocion.

Ziehier een overzicht gogcven van do vasto voedingsstoffen die wij aan Kocn's groote tGchnischo vaurdighoid on vernuft to danken hebben. De groote voordeelon dozer voedingsstoffen hobben wij nog maar ton deolo niteongozot, want hun hoofddeugd is dat men or plaat-cuituron in verschillonde vordunningon modo makon kau. Wat die plaat-cultuur is zullen wij thans bosproken.

Hot eenvoudigste is to wijzon hoo plaat-culturon worden go-maakt. Wij nomen als uitgangspunt oen slijmvlokjo uit clioiera-faoces, dat met eon mtgoglooiden platinadraad is opgevischt en dat blijkens hot inicroscopisch onderzoek voor hot grootsto go-deelto uit komina-bacillen bostaat. Wij iiobboii to voron drio buisjos met do gewone gelatine in eon waterbad van 30deg; ge-sinolton en voegen nu ous slijmpropje bij do gelatine van oen dezer buisjos. Wij smeeren het daartoe togen den wand en wrij-ven hot at' mot eon weinig gelatine, die wij mot hot platina-draadjo uit de diepto hobbon opgehaald, Wo trachten nu door | kantelen on draaien van hot buisjo do bacteriön van hot slijni-propje zoo golijkinatig mogolijk door de gehoolo massa gelatine to verdoelen on breiigen, als dit goschiod is, con druppel van de gelatine in hot tweedo buisje, vonnengen opniouw zoo grondig mogolijk on gobruikon eon drnppel van het mengsei als cntstof voor hot derde buisjo.

Wij hebben intusschon drie glazon bakjes neergozet, waarvan de bodom ongeveor 8 c.M. middollijn hoeft, die een hoogte hobbon van ongoveer 2 c.M. en met oen glazen deksel zijn gesloten; dozo bakjos zijn, in papier gowikkold, bij 180deg; gedurende een '/s uur gosteriliseerd en daarna afgekoeld. We noincn ze uit het papieren als gedurende onzo uiteonzotting de gelatine niot gestold is, gieten wij de buisjos in de drio bakjes leeg en laten doze nu staan op een horizontaal vlak totdat de gelatine gestold is. Ton slotte wordt in den rand van hot deksel eon laagje paraffino gegoton om de verdamping togen to gaan on de gelatine voor uitdrogen te behoeden.

.!!

Dan worden de bakjes, behoorlijk van etiquetten voorüien, in de broodstoof geplaatst cn wij wachten af wat er gobouron zal.

In hot door ons gostoldo goval zijn er na twaalf uren mot hot mifiroscoop al kleine kolonies to ontdekkon en vinden we na 24 uur de oorstc plaat zeer dicht bezot met kloino kolonies van komtna-baciUeu, die voor hot bloote oog zieh voordoon als zwoeron in do gelatine, kuiltjes, die met betrokking tot do iniddellijn van de opening zeer diep zijn on opvallon door de wijze waarop de concave wand hot licht reflecteert. Het kan zijn dat de Icolonios op de oorsto plaat to dicht zijn gezaaid, zoodat zo olkaar rakon en weldra door ineenvloeiing hare zolfstandigheid vcrliezen. Oe-woonlijk is dan ook de tweedo plaat, de eerste verdunning, eon betör object voor hot onderzook; we kunnen ze met het micros-coop bij kleine vergrooting bozien zonder het bakjo te openen cn vinden nu den vorm der cholera-plaatcnltuur, hier wat tvvijfel-achtig, ginds volkomon typisch, die op zieh zelf bijna voldoende is om de diagnose cholera te makoa; een eirkolronde eultuur, wier omtrek holder is en die in hot midden eon onregelmatig bogrensd klompje bacterien bevat dat uit grovere korrels schijnt te bestaan. Het vorder uitgrooien dezer eulturen kunnen wo beter op de derdo plaat, do tweede verdunning, bestudeeren.

Daar zijn uit den aard der zaak de eulturen spaarzaam gezaaid cn wannoer we ze de gelegenbeid gevon zieh vorder te ontwik-kolen, zien wo na eon paar dagen, nevens de bekende cholera-kolonies, andere voor den dag keinen, die op de eerste platen niet verschonen, omdat daar de cholera-vibrionen het eten hadden opgebruikt en de gelatine geheol vloeibaar getnaakt voor haro langzaam groeionde gezellen zieh konden doen golden. Waar de verdunning vor gonoog is voortgezet. kunnen daarentegon de langzamer groeiendo soorton ook tot hun recht keinen on hot blijkt nu dat de cholera-vibrionen volstrekt niet in een reine eultuur in ons slijmvlokjo voorkwamen, raaar dat daarnevens de ge-vvone darmbaeterien, zij hot ook in veel geringer aantal, nog voor-handen zijn.

Die gowone dannbacterio, welke zoowel bij den mensch als bij de daarop onderzochte dioren in het goheele darmkanaal voor-

komt on die van Esohebioh don naara bacillus c o 1 i c o m m u n i s Jicoft gckregon, is er eon die in vole opzichtcn morkwaardig is en wior konnis zoowel uit con biologisch als uit oen pathologisch oogpant van hot grootste belang is. Zij maakt do gelatine niol vlooibaar, maar heoft toch tainoiijk karaktoristiekc eulturen op de gelatine-plaat. Die wölke aan de oppcrvlakte gelegen zijn vortoo-nen in het centrum eon wit vorhovon puntjo on daaromheen eon porceloinachtig, blauwwit glänzend laagje met ooncentrische ringen on een ouregehnatigen gelobden rand.

Om de bacteriön met nog nicer zekerheid to herkennon entcn wij ze over op agar-agar, gelatine en alcalisclien suikorbouillou en hechten vooral waarde aan do cultuur in het laatstgenoemdo medium, die met zure reactio en vorgisting van den suiker onder gasontwikkoling gopaard gaat.

Het gegeven voorbeold oener plaatcultuur heeft u al dadelijk gedemonstroerd dat schoiding van twee gemengdo soorton, zolfs al is de snelheid van hun grooi vrij veel verschillend, door doze mothodo mogelijk wordt gemaakt. Hot hooft dan vorder het grooto belang dor verdunuingsmethode gedemonstroerd. Want zondcr verdunning van het oorspronkelijke matoriaal zouden wij er nietin goslaagd zijn do vibrio Kooh, van b. coli commune to scheiden. Oeon wonder dat Bbefeld do prioriteit voor do verdunnings-methode heeft willen opeischen. Tot op zokerc hoogte had hij recht, doch hij verdunde v loci bare media on in do toepassing heb-bon zijno verdunuingen niot veol opgoleverd. Het is u verder duidolijk geworden hoe good do door Koch gostolde regol is om elk tnateriaal wolks bacteriön men kweoken wil in plaat-cultuur met verdunningon uit te zaaion. Het microscopisch onderzook goeft geen waarborg voor de reinheid dor in het onderzochte matoriaal voorhanden cultuur. Het is eon kleine moeite zieh door het gicten van platen daaromtront grootcrc zekerheid to verschaffen.

Ook van kwcok-agar-agar worden plaat-culturen vervaardigd. Eon drietal buisjes, die ongevcer 5 cc. in. daarvan bovatten, worden in oen waterbad verhit tot do agar-agar gosmolten is. Men laat zo daarna zoover afkoclon dat do massa nog vlooibaar genocg is om zieh met het to ondorzocken matoriaal to laton vermengen. Dan

wordt voor hot maken dor vordunniagon op dezelfdo wijze als bij hot vorvaardigou dor golatiuo-platcu gohaudeld. Is de agar-agar good vast gowordeu, dan worden do schaaltjes omgekeerd, dus mot den agar-agar in het bovousto schaaltje en in do broedstoof bij 37deg; gozot. Hot omkeoron heoft ten dool hot water dat uit den agar-agar wordt geperst to bolotton over do cuituren te loopen.

De kolouiün, dio op do plaat dor storkste verdunning opkomen en die, ook bij zwakko vergrooting boscliouwd, den indruk geven van te zijn uitgegaan van 66n bacterie, die homogoon gebouwd schijnon, moeten ons hot matoriaal lovoren voor buisjes-culturon. Met eon uitgoglooide en daarna afgekoeldo platina-naald onten we daarvan over op kwoek-agar-agar en kweek-gelatine, die zieh in buisjes bovindon.

Op agar-agar maken we gowoonlijk culturon die aan de opper-vlakte groeion. Om het opporvlak te vergrooton laten wij den agar in do buisjes schoef stollcn on trokken over do oppervlakte mot den beladen platina-draad oen streop, die woldra het uit-gangspunt wordt eonor langworpigo cultuur. Dit is een strijk-c u 11 uu r. Waar hot golatine-culturen geldt, maken wij van de strijk-cultuur zoldzamer gcbruik. Ten eorste omdat bacteriön die do gelatine vlooibaar doen worden, door het afdruipen van do vlooibaar geworden massa de cultuur onoogelijk maken. In de twccdo plaats omdat het ons niot onvorschillig is te woten hoe onze bacteriön, ook als zc do massa niot vlooibaar maken, in do diepere lagen dor gelatine groeien. Do gelatine, die glas-holdor moot zijn en ook in dit opzicht boven den agar-agar staat, biedt ons oen gomakkolijko gelogonheid om den oppervlakte- en dioptegrooi dor bacteriön, den groei met veel en met weinig zuurstof, to vorgolijken. Wo hobben daartoe slechts de buisjes, waarin do gelatine in vlocibaron toestand gebracht en gesterili-soerd is, in vorticalo bonding to laton afkoelen en nu den mot bacteriön beladen platina-draad in de as van het buisje voort te bewegen, zoodat do as van hot gelatine-cylindertjo wordt geinfec-teerd. Het kan uu zijn, maar dit is zeldzaam, dat er goon ver-schil tusscben den groei aan do oppervlakte en in do diepte be-staat, dat in de steek (wij noemen de cultureu steek-culturen)

zieh in alle niveaux do bactoriön geiijk godragen, zoodat oon bacterie die geen gelatine (strict, sensu) eet, eon wit staafjo vormt in do as van den golatine-cilinder, eon bacterie, die

w^yw

ij.

Fignur 4. Dooraneden vnn stoek-culturcii in kweok-golatine. 13 do golntino niot voi'vlooiiiiido, 412 wol rloeibaai¹ makende oulturen. 1 ooli oommuno, 2 pnoumobuoillus van Frikui,ander, .#9632;)' diplooocous pnemnoniae van Fränkei,, i volwasson oultnur van don baoil dor vlekssiekte, 'gt; vibrio van cholera asiation, 6 vibrio vnn FlNKLER-PmOE, 7 Htapliylococciis pyoge-nos, 8 staafjo uit water, 9 hetzelfde eenlgo dagen Inter, U) jongo oultuur van miltvuur-bnoillcn, // oude oultuur vnn dezelfdo, Vi bnoilleii van bot mnlifjno oodooin.

zieh met gelatine vocdt hot centrum van don gelatine-cylinder vlooibaar maakt on daar cen mot trocbclo vlocistof govuldon zak doct ontstaan, dien men met con liandschocnvingorhooft vor-geleken.

In den regol groeion do bacteriön anders aan de oppervlakte dan in do diopto. Goklourdo bactorien vertooncn do kleur bijna altijd all66n aan do oppervlakte; rijkdom van zuurstof schijnt eon voorwaarde voor do vorming van kleurstof to zijn. Bacterien die do gelatine vloeibaar maken, doen dit gewoonlijk sterker aan do oppervlakte dan in do diepte. Ncomt hot vermögen langzaam af, dan vormt /.ich in do gelatine ecn trochter, wiens spits scherp is als in do diopto do vervlooiing gehoel uitblijft.

Kot kan zijn dat plotsoling, drio millimeters of con halve c.M. onder do oppervlakte de bacterie het vermögen verliest om zieh met gelatine to voeden. Dan ziet de cultuur er uit als eon oudor-wetscli champagneglas: con platte broodo nap mot troebelo vloei-stof govuld rust op eon steel van do gelatine niet vervloeiende bacteriön. De grons tusschen het vloeibare en niet vlooibaro godeolte dor stcek-cultuur is zeer scherp. Onder de bacteriön die do gelatine niet vloeibaar maken zijn er die aan de oppervlakte het best groeion en daar oen vlicsjo vormon dat zieh over do ge-hoele vrijo oppervlakte dor gelatine uitstrokt, terwijl vorder in den stock slochts eon schrale groei plaats grijpt. Voor andere soorten is daarentegen con grootc zuurstofspanning minder welkora. Zoo groeion vole exemplaron dor bacterio van de vlckzickte dor var-kons in het gehoel niet aan do oppervlakte, maar beginnen haar cultuur eerst eon halve m.M. daarouder. Zeldzamer treft men een varieteit aan die ook aan de oppervlakte grooit; in dat geval maakt zij do gelatine in haar allorbovenste laagjo vloeibaar.

Do invlocd van do zuurstof op don groei on do stofwissoling dor culturen maakt do verscheidenheid der gelatine-steek-culturen zeer groot en hocft tongcvolgc dat do vorm dozer culturen in menig geval voor do diagnose der soort van groot belang is. Het is zaak hier niet te ovordrijven. Sommige bactorien leveren in dit opzicht verrassingon op, zooals de vlokziekto dor varkens, waarover zooeven word gosproken. Anderen worden in banne wijzo van groei goi'ntlueneeord door het levon dat ze hebben geloid vöör zo in gelatine kwameu. Zoo schijnt do cholera-vibrio don zeer bekenden, monigmaal afgebeeldon en gederaonstrcerden vorm dor steek-cultuur alleen dan te gevon wanncer hij pas in

het darmkanaal van een choleralijder heeft gogroeid. In liet laboratorium verliest hij van gelatine op gelatine overgoönt gaandeweg den vorm die voor de soort-diagnose zoo belangrijk is geacht. De staphylococcus pyogenes vertoont ens een andere eigenaardigheid. Wei maakt hij altijd de gelatine vloeibaar, maar cul-turen uit verschillende abscessen zijn onderling haast nooit gelijk. Soms wordt in het steek-kanaal de gelatine sterk, soms weinig vloeibaar gemaakt. In het eene geval strekt de vervloeiing zieh uit tot het diepste punt van den steek, in het andere geval is onder in de gelatine-buis een klein gedeelte van den steck droog gebleven. Doze bacterie levert meer karakteristieke culturon op den scheefgestolden agar-agar. De okergelo kleur en de vcttige consistentie, de glänzende opporvlakte ondersteunen hier de diagnose. Ook de gelatine-plaat-cultuur is meer constant van vorm dan de gelatine-steek.

Nadat wij eenigen tijd onze aandacht op do vaste voedingsstof-fen hebben gevestigd, kecren wij weer naar do vlooibaro torug. Do crvaring van het laboratorium leert dat voor het opspo-ron van nicuwe soorten, voor het rein afschciden van bekende soorten uit pathologisch materiaal, of voor hot rein kweeken van saprophytische bactericn, de vaste media ongecvenaard zijn, maar tovens dat als de gekweekto on godetorminoerde soorten nador moeten worden onderzocht, als men zijn biologische of pathologische kennis door nadcro studio van dozo bacterio-soorten wil vor-rijkcn, men tot do vloeibare cultuur weorom keert. Daar is niots tegen; een reine cultuur in een vloeibaar medium rein te hou-don is volstrekt niet moeielijk en de plaat-cultuur is daar, om van tijd tot tijd to controleeren of dit is gelukt.

Er zijn verschillende rodenen waarom voor het bolangrijkste docl van het onderzook hot vloeibaar medium verkozen wordt. Vooreerst omdat hot gemakkclijker van bereidiug is, vorder omdat het gemakkelijker in zijn samcnsteiling wordt gevaricerd, omdat het lean worden gefiitreerd en zoo eon schoiding gemaakt tusschon do microbon en hunno stofwisscliiigspruducten on ciiulelijk do meest cenvoudige en afdoomlo reden, omdat als men oeimiaal

roine culturon lieeft, toovooging van gelatine overbodig is en alleen dan aangewezon, als men zijn bacterie bepaald mot gelatine wil vooden. Als men cen bacterie in reine cultuur bezit en nader wil onderzoeken, moet bet eersto streven zijn haar zoo goed moge-lijk to voedon, de voedingsstof saatn to stellen die hot incest mot do eischon barer stofwisseling ovorooustomt. Zoo heeft Pasteüb voor de bactoriön dor gisting gedaau. Hij maakte bet bun zoo lekker mogelijk en dat is de reden waarom hij zondervasto media reinc culturen kon verkrijgon. In do voor hen met zorg samen-gesteldo vloeistof groeide do verlangdo soort bet oorst uit. Do cerste twee dagen had zij de allconbeerscbappij; dozo jonge, rijke cultuur word voor ovcrenting gebruikt en zoo gaandcweg, door en ting van kolfje op kolfjo, eon reine cultuur beroid.

Wij zien in natuurlijkc media die voor bacteriegroci geschikt zijn hctzelfde gobouron, zoo b. v. in den darminhoud. Do bacterie, voor wie do omstandighoden bet voordeeiigst zijn, behoudt in oen vloeistof verrowog do hegomonio on zij maakt oen nagenoeg reino cultuur ook zonder dat do concurrontcn door gelatine op bun plaats zijn vastgelijmd.

Pasteur heeft ook wel oens vloeistoffen saamgosteld die minder voordoolig waren, mot bet doel om do waardo van sommi^o stuften voor do vooding dor bacterien na to gaan.

Beyebinck heeft op zeer vernuftige wijzo van do plaat-cultuur gobruik gemaakt voor dorgelijkc voodingsproeven. Hij legt n.l. op do pas gegoten, gelijkmatig met do te onderzoeken bacterien ge-cntto plaat bier on daar kristallctjos van do stof wier voedings-waarde bij onderzoeken wil. Het kristal lost langzaam op on vormt nu in do gelatine dill'undecrondo eon eiland, walks centrum do storkste concentratio en welka omtrek do zwaksto concontratie bevat. Hot aantal en do grootto dor kolouien die in elk doel van hot oiland opkomon, stellen hem in staat de zoncn van gunstigste on ongunstigste concentratio to borkennon.

Hot nader onderzoek van rein gukwcekte bacterien zal allicht in do oorste plaats hare stofwisseling golden. Do scbeikundigc zal do boofdtrokken van doze stofwisseling nader willen doorgrunden ; bij zal vragen wat do bacterie van eiwit, pepton on suiker maakt;

hij zal onderzoeken uit welko bron zij het liefst haar stikstof ncemt ea welke voedingsstoffen haar in staat stellon zekere in hot oog vallonde werkingon, zooals gisting of phosphorescontie, hot krachtigste to volbrongon. Dcrgolijke onderzoekingen zijn door Bbybhinok mot groot succes gedaan. Do patholoog zal eorder zijn aandacht vestigen op Stoffen die oene physiologische working ont-vouwen, welko hij chemisch niet of nauwelijks kan aantoonen on zekor niet rein kan bercidon, rnaar die hij opspoort om daaruit eone verklaring voor do pathogeno working dor bacterie to putten.

Hij staat daarom niet langer dan noodzakelijk is bij het schei-kundig onderzoek stil. Hij filtroort do cultuur en spuit mi het bacteriön-vrije filtraat bij dioron in, in de hoop do verschijnse-lon dor ziokte, waarvan do bactorie afkomstig is längs dozen wog op to wokkon. Hit is meormalen geslaagd, doch het is go-bleken dat do zuivoro stofwisselingsproducten, de Stoffen welko de krachtig grooionde bacterie aan do voodings-vloeistof terug geeft, minder dankbare objecton van onderzoek zijn, dan do Stoffen waaruit het bacterio-lichaam zelf is opgebouwd. Laat men zijn bouillon-culturon oonigo woken staan, zoodat de bacteriön voor een deel afsterven en oplossen in den bouillon dan vindt men krachtigcr physiologische working dan in jongo culturen.

Ik oindig mijn algomoene beschouwingen over hot kwcekcn van bacteriön, (die door praktisch werk mooton worden aangevuld,) met do horinnoring dat do moost verstokto aanhangers van do vasto voedingsstoffen in den laatsten tijd do voortrcffclijkhoid van vloei-stoffen hebbon toegegevon, toon zij orkendon dat do vibrionen van Koch in mooiclijko gevallon met grootcr zekerhoid worden opge-spoord door directo cnting in een oplossing van keukonzout en popton dan door do plaat-cultuur. Dio licht alcalische pepton-koukenzout-oplossing blijkt voor hot loven dor komma-bacillen zoo voordoelig to zijn dat zij zieh daarin voor alle andere ont-wikkelon. Wij haddon daarvan voor enkele maanden eon treffend voorboeld, toon ons door oon voldwachter eon vuil hemd word gebracht met vorzook om to onderzoeken of do drager daarvan aan cholera loed. Eonige stellen plaat-culturen met 4 verdunnin-gon Wovon zonder resultaat; allen waren vlocibaar geworden

door een andere bactorie dan de gezochte of gaven tenminsto gcen gelcgenheid om kornina-baoillen te herkonnen. Een klein stukjo van het bezoedeldo hemd werd afgeknipt en goworpen in een buisje mot pepton-oplossing; reeds den volgenden dag krioeldo het aan de oppervlakte dezer vloeistof van vibrionen en toon daarvan platen werden gegoten, oogstten wij een dag later do verrukkolijkste cholera-microben.

Dit herinnort ons opnieuw aan do noodzakelijkheid, ons voor te nernen vooral niot te rüsten voor we elke bacterie in het voor haar gedijen gunstigste medium hebben gekweekt; dan hebben wo eerst het rechte uitgangspunt voor een vruchtbaar onderzoek.

#9632;raquo;

REOEPTEN.

Aardappelschijfjes in roageorbuizon.

Aardappelen worden van de schil en alle putten ontdaan on in langwerpige stukken gesneden. Doze worden krachtig met water a%oborsteld en in een roageerbuis gebracht, waarin op den bodem een laagjc ontvotto watten ligt of waarvan het onderoinde met een nauwon hals in een bolvonnig aanhangsel overgaat. Het buisje wordt met een prop watten gesloten en het geheel gedu-rende 15 minuten bij 115deg; in den Papiniaanschen pot gestoriliseerd.

Bouillon.

1.nbsp; nbsp;Neera 0.5 KG. vetvrij gehakt vleosch en zet dit met 1 liter water gedurende minstens 12 uur te macerecren; des zorners liefst in do ijskast.

2.nbsp; Coleor en vul aan tot 1 liter; voeg or bij 10 gram Witte's pepton en 5 gram kcukenzout.

;5. Laat kokon goduromlo 10 minuten (in hot begin omrooron).

4. Piltreor door papier-filter.

6. Alcalisccr met gecono. oplossing van NaoCOj, zoodat blamv

#9632;

lakmoespapier volstrekt niet meer rood wordt, rood daarentcgon even blauw.

6.nbsp; Kook wear op gedurende 10 miuuten.

7.nbsp; Eiltroor door nat filtreorpapior.

8.nbsp; Plaats don bouillon gedurende 15 minuten op 115deg; in den Papiniaanschen pot.

9.nbsp; Filtreer, doe in buisjes en steriliseer.

Kweek-gelatine.

1.nbsp; Neern 1 liter bouillon volgens voorgaand voorschrift beroid tot en met punt 7.

2.nbsp; Voeg daarbij 100 gram gelatine. J^wJit dqzß b/j 50deg; oplossen) en maak opnienw alcalisch mot een geconcgt;quot;oplossing van NagCOlaquo; vooral niet to weinig alcali!

3.nbsp; Voeg daarbij het wit van een ei, dat meWamp;s'n weinig water is geklopt, terwijl alles niet warmer is dan 50deg;.

4.nbsp; Zet de massa in den ontsmettingsoven van Koc#in stroo-menden waterdamp, laat tot 100deg; stijgen en gedurende I/g uur op die temperatuur blijven.

5.nbsp; Filtreer door nat filtreerpapier van goede qualiteit nadat do trechter door do spiritusvlam is verhit en het filtreerpapier met gesteriliseerd water is uitgowasschen. Vang het filtraat op in gc-steriliseerde kolfjes, of:

6.nbsp; Vul daarmede gesteriliseerde buisjes.

7.nbsp; Steriliseer 3 dagen achtereen 5 minuten bij 100deg;.

NB. De gelatine moot altijd zoo kort en zoo zeldzaam mogelijk aan hoogo temperatuur worden blootgostold.

K w e e k - a g a r - a g a r.

I. Noom 1 liter alkalischen bouillon als voren tot en met punt 7 beroid.

2; Voeg daarbij 20 gram gedurende 2 nur geweckten fijn go-siieden agar-agar, bonovons 50 gram glycerine.

3.nbsp; nbsp;Plaats de massa in den Papiniaanschen pot bij 115deg; go-duronclo 15 minuten.

4.nbsp; Filtreer door watton 2 maal.

#9632;V

5.nbsp; Filtreer door filtreerpapier in den Kocn'schen waterdamp-toestel.

6.nbsp; Vul in buisjos en kolfjes en sterlliseer 15 minuton bijllö⁰.

7.nbsp; nbsp;Laat den agar stollen, terwijl de buisjes op een zwak hellend vlak liggen.

Popton-keukonzout-oplossing.

pep tonnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1 gr.

keukenzout 1

water 100 Controleer de reactie, die alcalisch moot zijn. Steriliseer 15 minuten bij 115deg; in den Papiniaanschen pot.

DERDE V00RDR1CHT.

Bactoriologtaclie onderzoekiugsmothodcn. III. Bacteriologiscli onderzoek door dierproeveii.

In onze eerste voordracht hebben wij gezegd, dat het bacte-riologisch ondorzook drieledig was: microscopie, cultuur, diorproe-von. Dozo indeoling is oonzijdig on geldt slechts do pathologischo bacteriologie. Eigenlijk moest do derde groep van onderzookings-methodon worden aangeduid mot don naatn van: onderzoek dor gekweekte bactoriensoorten in hun natuurlijk milieu. Naarmate bacterien uit bodem of water zijn gekwoekt, of men gistings- of ziektesoorton in cultuur heeft gebracht, geldt het nador onderzoek: het leven oazer microben ia bodem of water, in voor gisting vatbare media, in het dierlijk lichaam te bestudeeren. Onze dier-proeven zijn dus maar eon deol van het programma van den bacterioloog; doch ik hob mij ter veroenvoudiging wat eonzijdig-heid voroorloofd en ga u thans het oen en ander meedeelen otntrent de rol der dierproeven bij het bacteriologisch onderzoek.

Lang voor de bacteriologie op eenlge zelfstandighoid bogon aanspraak te maken, heeft men getracht door onting van zleko weefsels bij dieren ziekten op te wekken, en aldus nador door te dringen in het wezen der ziekteprocessen.

Wanneer we afzion van do pokkcu is het mecste succes in don voor-bactoriologischon tijd boroikt mot miltvuur en tuborcu-lose. Roods in 1823 wokto Baetheijoiy, loeraar aan do school to Alfort, iniitvuur op door het ovoronten van miltvuurblood. In 1843 nam Q-bblaob zcei- belangrijke proeven in Duitsohland; in 18501853 geschieddon in hot Departement Eure et Loir be-langrijko proeven vanwege de Association modicale et v6t6rinairo d'Eure ot Loir, waarvan door Rayee, Davaixe on Eoutet aan do Acad6inio do medocine rapport werd uitgebracht. Dezo commissie bewees dat do zickte door het blood niot alleon op do daardoor getroffen huisdieren, maar ook op konijnen, guineesche biggetjes en muizen kan worden ovorgobracht en maakto door deze iaatsto ontdekking het oxporimentoel onderzoek van miltvuur in het laboratorium zeor vcel gemakkelijkor.

Wat do tuborculose betroft, daarorntrcnt worden de eersto proeven godaan door Vielejiin die in 186669 bij konijnen on hondon onder de huid zoowel grijzo tuberkols als kaas en tuberculeuso sputa bracht on daarna oerst con locaal proces, later een alge-inoone tuberculose zag ontstaan. Chauveau herhaalde in 1868 doze proeven bij paarden en runderen. Oohnheim bracht in 1880 een zoer golukkige wijziging in doze oxperimontou door do tuberculeuso materie in de quot;voorste oogkarner van London to brengen.

Hot is zeker dat er zonder do hulp dor bacteriologio op het gebiod van miltvuur en tuberculose zoer belangrijke proeven ge-nomen zijn, maar wij weton alien dat doze proeven niet zooveel invloed hebben gehad als zij verdiendon, oensdeels omdat de gang-bare voorstellingen, met welke zij in strijd waren, te vast waren gewortold, andorzijds omdat de onbokendheid met do voorzorgen die bij dcrgelijke proeven mooten worden gonomon, maakte dat enkele met een golukkige iutuitio bogaafde ondorzoekers goed slaagden, maar anderen dozolfdo uitkomsten nict konden verkrij-gon en vooral controle-proovcn niot het in dit geval gewenschto negatiovo rosultaat oplevorden. Mot rottend bleed moende men even goed miltvuur op te wokkon, als mot het van railtvuur-zieko dieron afkomstige bloed en ook het ontstaan van tuberculose

schoon niot gobondon te zjja aan het iiibrongon van tuberculous matoriaal; na hot inbrengon van iadiftoronto vroomdo lichamon zag mon knobbeltjos, die men met tuborkels op eene lijn mociulo te mögen stellen. Zoo kwamon do verrichtto proeven in do loor-boeken wel tot vermelding onder het hoofdstuk aetiologie, maar invloed op do overige hoofdstukken bloof achterwego. Om vertrou-wen te winnen, raoesten do proeven worden gecontroleerd door microscopisch onderzoek en cultuur; zij raoesten geschieden ondor aseptische voorzorgon, zoodat verontreiniging van hot overgobrachte niateriaal met zekerheid ken worden uitgesloten en controlo-proevo n moesten eon nogatieve uitkomst opleveren. Een beroemd voorboold toont aan dat eon combinatie van onze trits van methoden niet a 11 ij d noodzakelijk is voor een vruchtbaar onderzoek : de micro-bon dor hondsdolheid heoft nog niemand gozion en gekwcekt. In het materiaal waarraedo Pasteük hondsdolheid overbrongt of goneest, toont het microscoop goon raicrobon aan en goon onzer voedings-stoffen teelt er culturen van. Do dierproof was dus het oonige hulpmiddel dat Pasteuk restte en bleek in zijno banden voldoondo orn schittorendo ontdekkingen to doen on con voortroffelijk practisch rosultaat op therapeutisch gobiod to vcrkrijgen.

Onze diorproeven geschieden in den regol op muizen, guinee-sche biggotjes of konijnen. De kleinste dieron zijn do goedkoopsto in aanschaffing en onderhoud en daarom, als al hot overige geiijk is, te verkiezen boven grootere. Onze eenvoudigsto proof bostaat daarin, dat men een weinig van het blood of van het weofsol, waarin men pathogene raicrobon vormoedt, of een weinig dor te ondorzoeken cultuur brengt onder do huid van een muis. Dit moot geschieden zonder do muis ruw to behandolon, waardoor zij in lovensgovaar komt en vorder aseptisch. Dat is niet raoeilijk te doen. Men desinfecteert een klein plekjo van de huid van het dier door schroeien en steekt een Instrument, het eenvoudigsto is een in hot laboratoriura vervaardigde glazen pipet metcapillair oinde, door het midden van do goschrooido plek hoen, blaast hot materiaal dat zij bevatte in het ondorhuidscho bindweefsol en sluit

do wond met jodoform-collodiuni. Het nemon van infectieus mate-riaal moot ook aseptisch geschieden. Bij do obductio moot hot aan hot licht brengen van het zioko orgaan met eon gesterili-secrd mes of schaar plaats hobben on do pipot, die hot maternal ovorbrongt moot eveneens to voron gostoriiiseord zijn.

Do enting onder do huid van do muis geoft in vele gevailon oen bruikbaar resultaat. Miltvuur-culturen of miltvuur-bloed doo-den hot dier in eon of twee dagon. Bij do obductio worden milt-vuurstaafjes in roine cultuur gevondon in het bloed, vooral in do kleinere vaten on het meest in de stork vergrootto milt en do lover. Hooft men pneumoniscbe sputa onder do huid gebracht, dan sterft het dier na eon dag. Plot bloed is dan beladen met fraaie, door oen kapsel omgevon diplococcen, die ditmaal zonder voorkour voor de kleine vaton door het gohoelo blood verbroid zijn. Is de enting gebeurd met culturen van bacillus coli com-munis, dan sterft het dier na conige dagon mot doze bacteriön in het bloed en con enorm vergrootte milt.

Is men onzeker over do werkzaamheid van het ent-matoriaal, dan zet men niet alles op 66n kaart. lien ent twee muizon en vorkiest daarenbovon inbrenging in do buikholte, die lichter eon positief resultaat goeft. Do buikholte van do muis is editor oen siecht terroin, omdat na don dood do rottings-bacteriön van den dann zoo spoedig den dünnen darmwand doordringen. Daarom ont men Hover in do buikholte van caviae of konijnen. Do huid wordt geschoren en geschroeid en alweor met eon glazen pipet do enting uitgevoerd. Acht men ook dit niet genoeg of blijkt het niet gonoog, dan kan men in hoogste instantie do sraetstof direct in het bloed enten. Dit geschiedt op 7.0er eonvoudige wijze door inspuiting in de vena, die nabij den achterrand van den oorlepel van het konijn verloopt. Nadat eon klein deol van do huid boven de vena geknipt en met sublimaat ontsmet is, stcekt men de ca-nule van eon uitstekendo subcutane injoctiespuit (wij gcbruiken daartoo altijd hot spuitjo van Kocit) door do oenigszins gespan-ncn huid in do vena, die benoden-strooms wordt dichtgedrukt, om haar te laten zwellen en spuit nu langzaam den inhoud van hot spuitje in het bloed.

Do keus der diersoort wordt niet allccn door de grootte en de plaats van infoctio bepaald, maur ook door do praodispositio. Het is bekoud dat huismuizen zocr govoclig /ijn voor infoctio met de bacteriön der muizon-scptidiaomie, torwijl dit micro-orga-nisme niet in staat is veldmuizen ziek to raaken. 1h bacillen van kwaden droes zijn daarontogen zeor virulent voor veldmui-zen en indifferent voor witto muizen. Do pneumonio-coccon van Fraenkei, doodon gemakkolijker konijnen on muizen dan caviac on do FraEDLÄKDER'scho pnounio-bacillus, die waarschijnlijk cen klein procont der gevallen van pneumonio voroorzaakt, doodt gocn konijnen, maar wel caviae en ratten.

Eon viordo plaats van enting die nog verdient te worden ge-nootnd, is het oog, liefst dat van het konijn. Enting in hot oog biedt tvveo voordeelen aan ; iiot eorsto is dat de ontwikkeling van hot ziekto-proccs gemakkolijk kan worden gevolgd, het twoede dat ook lichte infection, dio spocdig door herstel worden gevolgd, zieh niet aan de waarneruing onttrokken. Men kan enten in het hoornvlies of in do voorstc oogkamer. In hot eerste geval wordt een ooglid-houder ingobracht, cocaine inge-druppeld, een weinig der eultuur op oon uitgekookte discisie-naald genomen en met dit instrument in het centrum der cornea tusschen de lamellen een klein driehookig wondjo gemaakt; daarna wordt het oog afgospoeld. Met voordoel bedient men zieh b. v. van deze wijze van enting voor het onderzook der cttor-inicrobon. Doze zijn dikwijls zoer weinig pathogoen, zoodat oeno lichte cen-trale koratitis, die na 24 nur alwodor torug gaat en eindigt met oeno nebula, alles is wat door doze microben wordt bewerkt; dit is weinig, maar toch vcel moor dan mon vorkrijgt als op dozelfde wijze de op aardappelon gegrooido culturon van bacteriön uit de lucht worden ingobracht. Dan grijpt er volstrekt goon reactie plaats en de geringe pathogone working van onzen sta-phylococcus pyogenes blijkt dus wel dogolijk van belang. In andere gevallen zijn deze etter-bactcriön kwaadaardigor. Dit blijkt dan door een sterkor keratitis, door verschuiving dor acme naar den tweeden of derden dag, door zweorvorming en door ophoo-ping van etter in de voorsto oogkamcr.

Wanneer men staphylococcon in do voorsto oogkamer ent (in-spnit mot oon gosterilisoordo injectiospuit) dan is hot resultaat vcol miuder belangrijk. Het waterachtige vocht wordt troebel, door hot hoornvlies heen ziet men eon gelijkmatig witte massa pus en de graad dor reactie is minder scherp te beoordoelen. Een zoer schoon resultaat geeft daarontogen de enting van tuberculeus materiaal in do oogkamer. Hier ziot men de eorste tion tot veertion dagen geen reactie; dan verschijnen kleine witte knobbeltjes, die met een rooden hof omgeven zijn en or ontstaat eene iritis tuberculosa, wier ont-wikkeling do eerste 14 dagen in opvallend licht van stap tot stap kan worden gevolgd. Men moot er op bedacht zijn dat in enkele govallen do iritis tuberculosa zeer lang kan uitblijven. In twee govallen van buik-tuberculose, die genazen door laparotomio, verkregon wij weefsolstukjes die, in de voorste oogkamer ingebracht, oerst na 48 en 67 dagen iritis tuberculosa deden ontstaan!

Ziedaar onze schematische entingen; do entingen die het eerst geschieden wanneer met een nieuw materiaal moot worden kennis gomaakt en voorshands het doel is om bij een proefdier met ziok weefsel of cultuur een locale of bloedziekto op te wekken, een ziekto, die in genezing of dood overgaat, maar die voorloopig niet behoeft te gelijken op het ziekte-proces, waarvan ons entings-materiaal afkomstig was. Voor die enting nemen we liefst weinig, maar als hot noodig is voel materiaal. Do dwalingen waartoe in-spuiting van groote hoeveelhedon rottend blood hadden geleid, maakten dat Kocn aanvankelijk eischte' dat dierproeven steeds met een minimale quantitoit bacterien zouden geschieden. Brengt men veel in, dan kunnen toxische Stoffen zieh doen golden, zooals dat waarschijnlijk bij de oude proeven over soptichaemie het geval was en een intoxicatie plaats grijpen, waar infectie bedoeld is. Brengt men woinig in, dan mag men vortrouwen dat de scheikundige vergiften onder de toxische dosis blijvon, de levendo vergiften daarentegen zieh vermeerderen tot de quantitoit die voor patho-gene working noodig is. Door vast te houden aan den regel van Kocn zouden de bacteriologen zieh den pas voor monige ontdek-king hebbon afgosneden. Hot bleek dikwijls noodig om veol in

te spulten; Koch orvoer dat hot eerst bij zijn onderzoek over maligne oodeem. In elk geval moet daa worden nagegaan of hot verkregen effect van chemischen of organischen oorsprong is, m. a. w. gecontroleerd of na doodlng van de bacteriön hetzelfdo wordt bereikt en of de ingebrachte levende bacteriön zieh in het zieke lichaam hebben vermeerderd. Men moet ovenwel steeds voor oogen houden dat oen infectie mot een groot aantal bacteriön in de natuur maar zelden voor zal komen en een proefdio op zoo ruwe wijze moot geschieden, slechts een eerste schrodo op den weg mag heeten.

De dierproeven die bij een pathologisch-bactoriologisch onderzoek worden verriebt zijn van verschillende ordo. In elk stadium van het onderzoek worden daaraan andere, steods klimmende eischen gosteld. Laat ons daarom in gedachte zulk een onderzoek in zijn loop voigen, ten einde na te gaan wölke die oischen zijn; we zullen dan tevens gelegenheid hebben bolangrijko oxpo-rimenteele resultaten als voorbeelden op onzen weg te ont-mooten.

Wanneer we een of andere ziekte houden voor oen infoctie-procos, dan moot ons eerste streven zijn, dat wij, ter bovestiging onzor on-derstelling, de overentbaarhoid der ziekte aantoonon. Als het kan doen we entingen op exemplaren der zelfde diersoort. Staan ons humane of finantieele beweegredenen in den weg, dan op onzo gewone proefdieren. Soms ligt het zeer voor de hand welk weefsel wij voor die enting moeten gebruiken, omdat pathologisch-anatomisch of microscopisch-bacteriologisch onderzoek ons den weg heeft gewezen. In andere gevallen moet er eerst naar het weefsel of het orgaan, dat in hoofdzaak de infectiestof draagt, worden rondgetast. Zöö zochten de eerste onderzookers over miltvuur, die nog niet wisten dat in het miltvuurbloed levondo staafjos voor-komen. Zoo heeft in onzo dagon Pasteuu moeten zoeken naar den zetel van het rabies-gif, dat geen pathologisch-anatomische veranderingen maakt on dat hij cerst verontreinigd in hot spccksol, later rein en veel meer goconcontroerd in bot zenuw-contraal-orgaan aantrof. Deze prealable entingen zijn zeer gewenscht voor de interpretatie der eultuurproeven die op haar voigen. Heeft

mon oonmaal bewezen, dat mot blood of ziek woofsol of pus, bij oon bopaald proof-dior con bopaald ziokte-pvocos kan worden towoog gebracht dan liooft men oen critoriurn in do hand om do waardo van do met dat materiaal vorvaardigdc oulturen to beoordeolen. De reine culturon mooten hotzelfdo effect bij onzo proof dieron kunnen toweog brongon als hot direct goonte zioke woofsel.

Zooais in alle zaken moot ook hier overdrijving worden ver-modon. De cultuur kan rijker aan bacterion zijn en krachtiger lovende bactorien bovatten dan bet oorspronkelijko materiaal en daarom kan bet effect van zaaisel on oogst op onzo proefdiercn vorschillend zijn. Menige pus zal onbruikbaar blijken om 'dieren ziek to maken, terwijl men or toch pathogene bacterion uit oog-ston kan.

Bij obductiön zal men reeds uit voorzichtighoid oogenblikkelijk de verdachte wccfsels bij dieren inbrengon. Mochten nu al do culturon mislukkcn, dan kan er toch eon proefdier ziek worden on gaat op die wijze hot wellicht zeer bolangrijko materiaal niet voor onderzoek verloren.

Komen de culturon op en kunnen wo eon of moerdere soor-ten in reine cultuur verkrijgen, dan gaan we opnieuw over tot dierprocven on brongen nu bij de gevvone proofdioren op do gowone plaatsen onze culturon in, als hot kan in zeer geringe, als bet noodig is in grooto hooveelhoid. Worden de dieren ziek ondor dergclijke verschijnsclen als wij reeds bij onze eerste dierprooven waarnamen, hobben wij bovondion in onzo doode en lovende voediugsstoffen microben, die in vorm overeonkomen met degone die hot microscoop in het zieke woofsel zelf opspoordo, dan hobben wij eon aanvankolijk resultaat beroikt. De bactorie van eon niouwo ziokto is govondon en wo kunnen onzen triomf in eene voorloopigo of volledigo modcdooling oponbaar maken. Op dit botanisch succes wordt laag neorgozien. Er wordt mee gespot en toch is or in vole govallon heel vcel zorgvuldig werk, nauwkeurige controlo en eene mot mooitc govondon kleine wijzi-ging der gangbare mcthode noodig om het succes to borciken. Do spotters mooten niet meonon dat het den bacteriologon onbe-kend is dat ecrst hot wcrktuig is vcrkregen waarmede nu patho-

logische of hygienische onderzoekingon kunnon worden godaan. Do raothoden van Koch hebbon het nu eomnaal gemakkelijk ge-maakt om nieuwo soorten to isoloeren; waarom zou men daar-van geen gebruik raaken en in onzen tijd van snelle publicatie het oerste zekere resultaat niet meedoelen?

Wij willen alweer vorder on zijn mot hot bezit van patho-gene bacteriön niet tevreden. Hoo golukkig zouden Sijdeniiam en Boeuhavk met dat eenvondige resultaat zijn gewoost. Zij zouden hunno oogen niot hebbon gesloten voor hot nieuwo licht, maar zieh hebben geuit als Andkal, dio den morgen na de eorste modedeolingen van Davaixe bij zijn visito tot zijno internen zei: J'ai entondu liier u l'acadömio uno communication qui m'a frappöe. L'autour, un dos ölöves de Kaijku est aux prises avec uno grosso question; il 6clairo singuliore-ment l'ötiologie des maladies charbonneuses. Jo penso a refaire sur los sujets trait6s par Davaixe mon education medicale.quot; Toen was Andkal 66 jaar oud,on do miltviurr-bacil in hot gehoel nog niot gekwoekt.

Voor wij dan ovorgaan tot meer belangrijko, maar ook veol moeielijkor onderzoekingon willen wo gaarne onzo basis zoo soiled mogelijk makon on voor wo on/.o bacterie als do oorzaak van de ziokto beschouwon zoo mogelijk aan het driotal eischen voldocn die Kocii heeft geformuleerd:

1deg;. Het aantoonen van de bacterie in de zieke weefsols in zoodanig aantal en verdoeling dat zij voor de verklaring van het ziokto-procos kunnen dienen.

2^U. Het kweeken van daarop gclijkendo bacteriön in reine cultuur.

3deg;. Hot opwekken van con mot hot cersto overeonkomstig ziokto-procos bij proofdieren.

Aan dit bewijs kan allerlei ontbrekon. Het microscopisch oiulor-zook laat maar zelden in den stock of liever weinig ouderzoekers hebbon zieh verstont bacteriologische onderzoekingen todoenvan Organen waarin zij geene bactcrii^;n kouden aantoonen. Alleen Pasteur heeft zieh bij zijno onderzoekingon over hondsdolheid over dat bezwaar heengezet.

Oulturen zijn niet Jiltijd to maken. Koch heeft eon nieuwo voe-tlingsstof moeton ontdokken voor hij zijn tuborkel-bacillen kon kwooken. Do gonococcon, hoe geraakkolijk ook met hot micros-coop aan to toonen, vorkozen niot to groeien op onzo gewone voedingsstoffen. Eerst toon men monschelljk bloedsorum ging gobruikon, zag men schralo cultuurtjes uit den druipor-pus opkomon. Niottogenstaando eenigo voorloopige mededeelingen is hot nog altijd onmogclijk om lopra-bacterien to kweeken on waro het niot dat do lepra-huid zoo buitengewoon rijk aan bacillen is on dozo zoo karaktoristiok in hun verhouding tegen-over klourstofien, dan zoude de lepra-bacil niet voldoende gedocu-monteerd zijn om hem als zoodanig te erkennen.

Ook de entingsproevon kunnen een struikelblok opleveren, om allerlei redenen. Het kan zijn dat do culturen na eenige oreren-tingen het vermögen verliez;en om ziokte op te wekken. Zoo gaat het met do bacillen van den kwaden droes en de diplococcen der pnoumonie. Hier is strong genomen alleen bewezen dat bij de genoemdo ziekte-processcn de genoemdo bacteriön regelmatigvoor-komon, on cen twijfelaar zou zeggen dat de door vorsehe culturen opgowekto ziokte niet door do bacterien zelf maar door schoi-kundigo droes-stoffen wordt veroorzaakt, die uit het zioko lichaam zijn mccgenomen en dat de bacteriön eerst secundair in de droes-knobbels groeien. Do bacteriologen daarentegen, voor zoover zij goon twijfelaars zijn, komon tegen deze verklaring op, omdat zij zelf volstrekt geen bevrediging geeft en sohrijven het verlies der virulentie toe aan de ongunstige samenstelling dor doode voe-dingsstoft'en. Hot spreekt vanzelf dat beide verklaringen goon andere botoekenis hebben dan dat zij wijzen op de noodzakelijk-heid van vorder onderzock.

Het kan ook zijn dat do gekweokte bacteriön #9632;wel dioren ziek maken maar eon andere ziokte teweeg brengen dan do oorspron-kolijko. Do diplococcus dor pneumonic van Fränkel zondigt ook in (lit opzicht; bij muizen maakt hij een bloedziekte; bij konijnen ovenzoor; bij caviao eorder eon locaal proces, maar toch geen pneumonio. Do bacteriologen hebben zieh veel moeite gegeven om dat bczwaar to ovorwinnen en toch met do van pnoumonie

afkomstige diplococcon van Fkänkel longontstoking te raaken. Gamaleia vond dat men bij schapen lobaire pnoumonio kan opwekkcn door het inspuiten van diplococcen in de longen, mits dezo organen oorst door een chemische laesie zijn voorbereid. Voor dit schcikundigo agons koos hij, oudcugcnd gonoeg, het ge-noosmiddel dat een vorig geslacht van medici vol vertrouwen by zijn longlijders aanwondde, namelijk den tartras ometicus. In ons laboratorium heeft de Off. v. Gez. Offeriiaus bij konijnen en caviao een der longon door punctie van de pleura costalis doen colla-booren en daarna door de trachea met bloed van een septichac-misch dier geönt. In de aldus voorbereidde long ontstond een totale pneumonia Het schijnt dat de massage die de normaal ontplooido long door do ademhaling ondergaat, haar voor een locaal proces vrijwaart. Het ligt tenminste het meest voor do hand aan te nemon dat de rust der gecollabeerde long haar voor de invasie der diplococcen praedisponeert.

Het kan ook zijn dat het in het geheol niet gelukt met de ge-kweekte bacterie eene bacterie-ziekte op te wekken. Twee ziekten, waaromtrent do clinicus het liefst inlichtingon had van den bac-terioloog en wier onvolledige toelichting dor bactoriologie hot meest wordt verweten n.l. do typhus abdominalis en de cholera zijn hiervan voorbeelden. Met culturen van beide kan men diercn dooden, doch men heeft dan een groote hoeveolheicl dor culturen noodig en de bacteriön groeion in het zieke lichaam niet uit tot eon grooter aantal. Do chomischo stofwissclings-producten die aan hen kleven of de Stoffen waaruit zij zelf bestaan dooden het dier. Alleen witte muizen maken wellicht in do rij der proefdieren eon uitzondering. Van verschillcndo zijden wordt bewcord dat in hun lichaam de typhus-bacterien zieh vermeerderen. Het is bekond hoeveel moeite Koch zieh gegeven heeft om met zijn komma-ba-cillen cholera op te wekken on hoe slochts een zeer krasso voor-bereiding van het darmkanaal van caviae het mogclijk maakt do komma-bacillen in het darmkanaal te doon grocicu. Inspuiting van een gram laudanum in de buikholte om do pcristaltiek te bc-zworon en neutraliseercn van het maagsap met 10 % soda mootcn voorafgaan, wil er bij caviae een ziektcbecld ontstaan, dat op

hi'

cholera sicca gelijkt. Gelukkig dat dezo lacune door proeven op de voor cholera nicest ontvankolijko dlorsoort is aangevuld. Het toeval wildo dat ccn laborant die te Berlijn een cholera-cursus gevolgd had en aau indigestie had gcleden op zijn thuisrois een lichten cholera aanval kroog, in een tijd toon norgens anders inDuitsch-land cholera voorkwam. Uit zijn rijstwaterachtigo faeces werden in Koch's laboratorlum komma-bacillen gekweekt. Later zijn het do vijandon van Kocn's epidemiologische theorie dor cholera ge-Avoest die htm tuaagsap hebben genoutraliseerd en komma-bacillen hobbon goslikt. Do ziekte die zij daardoor kregen is in raijn oog zoo duidclijk con lichte vorm van cholera dat ik deze experi-nicnten gaame als dierproeven op do credit-zijde van den komma-bacil wil boeken, al geef ik gaarne too dat de prooven der Münchener hygionistcn tcvens bowijzen dzit hot ontstaan der zwaro gevallen van cholera nog nadere toolichting behoeft.

Deze voorbeelden toonen aan dat de bacteriologen zieh van Koch's oischen craancipceron Indien ze geen kans zien er aan te voldocn. Ongetwijfold stellen zij zieh daardoor aan verrassingen bloot. Het kan vvel zijn dat b.v. dezoogenaamdo typhus-bacilniets mot de aetiologie van den typhus te maken heeft en dat een snood noodlot in de typhus-lijders dozen bacil secundair doet woekeren. Eigenlijk staat er omtrent hem niets anders vast dan dat hij constant bij typhus gevonden wordt. Zou het nu do inoeito loonen om altijd van don z. g. n. typhus-bacil te spreken of altoos van do bij den typhus govonden bacterio? Ik geloof dat de bacteriologen gelijk hebben hunne gemoedsbezwaren maar to onderdruk-kon en zonder nieer van typhus-bacillen te spreken; men kan er op aan dat hun van tijd tot tijd toch de vraag voor don geest komt of wel do bacillen van Eberth en Gafhcy een primaire rol spolon in don typhus abdominalis.

In welke richting moot ons onderzoek zieh vorder bewegen, wanneer wij mot moor of minder recht een gekwcekte bacterio als ziekte-oorzaak beschouwen ?

Al dadelijk vt;rlangon wij do wijze, waarop do natuurlijke in-fectie geschiedt, op hot spoor to komen. Entingen ouder do huid,

f)7

in de buikholte, direct in hot blood en in het oog zijn zeldzaam in de natuur. Voor sommige ziokten weten wij, dat do onting in wenden goschiedt. Hior is dus do wog, dien het ondorzook vorder moot inslaan, niot raooielijk to vinden. Maar voor do moosto ziokton, juist degone, die van ouds tot de infectieziekten worden gerekend, is do porto d'entroo niot zoo gemakkelijk aan to wijzen. Hier moot oeu gelukkige hypothoso ons leiden. Ik goloof, dat in hot algomoon do onderzoekors hun eerste pogingen om do natuur-lijke infectio na to bootsen, hebben laton leiden door do stelling, dat waar do sterksto ziekelijkc verandoringen zijn, do porto d'entroo moot worden gezocht, alzoo bij phthisis en pneumonic de lucht-wegen, bij typhus on cholera het darmkanaal. Er is indordaad niets tegen, dezo onderstolling, die op zieh zelf waarschijnlijk is, als basis van zijn ondorzook to nomen, mits men zieh van het hypothetische van die basis bewust blijft. Taiteiner heeft long-tuberculose opgewekt door het laton inademen van dampen, waarin sputa van lijders aan phthisis pulmonulis waren gesus-pendeerd; Koch heeft aan zijnc proefdioren den komma-bacillus per vias naturales toegediend, beide zonder daardoor do patho-genese dozer ziokton betör te doen kennen. En indordaad is or nog heel wat meer noodlg dan dergolijke, altijd ruwe proeven om pathogenoso en aetlologio toe to lichten. De smotstof kernt uit eon ziek individu, hoc vorlaat zij dit, met welke secrcta en excreta? Hoo vindt do smetstof haar wog van het zioko individu naar do gezonden. Op dozen wog moest do bacterioloog do smetstof kunnen aantreffen. Hij streoft or naar, maar hot ondorzook is zoer mooiolijk. Do miltvuur-bacillen, do tubcrkel-bacillon en wellicht ook do komma-bacillen hebben do bacteriologon buiton het zieke lichaam van raonsch on dior aangotrolFon. Waren zij, daar waar zij waren, op wog naar eon ziek individu? Hobben de onderzoekors indordaad ons goleerd längs welken weg zieh de smetstof verspreidt? Men bohoeft do discussion, die in de laatsto jaron over de aotiologio van do cholera en do tubcrculoso zijn golioudon sloohts to lozon om te zion, dat do i'raaisto on doge-lijkst geconstateerde feiten slechts kloine lichtpunton zijn en dat do voorstelline-en welke do medious en de bygiönist zoo dringend

bchoovon slechts met behulp van reeksen van hypothesen kunnen wordon vorkregen. Hot raeest govordord is nog onze kennis van do opidomiologio van hot miltvuur en bij hot bospreken van doze ziokto zullen wij gemakkelijk golegenheid hebben cm do moeie-lijkhcid, waarin men zieh bij hot onderzoek van dergelijko vraag-stukkon bovindt, aan te toonen. Hoo hot ook zij, de feiten zullen ton slotto mooton beslissen en hot aandool van den bactorioloog bij hot verzamolen daarvan kan in do eerste plaats bestaan in hot aanwijzon der porte d'entröe, in do tweede plaats in hot aantoonen van smetstoffon buiten hot zieke lichaam.

Een derde taak, welko de modicus-bacterioloog zieh oplegt, is hot onderzoek van do wijze, waarop do pathogene bacterio do ziekte to weeg brengt. Het is bekend, dat in de laatste jaren algemeen do overtuiging is gevestigd, dat de bacterien ziek maken door hun chemisme. Hier hebben wo alweer een lofwaardigo work-hypothose, die menig belangrijk onderzoek heeft uitgelokt. Het is cchtor noodig ons to herinneren, dat slechts voor enkele ziekten inderdaad scheikundigo stoffen verkregen zijn, die door baderiön zijn voortgebracht en do specifieko #9632;werkingen dier bactoriön kunnon toweeg brengen. Men kent een product van den tetanus-bacil, dat tetanus bij proofdieren teweeg brengt; men kent een product van de diphtberie-bacterie dat evenals do bacil zelf vorlammiugon on nierziekten kan opwekken; men kent een product van den tuberkcl-bacil, dat tuberculous geinfiltreerde weef-scls doct afstorven. Doze stofl'en zijn echter beter aan hun toxische dan aan hunne scheikundigo working to herkennen. Ook hier is dus nog genoog te ondcrzooken over. Vorder kunncn w\j ons onderzoek op pathologisch-anatomisch terroin overbron-gen. Wij kunnen do ontwikkoliug van het ziekteproccs vol-gon van het eersto oogonblik dat het levonde virus in hot lichaam van het proofdier gebracht is af, tot aan de genezing too. Wij kunnon clndolijk de gonozing zelvo bestudeeren en do onvat-baarheid voor rocidief, welke mot die gonozing nauw vorwant is on ten slotto ons therapeutische on hygiönischo rcsultaton bo-loven van het opsporen van stoffen, die do bactoriön kunnon dooden.

Het opsommen van de richtingen, waarin zieh het bacteriologisch ondorzoek verder kan voortzetten heeft hot voordeol, dat het ons klaar voor oogen komt te staan hoe onmetelijk veel hier nog to doon is. Hot geoft ons aan den eonen kant reden om dankbaar te zijn voor de schoone feiten, welke do laatste 20 jaren ons in elk dozer richtingen hebten gebracht. Andorzijds leeren wij emit ons niet to verbazen over de onbevredigonde oplossing, wölke de bacteriologie van zoo menig brandend vraagstuk geoft. Wij hebben nog geen rocht meor te eischon dan fragraenten.

VIERDE VOORDRACHT.

Goschiedeiiis der bacteriologie. I. Het vraagstuk der generatio spontauoa/

Men kan do geschicdcnis der bacteriologio ongedwongen in drio tijdperkcn verdcelen, welke worden gokenschetst door hot vraagstuk, dat mon in elk der tijdporken met behulp van bacte-rioiogisch ondcrzoek wonschte op te lossen.

Het eorste tijdperk wordt beheorscht door de vraag, hoe de bacteriön ontstaan. Worden zij slcchts voortgebracht door andere bacteriön of kunnon zij ook zonder voorgeslacht uit ievonloozo stoilen voortkomen ? Aeistoteles zogt dat alle vochtige lichamen dio droog worden on alle drogo lieharaeu die vochtig worden dioren voortbrengen. Van Helmont boschrijft zolfs een methode om mui-zon to maken. Toon door een Jtaliaansch goioordo de vliegenkast was uitgevonden om aan te toonon dat do maden niet van zelf uit rottend vloosch ontstaan, was voor de grootere diercn het vraagstuk dor spontane generatio boslist. Maar voor do eenvou-digst goorganisecrden bleof do quaestie bestaan of ook hier do wet onme vivuin ex vivo geldt. Doze vraag gaf in do tweedo helft der vorige eeuw tot eon iieftig twist-goschrijf, aan wecrszijdon door proefnomingon ondersteund, aanleiding en word naar de niooning van do ovorgrootc nioerderhoid der biologen in de jaron 1859 tot 18(31 boslist door proefnemingen van PaSTBüE in voor

It'

de leer dor spontane goncratie ongunstigcn zin. Pastkur ') toondo aan dat de onderzoekors, die door doodo organische stof de een-voudigste levcnde wozons als kristallen lioten voortbrongen, fouten hadden begaan en dat herhaling hunnor prooven, onder behoor-lijke voorzorgen tegon het insluipon van vreomdo bactoriün, steeds een negatief resultaat gaf. Van toen af was de kracht van do aanhangers der abiogenesis gebrokon on kon Pastkuk het ondor-worp weer opvatten, dat hem tot de stndio der spontane gene-ratio gebracht had, namelijk hot gistings-procos. Hij zocht en vend de oorzaak van velo gistingen in de microbon, welke in de gis-tende vloeistoffen voorkomen. Hot tweedo tijdperk in de goschie-denis der bacteriologie wordt govuld door bet onderzoek naar hot wezen en de oorzaken dor gistingen. Toen deze onderzoekin- * gen ons het leven en de stofwisseling van eenige soorten van bacterien hadden leeren kennen, vattc mon do roods lang geuite en gekoesterde hypothose weder op, dat de besniottelijke ziekten aan het gistings- en rottings-proecs vorwant zouden zijn en door parasieten zouden worden voroorzaakt. Zoo ging de bacteriologie haar derde tijdperk in on word do studio van het wezen der infectie-ziekten het vraagstuk, dat hare ontwikkeling behoerscht.

Doode organische stof bodcrft, d. w, z. gaat rotten of giston. Oogenschijnlijk wordt do aard dor rotting en gisting door do afkomst der organische Stoffen bepaald. Vleesch gaat over in stinkende rotting, vet wordt rans, in melk ontstaat molkzuur-gis-ting, in druivensap alcoholische gisting, brood beschimmelt, bier wordt zuur. Een geoefend roukorgaan herkent gewoonlijk reeds aan de gevormde gassen, wölke stof or aan hot bederven is. Het . bederf treedt mot zoo groote standvastighoid en regelm atigheid op, dat hot voor do hand ligt het to beschouwen als een eigen-schap der organische stof zolvo en dus de verschijnselen van het bedorf te beschouwen als dirocte gevolgen van het afsterven dor

1) L. Pasteur, Memoirc sur les corpuscules organ is6s,qui existent dans 1'atmospherc; examen Jo la doctrine des generations spontances. iVnnales de Cliimie et do physique. T, LX1V, 3e serie 1802.

organische stoßen. Nu behoort tot die verschijnselen niet alleon de vorming van niouwe schoikundigo Stoffen, maar ook de ont-wikkoling van bacterien. Goen wonder dat men in vroegor dagen die bacterien atleiddo van de organische stof zelve en ze als gevolg van het afstervon, als gevolg der rotting en gisting be-schouvvde.

Het was nog kort geleden, dat men uit dood vleesch maden liot ontstaau en onbekend was met de rol, die de vliegen daarbij speien. Het scheen niet ongcrijmd aan te nemen dat uit doode organische raaterie de zoo uiterst oenvoudig georganiseerde bac-toriön ontstonden (generatio spontanea, abiogenesis) of wel dat de afstervcndo organische stof haar leven in nieuwen vorm voort-zetto (hoterogenesis). In den tijd toon Pasteur dit onderwerp be-wcrkte, had men een nieuwo reden voor de oude hypothese: Darwin's theorio was fonkelnieuw. Zij leidde de hooger georganiseerde levensvormen van de lagere af; de eencellige wezens uit den primordialen tijd werden de stamvaders van al wat leeft. Er blecf over te vragen van waar dit eerste leven gekomen was. Men was gedwongen aan te nemen, dat het uit doode stof zieh ontwikkeldo en trachtte nu steun voor doze onderstelling te vindon in abiogenesis, die ook thans nog zou plaats grijpen. Tcgenovor de aanhangers dezer leer stonden echter te allen tijde anderen, die de eencellige wezens niet eenvoudiger vonden dan de moercelligo, omdat hun vorm wat eenvoudiger was en die den afstand tusschen de gei'soleerd levendo cel en de doode stof te groot vonden om met de leer der abiogenesis mede te gaan. Pasteur, die constateerde, dat de eencelligen eene ademhaling bezitten en hot ingewikkelde stofwisselings-proces, dat hun even good eigen is als hoogere planten en dieren, door eigen onder-zoek kende, moest zieh wel op vitalistisch standpunt plaatsen.

Merkwaardig is het dat Pasteur zoo weinig behoefde toe te voegen aan de experimenten, die door zijne voorgangors op dit gebied waren gedaan. Allen hadden dezolfde mothode gevolgd als hij en de besten onder ben, vooral Sghwann, hadden proeven genomen, die Pasteur niet kon verbeteron. Toch was het eerst Pasteur, die het pleit won en die, zoo niet voorgoed dan toch

voor langen tijd, den abiogonisten het woord of lievor de aandacht der biologen ontnam.

Do eorste die over abiogenesis exporimonteorde was Neediiam. Dezo pleitte in het jaar 1745 op grond van prooven voor de abiogenesis. Hij had vloeistoffen van organische afkomst aan hooge temperatuur blootgesteld en gevonden dat zieh daarna in deze vloeistoffen microscopische wezens ontwikkeldon. Het plan dozer proof was volkomen juist. De oorspronkelijke vloeistof bo-vatte waarschijnlijk levende wozens. Deze worden door do hoogo temperatuur gedood. Zoo er eenige dagen later toch leven in de vloeistof gevonden word, dan moost dit aan abiogenesis worden toegeschreven. Do zwakke zijdo van Needham's botoog is do onderstelling, stilzwijgond gomaakt, dat do aangewonde hoogo temperatuur werkelijk alle leven had uitgebluscht.

Spallanzani dompelde in dergolijke proeven gevulde en good gesloten flesschen in een waterbad en liet zo eenige uren aldus op kookhitte verblijven. Hij verkreeg nu het tegenovergestelde resultaat. De inhoud dor flesschen bodierf niet en het scheon dus wel dat Needham het dooden dor oorspronkelyk voorhanden orga -nismon niet met de noodige kracht had uitgevoerd.

Beide onderzoekers moesten hunne proeven nog velc malen herhalen en variöeren, daar zij niet tot overeenstemming kondon komea en het vraagstuk aan de natuurkundigen en wijsgeeron van dien tijd do grootste belangstelling inboozemde. quot;Wij vindon Buffon aan de zijde van Needham, Voltaire aan do zijdo van Spallanzani. Een nieuwe blik op het vraagstuk werd vorkregon door de ontdekking van de zuurstof. Gay-Lussac meendo eene verklaring voor Spallanzani's negatieve uitkomsten to hebben gevonden. Do vroeger geuitte bedenking, als zou het langdurige koken aan do verduurzaamde stoffen hot vermögen cm to gaan rotten ontnemen, ging niet op, want nauwelijks was do inhoud van Si'allanzani's flesschen in niot gokookto vatcn overgoschonken of de rotting ving aan. Gtay-Lüssac kwam op het denkbeeld dat de inrichting van de prooven des Italiaan-schon onderzoekers weleens de zuurstof kon buitonsluiten. Indordaad werd in do luchtbel die ondor de kurk dor flesschen

voorbanden was, gcen zuurstof govonden. Daar men do rotting als oone langzame verbraading opvatto, schoon liot nu gooor-loofd aan to noraon dat in Spauaxzani's procvon de spontane goncratio door gobrok aan zuurstof uitblocf. Wij woten thans dat con tijdperk van hot rottings-procos zoor good zonder zuurstof kan verloopon, dat hot aantal bactoriün dat zonder zuurstof leven kan logio is on zijn dus door Gay-Lussac's proof niet ovortuigd.

Vole jaren later kwaiu cerst do wederlogging van Oay-Lussao's boschouwingen door Schwann. Dezo zag in dat do consequente uit-voering van Neediiam's proof raoobracbt, dat niet ailoon do voor rotting vatbare organische stof, maar ook do lucht (die men, ter vor-mijding van Spauanzani's fout vrijclijk nicest toolaten) aan hoogo tomporatunr moest worden ondorvvorpon. Hij kookto daarom do vloeistof en Hot do lucht die na afkoeling toctrad door glooiende metalen buizen strijkon. Toon bleven rotting on gisting uit. Niot-tegenstaande or rijkolijk zuurstof aanwozig was groop spontane generatio in do zoo uitstekend voor rotting goschikto vloeistoffen (urine, blood) niet plaats. Later block dat hot niet noodig was do lucht to laten glooion. Men kon ze ook door zwavelzuur leiden (Schulze) of door watton iiltreoron, eene ontdekking van Schröder en von Duscu, waarvan wij nog dagelijks gobruik inaken.

Waarom losto Schwann do vraag niet opV Waarom blijft er na zijne schoone prooven nog te vragen over? Omdat hij uit-zonderingen aantrof. Met melk slaagden zijne proovon niet. Wij woten nu dat or drie stoffen zijn diebij doinrichting van Schwann's proeven eene uitzondering op den regol mo es ten leveren; melk aarde en hooi.

Pasteur kwam op hot denkbocld dat or in dezo stoffen bacte-riön zouden kunnen voorhandon zijn, die do temporatuur van 100deg; verdragon, zonder af te sterven. quot;Wij weton nu dat do sporon van sonimigo microben doze taaiheid bozitten en wij können thans vole van do soorten, die aardo, mclk on hooi-infuus zoo mocielijk te sterilisecren inaken. Zoover was Pasteur niet, maar hij ontdokte dat doze stoffen aan hoogore temporatuur dan 100deg; inocton worden ondorworpen, era hot door de tegenstanders dor

spontane goncratio gowenschto rosultaat to vcrkrijgen. Pasteur smolt zo in glazen golven on dompoldo deze in een chloor-calciumbad dat bij 110deg; kookt. quot;Wij horhalon thans dorgolijko proovon op ecnvoudigor wijzo, door do to storilisooron stoffon godnrondo ccn kwaitior bij 115deg; in don Papiniaansohen pot te houden.

Pasteur's grooto Verdienste in dezo zaak was hot ondordrukkon der uitzondcringon, die Sciiwaxx gelaton had, door de storilisatio bij Iioogo tomperatuur. Daarbij mögen wij voogon den eleganten vorm dien bij ann zijne proovon gaf on niot minder de keurige wijzo, waarop liij in tal van goschrifton zijne resultaten bokend maakte. Daaronbovon heoft liij zieh nict tot liot vraagstuk zolf bepaald, maar onmiddcllijk vorwanto ondorworpon tor iiand gonomen, die door do eenmaal gevondon mctliode kondon worden opgolost. Van de gisting wil ik thans zwijgen en alleon Pastkur's luchtonder-zoek vermelden, dat met zijne gestorilisoerdo kolvon gomakkolijk kon worden nitgovoerd.

Hij vuldo kolfjos halfweg met oene voodingsvloeistof, bracht den inhoud aan hot koken en smolt den hals dicht torvvijl de vlooistof nog kookte. Na de afkooling bovond zieh boven de stcriele vlooistof een luchtledig, daar de uitstroomondo damp de zuurstof nitdckolf venlrevcn had. Zoo im de hals van zoodanige kolf word goopond zoog de lacht met kracht naar binnen en kon de vlooistof worden bezaaid met luchtkiomon. Wanneer Pastkuu twintig kolfjos in zijn laboratorium op dezo wijze oponde bodierf de inhoud van alle twintig. Herhaaldo hij do proof in do buiteiilacht vor van allo bewoners, aan den voct der hoogton die hot eersto plateau van de Jura vormon, dan blovon er 12 kolfjos vrij en toen hij eenmaal in eono vacantio de Jura beklom vond hij 850 meter boven do zee 5 der twintig kolfjos bedorven on van een andere Serie van 20 kolfjos goopond op den Montanvert op een hoogte van 2000 meter, nabij een glotscher, bodierf er slechts 66n, Hot is nict onwaarschijnlijk dat de bacterio, die dat kolfje besmotte door hem zolf of door zijn adsistont op de ijsvlaktc gebracht was. Hot bleek door doze proeven zeer duidolijk dat er in de lueht, in schijndooden toestand, lovende kiomen aanwozig zijn, die rotting

kunnen veroorzakon on dat dozo kieraen talrijk zijn waar do ruonschelijko samenloving veol stof in do lucht vorspreidt, zold-zaam of afwozig in do zuivcro lucht dor zeldzaaiu botrcden glot-schors. Men hooft dezo domonstratio dor luchtkioraen altijd in innigon samonhang boschouwd met do andere proovon van Pasteur en als la thoorio dos germesquot; togonovor do abiogoncsis geplaatst. Immors do standvastigheid waanuce rotting optreedt, zoodra organische stof is afgestorvon raoest worden vorklaard. Hot schijnt dat men do alomtegonwoordighoid der luchtkiemon tor vorklaring wildo aanvooron on dat dogonon die daardoor niot worden voldaan zieh van do abiogenosis niet kondon losmakon.

Ook Lister's voortzotting van Pasteur's proovon on dogohcolo inrichting van zijn antiseptisch vorband wijzon or op, dat men in die dagen aan do luclitkiomen eono zoor belangrijko rol toc-schreof. Wij meonen nu dat do rotting dor doodo stof geschiedt door baoteriön, die in of op hot lichaam roods bij hot leven voorhanden zijn, dat do urine en do melk bedervon door do bactorien, die kleven aan do wanden van do vaton, waarin zij worden bewaard on dat do lucht daarbij cone ondorgoschikto rol spoelt on in zoovorro hooft Pasteur's luohtonderzoek voor ons ailoon als luchtonderzoek waarde.

Eon andere proof die voor do waardoering dor spontane gene-ratio van belang word geacht was door Pasteur en Claude Bhr-nard to zamon genomon en word woldra in hot Utroohtsche Militaire Ilospitaal op zoor correcto wijzo door Tan den Broek herhaald on uitgobreid. In doze proof word aangetoond dat steriel ult do vaton genomon bloed, nit do blaas gezogen urine of uit eono druif gezogen druivensap, wanneor het in sterielo vaton wordt bewaard on voor luchtinfoctie beschermd, niet in rotting overgaat. Daardoor word bewezen dat rotting en gis-ting geen noodzakolijko oigenschap van do doodo organische stof is, en dat do oorzaken van dczo procosson, hoowel zeer algomoon vorbroid, toch door bctrckkelijk eonvoudigo hulp-middelon van do doodo stof kunnon worden vervvijderd go-bouden.

Wij hobben daarmodo do goschiedenis van het eersto tijd-

perk der bacteriologie overzien. Het verdient opmerking dat onze wotonschap In dit tijdperk twee practische resultaten heeft afgeworpen; hot eerste is do verduurzaming der levensmiddelen waartoo Spallanzani's proevon don weg wezen. Het tweede is de antisoptisclio methodcopy; van Lister die een direct uitvloeisel was van Pasteur's proevon over spontane generatie.

Wij mögen van do abiogencsis goen afschoid nemen zondor to vermelden dat tot op den huidigen dag sommigo geesten zieh niet bij Pasteur's veroordoeling dezcr leer hebben kunncn neder-leggon. Tolkens woor bracht men nieuwe proevon te bordo die spontane genoratio zouden moeten bewijzen. Op 66n enkele uit-zondering na (Bastian) blöken die proevon altijd met grooto zor-golooshcid to zijn gcdaan en was do overtuiging hunner auteurs krachtigor clan de bewijskracht dor proevon. .Toch mag de moge-lijkiioid niet worden voorbijgezien dat ondcr zekere voorwaarden spontane genoratio van microben geschieden kan. AI de proeven van Pasteur kunnen slechts bewijzen dat do organische stof onder do omstandighedon waarin die proeven zo brachton niet levend word. Wanneer cenig onderzoeker met con nieuwe proof komt, kunncn we daartegon principieol goen bezwaar hebben; or zit niet finders op dan do proof to herhalon en zoo haar bewijskracht te ondorzoekon.

Er is oono modificatie van do hypothese der spontane genoratio welke sorarnigen zeer toolacht en die don naam draagt van heterogen e s e. gt; Men neemt dan aan dat cellen of deelen van cel-ien van het afgestorven lichaam een eigen leven beginnen en als eoncolligo wozens hun bestaan voortzetton. Voor het bewijzen dozer hypothese zou men do voorwaarden moeten kennen, waar-ondor cellen deze verandering knnnen ondergaan. quot;Niemand heeft hot bewijs gelevcrd. Hot is bekond dat bij ons te lando professor Fokkeb to Groningen mot kracht deze hypothese voorstaat. Hij hoeft aangctoond dat do roode bloedlichaampjes wanneer ze in een voedingsvloeistof bv. Liobig's vleoschoxtract, on zolfs in water uit do Groningcr watcrlciding gedurende 2 nren tot 52deg; worden vorwarmd kogelvormigo uitloopors on soms staafjes voortbrongen

die zieh als bacteriöa klouron (haomatoevten). Dr. Diddens be-roidde doze haeiuatocyten uit gekristalliscerclo haomoglobine. Hao-moglobine uit den handel wevd in een mortier fijn gewrovon, mot aq. dost, vormongd on daarna gofiltroord. Hot flltraat was beider en donkorbruin van klear. Bij microscopisch ondorzoek worden er geon bloedlichaampjes in govondon. Van dozo zuivere haorao-globino-ojilossing in aq. dost, word 5 c.c. m, in eon gostoriliseord buisjo gebracht; in een ander buisjo waarin evenoons 5 c.c. m. van die oplossing gedaan was, word tevens 50 mgr. NaCl op-gclost, zoodat de haomoglobine zieh bovond in een 1 % teu-konxout-oplossing. Beide buisjos werden bij 52deg; neergozet. Na 24 nur hadden zieh hierin haomatocyton gevormd, die, al bleken zo niot zoo mooi als degeno welke uit pas beroide, door con-trifugooron vorkrogon haomoglobine, waren ontstaan, good o n t-w i k k o 1 d waren. Worden dozo buisjos in een waterbad van 100deg; C. geplaatst dan vormdo do haeraatoeyten zicli in 4 minuten.

In onze oogen ploit dit togon de opvatting als zonden dozo produeton lovondo cellen zijn. Zoolang do cellulair-physiologio on pathologic onze voorstolling regoert, kunnon wij niot aannemen dat opgelosto eiwitstoffon zondor de hulp van cellen opnieuw cellen kunnen voortbrongon. Zoolang niot is bevvezen dat de haomatocyton zieh vormeerderon, houdon wij ze niet voor bacte-rien, raaar voor amorphe noerslagcn.

Eon indirect bewijs voor de hotorogeneso ontleent Prof. Fokker aan de scheikundigo voranderingen die in bacterio-vrije doodo organische stoffon geschioden. Keeds Pastkur had aangetoond dat sterile urine en melk die in een gesloton kolf wordt bewaard de zuurstof absorboert en dus geoxydeerd wordt:

I. Gokookte urine

atmosphoer na drie jaren:

zuurstof 11.4 koolzuur 11.5 stikstof 77.1

quot;lotTquot;

II. Storiol opgevangen urine, ongekookt

attuosphoor na 40 dagen:

zuurstof 19.3 koolzuur 0.8 stikstof 80

100

III. Gostorilisccrdo molk

atmospbeer na drie jaren:

zuurstof 3.1

koolzuur 3.8

stikstof 94.1

100

Professor Pokkee vangt onder aseptische voorzorgen blood on stukjes levor op in eono vlooistof van do volgendo samcnstolling

vleeschextract ... Ya

pepton......Ys

melksuiker of glucose 1020 water......100

Doze vlooistof wordt mot Na-jCOg gencutralisoerd en met melk-zuur aangoxuurd totdat 50 c.c. dor oplossing oca zuur-graad van ongevoer 6 c.c. m. ^l/₁₀ normaal alkali bozitton on slaagt or wer-kolijk in dit to bewerkstelligen zonder dat cr bactoricn in zijno kolfjos goraken. Hot blijkt hem mi dat in doze kolfjes wanneor ze bij 37deg; worden gobroed zuur wordt govormd en dat doze schoikundlge omzetting maandon lang ongestoord voortgaat, mits men van tijd tot tijd do overraaat van zuur neutralisoert. Hij schrijft doze working too aan de bloed- on lovcrcollen dio geens-zins zijn afgostorven raaar onder de gunstige omstandigheden waaronder Fokkeu ze brcngt, hunne stofwissoling ook buiton hot lichaam voortzotton. Bij do booordeoling van do waardo dozer proof valt ons dadolijk eon controlo-proof in; laat ons do lover koken en nagaan of daardoor aan hare stofwissoling ocn cindo

wordt gemaakt. De Groningsche ondorzoekor hoeft niot nagolaten dit controle-experiment te nemon. Hij hoeft do levor zelfs ge-durende 4 uren in een Papiniaanschen pot op 150deg; gehoudon on daarna bovondon dat dezo voorbereiding do zuurvorming niet stoort. De raeesten zouden hierdoor uit hot veld zijn geslagon en hobben erkend dat hier goon working van do levonde coilen, maar een langzame oxydatio van doodo stof was opgespoord. Pokker's goloof is niot aan bet wankelon gebracht. Voor hem bowijst de controle-proef dat do blood- en levercellen door do totnperatuur van 150deg; niot worden gedood. Verdient echter do oorspronkelijke proof wol eon zoo vast vortronwen in hare theoretische beteekenis? Mij dunkt noen. Do samengostoldo moloculen der organische stoffon zijn toch niet als zoo standvastig on woer-standbiedend bekend, dat do vorandoringon dio zij ondorgaan, vooral in vochtigen toestand en in aanraking mot de lucht, ons nopen om tot de working van levond protoplasma to besluiten. Op ons laboratorium wordt do alcalische suikor-bouillon die bij 115deg; is gestoriliseerd gaandoweg znnr, zondor dat er lovendo of doodo cellen in de vloeistof zijn gebracht. Eokker hoeft zelf ge-constateerd dat zijn aseptische woefsol-stukken zuurstof opnamen en koolzuur afscheidden. Hot plaats grijpen van oxydatio is das door hemzelf aangetoond. Waarom moot die oxydatie, welke ook geschiedt in urine en suikor-bouillon een 1 o v o n s-verschijnsol van hot protoplasma zijn? Hot is een oigenschap van bet protoplasma dio niot, zooals bet vermögen era uit zetmeol suiker te maken, door sterko, langdurige vcrhitting verloren gaat. Maar men kan toch niot verwachten dat alle eigonschappen van bet protoplasma door verhitting to loor gaan!

Do beide groote experimonteolo bowijsstukken van Fokkku kun-non wij dus niet laten golden. Ik vrces dat hij niemand overtui-gen zal zoolang hij niet heoft aangetoond dat voor roproductio vatbaro eoncellige wozens uit voor dood gehoudon organische stof ontstaan. Morphologische gelijkenis, scheikundigo working zijn geen bewijs genoog. Hot is wol waar dat men zieh bacteriön of cellen denken kan, die als grijsaards hot reproductio-vermogen missen en toch leven, maar hot bowijs voor dat lovon, zoo or

getwijfold wordt, is moeielijk. Do krachtigste scheikundigo omzet-ting kan in dozen niot ovortuigen. Ik donk bij het herlezen van Fokkeb's protoplasma-vvorkingen aan do vlam. Haro krachtigo stofwissoling zal zelfs Fokkeb goon lovon hoeton, al stamt do ver-brandondo stof ook uit het plantcnrijk.

Ik wil nog oons horhalen dat daarom Eokker's liypotiiose wel juist kan zijn. Er zijn tal van feiten in de pathologio die zieh zeer gemakkelijk aan doze hypothese aansluiten. Dozo onderstol-ling lioeft ovonveel rocht van bostaan als die welke Pastkür heeft goinspiroerd. Pasteur hceft zolf orkond dat hot beste bowijs voor do juistheid zijnor donkboolden hunne vruchtbaarheid is. Zoo Fokkeb's hypothese tot bolangrijko ontdokkingon leidt, hocft zij waar of niet, haar recht van bostaan bewezen. En wij zullen ons haaston don om zijn originoel standpunt niet minder vordiensto-lijken landgenoot geluk to wenschen!

Ik hob wat langer uitgowoid over Fokkeb's standpunt, voor-eorst omdat do oppositio van Fokker door zijno reforaton zoo algomeon bekend is on ton twoodo omdat zij ons loort to erkennen dat ook de gangbare bacteriologie op eon hypothetisch standpunt staat. Haro eorsto hypothese luidt: bacteriön worden slochts door bacteriön voortgebracht en ontstaan niot door spontane gene-ratie. Hare twoodo hypothese is: de soorten der bacteriön zijn even zoo standvastig als do soorten dor moorcolligo wezens. Dozo laatste hypotheso was do vrucht van het twoodo tijdpork in de ontwikkeling dor bacteriologie, hetwelk wij thans gaan besproken.

VIJFDE VOORDRACHT.

TASTEUR's ondorzoek vau hot gistingsproces. Anaerobiose.

Do gisting is oon schcikundig proces dat niet, als een schoi-kundige reaotie, in een oogwenk voltooid is, doch langzaam vor-loopt, molecuul voor moloeuul aantast en daardoor vanouds mot do rotting on do stofwisseling dor lovonde wczens is vorgoloken. Eon definitie van hot wezen dor gistingon zal botor aau liot oind dan aan liet begin van onze beschonwingen kunncn worden gc-govcn. Hot is tot op zckore hoogte willekeurig dat men som-mige langzaam tot stand komondo schcikundigc omzottingon gistingon heeft gcnoomd on anderen niet. Do vanouds genaamdo gistingen botrefl'en stoffon die voor de vooding van don mensch van belang zijn. Zij brengen voedingsstoffen voort: brood, alooho-lische drankon, azijn of zij boderven voedingsstoffen : de melk die in melkzuur- en botommrgisting ovcrgaat.

De gisting bohoorde vrooger tot hot uitsluitend domoin der sclieikuntligcn. Zij word schoiknndig gcdofinioord en vorklaard. Hot was als scheikundige dat I'asteuk zieh tot dit ondenverp voolde aangotrokken '). llij kendo do biorgist on wist van Leeu-weniioek, SunwANN en Oaokiart Latour dat doze uit kleine blaasjcs, microscopischo plantjes bestaat, die zieh geduronde hot gistingsproccs vormonigvuldigen en hot was hem niet ontgaan

1) L. Pasteur, Etudes sur la bicre, 1875.

dat ScmvANN de gist zelf voor de oorzaak der gisting hield. Pasteur plaatste zieh al dadolijk op het standpunt dat in het al-gemeen de gistingen lovensuitingon zoudon ziju van microscopische wezens. Hij vend dezo nict allcen bij do biergisting maar ook bij andere gistingen. Toen stuitto hij op de leer der spontane goneratie. Men wiorp liem togen dat do wezens, die zijn gistonde vlooistoffon bovolkten, evengoed hot gevoig kondon zijn van do gisting als de doodo scheikuudigo producton. Hot onderzook over spontane goneratie moest dit bezwaar ontzenuwon. Toen doze mooie-lijkhoid ovorwonnon was horvatto Pasteur zijn onderzook over do gisting. Hij toonde aan dat voor gisting nitstokend vatbaro vlooistoffon, wanneer zo hohoorlijk waren gestoriliseord, nooit ait zich-zelf in gisting overgingon on dat, zoo mon gisting wilde opwek-ken, het noodzakolijk was om or levondo wezens in to zaaien van een in gisting verkeerendo massa. Hij vend vorder bij do verschil-londo gistingen vorschillendo vormen van microben, die hij soorton noemdo, en kwam tot do voorstclling dat elke soort van gisting door een afzondorlijko soort van bactoriön wordt veroorzaalct, dat de gisting hot stofwisselingsproces is van een greet aantal to zamen lovondo oencellige wezens die alien tot dezolfde soort behooren. Pastkuk trachtte zulko idoalo gistingen, zulke reine gistingen voort te breiigen, die do scheikundige ontlcding zonder toovalligo en overtollige cornplicatios doden plaats grijpen en do kweokplaats waren van eon enkolo soort van bacteriön, onvermengd met indi-viduen tot andere soorton behoorendc. Zoo ontstond het bogrip culture a l'ötat do pureto, reine cultuur. Pasteur bestudoerdo achtoreonvolgens do alcoholiseho gisting, do molkzuurgisting, do azijnzuurgisting en do botcrzunrgisting on bevestigdo daardoor zijno thcorie, ontdekte voorwaarden van het levon der bacteriön, deed do gistingen nauwkouriger kennen en breiddo zijno theorio nador in bijzondorheden nit, kortom verrijkte do bacteriologie mot een schat van gegevons, waarvan aanvankolijk door do medici en do Duitsche bactcriologischo school niet genoog profijt is gc-trokkon.

Latcn wij in do oersto plaats do alcoholiseho gisting dor sui-kor besproken. Do kennis van do scheikuudigo procossen welko

bij dczo gisting plaats hobbon is betrekkolijk Jong. In do tweedo helft dor 18^de ceuw ontdokto Block dat hot govormdo gas kool-zuur is. In 1788 loerdo Lavoisiek dat koolzuur on alcohol in go-lijko hoovcolhoden door do ontiooddo suikor worden golevord. Pasteur weiddo zijne bijzondore aandacht aan do bij-producton die in geringe hoovoolheid govormd worden, doch voor zijno theoretische beschouwingen van betcukenis zijn. Hij vond dat 5 ⁰/_o van do suikor aan do sohematische ontleding ontsnapt. Daarvan vomit 3 % glycerine, 1 % barnstoenzuur, 1 % onbekende producten.

In 1859 decide Pasteur eon boslissonde proof modo, die be-wcos dat de levonde plantciicel de boworker is van de ornzotting dor suikor in alcohol en koolzuur. Wcgons hot grooto gewicht, dat do hoorschende theorio van Liehio hechtte aan de doodo oiwitstoft'on die in do gistendo vlooistolicn voorkomen Avas hot noodig van eeno suikeroplossing uit to gaan, die geen doode eiwitstoftbn bevat. Naar Pasteur's beschouwing leveren dezo eiwit-stoffen, dio wol dogelijk do gisting begünstigen, do koolstof, do stikstof on do phosphorzure zouton, wölke do gistcol voor hare kolossale vermeerdcring bohoeft. Hij moost dus trachten do eiwit-stoffen door andere, minder saamgestolde verbindingen to ver-vangen, waaruit ovenwel do gistcel do matorio voor haren grooi kon pntten. Zoo kwam hij tot do belangrijke ontdekking dat do gistcel haar stikstof aan ammoniakzouton kan ontlcenen en dat zij gisting tcweogbrengt in eeno vloeistof, die niet anders dan suikor, cone animoniakvorbinding en phosphorzure zouton bevat. Door con bijna onwoegbare hoovoolheid biergist to zaaion in zuivor water, waarin slechts kristallisoerbare, em zoo to zeggon anorganische stoßen zijn opgolost, nl. kandijsuikcr, oen ammoniak-zout on phosphaten, zag Pasteur de kleine gistcclletjos zieh vor-menigvuldigen, hun stikstof aan do aramoniak, hun koolstof aan de suikor on hun asch aan do phosphaten ontleenende. Tozolfder tijd gistte do suikor. Afwozigheid van eon dor drie voedingsstof-fen, vcrijdolde do ontwikkoling dor gist.

Mot dezo proof viol do theorio van Lieiug on was do hoofd-zaak dor bier- en wijngisting tot eon lovensuiting van raicroben teruggobracht. Dit was slechts con cersto stap. Er bloof nog menig

duister punt in do bcreiding van bier en wijn over. Waarom voegt men aan biormout om ze te doon gisten gist too on laat daarentegon het wijnmout aan ziciizolven over? Tanwaar al do verschillondo qualitoiten van bier on wijn? Wat is hot geheim van tal van do kunstgropen, dio door do biorbrouwers on wijn-produconten worden noodig- goacht? Yanwaar do ziektonquot; van bier en wijn, die, vooral in vroogor tijd, een zoo grooto ramp voor den producent konden worden? En wat do gistingen in het algoraeon botreft bloof er ook nog eon ovorvloed van vragen to beantwoordon. Wannoor noemt men do stofvvisseling van eon soort van microbon gisting, wanneor nict ? Wat ontleonen do microben aan de stoffon dio zij vergisten ? Beworken zij onder alle omstandighodon gisting? Zijn or üinstandighoden dio daarop eon voor- en nadoeligen invlood uitoofonon?

Laat ons oorst een blik slaan op enkele andcro gistingsproces-sen, en daarna do boantwoording dozer vragen boproeven.

Vooreorst dan do molkzuurgisting; zij grijpt plaats in melk, doch kan ook andere suiters dan melksuiker aantasten. Wanneor men bij eone suikeroplossing fijn gopoedord krijt voegt, bonovons een eivvitstof en bovondien wat zuro melk of con stuk oudo kaas dan ontstaat er in do vlooistof molkzuurgisting. Do melk of do kaas brongt hot melkzuurfermont aan, do oiwitstof dient als plastisch vocdingsmatoriaal, het krijt dient om het gevonndo zuur, dat voor don voortgang dor gisting nadeolig is, to noutraliscoren. Er ontwikkolen zieh gasbollcn (koolzuur en watorstof) in do vlooistof en er vormt zieh molkzuur; het is nog onzekor of hot govormdo gas werkolijk tot do reine melkzuurgisting behoort of aan secun-dairo proccsson moot worden toegeschrovon, Dozclfdo vlooistof gaat later in boterzuurgisting over. Hot govormdo molkzuur wordt dan door eon niouwo soort van bactorien ontlood in botorzuur, koolzuur on watorstof. Men erkent het botorzuur nan den karak-teristieken onaangonamen renk,

Dezolfdo bacterio die Pasteuij botorzuurforment heeft genoomd en door horn voor eon molkbcdervor word gohoudon, die hot work van het melkzuurfonucnt voortzct, is thans als Bacillus amylobacter bokend on spoclt, naar latero onderzookingen

leerdon, eon zcor grooto rol in do stof- on krachtwisseling dor organisclio natuur. Zij tust namolijk niot alloon molkzuur, raaar ook allo suikers, gom on, wat hot belangrijksto is, collulosc aan.

'De rousachtigo hoovoolhoden cclstof dio jaarlijks hot plantonrijk vormt on in hot najaar aan hot lovon worden onttrokken gaan niet vorloron. Hoo mooiolijk hot ook is in hot schcikundig labo-ratorium colhiloso to ontlodon, do baoteriön die do rottende binderen aantasteu, vcrstaan dio kunst. Do bacillus amylo-bacter, waar-schijnlijk gchoipon door verwanto soorten, ontlccdt de cclstof en geeft ze op dio Avijze aan hot loven tcrug. In onze cursussen slagon wij or gowoonlijk in dit op zeer gemakkolijke wijze aan te toonen door in eon hoog molglas met water eenige schijvon van een rauwcn aardappol te worpon met wat tuinaardo en een paar lopols fijn gostooton krijt. Ondcr vonning van botorzuur on gasbellen zion wij dan don aardappel aangevretcn worden, zoodat do schijvon in vlokkon uitcen vallon on niot allcen het amylum verdwijnt, maar ook van don vaston celwand niets ovorblijft.

Eindelijk willen wij nog do zoogen. azijngisting bospreken, waarbij alcohol tot azijnzuur wordt gooxydeord volgens de formule: C_sH₅OH 0₂ = 0₈H₈0 . OH H₂0. Gedurende dezo gisting zien Avij op den verdundon wijn oen vliesjo ontstaan, mycoderma acoti, dat uit bactoricn bestaat. Pastbub zegt dat dit vliesjo de zuurstof dor lucht op don alcohol overbrengt.

Ziedaar ocnigc gistingen opgonoomd, die ons in staat zuilon stellen de hoofdpunten dor thoorio van het gistingsproces to bc-spreken. Om tot oen schcikundigc dofinitio van het gistingsproces to körnen, doc ik u al dadelijk upmorken dat do azijnbe-roiding principiücl zoovcol vorschilt van do andere gistingen dat wo mögen vragen of zij hier wol thuis bohoort. Wo kunnen zeggen dat het azijnzimrfcrnicnt zieh voodt met alcohol en daar-voor azijnzuur toruggocft on do gohcclc oxydatic van dit voedings-rniddel als hot govolg dor adomhaling boschouwon. Wannecr dezo bactoriön do hun geboden vocdingsstof oxydeeren, dan docn zij procies hetzclfdo als de incercolligc wczens. Beide ontleencn aan do geoxydeerde stof arbeidsvennogen.

ßij de alcoholischo gisting, do molkzuur- en de boterzuurgis-ting, gobeurt er hcol iots anders; hier wordt het vorgistto inolo-cuul gesplitst. Het valt uiteen in andere tnoleculen. Als ik mij niet vorgis, moot het kenmerkende van het gistingproecs daarin worden gemocht. Do azijnberoiding Iieeft goon rocht op den naam van gisting; het azijnzuur-fermont oxydeert zijn voedingsstof zoo-als do meesto anderen bactoriön en moereelligo wezens. Dezo oxydatie heeft goon aanspraak op eon tweeden naam. Eon uit-zondering is hot echter dat levondo wezens hun voodingsstoflbn s p 1 i t s o n. Dit vordient door eon eigen naam te worden aange-duid. Daar wij die splitsing juist bij do gistingsmicroben waar-nemon, staat hot vrij do splitsing van voodingsstoffen gisting te nootnon. Op alle bekonde gistingen bohalvo de azijnzuur-tbrmon-tatio is de definitie van toepassing. Er grijpen stollig hier ou daar splitsingsprocesson door bactoriön plaats, die wij nog goon gisting noomen, maar dat komt omdat op hot oogenblik, zooals roods i.s opgemorkt aan het woord gisting nog eon oconomiscii bogrip wordt vorbonden. Men heeft daardoor schoiknndigo omzot-tingon aangeduid die voedingsstoffon voortbrongon of bedorven.

Het staat vast dat bij de besprokon gistingen moloculon worden gesplitst en dat de prodneton dier splitsing niot ten goodo komon aan de gistingsbaetcriön. Hot grootsto godeelte der ont-looddo moloculon lovert stollig goen matoriaal voor hot opbouvvon van het bactorie-lichaam. Möge dit al, wat do alcoholischo gisting botreft, voor 5 % van do suiker niot bowezen zijn, zeker is het dat 95% der suikormolcculen hun koolzuur aan de lacht afstaan en hun alcohol in do vloeistof achterlaton zondor een onkol atoom voor de gistcellen to sparen. Wat profiteeron doze laatsten dan bij do gisting? Hot antwoord is niot moeielijk to geven; hot kan niet anders zijn dan arbeidsvormogon. Wo moeten aannomon dat de .suiker bij het uiteonvallon arbeidsvormogon lovert dat de gistcellen voor de schoikundige on mechanische voranderingen die haar leven, groei on vermeerdering noodig maakt, verbruikon. Nu laat zieh inderdaad uit de vorbrandingswarmto bij constantc drukking berekenen dat de ontleding van suiker in eenvoudiger

verbindlngen arheidsvermogen oplcvcrt. Dr, Van der Plaats is

zoo vriondelijk gowocst dczo borckoning voor ous to vorrichten. Hot resultant is vervat in het volgondo tabcllctje:

Gisting van eon grammolocuul

dextrose tot wijngeest

on koolzuur ')nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ä2.3 Calor. of Vso dor enorgie die ontwik-

keld wordt bij de volledigo oxydatie van suiker tot koolzuur en Avater. molksuilcor tot melkzuur 24.3 Calor.

melksuiker tot botemiur 13.3 Calor.

AVij behooven dus goon twijfel to kocsteron of do gistingsmi-crobon ontleonoii arbcidsvcnnogon aan de Stoffen die zij ontleden. /ij zouden or moor van profitoeron wannccr zij dozolfdo stolfon verbrandden d. w. z. op do gewono wijzo adcmliaalden. Zullen wij kunnon verklären waaroin sommigo baeteriün bun voodiugsstoffen oxydooren, anderen daarentogen splitsen? Pasteur boeft bet ge-waagd zoovcr to gaan. Mogo zijno vorklaring ook niot van alge-nioono geldigheid zijn, zij is van hot hoogsto belang. Möge zij ons al geon voor alle gevallcn goldige gistingsthcorio hebbon goleverd, zij beeft ons bet lovon zondcr zuurstof leeren kennen, de anaöro-biosc, do grootste ontdokking van Pasteuk, niot degene die het grootste practische rosultaat opleverdo, maar degene waardoor bij het diopst doordrong in de gehoiiucnissen der natuur.

Terwijl men vrooger de zuurstof als de oersto voorwaarde voor het leven van alle Organismen had bescbouwd, merkte Pasteuk op dat sommigo gistingsbacteriön loven zonder zuurstof on maakte onmiddellijk de govolgtrekldng dat doze wyze van leven de oor-

1) Eon molocuul dextrose lovert 2 moleculen !raquo;lcoliol cn 2 moleculen koolzuur. UiJ verbranding van d6n gram-molccuul dextrose tot koolzuur en water worden C73.7 Caloriön wärmte ontwikkeld, terwijl de verbranding van 2 gram-moleculen alcohol slcchts 051.4 Calorien levert. De wärmte, die men met den alcohol kan verkrijgen is dus 22.3 Calorien minder dun die, welke men met de oorspronkelijko suiker verkrijijon kan. Bij de splitsing is dus een daannedo overeenkomstige hoe-veelheid arboidsvermogen afgestaan.

7!)

zaak der gisting raoost zijn; dat do gistcel hot suikennolecuul splitst omdat zij het niot kan oxydooron, Hij toondo aan dat gist, die over vool zuurstof beschikt, rijkolijker grooit doch minder suiker ontleodt, dan gist die spaarzaam zuurstof erlangt, on bo-wees daarraede voor de alcoholischo gisting dat hot loven zonder lucht eon conditie voor do gisting is,

Nu wij het eenraaal wcton is iiet oen gistende vlooistof niet zoo mooielijk aan to zion, dat zij raicrobon hcrbergt, die zon-dor lucht iovon. Wat gebeurt er als in eon kaip mot bicrmout gist geworpen wordt? De gistcollen vindcn in de massa zuurstof voorhanden, doch zullon dien voorraad spoodig hobbon opgomaakt. Zij gaan weldra koolzuur ontwikkolen dat naar do oppervlakto stijgt en do zuurstof die nog mocht zijn overgcblevon met zieh zal voeren: or is geen betor middol oni opgolosto zuurstof to vordrijvon dan een koolzuur-stroom. Het koolzuur vormt aan do oppervlakto, daar hot zwaardor is dan do lucht, oen onzichtbaar kusson dat do vioeistof van do zuurstof afschoidt en to minder zieh door oen tochtje laat wegspoelen omdat hot aldoor niouw govormd wordt en ton deele in sclmiin is gcvat. Een groot doel van do gisting goschiedt dus zonder zuurstof.

Toch kan do gistcel de zuurstof niet goheol outboren. Wan-neer zij eenige geslachten zonder zuurstof hecft goloofd, is hare energio uitgeput en moot zij niouwe kracht gaaa vcrzamolon uit eon leven met zuurstof, aörobiose. Daarom doorleeft do gistcel eon belangrijke phase als zij, pas in do kuip geworpen, do zuurstof die daarin is opiuaakt. Daarom laat do gist een deel van do suiker in het mout onaangotast, on daarom grijpt or in vat of flosch, na hot overschenken, oone nieuwe gisting, nagisting, plaats als bij hot overschenken de asphyctischo gistcollen zieh opnicuw van zuurstof hebbon voorzien.

Do gistcollen hebben dus twecörloi levon anaürobiontisch on aerobiontisch. Zij zijn, zooals men later gozegd heeft, facultatievo anaeroben.

Pastkuu zotte de kroon op do verrassing dio do ontdekking van het leven zonder lucht aan de biologon bcroidde door de raededeeling dat hij een microbe ontdekt had dio noodzakelijk

zonder zuurstof moot lovon, oou vorpliclito anaeroob. Dozo microbe is do botomiur-bacterio, dostijds door Pasteur die bet mot do morphologio zoo naaw nict ncomt un animalcule infu-soire vivant sans oxygöno, ferment butyriquequot; genoemd. Hoe is bet mogelijk dat op don aardbodom zieh eon wezen ontwikkelen koa voor wien do zuurstof eon beletsol is ora to groeion? Waar vindt do bactcrio dor boterzuur-formentatie hot terrein om vor van zuurstof to levon? Het antwoord geeft ons do laboratorium-proef die daar straks word boschrevon. In do diepto van het molglas gist daar cellulose; hot opstijgendo Icoolzuur houdt do zuurstof vorwijdord. Als hot procos oenmaal aan don gang, is, begrijpon wij zoer good dat hot aan don gang blijft. En op do vraag hoe bet ooit kou beginnen, wijzon wij op hot vliosjo van bactorien, dat zieh aan de oppcrvlakte lieeft govonud en dat door liet verteren van do zuurstof hot terrein voor hot lovon zonder lucht heoft geschikt gemaakt. Hot boterzuur-formont leoft dus met andere baetcrieün to zaiuen: symbioso. Aeroben bereiden den weg voor anaörobon.

Zoo gaat het ook in den bodem. Het koolzuur dat volgens de onderzoekingen van do Miinchcnor hygienische school de poriön der dicpore bodomlagcn vult, wordt volgens do onderzoekingen van VAX Hookx in hot laboratorium van Prof. Foksteu door de bactoriön der hoogcro bodomlagon gelevord. Hot zinkt naar bo-neden en vordringt de lichtere zuurstof. Zoo wordt in do diepere lagen het terrein voor anaörobiose bcroid. Ook bier symbioso.

Wij keeren tot do gisting tcrug en herhalen dat Pasteur's gis-tingsthcorio door de ontdekking dor anaörobiose eon scherper vorm aannam; aauvankclijk luidde zij: de gisting is eon lovonsverschijn-sel van bactoriön; later in haar nieuwon vorm: gisting is een levensvcrschijnsel van bactoriön wien het door zuurstofgebrck on-mogolijk is op de gewone wijzo door adombaling in bun behocfton on arboidsvennogen to voorzion.

Doze theorio is to oxclusief. Latere onderzoekingen liebben ge-leerd dat or ook gistingon zijn die in een zuurstofrijko atmos-phoer plaats grijpen. Uit (lit feit blijkt dat er bactoriön zijn die

uit sommigo moleculon gemakkolijker arboidsvermögen putton door ze te splitsen, dan door zo te verbrandeu, dat we dus de glsting nlot als cen noodluilp niooten boscliouwon maar als eeu middel waartoo de eel grijpen kan zonder door ziuirstofhonger to worden genooclzaukt. Pasteub hecft or al dadolijk op gowezen dat #9632; zijne ontdekking cen zeer algetnceno strekking hoei't en dat mot name ook in do liooger goorganisoorde planten en dicren cellen kunnen govondon worden dio door zuurstofgobrok tot een bizon-doro stofwisseling worden godrongon. Wij kunnen thans dit denk-bcold nog lets ruiiner opvatten, door aan to nomeu dat in hot liobaam van planten on dieron sommige cellen oxydatie, andere al hobben zij zuurstof in ovcrvlood bij voorkeur splitsing van moleculen boworkon. Allicht zal de laatste wijze van verwerking der aaugovoorde voedmgsstoffen tot hot ontstaan van mcer samcu-gostolde, physiologisch werkzamo stof'wisselingsproducton leiden. De beperking dio Pasteur's theorie moest ondorgaan brongt ens als slotsom van onzo bcschouwingon tot de volgende uitspraak: gisting is con splitsing van moleculon dio door bacteriön wordt uitgovoord om to voorzion in hunne bolioefto aan arboidsvormo-gen on dio sonitijds uit zuurstofnood geschicdt, in andere govallen plaats grijpt ook zondcr dat gcbrek aan zuurstof daartoe dwiugt. Daar do splitsing van moleculon eon geringere hooveelhoid ar-beidsvermogen oplevert dan oxydatie, is hot gistingsproces door eeno kraohtiger omzetting van stof gckcnnierkt. Daar do splitsing gewoonlijk moor gecompliceorde en labielere stoffen oplevort dan de oxydatie, valt hot gistingsproces allicht meer in bet oog door de eigenaardigheid van zijne oindproducten.

Wij hebben aan hot meegodeelde nog hier en daar wat too te voegon van practischen en theoretischen aard. Voorecrst dat Pasthub gctracht heeft zijne ondorzookiugen over do wijn- en biorgisting aan do practijk dionstbaar te maken. Hij onderzocht do ziokten van bier on wijn^l) en vend dat zij worden veroor-

1) De dranken worden zuur, üauw, bitter, stinkend, kleverig. Elke ziekte lieeft ondcr technici een eigen naain.

zaakt door socundairo gistingon die de qiuilitoit van don drank vor-mindoren of horn bcdorvcn. Hij vond tovens dat deze ziekton door vcrwarming van don wijn tot do temporatuur van 55deg; kun-nou worden voorkomen on hcoft door deze ontdekking aan de wijnindustrio eon zeor grooton dienst bewezen. Er ging vroegor in de landen waar do industrio wordt uitgeoefend zcer veel wijn verloren, die dan tot grondstof voor do azijnfabriokon diende.

Hot nut dat Pasteuu's werk voor do bierbrouwerijcn opleverde was niet minder groot doch liet zieh langer wachten. Pasteur's eorste stap op practisch gobied was hier niet golukkig. Dcstijds raaakte men bier dat spoedig moost worden gedronken; hot kon noch tegen lang bewaren noch tegon vervoor. Pasteur besloot door storilisatio dor grondstof on door bet gobruik makon eener reine cultuur van gist bier to bereiden, dat dozo oxperimenta cru-cis kon doorstaan. Inderdaad vcrkreog hij eon product dat zon-dor to bederven een reis om de wereld meo kon makon en in den sncltrein don wog naar Marseille eonige malen been en wecr kon afleggen. Toon word hot bier to prooven gogeven in eon brasserie des boulevards. Men vond daar bet bier holder en zui-ver maar niet lekker, zonder smaak, zonder bouquet. En zoo mislukto de eersto poging om de techniek der bierbrouwerij to verbeteren.

Pasteur's work kwam aan do buitenlandsche Industrie ton goede. Men richtte bij grooto brouworijen laboratoria op, waar do gist en do liulpmiddelen voor do bierbrouwerij worden gecontroleerd. Thans maakt men naar Pasteur's voorbecld bier mot roine culturen. Men beoft echter geleerd zijn gist voorzichtiger to kiezen dan Pasteur deed. Waarschijnlijk is do gist een plantensoort die tam is gctnaakt, wier vermögen om suiker to ontleden door de voort-gezetto cultuur mot dit bepaalde dool belangrijk beoft gewonnen en waarvan even zoovele rassen zieh hebben gevormd als er ondor onzo huisdieren voorkomen. Het ras van do gist bepaalt don smaak van het bior, het edelo ras geeft eon cdelcn drank.

Op dczolfdo wijze schijnt bet bouquet van den wijn af to hangen van do gist die hot druivensap ontleedt. Hot is bekond dat aan het druivensap niet opzettelijk gist wordt toegevoegd, maar

dat in do kuipou do wijn op dozolfdo scliijnbaar spontane wijzo gisten gaat als do doodo lichamcn gaan rotlon. Pasteur meende dat de gisteollcn roods op do schil dor rijpe druivon aanvvozig zijn on tooiulo aau dat do microbcn der schulen in staat zijn drnivonsap tot glsting to brongon. Evcnwel bostaat do mogelijk-heid dat hot drnivonsap in do localcn of kuipon waar do gisting plaats grijpt wordt goünt door do achtorgebleven sporon der gist van iiet vorige jaar. Zoo alleen zouden wij ons de vorming van eon ras kunnen denken. Eon Italiaansch onderzoeker heeft go-traciit don invlood van hot gistras op den smaak van den wijn proefondcrvindolijk to bewijzen. Hij bowoert dat hij met Pranscho gist in Sicilie Bordoanxwijn maakt uit liet druivonnat dat aan zichzelf ovorgelaten con wijn van gansch ander bonquot voortbrengt.

Uit eon bactoriologiscli oogpunt is do afstand van do gisting van hot drnivonsap tot do rotting niet groot. Pruivonsap toch is eon doodo organische stof. Po verandering dio hot, aan zichzelf overgelaton, ondcrgaat, heeft volkomon rocht op den naam van rotting. Do zure roactie, hot sterko suikorgohalto on do omstandigheid dat in hetzolfde locaal ook hot vorig jaar druivonnat heeft gorot, bopalon de richting welke hot proces noemt. Er komen aorobo gistcellen in de vloeistof dio do zuurstof opmakon en vorvolgens, zondor zimrstof levonde, do suiker ontleden in alcohol en koolzuur. De Fabrikant maakt nu aan do rotting eon eindo. Lict hij zo vorder voortgaan, dan zou cen nicuw geslacht van aeroben zijn go-volgd, do mycoderma aceti, die op haar bourt voor gcwono Schimmels zou zijn gewokon, welke den azijn vorbranden tot koolziuir on water. Zoo men bij bet druivonnat fijngcstooten krijt had ge-daan, dat do zuro roactie op eon minimum hield, dan zou do suiker op andere wijzo zijn vcrrot. Do aeroben zoudcn zijn opge-volgd door twoo soorton van anaerobcn, molkzuur- en boterzuur-fermonten on ten slottc zoudon schimmeis hot vcmietigingswerk hebbon gecindigd.

Do bactoriologischo thoorio dor rotting in hot algcmecn is naar analogic van dezo suikerrottingon gcvormd. De scheikundigen

haddon de rotting gedofiniöord als con langzaam oxydatio-procos. Do bactoriologio laat dit doel bcroikon door do samomverking van oon aantal bacteriön-soorten dio olkandor opvolgon. Elke soort voloindt hare stofwissellng on laat hot torroin vrij voor oon niouwo, die do stofwisselingsproducten van haar voorgangstor als voodsol gobruikon kan. Anaöroben en aürobcn #9632;wissolon af. Wat de oor-sten door splitsing hobben voortgobracht, wordt door de laatsten verbrand.

Aan hot oind van onze vorige voordraclit hobbon wij gozogd

dat do studio der {ristinp: aan do

bactoriologlo haar tweedou

grondstoon had gegovon, de Stelling dat de soorton der bacteriön evonzoo constant zijn als de soorton dor hoogore planton en dioren. Ik goloof indordaad dat doze voorstelling juist is. De gistingsbactoriön waren do oersten, wier stofwissellng nauwkeu-riger en ondor verschillende onistandighcdon word bestudeerd, zoodat hier novons de morphologische kenmerken ook chomischo on biologische konden worden vastgostold. Eon nauwkeurig on-derzook, verriebt met hot voornomon om reine eulturon der bacteriön van olke gisting to vorkrijgcn, heeft er Pasteuk ongodwon-gen toe geleid voor elko gisting ecu eigen soort aan to nemen. Toon hij later bij olko wijnziekte oon anders gevormde microbe vend, plaatsto hij zieh zonder mcor bewijs op hot standpunt dat ook hier elko vorm aan eon eigen soort, elko soort aan een eigen ziekto boantwoorddo. Pasteür sprak niet uit dat hij hierbij cen nieuwe hypothose opstclde. Toch zal hot hem zekor niet ont-gaan zijn dat hij zieh op hypothetischen bodem bevond. Vroeger bad men geloofd dat alle bacteriön met ulkander verwant waren. BiLLROTH had zo allen te zamen tot de soort coccobactoria s e p t i c a gebracht en Nakoeli meendo dat de bacteriön hun vorm en chemisme wijzigdcn wannecr zo in een nieuwe midden-stof verblijf gingen houden, dat hetzell'do goslacht heden rotting, morgen verzuring der melk, later typhus zou kunnen to weeg breiigen, naarmate bot in vleesch, melk of in bot levende lichaam kwam te grooien. De voorstelling van Pasteub stond daar tegen-over. Zij heeft ons talloozo bclangrijko ontdokkingen op hot go-

bicd dor gisting goschonken, Later liet eerst Davaine kracht ge-govon in zijn strijd voor do spocificiteit van hot miltvuur en eindolijk do geheolo rooks van ontdokkingen dor modoruo bacte-riologio gebracht.

Men mag vragen of na zoovclo crvaringen do bactoriön-soorten liot hypothotisch stadium nog niot hobbon ovorwonnon. Velo feiten laten zieh vcrzamclcu voor eon toostemiucnd antwoord op doze vraag. Zccr onwaarscliijnlijk is hot dat wij ooit tot hot standpunt van Billeoth zullon behoovon tcrug to kcoren, twijfel-aehtig blijft hot of do verandoringon van oigenschappon grootor zijn dan dio welkc do soortou dor moor ontwikkcldo planten en dieren in oen gelijk aantal goncratios ondergaan. Men moot niet vorgeton dat de generaties van bacteruin elkandor snel opvolgen on dat oen bouillon-cultuur, die in twee dagon is gegrooid, mil-lioenen goslachtcn bovat.

Ook hier moot worden orkend, dat or andorzijds foiton zijn dio ons mögen horinneron aan do mogolijkhoid dat er toch grootor variatios zijn, dan wij gewoonlijk verwaciiton. Kvon. zoo good als do standvastigheid, waamiodo doodo organische stof in rotting overgaat on zolfs olke stof steeds haar eigen vorm van rotting aannoomt, aan do spontano gonoratio aanhangers hooft goleverd, ovonzoo kunncn diozelfde foiton dringen naar do hypotlieso van do Anpassungquot; dor bactcrie aan hot milieu. Elk kind dat molk gebruikt, krijgt B. coli commune in hot darmkanaal. Waar haalt hot die soort zoo gauw van daan? Is zij alom tcgenwoordig en vindt zij in hot darmkanaal eon bizondcrgoedo vorblijfplaats of wel veränderen do ludit-microben hun typo? Alle melk wordt zuur. Is dan in do gohoelo wcrold do microbe dor melkzuur-gisting altijd op do loer om melk op to sporcn, waarin zij wockeron kan? Do faeces van elko dicr-soort hobbon eon oigen rottlngsproccs. Wij hcrkonnen aan do qualiteit van den stank welk dier in oen vertaten hok hooft golcefd. Waarom zijn altijd do vorlangde microben op do plaats aanwezig waar zc verwacht worden? Is hot niot heel eonvoudig aan to ncmon dat do voorhandon microben zieh schikken naar hot voedsol, do vochtigheid, do temperatuur en do andere omstandiglicdcn, waarin zij gcrakon? Eenvoudig is hot

zoker, inaar hot blijft do vraag of do workelijkhoid zoo eenvou-dig is. Vroeger hebbon volo biologou aan dio adaptatio geloofd en alloon Iiet rcsultaat van nauwlvourigor waarnoiuingon licoft do toongovondo moordorhoid tot eon ander gevoelon doon overslaan,

Tkkcul beschrijft do melkzuur-gisting als volgt:

Par consöquent il y uurait suivant mcs observations la sörio des transformations suivantcs: matiuro albumino'ido changöo on bacturios ou diroctomont on lovnro alcoolique ou on mycodormo; bactörios en lovure lactiquo ou dovenant immobiles; levure lactiquo en levure alcoolique; collo~ci en mycodormo ccrovisiae; enfin co dernier en penioillium.quot;

Doze observationsquot; nu horlialcn zieh niet wannoer men met do nauwkeurighoid werkt die Pasteur ons geleord heeft. Do waarnemingen, die de bactoriologen vorrichten bij hun dage-lijkschen arbeid zijn niot meor gericht op de beautwoording dor vraag of or ten minsto lets waars in do moeningen van BtLi.ROTir, Naegeli en Tuficur, schuilt on daarom niet altijd geschikt ora die vraag te helpeu beantwoordon. Maar toch brengon wij dikwijls genocg bacteriön ondor gehool andere condition om to kunnen zeggen dat do best ouderzochto bactorien niet zulko grove ver-anderingen van vorm on stofwisseling ondorgaan als do go-noemde onderzoekers hebbon mogclijk geacht.

Intusschen moeten do waarnemingen ook hier den doorslag geven en is hot noodzakclijk steeds do mogelijkheid in het oog te houdon dat men vroeg of laat op eon mothodo stooten zal, om zeer ingrijpendo trausformaties te wceg te brengon. Wij zullen ons den pas naar belangrijkc ontdekkingon afsnijden als wij standvastig slochts voor eon dor beide uitersten do oogon geopend houdon. On no fait rien, il est vrai, sans idöes pro-con9ues; il faut seulcment avoir la sagesse de ne croiro a leurs döduetions qu'autant quo roxporionco les confirmo! Los idees precoiKjues, soumises au contröle severe do 1'expcrimcn-tation sont la flamme vivifiante des sciences d'observation; les idcos fixes en sont lo danger.quot; (Pasteur.)

Eon groot aantal der soorton, wölke do bactoriologen tlians onderzoekon, is zeer onvoldooudo gokenmerkt on do mooste

onderzoekors zullen zieh dan ook wcl bewust zijn dat de om-schrijving der soort cone voorloopige is, in afvvachting van niouwe feiten goschied. Wij iicbben roods waarnomingen medegedeeld omtrent de voranderingen, dio sommigo bacteriön bij hot grooion in andere middoustoffon ondorgaan on wij zullon nog to sprokon hebbon over aanvankolijk op grond van den vorm dor culturon goscheiden soorton, die men later als variaties van con enkolo soort hcoft erkond en over bacteriön, die met bohoud van bun vorm hun vormogon om ziok to raaken onder zokore voorwaar-don zoor belangrijk wijzigon. Hot blijkt dus duidelijk dat do bac-toriologen on vorandoring van don vorm dor individuell, ön vvij-ziging van don vorm der culturon, on wijziging van do pathogone eigenschappen, dus van hot ciiomismc, binnen de grenzen dor soort hebben mogolijk geacht. Dit gotuigt van eon breeder op-vatting dan sommigon aan hen willen tooschrijven.

Maar de bacteriologen wenschen niot moor verandoringon van eigenschappen too te goven dan door waarnomingen bowozen zijn. Zij hebben hun voordeel godaan mot de fouton van anderen, die te haastig zijn gewoest on voor transforraatie hebben aangezieu wat in waarheid opvolging van verschillonde soorton was. Zij zijn in hun recht wanneor zij voorloopig do rein gokweektc bacteriön, dio zieh door haar oigonschappon ondorsohoidon, als afzonderlijko soort boschouwon, zondor daarom eon blind vortrouwon in do zelfstandighcid dor gcproclamcordo soorten te koostcrcn. Hot is reeds geblokon dat dit eon völlig, voor do ontwikkeling dor bac-teriologio gunstig standpunt is.

Er is trouwens goon bacterioloog, die do opsomming van 376 soorten in hot book van Eisenbeug voor ornstig houdt, dio nict woet dat zoor veel van die soorten hoogst onvoldoendo gcken-morkt zijn on tal van variötoiton eonor zolfde soort onder vor-schillendo nummors zijn gobookt. Tech is hot work van Eisenueku nuttig geblokon on is hot juistor voorloopig wat vorschilicnd schijnt voor vorschillond aan to zion, dan op theorotischo gronden do vorschillen licht to tollen.

ZESDE VOORDRACHT.

Algomeeno physiologic dor bacteriön.

Hot dcrdo tijdperk dor bactcriologio wordt bchocrsclit door do pathologic. Spoodig zullen wij ons gohccl op pathologisch on liy-giönisch gcbiccl bewegen. To voron willoa wij oclitor eon ovor-zicht goven van do bclangrijksto foiton en gezichtspunten die do studio der bacteriön afgezien van hun parasitairo rol hceft opge-leverd. quot;Wij verkrijgon daardoor gelcgcnheid do aandacht op tal van foitou to vestigon die anders in een ander vorband in zwak-ker licht zonden komon dan zij verdienen. Wij zullen spre-kon over do physische on chemische voorwaardon voor hot bac-terio-loven, over de stofwisselingsproducten der bacteriön on onkolo andere van haro lovonsverscliijnsolen.

Daar wo nu tocli aan do algornoono beschouwingen too zijn, oorst nog eon enkel woord over don naam, dien wij aan onzo concellige wezens goven.

Eon noodlottige samonloop hooft gowild dat men do laag.st ontwikkelde plantengroep dio do botanici splij tz wamnien, schizo-mycoton nooinon, in don regel mot den onjuiston naam van bacteriön aanduidt, dio oigenlijk alleon voor do staafjos onder do splijtzwammon past on daaronboven lean leiden tot bet vorwarron dor gohoelo groep met de bacteriön in engeren zin, d. w. z. do korte staafjos.

Pasteur hceft zieh aanvankelijk bitter weinig bokonunerd ora

den naam der door horn bestudeorde objecton. Hij noemt ze mar bet hem invalt: infinimont petits, fcrmenten, vibrionen, en bij beoft den botemmr-bacil zelfs als animalcule infusoire in do Aca-domio dos Sciences gointroducoerd. In het jaar 1873 beoft do Parijsche chirurg Skdii.i.ot den zcer gelukkigen naam microbe ingovoord, die verdiende algomeon to worden aangonomen. Bohalvo de zeor in bot oog springende voordcelon vril ik nog noomon dat do naam bohalve do scliizomyceten ook do eencclligo dicren aandnidt, die moer en meer aanspraak op do belangstolling dor patbologcn gaan maken.

Do microben nu bovolken in ontzacbelijk gctal onzo aardkorst; ovcral waar doodo organische stof in vochtigen toostand vorkeert, tieron zij welig. Maar ook op plaatson, waar wij zo nict zouden verwacbton komon zij voor. Waar gebrck aan vocbtiglioid of voodsol zo vorhindert to groeion knnnen zij in sohijndoodon toe-stand vorblijvon. Sommigo microbon worden door uitdroging ge-dood, andere knnnen dagen of woken wcorstand bioden, dogono die sporon vormon worden door do uitdroging zelfs niet goschaad. In don scbijndooden toostand knnnen zij niet anders opnomon dan eon woinig zuurstof. Zij wachten do gclegonheid af om op to weeken, voodsel op to nemen en zieh to vermoerdoron. Uo hiebt die ons omgeeft bevat zulke drogo kiemen in grootcrc of geringere hooveelhodon on brcngt zo overal boon, zoodat op onzo buid, op onzo kloedingstukkon, overal waar tnaar stof nit do lucht kan ncorvallcn ook bactoriön vooi'handon zijn. Het is gemakkelijker to zoggon waar ze niot, dan waar zo wol voorkomon. Zij zijn afwezig in gozondo lovonde wezens van plantaardigen of dior-lijken aard. Hot darmkanaal, dat van iiot begin tot hot oindo van bactoriön krioelt, wordt dan niot tot bot inwendige gerokend.

Geiijk clko landstreek haar eigen flora en fauna beoft, zoo vinden we ook de bactoriön vcrdoehl naannato van do levens-voorwaarden, die zij in vorsehilicnde lagen van don bodoni, in verscbillende wateron vinden. Waar geen zuurstof doordringt grooien do anaörobcn, waar do teinpcratuur laag is bactoriön welke daarin geen boletsel vinden, waar do voedingsstoflbn schaarsch zijn, microben van con zcer sterk assimilatio-vorniogen.

Onze culturon hobben ongevraagd belangrijke feiten omtrent do vooding dor bactoriön opgelovord. Enkele opzottolijko onder-zookingen hebbon daaromtront nog moer aan het licht gebracht. Muade Boi.ton hooft oeii bactorio gokwoekt die in gcdestilloerd water groeien kan. Dit moot natuurlijk cum grano salis worden opgonomon. Daar do bactoriön toch bun collichaam nit hot een of ander mooton opbouwen en voor hun leven arbcidsvermogon bchoeven, raocten wo aannemon dat er in dat water zelfs meor dan con granum salis voorhanden was. Zoker was het een bactorio die op schraal dieot kon loven. Meade Bolton vortelt dat micro-coccus aquatilis goent in gedestilleerd water, zieh in een tijdsver-loop van 3 dagen vermoordorde van 180 bact. pro c. c. m. tot een ontelbaar groot aantal. Dit water, dat den baeteriön tot eeno maximale vormenigvuldiging had gediend, word opnieuw ge-sterilisoerd en mot dezelfde bactorio geönt. Hierop volgdo weer een maximale vormenigvuldiging. Bij een zesmaal op doze wijze hcrhaaldo infectie on dosinfectio, was hetzolfdo water weer in staat den bactoriön het matoriaal tot een kolossale vermenigvul-diging to levoren.

Reeds werd in de vorige voordracht meogedocld dat Pasteur in een vloeistof die goon oiwitstoffen bevatte, bactoriön kwoekte. Hieruit blijkt, dat onze microben het vermögen hobben oiwitstoffen to vervaardigen uit koolhydraten en zouton. Dat block nog vorder uit de samenstelling van dorgolijke vloeistoffen, waarvoor verschil-lendo onderzoekers rccepton hobben gogeven (Cohn en Näqeli).

Eon zeer belangrijk ondorzoek werd in hot laboratorium van Pasteur verriebt door Raulin, die zocht naar de beste voedings-stof voor a s p o r g 111 u s n i g e r. Hij variöerde daartoe in tal van proefrookson do samenstelling van zijn voedingsstof. Van elk bostanddeel werd do voordcoligste conccntratie gezocht en do invloed van tal van stoffen beproefd, waarvan do voodingswaardo van to voren onbeteekenend moest worden gcacht on die toch bleken van belang to zijn.

In do vloeistof van Rauun, wiens voorschrift hier volgt, grooit do aspergillus niger veel beter dan op natuurlijke bodems. Gccn enkc) bestanddcel kan zonder schade der cultuur worden

woggelaton. 'Waarschljnlijk is liot ijzor noodig ora het zwavelcyan te neutraliseoron dat do plant afscheidt.

Vloeistof van Raulin,


water	1500 c.c	m.
kandijsuikoi'	70	gr.
acid, tartarioum	4	ii
nitras ammoniac	4	i)
phosphas ammoniao	0.6	ii
carbonas potassao	0.6	ii
carbonas magncsiao	0.4	ii
sulphas ammoniao	0.25	ii
sulphas zinci	0.07	ii
sulphas fcrrosus	0.07	ii
silicas potassao	0.07	ii

Minoralo vlooistof van Pasteur voor alcoho-lischo gisting on molkzuur-gisting.

waternbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 100 c.c. m.

kandijsuikcrnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;10 gr.

tartras ammoniaonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 0.20.5

gesmolten asch van biergist 0.1

Normale bacteric-vlooistof van

waternbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 100 c.c. m.

wijnstoonzuro ammoniaknbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1 gr.

phosphorzuro kalinbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 0.5

Coiin.


zwavelzuro magnesia	0.35	ii ii
Nägeli ' s o Ii o v I	o o i s t o f.
water	100 c.c.	m.
riotsuikor	3	gr.
wijnstoonzuro ammonia	1	n
dikaliumphosphaat	0.2	'i
magncsiumsulphaat	0.04	n
calciurachloriod	0.02

Er zijn ook bactoriön die in dozo meor oenvoudig samengostGldo vloeistoffen nict grooicn on die dus het vermögen schijnen te missen cm eiwitstof to maken, hoowel hot ook zijn kan dat alleen oon gobrekkig inzicht ons noopt om ze met zoer samengosteldo stofion te voeden. De tuberkel-bacil licotto aanvankclijk allccn op bloodsorura to groeion on niet op agar-agar. Later bleck dat toe-vooging van een weinig glycorino voldoonde was om den agar-agar goschikt to maken voor den grooi van den tuborkol-bacil. Bij do samcnstolling onzer voedingsstofl'en mooten wij bedenken dat de bactoriön behoefto hebbon aan aschbcstanddoelon zooals kalium¹), calcium, phosphorzuur on dat naar hot schijnt oen zokoro concen-tratie van een natrium-zout wonscliclijk is ²), Dat vorder een stik-stof- on koolstofbron moot worden gogeven: salpeterzure zouten, ammoniak-zouton, eiwit, alcaloldon; suikors, zuringzuro of wijn-steonzure zouton, glycorino. De anaörobcn schijnen behoefto to hobbon aan suikor, glycorino of oon dorgelijko afzondorlijke koolstofbron.

In hot algomoen is de zuro roactio gunstig voor den grooi van schimmols, de alcalische voor den grooi van bactoriön, maar er zijn ook bactoriön die zoer good bij zure reactio grooien en diozolfde reactio der voedingsstof zuur maken. Beijerinck heoft zoer bolang-rijke ondorzoekingon gedaan over de voeding der bactoriön en den invloed dien de verschillendo koolstof- en stikstof brennen hebbon op do levonsuitingen der microbon. Hij formuleert dat, zoo er grooi van bactoriön zal plaats hebbon de volgendc drie groepon van voedingsstolfon vortegenwoordigd mooten zijn: 1deg;. aschbestand-doolen; 2deg;. assimiloerbare stikstof en 3deg;. stikstofvrijo vorbindingen. Elk dozer groepen van vorbindingon afzondoi'lijk of tvveo daarvan gezamenlijk zijn ontooroikond voor do ontwikkoling van miero-ben. Dit werd op eenvoudige doch tevons zoer vornuftigo wijzo

1)nbsp; nbsp;in onderzoekingen door Löw verriebt hlcck dat rubidium en caesium niel alleen in de plaats konden treden van kalium, maar zelfs voor den groei van Schimmels veol voordeeliger waren. Het calcium kon door magnesium, baryum of Strontium worden vervangen.

2)nbsp; Wij geven onzc bacteriSn gewoonlijk OX)quot;/raquo; NaCl. De cholera-vibrionen ver-kiezen 1 quot;;, de licht-bacteriamp;i uit zeewater 3 quot;/ NaCl.

door hem aangetoond op do volgendo wijze: zaait men een gist- of bactcricsoort uit in eon gelatine, waaraau do aschbc-standdoelen ontbveken, dan zulion zolfs do günstigste aschvrijo voodingsmengsols workoloos blijvon. Plaatst men editor op do oppervlakto van con zoodanige gelatine-laag oen weinig van de als noodzakolijk orkonde zouten, dan begint na körten tijd elk dor in hot diffusie-veldquot; dozer zouten vcrspreido kionion zieh tot eon kolonie to ontwikkelen en zoo ontstaat or oen cirkolrond, scherp omschrovon, ondoorschijnond veld op don doorsehijnenden golatine-grond. Do beteekenis der koolhydraton voor bet lichten dor lichtbactoriön, word op dorgolijke wijzo aangetoond. Hij vond dat Photobaoterinm Pflligeri mot pepton en glucose, maar niet met pepton on maltose licht, torwijl P hot. p h o s p h o r e s-c c n s zoowel met glucose als mot maltose on vorwanto suikers licht ontwikkelt. Mengt men in eon phosphorescens-popton-gelatino stijfsel en plaatst daarop ptyalino, pancreas-diastase of urine-diastase clan ontstaau lichtvoldon om do brokjes ferment. Plaatst men dozelfdo diastaso-soorten op een PtUigeri-popton-stijfsel-golatine dan ontstaan geen lichtvoldon.

Er zijn sommigo bactoriiin dio slochts grooion willen op men-schelijk bloedserum, o. a. do gonococcus, torwijl do door Peehtbk ontdekte influenza-bacillus voor zijnc ontwikkoling in do voedings-stof haemoglobine noodig heoft.

Gaan wij nu over tot do adcmlmling dor microben, dan mooten wij beginnen nog eons terug to komon op de anaörobioso. Wij woten dat or bacterien zijn dio geheel zonder zuurstof kunnen loven en wior stofwissoling zelfs door zuurstof wordt onderdrukt. Hot is de moeito waard to vragen of het nu wel zoker vast staat dat or soorten zijn die van geslacht tot geslacht op doze wijzo loven, of workelijk zekcre soorton van microben voldoondo zijn ondcrzocht om to zeggen dat zij do gewouo aderabaling in geen enkel tijdperk van bestaan noodig hobbon. Dr. Beijeuixck heoft gevondon dat hot butyl-formont, oen door hem ondorzochto en rein gekwoekto bacterio, dio deeg van gerstemcol doet giston, bij volledigo afwezigheid van zuurstof onbegrensd vorder kan groeien on gisten. Hij heoft zeven achteroonvolgcnde butyl-gistingen ouder

gestrenge zuurstofafsluiting gedaan mot matcriaal dat tolkens aan de vorige gisting ontloend was zondor dat zelfs bij de zovendo proof do minsto vorraindoring in de inteusiteit dor gisting of oonigo andere afwijking zieh heoft voorgodaan. Dit bowijst dat vele miüioonen van celdeclingon zondor hulp van zuurstof kühnen worden uitgevoord en dat de cellen van hot butyl-forruont niot alloen voor hare boweging cn andere levonsvorschijnselen,

maar ook voor de assirailatie haror plastische Stoffen zuurstof kunnen ontberen.

Gaan wij over tot de bacterien die wöl zuurstof bohoevon dan hobben wij hot be-langrijko feit te vermelden dat verschil-lendo soorten niot dezelfde zuurstofspan-ning vorkiozen. Wij hebben reods gezion bij de bospreking der golatine-culturen, dat bot vormen van kleurstof en het viooibaar maken van gelatine dikwijls aan oen overmaat van zuurstof gebenden is. De meosto gclatine-culturon kunnen ons leeren dat in het algeineon cen geringere zuurstofspanning cen minder krachtige deeling tongovolge heeft. Engelmann heeft hot corst oen soort van bacterien ontdekt die zieh anders gedraagt. Hij had ondor zijn miscroscoop een draadalg gelogd in een druppel grachtwater. De bacterien zech

ten voor bot grootsto godeelte den draadalg

Figuur 5. (Naar Enöelmakn).

op (zie fig. 5); vooral wanneer roodo on

violette stralon, die door het bladgroen Eon draadalg, wölk* groonc worden gcabsorbeerd op den alg vielen (zie band van ohlorophyllBtaaf. _fl _G) _Hoo _moei. _wei._kzaine _stl,_alon _hetlos-baotcncii liooit aunge-

_tl._okkonnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;praeparaat verlichtten, des te meer verlas-

tigden zieh de staafjcs in den overvloed van zuurstof. Viel er groen licht op don alg dan bracht deze geen zuurstof voort, de bacteriön versproiddon zieh door hot praeparaat en hioldon spoedig op te bewegen.

95 ,

Nu waren er echter in het praoparaat ook spiralen die zieh anders gedroegen on die zieh op eonigen afstand van den alg rangschlkten (zie fig. 7). quot;Word de intonsitoit van het licht verminderd en daarmee de zuurstof-produetio, dan naderden zij den alg; nam de zuurstof-produetio door sterker licht toe, dan weken zij vorder terug. Er was m. a. w. een zone van matige zuurstofspanning die zij verkozen en opzochtcn met vermijding der doelen van het praeparaat waar de zuurstofspanning hooger of lagor was.

E b

B C

M','¹?'

Figuur 6.

(Naar Enoelmann).

Eon draadalg, dio door oen spocti'um wordt verlieht. Do zonon van hot spectrum heikent men nan do Ekauniiofeb'scIio strepen. Het groono lieht laat do alg door, dooh in hot rood on violet abaorhoort hij lieht. To zolfder plnatso hoopon zieh do zuurstof-grago bactorien op, tonvijl zij in het groono lieht spaarzaam gozaaid zijn.

Dergelijke bacteriön hceft Dr. Beijerinck teruggovonden on op eenvoudige wijze gedemonstreerd in een proof die niet minder good gevonden is dan die van Enqelmann. Hij legt op den bodem van een reagoerbuis con bruine boon, vult do buis bijna geheol mot gedestilleerd water on laat ze dan bij kamertemperatuur rüstig staan, om vloeistofstroomcn to voorkomon niet to dicht bij een venster of bij een warmtebron. Do drooge boon zuigt zieh vol water, absorbeert do in hot water opgeloste zuurstof on doot op-losbaro Stoffen, dio als voedsel voor bacteriön fungeeron, diffun-

deeren. Onder deze Stoffen lean men suiker on phosphaten aau-toonon.

Do aan do oppervlakte van do bniinc boon voorhaiulon go-

droogde

bacteriSn oatwaken nit hun siOiijndooden toestand en

beginnen zieh onniiddollijlc ten koste van do {$, genoemde voedingsstoffen to vermenigvuldi-f0 iscn. Er ontstaat nn oorst eon zwakke, nit

bewege

ijko bacteriön bostaando troebeling aan

do oppervlakte van do boon. Bedraagt do

temperatuur circa 20deg; C. dan ziet men reeds na 2:1 nur in do buurt van do boon lang-zamorluuul een holdere rulmto ontstaan, door-dion do daar opgehoopte baeteriön zieh, wegens hot schaars worden der zuurstof, moor en meor vorwijdoron. Op zekerea af-stand vorzamolon de baetcriön zieh in eon zeer dunnc laag, die zicii van tor zijde als eon witto, schorp geteekondo lijn voordoot. Beijerinok noemt doze laag, die stoods uit öon onkole bacterie-soort bostaat, bactcrien-niveau. Dit niveau is do plaats waar de van boven kernende zuurstof en do uit do boon

Figuur 7.

(Kaar Enoelmann).

Ken draadalg in oou pmo-paraat met splrilloii, die eeno zone van niiitigo zuuratof-spanning opzoe-ken. Tor weersssijden van don alg liobben zieh op eenigou ofstand dc spi-i'illeii in donkere ban-den gegroepeerd.

opstijgondo dilfusic-stroom van voedingsstoffen elkander ontmoeton. Däar alloon vindt die bactoric do geschikto voorwaarden voor haar grooi on zij begeeft zieh daar been. Leidt men in do ruimto boven den water-spiegel een stroom waterstof, dan verdwijnt do zuurstof uit hot water en hot niveau stijgt tot aan do oppervlakte; houdt do stroom van waterstof op en laat men do lucht woor

tootredon, dan daalt hot niveau woor tot op die diepte, waar do bactoriön de beste verhondingon vindon voor vooding en adcmhaling. Loidt mou ceu stroom zuurstof er over hocn, dan zinkt hot niveau nog dioper in do buis. Erongt men in hot water boven hot niveau hot oeu of ander do zuurstof ab-

sorboorend lichaam, b, v. een ontkiemend zaadkorreltjo, dan stijgt hot niveau spoedig omhoog; bevindt zicli daarentegon in het #9632;water ooa groeno alg of oonig ander groon plantcndeol, dan daalt het niveau in hot /onlieht on stijgt in hot duister omhoog. Ook voor microscopischo #9632;waarncraing bedacht Beijerinck een praeparaat, dat do bowogelijko bacterien gelogonheid geeft zieh in eigonaardige figuren om de zuurstofbron to rangscbikkcn. Naar mate dor bo-hoefte aan zuurstof, vordeelt hij do bacterien in 3 hoofdtypon, een acrobentype, een spiriliontype en oen anaerobentype. De mid-dolsto groop verkiost con matige zuurstofspanning.

Ons resten nu nog de levensuitingen dor bacteriön to bospreken voor zoover het wonschelijk is ze hier nit oen algerneon oogpunt to bohandelou. Zij vallen op meciianisch, physisch on chemisch gebied.

Over de bewogingen hob ik niet veel to zeggen. Zij doen zieh ondor het microscoop krachtigor voor dan zij zijn, aangezien hot microscoop do afgelegde afstanden vergroot, en do tijden waarin do bowegingen plaats grijpon dozclfdo biijvon. Wij zciden reeds dat do bewogingsorganon trilharen zijn en dat or ook soorten zijn die zieh niet bewegen. Yoor do waarnoming dor beweging moot men zijn praeparaat door vaseline voor verdamping behocdon, maar toch zorgen dat er zuurstof ondor het dekglas blijft. Do aeroben zoeken do zuurstof der luchtbel op. Do anaeroben vor-wijdoren zieh van de zuurstof. Uit doze waarneming heeft Pasteur het eerst de anaorobiose afgcloid. Dit opzooken van voor hot leven gunstige declen van hot praeparaat wijst op govvaarwording. uit dit oogpunt zijn nog twee andere bowegingen belangrijk die aan bacterien zijn waargenomen. Vooreerst heeft Pfeffer ont-dokt dat sonnnigo zicli bewegende bacterien door vele anorganische en organische Stoffen worden geprikkeld, als zij in do nabijhoid van doze stoffen gerakon. Die prikkeling blijkt uit oen vorandoring in do riehting dor beweging. De bacteriön worden afgostootcn of aangetrokken. Pfeffer noornde doze verschijnsolen nogatiovo en positiove c h e m o t a x i s. KC1 is b.v. positiof en alcohol negaticf chomotactisch. Ondor do anorganische zouton bleken do kalium-zouten hot sterkst aantrckkend to werken. Legt men ondcr een dekglas oen druppcl met zieh bewegende bac-

tcriüu on con capillair-buisjo govukl mot oou oplossing van KC1 clan zict men do oono bactorio voor, de andere na zieh richten naar liet buisjo cn daar binnendringon, das de plaats opzoekon waar de sterkste coueentratie-graad der positief chciuo-tactischo stof bostaat. Was het buisjo govuld mot alcohol dan zict men ze or zieh zoo spoedig mogelijk van vcrwijdoren.

J3ij ons to lande iieeft Dk. Au Cohen te Groningen inet veel suecos dit vcrsebijnsol bostndoerd. Hij vend dat het woofsolsap van ecu rauwen aardappel uitncinend geschikt is voor de demonstratio der chemotaxis. Het asparagin en de kalium-zouten schijncn de werkzame bcstanddeclou to zijn. Hij kwam op hot donkboold dat van deze eigenschap dor microben ook cen practisch gebruik kon worden gomaakt en slaagde er Luderdaad in door chemotaxis eholera-spirillon to vangen nit faeces, waariu deze bacterien längs anderen weg nict waren aan to toonen.

Eon met de chemotaxis vorwant vorschijnsol heeft Prof. Enoelmann waargenomen bij een bacterio aan welke hij den naam heeft gegeven van Bacterium p h o t o m e t r i c u m. Deze zockt de verlichte deelen van hot praeparaat op en vermijdt de donkero gedeclten. Zoo men in hot centrum van hot geziciitsveld van het microscoop eon smallon band verlicht, ziet men het aantal bacterien in dio strook ras toenemen. De spiralen die ocnmaal in de veiligo haven zijn aangekomcu verlaten die niet meer, Geraakt er con door snelle beweging in de randzono waar hot schemort, dan verändert zij snel van richting en keert naar hot licht terug. Ook het opzoekon eener zone van matige zuur-stofspanning door de spirillen van Engelmann en Bevmunck is chemotaxis. Evenzoo het opzoeken van zuurstof voortbrengend bladgrocn door de gewone aeroben.

Onder de physische verschijnsolon der bacteriön bohoort nog do merkwaardigo eigenschap om licht te geven, die aan sommige bacteriön eigen is. Deze eigenschap werd het cerst ontdekt door PflCoek. Later vend Tilaxus een uieuwe soort in eenige stukken gebakken tong, waarvau toevallig bemerkt was dat zo in donker lichtgevend waren. Deze bacterio gaf zooveel lieht dat het gelukte haar in haar eigen licht to photographeeren.

EuioiAN nam bij do in Woltovrodon tor markt komondo zoe-visch con zoodanig lichten waar dat do ganscho visch in oen fraai zoogroon lichtwaas was goliuld, zoo stork dat hot licht vol-doondo was om or zelfs op con afstand van oonigo decimeters letters, do wjjzers on cijfbrs van eon horlogo bij to ondorsclicidon. Dit lichten bleek ook voroorzaakt to worden door eon bactorie, die in eon goloiachtigo laag de gehcelo visch bodokt. Hij hocft deze bactorie rein gokweokt on or do cigonschappon van vastge-stcld. Hehalve dat lict vorschijnsel van lichten in hoogo mate van don zuurstoftoevoer afhankolijk bleek, liad ook de toniperatmir daarop grooten invloed. Do toinporatiuir-gronzen waarbinnon hot wordt waargenomon, zijn 3deg; on 45deg; C. Eonoden 10deg; en boven 40deg; wordt hot licht zeor schomerachtig, hot heldersto is hot tusschen 25deg; on 3;i⁰.

Ook hot lichten van oud hout wordt gowoonlijk door bacto-rlen veroorzaakt.

Dr. Belierinck hoeft do voorwaardon voor hot lichten zorgvul-dig ondorzocht on vond dat van do hem in 1890 bokondo 6 soorten van licht-bacterien, oon viertal, id. hot do voedingsgelatino niot smeltonde P h o t o b a c t o r i u m p h o s p h o r o s c e n s, hot Ph. Pflttgeri van lichtende visch en do Oostzee licht-bacterien P h. F i s c h e r i on Ph. b a 11 i c n m, bohalvo popton nog eon tweodo koolstofverbinding, zooals glycerine, glucose of asparagine voor hunno vollodigo vooding, dat is om to lichten en to grooien noodig hobbon. Do gelatine stork smeltonde licht-bacterien van do Wost-Indische on do Noordzco Ph. in die urn en 1 u m i n o s u m kunnon van pepton allcen lichten on grooien.

Voor het ontwikkolon van licht hobbon al dezo bacteriiin bohalvo de genoemdo voodingsstull'en nog vrije zuurstof noodig. Wanncer do voorraad schraal wordt, houdt hot lichten op.

Do scheikundigo vcrandoringen die door het leven dor bactc-riön worden veroorzaakt beginnen moor on meer belangstclling op to wekken. Nadat Kocn do bactoriologio in cone andere rich-ting had gestimrd, was do aandacht gedurendo ecnigejaron van do scheikundigo veranderingon in do bactoric-culturon afgoleid, tot-dat men zieh voor oogen bogen to stellen dat do nadecligo in-

100

vlood dien do pavasitairo bactoriün op lovende wezens uitoefonon waarschijnlijk door do stofwissclingsproducton der bactorien zou kunnen worden vorklaard. Aan cen mechanischen invloed der parasitairo bacteriön kon geon groote betoekcnis worden gehecht; een wedijver tnsschen bactorien on cellen om bet verbruik dor in do weefsels voorhanden voodingsstoffen on zuurstof verldaart do ziektevorschijnsolen in goon enkel goval en ovonmin do grooto versoheidenheid in vorschijnsclon dor vorschillende bacterie-ziokten. Veol waarschijnlijker was hot dat clko soort van parasitairo bacteriön haar eigen stofwissoling heoft en haar eigen vergiften niaakt, ovenals do soorton dor vorschillende gistingen door do producton barer stofwissoling ondcrschoidon zijn. Doze scheikun-digo theorie dor bacterio-working wordt tegenwoordig algomoon aangenomen. Goon wonder dat men or zieh op toelegt om in do oulturen stofwisselingsproducton to vinden, die do working dor oulturen kunnen verklären. Men is daarin nog maar zeer onvollodig goslaagd. Sedort eonigo jaren zijn do diphthoritis en do tetanus op (lit gobiod do beste voorboolden. Mon heeft uit do culturen van do tetaniis-bactorien oon oiwitstof afgeschoidon die bij een proofdier ingospoten in zoor geringe hoeveelheid tetanus voroorzaakt on uit oudo culturon van don diphthoritis-bacil oon dergGlijko stof die niorontstoking on verlammingon kan towoog-brongen, twoo vorschijnselon van diphthoritis.

Aanvankolijk had mon gemoond to doon to hobben mot alcaloi'd-achtigo stoffen. Later block dat doze wol in gekookto oulturen voor-komen, doch veol zwakkor vergiften zijn dan do eiwitstoffen (toxalbuminen) die in do nietgekookte, doch door filtratio van bactorien goreinigde cultuur worden aangotroffon. Mon heoft nog wol moor vorgiften govonden doch die verklären de zioktovorschijnselen niot. Zij dooden do proefdioron niet onder do verschijnsolen dor ziokto waarvan do gokwockte bactorio af komstig is. Zoo kan men mot typhus- en cholera-culturen dieron vergiftigon on dooden, maar hot beeld dor vergiftiging is niot karaktoristick. Meer spo-cifiek scheon do tubcrculino to zijn, de stof die Koch door glycerine uit tuberkol-bacillon heeft geöxtrahoerd. Doze stof toch brengt tuborkuleus ge'mfiltrccrdo weefsels tot afsterving. Hot zou

101

dus do stof kunnon zijn waarmcde de tuborkel-bacillen do vcr-kazing dor zieke weefsels inleidon. ledoreen weet dat de thora-poutischo waardo dozer stof oeno illusie is gobloken. In do veto-rinairo praktijk wordt do tuberculine met succes gobmikt om vroegtijdig do diagnose van tubcrculose te makon.

Kalmixo te Kiga on Helljiann to Dorpat beroidden uit do cui-turon van kwado drocs-bacillen eon extract, waaraan zij don naam van malleine gavon. Door Eoux is in hot luboratorium van Pasteur dozelido stof bereid. Wanneer dit product bij aau kwaden droes lijdende dieron wordt ingespoton stijgt de tomperatuur. Nocakd dio de eerste proevon in Frankrijk mot de malleine van Roux nam, deelt mede dat hij bij 48 vordachte paardon 0.25 c. c. m. malleine inspuitendo bevond dat 34 een temperatuursverheffing van meer dan 2deg; vortoonden. Jiij 8 dor niet kwaaddroezigo paardon trad geen reactie op, 4 vortoonden eon verhoffing van 1deg; en bij de tweo laatsten steeg do tomperatuur 1.4deg; en 1.8deg;. Bij gezonde dieron bracht doze hooveelhoid goon reactie tewcog. Na injectie van een dubbeio, drie- of viervoudigo hoeveolhcid zag hij bij gezonde dieren ook zoowcl locale als algemoeno reactie, waarbij de tomperatuur 1.5 3deg; en meer steog.

Hier te lande werden reeds in dczclfdo maand van 1889 proevon met do malleine van Eoux genomcn door den hoor Thomassbn, loeraar aan de Eijks-Vcoartsenijschool. De resultaten van die proevon zijn in het Tijdscbrift voor Veeartscnijkunde en Veeteoltquot; medogedeeld. Do hoofdconclusio is dat do mal-loino zoo niet als een onfeilbaar dan toch als eon vrij zokcr middel tor onderkenning van occulton kwaden droes mag worden beschouwd ¹).

Een ander vorgift heoft BüOHNEB ontdckt in het lichaam van vole pathogone en niot-pathogene bacteriün. Het wekt ottering op.

1) Wlj hebben onlangs gelcgcnhoid gehad ilit lievostigJ to vimlcn bij do ob-duclio van 7 kwaaddroezige paardon, dio 1quot; of moor hadden gcroagoord op do in-spuiting van malloine. Slechts bij (''en dc/.cr dieren was de diagnose droos voor do injectie to makon. Zij waren verdacht oimlat zij mot droczige paardon in ge-/.elscliap waren geweost.

102

dus eono aseptische ottering zonder bacteriön. Dezep ro tei'n en worden bcroid door de bacteric-soort op vaste voedingsstoffon to kweeken, de afgestreken cultuur met zwakke (0.1 0.5 %) KOH te digercoren en het filtraat door azijn- of zoutzuur neer to slaan. AVerdon deze steifen onder de meost antiseptische voorzorgsmaatregolen bij konijnon onder do huid gobraclit in oapillaire buisjcs en later do punt van zulk cen buisjo afgc-brokon, dan word reeds na 5 dagon aan do vrije opening van het buisjo cen 4 m.m. in hot buisjo stckendo prop gevondon, die nit zuivcron otter bestond.

Ouzo oogst op schoikundig gebiod is bizondor scliraal; do schoikundigo Stoffen worden slechts voor cen klein deel aan chemische cigonschappon, grootcndeols aan hare physiologische werking horkond en hot is zoer twijfclachtig of zo wel 66n van alien schoikundig zuiver zijn bercid. De best gedefiniüorde Stoffen wolko do bacteriSn voortbj'cngen zijn, bohalve do gistingspro-ducten, do zuron on do enzymen. Sodert Pasteur don naam ferment voor do levondo gistingsoorzakon gobruikte was er behoefto aan eon nieuwen naam voor do schoikundigo stoit'cn die splitsing van moloculen tewoog brongcn. Kühne gaf zo don naam enzymen. Alras block dat do formonten enzymen voortbrengen. Do suikor wordt goinvcrtoerd door eon enzym. Het amylum on do gelatine worden in onzo culturon door enzymen opgclost. In ons labo-ratorium is het gelukt het enzym af te scheiden waardoor do cholora-bacil de gelatine vcrvloeit.

Wij hobben nog niot gesproken over den invlocd van do tempe-ratnur op den grooi der bacteriön. Hieromtront bestaan tusschon do verschilloiulo soorton groote verschillen, zoodat men hot minimum en maximum van temporataur waarbij con bacterie groeit tot op zokore hoogte als soort-kcnmork gobruikon kan en ook go-bruikt heeft. Uit den aard dor zaak grooion do parasitairo bacteriön zoor good bij lichaamstomperatuur. Sommige grooien alieen bij hoogo tcmporaturcn. Koch vend dat do tuberkel-baci! hot minimum bij 30deg;, hot maximum bij 42deg; C. en het optimum bij 3738deg; heeft. Het kan echter zeer good zijn dat als cen botero yoedingsstof ontdekt wordt deze grenzen zieh zoor uitbroiden. Do

103

miltvuur-bacil is een voorboeld van eon parasiet die veel minder hoogo eischen stclt. Hij liceft zijn minimum bij 12deg; en zijn maximum bij 43deg;. Do temperaturon die nabij dezo uitorsten liggen zijn evcnwol voor den grooi niet zeer gunstig, zooals o. a. daaruit blijkt dat sporen slechts tussclien 19deg; en 42deg; worden gc-vormd. De algemoone rogel dat eon läge temporatuur voor don grooi ongunstig is wordt bcvestigd door do wnarncming dat slechts woinige soorten bij eon temporatuur van 0deg; zieh ver-meerderen. Prof. Pobsteb heeft zulko soorten gezocht en zo hot eerst gevonden ondcr do lichtende baetcriön nit zeewatcr. Even als door Fisciiek to Kiel uit hot water dor Oostzeo, zijn door Fobstbr uit dat dor Noordzoo in do ijskast culturen in kwcolc-gelatino verkrogon. Later ondorzocht hij do micro-flora van in bc-vroren toostand to Amsterdam aangevoerdo kaboljauwon on vend daarondcr evonoens bij 0deg; en zelfs ondor 0deg; grociendo soorten, Hot duurde 1012 dagen voor do culturen zieh begonnen to ontwikkelen. Was or eonmaal con begin gemaakt, dan namon zo vorder betrekkolijk snel too. Hieruit mag worden afgoleid dat in do culturen warmte-ontwikkeling plaats grijpt on dat do vordere ontwikkoling dor cultuur niet geschiodt bij do läge temporatuur Avelke do thermometer van do broodstoof aangeoft.

Hebben dezo onderzoekingen al eon verrassend rcsnltaat op-geleverd, nog veel verrassender waren onderzoekingen van Globiq die zijn broodstoof rogoldo op 58deg; C. en in aarde dortig baoterie-soorten vend die bij dezo temporatuur grocion, torwijl sommigo soorten zieh nog bij 60deg; en 65deg; ontwikkelen.

Miquel vond in hot water dor Seine een onbcwegolijken bacillus, die do temp, van GO⁰-70deg; zeer good verdroeg en in neutralen bouillon bij 69deg;70deg; dradon, vliosjes en sporen vorrade.

Van Tieoiikm vond nog bij 74deg; do ontwikkoling van con micro-coccus on Ceri'es en OAKBiaON vondon in con warme bron van 04deg; kleine bewogolijko en längere onbewegelijkc staafjes.

Dezo feiten zijn niet nieuw. Reeds vrocger heoft men in warme brennen algen gevonden die bij zeer hoogo temporatuur, ik moon 90deg;, groeiden. Maar hier is do zaak tech anders. Wo kunnon aan-nomen dat do algen zieh hebben geschikt naar do hoogo temporatuur

104

van hot bronwater, tonvijl do bacteriSn van Gi.onra in don bodom nooit con zoo hoogo tomporatiiur vindon als Globig zo aanwoos, oon tomporatuur dio voor do moosto eiwitstoffon roods vcrdcrfelijk is.

Wij kunnon onze algomoono boschouwingon over hot bactorio-icvcn govoegolijk sluiten met ocnigo opmorkingen over do plaats dio do microbon innomon in hot natuurlijk systoom. Wo woten dat onder do oouccUigon dicron en planton worden ondcrscheiden. Voor zoover dio eoncolligon zoor saraengesteld van bouw, met oen verrukkelijk systoom van trilharcn voorzion zijn of wol bladgroon bevatten, vnlt hot niet moeieiijk uit to makon of zij tothot diercn-of plantonrijk boiioorcn. Theoretisch zou men voor do minder sprckondo vormon grooto moeieiijkhoid voor doze ondersclieiding verwachton. Dit valt in do werkolijkhoid editor mede. De gclijkenis van vole vormen op gelodingon van schimmels en schimnioldraden raaken do keus gomakkelijk, zoodat men zieh in hot algemeen gaarno neorlogt bij do wijze waarop do zoiilogen on do botanici don microscopischon buit hebbon verdeeld. Do vormon die men tot hot plantonrijk brongt, bevatten bladgroen of niet on bet is waarschijnlijk terecht dat men dit kenmerk voor z66r belangrijk lioudt en aan eene vcrdoeling van eerste orde ten grondslag logt. De eencellige planten zonder bladgroen grenzen naar boven toe aan do schimmels, waarvan sommigegeledingon oen ander karakter ver-toonen en bizondor voor do voortplanting gaan dienen. Bij de bac-teriön, schizomyceton mag dit niet voorkoraon. Daar zijn alle cellen evenveel waard; zij mögen zieh al vereenigen tot eon draad, tot con zoogloca, tot eon totrade, geen eel specialiseort zieh. Kan er 66n col in een spore veränderen, dan kunnen alien dezo wijziging ondergaan. Do zoo gcdefiniöordo groep meet nn worden ondervor-deold. Men heeft vroeger do pigment-bacterien, dogistingsmicrobon, do saprophyten on do parasieton to zamen tot groepen vcreenigd. Een botanicus kan met dezo verdeeling ovonmin vredo hobben als mot eene verdeeling in sicrplantcn, nuttige en scliadelijke planten. Do dagolijksche ervaring dor bacteriologon duidt or op dat do vorm dor bacterien voor oen verdeeling kan worden gebraikt; hot is maar de vraag voor welke orde van systematisch vordcclcn dit kenmork

105

mag dienen. Wo hobben er vroogor al op gowozen dat sommigo soorton ondcr andere lovensomstandighedon hun vorm veränderen. Voor boovecl andere soorten dit nog geldt woton wo niet en cenigo voorzichtighoid is hier dus niet misplaatst. De vordoeling wordt hier nog vorder benioeiolijkt omdat wo niot zelcer woton dat do eigenschappen, die nu als soort-kenmerkon worden gobruikt, aan onze bactoriön onder alle omstandighedon eigen zullon blijvcn. Een zoo sprekendo cigonschap als hot vermögen om parasitair to levon en hot vermögen om sporen to vormon kan verloren gaan. Pasteur heoft iramers aan den miltvuur-baeil alle pathogeni-teit kunnen ontnomen en in zijn laboratorium heoft men later een niethodo gevonden om van dozelfde bacterie oon variöteit te verkrijgcn die geon sporen maakt.

Indordaad zit de mociolijkkeid voor de systematiek der bactoriön däärin dat men niet weet of de verschillen variöteit-of soort-Vorschulen zijn. Ook de bacteriologen, die naar den uitcrlijkon schijn to oordeelen op dit punt niet voel bozwaren maken, sproken van groepen van soorten. Zij geven b. v. too dat de typhus-bacil vor-want is met bet bacterium coli commune en kennen nog moor soorten die tot doze groep bohooren. Zij die zoo sproken staan inderdaad niet vor af van dogonen die liever variöteiten dan soorton aannomen. Hot woord venvantschap duidt immors eon gemeenscbappelijlcen geslachtsboom aan. Practisch vallon do raoeielijkheden alweer race. Men maakt van eon gokweekte bacterie, welker eigenschappen men zoo good raogelijk hoeft vastgo-stcld, een soort tot hot vorder onderzoek leert dat men sommigo eigonschappen als soort-kenmork moot latcn vallon, daar doze eigenschappen kunnen varieeron bij do loclon van conzelfdc cul-tuur. Practisch blijft vooral do mooielijkheid dat men niet genoog soort-kenmerken bezit om do diagnose mot zekerhoid to maken en dat men dus do afkomst van do cultuur moot kennen voor ziju diagnose. AVanneer men nit otter goudgole, witto of stroogole cul-turen kwockt die do gelatine vervloeien en in hot hoornvlics geiint ontstoking maken, dan is hot hoogstwaarscliijnlijk dot men drie variöteiten van staphylococcus pyogenes hcoft gekwookt. Kent men echter do afkomst van dergolijkc culturen niet, dan

106

is de zokorheid der diagnose belangrijk minder groot en niet groot genoog voor vörstrekkende gevolgtrekkingon. Uit dit alles trek ik do slotsora dat do bactorioloog rüstig mag voortgaan do thans ingevoerde soort-natnen to gebruikon on als hij een species naar do gebruikelijko criteria kan dofinicoron zo tor vorgemakke-lijking van hot vorder ondorzoek van con naam mag voor/Jon. Eo kenmerken waarop bij do deflnitie dor nieuw geproolameerde soort moot worden acht gegoven zijn in hot algcmeon do volgondo:

do vorm dor microben on do wijzo, waarop do individucn zieh vorbinden;

hot vermögen oin sporen to vonnon; do beweging;

do vorm der cultuur in kwook-golatino en agar-agar, op aardappelen en in bouillon;

hot vermögen cm verschillende proofdieron ziek to maken, gisting of andere schoikundigo ontlodingon to woeg to brengen; hot temporatuur-minimum, -maximum en -optimum van den groei der bacterien on van do vorming van sporen.

^:i

ZEVENDE VOORDRACHT.

Met begin van hct derde tijdperk van de goscliiertenis dor baeterlologie. Miltvnur.

quot;Wij hobboa roods gozogd dat do isoleering van con derde tijd-vak eigenlijk alloon van hot standpunt van con patlioloog juist schijnt. Onüo kennis van do biologio der bactoriön is in dien tijd niot zoovool vooruit gogaan. Do vordere ontwikkoling der bacto-riologie zal -wellicht rnoer cone voortzetting van hot tweede tijd-vak zijn, toon Pasteuh mot kraohtige hand do lovonsverschijn-solen dor bacteriön ondorzoclit, dan van hct dcrdo, toen do strijd tusschen do oencollige on raoorcollige wozons hot voornaamste onderworp van omlorzock werd on do belangstelling dor onder-zoekers racer was bij do venvcormiddolon van do meercelligc wezens dan bij de aanvalsmiddolcn der eoncelligon.

Hot was reeds lang diiidclijk dat do bactoriologie op hot punt stond zicli op pathologisch gobiod to gaan bewegen. Toen in 1840 werd ontdekt dat oeno ziekto van do zijdoworraen door eon microbe word veroorzaakt, voorspeldo Jacob Henlb al spoedig dat do cerste stap was gozct-naar do vcrklaring dor besmctting. In 18C0 sprak Pastbub in do Acadöraic dos sciences: Ce qu'il y aurait do plus dosirablo, serait do conduire cos etudes assoz loin pour pröparer la voio a une recherche söricuso do I'origino do diverses maladies.quot; Toon in 1865 do zijdo-industrie in 'Frankrijk zecr word bodroigd door cone zickte onder do zijdc-

108

rupsen, word op voorstol van Duüas door do Fransohe rogocring aan Pasteur de opdraoht godaan daaromtrent oou ondorzook iu to stellen ten eiude van Pasteuk's microbiologischo studiöu voor hot opsporen van do oorzaak dor epidemie partij to trekkon. Twee jaren vroeger, in 18Go, had Davaine, goinspireerd door Pasteuk's mededeeling over do boterzuur-gisting, do in hot milt-vuur-blood voorkomondo staatjcs voor parasitaire planten vorklaard, die hot lovondo blood in luiltviuir-gisting brongen on de naaste oorzaak van hot miltvuur zoudcn zijn. Davaine ovortulgdo slechts weinigen, deels omdat men zieh in zijno voorstellingen niot wist to verplaatsen, dools omdat Davaink's bewijs-matoriaal onvol-doendo was. Eon groot dcol van hot ontbrckondo word in 1876 on 1877 door Kocu on Pasteur gelovcrd. Boido kwoekton do milt-vuur-bactorio buiten hot lovende lichaam, do corsto iu watorachtig vocht, do tweodo in bouillon; daardoor word hot plantaardig karaktcr dor staafjes ccrst rocht bewezen. Men entte ze over van buisjo op buisje en toondo aan dat railtvuur-staafjos die een oerbiedwaardig aantal goslachton buiten hot leveud lichaam hebben geleefd, evenwel in staat blijven om bij proofdicren miltvuur op to wokken on dat in hot blood dor geünte dieron zieh do staafjos weder vormoordoron; van mi af bogen men zieh in do laboratoria mot vlijt too to loggen op hot cultiveeron van parasitaire bactoriön.

Do Pranscho on Duitscho ondorzookers sloogon daarbij ovonwel verschillondo wegen in. Pasteur en zijno modowcrkers ondcrzochtcn zickton van hot voo, waarbij in do woefsols reine culturon voor-komen en vcrkrogon bouillon-culturon van een klein aantal pa-thogone bactoriön. AI do ervaring die do voorafgaando ondor-zoekingen over gisting hadden vcrsohaft, word nu aangowond om do rein vorkregen culturon rein to houdon. Do scherpzinnighoid, die vroeger de gisting zoo schittorond had wetcn to verklären, word nu in dienst van pathologic en hygiene gesteld en wist aan do gemaakte culturon do bolangrijkste geheimen to ontlokkon. Do trioinphcn volgdon elkandcr op. Ontdokking op ontdekking maakten don naam van Pasteur on zijno modewerkors boroemd. Kecds had hot onderzoek van do ziekte der zijderupsen gewichtige waar-

109

nemingon op epidemlologisoh gobiod opgeleverd en uitstekende maatregelen aan do hand gedaan ora do ziokto to oiulordruklcon. In 1880 vatte P.vsteuk den draad weder op, dien Jenneb hot laatst had gohantoenl, door do ontdekking dat oudo culturen van do inicrobon der kippen-cholora oen lichte, snol genezende ziokto towoegbrongen, dio waarborgt togen hot onverzwakte, verseil go-cultivoerdo virus. Dit was do eorsto van Pasteur's voorzorgs-entstoffen, die olkandor snol oi)volgdon. In 1881 word eon vaecin tegon hot miltvuur in Pasteur's laboratorinm govondon on in do practijk met groot succes boproofd. In 1882 volgdo een vacoin tegon de varkensziekte. In 1884 do zoo bokond geworden ontingon togen de hondsdolhoid, die oen vinnigo critiok glansrijk hebbon doorstaan, en tot op dit oogenblik met zoovool succes worden toegepast.

Men had to Berljjn eon anderen weg gevolgd. Robert Kocn had oorst do racthodo van microsoopisch ondorzoek vorboterd on later door do vasto voedingsstoffen on do plaat-culturou hot opsporon van bactorieu-soorten niocrder zekerheid en gemak-kolijkheid gegeven. Hot was vorleidelijk doze nieuwe mothodon to gebruiken voor hot dool waarvoor zij zoo uitstekond goschikt zijn. Dit nam vool tijd in beslag, on zoo geschieddo iiet, dat do Borlijnscho bacteriologischo school woldra eon zocr groot aantal soorten bozat, maar mot goen dozer soorton cono ontdekking van belang deed. Het microscopisch ondorzoek van sputa op tubor-kel-bacillon en hot ondorzoek dor antisoptica bloven jarcn lang do eonigo practische rosultaton. Dit laatsto moot trouwens niot goring worden geacht; do Chirurgen krogon vorrassondo dingen to hooron over het vermögen hanner antisoptica om bactorien to doodon on werden verrijkt mot hot sublimaat. Do oudc zocr onvoldoondo ontsmettingsovons wortlou vcrvangon door anderen, waarin ont-smotting door hootcn watordamp plaats grijpt. Ook in de Chirurgie trad do ontsmotting in hoot water of heoten damp op don voorgrond.

Intusschon word do studio van hot loven dor gekweckte bactorien met meor zorg tor hand gonomon. Do ontdekking dor cholora-vibrionon door do Duitscho cholera-commissio oponde do oogen der Franscho bactcriologon voor do botcckenis van Robeut

Kooh's methodon van ondorzoek. Men nam to Parijs dozo mcthodcn aau on sedert wordt in tal van laboratoria van allorloi nationalitcit in gelukkigen wodijver do studio dor pathogono bactoriön voort-gozot. Do practiscbe rosultatcu blevon nict uit, daaronder hot mcost bclovondo: do afsclioiding dor vorweorstoffou, waannodo hot zioko organismo zioli tegen do ingedrongen bactoriön vcrzot, waardoor ons waarschijnlijk op don duur oolite gonoosmiddolon in do hand zullcn worden gegeven. Op theoretisch gebied word ovcncons eon ontzacholijko aanwinst godaan. Men denke aan do onderzoekingen over immuniteit, aan do bactcriologiscli-opidoini-ologisolio waarnemingen, aan do afsclioiding van do toxalbuniinon en in Jiot algemeen aan do verruiming wolko ouzo voorstellingen over do bogrippon ziokte, gonozing on infoctio liebbon ondorgaan.

Daar iiet miltvuur, de corsto uitvoerig ondorzochto infoctie-ziekte, eon good voorbeold is van elko zijde die hot bacteriolo-gisch onderzoek aanbiedt, zal ik oon overzicht van do bacterio-logio van hot miltvuur govon, zondor iiet voornoincn to koesto-ron andere bacterie-ziekten mot dozolfdo ultvoerigheid te bohan-dolon. Trouwens is er boiialvo wollicht de tnborkol-bacil en de diphthoritis-bacil goon onkelo bactorio-soort met zoovool vrncht ondorzocht als do bacillus anthracis.

Ahvcor vang ik met do goschiodenis aan. Davalnk en Rater haddon in 1853 hot oorst staafjes in miltvuur-bloed gezion zondor or eon mouw aan te passen. Eerst 10 jaren later bogreep Da-vaink hot gewicht dozer waarnoiuing, vatte do staafjes als pian-ten op on als parasicten. Hij vend ze in twijfellooze gevallon van miltvuur en in do karbonkels bij don mensch altijd torug, toonde aan dat zo in do laatsto uron van hot lovcn roods in hot blood van hot zioko dier voorkomen, ondorzocht don invlood van hooge temperaturen op hot ziek-makend vorniogcn van miltvuur-bloed, toondo aan dat dat do staafjes bij zwangere dieren door hot placentair filter worden teruggehouden en nict op hot foetus ovorgaan en verdodigdo in hot algemeen zijn standpunt mot groote hardnekkighoid tegen de velo tcgenstandors. Van al doze ontdekkingen komt aan Davaine do prioritoit uict too. Vourhom

Ill

hadden do Duitschors Pollendbb on Bbatjell dozelfdo foiton go-constatoord in 1855 on 1857. Toch boeft Davaine oon zeor grooto Verdienste die schuilt in zijno opvatting dor feiten. Goon dor boido Duitsebo onderzoekers iiad bot donkboold dat bunno bacto-rien do oorzaak van bot miltvuur waren, nog minder wiston zij dat zij oou parasitairo plantonsoort vormon, dio als smotstof van dior op dier ovorgaat on volstrekt niot dat iict miltvuur uit-sliütond door doze planten wordt towooggobracbt. Zij misten do voorstelling van de spoeifieitoit van iiet miltvuur, waarvoor Da-vaine zoo dapper booft gestreden.

Wat zijn togonstandors wilden is niot geiiool duidelijk. Blijk-baar acbtte men zoo kleine on onbctcokencnde, morphologisch weinig gedift'erentieerdo wezens als Davaine's staafjea niot mans gonoog orn oon eigen soort to vonnen. Alleon in Pasteur's labo-ratorium was men met do voorstelling van door bun chemisme to bepalen soorten vertrouwd. Do tegenstanders steldon zichv oor dat do miltvuur-dioren zou ziok waren dat er reeds gedurende bet lovon rotting optrad on verklaarden zoo do aanwezigbeid dor staafjes zonder spccificitoit. Men verwacbtto een scboikundig en geen levend gif, voorbijziende dat bet laatsto bet oorsto zou kun-nen voortbrengen. Men liot zicii van do wijs brengen door een onkel goval van miltvuur zonder staatjos on vorwiorp do ver-klaring dat do diagnose miltvuur voor dat goval onjuist ge-woost was.

Do tijd boeft over al dezo bozwaren gozcgovierd. Iiet goloof in do spccilicitoit van bet miltvuur booft zoo good wortol ge-sciioton, dat do voortrollblijkste argumcnten cvonveel mooite zou-den bebben orn bet to doon vailen, als Davainb cm hot ingang to doen vindon. Hot goboolo zcer uitgebreide baetcriologiscb onderzoek dat nu sedort bijna 30 jarcn in bet laboratorium on in do praetijk is verriebt, boeft trouwens nooit eon felt aan hot liebt gebracht dat tegen do opvatting van Davaine omtrent do beteekonis dor miltvuur-bacillen ploit.

Miltvuur is een reeds aan do ouden bokonde vooziekto. Eij ons maakt bet zeldou incor dan oon klein getal slaohtoffers tege-lijk en is het daarom nict zoo gevreesd als in andere landen

112

waar, liotzij door het bouden van grootere kadden, liotzij door eene andere wijzo van behandeling dor gozonde, zieke of doode dicron, somtijds de vocstapol wordt gedeoimeerd. Zoo stiorven in 1843 in iiot arrondisseinent Pitliiviors 23359 schapon, in Orleans 12044 schapon, to zanien gesohat op eeno waardo van 885000 frs. Het verlies dat het miltvuur in la Beauce in het jaar 1842 deed lijdcn word op 7 000 000 frs borekond. Hot is vooral eono ziekte van schapon en runderen, maar ook andere huisdioron worden er door getroffen. Wij onderzochton herhaalde-lijk het blood van varkens die aan miltvuur waren gestorven, torwijl op hotzelfdo erf runderen of schapon ziek waren. Ook do menschen die mot dezo dieren omgaan, loopen gevaar om to Avor-den bosinot, doch bij den raensch neorat do ziokto cerder een plaatsolijk karaktcr aan, zoodat in con gunstig goval do zaak met con karbonkel atloopt. Ook bij do rat maakt hot subcutaan ge-ente miltvuur-virus eon absces. Bij do ineer gcvooligo dieren troedt op do plaats van onting bijna gcen rcactie op en ontwikko-len zieh de miltvunr-staafjos allcen in het bleed.

Do clinisohe verschijnselen van het algomeono miltvuur zijn weinig sprokendo: koorts on prostratie, dikwijls zoer snel door don dood govolgd. Bij do obductie vindt men het blood niet ge-stold, klovorig, donkerrood on aan do lucht niet hcldorrood werdende. Do milt is zeor groot, week, donkerrood van kleur en bovat, cvenals do lover, in do baarvaten eon ontzachelijk aantal staafjes. Dezo komen trouwens ook in alle andere bloedvaten voor, maar zijn het sterkst vertogonwoordigd waar do bloedstroom het traagst was. Men zou denken dat do diagnose allcen door micros-copisch ondorzoek, zoo noodig onderstcund door dierproeven,kan worden gestcld. Dat valt in do practijk race. Chambebland vertclt dat do herder in la Beauce do diagnose miltvuur op de volgende wijze maakt. Bij zijn terugkecr mot do kudde naar do schaaps-kooi vestigt bij zijn oog op de achterblijvors. Zijn or daarbij die al voortgaando niet oten on lusteloos den kop laten hangen, dan houdt bij do neusgaton dicht totdat het dier water loost. Is do urine bloedcrig dan constateert bij miltvuur en slaat het dier met zijn klomp dood, ten cindo to zorgen dat zijn aandool, bet vet,

113

hem nict ontgaat. Do luüd is voor den baas on du rest wordt bogravon, waar hot dier gevallen is. (lohool zokcr gaat dezo wijzo van diagnose-maken ochter niet. Wij können im andere blood-ziekten, door andere niicroben veroerzaakt, die vroeger mot milt-vuur moeten zijn verward. Zoo diagnostiseerdo men vroeger bij de Algerijnsche schapen miltvuur, totdat Chauveau ontdekte dat deze tegen miltvuur refractair zijn. In waarheid heoft or waar-schijnlijk bij dezo dioren wildseuchequot; goiieorscht, oen ziekto die aJthans in haar cutauen vorm oenige overeonkomst lieoft met do vlekziekto der varkons en geruimen tijd mot miltvuur word vorward, totdat Boi.linger haar van doze laatste aandoening loerde onderscheidon en eon eigon plaats in hot systcom dor votorinaire pathologio aanwees.

Over de bacterie van hot miltvuur heb ik maar weinig to zeggen, daar het practisch onderzoek in hot laboratorinm u ruim-schoots mot hare oigeuschappen zal bokend maken. Het zijn in hun soort groote staafjes, 320 /t* lang, met scherp afgosnodon uiteinden, niet bewegelijk, gemakkolijk groeiende op aardappelon, gelatine en agar-agar. Ze worden in Pasteur's laboratorinm ge-woonlijk in kalfsbouillon gekweokt, zondor toovooging van pepton. De cultuur op gelatine is tamelijk karakteristiek. Men kan ze nog coutroleeron door een uiterst geringe hooveelheid onder do huid van een muis te brengen, die dan na een paar dagen met alle verschijnselen van miltvuur doodgaat. We hebben reeds gozegd bij welke temperatuur de miltvuur-bactorie sporen maakt. Do staafjes zonder sporen worden door oene temperatuur van 55deg; in 5 minuten, van 50deg; in 10 rainuton, van 48deg; in 15 minuten gc-dood (Davaine). De miltvuursporen daarontcgen worden in vooh-tigen toestand door de temperatuur van 100deg; eerst na twee minuton godood en zijn ge'droogd nog veel taaier. Wij zullen later zien dat ze ook aan andere ontsmettingsmiddelen krach-tiger wcorstand bieden dan do staafjes.

Wat wij vorder van hot miltvuur hobben mode to deelon be-treft do pathologio on de epidcmiologio van hot miltvuur en do vaccinatie, voorzorgsen ting tegen miltvuur. Do vcrschijnsolon van het miltvuur werden vroeger uit to grootcn rijkdom van hot blood

mtm

verklaard, plotliom ontstaande door to goode qualiteit v,an het voodsol. Dit was do tlioovio van Dblapdnd. Toon do biietcriön waren govondon on voor do ziokto aansprakolijk gostold, moost worden verklaard, hoe /-ij do vorschijnselen dor ziokte tewoog-brengen. Vooroorst mocht mon aannomen dat do bactorion in het bloed oen botero voedingsstof vindon dan in do weefsols dor voor niiltvuur nicest govooligo dioron. Het lag voor de hand hierbij aan den zuurstofrijkdom van het blood to denken. Inderdaad is de miltvuur-bactoric aeroob. Is or dus een aantal miltvuur-bactoriiin in eon woefsel godrongen, dan zullon doze oorst in do bloodvaten moeton worden ovorgebracht door don lyruphstrootn of witte bloed-lichaampjos, voor zij kunuon uitgroeion en in het bloed eeno reine cultuur ontwikkolon.

Waarom dooden zij het dior? Pasteur en Bollinger hebbcn gedacht dat zij de zuurstof ontnemen aan de roode bloedlichaampjes. Maar de dioron stervon niet asphyctisch en het donkoro miltvuur-bloed wordt door zuurstof niet holder gemaakt. Zoo eenvoudig is do zaak dus niet. Door verstopping van fijne vaten, capillaire emboliön, wilde Toussaixt het miltvuur verklaren, maar ook deze opvatting strookt niet met de ziektevorschijnselen. Men zocht ecrst tevorgoefs in do cultuur naar miltvuur-vergif, doch Osol slaagdo er later in uit het bloed van konijuen, die aan miltvuur waren gestorven, een oplosbare stof te beroidon die een vergif is on bij proefdieren ingespoten miltvuur-vorschijnselen veroorzaakt zonder aaawezigheid van miltvuur-bacillen. Zoo zal dan waarschijnlijk de scheikundige theorie zegevieren.

Do epidemiologio van het miltvuur heeft de bacteriologen van den aanvang af bezig gehouden. Davaine schreef aan de vliegon eon belangrijko rol toe bij het overbrongen van miltvuur. Zij zouden het blood dor doode dioron overenton op de gozondon en zoo zou in de natuur do infoctie ongevoer op dozolfdo wijzo gobouron als in het laboratoriura. Doze theorie kan desnoods alle gevallen van miltvuur verklaren, op eon na n.l. hot eersto dat in eeno kudde voorvalt. Men wiorp tegon haar op dat het miltvuur in de stallen ook menigvuldig voorkomt in den winter, als er nog geen vliegen zijn. Door dit bezwaar werd Davaine niet

115

uit hot void geslageil; liij reisde naar do niiltvuur-stalleu en boweoa dat ook in den winter do stallen door vliegon worden bewoond, daarhoen gelokt door do hoogo tciupcratuur. En hij vond or in dien tijd juist do nicest gevreesde, stekendo vliegen, do paardo-vliegen.

Veel ernstiger was de bedenking dat hot bolangrijkste, best geconstateerde feit in do opidemiologio van hot miltvuur door do vliegen-theorie niet word verklaard. Er is namolijk een zeer dui-delijke locale dispositio voor hot miltvuur. De landbouwers kennen do woiden en stallen waar hot vec govaar voor miltvuur loopt. Zij vorraijden zo en worden tolkons weer gestraft wanneer zij van do vroegere ervaring geen partij trekkon. In Frankrijk vor-plaatst men eone kudde die miltvuur hoeft naar eene andere streek on ziet daarvan uitstekonde gevolgon. Do gevaarlijko champs mauditsquot; kunnen toch niet do vorblijfplaats van do hypothetische vliegen zijn, zoo uitsluitond dat zij er achter blijvon als do kudden verhuizon.

Pasteur heeft eeno andere thoorie gomaakt, waarvoor hij opi-demiologische waarnomingen en oxporimenten heeft aangevoord. Vooreorst ging hij na of de vormonging van miltvuur-bacillcn met hot voedsel voor do dieren govaarlijk was. Hij bevond dat hot geen kvvaad kon, wanneer geen scherpe bostanddoolon in hot voedsel hot slijmvlies kondon verwenden, Waren er echter ook distels bij hot voedsel gevoegd dan stiervon do dioron aan miltvuur. Kocn hoeft later deze proevon herhaald met de bijvoeging dat hij onderschoiddo tusschon iniltvuur-bacteriön zonder sporon on met sporen. Pasteük had aanvankolijk dozc ondorschoiding niet gomaakt, omdat de sporen hom waren ontgaan.

Koch vond nu dat bacterien zonder sporen in zacht vocdsol geen miltvuur towoogbrengen, zij worden vernietigd door hot maagsap, terwijl daarentogon miltvuursporen ook zonder distels miltvuur teweogbrengon. De sporen doorloopcn de maag ongo-deord on ontkioinen als zij de dannvlokkon hebbon boreikt. Tastkuh en Koch zijn het er over cons dat de natuurlijke infoctie door hot darmkanaal geschiedt on inderdaad pleiten er velo waarnomingen voor dat de dioron die in de weiden of op don

116

stal ziek worden miltvuursporen hobbcn gegetea. Hoo kuraon au dczo sparen in do champs maudits? Pasteur denkt dat do lijkcn der aan miltvuur gostorven dieren liet miltvuur-virus achtcrlaten. Algemeen bekend is zijne onderstelling geworden dat de regen-worniün bet met de miltvuur-lijken bograven gif woor naar boven /-ondon breiigen. 1'asthuu lieeft ocliter moer gedaan dan ondersteUingen raaken; hij hooft proeven genomen. üit de aarde die do begraafplaats van twee schapon bodekte, die voor 14 maandon on 2 jaar waren begraven, kwoekte hij miltvnur-bactorien. Op oonc weide waar railtvuur-lijken waren bograven liet hij hoiuingen om de graven zotten, die gomakkelijk aan den weelderigen groei van hot gras waren to herkennen. Van twaalf binnen die heiningon opgosloten schapon stierven er na 18 dagon drie aan miltvuur, terwijl geen der contrulo-dieren die buiten do heiningon op dozolfde woide graasden aan miltvuur to gronde ging. Koch heeft tegon Pasteuu's mededeolingen oen zoor heftige, woinig gomotivoorde critiek gevoerd, die echter een zwakke zijde van Pasteur's betoog aan het licht steldo, n.l. dat Pasteur met do miltvaursporen goon rekening gehoudon had. Hot was toch waarscbijnlijk, ja zolfs genoegzaam zekor, dat alleen miltvuursporen een weide tot champ maudit kunnen stompelen, torwijl staafjes in enkele weken of zolfs in korter tijd zoudon afsterven eu ongevaarlijk worden. Nu bevatten miltvuur-kadavers wel staafjes maar goen sporon on zijn in den bodem do omstan-digheden voor de vorming van sporon ongunstig, zoodat eon good begraven miltvuur-lijk werkelijk niet lang gevaarlijk kan blijven. De paardonarts Frederikse heeft in ons laboratorium, toon hij een cursus bijwoondo, stukjes lover van oon aan miltvuur gestorven konijn in zakjes van notoldook gowikkeid begraven on het eeno voor, het andere na opgegravon. Den olfden dag hadden de stukjes het vermögen ora bij muizon miltvuur op te wekken verloren. Daarna word in de maand Juni een miitvuur-konijn op een zonnig plokje in den tuin begraven op een halve meter diepte. Na oen maand word hot dier opgegravon en door ontingon op muizon nagegaan of er nog miltvuur-virus aanwozig was. We waren zoo gelukkig al onzo geönto muizen in het loven te zien

117

blijven, een buitenkansje, daar andoro bactorien dan die van milt-vuur onze proef wel hadden kunnen bedorven. Nu ze evcnwel zoo gelukkig uitviel, bleek het duidolijk dat ons miltvuur-kada-vcr onschadelijk geworden was.

Evenwel had niemand beweerd, dat do miltvuur-kadavers door de herders altijd met dezelfdo nauwgezothoid werden bograven. Integendoel hadden Pasteur en zijne medewerkors interessante waar-nemingen verzameld, waaruit een zeor siordigo wijze van begravon bleek. Ohambeeland ') beschrijft een goval waarin op een dijk eon paard aan miltvuur stierf; het dier word gevild en zonder huid door twee paarden over den dijk gesleept. Als naar gewoonto passeerde daar dien dag een kuddo schapen, eenige koeien en een stier. Zes dagon later stierf de stier, don zevenden dag ver-schoideno schapen, den achtsten dag twee koeien en vele schapen. Deze werden begravon na gevild to zijn, doch zoo siecht, dat do honden en de vogels ze bloot konden woolen. In eonigo woken stiorven nu 500 a GOO schapen, 25 koeien on 15 ä 18 paarden. Do eigenaar bracht nu zijno schapen naar eene andere weido op vier mijlen afstands. Gedurende den overtocht stierven er acht, later niet meer. Na twee maanden keerde do kudde terug en begon de ziekto weder to heerschen. Do dieren van drie naburige hoe-ven bleven gospaard.

Koch hcot't zieh waiirschijnlijk het bograven dor aan miltvuur govallcn dieren voorgesteld, geschiedende door een nauwgezet ambtenaar op het voorgeschreven aantal meters diepto en dan is er inderdaad woinig kans dat de bograven iniltvuur-bactoriön gedurende langen tijd eon bron van govaar blijven. Hij heoft daarom naar eene andere wijzo uitgozion waarop het miltvuur-gif zieh zou verspreiden en daarbij vooral aan do noodzakelijkheid gedacht dat een vokloendo toinperatuur voor do sporonvorming moost aanwozig zijn. Zoo is hij ertoe gekomen do zicke dieren govaarlijker to achten dan de doode. Hij mcont dat met de uit-worpselen, met hot noussecroot, wölke door slijmvliesbloedingen

1) Ch, Ciiamiiuiu.and. Le charbon et la vaccination charbonncuae d'apn'is les travaux r^cents cle M. Pasteur 1883,

118

hot virus bevattcn, miltvuurstaafjes in een goedo voedingsstof ge-huld op hot weiland gcraken. Zoo nu een vocbtigo atmosphcer het uitdrogen vertraagt en een zonnctjo do noodzakelijke tempora-tuur aanbrengt, gaan de staafjes sporen vormen, die jaren lang lovensvatbaar kunnon blijven.

Het komt mij voor dat de voorstellingen van Pasteur en Kocu samen verecnigd een goedo epidemiologische theorie vormen, die eeno voldoende verklaring van do voornaamsto verspreidingswet-tcn van het miltvuur geeft. Het is zeer aannemelijk, dat on het blood van siecht begraven dieron on do bloederige excrata van nog levondo dieron als temperatuur en vochtigheid medowerkon de kweekplaatsen worden van do miltvuursporen, die in een vol-gend seizoen als smetstof werken. Vermoedelijk zullen de practici, do vecartsen, die met do epizoötiön zolf in aanraking komen het niet met mij eons zijn en reeksen van govallen citeeron waarover onze theorie volstrokt geen licht werpt. Op het oogonblik heeft evonwel het laboratorium gcdaan wat het kon. Do practijk of lievcr do practici moeton nu door zorgvuldige waarnemingen van kleinere en grootere epizoötiön waarbij de bacteriologische onder-zookingsmothoden moeton worden gebruikt, feiten verzamelen die het mogolijk makon hot vraagstuk nader onder de oogen to zion.

15acteriologisch-epidcmiologische waarnemingen zijn zeer moeie-lijk of liover do golegenheid daartoe is zeer zeldzaam. We zijn dan ook zeer gelukkig met een kloin aantal govallen waarin het miltvunr-virus buiton het zieke lichaam word opgospoord. Het cerste heeft Krank in don kleibodem van een stal waarin oik najaar, wanneer het vco in de stallen word gebracht, eenige ge-vallon van miltvuur voorkwamen, miltvuursporen gevondon. Dit ondorzoek geschioddo nitsluitend met diorprooven. Er word bij eonigo muizen con klein partikoltjo klei onder de huid gebracht. Van dezo muizen gingen onkolon dood. Door microscopisch ondorzoek, cultuur on vernicuwdo ovoronting word geconstatecrd, dat do miltvuur-bacil don dood had veroorzaakt. Hot bleek dat in hot jaar toon voor hot eerst zieh gevallcn van miltvuur in dien stal voordeden con stalknecht eon aan miltvuur gestorven schaap

119

aldaar had govild, om het vol te bemächtigen. Doze waarneming lichtte hot ontstaan van govallen van miltvuur tolkcn jaro als hot voo naar de stallen word gebracht zeer wel too. Later hecft Prof. Foestee in don bodom van do Alfrinkhoevo to Eathmcn op dozelfdo wijzc miltvnursporen aangotoond. Eon zeer interessante waarneming word te F., eon kleine stad aan den Donau, gedaan door Rembold on Bkiswäkoer. In dit stadje word n.l. sodert enkclo jaren het voorkomen van karbonkels, pustula maligna bij don monsch on van miltvuur bij hot voo opgemorkt. Er waren meor-doro ioorlooiorijen on men kon nagaan dat do gonoomde ziekton waren voorgekomon sodert men Amerikaanscho huiden was gaan Vorwerken. Het is bokend dat imidon do ovorbrengors van miltvuur kunnen zijn: do beruchto ziokto dor wolsortecrdors is im-mors niet anders dan long-miltvuur. Het was nu do taak van den bacterioloog om aan to wijzen längs welken weg do miltvnursporen het vee beroikten. Do genoemdo ondorzoekers vonden eon dubbol huis waarvan do eono vlougel door oen leorlooior, do andere vlougel door eon boor werd bewoond. Do laatstgenoomde had zijne drie beesten alle aan do ziokto verloren. Het bloek dat aan weerszijden van don gomconschappolijkon gang con zoldor grensdo, waarvan do eono tot beiging van huiden, de andere tot borging vau hooi dionde. Zoo men huiden of hooi noodig had werd het bonoodigde naar beneden geworpen on weggedragen. Do vloer van den gang was dus hot kruispunt van de wegen die de huiden naar de loerlooierij en het hooi naar den stal mooston afleggen. Daar kon hot hooi door miltvnursporen worden bczocdeld. Met hot daar aanwezigo stof wofdon dieren geönt on ook word eon weinig van dat stof op gelatine-platen uitgozaaid. Doze laatste proevon loiddon niet tot eonig positief resultaat on ook bij hunno dierproeven haddon do ondorzookors aanvunkolijk mol allerlei togonspoodon to kampon. Do eorsto cavia die mot het stof geönt word ging dood aan tetanus, eon tweedc aan maligne oedcem. Eerst toon 1 c. cm. stof godurondo 30 minuton tot 110deg; was vorhit, on eono suspensio van hot zoo bchandcldo stof voor do infoctio cenor cavia word gebruikt, ging het dier in 2 dagen aan miltvuur to gronde. Zoo word doze op zieh zelf reeds belangrijkc

#9632;#9632;#9632;

120

epidemiologische waarneming door het bacteriologisch onderzoek gecompleteerd.

/ailko feiten moeten nu in ovorvloed voor miltvuur ea andere infectie-ziekten worden verzameld, voor dat dogelijko epidemiologische thoorien kunnen worden gegrondvest. Dergelijke feiten evenwel kunnen de bactoriologon alleen vorzamolen als de pr actici hen op do goode gelegenheid opmerkzaam maken.

Rijk zal deze bron van kennis oorst dan worden als de practici

zolf bacteriologen

zullen zijn'

ACHTSTE VOORDRACHT.

Septicha emi e. V oo rz o rgs o uti ng.

We zouden thans mooton ovorgaan tot de bespreking dor voorzorgsonting togon miltvuur.

Hot is evenwel ter voorkoming van horhalingen gowonscht om al do PASTEUit'scho vaccination samen to behandelon en daar doze ziekten betreft'on waarover ik nog niet gesproken hob, mooten wij ons eon zijsprong veroorlovon op hot gebied der septichaemien.

Ik laat daarom do bohandoling van het onderworp septichaomie aan do bosproking der vaccination voorafgaan. Kocu ') hooft in hot jaar 1878 eon zoor bolangrijk book geschreven over do wond-infectie-ziek-ten. Hij behandelde daarin laboratorium-wondon en laboratorium-ziekten. Voorloopig schoon dat ondorzook alleen van theoretisch belang te zijn. Hij had bij muizen en konijnen wenden gemaakt en die wonden met allerlei vuil verontroinigd. Dikwijls genazen zij dos-niettegenstaando ongestoord; in onkele gevallon ontstond or ottering, progrodiento wecfsol-necrose; in andere gevallon gingen de dieron dood tonvijl hot blood mot tijno staafjos beladen was. In doze gevallon sprak Keen van septichaomie. Do lokale roactie in do wond was zoor goring, do algemoene vorgiftiging trad op den voorgrond; or schoon eon dergolijke tnestand to bestaan als

1) R. Kocu, Untersuchungen uhvr die A.etiologie dor Wundin-fections-k rank heilcMi, 1S78

122

door do Chirurgen sedert lang septichaemie wordt genocmd, ccne bloedvergiftigingquot; zondor golocaliscerdo sccundairo ontstekingen (metastasen), Koch onderscheidde muizen- en konijnon-soptichaomio door baeterien van vorschillendon vorm veroorzaakt. De bacterie dor nuiizonzickto was onsuhadelijk voor konijnon en ook voor veldmuizen; hot blood dor zieko konijnon dooddo ook muizen, zoowel witte als grijze. Later vond men bij het vee dergelijke ziekton tcrug. Niet allcen bet miltvuur, dat evenveel recht hoeft op den naam eener septichaemie als Kocu's experimentcole ziek-ten, maar daaronbovon bij do varkens do vlekziokte (Löffler), bij do hoenders do zoogen. kippen-cholera(PASTKUK), bij bet wildde wildscucho', (Kitt), bij den buft'el do door van Eecke beschrovon bloedziekto. Bij al dozo ziokten werden bacteriön gevonden in hot blood en gokwookt op do intussehen in gebruik gekomon voedingsstoffen. Zij worden van toepassolijke namen voorzien on aanvankelijk als vcrsclullondo soorten behandold.

Evonvvel bleek het mooielijk do vorscheidenheid dezor soorton vol te houden. Het konmerk waarop men zieh het meest verlaton had n.l. do vatbaarheid van verschillende diersoorten, bleek bo-driegelijk. Het sterksto voorboeld voor doze bewering had Pasteuk reeds geleverd, toon hij mededeolde dat men do vlekziokte der varkens op konijnon kon ovorenton, maar dat met het blood der aan doze ziekte gestorven konijnon goon varkens meer kunnon worden godood. Do passage door het koniju heeft do bacterie ongevaarlijk voor do varkens gemaakt. Daar do soort ongetwijfeld dozelfde gobloven is, was hot soort-kenmerk bedriegelijk. Nog dui-dolijker blijkt dit als we weton dat de vlekziokte hoogst waar-schijnlijk door dozolfdo bacterie veroorzaakt wordt als Kocn's muizen-septichaeraie, eon bacterie, die, als hij van hot varken komt konijnon dooden kan, en naar Kocu's ervaring dit niot doot als hij van muizen komt. Do tweodo laboratoriuin-ziokto van Koch, de künijnon-septichaomic wordt waarschijnlijk veroorzaakt door dozolfdo bacterie die de kippon-cholora en do borstziekte der varkens teweegbrengt. Hütk heeft hot oerst aitgosproken dat al dezo soptichaorniön slechts door twee bactorie-soortcn worden veroorzaakt, die stork in virnlentic wisselon on die ook

123

niet altijd precies op dezelfdo manior groeicn op onzo gowono vocdlngsstoircn. Hij rangschikt zo aldus:

kloino plompo staafjesnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; kleine slankc staafjes

konijnen-sopticliaomionbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nniizon-septicliacmio

borstziokto dor varkunynbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; vlekziekto dor varkens

kippon-cholora wildziekte

butt'el-ziokto van van Ekckk (oedemateuso vorm van veepest ?). Naar hot modogodceldo moot men soptichaomio bepalon als do ziokte waarbij bactoriün in bet blood groeion. Do invlocd van do Duitscho bactcriologischo school op do goneeskundigc wetonschap is zoo groot dat wo ons bij doze bopaling zullen mooten noor-leggen on voortaan hot woord soptichaomio in den door Kocn aangegovon zin gebruikon. Wo kunnon dit editor alloon ondor protest doen en dit wel otn tweo redenon: vooreerst omdat do chirurgische septichaenncn niet aan doze bopaling voldoen on ten tweede omdat Pastbue voor Kocir hot woord voor eon andere bacteric-ziokte, overeonkomstig zijno atloiding, dus niet onjuist had gebruikt.

Pasteur had n.l. govondon dat schapon wior wondon mot aardo worden verontrcinigd of in hot algomeon proefdieren wion men eon weinig aardo onder de huid hooft gebracht niet zeldon eon ontsteking van hot onderhuidscho bindweefsel krijgen, waarbij do wocfsels afstorvon on in rotting (groone verkleuring, gasvorming) overgaan. Do dicron stervon terwijl or zieh bacteriön uitslui-tend in hot onderhuidscho bindweefsel hebben vormoerdord. De dood meet dus aan resorbtio van schadclijko stoßen door hot blood worden toogeschrovon. Pasteur noomdo daarom do ziekto bloedvergiftiging, soptichaemio. Hij ontdekte dat do staafjes dor soptichaomio anaerobon zijn on vond hierin do verklaring waarom zij zieh niot door het lichaam vorsproiden. Hot blood was voor lion afgosloten terrein. Kocn heeft later over dezelfdo ziokte gewerkt. Hij kweekte do bacterio rein en vorkroog nu bij zijn proefdieren gcon necrose on rotting, maar alleon oodeem. Hij noomdo do ziekto maligne oodeem en ondor dozen imam is zij bij do bacteriologen bekend gebleven.

124

Intttsschen zou er wcl lets voor to zeggen zijn om Pasteur's opvatting van soptichaemio te verkiezen. In dezen zin zou dan ook do tetanus ocno septichaemie zijn. Deze ziokte lijkt in menig opzicht op hot maligne oedeeni en daarom wil ik hare geschio-donis hier inlassciien. Dierproeven leeren dat in tuinaardo over do gehcelc woreld eon bacterie voorkomt die dieren ondor do typische verschijnsolen van tetanus doodt. Wij hobben nog onlangs aarde uit den tuin van het militaire hospitaal om ze te zuiveren godurende eon kwartier tot 70deg; verhit en daarna onder do luiid van eon cavia gebracht. Dit had plaats dos na-middags ongoveor 4 uur. Den volgenden morgen 9 nur vonden wij do cavia in de voor tetanus karakteristieko houding, met uitgostrokte pooten, dood in het hole. In de omgeving van de ingebrachte aarde was ondor de huid eonig licht bloederig vocht, waarvan bij 3 muizen mot eon glazen pipet eon kleine hoeveel-hoid onder de huid word gebracht. Deze muizen hadden den volgenden dag tetanus en stierven na 3 dagen.

Nicolajkr achtte het al dadelijk waarschijnlijk dat do door dergclijke proeven opgespoorde microbe do oorzaak van den cli-nischen tetanus zoude zijn, te meer omdat deze, zoowel bij menschen als bij paarden, vooral van do ledematon uitgaat die het nicest kans hobben met aarde in aanraking to komen. Inderdaad kweektcn bij zolf en anderen uit geamputeerdo ledematon van totanus-lijders dczelde anaerobe bacterie die in door aarde ge-doodde proefdioren voorkomt. Is doze tetanus nu een algemeene of eene plaatselijke ziokte? Do toxicoloog en do humoraal-patholoog zeggen een algemeene. De morpholoog, de solidair-patholoog zeggen oen plaatselijke. Do bacterien ontwikkelcn zieh in een klein Vorschulen hoekje van het onderhuidscho bindweofsel waar do zuur-stof nict doordringt, in een klein abscesje. Wij hobben oen paard zien dooden door eon abscesje boven den hoof zoo groot als een hazelnoot on een collega door eon abscesje zoo groot als oen orwt, na een subcutane injectio van morphine. Do microbon maken daar een scheikundig vergif, een eiwitstof, die wordt gorosorbeerd en bloedvergiftiging tcweegbrengt. Die eiwitstof is door Brieoeh en Coiin bcreid. Zij doodt eon niuis van oen gemiddeld lichaamsgo-

125

wicht van 15 gram in de hoeveollieid van 0.00005 mgr. hotgoen voor ecn monsch van een gemidrloid gowicht van 70 K.G. 0.2Pgt; mgr. zou zijn. Kitasato beroidde een totanotoxin waarvan de berekende dobis lethalis minima voor een mensch van 70 K.G. iichaamsgcw. 0.1071 mgr. zou zijn.

De wondziokto van den mensch die den naam bloedvorgit'tiging draagt lijkt meer op de septiohaemie van Pasteur dan op die van Koch. Zij ondersoheidt zieh van beiden doordat zij niot, door oen eigen soort van bactorie wordt veroorzaakt. Dozolfde bacte-riön die lichte, weinig gevaarlijko, echt plaatselgke wondziekten teweegbrengen, kunnon wanneer zij zieh tot haar hoogsto kracht outwikkolen den drager dooden. Wij vinden zo dan in hot blood, inaar in gering aantal, zoodat zij gemakkeiijker door cultimr dan door microscopisch onderzoek zijn aan to toonen, niet to verge-lijkon met de rijke eulturen van bacterien die bij de soptiehao-miön der huisdieren worden aangotroffen. Hot is dan ook veol waarschijnlijkcr dat de uit de wond geresorboorde vergiften den patient dooden dan de weinige microbon die in hot blood gedrungen zijn. Wij komen later bij de besproking der ctter-microbon op de bloedvergiftiging van den mensch terug.

Na doze afdwaling keoren wij tot de voorzorgsenting terug en ziillen u in historische volgordo van I'asteuk's wonderschoonen arbeid op dit gebied verslag doen.

In 1880 deed Pasteuk aan de Academic des Sciences oen zeer belangrijko mededeoling: Sur los maladies virulentes et on par-ticulior sur la maladie appeleo vulgairemont cholera dos poules, waarin hij eerst uiteonzotte wat hij omtrent do bacterien die in hot blood dor zicko kippen voorkomen had gevonden en vervol-gons, herinnerend aan Jenner's vaccinatie, deed opmerken dat de vorklaring van do begrippen praedispositie, immuniteit on dor vaccinatie zolvo niot lang nicer in hot duistor konden blijvon, nu do naaste oorzaak van oenigo infectie-ziekten was ontdokt. Daarop maakte hij bekond dat bet hem gelukt was de goculti-veerdo microbon door oen gewijzigde methode van kwoeking zöo

126

te veranderen dcit zij wol ziekto, doch sleohts bij uitzondoring don dood dor gcöntto kippen teweegbrengen. Do herstelde kippen zijn niot vatbaar moor voor do infoctio mot hot storko virus. Zij zijn immuun gemaakt.

Pastkuu hooft gedurende oenigo maanden vorzwogon op welko wijzo hij zijn cultureu vorzwakto om or vaccins van to makon, autant pour consorver quelquo temps oncuro rindepondance do mos etudes quo pour mioux en assurer la marche.quot; Toon bleek uit do nieuvvo medodeoling dat hij niot anders deed als do culturen iaten staan. Na vorloop van tijd sterven do mi-croben, zoodat ton slotte uit do tnislukking dor overonting op niouwen bouillon blijkt dat do goheele cultuur lovonloos geworden is. Voor dit tijdstip bereikt is bestaat or eono poriode waarln hot vermögen om ziok to makon dor lovcndo, men zou kunnen zeg-gon stervende microben, vorzwakt is. Doze oigenschap is erfelijk. Wanneor men uit do stervende culturen ovorent op niouwen bouillon, verkrijgt men oen rijko cultuur, niot te onderscheiden van do sterk virulente waarmoö hot onderzook aanving, bohalve door hare niot-govaarlijkheld voor hot govogolte.

Hooft men oen cultuur van sterk virulente microben, en verlangt men do virulentie onverzwakt to bohoudon, dan is hot noodig ze tolkens weor op nieuwen bouillon over to enton. Laat men dit na, dan verkrijgt men eene varicteit van do oorspron-kclijke soort die voor proefdieren minder schadclijk is. Menigeen zou do verzwakte cultuur als bedorvon hebben terzijde gezot. Pastkuk ontdekte dat de voronachtzaamde culturon in vaccins waren voranderd.

Zoo passeeron ons tolkens ontdekkingon waarvan wij geen partij woten to trokken. Eon Pasteue logt or do hand op.

Do ontdekking, dat do microbe der kippen-cholera in hare virulentie kan worden verzwakt on dat do vorzwakto microben als vaccins dienst doen, was uit eon wotonschappolijk oogpunt van groot belang, maar wiorp voorshands voor do practijk nog niet voel af. Zij oponde oven wol hot vooruitzicht dat. voor andere, uit oen oeconomisch oogpunt gewichtiger ziekten dan do kippen-

127

cholera, ovoneens een vuccin zou te vindon /.ijn. Het eerst dacht men aan miltvuur, dat zoo grooto kapitaal-vorliczcn voroorzaakt on waarvan de parasiot zoo good bokend is. Roods Imd Pabtbub door proovon op runderen zieh overtuigd dat door con golukkig doorstanon aanval dezer ziokte imnumitoit vvordt vorkrogon on dus do hoop een vaccinquot; te ontdokkon gorochtvaardigd was, toon Toussajnt kvvain mot de modedeoling, dat hot blood van con miltvuurlijder geduronde 10 miauten tot 55deg; C. verhit zijndo in een vaccin verändere! is. Dit gaf eene grooto levondighoid in Pasteur's laboratorium, waar do zomorrust juist was aangovangon. Hot niouwe feit moost worden vervvorkt. Men Icon woldra do juistheid van Toussaint's boworen bovostigen, maar vend zijno methode voor practischo toopassing to onzoker. Hotnaar Toussaint's methode verzwakte miltvuur-bloed geoft weder virulente culturen, zoodat de merkwaardige vorming eonor nieuwe variöteit, die bij kippen-cholera word opgemerkt, hier niot plaats greop.

Pasteur gaf eene botero methodo aan om eon voorzorgsontstof voor miltvuur te boroidon. Hot lag voor do hand te trachten don miltvuur-bacil op dezelfdo eonvoudigo wijzo to verzwakkon, als met do microbe dor kippen-cholera was geschied. De miltvuur-bacillen zijn evonwel door hunno sporon vool boter legen nadoelige invloeden bestand dan do sporenloozo microben der kippen-cholera. Het was niot te verwachten dat do taaio miltvuursporon door do voedsel-onthouding, de zuurstof dor lucht of wat dan 00k hot verzwakkende moment bij Pastkur's proc6d6 mogo zijn, zou-den worden aangotast. Van daar do kunstgreep om de culturen van den miltvuur-bacil bij eene temporatuur to houden, waarop geen sporen gevormd worden. Vroegere bepalingon haddon go-loord dat bij 42deg;43deg; do in kalfsbouillon levende bacil goon sporen voortbrengt. Dit was alzoo de temporatuur, waarop do culturen werden gebracht. En ziet! Pasteur's verwachting word niet tolourgosteld. Na eene maand is do aldus behandelde cultuur dood. Na drio woken is zij zoö verzwakt, dat zij noch grooto dioren, noch do kleine proofdieren doodt. Daar voor is zij eon verzwakt virus en tcvens een entatof, die immuniteit achtorlaat.

Nadere proeven leordon dat do virulentie gaandowcg vermin-

128

dort, zoodat hot oorst de govuarlijkheid voor runderen on selmpon vcrdwijnt, daarnn voor konijnen, dan voor guinooscho biggotjos en oindolijk ook voor muizon.

Worden do verzwakte culturon bij 37deg; vorder gckwoekt, dan blijvüii zij denzelfden graad van giftigheid bchouden en ook in de dan gevormdc spuron is doze graad van virulentio vastgelogd. Men kan dns miltvuursporon bereidon van alle gradcn van virulentio.

Ras werd er voortgowerkt aan de practische toepassing dezer ontdekkingen. IJc verzwakte microben blöken weder vaccins to zijn. Men zocht do nicest gescliikte methode om runderen on sehapon door vaecinatioquot; met de verzwakte culturon imnuum tc maken. Don 29^stogt;i September 1880 had Pasteub meegedoold dat miltvuur niet reeidiveert. Nog goon jaar later, 13 Juni 1881, was de methode van voorzorgsenting tegen miltvuur van runderen en sohapeu gevonden, precies in den zelfden vorm waarin zij thans nog practisch wordt toegopast. Op dozen datum werd de nieuwo methode hot eerst op groote schaal buiten hot labo-ratorium beproefd.

Deze stap word Pastkur gemakkelijk gemaakt door de Soci6t6 d'agriculturc de Melun, die 60 sehapon en 10 runderen tot zijne besehikking stelde. Pasteuk voorspeldo tot in bijzondorhedcn, wat or met deze dieron zou geschieden. De helft zou worden gevac-cineerd, de andere helft zou als controle dienen. Na afloop der vaecinatio zouden alle dieren met sterk, virulent miltvuur worden geent. Alle govaccinccrdc dieron zoudon in leven blijven, alle niet gevaccineerde (contrulc) dieren zouden sterven of ten minste zwaar ziek worden.

Co programme, j'on conviens, avait des hardiossos de prof6tie, qu'un öclatant succes pouvait seul faire excuser. Plusieurs per-sonnes eurent l'obligeance de m'en faire la r6marque, non sans y meler quolque reproche d'imprudcnco scientifique. Toutofois rAcademio doit comprondre quo nous n'avions pas libelle un tol programme sans avoir de solides appuis dans des exporiences prealables, bien qu'aucune des dernieres n'eüt Tarapleur de coile qui se proparait. Le hasard, d'aill'eurs, favorise los osprits pr6pa-

129

res et c'cst dans ce sens, jo crois, qu'il faut entendre la parole inspircc du poute: Audontes fortuna juvat.quot;

Het eelatanto succes word workelijk vorkrogon. De boroemdo proovon van Pouilly lo Fort werden door ecu groot aantal personell bijgowoond, vooartsen, genoosheercn on landbouwors, die allen zieh konden ovortuigen, dat de niet gcvaccineerdo dioren stiorven, do gevaccineorde in leven blevon. Slechts 66n drachtig scliaap stiorf na do vaccinatio, nadat eon abortus had plaats go-had. Het is niet goblokon, wat hier do oorzaak van den dood is geweest. Het was geen roemlooze dood, want do discussie in do Acadomie do inodociuo naar aanloiding van Pasteur's mededce-ling over do proovon te Pouilly lo Port hiold zieh uitsluitend on goduronde gcruimon tijd bezig mot dat oono drachtigo schaap, terwijl van do 29 dio in het leven waren geblevon niet word gorept.

Na doze proovon word aan alle kanten tot Pasteur hot verzoek gerioht voorzorgsentingen te doen of proovon op min of moor uitgobreido schaal to nomon. Hij vaardigdo daartoo assistonton af, die do inontingon vorriehtton en daarna do ingeento dioren on eenige controio-dicreii aan liot onvorzwakto gif blootstoldon om do beschüttende kracht dor vaccinatie aan te toonon.

Do vaccinatio's geschieden met twoo vaccins. Eerst wordt eon cultuur van zeor verzwakt railtvuur ingospoten, dio do dioren voor het tweede vaccin onvatbaar moot raaken. Tien tot veertion dagon later wordt hot tweede, veol kraclitiger vacoin aangowond.

Do genomen experimentell zijn niet alien oven gclukkig geweest. In dertion gelukkigo cxperimonton werden to zanion 159 schapen gevaccineord en met stork miltvuur gecontroloord. Van doze schapen stiorf or eon (hot drachtigo schaap van Pouilly lo Port). In liegen proovon worden 51 runderen govaccineerd. Van doze stiorf er na contröle mot stork miltvuur goon onkclc. In alle proovon te zamen werden 9()G dioren govaccineerd. Daarvan stiorven or voertien aan do vaccinatio. Onder doze veertion was echter 66n drachtig scliaap en vijf lammeren, terwijl zes dioren tot oene kudde bchoordon (Kapuvar), dio onder zeor ongunstige omstandigiieden verkoerdo, wat vooding botreft.

130

Do ongolukkigo proeven waren vier in getal; 66n to Mer, 66n to Kapuvar in Oostenrijlc op do goodoron van Baron Berg on tweo to Fakiscb, op oonc hoove van do Duitscho Kroon, waar op vorzoek der Duitscho Kogooring proeven worden gonomon.

To Mer stierven or van do 30 geüntto dieren 7 aan do con-trole met stork miltvuur. Men had editor in hot laboratorlum ccne vcrgissing begaan on tweomaal hot eersto vaccin gezondon. Hot resultant ploit dus niot togen do methode.

Te Kapuvar werden kndden, die zoor sloeht govood waren, geünt, on word daaronboven door do zeer siechte hulpmiddelon zeor slordig geent. Van do 58 dieren stierven or 7, hetzij aan de vaccinatie, hetzij aan do contrulo-procf.

Hot is door een eonvoudig feit duidolijk geworden, dat dczo siechte uitkomst niet tegen do practische bruikbaarheid van Pasteuk's metiiodo plcit. Do Baron Bebo n.l. op wiens kuddo do proeven to Kapuvar gonomon zijn, bcstolde hot voigondo jaar vaccin voor 5000 schapou.

Te Pakisch stierven van 22 govaccinoorde schapon or 3 ten-gcvolge dor vaccinatie; dezo waren (Jonjarigo lammeren.

Bij een twecdo proof stiorf van 24 dieren 66n lam aan do vaccinatie, twee lammeren aan do controle-proof.

Do Duitscho bactoriologischo school verkündigt nog altijd, dat Pasteur's methode van vaccinatie tegen miltvuur practisch niet aan te bevelen is. Do oeconoraon editor liobben dozen strijd sedcrt lang ten giuiste van Pasteuk bcslist, getuige do voigondo cijfers:

In 1882 worden in Erankrijk gcvaccincerd: 348170 schapon 47817 runderen 2325 paardon terwijl in hetzolfde jaar naar hot buitonland stof word vorzon-don voor:

36830 schapon 0169 runderen on paardon.

In dit jaar stierven in Krankrijk, procentsgewijzo bcrokond, 10 maal moor nict-govaccinccrdo schapon aan miltvuur, dan govac-cinoerdo. Doze cijfers würden nog veol sterker sprekend, Indien

131

men, wat billijk is, allcon do vijftion kudden rekent, waarcmder miltvuui' voorkwam.

In dozo vijftion kuddon worden:

govaccinoord 3663 schapen niet gevacoineerd 2857 schapen verloren gedurendo do vaccinatio:

govaccinoordo schapen 58 of 1.58 ⁰/₀niet gevaccinocrdo schapen 60 of 1.62 % verloren na de vaccinatio:

govaccinoordo schapen 0 of 0 ⁰/₀niet gevaccinocrdo schapen 141 of 3.85 ⁰/₀. Ook in ons land blijkt do günstige invlood van do ontingon. In de provincio Limburg zijn, volgons het Vorslag van hot veo-artsonijkundig staatstoezicht in 1892, in 51 gemoonten, waar do voorbehoedonde inentingen niet plaats hadden, do govallon van miltvuur talrijkor geworden, in dio gomooiiton waar do ontingon werden toogopast is daarontogon hot aantal belangrijk vormindord. Dit goldt voor iiot tijdvak 18771892.

Ton siotte volgo hier nog hot algeineone ovorzicht van do in Erankrijk sodort 1882 vorrichtto ontingon tegon miltvuur.

Schapen.

Jaren,

Totaal

aanlal ge-

vacc.

dieren.


Aantal dio-		Gcstorven

omtront be-	na hot	na hot	in de rest
richl is	le	2e	van	totaal.
ingekomen.	vaccin.	vaccin.	het jaar.

totaal in quot;A,.

1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889 1890 1891 1892 1893

270.040

268.505 318.553 342.040 313.288 293.572 2(19.574 2 39.'.) 74 223.611 218.629 259.690 281.333


243.199	756	847	1.037	2.640
193.119	436	272	784	1.492
231.(193	770	444	1.033	2.247
280.107	884	735	990	2.609
202.064	652	303	514	1.469
187.811	718	737	968	2.423
101.834	149	181	300	630
88.483	238	285	501	1.024
(19.865	331	261	244	836
53.(140	181	102	77	360
63.125	319	183	126	628
73.939	234	56	224	514

1.08 0.77 0.97 0.93 0.72 1.29 0.62 1.16 1.20 0.67 0.99 0.69

totaal 3.296,815 1.788.87!) 5.6(18 4.406 | 6.798 16.872 | 0.94

132 R u n d o r o n.

Jaren,

Totaal aantal gc-

vaec. tlioren.


Aantal die-		G-estorven		:

omtrent be-	na het	na hct	in ilo rest
richt is	ic	2o	van	totaal.
ingekoman.	vaccin.	vaccm.	het jaar.

totaal in 7laquo;.

1883 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889 1890 1891 1893 1893

35.051 26.458

33.900 34.000 39.154 48.484 34.404 33.351 33.905 40.730 41.009 38,154

32.910 30.501 33.010 34.073 33.113 38.083 10.930 11.610 11.057 10.470 9.757 9.840


33	13	48	83
17	1	40	04
30	13	53	85
33	8	07	107
IS	7	39	04
33	18	OS	109
8	4	35	47
14	7	81	52
5	4	14	33
8	4	4	14
8	8	15	30
4	I	13	18

0.35 0.31 0.37 0.50 0.39 0.39 0.43 0.45 0.31 0.13 0.30 0.18

totaal i 438.834 200.903

177

433

091

0.34

Mon liomlt hot or in hot Instituut Pasteur voor dat voor do vaccinatie jaarlijks goraiddold 10 % ^v^n do schapon on 5 ⁰/₀ van do runderen aan miltvunr stierf. Uit do modogodoclde statistiok over 12 jaar blijkt dat onder de gevaccineerde runderen do stcrfto VsVoi oodcr do govaccinoordo sohapon 1% hooft bedragon, zoo-dat naar Chambekland zoer matig bcrokont do vaccinatie ecno jaarlijlcscho bosparing van 5 millioen francs voor do schapen on van 2 millioen francs voor de runderen xou hobbon vorzokord.

Vorgolijking van do tweede on do vierde kolom van het bovon-staande staatje toont aan dat do rapportcn dor vooartsen van jaar tot jaar minder regelmatig inkomon scoodat over 1893 slcchts van Yi, dor govaccinoordo runderen het rosultaat word gomeld. Het zal dus gaandowog onmogolijk worden cm lict rosultaat dor milt-vuur-vaccinatio to overzien on hot beste bowijs voor het nut dor vaccinatie zal ton slotto zijn dat 12 jaar na do eerste toopassing der methodo do Fransche bocren voor 319487 dicren vaccin hobbon bostold.

Als do iniltvmir-vaccinatio gobruikolijk zal geworden zijn, zal ook dit totaalcijfer zijn botookenis hebbon verloren on zullon do twijfelaars van con volgend goslacht, die do schittoronde aanvan-

133

kolijko resultaten niot hobbou gezien, do golicolo motliotlo voor con oudonvotscho slcur zonder botoekcnis leunnon verklären, Zoo gaat hot thans mot do echte vaceinatio togon do pokkou.

Zoolang do hygiöiiische inaatrogclon van bestriding onvokloonde zijn, zal do vaceinatio ongotwijfeld con woinig schadendo en zeer voel bntondo vordediging togon miltvuur blijvon. De mannen der practijk hobbon allorwogon do methode toogojuicht on toogopast. Do grondon, waarop eonigc theorotici hnnnc instomming aohter-houdon, zijn stcllig ünvoldoende, zooals Pastbue afdoendc hooft aangetoond.

Roükkt Keen hceft zieh krachtig tegen do invooring van Pasteur's vaceinatio in do practijk vorzot. Aanvankolijk moondo iiij dat do gohocle exporimontoole grondslag dor mcthodo onjnist was. Later bleek dat de vorzwakking dor railtvuur-culturon nitblijft, Indien op agar-agar wordt gokweekt, en mocston Kocn on Gaffkv toogoven dat in boLiillon-culturon do zaak juist zoo geschiodt als Pasteur hot bewoert, on kwam dus do autoritoit tlozcr ondcrzoo-kers hot geloof in Pasteur's mododoelingon bevostigen. Nu word echter aan Pasteur verwoten dat hij niot nauwkourig opgaf op welk tijdstip der vorzwakking iiij do verzwakkendo cultuur tot oersto en twoedo vaccin verhicf. Koch, Gaffky en Löffleb stoldon con schorpe, gomakkolijk to bopalon grens voor. Als oersto vaccin wenschten zij to nemon eon miltvuur-cnltuur dio mnizen dootlt en cavia's spaart, torwijl voor hot tweodo vaccin eon cultuur werd vorkozon die konijnen doodt on grootere dieren iniiotlevon laat. Hot eorste noomden zij muizen-miltvuur on hot twectle koiiijnon-miltvuur. Men kon daarop to Parijs antwoorden dat men nooit anders gedaan had. Vormoodclijk liiold men dio mcdedcoling achter em hot boroidon van vaccins niot al to gomakkolijk to muken. Zoo mot con slocht praoparaat eon ongunstigc uitkomst word verkregen, zou doze ten unrechte aan do raothodo afbrouk doen. Later hecft men to Berlijn nicer toegevendiioid voor dezc handc-ling gelocrd.

Eon dcrdo bozwaar botrof do wijzo waarop do contrnleorondo infoctio'a worden uitgevoerd. Pasteur spoot om dc verkregen im-

134

muniteit der govaccincerdo dioron aan to toonen oono bonillon-cultuur ondor do huid. Do Duitscho ondorzoolcors bewoerden dat Pasteur do natuurlijko infectio liad mooton nabootson, d. w, z. spo-rcn por os had moeton tocdionon. Zij vondon dat van vijf naar Pasteur's mothodo govaccinocnlo sohapon or tweo door voodoring met onvorzwakto miltvuur-sporen stiorvon. Hiortcgon kon woer worden aangevoorddat Kocn en zijno modowerkors do natuurlijko infectio wel wat grof nabootsten door aan do dieron in nitgoholdo aardappelon eon zeor grooto iioovceihoid iniltvuursporon (nl. een prop tor grootte van eon orwt) too to dienen. Daarenboven doden do bovonvormeldo rosultaton dor in do practijk tocgopasto vacci-natio dit bczwaar volkomcn to niot.

Men borinnort zieh dat do stoot tot Pasteur's onderzook in doze richting word gegevon door oono medodooling van Toüssaint. Torwijl Pasteur, na zieh van hot onvoldoendo van Toussaint's methode to hobbon ovortuigd, oogenblikkolijk in andere richting zocht heoft Ciiauveau daarontogon op zeor gelukkigo wijzo Toussaint's mothodo vorboterd. Hij zorgde in do eersto plaats dat hot railtvuur-bloed meer gelijkraatig word verwarrad zoodat hot in allo deolon werkelijk aan dozelfde teraporatuur word blootge-steld on smolt hot daartoo in capillairo glazon buisjos. Hij kreeg zoo indordaad bruikbaro vaccins, die echter hot bezwaar oplover-den dat do verwarmde bacteriiin in culturon haar virulentio her-wonnen. Hij trachtte later culturon door hitte zoodanig to ver-zwakken dat zij blijveml minder virulent waren en das evenals Pasteur's vaccins een verzwakt ras van miltvunr-microben konden genoomd worden. Daartoo kweokto hij oen bouillon-oultuur van miltvuur-staafjes gedurondo 20 uren bij 4243deg;. Do zoo ver-kregen sporon-vrije staafjes worden nu gedurondo 1 tot 4 urcn op do ongunstigo doch niot doodolijko tempcratuur van 47deg; gebracht. Do door overonting on kweoking bij 37deg; vorkrogon sporon der vorzwakto culturon zijn ook verzwakt, doch niot genoeg, en worden daarom aan do ongunstigo tomporatuur van 80deg; gedurondo oen nur blootgestold. Zoo wordt in wcinigo dagen hot zwakko ras van miltvuur-bacteriön vorkrogon dat Ciiauveau in do practijk met good gevolg als vaccin hooft aangowend.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; %

135

Later hcoft men in hot laboratorium van Pasteur nog andere metboden gerouden om do bacillon van den anthrax te verzwakken. Chambeelamd on Roux vondon dat do toovooging van oarbolzuur on bichromas kalicus in zeergeringe hoovoolhoid aan den kweek-bouillon

don groci der bactoriön vortraagt en zo daaronbovon soramigo eigen-sobappen ontnoomt. Een bouillon met ^}/_m oarbolzuur verhindert do vorming van sporen, doch laat de staafjes vrij ontwikkclon. Doze laatston nemon gaandowog af in virulentie. Do verzwakte staatjos raaken in niouwen bouillon bij gunstige temperatuur sporen die als vaccins werken. Dubbel chroomzuro potasch voor Vsoo ^aan bouillon toogevoogd werkt op dozelfde wijzo.

Hierin verliezen do bactoriön cerst hunno gevaarlijkhoid voor kleine, clan voor grooto dieron on worden ten slotto goheel on-schadclijk voor alien. Na 8 dagen, op con tijdstip dat de cultuur nog is staat is caviao to dooden, hoeft zij hot vermögen om sporen to vormen verloren. Men kan ze ovorenton in bouillon on kwceken bij günstige temperatuur zondor ooit sporen to zien ontstaan. Ja nog storkor men kan or caviao meo onton en later als het dior dood is weer culturen krijgen uit het blood zondor dat op doze wijzo hot vermögen om sporen to vormen horwonnen is.

Eindelijk hobben dozelfde onderzockers door sporen van milt-vuur in cone tweoprocontige oplossing van zwavelzuur to loggen oen verzwakte variBteit verkregen, die, morkwaardig gonoeg, do kleine dieron spaart on do grooto doodt.

Ten slotto hobben we nog oonigo proovon uit Pasteur's laboratorium to vermelden waarvan niot is geblcken dat zij elders herhaald zijn en zolfs dat zij in Pasteur's laboratorium herhaal-dclijk zijn uitgovoerd, en die toch theoretisch van groot belang zijn, proovon n.l. over den torugkeor van do vaccins tot don on-verzwakten toestand. Pasteur hecft daartoe gebruik gomaakt van con nest pasgoboron konijnon en daarvan 6011 mot do verzwakte microben geönt, die echter stork genoeg blöken om bot kleine tlier te dooden. Met het bleed van dit dior wordt een brocrtjo gecnt dat intusschon onkolo dagen ouder geworden is. Ook dit dior steift on levert smetstolTon voor een oonigo dagen ouder

136

dicr. Zoo wordt van tlior tot dior do kracht dor cultuur opgo-voerd, totdat oindelijk liot virus stork gonoog geworden is om volwasson dioron to doodon.

Op dezolfdo wijze heoft Pasteur later do microbon dio iiij in hot speeksol van gezonde personen gevonden had, microbe do la salivoquot; in hare gevaarlijkheid voor guineoschc biggetjes vor-storkt. Aanvankolijk dooddo zij konijnon doch goen caviao. Toon nu eon nest van pas geboren caviao op bovenvermoldo wijze had gediond om do bacteriön to vcrstorkon, vorkreeg Pasteur eono smetstof die volwasson caviao dooddo, doch nu niet langer in staat was om bij konijnon moor dan eon abscos towcog to bron-gon. Do geiintc konijnon worden ziek doch gonozon, en zijn dan immuun voor do bosmotting met do oorspronkclijko speeksol-microbo.

Een voorzorgsonting dio voor do praktijk bolangrijko voordoe-len afwierp word door Abloing, Coenrvin on Thomas ingovoord bij een ziokto van hot rund bokend onder don naam van charbon symptomatiquo, Kauschbrand, boutvuur. Langen tijd met hot milt-vuur als idontiek boschouwd, word door Fkskr on Bolungeu doze aandooning als eon ziokto sui generis van het miltvuur geschoiden. Oorspronkelijk moondo men dat zij voolal slcchts op hoog gologon landen, in do Alpon-gobicdon voorkwam (mal do montagno), doch toon men do ziekte juistor had leeren waarnemen block alras dat zij overal, in allo landstreken, haar slachtofFers maakt. In verschillendo Zwitsorsclio cantons is het boutvuur, wat voor andere strokon hot miltvuur is. Het menig-vuldigst komt hot voor in do maanden Juni, Juli, Augustus en Septerabor, daar in dozen tijd do rundoron naar de weiden worden godrovon, onder wölke or vole als boutvuur-woidon, overoon-komstig do champs raauditsquot; bij hot miltvuur, zijn bokend.

Het boutvuur korat bijna uitsluitend bij het rund voor. Jongo rundoron worden er bij voorkour door aangotast. Van het tweedo jaar af wordt do morbiditeit on mortalitcit steeds kleiner. Enkole malen worden ook schapon on gelten, bij uitzondoring paarden er door getroffen.

Het cliniscb incest gewichtige symptoom is hot soelle%ptreden

137

van onregolraatig begrensde aanzwellingen dor huid on van do spioron, dio aanvankolijk zeor pljnlijk en gospanncn zijn, dan langzamerhand minder gevoclig worden en bij botasting eon eigonaardig knottoren doon hooren en ook voolon als govolg van de aanwezigheid van gas tussohen do spierbundels en in hot ondorliuidscho bindweofsel. Do zotol dozer zwoilingcn is zoorvor-schillond. Voornainclijk koinon zij voor aan do dikke spiorgroopon dor voor- on acbterpooton, aan croupe on borst, doch ook in do dieper gelegen spioron van iiot bokicon en in hot diaphragraa worden zij govondon. Trourigheid, anorcxio, ophouden van hot horkauwon, drooghoid dor slijinvliozen on koorts zijn do tovens optredondo vorscliijnsolon. Dit lijdon wordt bijna steeds in 3640 urea na hot optrcden dor zioktovorsciiijnsclon door don dood go-volgd. Enkele malon komon spontane genezingen voor. Hot dicr is voor hot vervolg innnuun geworden.

Do cadavers van aan boutvmir gostorvon dieron zijn moostal zeor stork opgozet tongovolgo dor belangrijko gasvorming. Uit do nonsgaton vlooit schuimond roodaclitig gcklonrd vocht en oon sorous-bloedorige uitvlooiing uit schcode on anus wordt waargo-nomon. Hot onderhuidscho celwecfsel bodekt als eon barnstoongcle goleiaclitigo raassa, soras zolfs blocdorig geklourd, do donkorrood tot zwartrood gokleurdc spioron. Uozo vorandcringon komon moostal sloclits plaatselijk voor.

De boutvuur-bacilion, fijno staafjes van 0.010.015 m.m. longte on 0.003 m.m. breedte, worden in grooton gctale govondon in do vorklourdo spioron en in hot vocht waarmodo hot onderhuidscho eelweofsol is goTmbibeerd. Zij dragon grooto, moostal oinstandigo sporen, waardoor do bokondo trommclstok-vorin ontstaat. In hot blood worden zij niet govondon, daar doze bacterien aöroob groeien. Volgens Kitt komon zij wcl voor in den inhoud dor d armen.

Kalveron blijvon van hun goboorto tot aan de 5deg; maand vrij van boutvuur on vordragen ook bij inontingon zoudor nadool voor hunne gezondhoid con lioevoollioid ontstof die andere runderen doodt. Tech zijn zulke gcento kalvorcn later nict immuun.

Do 4raag of boutvuur ook door vocding kan worden over-

138

gebracht is door Ari.oixg, Cornkvin en Thomas breodvoorig onderzooht. Dozo proeven badden mot oon paar uitzondoringen steeds oon negatief resultaat. Door lion word slochts in 66ngeval on door BotiLiNOEB ook in 66n geval dozo proof met positiovon ultslag bekroond. Waarscliijnlijk hoof't eon gcdcolto der infoctien plants in kleine wondon, zooals Pastkuk zieh voorstoldo dat bij miltvuur regel zou zijn.

Auloinci, Cobnbvtn on Tjiomas vondeii dat 1.6 c.c.ni. spiorsap van eon aan boutvuur gestorvon dier bij oon ander dier direct in do vena gebracht, slochts in staat is con voorbijgaandon ziokto-toestand op to wekken. Bij intravenouse injoctie van zoor groote hoevoolheden troodt do dood in. Hetzolfde heeft plaats bij injoctio in de luchtwegon. Do bacillus is dus niot in staat hot normale ondothecl of opithool te doorddngen. Wannecr bij eon zoodanig geönt dier spiorvorwondingon of knouzingen worden toweeg gebracht kunnon do bacillon uit do vaton in hot spierweefsol dringen en daar ochto boutvnnr-knobbels doen ontstaan. Do dieren die een dorgolijko enting hobbon doorstaan, zijn later immuun.

In do stroken dio jaarlijks met boutvuur worden bozocht blij-ken de runderen die daar zijn opgovood on hot 4c lovensjaar ovor-schreden hebbon immuun voor boutvuur te zijn. Even oudo runderen afkomstig uit oon boutvuur-vrijo streck worden ovenwol door do ziokto aangetast wannecr zij naar eon boutvuur-streek worden overgebracht. Do looftijd op zieh zolf is dus niet vol-doende cm do immunitoit te verklären. Misschion hobbon 'do immune dieren in bun vroogste jougd eon lichten aanval van boutvuur doorgomaakt.

Arloing, Coenevin en Thomas vondon dat zcor kleine hoovcol-heden van hot boutvuur-gif slechts eon licbto stoornis in hot algo-mcen wolbevindon voroorzaken. Op dezo wijze behandeldo dieren zijn later immuun. Zij namen ook waar dat eon enting dicht bij bet oindc van don staart zeor weinig rcactic gcoft. Daar is do temperatuur to laag on hot weefsel te dicht dan dat do Doutvuur-knobbel zieh zou kunnon ontwikkolon. Ook op doze wijzo geönto dieren genozon on zijn later immuun.

Do vorschillende hier besproken middelon om imiuukitoit to

139

verkrijgen door niot vorzwakte cnlturen, hadden toch voor do practische toopassing, zooals in Lyon en oldors bleek, velo be-zwaron. Van daar dat Anr.orxo, Corxevix on Thomä.s trachtton hunne culturen to vorzwakbon on zoodoondo con nict govaarlijko ontstof to verkrijgon. Hiorvoor word gobruik gemaakt van hoogo temperaturen on eon premier vaccin vorvaardigd door bij 100deg;104deg; cen sooond vaccin door bij 32deg;35deg; spioron of spiersap van aan boutvuur gostorvon runderen to drogen, Mot dezo vaccins kon-don zij caviao, schapon on runderen iniraunisooron.

Doze mcthodo van voorzorgsincnting is in vole streken, vooral in vorschillcndo cantons van Zwitsorland op dnizendo rundoron toogepast. Do roactio dio op do inenting volgt is gering. Verlies van dioren tongovolgo van do enting is feitelijk bijna nimmer voorgokomon.

NEGENDE VOORDRACHT.

Yoorzorgseutlng tegou vlekziekte. Curatieve ontiug togen hondsdolheld. Theorie dor voorzorgsentingon.

Wij liebbon ons tot chisvcr tot do inododeoling dor foiton bc-paald en zullen nu ons korton tijd hobben bozig to houdon met do theoretische verldaring die Pastexje van do verzwakking dor vinilontio gogovon bceft en do daartogenoverstaando verldaring van Ciiauveau.

Pastkuk sclirijft alles aan do zuurstof too. Zoowol do microben van do kippon-cholora als die van hot miltvimr zoudon door do zuurstof, door do lucht waarmede zij voortdurond in aanraking zijn, worden vemvakt. Pastexje tracht dit to bewijzon door cul-turon zonder zuurstof of met weinig zuurstof to makon. Doch dczo oulturen kon hij niet zoolang aan zichzelf overlaton als do op do gewono wijzc vcrzwakkonde. Zij moeston telkens worden overgeünt. Ilet komt mij voor dat dit horhaaldo ovorcnton do grond is waarom do culturon mot weinig lucht niet vorzwakt zijn en dat doze prooven van Pasteob omtront do oorzaak dor verzwakking niets bewijzon.

Ciiauvkau hocft getracht do redenon op to sporon waardoor do miltvuur-baoil als hij bij 42'13deg; wordt gokwcekt verzwakt en hocft zieh bij zijno proeven laten behoerschon door hot donkboeld dat deze hooge temperatuur van invlood zou zijn.

Tandaar zijno voortzetting dor procven van Toussaint. Vandaar

141

de andere door hem aangogevon raethoden om In körten tijd door do inwerking van hoogo tcmperaturon de railtvuur-bacterien in oene vorzwakte modifloatie om te zetten. Hij heoft daarmeo wor-kclijk aangotoond dat do zuurstof nict alleen de werkzamo factor zijn kan, torwijl daarcntogen de hoogo tomporatuur in zcor körten tijd een krachtig vorzwakkend effect kan uitoofenen.

Hot komt mij voor dat Dn do verzwakking volgons Pasteur ön de verzwakking volgens Cilvuveau, ön de längs scheikundigen Aveg bereikte verzwakking van Chambeelahd cn Roux, waarvan in onzo laatste voordracht word gosproken uit een gomoenschap-polijk gozichtspunt kunnen worden bozien, dat er m. a. w. con gomeenschappclijko verklaring voor al dezo verzwakkingon kan worden gegoven. Laat ons nagaan wat er gebeurt wanneer een portie bouillon mot miltvuur is bozaaid en bij 4243deg; to broe-den is gezet. Do cultuur zal dan in 23 dagen al do voedings-stof die in don bouillon voorhanden is, uitputtcn. Evenzoo do bacterien dor kippon-cholora, die bij lagortemperatuur zijn gebrood. Hot grootsto gedoclte van don tijd welken de bacteriön in do broodstoof doorbrcngon lijdon zij dus honger. Zij kunnen zieh niot voeden on ten slotto storven zij af. Pasteur heeft wel gelijk dat dit afstorven door do zuurstof wordt bewerkt. Immers do adomhaling van do microben gaat door en bij gebrek aan voedsel zal dus elk atoora zuurstof dat wordt opgonomen een doel van het bactcrio-licbaam aan hot lovon onttrokkon. Hot voortgezet adomhalen, torwijl voedsel ontbrcokt, doodt do microben. Terwijl nu do scbijndoodc staafjes langzamerhand afstcrvon vorliczen zij gaandeweg hot vermögen om ziek te maken. Ten slotto gaat dit zelfs geheel verloren, hoowol do bacterien toch nog levon zooals blijkt bij overenting op niouwon bouillon. De virulentie sterft dus eorder af dan het rcproductie-verraogon.

Dit is geen thcorio, maar eono omsehrijving dor feiten. In Ciiauveau's proovon zien wij do bacteriön blootgostold aan een tetnperatuur die hen ten langen lesto doodt. In de proevon van Ohambeeland zijn do culturon blootgostold aan een zwak anti-septicum dat ze cvenoens in hot vcrloop van een ige woken doodt. In beide govallen is vour hot afstcrvon do virulentie verloren en

142

lean men dus zeggon dat do virulentie eordcr afstorft dan hot roproductie-vormogon. Al do mothodon dio or zijn om don milt-vuur-baoil en do microbe dor kippon-cholora to verzwakkon, kunnen dus in oen formale warden uitgedrukt. Men brongt do oultuur ander angunstigo amstandighodon, die op don dunr liaar dood tongovolge liobbon. Do afstervendo cultuur vorliest gaande-wog bet vermögen om parasitair to leven.

Voor do boreiding van vaccins is con mothodo dio langer tijd beboeft om do bacterie to dooden verkieselijk bovon eon snelwer-kendo, omdat do eerste manior oen grootor aantal weinig ver-schillende modifloaties geoft, waaruit oeno kous kan worden godaan.

Waarschijnlijk gaan or wel moor eigonscbappen dor bacterien op dozelfdo -wijzo toloor. Stellig zal men dozelfdo vorklaring op do vorming dor asporogeno mudilicatio van don miltvuur-bacil kunnen toopassen, welko door Chambebland on Eoux is boroid.

Hot foit zolf dat eon col sommige barer oigenscbappen voor good vorliozon kan on zoo de moeder kan worden van cellen met andere morphologische (sporonvorming) en biologische (giftvor-ming) oigenscbappen, is op zichzelf, afgozicn van ons tegonwoordig onderwerp, zecr belangrijk.

Hot is zoor merkwaardig dat Pastedb die bij twee ziekten naar dezolfde racthodo vaccins bad bercid bij oen dordo ziekte eon gelieol anderen weg kon iuslaau. Wij hebben zijno onder-zoekingen over vlekziekto reeds besproken. Koods vroeger is moogodocld dat hot blood der zieko varkons konijnen doodt on dat hot blood dezor konijnen voor de varkens veel minder gc-vaarlijk is; torwijl do ziekte van het varken op bet konijn is overgegaan, is dus haar vermögen om varkens ziek to maken vorzwakt. Pasteuu ontdekte dat do mot hot vorzwakte virus ge-ente varkens onvatbaar zijn geworden voor hot onvorzwakto virus on hij logt ook oogenblikkelijk doze ontdekking ton grond-slag aan proefnemingen in do practijk. Hot rosultaat was dat do mothodo word aanbevolon on tot op den buidigen dag nog altijd bier en daar met moor of minder ingcnomonlioid wordt toegopast. Pasteur merkte zolf op dat men mot do mothodo voor-

143

zichtig moot zijn, daar niot alle rasson van varkens dozolfdo govoolighoid voor hot gif der Vlekziekte bozittcn. Zelfs sclioen hot Pastkuu too dat do rassen die hot nicest op prijs worden gesteld zoo govoolig zijn, dat hot vaccin voor hen gcvaarlijk worden kan. Hot schijnt evenwel dat dit bezwaar de practische tocpassing niet heoft gehinderd.

Onlangs heeft Ohambebland hot rosultaat der vlckziekto-entin-gon medegodccld die sedcrt 1886 met ontstof van hot Instituut-Pasteub zijn vorricht.


	Aantal	Aantal die-ren, waar-omtrent bo-	Gestorvem
Jaren.	gevaccin.	Aantal die-ren, waar-omtrent bo-	na hot	na hot	in ilc rest		totaal in raquo;/.
	dicren.	riclit is ingokomon.	#9632;le vaccin.	2e vaccin.	van hot jaar.	totaal.	totaal in raquo;/.
1886	?	7.087	91	24	56	171	2.4 1
1887	p	7.467	57	10	23	90	1.21
1888	15.958	6.968	31	25	38	94	1.35
1889	19.338	11.257	92	12	40	144	1.28
1890	17.658	14.992	118	64	72	254	1.70
1891	20.583	17.556	102	34	70	206	1.17
1882	37.900	10.128	43	19	46	108 1.067	1,07
totaal	141.487	75.455	534	188	345	108 1.067	1.45

Uit do cijfers blijkt dat de vaccinatie dor varkens togon vlekziekte in Frankrijk con voortdurend kliinmcndo populariteitgoniet, niottcgenstaand gomiddeld nog IVsVo dor gcvaccinccrdc varkens aan de ziokto storft en daarvan ⁸/8 körten tijd na do ontingen. De mortalitoit voor do entingon en bij do nict geönto dioron moot voel grootor zijn en bedraagt dan ook in Frankrijk volgens do opgavon van hot Institnut-PASTEUU 20 ⁰/₀ der varkens.

De mcdedcelingen van dit onderwerp zijn spoedig sehaarsch geworden, ton minste van den kant van Pasteur's laboratorium, omdat mon daar al spoedig al zijn aandadit moost govon aan do ondorzoekingen van hot rabics-vaccin on zijno practische toopassing.

Toon Pasteur zijno ondcrzoekingon over hondsdolhoid begon, kendo mon dczo ziokto hoofdzakolijk uit clinische waarnomingen.

144

Men wist dat bij don hond cone ziokto voorkomt, tlio vooral door vcrschijnsolon van do zijdo van hot zonuwstolsel is gokonraerkt en die door den beet van oen ziok dicr op eon gezond dior kan worden ovcrgebracht. Men wist vorder dat do beton dor doliequot; iiondon ook voor andere dioren, runderen, varkens, schapen, wol-ven, katten, konijnon on voor den menseh govaarlijk zijn.

liij don menseh ontwikkolt zieh do zickto meestal in do twoedo maand na don boot, ook wel vrooger of later, docii zelden na do zesde maand. Do uitbarsting dor ziokto wordt voorafgegaan door eono vcrandoring in hot karaktcr. Daarna trcden do oigenlijke zioL'to-verschijnseien op: voriioogdo govoolighoid dor zintuigon, kramp der ademhalings-spieren bij pogingon om to drinken, maar ook door andere zeer geringe prikkols ontstaando, onrust, die bij tijdon tot razernij stijgt, luehthongcr, krampen in de spioron van het aangezicht en do lodematen. Doze prikkolingsverschijnselen worden na ongevcor twee dagen gaandeweg door vcriammings-verscliijnsoion gevolgd: vermindcrde gevoeligheid dor zintuigen, godoeltolijko vorlamming van spioron; lachtliongcr door vorzwak-king dor aderaspieren, dofheid, slaporighoid zijn do voorboden van den dood.

Door prooven op dioren was bokend geworden, dat hot gif, dat do zickto veroorzaakt, in het speeksel en in do speekselklieren (P. Bebt) voorhanden is en dat nict do opgeloste, maar do vaste bcstanddcelcn van hot speeksel dragers dor besmetfcing zijn (Nocakd).

Pasmub begon zijnc ondcrzockingen mot do inspuiting van speeksel van aan do ziekte gestorven personon ondcr do huid van konijnon. Dit bleok eono siechte raethode tc zijn, aangezien men op doze wijze verschillendo zickton bij do konijnen kan tewceg brengen, te woton oeno bloodzioktc, waarbij zicli niioroben in iiot blood ontwikkelen, die do dioren in 21 viren dooden, ten tweede ottering in het onderhuidseho bindweofsc! of in do derdo plaats rabies. Do beide oerstgenoemde ziekten ontstaan zeer snel na do inspuiting, do laatste na goruimen tijd.

V6ör Pasteur haddon reeds Beown-S^quaed en Q-altier ver-jnoed dat do cigenlijke ziokte in het zonuwstelsel zou zotelcn en

145

had O.M.TiKu daarom stukjes van do horsonon voor do inspuitin-gen gebruikt. Pasteub volgdo dit voorboeld en stcldo vast, dat men mot stukjes van do hersenen of hot ruggemerg van aan rabiös gestorven dieren met zekerheid bij konijnen do ziekte tewocg brengt.

Indien doze stof ondor do luiid wordt gebracht, dnurt hot ge-ruimon tijd alvorons do ziekte uitbroekt en daaronbovon nu eons kortor, dan woor langer dan do goraiddoldo tijd. Dit maakt proof-noraingon zcer langdurig en sloponde, zoodat op eon raiddei ge-zonnen word cm hot ziekte-vorioop to vorhaastcn.

Dit word govonden in hot enten dor smotstof in do scbedci-holto. Dan bevindt hot gif zieh al aanstonds bij hot zenuw-een-traalorgaan en storven do dieren in minder dan drie woken aan rabiös. Voor dozo wijze van enting mooten do dieren gotrepancord worden. Dit geschiodt in chlorofonn-slaap on op zeer zorgvuldige wijze, zoo dat geon andere stoffon dan de bodoelde stukjes horsonon in do schodelholte van hetgeoporeerdo dior kunnen gei'akcn.

Met behulp van deze mothodo kon worden nagogaan, hoedanig iiet dolhoidsgif in het lichaara der zioko dieren vorspreid is. Daartoo bracht men stukjes van hersenen on ruggemerg, van spieren en klioren, van zonuwen in do scliodeihoito van proef-dieron. De uitkomst loordo dat hot gif in horsonon on ruggemerg overal voorkomt on dat het in geringe mate in do zenuwon on in de spookselklier govonden wordt. Lever, milt, niorcn en de spieren bovatten het gif niet. Mot stukjes van doze organen ge-ont blijvon do proefdieren in loven en gozond.

Dezo ondorzoekingon loidden tot do voorstoliing, dat do rabiös berust op het indringon in het lichaam van oono microbe, welke bij voorkour in zenuwwoefsol grooit on längs de zonuwen op-klimt naar de hersenen en iiot ruggemerg. Zijn dozo organon boreikt, dan brockt do ziokte ait. Prooven loerdon, dat het gif drie dagen voor do uitbarsting in do hersenen begint to verschonen.

Dozo microbe heeft men evonvvol nooit gozion, Zij is noch met hot microscoop govonden in do zieke weefsols, noch in kunstmatige voodingsstoft'en gokweekt. Des al niet to min hecft

146

Pasteüu, hierdoor van twco belangrijko liulpmiddelon boroofd, zieh met de niothodc der overeating op dieren kunnen tovrodcn stellen on daarraedo belangrijko zakon aan het licht gebracht.

Een tijd lang, vöor de onting in de schcdolholto was toegepast, hoeft inen het giftige ruggemerg, om rabies op te wokkon, in de äderen der proefdieren gospoten. Een bond, waarop doze, later weor verlaton methodo werd toogepast, herstolde na de eerste verschijnselon van rabies to hebben vertoond. Doze hond bleek later onvatbaar voor onting door trepanatie geworden te zijn. Drie andere honden waren ook zonder dozo voorbereiding immuun.

Dit was de eerste stap voor het zocken naar oen vaccin. Allercerst volgde Pasteur daarbij den wog, die bij hot beworken der vlekziekte tot het dool geleid had. Hij bracht de ziekte op andere diersoorton over en lotto op of zij bij andere diorcn van karakter veranderde. Als maatstaf voor do kracht van hot gif werd de incubatie-tijd gonomen, d. w. z. do tijd, die or vorloopt tusschen de enting on het optreden der eerste ziekte-verschijnse-len. Naar doze maat beoordoeld neemt do ziokto in heftigheid af bij de overonting van aap op aap; zij neemt too bij de enting van konijn op konijn. Langs dozen weg werd indcrdaad eon vaccin verkregen, waardoor drie en twintig honden immuun worden gemaakt.

Er werd op Pasteur's verzoek eeno commissie uit do Aca-d6inies des Sciences et de Mödecino benoomd om zieh te over-tuigon van do juistheid dozer beworing. Deze commissie beves-tigde dat do negentien door haar ondorzochte dicren refractair waren. Haar onderzook verloor echter zijn belang oindat Pasteur or intusschen in slaagdo een veel betöre manior te vinden om hot dolhoidsgif te verzwakken on in eon voorzorgsentstof te veränderen.

Do boreidingswijze van dit twoedo rabios-vaccin golijkt op do mothode, welke Pasteur voor de verkrijging der vaccins van de kippen-cholera on het miltvuur had govolgd.

Als uitgangspunt voor do bereiding wordt eon zeer krachtig

147

gif genomen, dat door ovcronting van konijn op konijn is ver-storkt in viruiontie.

Wannocr oen stukje van het ruggomerg van eon dollon hond in do schedelholto van een konijn gobracht wordt, vorkrijgt het dier altijd rabies, on wel na oen incubatic van ongevoer vcortion dagen tijd.

Brongt men hot gif van dit konijn op dezolfdo wijze op een tweede konijn over, van dit konijn op een derdo on zoo vervol-gens, dan vortoont zieh woldra oene vermindering van den ineu-batio-tijd. Steeds op nieuwo dioren overentendo, brengt men de ineubatie op zevon dagen torug. Daannedo is hot minimum van incubatio bereikt on het gif op zijn krachtigst geworden.

Men boschikt daardoor over een gif van bekendo sterkto en groote standvastigheid, dat door andere ondorzookcrs in dczelfde quaiitoiten kan worden voortgebracht. Dit was noodig voor cone praktische methodo van bestrijding der rabies. Later zal biijkon, dat waarschijnlijk de korte incubatio-tijd nog nit anderen hoofde van het hoogste gowicht is voor do bereiding van eon good vaccin.

Indien men do ruggemcrgen dozer aan zeer storke rabies be-zweken konijnen, beveiligd voor do aanraking dor lucht-bactoriiin in droge lucht ophangt en daardoor aan een langzame uitdio-ging prijs geeft, dan neemt langzamerhand hunne giftigheid af, om ton slotte gehcel verloren to gaan, des to sncller, naartnate do temporatuur hooger is. Voor het gif dood is, wordt het ver-zwakt en geschikt om oen liond ongevoelig to maken voor het onvorandordo gif dor hondsdolheid.

In flesschen, wier darapkring door stukjes potasch-loog droog wordt gehoudon, hangt men elken dag eon versch ruggomerg op van een aan rabies gestorvon konijn (incubatio van 7 dagon). Do llesschen worden gehoudon op do temporatuur van 23deg; C.

Elk ruggcinorg wordt voortien dagon bowaard, zoodat men na cenigon tijd dagelijks boschikt over eono rooks ruggomergen van vorschillonden ouderdom, waarvan het oudste veortion dagen ge-droogd, hot jongsto geheol versch is.

Elken dag spuit men ondor do huid van eon hond eon cubicke centimeter gestorilisoordon bouillon, waarin eon klein stukje rugge-

148

merg is vei'doeld, to beginnen met een ruggemerg, chit lang ge-noeg gedroogd is om zeker to ziju van zijne onsoliadolijkhciil (11 dagon). Do volgende dagen spuit men jongere ruggemergen in, daarbij dagolijks opklimmondo in virulontio, zoodat ten slotto ruggemerg van slechts 66n dag drogens wordt gebruikt.

Dan is do hond rcfiactair. Men kan bom nu, hotzij ondor do luiid, hctzij in do sohedelholte zoll's mot hot krachtigste dolheidsgif bosmcttcn zonder dat do rabies zieh ontwikkclt.

Torwijl Pasteur rüstig aan do bevestiging dozer mothode voort-werkte on con vijf'tigtal honden van olkon looftijd on van oik ras zonder ocne onkolo tolourstolling rof'ractair gemaakt had, kwam plotseling do praktijk haar aandool aan do ontdokking opcischon.

Eon negonjarig knaapje uit don Elzas, Joseph MiUstku, die op vocrtion plaatson door een dollcn hond gebeten was, word naar hot laboratorium gezonden ora hulp to vragen. Do professoren Vulpian on Giunciier vorklaardon dat dit kind presque fatalo-mentquot; blootstond aan do kans om rabies to krijgen, on wogens do diepto en wogens de plaats dor wondon. (Boten in hot aangc-zieht worden als bijzonder govaarlijk boschouwd). Pasteur achtto zieh daarom gorochtigd om op Joseph Meistelaquo; do mothodo too to passen, die voor honden zuo doeltreffend gcblcken was. AVcl is waar, zijue vijftig honden waren niot geboten voör de vacci-natie aanving, maar hij wist dat hij over deze omstandighoid goon zorg behoefdc to hebbou, daar hij bij eon aantal geboten dioren eveneens door zijne vaccinatio do iramuniteit had toweog-gcbracht.

Joseph Meister doorstond niot alleon de vaccinatio, maar bleef voor rabies bevvaard.

Drio en eon halve maand na Joseph Meister kwam een twoedc patient. De vijftienjarigo herder Jüpiu.e uit de Jura, had een grooten hond op zes van zijno jongore makkers zien aanvallon. Om hen te verdedigon wierp hij zieh op hot dier, bond den bck dicht mot zijn zwoop en sloeg hot beest daarna mot zijn klomp dood. Daarbij werd do dappcro knaap in de linkerhand geboten. Do hond was dol. Jupille word door Pasteup gevaccineord.

149

Vior en oon halvo maand later kon Pasteuk mcdcdoelen dat dozo beide paticnton nog altijd wolvarendc waren. Maar tevens, dat zij door een stroom van personen (driohonderd on vijftig) waren opgevolgd, die van alle kanten opkwamon om voor do mogolijko govolgen van eon beet van eon dollen hond to worden govrijwaurd.

Ondor deze bevond zicb Loeda, zcs on dortig jaar oud. Eon dollo hond had bohalvo iiom nog twee koeion en zovon varkons geboten. Do varkons stiorvon alle /-even binnen drie woken. Dit was oorzaak, dat Loeda zieh vior woken na don beet ondor behandeling steldo. Geduronde doze bohandoling stierven nog do beide koeion aan rabiös, Lorda bloof gozond.

Eon dor 350 pationton, Louise Pkllbtieb, stiorf 11 dagen na het begin dor bohandoling, 37 dagen na do vonvondlng. Dit sterfgeval mag dor mothodo nict ton nadoele worden toegorekond, daar het mcisjo pas zoo laat ondor bohandoling kwam.

Do niededocling van Pasteuk, die do bohandoling dor eersto driohonderd on vijftig govallon omvat, eindigt met do woordon: La prophylaxio do la rage est fondoo. D y a lieu de croor un ötablissemont vacoinal centre la rage.quot; Hoezeor daaraan behoefte was, blijkt uit don wassondon stroom van pationton.

Na nog I¹/raquo; maand waren or 72(1 personen behandold, uit vijftion verschillende landen afkomstig.

Vijt'ticn maanden na Joseph Meisteb was het aantal tot 2485 geklommen, Op 1 Januari 1891, dus na S'/g jaar, waren meet dan 14000 porsonon te T'arijs behandold, tcrwijl or bovendien in andere landen to saincn 20 Instituten bestaan, waar volgons Pasteur's mothodo wordt govaccineerd togon hondsdolhoid.

liitusschcn is Pasteur's mothodo niot gehcol dczclfde goblovon. Mon lioeft ook hier door ondervinding mocten leeren. Do eersto ernstigo tegenspoed, dien men in dozo mooielijke ondorzoekingen ontmoctte, ontstond toon nogentien door dolle wolven gebeten Russen waren aangekomen on werden behandold. In korton tijd stiorvon or drie. Ongorust over hot lot dor overigen hervatte men do bohandoling en Hot hen nog cons in sneller tempo do rooks ruggemergen doorloopen. Uoen van do zestien zoo behandeldon

150

stiorf. Tongovolgo dezer ervaring werd de behandeling voor alien een tijd lang verzwaard. Thans is men daamm -vvodor godeoltolijk toruggokomcn. Personen, die vele of diepo beten hebbon of in hot aangozicht gebeten zijn, worden krachtiger beliandold dan anderen. Elk goval wordt op zichzclf beoordoold.

Het resultaat der behandeling bleef zeor gunstig. Ongoveor 1 ⁰/o d^or gevaccineerden stierf. Hot grootsto gotal der gostorvencn bezweek in do oerste veortien dagon na do vaccinatio. Hier was het vaccin te laat gekomen. De statistiek wijst in do laatste jaren niet meer dan Yi % verlies aan. Indien men in aanmer-king necmt, dat het vaccin hot ziekte-gif moot achterhalen, dan zal men cloze cijfers zeer goring vindon.

Wie had kunnen vermoodon, dat dit geringe storftecijfer het nitgangspunt worden zou van eene onvormoeide, heftige oppositie tegen do praktijk dor rabies-vaccinatie? Men heeft do meest uit-eenloopondo bczwaren tegen doze vaccinaties geopperd, b.v.:

1quot;. dat hot a priori to onwaarschijnlijk was dat een vaccin een ziekte-gif zou achterhalen.

2deg;. dat do vaccinatie niet holpt.

;^,)⁰. dat do vaccinatio gevaarlijk is, en niet door dolle honden gebotenen bloot stelt aan rabies door vaccinatio.

4deg;. dat do experimonteele basis der methodo niet good is.

Tegon het oerste bezwaar mag worden aangevoerd, dat een vooroordeel als nitgangspunt van een ondorzoek waardo heeft, maar op zichzelf geen experimenten van anderen kan ontzenuwen.

Tot eono verklaring van het foit dat hot rabiös-vaccin het rabics-gif kan achterhalen, kan worden aangovoord, vooreerst dat Pasteur's rabies-vaccin van een sneller doodolijk gif afstamt, dan do rabies dor honden (rage des rues), en vorder dat waarschijnlijk bij do vaccinatie meer gif wordt ingobracht, dan bij do natuur-lijko besmetting. (Dit laatsto houdt verband met do medodoeling van Vox Fbisch, dat de rabies dos to sneller uitbroekt, hoe nicer gif or voor do enting is gebruikt). Evemvel is het raadzaam rüstig af to wachten, dat con golukkig proefnemer do rabics-microbon kwcokt en aantoont. Dan zal dit raadsel zijno oplossing spoodig hebben govonden.

151

Hot niet doeltreirendo dor vaccinatio wordt verweton door togonstandors, dio aan do bostaando statistiokon goon waardo hochton. Inderdaad zijn do rabics-statistiokon stollig onvollodig on zijn waarschijiüijk do ongunstigo govallcn mot moor zorgvormold dan do gunstig vorloopon govallon van dollo-hondonboot, zoodat hot sterftecijfor van do rabies in werkolijkboid lager is, dan do statistiokon aangevon. Hot iaagsto cijfor dor statistiokon is 20 ⁰/₀. In Pasteur's laboratorium nocmt men aan, dat 14 ⁰/₀ van do door dollo honden gebetenen aan rabies sterft. Hot is ton hoogsto onwaarschijnlijk, dat slochts 1 % dor gobotonen bezwijkon zou. Bij eon zöö gering sterfte-cijfer zou men hot verband tusschen den boot van cen dollen bond on do 16 maanden later ont-staande zonuwziokto niet hebben kunnon opmerken.

Hot bozwaar, dat do vaccinatio gevaarlijk zijn zou, is niet vol to houdon tegenover hot felt, dat slochts 1 ⁰/o dor govaccinoorden stiorf. Daaronboven hebben moor dan 100 porsouon, dio aan do vorschillende Instituten-PASTKUE werkzaam zijn, zieh uit voor-zichtigheid laton vaccineeren, zonder ooit gebeten to zijn.

Hot fraaiste bowijs evenwol dat men in hot Instituut-PASTEUE

op den goeden weg is en do orvaring die verkrogen is woet to

gebmikon tot bet verbetorcn van do toopassing dor methodo

wordt goloverd door bet volgeiule tabollctjo dat aanwijst hoe in do

jaren 18861893 hot storftocijfor dor behandolden geregeld is

afgenomen on ten slotto eon zeor laag cijfer bereikt hoeft.

AaiUal behandelden.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;quot;I₀ gestorven.

1880nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;2671nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 0.24

1887nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1770nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;0.79

1888nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1622nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;0.55

1889nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1830nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;0.38

1890nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1540nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;0.32

1891nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1359nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;0.25

1892nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1790nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;0.22

1893nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1648nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;0.24

N.I5. TTiorbij zijn woggelaton do govallon dio gcdurondo do bo-hamloling zijn gostoi'vcn.

Do tot dusvor besproken bezwaren zijn ingobracht door porso-

152

non die stellig to goeder trouw waren, doch oen zoodanige on-bodrevonheid haddon in do oxperimenteeie mcthode van ondorzoek dat zij do schittorondo reeks van bowijzen die Pastedlaquo; uit expe-rimontcn jnitto; niet kondon waardeeren. Ik hoorde oen voront-waardigd loerling van Pasteur, die dit privatim uitoenzotto zijno diatribe aldus eindigon;

Si Ton enformerait dans un laboratoiro M. X. et un lapin, lo lapin trcpaiiorait phitot M. X. quo M. X. le lapin!quot;

V)g bedenkingen togon de experimenteele basis der vaccinatio zijn door oen veel minder gooofond oxperimontator dan Pasteue en zijno loerlingon bijgobraeht. Doze onderzoeker bevestigde in hoofdzaak do juistlioid van Pasteuh's oxperimenton on week slechts op ondergeschikte doch voor do praktijk door hem bolangrijk geachle punton van hem af. Daarentegon heeft oeno oommissie van Engolsche geneeskundigen, die Pasteur's prooven zeer uitvoerig herhaalde, diens uitkomsten volkomen bovestigd en geconcludcerd: dat Pasteup oen voorbchocdmiddcl tegon do hondsdolhoid ontdokt heeft, hetwclk met do incnting togen do pokken op eon lijn staat.quot;

Do praotische bezwaron van Vox Frisch zijn reeds gebleken zonder grond to zijn. Maar dat was van tc voren al te zoggen. A^rox Frisch vcrlangde dat Pasteur een bond onder do dura zou onton en daarna nog door inspuitingen hot dicr van rabies redden. Zoolang evcnwel do dolle honden de personen welken zij bijton niet onder de dura-mater enten, doch hoogstens in do spieren, is doze eisch zeer onbiilijk on bchocft do toepassing der mcthode niet van hot volbrengen van dit kunststukjo to worden al'hankolijk gestcid. Evcnwel heeft Pasteur zieh aan do opdracht niet onttrokken, llij begon do behandoling van onder do dura gecnto honden den volgonden dag en Hot do diorcn snol achter-con oonigo serien van min of mecr gedroogdc ruggemorgen door-loopen. Er hieven twee van do nogon honden in leven, torwijl men anders zekor is van nogen doodon. Onder dozen allorongun-stigste omstandigheden is dus nog niot alle leans verkoken,

Daannco is hot voornaamste van do laatsto dor to besproken vaccination bohandeld. Uit hot gogeven overzicht mag do govolg-

153

trekking worden gemaakt dat er weinig practische maatrogolen in de geneeskunst zijn, die een zoo degelijke basis hobben als de vaccinatie legen hondsdolheid.

De belangstolling in doze vaccination is do laatste jaren vor-minderd. Eorst zijn ze gewantrouwd, later terecht toegejnicht. Nu hot enthousiasme weer verzwakt is ziet men vorlangend nit naar scheikundigo vaccins, waarvan de working met meor zekorheid kan worden voorzion en do basis op do weegschaal kan worden afgewogen. Inderdaad zullon wij later experimonten to bospreken hebben en meer dan dat in do practijk gonomen proeven die hot hoogst waarschijnlijk makon dat de dagon der levondo vaccins geteld zijn.

TIENDE VOORDRACHT.

De beteekenls van lt;le bacterlologle voor de therapie en de gezondheldsleer. Do scheiknndlge ontsniettingsiuiddolen.

Wannoer men vraagt naar hot nut dat do bacteriologie tot op hcdon voor do practijk hooft opgolcverd dan kan men, in do eersto plaats, als antwoord op enkole ontwijfolbaro rosultaten wijzen: de bolangrijke vcrbotcringen dio in de antiseptische methode der wondbehandeling zijn gebracht, do ontsmettingsovens die met hceton damp werken, de vaccins, de ontwikkeling van hot drinkwater-onderzoek, do verbetering in do dlagnostiek van som-migo zickten (tuborculose, malleus, miltvuur), de beroiding van hot vocdsel der zuigolingen. Vorder op enkole beloften voor do naaste tookomst, de serum-therapie, do scheikundige vaccins, zekerder prophylactische maatregelon en eindelijk hot ver-beterde inzicht in hot wezen van vele zlekten en van hunne verspreiding en in do beteekenls dor gobruikto geneesmiddelen. Dit laatste heeft veol van eon groot woord. Monigecn die do bacteriologie als oenc mode beschouwt, evonals hot vegetarianisme en de koud-waterkuren, zal ongoloovig lachen on do overtuiging uitspreken dat voor do practijk do bacteriologie nog bitter weinig booft gebracht. Wij geloovon zoor ernstig dat hot onjuist is en dat do verruitning dor voorstellingen omtront do oorzakon, hot wczon en do gonczing dor behandcldc ziekton, wol dogelijk een zcer heilzamen invlood heeft op hot handelen aan hot ziokbed, deols

155

door do voor den patient lastigo on schadelijko maatregolon die mon nalaat, deols door do voorschrifton dio men gcoft. Do kleinste wenken, do eenvoudigsto voorschrifton aan hot ziokbod worden ingogevon door oeno theorio. Do thoorctischo ovenvogingon doen ons eon aanbovolon middel onboproofd voorbijgaan, on eon ander verkiezen. Do kous zal dos to betor zijn naarmate do theorio meer tot do waarhoid nadert. ledorcon ondorvindt don invloed van de bactoriologischo theorio dor ziokton, ook zelfs dogeon dio wacht tot de modo voorbij zal zijn gogaan. Wanneor men zieh rekonsohap geoft van de vorandoring dio men zijn therapie heeft latcn ondergaan in de laatste jaron, dat zal men vindon dat daaraan do bactoriologie niot vroomd was. Wij zijn overtuigd dat na do ontdokking van don blooclsomloop door Harvey en do verbotordo toelichting van do adomhaling door Lavoisieb vole modici niot hebben willen toogoven dat hot nieuwe practisch nut had en ook thans nog moeton wij onzo handelingcn in do prac-tijk nauwkourig analysoeren vuör wo kunnon aanwijzon wolle aandeol daarin onzo kennis van de adomhaling en don bloods-omloop heeft.

Laton wij echter onzo aandacht bopalon bij do bactoriologischo gaven wior togenwoordige of tookomstigo bolangrijkhoid meer in hot oog springen. Wo ontmooten dan in do eorste plaats do antiseptica, waarvan wij do antiseptischo waardo on do aanwon-ding in Chirurgie, inwendige goneoskundo en hygiöne to bospre-ken hobbon.

De heldoro voorstelling dat een antisepticum eon middel is dat oon bacterio doodt is nog niet zoo heel oud. Er is eon tijd ge-woest dat mon do Stoffen die do onaangenamo renk van rottende materiön wognamon, de dosodorantia, mot do dosinficiontia ver-wardo. Zolfs de ondorzoekingon die aan de Chirurgen het carbol-zuur goschonkon liebbon goschieddon naar oon onjuist beginsol. Daarbij worden twee zakon over het hoofd gezien: ton oorsto word niot bedacht dat olkc soort van bacteriün haar eigen lovons-voorwaarden hoeft on dat con middel dat do cono soort doodt, voor de andere niot doodelijk bohooft te zijn. In de twoode plaats was bot aan de onderzockers ontgaan dat do door hon ondur-

156

zochto middelen in goringo hoevcolhcid do ontwikkeling dor bac-torien togou gingen maar ze niet dooddon. Zij brachton do bacto-riön in scliijndoodon tocstand, waaruit zij kondon horloven als hot antisepticum was woggespoold. Men voogdo bij voor bedorf vatbare stollbn b. v. molk, hot to ondorzookon antisopticum in opstijgondo hoovoolhoid, on ging nu na wolko vorhouding nood-zakclijk was om hot boderf tegon to gaan. Mon bepaaldo zoo do hocvoclheid dio noodig in om do stofwisseling dor bacterien te ondordrukkon, zclfs zondor to woton wölke soorton van bacterien worden ondorzocht.

Latoro ervaringen hebben aangetoond dat doze gobrokkigo mothodo niet alleon tlicorotisch onvoldoendo was, maar ook prac-tisoh onbetrouwbare uitkomsten gaf. Zoo zijn do antisoptica dio men het carbolzuur wildo doen vervangen in don regol slochtor geblekcn dan het carbolzuur. Men had het nog voel slechter kunnon trotten. Koch iioeft oon aantal stoffen leoron konnon die in het gchoel goon antisoptischo waardo hobbcn on die toch in uitorst geringe hoevoelheid do ontwikkeling dor bacterien tegon-gaan. Zij zijn allyl-alcohol, mostordolio, terpentijnolio, popermunt-on andere aethcrische olieen.

Koch hooft van zijno huidigo mothodo om reine culturen te kweokcn hot eerst gebruik gemaakt om dezo culturen aan do working van scheikundigc stolTen to onderworpen die voor antisoptica worden gohouden. Hij dompelde daartoe gestoriliseerdo zijdon draden in eon dikke pap van bacterien eoner bekondo soort on Hot do draden daarna drogon. Dit septische object word nu aan dosinfoctie-prooven blootgcstold en nadat hot do working van hot twijfolachtige antisepticum godurondo eon vooraf bopaal-don tijd had doorstaan word het uitgezaaid in bouillon, gelatine of agar. Zoo do dosinfectio gelukt was ging or van don draad geen cultuur meer uit. Dozo algoraeeno mothodo ontmoot in do uitvooring ocnigo mooiolijkheid als hot schoikundigo antisoptica geldt. Do draad dio in eon oplossing van zoodanige stof godom-pold is gewoest moot nl. worden uitgowasschen on dit uitwasschen moot op onorgieke wijzo geschieden om hot antisopticum kwijt to rakou. Men loopt gevaar eon goringo hoevoelheid over to hou-

157

don, dio do onhvikkeling togongaat en den bouillon dus beider laat, Daardoor ontstaat eon schijn van desinfoctio die in wcrkc-lijkheid niet heoft plaats gehad. Soramige stotfon kan men uit-wasschen door de dradon achtoroenvolgens in twee reageerbuizen met gesteriliseerd water to brongon. Anderen hechton zieh blijk-baar aan don draad. Hier is mechanische uitwassching niet gonocg. Zoo b.v. moot hot sublitnaat door een uitgekookte on daarna afge-koolde zwavolammonium-oplossing worden goneutraliseerd (Gep-tebt). Op dczelfdo wijze kan men do draden van nitras argenti ontdocn. Eon voorbeeld waaruit duidelijk do noodzakelijkhoid blijkt cm op doze wijzo hot sublimaat noor te slaan als men do desinfoctio wil eindigen, loveron do volgondo staatjos. Wij haddon eon streptococcus gokweokt uit een abscosje aan hot ooglid en ondcrzochten nu den invlood van oonige antisoptica op de cul-turen dozer bacterie. Do draden werden in 66no rooks van pruo-ven door afspoelen in water zoo good als hot kon van sublimaat goroinigd en in een twoede reeks do scheikundige reiniging met zwavelammonium toogepast. Ziehler do uitkomsten dozer dos-infoctie-proeven dio te golijk als eon oersto kennismaking kunnen golden met do portöe van zoodanigc proeven.

Mechanische reiniging door

afspoelen en uittrekken gedurende 2X24

u u r in gesteriliseerd water d a t nog eon

k e o r word ververscht.

Storktenbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1 min.nbsp; nbsp; nbsp;3 min.nbsp; nbsp; nbsp;5 min.nbsp; nbsp; 10 min.

1 :5000 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

1 :2000 _ _nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ._ _

1 ; 1000 _ _nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; _ _

Chemische reiniging door z w a vo 1 a m m o n i u m-

w a t e r.

Sterktenbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1 min. 3 min. 5 min. 10 min.

1 : 5000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

1 : 2000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; _[. _

1 : 1000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; _|___._

158

Robert Koch vond bij zijno ccrsto proeven do working der antiseptica zeer verschillend uaarmate van de onderzoohte soorten en hot weerstandsvermogen van sporon ontziu-hclijlc vocl grootcr dan dat van bactoriiin.

Zoo vond hij b.v.:

Miltvuur-bacillen zonder sporon gedood door l⁽⁾/₀ carbolzuur in 2 ininuton.

Miltvuursporen gedood door 5 ⁰/₀ carbolzuur in 2 dagon.

3⁰/nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;7

2 ⁿ/₀nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; niet gedood.

Hij vond in tuinaardo sporon van nog grootcr woerstandsvor-mogen dan die van hot niiitvuur, maar onder do pathogono bac-tcricn do miltvuursporen do storkston van allon. Hij koos nu bij zijn eerste onderzoek, dat slechts oon voorloopigo kennismaking geven ken, do miltvuursporen als toetssteen en bopaaldo voor oen statigo rij van Stoffen die we) cons voor antiseptica zijn gohou-den of zij in staat zijn do miltvuursporen kwaad to doen. Dat viol niet meo. Zclfs hot carbolzuur legde bet af, alleen hetsubli-maat blonk uit en daarvan moest later nog blijkon dat do ge-brekkige afspoeling dor dradon hot rosultaat had gotlattoord. Evenals men bij examons do eischoa vermindert als hot gebalte van alle adspiranten togenvalt, hebben do bactoriologen eon ge-makkolijkor critorinm gezocht toon do miltvuursporen to taai bleken voor tal van stoH'on, die toch in do practijk wel voldoon. Daarom neemt men nu in den regol liover ettorings-stapbylococ-con als men chirurgische antiseptica wil onderzoeken, typhus- of cbolcra-bactoriön als men antiseptica voor faeces wil opsporcn. En dit is niet onjuist. Hot boeft goon zin van de cliirnrgisclie antiseptica to verlangen dat zij stcrkcr vijandon dooden dan de Chirurg to bostrijden heoft. Hot ware wel verkicsolijk absolute middelen to bezitton die do storksten van nlle sporcn dooden kunnen in kortcn tijd, zonder zioko woofscls of geinfocteerdo gocderon to schaden, maar zulke middelen bestaan, tonminste onder dc schoikundigc antiseptica, niet.

159

De wül-boproefdo iniddolcn van dosinfoctic behooren tot do vol-gondo groepen:

I. Schoikundigo antisoptica.

a.nbsp; gasvormigo, dio voor borookingou dienen;

b.nbsp; opgeloste, vooral in de Chirurgie in gobruik. II. Physische antisoptica.

a. ontsmetting door heote lucht; l.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; heeten damp.

III. Mechanische antisoptica. a. J^,1iltratie; h. verdunning.

Wij hebben hier de ontsmottingsmiddolen in groepen verdeoid die door don mensch tegen de bacteriön worden goricht.

Daarnevens staan de natuurlijke antisoptica, de krachton, waar-door in do natuur dageiijks oon groot aantal bacteriön wordt gedood on dio evoncons in physische cn chemische kunnen worden vordeeld.

Wij vangon thans aan met de besproking der gasvormigo antisoptica, n.l. het zwaveligzuur en hot chloor die vele jaron in de practijk der ontsmetting voor borooking van ziekonkamers on stallen zijn aangowond. Over doze middclon is eon zcor uitvoorig onderzoek vorrioht onder de auspicien van Kocn in hot Gesund-heitsambt to Berlijn. Daarbij werd eerst oon onderzoek godaan op kleine schaal. Dradon inet bacteriön werden op vorschillondo hoogten in oene flesch gehangen, daarna zwaveligzuur of chloor ontwikkeld in eeno bekendo verhouding en nagogaan of de bacteriön onder deze borooking bloveu leven. Vervolgens word het onderzoek in eene grootere ruinite herhaald door borooking van een vertrek met 6611 raam on 6611 dour onder zooveol mogelijk gunstige voorwaardon.

Beide stoßen werkten alloon op vochtigo bacteriön. Onder do günstigste omstandighedon waren zij nict in staat drogo dradon met bacteriön to ontsinctten. Werden de dradon daarentogen vochtig gemaakt, dan konden door chloor zoowel bacteriön zon-der sporen als miltvuursporon worden gedood terwiyl hot zwave-lig zuur' wol sporonvrijo bactoriön doch goon sporen vernietigen

1(50

kon. Dczo zijn do rcsultaten van do dosinfcotio op kleine sohaal. quot;Werd liot vortrok vorgroot dan stondon do uitkomston verre achter, niettegenstaande alle kieren on roton waren diclitgoplakt on or zorg werd gedragen do hoeveelhoid van hot ontwikkold gas zoo groot mogelijk to maken. Hier on daar groep or wol eons ont-smetting plaats, doch moestal was do concentratie niot stork go-noog gewecst. Daaroubovon blcek dat de ontwikkeldo gasson niot in porouzo voorworpon kunnen dringen, zoodat eonigermate wog-gostopte bactorio-draden niot worden beroikt.

Valt or dus op gecn der beide Stoffen good te rekenen, hare waarde wordt vooml verminderd door hot feit dat de voorwerpen nat moeton worden gomaakt. Er vormt zieh dan in het vocht zwavelzuur en zoutzuur dat moestal een nadeoligen invloed zal nitoefenen.

Hot is jammer dat do borookingsgasson niot betor voldoen. Het zou zoo geinakkolijk zijn als men door eon gasvorming anti-sopticum alle hoekjes on gaatjos van een verlaten ziekonkamor kon boreiken on zoo met een kleine moeite eon afdoendo desin-fectio toweegbrengen. Nu dit niet mogelijk blijkt zit or niot anders op dan do ontsmetting op omslachtiger wijze uit te voo-ren door stuk voor stuk al de aanwozige voorwerpen tor hand te nenien on mot betor betrouwbare raiddelen te behandelen,

Van het chloor is het vooral jammer omdat dit in de flosch-proeven zoo voldoende bloek. quot;Wellicht is or voor stallen nog wat van te maken vooral als ter ontwikkoling van een krachti-gen stroom van chloorgas van gecondenseerd chloor wordt ge-bruik gemaakt. Waarschijnlijk stolde men zieh het doel der be-rookingen vroeger anders voor dan togenwoordig. quot;Wij willen virulent stof dat op de voorwerpen on de wanden van het vor-trek gevallen is onschadelijk maken. Vroeger steldo men zieh het ziekte-gif niot zoo tastbaar voor; men berookte oni do lucht van hot ziekenvertrek to dosinfecteeron, evenals men do posthicht in do straten door den rook van brandend pek wilde reinigen. Wij desinfectceren do lucht van hot ziekenvertrek door do ramen en deuren open to zetton en flink te laten doortochten. Do bo-sraette lucht die zoo in het vrije komt, verliest, naar wij ver-

1(51

wachton, haar govaarlijkhoid door do ontzacholijko vcrdnnning dio zij in don dampkring ondorgaat.

De opgolosto schoikundige ontsmettingsmiddolen zijn vooral dogouen dio in vroogor of later tijden door do Chirurgen zijn aangewond, on die welke worden gebruikt orn faeces to desinfec-teoron. Over do wijze van onderzoek van deze stoßen hobben wij reeds vroogor het eon on ander gezogd. Daar wij later bij het besprokon van hare toepassing in do practijk ze nog-maals zullen ontmoeton behoeven wij er thans niet lang bij stil te staan.

Dikwijls zal eon tabelletje dat het resnltaat der proeven vor-moldt voldoende zijn.

S u b 1 i m a a t. Eobeut Koch heeft govonden dat sublimaat in de verhouding van 1 : 000,000 do ontkioming van miltvuur-sporen beloinmert on I : 330,000 den groei vorhindert. Vorder zou 1 : 5000 in enkele minuten miltvuursporen dooden en zou oven vochtig maken met 1 : 1000 sublimaat evenzoo cen afdoondo ontsraetting teweogbrengen.

Wij hebbcn doze ontsmettingsprooven op onze cursussen velo malen laton herhalen. Het volgondo staatjo geeft eon voorbeeld van do in don rogel verkrcgon uitkomst. Do draadjes worden aanvankolijk in water uitgospoeld.

Miltvuursporen gehecht aan zijdon draadjes.

Storktonbsp; nbsp; nbsp; nbsp;5 min. 15 min.nbsp; nbsp; nbsp;'/a uurnbsp; nbsp; nbsp;1 uur 6 uur 1 dag.

1 :500nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; _ _

1 ; 1000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;_ __._

1 : 3000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; -f. _ _ _ _

1 :5000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; -f _ _ _

Toon do bedonkingon kwamon togen hot gebruik van zijden draadjes liebben wij glazen dradon gebruikt on vondcn toen het sublimaat minder krachtig dan in do vroogere proeven:

MiltTunrsporen gohecht aan glazen draadjes.

Stoi-lctonbsp; nbsp; nbsp; nbsp;5 min.nbsp; nbsp; lö min.nbsp; nbsp; nbsp;'/a ^uurnbsp; nbsp; nbsp;^ ^unr ⁽ⁱ ^uur ^ ⁽'^aS

1 : 500nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;-f

1 : 1000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;4- _ _nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; _nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; _nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; _

1 : 3000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

1 : 5000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;-nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

Eerst look ous liet door Geppkrt aanbovolen uitwasschen in zwavelamraoniuin-wator omslachtig en trachtton wij dat to ont-wijkon door onzo glazon draadjes. Later zijn wij het toch gaan tocpassen en vonden, zooals hot in den rogol gaat met dingen waartegon men opziot, dat Geitert's voorstel niot alloen theoretisch voortreffclijk, maar in werkelijkhoid zeor gemakkelijk was uit te vooren.

Miltvuursporon goliecht aan zijdon draadjes, u i t g o w a s s c h o n in z w a v e 1 - a in m o n i u m - w a t o r.

Sterktenbsp; nbsp; nbsp; nbsp;5 min,nbsp; nbsp; 15 min.nbsp; nbsp; nbsp;1/2 ^UU1'nbsp; nbsp; nbsp;1 ^uurnbsp; nbsp; nbsp; 6 uur 1 dag.

1 : 500nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;-f nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

1 : 1000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;-f nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

1 : 3000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;-f nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

1 :5000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

In doze proeven doet zieh het snblimaat veel minder krachtig voor dan Kocn aanvankclijk iiad gedacht. Toch behoort hot nog tot do moest werkzamo middelcn zooals uit het onderzoek van carbolzuur en andere antiseptica blijkt.

Ook onze op pagina 157 geplaatsto tabellon tooncn op dui-delijke wijze hoe Koch's medodeelingon omtront do fabelachtige working van hot subliraaat op eon dvvaling borustten. Wij dronk-ten onze voor die proof gebruikte zijdon draadjes in eon suspensio in water van stroptococcen die mot eon glasnaald voorzichtig van eon 24 uren oudo agar-agar-cultuur waren afgeschraapt. Na drogen worden zo godurende don vooraf bopaaldon tijd aan do in working van het sublimaat blootgesteld on onmiddellijk na

163

vorloop van dion tijd in groote rcageerglazen mot gesterillseerd water ovcrgebracht. Na 24 mir worden zc opniouw in versehe reagoerbimcn mot storiel water geworpen, waarin ze weer 24 mir blevon om daarna op agar to worden gelegd en bij 37deg; gobroed. De uitorst geringe hoeveelhoid aan het draadje medogonomon subliiuaat was na het doorstaan dezer krachtigo uitspooling nog voldoende om de ontwikkeiing der streptococcen tegen to gaan. Dat ze niet gedood waren bewijst de gelijktijdig verrichtte proof in welko wij onze draden in zwavel-ammoniumwator haddon uit-gewassciien.

De botrekkolijk dikko laag van microben, die aan do draden zijn geklecfd blijkt voor onze antisoptica, zelfs voor do boston te machtig te zijn. Wij zullen onze eischen nog lager moeton gaan stellou. Waarschijnlijk zal het aanboveling verdienen om do desin-foctie-middelen te laten inworken op in water gosuspondeerde microben en dan in do oplossing längs chemischen wog hot antisepticum te binden als de voor zijn inwerking vastgestolde tijd is voorbij gogaan.

Kocn's mededeclingen hebben de Chirurgen gonoopt om hot subliraaat in do practijk in te voeren en iedoreen die den over-gang van carbolzuur tot sublimaat hooft bijgowoond, woot dat daardoor eone belangrijke vorbetering word verkrogon. Blijkbaar komt men in de practijk good uit mot middelon dio men op grond van het laboratorium-onderzoek niet onvoorwaardelijk zou durven aanbevelen. Het is niet onwaarschijnlijk dat dozolfdo eigenschap van het sublimaat die het wetcnschappolijk onderzoek bolemmerdo, de verbinding mot do zijden draden, bij do practischo toopassing ten goedo komt, dat het sublimaat zieh hecbt aan huid en weefsols on daar, zij hot slechts in de dosis die de ontwikkeiing hindert, een zeer nuttig work doot.

Er is nog eon bezwaar tegon hot gebruik van het sublimaat dat in hot laboratorium good is geconstateerd en waarvan wij in de praktijk niet zooveel merken, nl. dat sublimaat in togonwoor-digheid van eiwitstoffon oen groot doel van zijn antisoptisch vermögen verliest. Zoo vonden Sciiili, en Eisciiek in Kocn's laboratorium dat men er sputa niet mode kan dosinfocteeren, zolfs niot

1G4

warmeer bet sputum word gemengd met ecu geljjke boeveelheid eener oplossiog van 1 dl. sublimaat op 500 din. water.

In Forster's laboratorium werd do vraag of sublimaat in staat is faeces to dosiufecteeren aan con uitvoorig ondcrzoek oiulorwor-pon door Stroixk. Hij voud dat bet dosinfoctecrondo vermögen van sublimaat in faeces versterkt wordt door toevocging van do Chloriden der alcali-mctalon, maar doze mengsels zijn, ovonmin als het sublimaat zelf, in staat con vollcdigo desinfoctio dor faeces tot stand te brengen. Do oorzaak biorvoor is gelogen in bet foit dat hot sublimaat door de phosphaten in de faeces wordt ontleod. Andere factoren werken nog mede om hot sublimaat onworkzaain to raaken zooals do in geringe boovoolhoid aanwozigo zwavel-waterstof, en do reductio tot calomel, maar deze troden op don acbtergrond tegonover don invlocd dor phosphaten.

Eon dorde bezwaar is dat het sublimaat hot staal van do Instrumenten aantast; eon vierde dat sublimaat in oplossing gaandewcg ontloedt. Verschiliende in de natuuriijke watcren voor-komondo bestaiuldeolou zijn in staat bet sublimaat in con onop-lasbare verbinding om te zettcn. Men hoeft aanbevolen aan do sublimaat-oplossingon natrium- of ammonium-chloride too to voe-gen, waardoor dubbelzouten in do oplossing komen, die zieh van bet sublimaat onderscbeiden door eon grooter weorstandsvermogon tegon roduceorondo Stoffen. Het door Lister gobruikto Sal alom-broth is een dorgelijk dubbolzout. Ook door toevooging van mine-rale zuren on wijnsteenzuur heeft men do working van sublimaat willen verboogon, maar do zuron tasten do buid aan en bun gebruik is dus zeor beperkt. Men kan ecbter de sublimaat-oplossingen ook zonder toevocging van ecnig zout of zuur door bewaring in het donker in good gesloten flesschon good houdon, Indien voor do oplossing gedestillocrd water wordt ge-nomen.

Carbolzuur is een zwak antisepticum voor miltvuurspo-ren. Ook stapbylococcus pyogenes doodt het slecbts na längeren tijd dan de Chirurg aan oen antisepticum toestaat en in oplos-singen die to sterk zijn om voor do woefscls onverschillig to booten :

165

Staphylocooous pyogenes a u r e u s a a n z ij d o n (1 r a a d j e s g e il r o o g d.

Sterkte 1 min. 3 rain. 5 rain, 10 rain. 15 min.

1%nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;H-nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

2%nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

,-, o

5%nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

Miltvuursporen g e h e c h t a a n glazendraadjes.

Sterkte 5 min. 10 min. 15 min. 1 nur Idag 2 dagen 5dagen 7 dagon

1%nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; -}-nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

2%nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

3%nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

4%nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

Ook dozo stof heoft oen roemi'ijko geschiedenis achter zieh. Hot is goon wondor dat do Chirurgen er niot van kunnon scheiden en hot nog altijd gebruikon waar zij iiet sublimaat niot aan-gewezen achton. Van alle antiseptica die in latero jaron zijn aanbevolen blijft liet grootsto godeclto bonodon hot carbolzunr, oonigo staan er ongovoer mco golijk. Alleen do halogcnou deelen mot hot sublimaat iiet voorrecht van hot to overtrcil'en.

Er mag nog wel eons in horinnoring worden gebracht dat Koch roods in 1881 heoft mocgodoold dat in alcohol of in olio opgolost carbolzunr volkomon onwevkzaam is. Daarmcdo wordt nog altijd niet voldoendo rekoning gehouden.

Ohio or. Koch's globale schifting Hot aanvankolijk van alle onderzochte Stoffen alleen hot sublimaat, carbolzunr, chloor, brominm on Jodiutn over. Korst bloven de halogonen in de seba-duw, maar naarmatc do room van hot sublimaat taande, herwon-nen zij in aanzion.

^fon kan iiet chloor aanwonden als chloorwater on chloorkalk.

Kot chloorwater block bij herhaald onderzoek con niot to verachten dosinfecteormiddcl.

Kümmel die do working er van vorgolcok met 1 ⁰/oo sublimaat-

166

en 35 ⁰/o oarbolzuur-oplossing vond het ovoral in werkzaamhoid daaraan gelijk. Gbppbrt vond zolfs dat de inworking van 0.2 % obloorwater gedarende 15 sec. op miltvanrsporea dezo zoodanig verzwakken dat caviao or niet raeer door werden godood. Eene 0.10.2 % oplossing verzwakt op hot oogonblik dor aanraking do iniltvuursporon in die mate, dat ze konijnen niet meor vermögen to dooden.

Hot chloorwater wordt evenwol zeer spoedig ontloed en verliest dan zijno antiseptische waardo goheei. Do noodzakelijke zorg om de vordaraping van het chloor togon te gaan en om het van het licht afgesloton te houden, makon het gobruik van eon derge-lijk middel in de praktijk zoer bezwaarlijk en bovendion zeer onbctrouwbaar, daar verslapping dor voorzorgcn mooielijk to con-trolooron is en do antiseptischo working van bet gebruikto mid-del op die wijzo illusoir wordt.

Do c h 1 o o r k a 1 k verdient als meer constanto verbinding de voorkeur. Chloorkalk bostaat uit Calcuunhydroxyd (Ca(OII)₂), Cal-ciumcblorid (CaClo) en Calciurahypochlorid (Ca(C10)₂). Het vormt mot water con brciachtigo massa, waarbij voornamelijk CaCl₃ en Ca{ClO)₂ in oplossing overgaan. Hot wordt spoodig omgezet door het kooldioxyd uit de lacht, dat ondorchlorigzuur vrij maakt. Dit maakt dat ook do chloorkalk in good gesloton stopflessohen en van bot licht afgesloton moot worden bewaard en dat af en toe do nog aanwezige hooveolhoid werkzaam chloor dient te worden bepaald.

Wij hebben chloorkalk aan eon onderzoek onderworpen en ge-vonden dat aan zijden dradon geclroogdo typhus-bacillen en aan Jaogor-wol klovende cholera-vibrionon in een nur worden gedood door een chloorkalk-oplossing tor sterke van 500 mgr. op 1 Liter water, raaar dat tevens do draden daarbij in hoogo mate worden aangetast.

J o d i u m. Kooii vond dat oen 2 % oplossing van jodium in 5 dagon miltvuursporen doodt. Wij hebben don invlood van tinctura Jodii on van do vroeger vool gebruikte Lugolsche oplossing onderzocht op aan zijdon draadjos gedroogden staphylococ-cus pyogenes aurous.

167

T i n c t u r a j o d i i

1 min. 2 min. 3 min. 5 min. 10 min. 15 min.

Lugolsohe op-1 o s s i n gnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; _

Lugolsche op-lossing -f aqua ääpartesnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

De zijden dradon werden zoo lang in gostorilisoerd water uit-gowasschen tot geen spoor van gelo vorklouring moer daaraan was waar te nomen en das vormoodolijlc alle jodium daaruit verdwenen was.

Volgcns dezo prooven mögen de jodium-praoparaton aaaspraak op de attontio der clinici maken. Nog moer gcldt dit van ecne combinatio van twee halogeuon, die den naam draagt van j o o d-t r i c h 1 o r i o d en die ook hier en daar ondanks den sterken renk naar chloor in de praktijk wordt aangewend. Zio hier onze uitkomst:

Staphylococcen aan zijden draadjos godroogd.

Sterkto 1 min. 5 min. 10 min. 15 min. '/j nur 1 nur

VsoVonbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;_nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ~_nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;_

120 10 I 1/0/nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ___.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ___nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;___nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;___nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ___nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;_

/io /o M i 11 v u u r s p o r e n aan z ij den draadjos g e d r o o g d.

Storkte 1min. 5min. 10min. 15 min. '/laquo;um' 1 nur 2 nur 4 nur 6 uur 1 dag 2dagen l_1000O -|-

1-5000 4- l_;?00O -f 4. -|- -1- -J- -j- _

ilooo -f -|-___ v_t% --------------_____

V/o- --------------___

Ilet joodtrichloriod wordt gekristalliseerd in den handel gebracht.

168

Reeds de renk bewijst dat het wordt ontleed. Er wordt beweord dat eene 5 % oplossing zieh hot best houdt on dat men bij voorkeur van deze oplossing uit moot gaan ora de zwakkore dio raon in de practijk noodig iieet't telkons voor hot gobruik to be-reiden. Mon bohooft goon zorg to iiobben dat de stof door hare ontloding hot ontsmottond vermögen vorliest. Do in hot staatjo medogodeelde ondorzookingen werden met ontlodond joodtrichlo-ried godaan. Scheikundigen verzekeron dat do ontloding joodmo-nochloriod doot ontstaan en dat doze stof hot eigenlijko anti-septicum is.

R u \v oarbolzuur, c r o o 1 i n e on 1 y s o 1. Dozo Stoffen zijn van ton doolo onbokondo on van ongolijke samonstolling on in zoovorro to verworpon. Elko wijziging in de bereiding hooft een voranderde samonstolling ten govolgo on zoo kan hot zijn dat do antisoptische waardo in oen later merk minder is dan in het vrocger ondorzochte praoparaat. Evemvel is de prijs van dozo stoffon zoo gering dat voor soinmige dooloindon, waar grooto hooveolhedon noodig zijn on do prijs oon belangrijko factor is deze Stoffen in aanmerking komon.

Hot 25 ⁰/o r u w o c a r b o 1 z n n r is oon weinig workzaarn cn wegens de onoplosbaarheid in water voor de praktijk vvoinig bruikbaar middel. Met gelijko gewichtsdoolen zvvavolznur gomongd vormt bot een in water oplosbaar inengsel, zwavol-carbolzuur, dat miltvuursporen in 24 mir doodt. Hot is niot do summooring van de desinfoctoerondo kracht van bot zwavelzuur bij die van hot ruwo carbolzuur, die dit verschil veroorzaakt, maar do kracht van zekero Stoffen die uit hot ruwo carbolzuur vrij komon, in hoofdzaak k r e s o 1 o n. Do koud boroiddo mengsols overtroifen dio welke in de wärmte zijn boreid belangrijk in workzaaniheid. In do koudo wordt nl. door do toevoeging van hot zwavolzuur hot in hot ruwo carbolzuur zieh bovindondo kresol onkol in oplossing gebracht, terwijl wannoer bij do vonnonging oon zorgvul-digo afkooling wordt verzuinul zieh ondor belangrijko temporatuur-styging kresol-sulfozuron vormen, dio vool minder krachtig werken.

Het creolino, een afval-produet van de carbolzuur-fabri-catio, bestaat voor 60 % uit indifferente, aromatische koolwater-

169

Stoffen, waarondcr ongoveer 18% naphtaline, 27.4 o/₀ hoogo pho-nolon, die door gefractionneerdo destillatio grootondoels van hot oarbolzuur zijn bovrljd, 2.2 % pyridinachtige organische basen on 4.4 % aschbestanddeelen (koolzuur alkali, oonig chloor en zwavol-zuur alkali). Do samenstelling is evenwel niot constant. Volgcns de onderzookingen van Wkijl bovat het AimiANs'scho crcolin geen oarbolzuur, terwijl dit in hot Engelscho praeparaat van Pearson steeds voorhanden is.

Do working van hot croolin is hoofdzakolijk too to schrijven aan 4 groopon van licharaen nl. eon zeep (harszeop), crooline-olio (koolwaterstoffon), pyridino on krosolon. Do phonolen die eon boven 200deg; liggond kookpunt hobbon, mooton als do voornaamsto Avorkzamo iniddolon worden beschouwd. Zij zijn in water mocio-lijk oplosbaar, doch door zwavolzuur in oplosbaren vorm om to zctton. In het croolin zijn zij niet opgelost, maar door do bars-zeep gcemulgeerd.

Volgens Behrino staat do desinfoctoorondo kracht van croolin tot die van oarbolzuur als 3 : 1. Ook Eukman vorkreog in zijno onderzookingen omtront het dooden van cholera-bacillen in do faeces door creolino vrij bovrodigcndo, hoewel geen absolute resul-taten. Hij vond dat 5.4 gram creolino op 2 liter van oen inong-sel, vcrkregon door toevooging van het desinfecteer-middel bij do faeces, in staat was in 30 minuten cholera-bacterien te dooden. Soras ovonwol had dit niet plaats.

Evenals hot sublimaat vermindert croolin in vvaardo wanneer het op eiwitrijke vloeistoffon inwerkt. Terwijl b. v. eon ontwikko-ling rommendo working togenover miltvimr-bacillen in bouillon roods bij 1 : 10000 bestaat, treodt dozo in rundor-bloodsomm oerst op bij 1 : 200, en do miltvuur-bacillen doodendo working daalt van 1 : 50000 in bouillon tot 1 : 100 in serum.

Lysol. Evenals bij het ruwe carbolzunr en hot croolin do antisoptische working berust op die dor krosolen, is dit hetgoval bij het 1 y s o 1, dat vervaardigd wordt door in water oplosbaro toorolien met zeop in statu nascendi samen te brongen.

Volgens vcrschillendo onderzookors is lysol oen zcor goed antisoptioum. Geblach dooddo staphylococcus pyogencs aurous

170

nit blood van ostoomyelitls acuta in 15 minuten door een 0.3 % oplossing. Miltvuursporen werden door 2.5 ⁰/o oplossing in 18 nur gedood. Vingcrs met staphylococcus pyogenes aureus worden volkomen gesteriliseerd door zo 23 minuten in 1⁰/o tysol te houden en daarmedo te borstclen. Ook voor do ontsmetting van tuborculeuso sputa en van cholera- en typhus-faeces waren do rosultaten zeor gunstig.

Wij verkregen bij do in ons laboratorium genomen proeven niet zulke goede uitkomsten. Eerst na 6 uur word aan zijden dradeu godroogdo staphylococcus pyogenes aureus door ⁱj_t en ¹/ä % oplossing gedood en door 1⁰/o en 3 ⁰/₀ na een uur. Zelfs 5 % oplossingon waren niet in staat aan zijden draadjos godroogde, evenmin als aan glazen draadjos gedroogde, miltvuursporen to doodon.

Do medcdeoling dozer cijfors hoeft in goenen deele ten dool, dio van andere onderzoekors in twijfel te trekken. Zij leveren echter een duidelijk bowijs dat hot desinfectiemiddel waarmedo ward onderzocht niet altijd hctzelfdo was. En dit is op zieh zeif niet te verwondorcn. Waar do grondstof van welke voor do be-reiding wordt uitgegaan van inconstante samenstelling is, kan hot niet anders of er moeton telkens lysol-soorten van verschilfend antiseptisch vermögen worden geleverd. Een middef waar-van de samenstelling niet steeds dezelfde is, heeft eon zeer be-perkte toepassing.

Gobi u sehte kafk. Dezo stof komt al weor wegens haar zeor geringen prijs in aanmerking. Zij is een zwak antisepticum dat echter in staat is ora typhus- en cholera-bacteriön te doodon en dat daaroru wordt aanbevolen voor do ontsmetting van faecaliön.

Nadat door Liboeius do doletaire working op cholera- on tyhus-bactorien was vastgosteld ging Pfuhl na of ook in faeces dezelfde working mocht worden verwacht; hij storilisecrdo daartoo faeces, voogdo or cholora-vibrionen aan too on kon dezo dooden wanncer 2 volume⁰/raquo; kalkmolk aanwezig was. Eukman verbeterdo dit on-dorzook door echte cholera-faeces to nemon en was in zijn oordocl zeer ongunstig. Hij vond dat door kalkmolk of onge-

171

bluschto kalk do cholora-bacteriön in gesteriliseerdo dojectios binnen eonige uren werden gedood, maar dat in vorsehe cholera-dejecties komma-bacillon nog gcrulmon tijd in loven bleven na vermenging met hot drievoudigo voluraen kalkwator. De invlocd der in do niet gesteriliseerdo faeces aamvozige saprophyton, dio door luinne stofwisselingsproducton do kalk zouden binden, wordt voor dit vorschil aansprakelijk gesteld. In workolijkheid kan men gemakkelijk eon sterko overmaat van kalk nemen. Kalkraelk is een pap van gebluschto kalk, waarvan eon zeer klein godeelto in oplossing is en do rest in gereedheid blijft om in do oplos-sing over to gaan als hot oorste mocht worden gonoutraliseord. Voegt men grooto hooveelhoden van gebluschto kalk bij do fae-calien dan kan do kalk zeer goeel haren pliclit doen, zooals o. a. op eon onzer cursussen word vastgesteld mot cholera-faeces waaraan nog culturen van komma-bacillon waren tocgovoegd. Met deze faeces worden draden van Jaeger-wol gedrenkt. Nadat dezo 5 min. in 20 ⁰/o kalkmolk haddon vertoefd en in zeer grooto hoeveolheden water waren uitgewasschen, werden ze mot go-smolton gelatine tot platen gegoton. Alle komma-bacillon blekon gedood to zijn, terwijl do op gelijke wijze uitgespoolde, doch niet met kalkmolk behandoldo, controle-draden do fraaisto cholera-plaat-culturon lovordon.

Intusschen had Pfuhl die hot ondorzoek voortzotto dostijds geen cholera-faeces tot zijne beschikking. Hij had ook bogropon dat gestorilisoordo faeces met komma-bacillon do zaak voor do kalk to gemakkelijk maakten en ging faeces als zoodanig mot kalkraelk behandolon. Nu was or eono grooto hooveolheid kalkmelk noodig omdat hot bacterium coli commune veol zuur voort-brongt dat door kalk moet worden gonoutraliseord, alvorons or ontsmetting kan plaats grijpon. Hij stortto in eono latrine ooner kazorno to 13orlijii zonder orarooren dagolijks 1 liter gebluschto kalk op 100 Liter tocnamo van den latrinon-inhoud, en vend dat de inhoud daardoor gostoriliseerd word. Hot grootste dool van do gebluschto kalk dient allccn om do roactio alcalisch to makon, hot overige werkt antiseptisch. Op grond van dezo ondorzookingon is de kalkmolk voor do ontsmetting van faeces

172

aanbovolcn. Mon boreidt zo dan naar het volgendo recopt:

Nccm 100 govvicht-deelon ongobluschto kalk. Oiet daar lang-zaatn CO gowicht-doolon water bij. Vormeng het verkregen poodor mot 4 X zijn volume water on doo do raelk in eon flesch die zo nagenoeg goheol vult.

fiön liter van dozo kalkmolk is voldoondo voor 25 porsonen faeces. Stookpannen mooton mot nog grooter lioevoelheden worden behandeid, om spocdigo dosinfectio to bereikon. Dagolijkscho desinfectie is gewonscht. Op eene verraenging van do kalk mot faocalien door omrooren is niet to rekenen, wannoor hot normale faeces, maar wcl wanneor hot dunvloeibaro typhus- of cholera-faeces geldt. Of workolijk desinfectie heeft plaats gehad wordt hot best gocontroloord door middol van rood lakmoes papier. quot;Wordt dit stork blauw dan is con voldoondo hocveelheid kalk toegovoegd.

Do hooveeiiioid kalk die moot worden gobruikt voor do dosinfectio ecnor latrine is gomakkelijk to borekenon, daar do dagelijksche toe-name van don latrlnen-inhoud wordt goschat op 400 c, c. m. per hoofd, wannoor de nninoirs afzonderlijk zijn.

Van andere voor on naaanbevolen antiscptica vermelden wij nog:

D 1 a p h t h e r i n o (Oxychinasoptol). S t a p h y 1 o c o o c o n a a n z ij d o n d r a a d j o s g o d r o o g d.

Sterkto 1 min. 2 min. 5 min. 10 min. 15 min. 30 min. 45 min. 1 nur


	0.2				-f
	0.5				-
	1
	2
	5				-f

P y o k t a n i n u tu a u r e u m. Staphylococcon aan zijdon draadjos gedroogd.


Sterkto	1 min.	5 min.	15 min.	Vs ^uur-	1 uur
110000
15000
11000	-1	-1-		1
1500		#9632;f		-1-
1200	4-	-\-

173

Pyoktaninam coeruleum.

Stapliylococcon a an zijden draadjos godroogd.


Storkto	1 min.	5 min.	15 min.	Vs uur.	I uur
10000
1-5000
11000	-f
1500		f	-1-
1200

Zoo p. Hot Duitscho ontsmottings-rogulativ bovoolt voor som-migo dooleindon zoop als antisopticum aan. Inderdaad is zoop in staat bactoriön met goring woorstandsvormogon to doodon. Laat-stolijk hooft Nijlahd in hot laboratorium van Prof. Förster eon ondorzoek ingcstcld naar don invloed van vovschillcndo zcopen op chulora-vibrionon. Gcwonc witto zoop, groono zoop en sapo medicatus liadden roods in geringe concontratio oen ongunstigen invloed op in water verdooldo choloru-vibrionen, maar noch zij, noch creolin-, lysol-, toer-, salicyl-, kaneclolio-, of popcrmuntolic-zoop gavcn oon praktisch bruikbaar rosultaat. Alicen de 1 ⁰/o sublimaat-zeop was in oen vcrdunning van 0.03 ⁰/_ü0 in staat roods binnen 10 miuuton do in hot water aanwezigo cholora-vibrionon to doodon.

Vasto antiseptic a.

Hier ontmoeton wij do vraag die bacteriologon en Chirurgen zoo iang heeft bozig gehoudon naar do antiseptische waarde van hot Jodoform.

Vroeger word doze stof alleon gobruikt op wecke chankors, later door Mikuuoz aanbevolen voor alle wenden. Men vend hot Jodoform vooral good bij tuberculenzo zwcren on in holton waar wond-secreet licht in rotting overgaat. Terwijl do Chirurgen alzoo hot Jodoform als oon grooto aanwinst begrootton en hot op grond van hunno orvaringon voor eon antisopticum van grooto waardo moosten houdon, kwamen tweo Deensche bacteriologon Hkijn on RövsiNO met do mededeeling dat het volstrekt niot golukto in een reageerbuis otter-microben mot Jodoform to dooden. Zij kwook-

174

ton fraaie culturen in jodoform-gelatine on ontton mot succos culturen over die gedurende con week on langer mot oone dikke laag Jodoform waren bodolct gowecst. Sommigo Chirurgen hor-inncrdon zieh nu dat zij wel eons onder een jodoformverband #9632; erysipelas hadden zion ontstaan en krompen de indicatio van hot Jodoform wat in. Hot schoon duidelijk dat hot Jodoform niet een antisopticum is in den gowonon zin en dat voor zijno merk-waardige werking in velo govallen een andere verklaring moost worden gezocht dan degeno die men vroeger zoo gemakkolijk had geaccepteerd.

Anderen cvonwel waren ziedendo van verontvvaardiging en smaaldon op de bacteriologio en bacteriologon die prooven in reagocrbuizou tegenovor do practische ervaringon wilden plaatsen. Nu werden op hun beurt Heijn en Rövsino boos. Zij gingen ondorzoekon wat er van de werking van het Jodoform op tubor-kol-bacillon waar was, daar men hen verweton had dat zij do scherpste indicatio voor hot Jodoform hadden voorbijgezien. Zij vermengden tuberculous weefsol mot Jodoform tot een dikko pap en brachten nu in do voorste oogkamer van konijnen tor vorgclijking tuberculeus weofsel zonder en mot Jodoform. Hunne conclusie luidde dat Jodoform do ontwikkoling van tuberculose begünstigt! Men begreep door doze controverso dat de zaak zeer mooiolijk was en vend aanvankolijk vrede bij de verklaring van de Ruijter dat Jodoform, tegelijk met micro-organismen in de weefsels zieh bevindonde, jodium zou verliezon on dat zijn ont-ledingsproductcn do stofwissolingsproducton der bacterien zouden neutraliseeren. Uit onderzoekingon van Quaedvlieg en Zeeiiuisen is echter gcblokon dat op wondon of in de maag gebracht Jodoform, ook zonder bijvverking van micro-organismen zijn jodium loslaat.

Buchner gaf eon meer eenvoudigo oplossing van do zaak toen hij ontdokte dat de cholera-bactorien, zooals onze amanuensis het uitdrukt, de lucht van Jodoform niet kunnen vordragen. Do cholera-bactorien kunnen zieh niet vermeerderen wanneer jodoform-damp aanwezig is. Om dit aau te toonen ont men cholera-bacterien over op agar-agar en hangt men boven in do reageerbuis een

175

klein buisje mot Jodoform. Hot Jodoform kan dan alloon in damp-vorm do cliolora-bactoriön boroikon on dit is voldoomlo om allen grooi to ouderdrnkken. De overgoönto bactorien stervon ochtor-niet af, zij blijvon slochts schljndood. Zoo het Jodoform verwijderd wordt uit het buisjo gaan zij een cultuur vormon. Horhaalt men deze proof met gewone etter-bactoricn, dan vindt men de opkomst der cultuur iets vertraagd maar dat is alles. Do tuborkol-bacillen daarentegen gedragen zieh als de cholera-vibrionen. Dr. Tilanus hoeft dit bewezen toen hij do proef van Büchner inet tuberkcl-bacillen herhaalde.

De bacteriologen hebben hot thans zoover gebracht dat zij de working van hot Jodoform bij tuberculeuzo processen kunnen verklaren. Het is twijfolachtig of daarmee wel genoog verklaard is. Wanneer het waar is dat in de practijk het Jodoform ook den strijd met de gewone etter-coccen kan aanbindcn dan zal daarvan de oorzaak nog moeton worden gezocht.

Een tweede antisopticum dat in drogen toostand wordt aan-gewend is het calomel. Zoo het in den bindvlioszak of op eene wond wordt gepoederd, gaat hot over in sublimaat. Hot aan de wonden meegegoven pooder blijft dus eon bron waardoor nog uren lang onophoudelijk sublimaat wordt gelovord. De beteekenis van de aanwending van het calomel is blijkbaar doze: dat men aan de wonden of het zioko oog een voorraad raecgeoft waar-uit telkens het weggespoelde of ncorgoslagen sublimaat door nieuw wordt vervangon. Hot is waarschijnlijk dat hot succes van het Jodoform in vole gevallen op dezelfde wijze raoet worden verklaard. Het is wel een zwak antisopticum dat mon aanwendt, maar het is in ovormaat aanwozig. Hot vorbruikto wordt oogon-blikkelijk vorvangen.

ELF DE VOORDRACHT.

Do ontsmetting laquo;loor Iiitte.

Hot kwcekcn van bactoriön kon pas goed gelukken toon men do kunst had gcloerd do toeberoiddo vocdingsstoft'en on hot glas-work waarin zij bovat zijn mot zokorhoid to ontsmettcn. Wat mon daardoor van ontsmetting gcloord had kon aan do practijk dor ontsmetting ton gocdo komen. Pasteuk haaldo zijn glaswork door do vlam, kookto do voodingsstoffon waarvan hij wist dat zij bij 100deg; worden gostorilisocrd en bracht do overigen op 110deg;. In lateron tijd volbracht men dozo sterilisatio in don Papiniaanschon pot on ontsmotto dan gowoonlijk bij 115deg;. In acadciuische discussion heeft Pasteur er wel eons opraerkzaam op gomaakt dat doze laboratoruim-methodo voor toepassing in do chimrgischo practijk goschikt zoudo zijn. Hij wilde zoowel de messen als de Verbandstoffen door bitte ontsmetten.

Overigens heeft Pasteur zieh noch om ontsmetting, noch om ontsmottingsiniddelon bekommerd. Kobeut Kocu cn zijne loorlingen hebben daarontegen do ontsmetting door hitto nauwgezet bostu-deerd. Zij begonnen to onderzookon of do ontsmottingsovens die in de Borlijnscho ziokenhuizen in gebruik waren werkolijk volbrach-ten wat van hen -word vorwacht. Zij begavon zieh daartoe naar het Borlijnscho barakkon-lazaroth waar do directour MiORtt^Hl^e ontsmottingsovens had laten maken dio in hun soort hoel*gped waren. Eon van de zwakko zijdon van de toonmaals gobruikte

177

oatsmettingsovens dio met heoto luclit werkten, was nl. clat de totuperatuur gowoonlijk /.oer ongülijk verdookl was. Merke had om dit gebrek to overwinaen kaperen spiralea in de ontsmet-tiagsruimte laten maken, waardoor stoom van lioogo spanning eii'caleordo. Hij kon daardoor temperaturen van 115deg;, 120deg; on hooger teweegbrengen in oik niveau van don oven. De hoeto spiralen verwarmden do luclit on do liocto lucht moost do goo-derea ontsmetten die in don oven worden opgostapeld. Toon Koun en Wolffiiuuei, evenwel op vorschillondo hoogten in den oven draden met bacterien en sporen nodorlogdon bleek hot dat do laatstgcnoemden niot werden gedood, hoowel de tomperatuur moor den 120deg; had bedragon. Berst toon de temporatuur van 140deg; drio uren lang had ingewerkt waren ook do miltvuursporen gedood die zondor bedokking in den oven waren gelogd, terwijl degono die in eon pak klooron on in eon hoofdkussen waren vorborgen ook toon nog niet waren bezvvokon. Bij deze temporatuur lijden evenwol do kloodingstukken zoor belangrijk on zoo zijn or dus twee redenon waarom de ontsmettingsovens voor hoete lucht niet kunnon voidoon: ten eorsto is do temporatuur waarbij zij werken schadelijk voor do Stoffen dio men ontsmetten wil en ten tweede dringt de temporatuur niet diep genoeg in de poreuze voorwerpon van grootoron omvang, zoodat doze in hot inwendige niet worden ontsmet.

Hot ongunstige oordeel over dezo ontsniettingsovons was een waro ramp voor hospitalon waar besmottolijke ziokton worden verploegd. Hot was zoo gomakkelijk verdachte kleedingstukkcn, beddengood en moubelon in don oven te zetton en ze na een uurtje voor het gebruik torug te krijgon. Dezelfdo voorworpen te wasschen en in chemische oplossingon te ontsmetten was vool govaarlijkor voor do ontsraottors on moor tijdroovond. Vandaar dat Koch met Uaffky en Lofpleb eon pogmg doden om in dozen nood te helpon. Het oersto resultaat was hot aardige kleine out-smettingsoventjo dat op elk bacteriologisch laboratorium gobruikt wordt onder den naam van storilisator voor stiooincndon water-damp^!'%an Robert Koch.

Het bestaat uit eon water-reservoir waarop eon cylinder mot

178

doksel staut. Zoo hot water aan do kook wordt gebracht st^gt do damp in don cylinder op, drijft de luoht voor zicii uit on om-gooft do voorwerpen dio tor ontsmetting op een rooster in den cylinder zijn geplaatst. Dozo damp stroomt. Tclkens körnt or nieuwe damp den ouden verdrijvon on zoo wordt do tomporatuur van 100deg; voortdurond bowaard. Uaar Pastkur roods vroogor had vastgesteld dat sporen in drogen tocstand vool moeielijker worden gedood dan in vochtigen, kon worden verwaciit dat, zoo men do ontstnettingsruimte mot hocten damp vuldo in plaats van mot liecto luoht, do ontsmetting botor van de hand zou gaau. Men wist immors van do miltvuursporon die droog 120deg; vordragen dat zij in kokend water in onkole minnten to grondo gaan. De verwaohting word niet boschaamd. De ontsmetting geschieddo vlug en good en daaronboven bleek hot dat de heoto damp be-trokkclijk spoedig in do porouze goedoron dringt. Wat vroogor voor hcote luciit ontoogankolijk bleek, wordt door do watordamp-moloculen gemakkolijk boroikt. Dit vermögen van don stroomenden damp om te dringen in hoofdknssons en matrasson is geon ge-lieimzinnigo on onvcrklaarbaro oigonsclmp. Do damp spoelt do lacht dio zieh in do porouze weefsols bovindt uit. De luoht die moogospoeld wordt laat hare plaats aan damp-molocnlen over on wordt zoo gaandeweg geheol door damp vervangen. Zoo men do heoto lacht had laten stroomon zou do hoogo tomperatuurook wol spoediger hot inwendige der voorworpon hobben boroikt.

Men beproet'do nu met succos een dergclijken toostol die op grootor schaal was vorvaardigd en liot vorder aan do technici over het donkboold uit te werken. Dit is op tweo wjjzen gesciiied. Somraigen hioldon zieh aan Koch's toostol en pasten het boginsel onvoranderd too, anderen vorkozon hot gobruik van damp van hoogoro spanning. Do naar iiet laatst gonooinde boginsel gebouwde ontsmottingsovens kosten het moeste geld en zijn degonon dio hot snelst werken. Zij goven don boston waaiborg dat do ontsmetting geschied is, daar zooals wij weten do sporen van sommigo bac-teriön ook in vochtigen toestand bij 100deg; niet wordon gedood, en hot best mogolijk is dat de smetstoffen wior microben nog niet zijn gekweokt aan do tomperatuur van 100deg; kumion weer-

179

stand biodon. De tot dusver bekendo pathogeno baetorien worden alle door hooten damp van 115deg; gedood.

Uo ontsinottingsovons mot stroomendon watordamp geven dus nict volkomen dezelfde zekerheid, maar zij kunnen zoovcol good-kooper zijn, dat ieder hygiönist ovor dit bozwaar heenstapt als hij aan oono gomoonte mot kleino beurs of eon ziekenhuis dat geon pornüssio kan ki'ijgon cm oono inrichting to makon dio hinder, govaar of schado kan voroorzakon (stoomkotol), gaarno aauraadt zulk een oonvoudigo inrichting zicli aan to schaffen.

Hooft men daarentegen voor een ontsmettingsoven vecl werk, zoodat tijd gold is, dan is hot zolfs voordooligcr om con oven die mot hoogon druk world in gobruik to nomon, omdat zulk eon toostel in denzelfden tijd vool moor work kan wegzetten dan eon apparaat mot stroomendon damp.

Prof, van Ovbbbeek DB Meueb is zoo golukkig goweost aan Kocri's apparaat zoodanige vorandoringon to brongou dat iiot eon zeor händige ontsmettingsovon geworden is. Dezo vorm wordt door Fig. 8 goillustroord. Do ontsinettingsmiiuto heoftoon dubbolon wand. Dozo dient tegolijk als wator-roscrvoir on om do afkoe-ling van de wanden tegon to gaan. Do ondorvlakto van hot toostel moot door plooion of ribbon con vertneerdering van opper-vlak ondorgaan opdat do vuuriiaard in staat zij in nict al to langen tijd hot water aan do kook to brongen. Dit duurt evon-wel lang en daarin is juist do hoofdreden gelogen waarom do ontsmetting in dozo apparatcn vool tijd kost.

Wanneer do damp zieh begint to vonnon stijgt zij op in den dnbbolon wand, bereikt do ontsraettingsruimte door eene opening in iiaren bovenwand, doorloopt de ruimto van bovon naar bo-ncden en ontwijkt door eon smallo buis die van den bodom dor rnimtc door hot wator-roscrvoir iioon naar buiton voort. Hot is eon voordoel voor do ontsmetting dat de damp zicii van bovon naar benedon boweegt. Dit goschicdt tegon do neiging van den heeton damp in om hot hoogsto godoolto van do ruinate voor / i c ii te nomon on door do kracht van den telkons niouw aangovoerden damp dio don reeds aanwezigon opstuwt. Daardoor wordt die rnimte laag voor laag van lucht gorcinigd en gosciiiedt iiot opvulien dor

180

gt;

* ill

lililiiquot;^M,:

Piguur 8. Dooraneden vnn oen portatieven on oon vaston ovun van Ovgrbbbk OB Mbubb.

? watoi'damp, // afvoorbuis vnn do damp, 0 thenuomoter, P waterstand-

motcr, F opening in don bovonwnnd dor ontsinottingsi'uimtc, waardoov do damp in dozo ruimto ovorgnnt.

181

porien door watordamp grondigor dan wanneer do damp kon opstijgen.

Zulko ontsmottingovons worden in vorschillendo grootto gc-maakt. Men kan zo portatief krijgen. Hot genooskundig Staats-toezicht en do militaire geneeskundigo dienst bezitten eenigo portatievo ontsmottingsovens dio, door eon paard gotrokken, naar do plaats worden vervoerd waar do ontsmotting moot geschieden. Zoo men eon vasten ontsmottingsoven aanschaft, is hot aanbevolons-waardig hot locaal waarin do ovon geplaatst wordt daarvoor zoo-danig in te richten, dat er een besmette zijdo on con ontsractto zijde worden ondorscheidon. Daartoe wordt do ovon mot twee deuren gomaakt; door do eene worden do besmette goodcren in den oven gebracht, door de andere, dio in oen afgoscheiden ge-deelte van het lokaal uitkomt, do ontsmctto goederen weder to voorschijn gehaald.

De volgende cijfers geven een denkbeeld van de prijzen dozer toestelien:

afmetingen 1370 X 1830 X 1220 m.M. mot vuurhaard, rails

en wagontje, ongoveor 1300 gid.; afmetingen 1370 X 2440 X 1300 m.M. mot idem, ongoveor

1450 gld.; vorvoorbaar toestol op wielcn, longto 1220 m.M. diameter 914,

ongoveor 1100 gld.; dozelfde, gegalvaniseerd ijzor, ongoveer 1200 gld.

Do ontsmottingsovens die met hoogero spanning on das ook met hoogero temporatuur werken bestaan uit twoo dcelon: do ontsmettingsruimto die weder con dubbolon wand iieeft en con toestol dat don stoom voortbrengt. Hot schijnt dat de teohnici het combineeron van den stoom-gonorator en den ontsmottingsoven in 6cn apparaat onpractisch hobbon govonden en dat daar-om aan do constructio van ontsmottingsovens met gespannen damp moor zorg is bosteed. Hoeft men oenmaal con generator dan ligt het voor do hand aan den damp eenigo spanning te geven.

Bij het gobruik dozer ontsmottingsovens moot er aan worden

182

gedacht dat do ontsraettingsruimtc en do daarin geladen goede-ren moetcn worden vcrwarmd vöör do stoom nog toegolaten wordt. Dit gebeurt bij do ontsmettingsovens zonder spanning vanzelf, Daar duurt hot zoo lang voov hot water kookt dat de inhoud van don oven reeds lang warm is voor er stoom korat. Ontloont men editor den stoom aan een handig goconstrueorden gono-rator dan zou, zoo men niot vooruit verwarrade raaar den stoom dadoiijk toeliot tot de koude goedoren, condonsatio op groote schaal plaats gi'ijpon on zouden do goedoren wel ont-sraot maar tovens slijknat uit den oven to voorschijn komon. Daarora laat men den stoom eorst in den dubbelcn wand, in den mantel der ontsmettingsruimte. Do uitstraling van den metalcn wand vorwärmt nu do goedoren cn na tien minuton kan men den stoom in de mimte laten. Men moet den stoom enkele minuteti laton stroomen om de lacht to verwijdoren en door waterdamp to vorvangen. Daarna sluit men het toestel af en zict nu gaandeweg do spanning klimmen. Is do spanning van den oven golijk geworden aan die van den stoomketel dan kan men er op rokonen dat de verlangde teinperatuur (b. v. 115deg; bij eon halve atmos-pheer overdruk) in elk deel van do ontsmettingsruimte is bereikt. Dan kan de ontsmotting worden gostaakt on do oven worden goopend. Deze laatsto manoeuvre heeft altijd condonsatio van waterdamp tegen de gcdeelton van den wand die hot oerst afkoo-len tengcvolgo. Men moot daarom bij het vullcn de goedoren die hot nicest door hot afdruipendo condonsatie-watcr worden bedreigd voorzien van oeno bedekking. Voor een deel maakt men zieh rceds van bot condensatie-wator onal'hankelijk door do goedoren op een wagontjo te laden dat in on uit den oven kan goredon worden on dat aanraking van do goedoren met den wand der ruimte on-noodig maakt.

In alle landen heeft men het zelfde beginsel voor het con-sti'ixeeren van ontsmettingsovens met gespannen damp tocgepast. In Duitschland zijn het Schimmel on Co. to Chemnitz, in Engeland Au.ioT, Manlove, Pbijbr cn Oo. te Birmingham, in Frankrijk Geneste en Heksoher on bij ons do Johoh cn Co. te Oudowator, die allen ontsmettingsovens van ongeveer hetzclfdo type produ-

JlXQS).(iu£ e.e?i prospeciajj Enlt;)elschamp; ontsmeMingsoven met trpamp;rdmJv.

hit? W) i uit een prospectus) CampUle- onis nwttin asin 'richtirnf.

litli v.'Miililer, leiden.

183

ceoren. Do figuron 9 en 10, (zio uitslaando plaat) govon cen denk-boold van do inriohtlng dezer ovens en van do wijzo waarop men mot zulk eon ontsmcttingsovcn oon regelmatig werkende ont-smettingsinrichting maken kan.

Voorbeeld van goede ontsmottingsinriclitiMgen zijn de öffentliche Dosinfcctions-anstalto dor Stadt Berlin, waarvan vior ont-smottingsovons do kern uitmaken. Do goiieelo inrichting is door een muur in tweo gcdeelton goschoidon, dio verschillondo too-gangen hobben. De vior ontsmottingsovons, die to zamon slochts 66n stoomkotel hobben, zijn zöö goplaatst dat zij voor de helft in hot besmctte godcelte, voor do holft in het ontsmette godoclte uitstokon. Do scheidingsmnur is over hen been gemetsold. Do werklieden der bosmotto zijdo gaan in linnon kielen goklood, mot linnon zakkon van vorschillende afmotingon gowapend mot grooto wagons naar do hun aangewezen woning. Er wordt gezorgd dat or bohangers ondor zijn on zoo kan mot kennis van zakon do ziekonkamor dio moot worden ontsmet, worden leeggeruimd. Bed-dengocd, kleodon on gordijnen worden notjos opgovouwon, in zakkon geborgen on opgoladon door eon deol der ploog, terwijl andere ontsmotters mot water on zoep on sublimaat hot vortrek on do moubels nog vorder reinigen. Do raeubels die zoo niet to ont-sraetton zijn worden meegenomon naar don ontsmottingsoven. Daar wordt alles ingohulen, do ovens gesloten, vorwarmd on ontsmet on daarna door cone olectrisclie schol aan do andere zijdo kennis gcgeven dat do ontsmetting is afgeloopon. Hier gaat men nu alladen on brengt alles naar do woning terug, waar do kleodon weer worden gclegd en alles zoo veol mogelijk wocr in gocdo ordo wordt gebracht. Do inrichting bovat con directeurs-woning en eonigo badkamors voor do ontsmettors on porsonon dio door do politio dor hoofdstad tor ontsmetting worden gebracht.

Do vorm van de ontsmottingsruimto in do ovens dozer in-richtingon (van Schimmel en Co. to Chemnitz) is dio van cen lig-gend parallelepiped am. Later hcoft men ingezion dat voor con gorogelde oirculatio van den watordamp hocken ongnnstig zijn on daarom aan do ovens eon ovalo doorsnede gegevon.

Do grootto dor ontsinettingsruhntc wordt bcpaald door do voor-

184

werpen die men ontsruetten wil. In icder gcval mooten de four-nituron van con bed or in leunnen plants vindon.

Hot volgondo lijstje gocft eon donkboold van do pi'ijzen dio door de Nederlandsche fabrikanton Dk Jongh en Co. to Oudo-water worden gevraagd voor ovens van vorschillondon inlioud. Voor bet bouwen of inrichten van eon locaal moot natuurlijk do be-grooting naarmato van do onistandighodon worden ingericht.

Vasto ovens: ontsmettingsniimto: longto 2 Motor, diameter dor

dwarsche doorsnede 1.28 Motor, prijs mot kotol /' 2200; vasto ovens: ontsmettingsniimto: longto 2.5 Meter, diameter dor

dwarsche doorsnede 1.60 Meter, prijs mot kotel f 2700; vorvoerbaro ovens: ontsmottingsruimto: longto 2 Motor, diameter

dor dwarsche doorsnede 0.80 bij 1.25 Meter, prijs met kotel

f 2160; vasto ovens zonder overdruk: ontsmettingsniimto: longto 2 Meter

diameter dor dwarsche doorsnede 1.50 Motor, prijs met kotel

f 1150; vorvoerbaro ovens zonder overdruk: ontsmottingsruimte: longto

1.75 Motor diameter dor dwarsche doorsnede 0.80 bij 1.25 Motor,

prijs mot kotel f 1600.

Wij hebben vroeger roods gezegd dat do prijs dio men bo-steden kan on do sncllieid waarmce gewerkt moot worden de keus bepalon van hot type ontsmottingsovon. Daarbij moot nog worden bedacht dat voor hot plaatson van den stoomkotel too-stomming van do gemeonte moot worden gevraagd en dat voor do bedioning van do toostcllon die met hoogero spanning werken con workman van grootoro bokwaamheid noodig is. Trouwons, hot ontsmotton moot mot zorg en door eon händig workman geschieden. Anders worden do ontsmottingsovens licht onvordiond impopulair, daar do goederen die ontsmet worden, altijd gevaar loopen cono waardo-vermindoring to ondorgaan on dos to moor naarmato or slordigor wordt gewerkt.

In den aanvang had men gomoond dat do ontsmottingsovens do gooderen nauwolijks benadocldcn. Zelfs worden op do Berlijn-sche Naturforscherversammlung in 1887 katoentjes getoond dio

⁴

185

verschoten in den oven waren gegaun en met frissche kleuren er uit waren gokomen. Oolijmdo gocderon, dus ineubelon van geringer qualitoit on ledorgoed bederven in den damp en moo-ton nooit aan doze ontsmetting ondorworpen worden; kloeding-stukken van zeer geringe qualitoit, die zonder bijtmiddel ge-kleurd zijn, komen met doorgeloopon kleur uit don oven. Doch ovcrigens, zoo dacht men, lijden de goederen niet. Toon do ont-smottingsovons in gebruik kwainen, block hot ovenwel dat men verzuimd had gedragen klceren, vuil linnon aan do proof to onderwerpen. De kloodingstukken die door vet, blood of otter zijn verontreinigd, ondorgaun eone vormindoring in do waardo omdat do vlckkcn door don damp worden gefixoerd on nietmeer kunnen worden uitgewasschen. Do huismoedors weten dit wol. Zij behandelcn zulko zaken eerst in een lauw sopjo on pas als do vlekken uitgewasschen zijn, met hoot water. Eon groot bezwaar is dit niet. In een ziekenhuis waar dozolfde gocderon vole malen achtcroen worden ontsmot bemerkt men het nicest dat beddogood on ondorklecren verliezon, raaar wij kunnen als do ervaring van ons hospitaal meedcolen dat do waardo-vermindoring toch niet bolangrijk is. In cono pai'ticuliero woning is ontsmetting slechts zeer zeldcn noodig en daar zal, zoo do ontsmetting vrijwillig go-schiedt en men de noodzakolijkhoid er van inziot, do zekorheid dor ontsmetting voldocnde opwogon tegen hot geringe nadeel dat or door wordt golodon. lots anders is het als do ontsmetting van rcgoeringswogo goschiodt en hare noodzakolijkhoid niet wordt ingczien; dan zal er stoon on been worden geklaagd. Zoo men or too koiucn mocht om bij sommigc bcsmottclijkc zickten en vooral bij degeno dio hot moestc offers cischt, de tubercu-lose ontsmetting to gelasten, dan zal hot noodig zijn eeno kleine schadeloosstelling voor do waarde-vermindering to geven. Wan-noer men van i'ogccringswego aan hot ontsmctten gaat zal hot voor do populariteit van don maatrogol dringend noodzakclijlc zijn dat men good gooofonde personeri aan hot werk zet, dio weten wat in don ovon moot worden golegd en wat niet en die zoodanig kunnen opladen dat hot condensatio-wator goon kwaad kan doon. Anders komt or opnicuw een dergolijko oppositie als

186

in hot lovcn word goroopon door conigo onhandigo ontsmottingon aan do grenzen tijdcns do cholora-epidomio van 1892.

In do ontsmottingspractijk maakt men van do liittc nog op andere on moor cenvoudige wijze gebruik als men vlooistofl'on aan do kook brongt of ook tot lager tempcratuur verwarmt. Do eersto methode wordt toegepast in do kcuken en tegonwoordig ook door do Chirurgen voor hot ontsmctten der Instrumenten. De tweede methode wordt gevolgd voor het steriliseeren van wijn, melk on bloedserum.

Wij hebben vroeger reeds vermeid dat Pasteue leorde om den wijn gedurendo cen uur op 55deg; to venvarmen en daardoor wijn-ziektcn to voorkomon. Hij behandoldo bij wijzo van proof een groot aantal tlcssclion met vcrschillendo wijnen op dczo wijze on be-waarde van elk mork cen controlo-flesch dio niet aan dezo bo-working word ondcrworpen. Na eon jaar noodigdo hij hot syndicat des marchands do vins alt om to komen proeven. Zij constateer-den dat velo niet gepastcurisecrde flesschen bedorven waren, maar vonden bovendicn dat do wijn, Indien zo niet bedierf, onge-pasteuriseerd betor smaakte dan gepasteuriseerd. Pasteuu noodigdo daarop do beeren uit na con week terug to komen en verzocht luin nu door don smaak to bepalon wat gepasteuriseerd en wat niet gepasteuriseerd was. De beeren waren toeu niet in staat versclhl to ontdekkon on het schijnt das wel dat de boworking don wijn conserveert en goen afbrouk doet aan do waardo.

Sprekende over Koch's blocdsorum-culturen liobben wij gozogd dat het bloedserum bij 58deg; wordt gcstorilisoord. Dit geschiodt naar do methode dor gofractionueerdo storilisatio die Kocn van Tyndall hceft overgenomen. Men lean bloedserum ontsmctten door het 5 dagen achtcrcen tolkons twee uur op 58deg; to brengen. Do theorie dczer ontsmotting is: dat bij dczo tomporatuur do bacte-riiin zonder sporen worden gedood, terwijl bij do opvolgende trapsgewijzo afkoeling do sporon, door do günstige tempomtuur on do günstige voodingsstof aangemoodigd, ontkiomen en den folgenden dag, bacil geworden, hot offer dor opniouw verhoogde tornporatuur worden.

187

Op dcrgelijke wijzo heoft mon molk ontsmot on daar hier gcon govaar voor stolling bestaat do temperatuur wat hoogcr gono-nion. In hot laboratorium van Prof, Forster hebbeu van Geuns on dk Man onderzooht wolko temperatuur or noodig is om do pathogene baoteriön to dooden die wel cons in do melk zouden knnnon gorakon. Zij vondon daarvoor do voigoiulo cijfors:

Van Geuns :


0	ogenblikkelyke	Gcduremle	Gedurentlc
	inwerking.	1 minuut.	5 minutcn.
Korama-baoil van Koch	58deg; C.	54deg; C.	5:5.25deg; C
FlXKLEIJ-l'lUOK	55deg; C.	53deg; C.	50deg; C.
Bacil van Emmerich	02.5deg; C.	59deg; C.
Typhus-bacil	60deg; C.	56deg; C.
Pneumoooccus	GO⁰ C.	GO⁰ C.
Baoil van hot maligno ocdoom	78deg; C.
Muizon-soptichaoinio	00deg; C.
Vaccine	GO⁰ C.

De Man:

Tuberkel-bacillen.

bij 55deg; C. na 4 nur.

laquo; 60deg; C. 1

quot;

laquo;nbsp; nbsp;65deg;nbsp; C.nbsp; nbsp;nbsp; nbsp;V._t

nbsp; nbsp;70deg;nbsp; C,nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;10 minuten.

nbsp; nbsp;80deg;nbsp; C.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;5

laquo;nbsp; nbsp;90deg;nbsp; C.nbsp; nbsp;nbsp; nbsp;2

nbsp; nbsp;95deg;nbsp; C.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1 minuut.

Hot pasteuriseeren der molk zou das als minimum moeten

geschicdou bij 70deg; C. gcdurondo 10 min. Men stolt zieh daarbij voor do melk zoo woinig mogolijk chemisch to veranderen on toch van govaarlijko bactoriön to ontdoon.

Soxhlbt hooft con krassere wijzo aangegeven om verdunde melk voor zuigolingen ongovaarlijk te maken. Hij wilt tleschjos van 100 gram gohcol mot verdunde molk, plaatst zo in oon watorbad dat aan do kook wordt gebracht en sluit do floschjos als zij licet zijn door oon stop af. Als hot water 45 mimiton ge-kookt hoeft is do boworking afgeloopon. Do practijk loert dat do

#9632;#9632;

188

melk daarna zolden boderft en dat do zuigclingen bij dozo mcthüdo zecr wel varen. De baetcrioloog heeft er niet geheel vredo meo, daar liij van 35 jaar oudo proeven van Pastbub reeds weot dat molk bij 100deg; niet to stcriliseeren is. Hot schijnbaar succes dor methode van Soxiilet is echter too to schrijven aan het afsluiten der gehool gevulde floschjes waardoor de aörobo bactorien (hooi-bacillon) worden verhindord to groeien. Er blijvon dan nog anaerobe soorten over, die indordaad soms de melk on-der gasontwikkeling bedorven. Wij liebben in hot laboratorium meormalcn melk volgens Soxiilet behandold en volkomen afge-sloten van de lacht bewaard en dan bevonden dat zij in de broedstouf geplaatst in boterzuur-gisting overging. Dit neemt niet weg dat do methode practisch zoor good is. Do moeders plaatsen do flesohjes van Soxiilet niet in do broedstoof on de botorzuur-en hooi-bacillon zijn niot pathogeen.

Nu cvonwol de melk in werkolijkheid toch niot gestoriliseerd wordt is hot de vraag of het wol noodig is de melk zoo lang aan hooge temperatuur bloot te stellen. Is dat geen tijdverlies voor niemendal? In de gezinnen der gegoedden wordt tegon-woordig de molk gekookt, vooral als zij voor zuigolingen moot dienen on wij allen liebben ervaren dat de kleine wezentjes door doze gewoonte in betör conditio zijn gokomen. Dat opkoken ge-beurt echter zcldcii langer dan enkelo ininuten en schijnt practisch voldoendo te zijn. Flüooe heeft onlangs aan deze practljk der huismoeders de hygienische sanetie gegevon door to verklären dat het koken gedurondo vijf minuton voldoende is om do melk onschadclijk te maken. Toch stolt hij voor do practijk 10 minuton, omdat hot begin van het koken zondor thermometer müoielijk te bepalon is. In den zomor is het gewenscht de melk kunstmatig af to koelcn door de kan in koud water to plaatsen, ten einde de bacteriön die na do koking nog zijn overgeblevon, niet to doen genieten van con nog oenigen tijd voortbestaando hoogere temperatuur, bij welke zij zieh zouden kuunon ver-meerdoren.

TWAALPDE VOORDRACHT.

Flltratie.

Iloiniging door filtratio komt to pas in do practijk van do drinkwater-verzorging on in hot laboratoriam, wannoor men do bactoriiin wil schoiden van do stofwissolingsproducton, die zij in do CLiltuur-vloeistof vormon. Eon afdoondo filtratio, dio do bac-toricn inderdaad gohool torughoudt, grijpt allocn plaats door twoo soorton van filters: do porsolcinon filters van Ohambebland-Pasteur on do filters van gobakken infusorien-aardo van Berkkfeuj. Wij zullen trachten do voor- en nadoclen dozor systomon in hot licht to stellen.

Vrooger filtroerde men voel door kool on zand. Hot zand reinigt hot water zeer good van grovero zwevonde deoltjcs on do diorlijke kool hooft bet vormogen stofTen dio in hot water zijn opgolost to binden, zoodat hot water mechanisch en choniisch go-reinigd den filtor vorlaat. Bactoriologisch ondorzoek leert evon-wol dat bacterion niet worden teniggehoudon, Intogondool, bijna altijd vindt men dat hot aantal bacterion door do filtratio hoogst bolangrijk is toogonoraon. Do stolfon die in do poriön van do kool on bet zand acbterblijvon zijn n.l. in den regel goodo voo-dingsstoffen voor bacterion. Do bacterion vormoorderon zieh daar-door in bet filter wolig en worden ton doele met don stroom in hot filtraat mcdogosloopt. Hot groote bacterieii-gehalte van iiet flltraat is op zichzelf goon nadool, doch hot bowijst dat do kool-zandfilters niet volbrengen wat van hen wordt govergd. Zij kun-

190

neu vordacht water wcl in scliijn maar niot in workoiijkhoid botor nialcon en doon daardoor goon good doch wol kwaad, Er is goon bncteriologisch ondorzook van noodo cm hot gcbrckkigo dozor filters aau to tooncn. Eon zeer convoudigo proof is daartoo voldocnde. Zoo men op hot filter con mongscl van water on mellc giot, bovindt meii dat al spoedig troebel water wordt go-lovord. Eon dool van do melkbollotjos wordt in hot toestel terug-gehoudon, maar een zoo groot godoeltc van do molk wordt moo-gesleopt dat liot filtraat hot karaktor van water on molk niot verliest. Dr. Eukman to Woltovreden nocmt zoo iiij eon filter tor onderzook krijgt in do eorsto plaats Tjiliwong-wator, dat eon fijnc slibberigo troobeling vcrtoont, die eorst na langdurig staan bezinkt. Zoo dit water door bet filter niot glasholdor wordt teruggogevon dongt hot toestol niet.

Van hot vermögen dor kool om kleur- en riekstoffen terug to houtlon wordt nog wel gebruik gomaakt. Men moot dan do kool cvenwcl niot met zand tot, een filter combinceren maar mot do bovengenoemdo filters die wol bactorion terughouden.

In bet laboratorium van Pasteur heeft men liot eorst bacterie-filters saraengesteld ora miltvimr-bloed en miltvuur-culturcn van bacterien to ontdoen. Pasteur gobruikto daartoe in den aanvang een gipslaagjo en zoog met een luchtpomp do cultuur door hot gips been. Later hcoft men hot gips vervangen door fijne buizon van onverglaasd porceloin, die met lak in den hals van oen flesch werden bevestigd. Do cultuur word in hot buisje gogoten on door negaticvo drukking door den wand van het buisjo gezogen. Dezo porseleinon buis is do eorste vorm dor filtor-kaars van Chambeeland. Doze kwara op het dcnkbcold do filtratie niet mecr zooals vrooger van binnen naar buiton, doch van buitcn naar binnen to doon geschieden. Daardoor word het mogelijk het buisjo van tijd tot tijd to reinigen. Toon do cultuur nog in do buis gegoten word hield do filtratio al spoedig op als do binnen-vlakto van hot buisjo goheol met eon laagjo bacterien was bodokt. Nu men den stroom van buiton naar binnen liot gaan kon do filtratie gemakkelijk woer op gang worden gebracht door de bui-tonvlakto van hot buisje met een borsteltje to reinigen. Toon

191

Cha.5ibeula.nd hetzelfde systeem voor do flltratie van drinkwater wilde toepassen, liot hij zijnc porseleinen buizcn wat grooter maken on voorzag zo van oon verglaasd tepelvormig mondstuk waaraau eon afvoerbuis voor hot gefiltreerde water kon worden verbonden, Wegens don vonu dien do porseleinen buis daardoor vorkrijgt gaf liij ze don naam van bougie, filtor-kaars. Doze bougies houden, zoo zij good vorvaardigd zijn, de bactorien tegon. Hot seliijut dat in don beginne wel eons siecht afgewerkte exom-plaren in don handoi werden gebracht, die door scheurtjes of kanaaltjes water met baoteriSn doorlieton. Tegenwoordig eciitor worden zij voor de atlevoring aan do fabrieken ondorzocht en komen siechte filtor-kaarson niet meor voor.

Daar doze porsoloinon filters sloclitd wein ig water lovcron moo-ton in don rogol ecnige bougies tot eone batterij worden vor-eenigd. Men kau hot water door hooge drukking or doorlioen drijvon of hot door eon hovel of zuigpomp door do bougies heen-zuigon. Door do toepassing van dozo middolon om den stroora to versnellon zijn er verschilloudo vormen van GHAMBEBLAND-filters ontstaan, die ondor versciiillondc omstandighedon hunno toepassing vinden.

Zoo men hot water eener watorleiding met eeno flinke drukking filtrcoron wil, kan men daaraan hot zoogeu. flltre simple verbinden, dat slechts 66n bougie bovat, en dat men, ovonals do andere filtcrvorraon, in do prijscouranten (Cu.vxs amp; Co. to 's Hago) vindt afgobeeld (zio fig. 11). Do krachtigo straal van do kraan dor watorleiding wordt door dit filter in eon fijn straaltje van glashelder water onigoxct, dat hot geduld dor dorstigen al to zeer op do proef zou stellen. Daarom bohoort bij hot filtre simple eon flink reservoir, eon groote aardeu kan of oon glazon vat met kraan, waarin men bet gefiltreerde water opvangt. Men laat hot filter don gansohen dag werken en gebruikt hot water niet direct uit hot filter maar uit gonooind reservoir.

Dozo vorm van filter liooft bovon do meesto andoron hot ont-zaclielijko voordoel dat mon zoo gomakkelijk controlooron kan of hij good werkt, /oo do filtei'-kaars in orde is lovort do filtro simple oon dun straaltje water. Is do bougie gebarston dan

192

stroomt het water in eon krachtigen straal uit hot tepolvonnigo

aanzetstuk.

Daarom is hot filtro simple het oenigo

dat kan worden aanbcvolon voorg-rooto in-riciitiagou, zooals kazernes en wooshuizon, waar goon onvoorwaardoiijk vortrouwen kan worden gostold in do nauwgezet-

lioid dor vei'/coi'gers van hot filter. Men heeft dan oon groot aantal filtros simples noodig b. v. 66n per corapagnio of per zaal.

Voor huishoudingcn kunnon do hovol-filtors worden aanbevolen, die alsfiltres do menage worden aangoduid in liet prospectus. Naargelang van do grootto van het gezin noomt men eon filter met 5, 10 of 15 filtor-kaarsen.

Betrokkelijk veel water, b. v. 800 L daags levert het zoogenaamdo veldfll-tor op kruiwagenquot;, oen toostel met 21 bougies, die in oon met manometer voorzien motalen reservoir zijn bosloton. m Eon perspomp vormeordert do drukking in hot reservoir, perst hot water met oenige atmosphecren drukking door do

Figuur 11, Filtro simple van CHAMBER

kaarsen hecn en doet hot gefiltrcerdo water met vrij dikkon straal (aanvankc-

^LAND-nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; lijk 3 L. in 10 minuten) afvlooien. De

/( Porcoloincn bougio, iJ tcpol- porspomp wordt aan hot work gostold vormigo uitlaat van do bou- _door _het _draaien _van _eon ^ _Ecn

gicraquo;, C sluitstuk, dat de bougie

windketel is daar om hot vorschil in

in do motalon buis vastboudt,

Zgt; motalon buis, die do bougie drukking in hot reservoir bij hot op omvat, E mimto govuld mot _en _neor g_aan van den ziuigor binnen water, dat gef.ltroord moot _raatige g_ronzen to houdon. Dokruiwagon-

inrichting hoeft ten doel het vor veer van het tocstel gcmakkolijk to maken. Deze toostellon zijn voor

193

oon blijvondo watorverzorging ongeschikt daar zij to veol arbeid vorderen, maar kunnon zecr goodo diensten bewijzen waar tijde-lijk in drinkwater voor eon groot aantal personen raoet worden voorzien.

Doze zijn do voornaamsto vormon dor OHAMBBBLAND-fllters. Laat ons thans do voor- en nadoelcn, welke aan deze apparaten ver-bondon zijn, boschouwon. Hot groote voordoel is dat de bougies inderdaad alle bacterien terughouden. Wij hebbon in hot labora-torium een ovorgroot aantal bougies gebruikt en gekeurd en er nooit een gevonden die niet do water- en melkproof en do bac-teriologische controle glansrijk doorstond. Daar do wcorstand dor bougie groot is en de kleverige raelkbollotjes die de oppervlakte dor bougies bodekken den weerstand nog aanmorkelijk vorgrooten is het noodzakoiijk voor do eerstgonoemdo proof stork vor-dunde molk to nomen. Anders duurt do proof onnoodig lang.

Do combination van bougies in de mot zeer veol oordeel samengostolde filtertoestellon leveren water genoog voor hot prac-tisch gobruik, maar en hier ontmooten wij het eorsto nadcel ook niet meer dan genoeg. Do kostelijke ovorvloed van water die do kool-zandfilters goven, wordt door do porcelein-filters niet golevcrd. Wie aan zijne watorleiding een filtre simple hoeft, een huishoudelijk filter gebruikt, in zijn kazorne een batterij van filters simples bezit of in zijn kamp oon perspompiilter op krui-wagon, moot zuinig zijn op het water en zijn filter tlink laten werken, ook in den tijd als or geen water gebruikt wordt, ten oinde genoeg te hobben op het oogenblik van hot grootste water-gebruik. Dit is eon nadoel dat waarsohijnlijk altijd aan do goode filters eigen zal zijn. Alleen oon geringe stroomsnelhoid zal met het achtorlaten van do bacterion gepaard kunnon gaan.

Eon twoede nadoel is dat do filters eene zorgvuldige en oor-deelkundige verzorging noodig hebbon. Zij vergen tijd en overlog. Vooroerst moet er op worden golet of de tiltor-kaars ook gobar-sten is. Men hoort dit gomakkelijk genoeg als men or tegon tikt, doch het is wonschelijk daaronbovon oen gestrenger proof to ncmen. Daartoe verbindt men een körte guttaperchaslang aan het topolvormigo aanzotstuk, dompolt de bougie ondor water, laat zo

194

oon oogenblik nat worden on perst nu hiebt in de buis. Zoo er eon scbcurtJG in is, zal de hiebt die daar door dringt in bot water opstijgen on duidolijk aantoonon waar de sebonr gelegen is.

Vorder moeton de filter-kaarsen goregold worden goroinigd. Hare opporvlakte wordt bedekt mot al bot vuil, dat in bot geiiltroerde water voorbandon was. Men verbaast zieh over de dikko laag noerslag die na een dag werkons zieh op do bougies kan bebbon afgezet. Dio laag vormeerdert don weorstand dor bougies en vermindert de booveelboid water dio wordt golevord. Hot oogenblik van roiniging is daar als do opbrongst bolangrijk begint to verminderen. Zoo is het b. v. in de legorplaats bij Soostorborg dagelijks, dus tolkcns als 800 L, water door bet toostel zijn gogaan, noodig de bougies af te borstelen. Eenmaal bobben wij water gofiltreerd dat roods na oon kwartier werkens den woerstand zoo bolangrijk ver-meerderde dat onze perspomp onmaebtig block bom to overwin-nen. De filter-kaarsen waren toen bedokt mot eon zeor fijn, glibberig, licbtgroon laagje, dat bij inicroscopisch ondorzook uit algon bloek to bestaan. Deze werkten blijkbaar evenals do melkbol-lotjos. Zij bekleedden do kaars met eon ondoorgankolijk laagje.

Hoc good men ook borstelt, langzamerband wordt tocb do opbrongst van bet filter minder on meet er storker worden geperst of gezogen cm do voldoendo boeveolhoid water to vorkrijgon. Dan is bet vuil voor cen deel in do per ion van bet porcoloin gedron-gon. Het is daaruit door borstelen niet te verwijderon on vermindert do opbrengst der tiltratie. Men beef't voorgosteld nu door hot glooion dor bougies dat vuil woer onscbadelijk to makon on voor sommige soorten van water zal dit wel do oenigo manior zijn. In don regel komt men ecbter met eon gemakkelijker bulpmiddel uit, n. 1. 10 ⁰/o ruw zoutzuur, dat door Prof. Van Ovebbebk de Meijeb is aanbovolon om aan do vorvuilde bougies bun vrocger vermögen weder tc goven. Dit middel is zoor voldoendo. Blijkbaar worden do poriön vooral verstopf door car-bonaton, in boofdzaak koolzuur-ijzer. In de legorplaats bij Zeist komen wij gobeel uit mot bet middel van Prof. Vax Overdeek de Meueu. Toen do perspompfilters oon tijd lang in do Militaire Academic te Breda in gebruik waren, ondervonden wij dat bet

195

zoutzuur de oersto malen wel hielp doch ten slotto geen voldocnde verbetering tnoor bracht. Dan was hat gloeien nog in staat om don weerstand dor lang gobruikto bougies te verminderen.

Door Duitscho onderzoekers is hcrhaaldolijk beweerd dat do bougies van Ohambebland geen baetorien torughouden. Kon zekere Küüleu hoeft o. a. zijne meening togonover die van Pasteuu en Chambbrland gestold op grond van oen proof wior juistheid niet to ontkennen is, maar dio toch goon recht geeft tot eene bc-slissendo uitspraak togon do porcolcinon filters. Hij plaatst oen bougio in oen of ander mot bactorien-houdond water govuid vat zonder bet water te laten stroomen en ondcrzoekt nu van dag tot dag of er bacteriöii i n do bougio godrongen zijn. De off. van gez. Opferhaus hooft dorgolijko proovon in ons laboratorium go-nomen en vond dat do baoterien bij 40deg; Celsius roods na 5 dagon, in eon warme Junimaand bij kamor-tomperatuur na 8 dagen on in eon koudo Decembermaaud op hot dostijds slechts 10 uur per dag vorwarmdo laboratorium na 13 dagen hot inwendige der bougie hadden boroikt. Dr. Bbijbrinok heeft dergelijko proovon gonomen met lichtgovondo bactoriön. Hij liet zo van binnen naar buiten door do wand grooion on zag mi dat elko bougie plek-kou hooft, waar do weerstand hot geringste is en waar hot eerst in het duister hot blauwachtigo licht dor baetorien wordt waargenomen.

Dezo proeven mot stilstaand water staan vor af van wat or in do practijk bij do flltratie geschiedt, Daar is do gerogeld voort-durende stroom van versch water niet gunstig voor den grooi dor baoterien en brengt bot versehe water in den regel eon lagere tomperatuur mode, zoodat do bougie in do practijk betor verdedigd is dan in do laboratorium-proovcn. Do vermelde proovon leeren ons evenwel oen zeer bolangrijk feit, n. 1. dat do bacteriön in staat z ij n door do bougies h e e n t e g r o e i o n, Do molkproof on hot bacteriologisch onderzoek (plaut-culturon) van hot door do bougies gofiltroerdu water bewijzon dat kleine partikeltjos, melkbolletjes of baetorien door don stroom niet door do bougies kunncn worden gosloept, zelfs a! is hot onder-scheid van drukking van woorszijdon conigo atmosphoeren groot.

196

Duar ze or eclitcr dooihcon groeien blijlct lict dat do o n g t o der poriün-kanalcn zo niot torughoudt. Soms groeien or tromvons schimmeis, die nog dikker zijn dan bacteriön, door den wand der ültor-kaarscn been. Hot moot dus wol /.ijn dat do bacteriön bij do gowono filtratio bozinkon en aan de wanden kloven. Dit bezinken geschiedt blijkbaar roods aan of zeer nabij do oppervlakto, zooals blijkt uit do lioldcrwitto klour dor doorsnedo van eon veol gobi'uikto bougie die men stuk slaat. Practisoh hcoft in ouzo oogon do waar-neming con grooto boteokonis dat do temperatuur invioed op hot doorgroeien hoot't. Eon hooge temperatuur is voor do t'unctio dor CimiiiEULAXD-filtors nadoclig. Hot is zaak de filters op ooiio koelo plaats to zottcn on vorder druk te gobruiken on goregeld to laton doorstroomen, opdat hot vcrscii doorgestroomde koole water de temperatuur lager houde dan die dor oingeving. Ook bier is bet stagnecren van water nadeelig voor do zuivorlieid.

Hot is noüdzakelijk te wcten hoe lang do bougies bacteriön tegen houden, niot in proeven als die van Kübleb, maar als er werkolijk wordt gciiltroord. Ue ofiicior v. goz. Offeuiiaus ondor wiens toezicht oen perspompfllter in do legerplaats bij Zoist func-tiunecrde, deed hieromtrent ervaringen op dio ons omtrent doze inuoielijkhoid volkomcn geruststollon on doen zion dat in do prac-tijk van doze zijdo aitbans goon bozwaron to wachton zijn. Hot filter lovorde dagolijks 800 L. water. Dagolijks werden de bougies afgeborsteld. 28 dagen na hot betrekken van hot kamp bleek door rolbuisjes-culturcn dat 10 druppeis van hot gofiltrecrde water gcene enkelo bactorie bevatten. Kort daarop begon do opbrengst van hot tiltor to verminderen on was hot noodig de bougies met zoutznur permoabel te maken en tcvens to storilisecrcn. Do in hot kamp verkregen ervaring is dus eonsdools, dat 21 bougies bij rijkclijko tiltratie, bijna eon maand lang alle bacteriön hobbon tcruggehoudon, maar andordecls dat do verstopping dor bougies qua tails de enorgieke reiniging noodig maakt, dio tovens do in do bougie godrongen bacteriön doodt. Slochter water dan dat dor legerplaats zal waarschijnlijk spoodiger do bougies onveilig maken, Maar zij zullon ook spoodiger zijn verstopt on dus reiniging door gloeiing of met zoutzuur bohoevon. Do verzorger van eon Cham-

#9830;

197

BERLAND-fllter is dus, om voortdurend gcnoeg water to hobbon, genoodzaakt zijn bougies van tijd tot tijd aan eone bowerking to ondenvorpon, die ze tevens steriliseert. Afzonderlflke voorschrif-tcn voor liot steriliseeren dor bougies behoeven niet to worden gogovon.

Telt men do voor- on nadoolen van do CHAMBEULANB-filters op, dan komt men tot ecu zeer bevredigend rosultaat. Zij zijn zeer good bruikbaro filters die volbrcngcn wat van hen vorlangd wordt, maar zij vcreischen zooveol zorg en onderhoud dat icder dio zijn tijd on bours liofheot't, or tegen op zal zicn zulk eon filter in gobruik to nomon on liover zal trachten good drinkwater to krijgen dat eon dcrgclijkc kostbare bchandeling niet noodig heoft. En zoo hoort het. Filters zijn eon pis aller. Zij behooren slcchts een redmiddel to zijn, daar too to passen waar geon mot zekerheid betrouwbaar water to vorkrijgen is.

Sodert eonigo jarcn brongt do firma Bebkefkld to Cello filters in den handel dio do conenrrentic mot do filters van Chambeb-land hobbon aangobonden. Doze fabrikant is or in geslaagd uit diatomeön-aarde (kieselguhr) filter-kaarsen to bakken die in vorm ge-lijkon op do bougies van Ciia.mukula.vd maar een dikkeren wand hobbon. Zulk eon cylinder is 2^]/n maal duurder dan eon porse-loinon bougie, maar hij lovert 10 maal zoovool water, zoodat, als or geen bijzondoro nadoolen aan waren verbonden, zonder twijf'el Berkefeld het van Chamberlanb moest winnon. Er zijn echter nadoolen die op hot oogonblik do nieuwo liltcrs minder aantrek-kolijk maken. Voorcorst ontbrak, ton miusto aanvankelijk, eeno goode controlo van do afgolovordo waar. Wij persten do lucht mot het grootste gomak door twoo van do zos ons tocgezonden cylinders. Zij waren niet gescheurd, maar zij bevatten kanalen mot eon donkerbruinon wand die waarschijnlijk door luchtblazen in het dcog waren opengehouden. Vorder is de BEEKEPKLB-cylinder eon kweokplaats van bacteriön. Als men zo körten tijd vochtig laat iiggen groeien or allerlei culturon op, zoodat do bougie or uitziet als do aardappclen die men te lang onder eon glazon klok hoof't bewaard. En eindelijk is de BERKEFKLD-cylinder veel moor

198

laquo;

onderhevig aan breken dan de bougie van Chambebland. quot;Van dozo laatsten worden er maar hoogst zelden gobrokon door do Soldaten die or bij ons on in het kamp moo omgaan, torwijl do cylinders Behkefeld vooral in vochtigen toestand zoo week zijn dat zij oen zoer teodero behandeling veroischen. Hot vorige jaar worden in do logerpiaats van Soostorborg van 12 porsoloinen bougies goon onkole en van 5 cylinders Beukefki.d or #9632;1 gobrokon. Voorshands zullen dus do Berkefeld's onze OHAMBERiiAHD-filters niet verdringen in do practijk. Voor laboratorium-wcrk echter bieden do nieuwe filters een belangrijk voordeel aan. Daar heef't men niet zelden vlooistoffcn to filtrecren die door bun ciwitgehalte to dik van consistentie zijn om in een rodelijken tijd do bougies van CiiAMiiEni.AND to passecren. Voor de filtratio van z;ulke vlooistoffcn bowijzon dc kiesolguhr-filtcrs uitstekendo dienstcn.

Daar wij vrooger voor hot voorloopig ondorzoek van filters do water- en melkproef hebbon aanbevolon, moeten wij cr voor waarschuwen dat dezo bij do BEHKEPELD-fllters tocgepast eon zon-derling resultaat geeft, dat ons aanvankclijk op een dvvaalspoor heoft goleid. BEEKEFBLD-cylinders n.l. die, beproefd met bac-terien-houdend water, alle bacterien terughieldon gavon een licht blauwaohtig gotint filtraat van water on melk. Dozo blauwachtige tint ziet men het best als bet glas mot gefiltreerd water in bet zonlicht wordt goplaatst of door een hooge laag water wordt gckoken. Wij schreven doze kleur aanvankelijk too aan vormen-ging mot een uiterst geringe hooveelhoid votbollotjos en vonden dit, in schijn, bovestigd door een zeer gevooligo on morkwaardige reactie op vet welke een klein stnkjc kamfor geeft. Zoo men dit op water worpt, gaat het, als or geen vet in het water is, zoer snel rond draaion. Do aanraking van het water met eon glazon staafje, dat men door hot hoofdhaar gestrckon en op dozo wijzo vet gomaakt heoft, is voldocndo om do boweging oogenblikkelijk to vorlammon. Hot ondorzochto filtraat vortoont imlordaad dozo reactie, maar ten onrochto word daarom tot aanwozigboid van vet beslotcn. Want ook eiwitstolfon vorhindoron do draaiing van do kamfor-scbilfers on hot kan goon verwondoring baron dat er ciwitstoflbn van hot melkserum door hot fitter gaan! Om alien

#9632;,

199

twijfel op to lossen hobben wij daarop room in water vordeold on dit troobolo water onder een drukking van meer dan 3 atmos-phcoren door do BiSRKiEFELD-cylinders geperst. Hot iiltraat was nu holder, niot blauwachtig, on gaf met kamfer de eiwit- on vot-roactie niot. Do blauwaehtige kleur van hot iiltraat van verdundo melk hangt kiaarblijkolijk van oiwit af. Votboliotjos laten do Beb-kefelu's, als zo good zijn, niot door.

DERTIENDE VOORDRACHT.

De toepassing dor ontsinottingsmidrtelen in de practijk.

De antiseptica worden aan hot ziekbed gebruikt öf als werke-lijko geneesmiddelen, tor bostrijding- van de nucrobon die in hot lichaam voorhauden zijn, of mot eon hygienisch doel cm te be-lotten dat aan hot zieko lichaam ontsnapto smctstoffcn voor andere Individuen gevaarlijk worden.

De cigenlijke therapio hooft, voor zoovcr hot de inwendige ge-neeskunde bctrcft, slechts indirect voordeol gehad van de bacte-riologische studio dor ontsmettingsmiddelen. Voor zoovor wij weten heeft men alleen in het laboratorium van Kocn zieh do moeitc gegevon om stoffon te zooken die de microben doodon of hinderen in hunne ontwikkeling, zondor aan de normale woofsols van het lichaam schade te doen en daar heel't men goon prac-tisch resultaat vcrkregen.

Tech mag hot als eon belangrijk voordoel worden boschouwd voor het therapeutisch handelen, dat men lang beproofdo geneesmiddelen als antiseptica heeft leeren kennen. Wij twijfelon or thaus niet moor aan of on het salicylzuur on do kwikvorbindin-gen on het joodkalium on het arsenik werken antiseptisch. Do dosis waarin wij doze stoffon in do woofsols brengon kan niet anders dan cone zeer geringe zijn. Zolfs in het günstigste goval dat do zioke woofsols een bizondere aantrekking op die stoffon ultoofonon, zoodat zij daar in grootor dosis voorhandon zijn dan in do rest van hot lichaam, kunnon wij nauwolijks denken dat

201

ooit een zoo hoogo concentratio zou kunnen bestaan als noodig is om buiten het lichaam bactoriijn to dooden. quot;Wij mooten ons dus voorstellen dat onzo thorapoutischo antisoptica de vermoordo-ring der bactorien en wellicht ook hun stofwisseling tcgengaan en hot dooden dor levenszvvakke microben aau do lichaamssap-pen of cellen ovcrlaten. Ja, hot slochts voorbijgaand succes dor laquo;yphilis-thorapic en de recidioven van het rhcumatismo nopen ons tot do onderstelling dat hot vermögen der levonde woofsols om do door onzo antisoptica verlarade microben to doodon to kort schiet of goring is.

Het opinerkolijk foit dat elk dezor middolen slochts voor 66n onkolo ziokte zondor twijfel eon genoesmiddel is, geoft oeno niouwo bevestiging van het bactcriologisch axioma dor spocificitoit. Eon kenmerk dor bekendc of ondorsteldo soort van microben die hot rheuma, do syphilis, de malaria en de psoriasis vcroorzaken zou dan zijn dat do microben door eon zeer zwakko dosis dor be-sprokon antiseptica in schijndooden toostand worden gebracht. Daar doze stollbn echter in hot laboratorium ook do ontwikkoling van andere microben kunnen togengaan, zij het dan ook in groo-tero dosis, is alle hoop niet verloren dat er ook nog andere ziok-ten door dezolfdc stoffen kunnen worden bostroden. Doze ovor-weging is het zokor die do spocialitoiten or toe brengt in govallon van duistore actiologio eon onzor therapeutische antisoptica voor to sclirijven. Hot succes dat daardoor van tijd tot tijd wordt be-reikt wettigt do gcvolgtrckking nog niet dat hot door ons spociiicum gonezen proces eone manifostatio was van lues, rheuma of malaria.

Het duidelijkst bowijs voor do stelling dat do spocificitoit van sommige gcneesmiddolen niet al to eng moot worden gonomon, wordt gevonden in hot groote succes dat in do laatsto jaron is bereibt met de joodkalium-therapie bij actinomycoso. quot;Wij hebbon den hocr Tiiomassen, leeraar aan 'a Rijks Vocartscnijschool, die in 1885 dit middol tegen actinoraycose aanboval, verzecht ons om-trent do resultaten dezor therapio hot con on ander modo to doelon on vernamen van hem, dat zijn iniddol hot eerst in Amerika op groote scliaal toopassing gevonden hcoft. Er worden 185 runderen aangekocht die in don h o o g s t o n grand door aotino-

202

mycoso waren aangctast. Hot jodotum kalicum had bij 131 van doze govallon succes on de overigen waren meost alien belangrijlc vorbetord. Daarmoo verkreog do mothode in Amerika rasten voot. Ook in Italie, Oostenrijk en Boioren word zij toegopast. In 1892 bleok ait oen mcdodoeling van Nocard in de Acadömio do M6do-cino dat ook in Krankrijk do actinomycose op deze wijzo wordt belumdold on deze publicatio gaf den stoot tot hare toopassing bij don mensch. Hot eerst publicooido Prof, van Itkrson to Loidon twoo met sneces behandeldc gevallon. Sedort zijn bier to lande met good gevolg ongevoer eon tiental menschen behandeld. On-langs bericbtto Nettkb to Parijs van eon geval van thorax-actino-mycoso bij eeu meisjo dat binnen eon maand genas door hot ge-bruik van 36 gram jodetum kalicum daags.

Dat hot oen voordeel is bij ons practisch handelen to weten dat men antiseptica voorschrijft, wordt zoer duidelijk bewezen door do calomel-thcrapio bij kinder-diarrhooen. Collega's van hoogo-ron locftijd weten to verbalen dat hot calomel als geneosmiddcl tegen darmaandoening niot niouw is en vroegor meermalen vogue gohad heeft. Nu men weet dat hot zieh in sublimaat verändert, heeft men hot met beter kennis van zaken Iceron han-teeren, do indicatie's en do verkiesolijke wijze van toedienen bcter kunnen vaststollen en zal dit middel niot zoo spoedig meer ver-dwijnen, tonzij or eon beter antiscpticum voor bet darmkanaal gevonden wordt. Zoo er jaarlijks eon groot aantal kinderen door hot calomel van darmaandoeningon wordt genezen, mag do bac-toriologio haar recht op eon deel van dat succes doen golden.

Deze uitweiding goeft ons motoon gelogenheid om er aan to herinneren dat hot stelsolmatig steriliseeren van hot kindcrvoedsol en hot kokeu van de molk in de huisgezinnen en verplogings-inrichtingen eerst onder don invlood dor bacteriologio algomecn gcbruik is geworden.

Als hygienische maatrogel kan de desinfoctie worden toegepast bij do ziekten wior virus hot lichaam verlaat, hotzij mot do darmafscheiding, hotzij met do sputa, hotzij met do huidscbilfors.

Mot zekerhcid weten wij dat bij typhus, cholera en darm-tubcr-

203

culoso het virus in do ontlasting voorkomt. En hot is hoogst waarschijnlijk dat deze faccalien tenminste bij de tweo eerstgo-nocmdo ziokton tot uitbroiding der opidemio kunnon bijdragen, hetzij door directe bosmetting dor verplegers, hetzij op indirocto wijzo. Do hygiene hoeft zieh trouwens met do vraag naar do gevaarlijkhoid dozer excreta niet in de eorste plaats bezig to houden. Hot is zekcr dat zij do pathogono microben bevatten, on daarom is do betrekkelijk eonvoudigo voorzorg gebiedond noodzakelijk de faccaliön to steriliseercn opdat hot onrnogelijk wordo dat zij kwaad doen. Daarbij mag worden bedaciit dat het dool van de faocaliön, hetwclk in oeno goede latrine, in een good riool of bocrput terocht komt vormoodelijk gecn kwaad moor zal doen on dat zoo dezo inrichtingen workclijk good zijn hier wellicht mot dosinfectio eon overtollig work wordt gcdaan. Het is waarschijnlijk dat de aan beddegoed of klceron klevondo doelon oon grootor gevaar oplovcren, mot name voor de verplegers. Er moot dus zorg worden gedragen dat er steeds oeno hoeveolheid antisep-ticura goreed staat om do banden dor verplegers to ontsmotten nadat zij gowasschon zijn. Vorder dat hot vuile bed- en lijflinnon wordt ontsmet en eindelijk dat de faocaliön met een antisepticum worden vermengd.

Eijkman hoeft voorgosteld de cholera-faeces met do halve hoe-voelhoid 3 % zoutzuur of zwavelzuur te vorraongen. In Duitsch-land hoeft men aan de kalkmelk, waarovor wij in een vorig hoofdstuk uitvoerig hebben gesprokon, do vooikour gegevon. Do polemiek die over do waarde van do kallcmelk is gehouden hceft naar wij meenon tot een voor dit middel günstig resultaat geloid. Hot middel meet met do faeces worden vermengd door to roorcn. Dit is toch goon bezwaar, vooral niet als het do dunno, reukoloozo cholera-faeces goldt. Eukmann hoeft zieh echter tegon de aanwon-ding van kalkwater en ook van kalkmelk vcrklaard. Hij mecnt daarenbovon dat het niet gerechtvaardigd is om het gebrtiik van subliraaat bij do dosinfectio van cholera-faeces te ontraden. Er is volgens hem goon enkel ondor do andere dosinfectantia dat in do gcbriükelijke concentratie do cholora-vibrionen zoo afdoendo lean sterilisceren als het sublimaat. Wol wordt sublimaat ontlecd, blijk-

204

#9830;

baar aan een bruin-zwarto verkleuring dor faeces, maar doze sobeikundige verandering beeft niet zoo snol plaats als hot afster-ven van do komma-bacillea ondor den invlood van hot subli-maat. Alleen wannoor na do vormenglng opniouw faeces worden toogovocgd kan hot gobouren dat hot sublimaat, daar hot roods ontlcod was, niot mcor werkt. Die ontloding lean worden voorkoraon door aan hot sublimaat zooveel zoutzuur too to voogon dat do alcalische roactio dor faeces in een zwak zuro wordt vor-anderd. Eukman vond dat wannoor 0.5 gram sublimaat aanwezig was op 1 Liter mengsol verkrogen door toovooging van hot dosin-fcctie-niicldcl bij do faeces, alle cholera-vibrionen in 25 minuton waren gedood. Door con hoeveelheid van 330 mgr. op 1 Liter goschieddo dit in 85 minuton.

Virohow hooft in Rusland do cholera-faeces zien opkoken on doze wijzo van ontsmotten stork aanbevolon. Hot kan wol zijn dat voor groote ziokenhuizon of barakken hierin oen voordoel go-logon is. Er blijft dan toch nog heel wat to ontsmotten over. Voor do banden dor vorplegors on de huid van den patient zal men liefst sublimaat gobruikon, voor do loeggegooido stoekpannen ovoneens sublimaat.

Hot lijf- en bodliniion zal men in mot sublimaat bovochtigdo 1 innen zakken kunnen vorzainclen en naar do ontsmottingsovens sturen. Voor hot linnon is hot waarschijnlijk betör als hot in eono tobbe wordt goworpon waarin zieh een antisopticum bevindt on na afloop dor ontsmotting eenvoudig naar do waschinrichting gc-stuurd wordt.

Do sputa dor lijdors aan long-tuborculose bevatten in den rogol tubcrkel-bacillon in groote boovoeliieid. Eon deel dozer ba-cillen is dood, maar toch is de kleinste boevoolhoid sputa nog vol-doonde om bij dieren cone progrediente tuborcnloso op to wok-ken. Ook hier is de theoretische vraag van ondergoschikt belang. Wij vinden een groot aantal levondc tubcikol-bacillon in een sputum bijeen on mögen do gelegenheid niet laten voorbijgaan om ze to dooden, al zijn wij ook nog zoo ovcrtuigde aanhangers van do oi'felijkheidsthoorie. Kocu moent dat do sputa die in een kwis-

205

pcdoor opgovangon en in eon privaat woggogooid worden geen kwaad doen, rnaar dat het kleiner doel van do sputa dat klceft aan zakdook of beddegoed en, na gedroogd to zijn, als stof in do lucht lean vorstuiven liet govaarlijko doel is. Het is on-zeker of doze opvatting juist is, al accepteoren wij do practischo govolgtrekking om vooral hot linnengoed to ontsiuotten. Er is in do ziekonkamer van don longlijder nog meer to ontsmettou. Cornet heoft het bowijs goleverd dat indordaad do tuborkol-bacillen in do lucht van do ziekonkamer verstuivon. Hij vorzamelde daar-too het stof dat zieh tegon do wanden dor ziokonkamers on op de richols van deuren en kästen had opgehoopt, in hot algonicon op plaatsen waar do patient zeif zijn sputa niot kon gebracht hebben. Hij infectoordo mot dit stof gulnoesche bigjes in do buikhoite en vond dat doze dieron vole malen tuberculous werden. Zijne uilkorasten zijn in den volgonden staat uitgedrukt. Een doel van zijne proeven, dat men gemakkelijk zal herkennen, zijn controlc-proeven, daar zij genomen zijn met hot stof van mimten waar geen expectorocrendo longlljdors werden vcrpleegd. Kon ander doel dor proeven is onbruikbaar omdat do proof-dieren in de eersto dagen na do infoctio to grondo gingen aan andere procossen dan do tubcrculoso. Hier kon dus niet worden uitgomaakt of het ingobraclite stof tuborkol-bacillen bovatto.

Plaats waar hol stof is verzameld.


	,
	3	s	c 3
		s
			M
to B q		0)
	d 3	to
			II
2^	I-²	-r3 a o	II
			(/) OJ
ß	O	o	^^

In 7 ziekenhuizen *).....

In 3 kraukzlnnigengestiohten *)

In 2 g'ovaiigciiissoii......

Inhnlatie-kamor f).......

Privaatwoning van phthisioi .

Polikliniek, Weeshuis.....

Cliirurgisohe /.aal.......

Straten m hyg- Instituut . .


94	20	22	62
33	3	14	Lfl
14	0	8	6
'!	2	2	0
170	84	36	ill
28	0	14	14
8	0	7	1
41	0	25	16

*) In dc zalen, waar phthisioi verpleegd werden.

#9632;j-)\Vaar proeven waren go-notnen met godroogde sputa.

20(gt;

Deze proeven leeren dat de gohoelo eiekenkamer van een longlijder van tijd tot tijd moot worden ontsmot on dat hot lucli-ton van hot ziekenvertrek niot alleen voor do zioken raaar ook voor do vorplogors van groot belang is.

Hoewel wij van hot roodvonk-virua slochts indirecte konnis bo-zittcn, is bet toch waarschijnlijk dat hot zieh bovindt in do huid-scliilfors en dat bet door onze bosto antiscptica kan worden vorniotigd. Hot is oehter zeor moeiolijk of ondoonlijk om alle buid-schilfers op to vangen. Zij stuivon ovoral been on zoo wij or ccn roagons op haddon als dat van Cornkt op de tuberkol-bacil-lon, zouden wij zo ongotwijfold op do wanden van hot zickon-vortrek en op allo plaatson waar tnaar stof kan noervallon, aan-troflbn. Wollicht zou uit eon hygienisch oogpunt do oudo Fi'ansche metbodo aanbovoling vordienon om do roodvonk-lijdors door imvrijving mot vet to behandelen. Men gaat zoo do vorstui-ving dor schubbon togen en kan ze door wasscbingon mot zeep, spiritus on sublimaat onschadolijk makon.

Ook bier moot bet linnongood worden ontsmet en doet zieh de vraag voor of ontsmotting door bitte of längs schoikundigen wog moet worden uitgevoerd. Hot is vool gemakkelijker van do ontsmotting door bitte gobruik to maken. Zoo or een ontsmet-tingsoven in de gemcento is doot men wel over het bozwaar dor waardevermindoring been to stappon en geregeld alles wat van hot ziekbed komt to doen ontsmetten.

Het bchoorlijk reinigen van do zickonkamer is belaas voel moeielijker to verrichten. Vloerkloedon en ovorgordijnen kunnen we cerst als do ziokto is afgoloopon laton ontsmetten. Behang-sels zijn or gewoonlijk niot op borokond om met vocht, laat staan met eon antisepticum to worden bohandold, on de slaapkamor die als ziokonkamer dienst doet, bovat allicht op tafoltjes en kastjes een aantal snuisterijon, die ware stofnoston zijn en alleen in den kachel radicaal kunnen worden gesteriliseerd.

Do moraal van dezo boschouwing is dat onze slaapkamors reeds in tijdon van gozondheid zoo eenvoudig mooten zijn ingoricht, dat zij later als goedc ziekenkamers kunnen dienst doen. Daar

raquo;

207

behooren goen vloorldecdon of gordijnen thuis die niet kunnon worden gewassehcn, geou andere moubelon dan die mot water en zcep en desnoods met sublimaat kunnen worden afgonomon. Do grootsto moeite hebbon wij nog met do opstaando wanden van hot vertrek. In de toekoinst zal men ze ovenals do wanden der ziekenzalon ploistoron. Zoolang mon nog niet van de papieren boliangsels iieeft afsoheid genomen, zal men good doon do nionwe Eogelsohe boliangsels to nomon die op roiniging längs natton weg borekend zijn. Woliswaar kan mon naar Esmabok's vornuftigo mothodo do ouderwetsclio boliangsels door afwrijvon met 24 nron oud brood van alle stof on bactoriön ontdoon maar dit is eono omslachtigo motbode, die alleen in tijd van nood zou worden toe-gepast, terwijl iiet zaak is onze huismooders to gewennon niet allocn do horizontale wanden barer woning, maar ook do vor-tioalo geregeld goodc beurtcn to goven.

Do antisepsis verlangt niet alleen van do slaapkamer oen zeer eenvoudige inrichting maar ook van do huiskamer. Want ook in do huiskamer vortoevon zieken, longlijders die opgovon, kindoron met loopende ooron on oczomen. Ook hier raooten vloer- en wand-beklooding on moubolen van dien aard zijn, dat eon aigohcole reiniging raogelijk is zonder do hulp van don ontsmettingsovon of van den kachel in to roepen.

Hot is to verwachtou dat do organen, die voor uitwondigc be-handeling toegankolijk zijn veel moor suooes zullen goven nan do antisoptisclio therapic dan degonen die tot hot gebied dor inwendige gonooskundo behooron. Toch ontmooten wij ook hier verras-singen. Aan den eonen kant is hot succos onzor antiseptica dik-wijls grootor dan ons laboratorium-ondorzock zou doen verwaohten. Aan don andoron kant blijvon onze middolon onvorwacht mach-toloos. Als wo een reeks van natte oczomen met sublimaat-was-schingon hobben genozon, prijzen we do bactoriologie, die ons dit antisepticum hoeft looron kennen, maar vorbazon ons toeii dat do zvvakko oplossing (1 ; 5000), die in vitro zoo woinig vermag, de staphylococccn van hot cczeem kan onachadelijk makon. Wannecr wij do geringe working zion, die het carbolzuurop do ottor-coccon

208

uitoefont, dan kunnon wij ons nanwolijks voorstollon dat dit mid-del in de pructijk zulko voortreffclijkc dionstcn hccft bowozon. Siechts voor cen klein docl wordt dozo tegonspraak toogclicht door hot feit dat do bactoriön die do vijandon zijn van den chirurg eon geringer woorstandsvormogon hobbon tegen schadolijko invloedcn clan do miltvvmrsporen, die do baoteriologen aanvankelijk voor hot onderzoek naar de antiseptische kracht meoncTon temootcn gebruiken.

Laat ons beginnen doze vjjanden onder hot oog to zien. Over do pathogono bactoriön die in hot darmkanaal, in mond-en neus-holto voorkomen en die chirurgische ziekten dor aangrenzondo organen knnnen veroorzaken zullen wij later sprcken, on thans ons bopalen tot do soorton die in do moosto abscessen voorkomen on als de oorzaak worden boschouwd van do ziekten die hot incest do door de Chirurgen geniaakto wenden bodreigen: do ottering, do wondroos, do pyaomie en do septichaomie. Merk-waardig is hot dat al dezo ziekten van don geringsten graad af tot don hoogsten graad toe bijna altijd worden veroorzaakt door 66n van twee soorten van bactoriön, staphylococcen en strepto-coccon. Elk van dozen vinden wo bij minimale wond-infecties, die den drager in zijn work niet storon en door hem nauwclijks als ziekten worden boschouwd, en wij vinden zo in andere govallen als do uitsluitcnde oorzaak van den dood.

Do staphylococcus pyogones is, zooals do naam aanduidt, eon kogel-bacterie waarvan de Individuen zieh in druiventrosvorm, d. w. z. zondor eenvoudigen rogol groepeoron. Ilij grooit op gelatine bij kamer-teraperatuur, doch betör bij 24deg; en maakt do gelatine nu eons sncllcr dan weer trager vlooibaar, gowoonlijk in trochtervonn, torwijl in do punt van den trechtor zieh een geel-wit ncorslag van cocccn verzamelt. Op scheefgestolden agar-agar geönt (stroep-cultuur), vonnt onzo bactorio eon cultuur die zieh tor weerszijden van do ontstreep uitstrekt, eon vetachtigen glans heeft als oliovorf en in don regol oker- of goudgeel maar ook citroen-geel, stroogeel of wit gokleurd is. Vroegor heeft men naar do klour vorschillondo soorton van staphylococcus pyogones ondor-scheiden (aurous, flavus, albus, citrous), doch hot is geblckon dat men dit niet kan volhouden. Bij het ovoronten van goudgole

209

oultaren ziet men do kleur zwakker god of wit worden on naar onzo ervuring hoeft ook do wijzo van boroiding van den agar-agar en de golatino invlocd op de kleur. Sedort de laatsto wijziging die wij in onzo reeepton brachten, is de staphylococcus albus bij ons hoogst zeldzaam geworden.

Bij de opsoraming dor oigonschappon van den staphylococcus pyogenes aureus mögen wij niot vorgeten dat hij zieh klenrtnaar do motliodo van Gram on dat iiij op gclatinc-plaatculturon cou tamclijk karaktoristickon vorm heoft, bostaando uit oon kloin wit, geol of goudgool puntjo dat zuivor rond is, waaromheon zieh cen rond vijvortjo van volkoraon iioldcre vervlooido golatino bevindt.

Hot is gowoonlijk zcer gcmakkclijk om culturon van doze bac-terie te bokomon. Mocstal bevindt zij zieh in otter van panaritia, fiirunkols on acute abscosson in reino cultuur. Zoo men eon weinig van dozen otter in plaat-culturon uitzaait en by 2:1deg; broodt, oogst men gowoonlijk ultsluitend do gezochte microbon. Ook bij andere proecssen wordt zc voelvuldig govondon, bij hoornvlioszwoer, phlyctaonulaire conjunctivitis, natte eczomcn, ook bij endocarditis ulcorosa en pyaomic, constant bij osteomyelitis.

Dit verschil in hoftighoid der processen die door den staphylococcus pyogones worden tewoeggobracht, heeft or too goloid aan diorproevon toelichting to vragen. Hot antwoord is met volkoraon bevrodigond, in olk goval niot eonvoudig. A priori vormoeden we dat verschil in kracht van de baetcrie zolf de verschoidonheid van haar pathologische uitingon veroorzaakt. We weten door Pasteüe's miltviuir-variöteiton dat dezelfdo soort een grootor of kleiner virulontie kan bezitten. Hot zou kunnon zijn dat do na-tuur zieh met hot verzwakkon on verstorkon dor virulontie be-lastte en nu eens staphylococcen met hoogo giftproduetie, dan weer staphylococcen met oen gering vermögen voortbracht. Maai de ondorstolling ligt evenzeer voor do hand dat hot weerstands-vormogon van het gcinfectocrdc wcofscl of van het geinfoctcerdo individu ongelijk zou zijn. Het kan zijn dat de staphylococcen mecr kwaad doen wanncor zij in een zweetklier zijn godrongen, dan wannoer zij in bot rote Malpighi woekoren, of dat cen pivna-

ritiura bij cen diabeticus veel bedenkclijker vorloopt dan bij con

210

individa zonder dyscrasie. Hot experiment kan in dozo zaak voel loeron, wanneer raon in vergolijkende proevon een der factorcn verändert. Grawitz heeft do praedispositio dor weefsels voor den voornaamsten factor aangozion en dionoveroonkomstig naar mid-delen gozocht cm die praodispositie to vorhoogen. Hij had storke iniddolen noodig daar hij blijkbaar van zoor zwakke staphylococ-con uitging. Hij kon mot zijn ottor-bactoriön zonder racer geen ottering makon indion hij zo spoot ondor de huid of in do buik-holte. Irriteerendo stoffen verhoogden do praedispositio niot go-noog, rnaar wanneer do weefsels door bijtondo stoffen gedooltolijk waren godood, was het terrein voor do vorming van eon abscos geschikt gemaakt. Do praedispositio van do buikholte kon worden vorhoogd door hot inbrongen van een grooter hoevoelhoid bouillon of keukenzout-oplossing dan het peritonoura in korton tijd kan resorbeeren.

De Chirurgen hebbon aan doze proeven veol gewicht gehecht-Zij vonden daarin do verklaring vvaarom con langdurige ope-ratie, die met voel mochanischo on chemische laesio (carbol-zuur) van het operatieveld gepaard gaat en waarbij voor de drainage siecht is gezorgd, grooter govaar oplovert van complicatio; zij spoorden aan tot snel en net opereeren en tot spaarzaam of niet gebruiken van antiseptica. Wij moonon dat aan doze proeven te greet gewicht gehecht wordt, tenminste dat zij tot conclusies van practischen aard niet wettigen. Daartoe zijn de proeven te woinig nauwkeurig beschreven. Slochts oonmaal wordt de oor-sprong der cultuur genoemd, die voor do proeven word gebruikt, nl. etter van osteomyelitis. Het blijft onzeker of in andere proeven dozelfde zwakke culturen werden aangowend, tervvijl andere onder-zoekors van hunne culturen in geringer hoeveelheid een veel krachtiger working hebben gezieu, bijv. Pawlowsky. De traumata - die quot;quot;Grawttz teweeg bracht waren zeer ruw on niet te vergolijkon met do beleedigingen die eon chirurg do geopereerde weefsels doe t ondergaan: eindelijk heeft Grawitz verzuimd cm te controloeron of do virulentie van zijne culturen zichzelf golijk bleef, blijkbaar omdat hij niet vermoedde dat daarin vorschillen konden voorkomen. De vraag die Grawitz heeft gesteld is echter een hoogst

211

belangrijko en verdient een nader onderzoek. Wij hebben bij dit punt iets langer stilgestaan omdat de prooven van Gkawitz aangevoerd zijn als argumenten voor de voortroffolijkheid van asepsis boven antisepsis. Dat zij daarvoor niet kunnen dienen blijkt nog nader uit proevon van Messnur die in reoksen van proeven wenden maakte in de huid en hot ondorhuidschc bindweefsel van de dij van konijnen. Bij de helft van deze dioren werden deze wenden eerst gedurende eenigo uren mot 3 % carbolzuur behandeld en daarna goinfecteerd met staphylococoen; bij de andere helft werden de vorsehe wenden gei'nfecteerd. In het eerste geval bleef de infectie uit, in hot twoede was zij doodelijk. Het carbolzuur mag dus de weefsels voor de invasie der staphylo-coccen hebben geschikt gemaakt, maar het heeft toch de dioren gerod,

De officior van gezondhoid Kosteu heeft zieh bij zijne proeven laten leiden door de gedachte dat het verschil in virulentio der coecon de verscheidenheid der ziektebeelden zou kunnen verklaren. Hij verschafte zieh eulturen van staphylococcen van ver-schillenden oorsprong, die zoo veel mogolijk op dezolfde wijze waren verkregen en gebruikte doze eulturen voor hoornvlies-cntingen wanneer zij tvveemaal 24 uren in de broedstoof waren gegroeid. Hij vend dat hot effect op het hoornvlies vorschilde naar mate van de afkomst der gobruikto eulturen. Sommigen van deze maakten een lichte centrale keratitis, andere eene keratitis cuui hypopio met haar acme op den tvveeden dag, andere een nog zwaarder vorm van dit proees met acme op den derden dag on necrose van een rondom de geinfeeteorde plaats gologcu deol der cornea. Daar eulturen van donzelfden oorsprong een golijk effect gaven bleek do reactie van bot hoornvlies een bruikbaar reagens to zijn op den graad van virulentio der etter-coecon. Hot was bowozon dat microben der zelfde soort die uit verschillende abscesson afkom-stig zijn een zeor verschillend vermögen hebben om ziekto tovveeg to breiigen.

Dit feit kau worden gebruikt om de verschillende hoftighoid dor ziekto-processen to verklären die door staphylocoecus aurous worden toweeg gebracht, maar bot maakt de zaak niet uit. Er

212

blijft over te vragen hoe het komt dat de bacteriön do cone maal moer giftstoffen kunnen produccercn dan do andere maal en vorder sluit het de mogclijkhoid niet uit dat beide zoo straks genoemdo factorcn variabel zijn, dat on do coccen ongolijk sterk, ön de praedispositie dor weefsols grooter of Meiner kan zijn. De cliaische waarnemors hechten aan doze laatste ondorstolling zeer veel en meencn te hebbeu ervaren dat de wondziekten mode veroorzaakt worden door de aanwezighoid van verbrijzclde weef-sels, door ophooping van bloedcoagula, door belemmerden afvloed van wond-secrcet, dat dergelijke toostanden de plaatselijke praedispositie voor het ontstaan van wondziekten aanzionlijk verlioogon.

Deze voorstelling iamp; voor exporimontcole controle vatbaar en word indordaad aan ecnige bactoriologische onderzoekingeu ten grondslag gologd; zoo in do proeven van Rosendacii die osteomyelitis kon niakon door bij een konijn cen been to broken en daarna in de oorvene etter-coccen in te spulten en in do proeven van de Wildt die 66n oor van een konijn in water van 50deg; dompelde gedurende 5 minuten en dit oor in een heftige ontsteking zag gorakon, wanneer daarna in het andere oor de-zelfde coccen werden ingespoten.

Hier is dus een tweede feit dat voor de verklaring dor working van den staphylococcus mag worden gobruikt.

De strekking van de proeven van Giuwitz was het leeuwen-deel aan de praedispositie dor weclsels toe te kennen. Dit is alleen waar wanneer do infoctie met zeer zvvakko coccen ge-schiedt. Er zijn ook staphylococcen, die in botrekkeiijk geringe hoeveclhcid zonder eenige vorhooging dor praedispositie eon doodo-lijke peritonitis kunnen to weeg breiigen, zooals de storkste variöteit die Dr. Kosteb in banden kreeg.

Zwakke microben maken evenwel niet altijd eon zwak proces. Zij kunnen winnen in kracht on do toestand van hot weefsel waarin zij groeien zal hoogst waarschijnlijk beslissen tot welke hoogte die kracht zal worden opgevoord, gotuigo tweo proeven van Dr. Koster, Avaarbij van dag tot dag de virulontie word bepaald van de coccen die in een in ontsteking gebracht glasvochtwoekcrdon. In beide govallen nam do virulontie in do cerste dagon zeer be-

213

langrijk toe. In het oersto goval ging hot ontstokingsprocos spoodig terug en in gonozing over. Do virulontio nam toon zoo boiangrijk af, dat do coccon nog slcehts eon liclito iris-hyperaemie en peri-cornoalo injoctio tewoogbrachton. In hot twcede geval werd het oog vernield. Do virulentie steeg tot den hoogston graad on daalde niet. Hot oog dat intact bloef wist ook do virulenter geworden microbon to overwinnen; hot oog dat vernield word liot de virulontio onvoranderd. Zoo stellen zieh de Chirurgen voor dat gelae-deerde wcefsels de infootie niet kunnon weerstaan, terwijl norraalo of weinig bcschadigde weefsols do infectie do baas worden. Maar op dit laatste mag niet al to voel worden vertrouwd.

Behalve de locale praedispositio wordt ook oene algomeeno aangonomen. Men onderstelt dat lijders aan diabetes eene groote kans hebben om te worden goinfecteerd. Ook dit is bacteriolo-gisch nagegaan, zij hot ook niet voor ettor-coccen, dan toch voor do bacillon van den kvvadon droes. H. Leo hoeft nl. bij witto muizon door het tocdienen van phloridzin diabetes opgewekt en gevonden dat dezo dieren daardoor gevoelig worden voor droes-infcctio, terwijl de niet op dezo wijze voorbereidde dieren onvatbaarheid voor droos bezitten.

Ziedaar heel wat theorie in eene voordracht over de toepassing der antiseptica in de practijk. En ik moot nog goduld vragen voor wat meer theorie daar wij nog bij den twecden vijand der Chirurgen, den streptococcus pyogenes moeten stilstaan.

VEERTIENDE VOORDRACIIT.

De toepassing lt;ler oiitsinottingsnnddelon in do praktijk.

Verrolg.

Do streptococcus pyogcncs heeft don bacteriologen heel wat hoofdbreken gekost. Hij groeit siecht op onze voedingsstoffen en stelt daarom goon krachtigo culturen voor ons vorder ondorzock ter beschikking. Zelden golijkon twoc exeraplaren van verschil-lenden oorsprong in do culturen geheel op elkander en als men er dierprooven moo doot, vindt men do resultaten zeor sterk uit-ecnloopond. In eon tljd toon vole bacteriologen geneigd waren aan elke soort van bacterien con standvastigen graad van viru-lentio en altijd donzelfden vorm van cultuur too te kennen had men consequent eon groot aantal streptococcen mooten aannemen. Men bepaaldo zieh tot eon streptococcus orysipelatos on een streptococcus pyogenes. De eerste zou wondroos, de twoode ottering vcroorzaken. En ruimer inzicht in hot algotncen ön een botere kennis van vole exomplaron van streptococcen hebben dezo afschoiding doen vallon. Reeds clinisch schoen zo gekunsteld. Men ziet zoo dikwijls abscossen do wondroos compliceeron. Eon onzer word geinfoctoerd door eon lijder aan erysipelas en zag op do plaats van den vorontreinigden speldeprik een abscesje ontstaan, waarvan lymphangoi'tis uitging.

Dc dierprooven met eon groot aantal streptococcen van beiderlei oorsprong govon geen recht om eon vorschil vol te houdon. Klaar-

215

blijkelijk zijn doze coccen somtijds z66r virulent, soms zeer weinig. Soms maken zij soreuso, een ander raaal purulonte ontsteking, zonder dat het duidelijk blijkt waaraan deze vorschillendo reactie is too to schrijvon. Later onderzook zal leeren of or toch nog verschil-londe soorten mooten worden ondorschoidon. Waarschijnlijk zal men daarmec mooten wachten tot er eon voedingsstof is ge-vonden waarop deze coccen rijkelijk groeien.

Hoewol do streptococcon bij zeer onboteekenonde aandoeningon gevondon zijn, zoo zijn zij toch in het algemeen genomen gevaar-lijker dan do staphyiococcen. Een ontstekingsproces dat zieh op naburige weefsols voortplant wordt gowoonlijk door streptococcen veroorzaakt. Wij hebben tot dusver nog altijd kunnen voorspellen of in den to onderzoeken otter streptococcon zouden worden gevondon. Een duidelijk voorbeeld van de grootor gevaarlijkhoid dor streptococcen wordt geloverd door het bacteriologisch onderzoek der puerperale ontstekingsprocessen. Hoogstwaarschijnlijk worden barendo vrouwen zoowel met staphyiococcen als met streptococcen geinfoctoerd, maar in de abscessen van het parametrium, in den pus dor puerperale peritonitis vindt men zonder uitzon-dering streptococcen. De ernstigsto ziekte die de streptococcus maakt is do septichaemie. Weliswaar vindt men in het blood en de abscessen der lijders ook wel andere bacteriön te zamen mot streptococcen, maar deze laatsten spelen altijd een rol en zijn ook wel alleen aanwezig. Zeer talrijk zijn zij evenwel in het blood niet. Het is niet onwaarschijnlijk dat do stofwisselings-producton dor in do wond grooionde streptococcon van meer beteekenis zijn voor don patient dan do kogeltjos die het blood modevoert.

Ook do staphylococcus neemt meormalen aan do septichaomio deol. Als voorbeeld dicno eon door ons ondorzocht geval waarin het procos uitging van eon licht gezwollcn klior achter do onder-kaak, die eon klein abscosjo bovatte. In dit abscesje grooiden gouden staphyiococcen en streptococcon, in het blood kwamon enkel zeor virulonto stroptococcen voor. Do clinischo vorschijn-selon dozer algomoono infoctic, waaraan do patient in 5 dagen overleed, waren hectische koorts, icterus en somnolcntio.

216

Do praktijk hoeft aan do Chirurgen gelccrd dat de wondziekton, die door dezo bactcriöu worden veroorzaakt, voor het allergrootsto gcdeelto kiinnen worden voorkomon door een autiscptlsche en aseptische hehandeling.

Do bacteriologio hoeft nevens do ervaring dor Chirurgen eon grooten invloed uitgeoofend op het ontstaan dozer wijzo van be-liandeling en op do transformatie die zij in do latere jaren lieoft ondergaan. Laat ons, do ontwikkolingsgesehiedenis der antisepsis uit eon bacteriologisch oogpunt beschouwen, tonoindo dien invloed naar waarde to schatten, on de kens der antiseptische middelen aan to wijzen, die do bactorioloog zou aanbevclon:

Lister's wondboliandcling is voortgekomen uit do onderzoekin-gen van Pasteur over do spontane generatie en do gisting. Lister heeft niet slcchts kennis genoraon van Pasteur's raodedoolingeni maar heeft ook zolf in goiijken en anderen vorm de oxperimen-ton horhaaid, dio bowozen dat good gcsterilisocrdo organische stof niet in gisting of rotting ovcrgaat wanneor het toetrcden van bacterien wordt verhindcrd, en vorder dat het zuur worden dor melk door aanvankelijk aan do molk vrcemdo bacterien wordt ingeloid.

Bij de proovon over spontane generatie word altijd zorg ge-dragen dat do organische materie en hot vat waarin zij werd beslotou kiemvrij waren on men liet lucht too die, hetzij door gloeion, hetzij door filtratio (watton) van levondo kiemen ontdaan was. quot;Wanncor men eon contrulo-oxporiment wilde nemon, liot men niot goroinigdo lucht too on zag clan rotting ontstaan. Zoo werd vooral do aandacht gevestigd op do luchtkiemon, liocwol dit niot in hot wozon dor zaak maar in do inrichting der proovon zijn grond vend. Langen tijd is Lister's wondbehandeling door deze opvatting behoorscht. Wij vinden dit zeer duidclijk uitgedrukt in het book van Lister's ieerling en medewerkor Watsox-Cheyne, die nog in 1882 zegt¹):

Die Ursache der Gährung sind daher solide Partikelchen, wahrscheinlich organischer Natur, in der Atmosphere in wech-

d) Uil de Duitsclxc vortaling van zijn bock gocitconl.

217

scliulon Mengen enthalten, welche als Staub auf den umgebenden Gegenständen niedergeschlagen worden.quot;

Het poreuze raateriaal dat Lister voor zijne vorbanden aan-wenddo, had aanvankolijk de bedooling de lucht slechts gefil-treord tot de wond too to laten on de spray had ovoneens de taak do luclit_; dio de wond gedurendo do oporatio omspoelt, steriol to maken.

Men zocht den vijand vooral in do lucht ea wanneer de banden, do Instrumenten on het oporatiovold werden ontsmet, was dit vooral omdat zieh daarop luchtkionion konden hebben nocrgozot.

De tegenwoordige gonoratio is veoleer bovroosd dat or otter aan do Instrumenten of aan do banden van den chirurg zou kunnen kleven, afkomstig van eon vroogor behandeld zioktogoval, maar daaraan dacht men in den eerstcn tijd dor antisepsis niet daar men do wondziekten door dezolfdo bactoriön lict veroorzaken als de rotting:

Es muss eine Yorbandmothodo ersonnen werden, welche die Zorsetzungsorregcr verhindert, in noch wirksamer Form auf die Wunde zu gelangen.quot;

Intusschon, de betrokkelijk zwakko theorotischo basis vorhin-derde niet dat het succes uitstekond was. Om welke reden bot dan ook geschieddo, alles wat mot de wond in aanraking kwam, word met hot antisopticura behandeld en er werden reine, mot carbolznur gedronkto Verbandstoffen gobruikt. Hot gobrekkige van Lister's theoretische opvattingen word al spoodig vormood, maar men durfde aaa do door hem gostelde regelon, dio succes gaven, niet te tornon. Men is inderdaad mot de voorgosteldo verando-ringen aanvankolijk niet gelukkig geweest; do antisoptica die men in de plaats van het carbolznur wilde stellen: boorzuur, thymol, salicyl on azijnzuro aluin waren goeu Verbeteringen,

Hot zooeven gociteerde bock van Watson-Oheynb bevat roods de olementon van do nieuwo theorio der wond-infectie, die het mogolijk hoeft gomaakt het dure LiSTEß'sche vorband zeer belang-rijk to vereenvoudigon on do zekorhoid der antisepsis to ver-hoogen. üo schrijvor vermoldt do prooven van Oustox, die coecon aantoonde in den absces-ettor en bovostigt dit uit eigen

218

ervaring, Dit bokeert hem echter niet tot de kiemtheorie der #9632;wondziokten, tot do voorstolling dat dezo door te bepalen sGorton van parasitair lovendo micro-organismen worden voroorzaakt.

Toon hot bekond geworden was dat in don etter van do acute abscessen baotorien voorkomon, die bij proefdieron ottering kun-non veroorzaken en men do gevolgtrokking had aanvaard dat dezo bacterien do oorzaak dor ettoring zijn, overvron men de vreos voor de bactoriön in de lacht en begreep dat in vroegere dagen do chirurg en de ziokenverpleger, die van ziekbed tot ziekbed gingen meor otter-bacteriön hadden overgebracht dan do lucht. Daarmede was do spray verbannen en beschouwde men de Verbandstoffen niet langer als luchtfilters. Do tijd waarin men de wondziokten uit do constitntie van den lijder liet voortkomen was lang voorbij. Men vatte ze op als contagiouze ziekten en men omgaf do wond met voorzorgen die het contagium moes-ten worcn.

Het bleok dat men do working dor antiseptica had overschat. Kecds Watson-Ohbynb had geconstateerd:

In aseptisch behandelte Wundon dringt nur eine streng begrenzte Klasse von Organismen ein.quot;

Menigmaal had men mot don nous goconslateerd dat het van eon antiseptisch behandelde, voortreffolijk verloopendo wond afgo-nomen verband stonk en dat or dus bacterien in het wond-socreet loofden. Do oplossing van dezo tegonspraak werd nu gogevon, eonsdeols door do leer van do specificiteit dor wondziokten, ander-dools door do bacteriologische ervaring dat dc gebruikte antiseptica tegenovor de etter-coccen zwak on tegenover vole andere bacterien volkomon onmachtig zijn. Do chirurg verlangt eon anti-sopticum dat dadelijk doodt, tonminste in enkclo minuton. Dat doot hot carbolzuur in bruikbare concentratie niet. Hot sublimaat scheon in, zooals later block, vcrkcord genomen proeven aan dozen eisch te voldoon. Het viol niet mocielijk clinisch de tuoerdore voortreffolijkheid van hot sublimaat tegenovor hot carbolzuur to constatooren en, mochten do bactoriologen aanvankelijk het sublimaat to vool hebben geprezon, zoo blijft het toch eon best anti-septicura. Do bactoriologen zijn op con dwaalspoor gebracht

#9632;#9632;

219

omdat het sublimaat zieh innig met do zijden draadjos verbindt, die voor ontsmettingsproeven gebruikt worden. Waarschijnlijk ondervinden de Chirurgen daarvan het voordool¹).

Men leerde niet alleen de antiseptica beter kennen, maar loerdo ze ook beter gebruiken. Het bacteriologisch onderzoek toondo aan dat de ontsmetting der banden en van het oporatieveld vroe-ger onvoldoende was geschied. Het eerst werden daaromtrent onderzeekingen gedaan door Dr. Wassink in het laboratorium van Prof. Poesteb. Hij vend de directe behandeling der banden met het antisepticum waardeloos. Het vet dat de huid bedekt omgeeft ook de bacterien die er aan kleven on belet de antiseptischo op-lossingen de bacteriön to bovochtigen en te dooden. Het is nood-zakelijk eerst do huid krachtig te wasschen met water en zecp en daarna het antisepticum te laten inwerken. Hot eonige antisepticum, dat Wassink bruikbaar vond was ^l/s1 P^ro niillo sublimaat. Later heeft Fübbeinöeb doze onderzoekingen herhaald. Hij raadt aan na hot wasschen met warm water on zeep(l minuut) do banden in sterken spiritus te dompelon (1 minuut) en zo eerst daarna in het antisepticum te brengen. Daardoor wordt hot door-dringen van hot antisepticum in alle sclmilhooken zeer bevordord. Fübbbinger heeft nog eon opzettelijk onderzoek gedaan naar het reinigen der nageis. Het vuil onder den nagcl laat zieh mooiclijk tot tovredenheid van don bacterioloog wegborstelon. Het moot zorgvuldig längs mechanischen en scheikundigen weg worden onschadolijk gomaakt.

Vrooger heeft men het door Listek aanbevolen gaas en do van vet gezuivordo watton van von Bruns met antiseptica godronkt om do bacterien dor lucht te verhinderen ontbinding van hot opgozogen wond-sccroot toweeg te brengen. Die antiseptica waren daar siecht op hunne plaats. Zij maakten do verbanden scha-delijk voor do huid die zij bodokton. Zij konden wellicht

1) De procvon over de anliseptlsche waarde aan Luool'b oplossing, en jood-trlchlo-pied, die in onze tiende voordiaclit weiden medegedeeld, wijzen nit dat in het laboratorium do jodium-vcrliiudingeii sterker antiseptica zijn dan sublimaat. Zeil de Chirurgie daannede haar voordeel kunnen doen?

220

later, opgelost in het wond-secreet, als antisoptica dionst docn, maai in drogen toestand haddeu zij geen working. Zij gavcn daarom volstrekt geen zokerlioid dat hot vorband rein was on haddon nog veol minder hot vermögen, Ycronlrcinigmg van hot verband door hunno working to ncutraliscoron. Opzettolijk onder-zook toondo aan dat doze Verbandstoffen bactcrien bovatten en laquo;1 was dit niot zoo alarmocrend als het vrooger aan de cbirurgon zou hebbon toegeschenon, zoo was hot toch eon wonk ora eon anderen wog in to slaan tot hot storiliseoron van hot verband. Zoo kwara men or toe don stroomonden waterdamp voor dit dool to gebruikon. 'Men Schafte zieh in de cliniokou stoom-storilisators aan on ontstnette bot vorband onraiddolijk voör de operatie. Men verkrecg daardoor niot alloon eon veol grootero zekorheid dat do Verbandstoffen on do als sponzen gebruilcto tampons zuiver waren, maar kon bovondion enorme bosparingen invoeron. Zoo werden de goimprogneordo Verbandstoffen buiton gebruik gcsteld. Aan-vankelijk gcbruikte men den sterilisator van Kocn, later vervaar-digde men daarmede in beginsel overcenstommende Instrumenten, die meer speciaal op het clinisch gebruik zijn berokend. Een zeor algcmeene toepassing hecft do sterilisator van Schudielbusch ge-vonden die in Bergmaxx's cllniek het eerst word gebruikt. Do ontsmettingsruimte van dit instrument bevat 3 metalen doozen met geperforeerde wanden. Dezo doozen worden mot zwachtels, gazen compressen, tampons on watten gevuld en kunnen als bergplaats van do gcstorilisoorde Stoffen dienen.

Langzamorhand is men er meer en meer toe overgegaan om ook do Instrumenten in kokend water to ontsmetten. Sublimaat is voor dit doel niot bruikbaar. Carbolzuur moot in storke oplos-singen worden gonomen, die voor de banden van den chirurg nadeelig zijn en ook do wond kunnen schaden, zoodat het noodig werd de ontsmetto Instrumenten voor het gebruik in een zwakkero, onschadelijko oplossing over to breiigen. Het opkoken der Instrumenten gooft een snelle, afdoendo sterilisatie. Het bcnadeelt do instrumenten eonigszins, maar zeor woinig on niot meer dan een sterko carbol-oplossing. Men moot echter zorg dragon dat do instrumenten niet roesten.

221

De Instrumenten zallen rocston wauneei zij in beeten vochtigen toestand mot lucht In aanraking komon. Daarom moot men hot water eerst flink laton doorkokon, zoodat alle opgelosto zuurstof er uit verdwenon is, voor men do instrumcnton aan hot water-bad toovertroawt. Maar ook dan is allo govaar voor aanraking met zuurstof nog niot afgoweerd. Do Instrumenten nomcn namolijk lucht met zieh in hot watorbad. Hier on daar blijft eon klein lucht-boliotjo eon oogenblik hangen voor het mot den waterdamp naar de oppervlakto wordt modogesleopt. Zulk eon korte aanraking is gonocg om oen roestvlekjo achter to laton. Men moot daarom hot rooster waarop de Instrumenten gologd zijn on waarop zij In hot water worden neergolaton op hot oogenblik dor indonipcling krachtig sobudden. Ton derde male staan de Instrumenten aan roesten bloot, wanneer zij na do stcrilisatio, torwijl zij nog licet zijn, vochtig blijveu liggon. Daarom is het aanbovclcnswaardig do instrumcnton mot gesterilisecrde läppen af to drogen. Gestoriliscerd gaas heoft men immers in do operatiekamcr altijd bij do hand. Zoo do Instrumenten op doze wijze worden boliandold, ondergaan zij in het watorbad allcen het nadeol dat zij lets verliezen aan scherpte en dat zij das zonder aanzetten voor een kleinere reeks operatics kunnen dienen, dan wanneer zij mechanisch werden goroinigd. Tegonover dit nadeel staat hot ontzachelijke voordeel dat men zoker is van zijn sterilisatio en dat do Operateur zelf die stcrilisatio kan controlecren.

In groote clinieken doet men betcr iifzonclorlijke tocstellon to gobruiken voor de sterilisatio van Verbandstoffen en van instrumcnton. Wie zeldzaam operoert zal do vcrconiging van beide toostollon tot 6ön vorkiezen. Wij gobruiken zulk oeno combinatio mot vcel genoegen op het laboratorium voor vivisection en in do practijk.

Davidsohn hoeft hot eerst het kokende water voor do desinfectio van Instrumenten aanbevolen en proef-ondorvindclijk aangetoond dat 5 minuten koken rijkelijk voldoende is. In don rcgol zijn mlltvuursporen reeds na 2 minuten dood on bactorien zonder sporon in 1 5 seconden. Dezolfdo ondorzookor Iiooft do oudo ervaring weer in herinuoring gebracht dat do toovoeging van

'22^,;gt;

aloaliön aan het water do kans op rocsten vermindert. Gewoonlijk wordt 1⁰/o soda-oplossing gebruikt.

Ten oindo do instrumonten meer gescbikt te makon ora deze luodorne ontsmetting te ondergaan hoeft men do oude ivoron of lioornon handvatsels vervangen door motalen. Dit is echter vol-komen ovorbodig. Alloon do slechto waar, wior lemmet door bars in bet handvat is bevestigd, kan aan do tomporatuursverbooging goen weerstand bioden. Zoo do instrumonten gesoldoerd on door metalon stiften tot eon gobeoi veroenigd zijn kunnen zij uitste-kend het koken vordragon.

Deze nieuwe mothoden van sterilisatie hobben aan de antisepsis eon geheol ander aanzien gegeven. Er worden vcel minder scboi-kundigo antiseptica gebruikt dan vroeger. Voorhecn dompolde men do watten en sponzen waarmede men de wond wildo betten in oen antlsoptische oplossing, deels om deze voorworpon te ont-smotten, dools tor behandoling van do wond. Sedert men evenwel van gaas alleen of van gaas en watten tampons maakt, die in drogen toestand good opzuigen, bepaalt men zieh tot ontsmetting dozer voorwerpen in damp en laat nu ook do telkens berbaaldo bevochtiging der wenden met oen antisepticum achterwege.

De prächtige operatiekamers die in den laatsten tijd zijn ge-bouwd, zijn niot het uitvloeisci van onze meordcre konnis der wond-infectie on dor antiseptica. Zij zouden veoleer passen in den tijd toen men de lacht als de draagster der infectie-kiomen be-schouwde. Nu wij ons op do basis dor contact-infectie hobben gestold, voolon wij ons veilig wanneer alles wat wij met do wond in aanraking brengen steriel is. Wij zouden alloen aan de oporatio-kamer on bare bevolking den eisch stellen dat verontrciniging dor lucht door stofdeeltjos in meer dan geringe mate kan worden tcgongegaan, opdat zicb endor do vole onschadolijke lucht-bacteriön niet een enkelo maal ook ongenoode gasten mengen. Wij kunnen met eon veel geruster hart dan eon vroegere goneratie van cbi-rurgen in oen gel'niproviseerde oporatiekamer opereeren. De fraaio moderne inrichtingon behoeven ons niet in den waan to brengen dat bet onverantwoordelijk is do patienten in eonvoudigor inge-ricbte vertrekkon to opereeren.

223

Evenwel, do operutiekamers raaken het werk van iemand die voel opereert gomakkelijk. Hij kan botor overzien of alles in orde is. Do voorboreidingen voor do operatio loopen snellor af on do roiniging van het vortrok nadat or op eon septisch individu is gooperoord, kan snollor en met moor zokorheid geschieden. Daarom is het streven zeer gerechtvaardigd ora in grooto ziekonhuizen, waar voel wordt geoporeord, oporatiekatnors to maken vvaarvan alle wanden zeer gomakkelijk to reinigen zijn on die slechts mouboion bovatton, wier reiniging vlug kan geschieden en wier reinheid met een oogopslag to eontroleoren is. Maar noodzakolijk is zulk eon modelinrichting niot.

Alle voorwerpon die voor de oporatie, hot reinigen dor vvonden en het vorband benoodigd zijn kunnon door damp of in kokend water steriel worden gomaakt, bchalve hot catgut on do sponzon. Hot zoo ongaarne gomisto catgut wordt volgens Sohimmelbtjsoh aan wien wij eonige van onze opgavon ontleonon^l) het best ontsmet door het, om hot van vet to ontdoen, gedurende 24 uur met aether te bohandelen on daarna eonige dagen in do volgondo oplossing te loggen:

sublimaat 10 alcohol 80o/₀ 1000.

Doze oplossing moot dagelijks worden verniouwd totdat zij door het catgut niet meer troebel wordt geraaakt on wordt na drie dagen door alcohol zonder sublimaat vervangen.

Wat de sponzon betreft, deze hooft men zoovoel mogelijk verbannen. Wanneer men ze wegens hun zeer groot vermögen van opzuigen niot missen kan, make men ze steriel door:

Mechanische reiniging.

Dompelen in soda-loog, die pas gckookt heeft, gedurende'/a uur.

Uitspoelen in gekookt water.

Bewaren in sublimaat-oplossing 1 : 2000.

Ondor de instrumonten is or 66n soort welks ontsmetting bijzondere moeielijkhedon aanbiodt, nl. do injectie-spuitjes, voorocrst omdat deze niot altijd good genoog geconstrucerd zijn om oon

l) ScHiMMEi.nuscu, Aseptische Wundbehandlung, Berlin 1892.

224

groot vorschil van tcmporutuur to kumicu vcrdrngcn on ten twcodo omdut hot leor van den zuiger door do kookhitte bodorvon wordt. Toch is ook hier con zorgvuldige desinfectio noodz.'ikolijk. Schim-mkluusch deolt eon auntal govallen mode Avaarin niensclion gc-dood werden door gebrokkigo ontsmotting dor subcutano injcetic-spuitjos. Koch heeft roods in 1885 eon spuit gcconstrnecrd, die later als tuberculinc-spuit moor algomocn bckend is geworden on zonder zuiger werkt. Later hoeft men zuigors gomaakt van asbest en van vlierpit. Naar onze ervaring zoudon do spuitjes met asbost-stempo! (Overlacii) do besten zijn als zij niot zoo siecht waren uitgovoerd. Het asbost-cyiindortjo is eon loniger matoriaal dan hot vlierpit dat door Roux is verkozen. Do spuit van Kocu heeft weinig Sympathie. Ook Sohimmelbusoh kan hot or niet moo vinden. Evenwel is zo de oonigo die in ons laboratorium aitijd in ordc is. Wij gebruiken zo gaarno voor het fijnste work, b.v. inspuiting in do oorader.

Nog vordienen eene afzondcrlijke vermelding do catheters, waaronder or zijn die goon opkokon verdragon on dio alioon door mechanische reiniging en afwrijven met sublimaat schoon to makon zijn. Evenwel worden do meeste blaasontstokingon voi¹-oorzaakt door B. coli commune en niet door do gewonc ettor-bacterien. Waarschijnlijk treffen de catheters uit don darm afkomstigo bacterien aan het orificium urethrao aan on schuivon dezo smotstof in do blaas, die door siechte afvloeil'ng der urine gepraedisponoord is tot ontstekingen. Als dit zoo is zou do incest grondige ontsmotting van catheters on bougies niet togen infoctio waarborgen.

Eindolijk liouden wij eon bolangrijke vraag tor besproking over, die door Chirurgen en bacteriologen gezamenlijk zal moeten worden opgelost, do vraag nl. of het gcoorloofd is de chirurgische operation zonder do hulp van schoikundige antisoptica uit to vooren. De vorbeteringen in do storilisatie hobben het mogelijk gomaakt zorg to dragon dat de wond welke do chirurg maakt uitsluitend met aseptische, bactorie-vrijo voorwerpon wordt aangoraakt. Indien daarvoor strong kan worden zorg gedragon, zoo zogt men, dan is hot niet noodig do wond met antisoptica af to spoelon. Uezekunnon

225

als do asepsis vüldoonde is gcwoest slochts kwaad docn. Zij cau-torisooron do woofsols on makon ze misschien wol moor vatbaar voor do invasio van microbon. Do Chirurgen zijn or oen eer in gaan stollon niot moor antisoptisch, dooh aseptisch to werken en de gunstige resultaton geven hun roden cm met do matige toe-passing der antisoptica zeer tevroden to zijn.

Doze wijziging in do wondbohandoling is stollig hot govolg van tweeerlei: practische ervaringen, welke de Chirurgen bij voor-zichtigo proefneraingen hobben opgodaan en theoretische over-leggingon, waarvan bacteriologische on chirurgische feiten de vaste punton uitmakon.

Do theorotischo grondslag nu der asepsis is in do laatste jaren veol zwakkor geworden dan zij vroogor look, door do ontdokking dat hot menscholijk lichaam niot alleen van tijd tot tijd, maar stand-vastig pathogene bactorien herbergt. Voor Lister kwamen do kiemen der wondziokten uit do luoht, voor oen volgend geslacht kwamen ze van andere wonden. Zoo lang men zieh op dit standpunt plaatsen kon was hot volkomen gooorloofd om, zoodra de hulp-middelon hot toelieton, tot aseptisch opereoren over to gaan. Nu wij weten dat het terrein waarop wordt geoporecrd pathogone bacteriiin kan bevatten, moot do zaak opniouw worden ovorwogon. Wij vreezen dat de overgang tot asepsis moor het govolg is van oen verlaten theoretische opvatting, dan van onbovooroordoelde practische ervaring. Do thorapeutischo ervaring is zelden eon zui-vere bron voor wetenschappelijko govolgtrckkingen, omdat haar bijna altijd de controle-waarnemingen ontbreken. Daarom zal do therapeut altijd buiten zijne clinischo waarnomingon met labora-torium-waarnemingen moeten te rade gaan. Wij zullen oerst ver-trouwon stellen in do verzokoringon van do aanhangors der asepsis, wannoer zij, ten voile bokend met de pathogono flora van hot menscholijk lichaam, opniouw clinischo waarnomingon hobben verriebt. Do hulp van hot experiment kan daarbij good te stado koinen. De prooven van Mkssnkr, waarvan in do laatste voordracht word gesproken, geven do richting aan waarin diorprooven zouden ku nnon wordon genomen tor oplossing dozer vraag. Hot verschil tus schon beide richtingen is trouwons niot groot. Niemand vorlangt het

226

oporatievold mot do stroomen van carbolzuur to ovorgieton, die in don oorston Lister'scIioii tijd werden aangewend, maar oono roini-ging van tijd tot tijd, of allcen vour hot sluiten dor womlon mot do gewono sublimaat-oplossing kan good doon on zal niet schadon.

Do organon die het meest pathogene kiomen herborgen zijn hot minst goschikt voor do aamvending van antiseptica. Misschion dwingon zij ons, noodo, de antisepsis na to laton, maar dit is tech in beginsel oen heel andere bonding dan van ganschor harte aseptisch handelon, Het kan wel zijn dat tegon do auto-infectio op gehoel andere wijze meet worden gohandeld dan tegen do door slordigheid en onreinheid ontstane infection, die Lister ons leerde bestrijden, dat b.v. do voorboreidingen van bet oporatie-terroin dagon van te voren moeten geschieden door mondspoe-lingen, reiniging der tanden, zorg voor vormindering of betöre afvloeiing van secreten, maar dit is dan toch antisepsis on het ligt naar wij meenen op den weg der Chirurgen, om voor elk lichaamsdeol waar gevaar voor auto-infectie bostaat het eigen antisepticum te vinden, dat daar, zonder do weofsels to schaden, den groei van bactorien onderdrukt. Dit zal voor elk dier organon wel op verscbillende wijze moeten geschieden. Voor het cog moot de behandeling van blepharitis en conjunctivitis en het verzekeron van eon goede afvloeiing der tränen aan de operatic voorafgaan, Voor den neus heeft men eon alleraardigste manior gcvonden om do operatiewonden tegon de dreigende infectie te vrijwaren. Men bedokt do omliggende slijmvliesdeelen met poedor (sozojodol) en belemmert zöö de bactoriön den weg naar de wond. Op dergelijke wijzen zullen ook wel voor de vagina en do buikholte mothodon to vinden zijn, die, vöor of nä de operatio aangowend, het operatioveld boveiligen en recht hebben op den naam van antisoptischo mothodon.

quot;Waar hot operation goldt aan de ledematen, aan lichaamsdoelen die geen kiemen horbergen, daar is men vrij onvoorwaardolijk aseptisch to blijven, mits men zoker is gedurendo de operatio geen fouten te maken in de asepsis. Dit nu is onzacholijk moeielijk. Wat is er toch tegen om de altijd raogelijke fouten door een onschuldige afvvassching met sublimaat te neutraliseeren ?

VIJFTIENDE VOORDRACHT.

De dosinfectio in de natuur.

Men hcoft de vernuftige opraerking gomaakt dat de bactoricn ondor gunstige omstandighedon onsterfolijk zijn. Eon bacterie groeit en deelt zieh in tweeön. Elk deel is een stuk van de oude eel, dat groeit en zieh weer deelt en zoo is ten slotto oca geheole kolonie een verzameling stukken van do eorsto col, die onmiddellijk hot leven van de eerstc eel voortzetten. Het lichaam der eencellige wczens is in dit opzicht alloon to vergelijkon mot de kiemcollen dor meercelligen; doze zijn het uitgangspunt voor een geheel individu, waarvan alle collen na een kleiner of groo-ter aantal deelingon afstervon, behalve alleen de kiomcel, die als de generatie-tijd gekomen is in een nieuw individu do reeks van celdeelingen heropent. De kiemcollen zijn de dragers van de onstorfelijkheid dor moorcelligo wozens. Bij do eencolligen heoft het geheele lichaam die functio.

Intusschen, hoe gelukkig do natuur in dit opzicht ook de een-celligon bedcold heeft, zij logt do bacterien op andere wijzen hinderpalen voor hun voortbestaan in den weg, die dagolijks ontzacholijke boevcelheden volgcns vaste wetten doon to gronde gaan. Hot loont de mooito na to gaan op welke wijze dat alzoo goschiedt. We zullon in doze voordracht oonige daarvan opsommon. Vooreerst dan sterven de bacteriön van hougor, hetzij dat zij zolf gedurondo haar snolle vermoerdering in aantal hot voorhanden

228

voedsol hobbon opgoraaakt, hotzij dat oen andere soort zieh eordor van hot voorhanden voedsol weot moestor to makon. Op onzo golatino-platon hinderen do verschillende bactorio-soorton olkander niet of weinig, maar in do vloeistoffen dio zij in natura bevvonon hoorscht hot rocht van don storksto. Bijna altijd ovorhoorscht 6611 soort verrowog de andere, on con van do ondcrdrukte soortcn kan eorst aan do bourt komen als do aanvankclijko overwinnaar voor zijn eigen loven het raodium liooft uitgeput. Dan oiulergaat doze laatste don hongordood. Na korter of langer tijd storft hij af, tenzij hot vermögen om sporen to vormon aan de soort eigen is. Zoo ziet men in oen rottende vloeistof do soorten elkander opvolgon on do bodoiu van hot vat bodekt worden met do lijken of schijndoodo lichamon dor soorten, dio haron blooitijd hobbon gehad. Hot kan 00k zijn dat do natuur niot het voedsol, maar de zuurstof onttrokt en daardoor cerst schijndood on op den duur dood voroorzaakt. Het kan 00k zijn dat to läge tempcratuur bij voldoende hoevcelheid voedsol en zuurstof de oorzaak voor het langzamerhand afstorvon van bactoriön is.

Doze alien zijn middelen die voortdurend in bodem on water een deol dor micro-flora dooden.

Minder rogolmatig, maar toch monigvuldig worden bactoriön godood door do vordamping van do vloeistof waarin zij zieh be-vindon. Dan wordt het voedsol aanvankolijk to sterk geeoncon-treerd. Als al het water verdampt is drogen do bactoriön uit en het uitdrogon wordt alleon door do bactoriön die sporen vormen goed verdragen.

Do lengte van tijd welke een bacterio in schijndooden toostand kan doorbrengen zonder af to storvou is zeer verschillend naar-mato do soort, die het ongeluk troft. In ons laboratorium vindon wij do sporenvrije culturen die wij vorzuimd hebben over to onten soms reeds na eon week, dikwijls na 36 woken, enkelo malen eorst na eenigo maandon afgostorvon door gebrek aan voedsol.

Stollig speolt do hoeveolheid zuurstof daarbij oen rol. Zoo do zuurstof vrij kan tootrodon sterven de bactoriön spoodig af. Dit is zeer fraai gebloken uit waarncmingen van Düclaux dio ge-tracht heoft na to gaan hoe het met de levensvatbaarheid dor

229

bacterie s p o r e n staat. Hij heoft daartoe gebruik gcmaakt van kolven waarin Pasteub do asbcst-proppen bowaard had waardoor hij do luclit der mo d'Ulm had gefiltreerd. Eon dool dozer prop-pon was uitgezaaid en had, zooals to vorwachton was, rijkclijko culturon opgeloverd. Pastkuu had hot overblijvcndo dool bowaard. dools in dichtgosmolten glazcn kolvon, dus mot eon boperkto hooveolhoid lucht, deols in glazon kolven dio met watten-proppen waren gesloten, dus met ocn onvorhinderde tootroding dor zuur-stof. Na 25 jaar opende Duclaüx dezo kolven en zaaido do asbest-proppon uit. Hij mocht aanneraen dat alloon sporen nog hunno levensvatbaarhoid konden hebben bohoudon. Dit was indordaad hot geval in do kolven dio dichtgesmolton waren gowoost. In do vrijelijk door lucht bespoolde asbest-proppon waren daarentegon do sporen gedood. Do eonvoudigsto vorklaring is wol, dat ook do spoor nog oen minimum adem haalt. Doot zij dat, dan is zij verloren, want ioder molccuul zuurstof dat zij opnoomt onttrokt een deol aan haar licliaam dat niet vcrvangon wordt.

Eon krachtig hulpmiddel dor natnur om bacterien to dooclon is hot directe zonlicht. Hioromtront zijn do oerste ondorzookingen godaan door Iuclal'x on daarna door Arloixg 1886 on Stuauss 1887, terwijl in do laatsto jaron hot ondorwerp ook in Duitsch-land is tor hand gonomen door Buohnek on von Esmaech. Du-claux vond dat bacterien zondor sporen door direct zonlicht worden gedood in 34 dagon, somtijds reeds in eenige uron, terwijl bacteriön met sporen oerst na G weken bezwijken. Hij workto mot bacteriön uit zuivol-producten.

AuLOiNii boweerde dat hot zonlicht in enkclo uren miltvuur-sporon dooden zou, doch Steatjss toonde aan dat zijn wijzo van proefneming onjuist was geweest. Hij had do sporen in bouillon gosuspendoerd on vorvolgcns in don zonncschijn gozot. Stuauss merkte op dat de zon daardoor licht werk had, on nu niet met do sporen doch met do jonge, pas uit do spoor gekomen milt-vuur-baoillen, to doen krecg.

Büchner hecft ook voor doze ondcrzockingen do plaat-cultuur gobruikt. Hij steldo voor ccn groot aantal soorten van bacteriön

230

vast dat zij door hot zonlicht worden gedood. Zoo vond hij b.v. in water dat blj het begin dor proof 100.000 bacilli coli cora-munis per c.M³. bevatto na 66n uur blootstelling aan het directo zonlicht in het geheol geen lovendo bacterien meer. Ook hot diffuse daglicht had een uitgesproken, hoewel zwakkoro working.

Von Esmaeoh onderzocht of het zonlicht ook bacterien in drogen toestand kan vernietigen. Dit is werkelijk het goval. In een zijner proovon legde hij eonigo lagen grof linnen boven elkander on bedekte zo alien mot streptococcen-etter. Hij vond do microben in de bovensto en de tweede laag na 2 uur gedood, doch in do vierde zelfs nog niet na zes uur.

Cholera-vibrionen waren in de bovenste vier lagen reeds na 66n uur gedood on typhus-bacilien na 2 uur. Op witte wol waren doze laatsten in de tweede laag eerst na 4 uur gedood en op zwart doek in do oppervlakkigste laag na 8 uur. Hieruit blijkt onmiddellijk dat de verwarming van ondergeschikt belang is en dat het werkelijk de lichtstralen zijn die do bacterien dooden.

AI dozo middelen der natuur raooten den hygiönist belang inboozemon, daar het hoogst waarschijnlijk is dat zij aan de belangen der gozondhoid van den monsch kunnon worden dionst-baar gemaakt of dienstbaar zijn. Het is zeker dat zij modoworken bij oen proccs dat reeds lang de aandacht der hygiönisten heeft getrokken en dat bekend is ondor den naam van do zelfroiniging dor riviorcn.

Het is ovorbekend dat rivieron op ontzachclijke wijzo worden vcrontroinigd door de stedon waarlangs zij stroomon. Men kan dit door scheikundig ondorzoek en ook door reuk, smaak en gozicht gemakkclijk aantooncn. Het quantitatiof bacteriologisch ondorzoek van hot water dor rivieron van afstand tot afstand gedurende haar verloop door oeno stad gooft oon zocr duidolijko voorstelling van do goleidolijko toonamo dor vorontroiniging. Zij vortoont zieh b.v. in do voigendo opgavo van hot bactoriön-gohalto dor Sprco gedurende haar tocht door Borlijn.

231

Aantal bacteriön per c.c.M.

in het water van de Spree godurende haar

loop door Berlijn.

Oberbaumbriicke.......nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;6700

Janowitz .......nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;15000

Friedrichs .......nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;4000raquo;

Eberts .......nbsp; nbsp; nbsp;154000

Marschall .......nbsp; nbsp; nbsp;108000

Moltke .......nbsp; nbsp; nbsp;143000

Moabiter .......nbsp; nbsp; nbsp;154000

Hafenplatz.........nbsp; nbsp; nbsp;260000

Lichtensteinbriicke.......nbsp; nbsp; nbsp;356400

Ruhlebener Schleuse......nbsp; nbsp; nbsp;550800

Spandau ..........nbsp; nbsp;2520000

Picheisdorf.........nbsp; nbsp; nbsp;435000

Gatow...........nbsp; nbsp; nbsp;246400

Cladow...........nbsp; nbsp; nbsp;112000

Sacrow...........nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;6800

Voorbij een stad wordt de rivier weer helderder ook zonder dat haar -water door frissche zijtakken wordt verdund. De hoo-vcelheid organische stof zoowel als het aantal bacterien nemen gcloidelijk af, on ton slotte wordt het water zoo good dat do hygionisten der scheikundige school het water konden aanbevelen voor eene drinkwatcrleiding. Deze zclfroiniging dor rivicron is het oorst door Max von Pettenkopke bestudcord aan hot water der Isar. Later hceft Pkausnitz do wateren dorzolfde rivier bac-tcriülügiseh onderzooht. 7 K.M. bonoden München ontvangt do Isar het laatste riool dor stad en bevat zij die do stad binncn-kwam met gcmiddold 300 bacterien per c.M³. thans 12.500 kie-men. Bit gotal neemt in bot vordere verloop regelrnatig af: Ismanning 13 K.M. benodon Münohon 9100 bacterien. Erching 22 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 4800

Freising 33 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;2403

De rivier doorloopt dozen afstand in 8 uron en die tijd is

232

haar, zooals men zict, voldoende om zieh van ^bl₆ harer levendo kiomen to ontdoon.

Zoiulor twijfol is do zeifreiniging ecn zeer samengcsteld proecs. Stellig wordt de doode organische stof, waarmeö de stad de rivier bedeelde door de bacteriön verbruikt. Men kan zeggen dat de schoikundige reiniging der rivier met behulp van de bacte-rien geschiedt. Hoe de rivier van de bacteriön gereinigd wordt blijkt voor oen groot deel reeds uit hotgeen boven word medegedeeld omtrent hot te gronde gaan van bacteriön in de natnur. Zoo voortreffelijk voedscl biedt de verontreinigdo rivier voor de bacteriön niet aan, of olke soort heeft spoedig haar deel weg en moet hot veld ruimen voor eene andere. De verdrongen soort verliest met hot voedsel hare bewoeglijkheid. De schijndoode bacteriön zullon bezinken en reeds daardoor het water reinigen, tonvijl zij later den hongerdood sterven. In het vorder stroomende rivierwater raken de vocdingsstoflbn nicer en meer uitgoput. Alleen de woiuig eischende soorten kuniion nog leven en maken schraler cuItaren met een geringer aantal bacteriön per c.M³. Do systematisch voortgozetto sebeikundige reiniging maakt hot water gaandoweg minder bowoonbaar voor microben en zoo zien wij door do eenvoudigste aller redenen het water bij hot voort-snelien der rivier steeds minder bevolkt worden.

Buohnee's zooeven niodogedeolde proeven worden verriebt om na to gaan of het dirocte zonlicht een rol spoelt bij de zeifreiniging der rivioren en zij geven allen grond om aan to nemen dat dit inderdaad het geval is. Toneinde to weten to kernen of hot zonlicht dat een laag water gopassoerd heoft nog altijd antiseptiscb vermögen bozit, heeft hij plaat-culturcn inet typhus-bacillen laton zinken in de .Stornbergcrsee. Bij tamolijk helder water is de invloed van bot licht op de bacteriön nog op 2 M. diopte volkomen krachtig goblckcn.

Eindolijk hebben wij eono desinfecteeronde kracht der natnur to bespreken die ons do grootsto belangstelling moot inboezemen, nl. de desinfectie die in bot levendo lichaam plaats grijpt. Dit

233

geschiedt onder verschillende omstandigheden. Vooreerst kennen wij bacterien, die op doode organische stof bij lichaams-tempera-tuur uitstetend grooien on die evonwel niet pathogoen zijn. quot;Wanneor zij worden ingospoton onder de huid of in hot bloed ontwikkelon zij zieh niot doch gaan te grondo, volgens de ondor-zookingen van von Eodoe on Wyssokowitch in den rogel reeds na een tot twee dageu. Het dooden dezer bacterien heeft alle recht op den naam van desinfectie. In de tweede plaats kennen wij bacterien, die wel eene ziekte maken als zij in het lichaam zijn gedrongen, maar eene ziekto die in een kleiner of grooter aantal gevallen geneest. Aanvankelijk hebbon de bacterien zieh snel vermeerderd, tot myriaden. Als de geuezing plaats grijpt neemt hun aantal af en wcldra zijn allen gedood. Hier heeft het desin-fecteerend vermögen van het lichaam eerst later gewerkt. In het eerste goval was er eene natuurlijke onvatbaarheid der diersoort voor de ingedrongen soort van microben. In het tweede geval word hot vermögen van het lichaam om de microben te weerstaan eerst gedurende de ziekte en door de ziekte verkregen,

Het is duidelijk dat genezing en onvatbaarheid zeer verwanto toestanden zijn en dat het vermögen van het lichaam om bacterien to dooden dat in beide toestanden voorkomt, alle recht heeft om onder de natuurlijke middelen ter dooding van bacterien to worden gerekond.

Tenoindo de genezing en do imrauniteit te leeren verstaan heeft men in de laatste jaren zeer uitgebreide en belangrijke experimenten genomon, hypothesen en thcorlön opgesteld. Van een deel van dat werk, dat zieh hot nauwst aan het ondonverp dezer voordracht aansluit, wenschen wij thans verslag to gevon.

Het is merkwaardig dat het eerst de zoöloog Metsciinikoff zieh op dit echt pathologisch terroin heeft gewaagd. Hij bestu-deerdo ceno ziekto van kleine doorschijnendo crustaceön (zio fig. 1214), do daphniao, die gcinakkelijk in con aquarium kunnon worden gehouden en zoo kloin zijn, dat zij bij matigo vorgrooting in hun gchcol kunnon worden overzion. Doze dieren zijn ondor-hovig aan parasitairc ziekten, waarbij zieh in hot lichaam groote raicrobon ontwilckeion, die tot de spruitzwammen bolioorcn en

234

veel op de gewone gistcellen gelijken. De zieke dieren worden licht troebel en later mclkwit. Zij sterven dan en zinken naar den bodom van het aquarium. Daar veranderen de gistcellen in langworpige, scherpo, naaldvormigo sporen. De lovonde daphniao eten haar doode raakkers op on Icrijgen de sporen in het darm-kanaal. Zoolang deze in hot darmkanaal blijven is er geen kwaad bij, maar door de peristaltiok worden zij hier en daar ten deele door den wand van het darmkanaal geporst en steken dan hun punt

in de lichaamsholte nit. Zoo do invasie sterk is ontkiemen de sporen.Zij maken een dichte cultuur in het lichaam van het diertje en do daphnia is verloren. Maar het kan ook beter afloopen, n.l. als de verweer-middolen van het dier triumpheoren. Voigt men onder het miscroscoop

wat er bij eon pas

Fig. 12.

(Naar MBIBOHNIKOFF.)

Abdomen oener gelufeoteerde daphnia. Volo sporen

in bet darmkanaal aa en dun danuwand. J!ij b

ziju gporon in de llohoamsbolte gedrongon

on door luxicooytüii omgoven.

geinfoctcerde daphnia plaats grijpt, dan ziot men naar do plaats dos on-

heils,waar do naald door don darmwand gestokon is, de beweoglijke witto collen sncl-len, die bij deze dioron do plaats van blood- en lyraphlichaampjcs vervullcn. Dozo voegon zieh aaneon tot een kokor van lovend eiwit, belotten do naald to ontkiemen on laten zo op don dunr in hun midden to gronde gaan. Dozo oonvoudigo waarneming gooft ons een strijd van col togon col to zion. Do parasiot die op do cone plaats ovcrwlnt wordt op do andere plaats in zijno ont-

235

wikkoling belemmerd en vernietigd door de cellen van hot lichaam

die met de zvverf-

cellen der hooger ge-nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;/nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; *nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;quot;

organisoorden golijk-

staan. Gcen wonder

dat Metschnikoff on-

middellijk onderzocht

of van doze waarne-

ming tot eene meer

algcmeeno waarheid

mocht worden opge-

klommen. Hij herin-

nerde zieh dat do

kikvorsch naar bolio-

ven onvatbaar of vat-

baar tegen miltvuur

kan worden gemaakt.

Fig. 13. (Naar Metschnikoff.) Sporon in ütnjd mot do wittobloodlioliattiiip,jclaquo; van daphnia.

1. Door don darmwand gcdrongon sporo door vior In de koude, bij de Moedlloh. omgeven.

gewone kamortempe- 2. Sporo dio degenereert ondor don invlood van

rataur kan men het dier nict met miltvuur iiifocteeren,inaar wannoor hot watorbad mot den kikvorsch in

do bloedlioh.

3. idom, mot do bizonderlioid dat allcon hot go-deelto, dat buiton don darmwand uitatookt on dogo-neroort door bloedlioh. omgovon is.

4 on 5. Ontklemende sporon. Metschnikoff liolit too dat a detritus boduidt van do loucocyton, dio

door do miorobo godood zijn.

de broedstoof wordt geplaatst on hot dior zoo kunstmatig warmbloedig gemaakt wordt, dan ontlcrgaat do ongolukkigo batracliiör het lot der warm-bloodigo dieren en succombocrt aan eon miltvuur-infectio. Toon Metschnikoff nu hot lot der miltvuur-bacillen in beide govallcn naging (hij had raiitvuur-bloed in den ruglyniphzak gespoton) vend hij bij don onvatbaren kikvorsch do bacillen voor het grootsto gcdeolto opgenoraon door loucocyton. Sommigo zworfcollcn hadden er geen onkolo gogoton. Andere waren volgepropt mot bacillen. Oil; waren do cctcollon, phagocyten. In him lichaam ondergaan do miltvuurstaafjos vormvoiaiuloringen on vorliegen zij gaandewcg bij godcolten het vermögen om klcurstolTcn op to nemen. Zij

236

degenorcoren. In den vcrwarmden kikvorsch block van zoodanigen

Fig. 14. (Naar Metsciinikoff.) Lcucocyton van don kikvorscli, die iiiiltvuurstaafjos opcton. 1, 2 en 3 stellen denzelfden leucocyt voor met eenige mi-nuten tussohonruimte. 4 is oon andere louoocyt.

strijd niets. Hier waren de bacillon buiton de cellichamen gc-blovon. Daarmede was de thoorie der phagocytose in hot loven getredcn.

Voor don aanhangor dor collulair-physiologio on pathologic is doze theorio zeor aantrokkelijk. Zij maakt ocn grooto groep van ziektcn tot eon strijd van collen togon cellen, die hot scherpst is uitgesproken in de door bactericn teweeggobrachte ontstekings-en ctterings-processen. Metsciinikoff vend voor zijne tiieoric oogen-blikkclijk medostanders en bestrijders. Aanvankclijk viel hem do strijd gomukkolijk. Later vorbloekto de bolangstolling in zijne thoorie, toon eene nieuwe theorie met niouwo feiten eeno plaats kwam oischon, maar blijkons belangrijko publicatien uit den laatsten tijd is Metsohnikoff nog aitijd in do bros om zijno oor-spronkelijko opvatting, goloutord on gestorkt in den strijd, to verdedigen.

Stoun vend iMetscilnikoff in cen ondorzoek van IIi:ss die togon miltvuur govaccincerdo konijnon met iniltviuir-bacillen ontto en zag dat doze door zwcrfcellon worden opgegcton, torwijl dit niet

237

plaats greop Indien vatbare konijnen werden geent. Hess onder-zocht verder hoornvliozen die mot ottor-bactoriön waren goinfoc-teord on vend dat, zoolang het procos in hoftigiioid toenam de cocoon buiten do collon van bet exsudaat blovon, maar nauwe-lijks waren do oersto tockonon van beginnend herstel aanwezig of plotseling waren do moeste coccen in bet inwendige van zwerf-collon to vinden.

Metsciinikoff zelf onderzocbt apen dio geinfocteord waren mot febris recurrens. Hier greop betzolfde spel plaats. Zoolang do ziokto zieb vorder ontwikkelde en op golijko hoogte bleef was or geon spiril in eon eel to zicn, maar hot nadoren dor crisis ging gepaard met het opnomen dor spirillen van Obermeier door do witte bloedlichaampjes van do milt.

Do bozwaron die tegen Metsciinikofp's thoorio kondon worden aangovoord liggon voor do hand. Hot is van ouds bokend dat do witte bloedlichaampjes hot vormogon hebben om kleine vroomdo partikoltjos in zieh op to nemen. Hot is niet mooiolijk zo to voeren mot carmijn- of indigokorrols. Als hot onvatbare dier met bacillen wordt goent on dezo worden opgegeten door phagocyton, lean het zijn dat do onvatbaarheid, zooals Metscunikofp meont, door de phagocytoso wordt verklaard, maar hot kan ook zijn dat de uit anderen hoofde bestaande onvatbaarheid van do ingebrachto staafjes schijndoodo of levonloozo voorwerpon maakt, welke de phagocyt mot dozolfdo onverschillighoid cot, alsof hot carmijn-korrels waren. Wanneer verder hot begin van het genezingspro-ces samen valt met de phagocytoso kan dit worden verklaard door do onderstelling dat een andere onbekendo kracht do bac-terien hoeft gedood of verlamd en nu oerst do witto bloedlichaampjes de nuttige maar niet hoogst belangrijke rol aanvaar-den van opruimers dor bacterio-lijken.

Tegonover dozo bodonkingon hoeft Metsciinikoff door het iso-leeren van roods opgegeten miltvuur-bactorien, die daarop voor culturon en diorproovon werden gobruikt, het bevvijs geloverd dat do phagocyton in don aanvang levendo niiltvuurstaafjcs bovatten, die op een andere voodingsstof ovorgebracht nog oon cultuur kunnen maken en ook nog hot vermögen hobben bohouden om

238

mui/en, konijnen en caviae te infectoeron. Dit is echter nog niet gonoeg, daar de bovon geformuleerdo bezwaren niet de ondor-stoliing noodzakolijk maken, dat de opgogoten bacterien dood waren, vöör zij door de cellen werden opgenomon, raaar alleen schijndood, zonder stofwisseling.

Lubakscii on Pekeluaring hebben ons een veel krachtiger argument gegeven. Zij bewijzen dat do witte blocdiichaampjes van den kikvorsch de levende railtvuur-bacteriön opzoekon. De doodon eten zij alleen raaar op wanneer zij hen toevallig ontmootcn, niaar de levenden onderscbeiden zij reeds op grooten afstand en gaan er been om zo te verslinden (choinotaxis!). Zij ruiken blijk-baar de stofwisselingsproducten.

Eon tweedo bezwaar is door Baumoarten ingebracht. Hij merkte op dat er ziekten zijn die toenomen in hoftigheid en zelfs don dood voroorzaken, terwijl toch steeds phagocytose plaats grijpt, ja zelfs regelmatig do bacterien in bet inwendige van cellen worden gevonden. Hij voert do tuberculose on de muizensopti-chaomie aan. Doze voorbeelden kunnen boogstens leiden tot de govolgtrekking dat do thoorie van Metsciinikoff niet is de alge-raeeno, alles verklärende. Maar men kan ook vorder gaan, men kan ze in de theorio van Metsciinikoff opnemon door te zeggen dat ook bij doze ziokten do cellen bun plicht doen. Zij aanvaar-don den strijd en nemen do vijanden in zieh op. Maar nu slagon zij er niet in de opgenomon bacterien te doodon. Getrouw aan hun rol van zwerfcellen voeren zij ze met zieh naar andere organon on dragon zoo huns ondanks bij tot de verspreiding dor ziokte. Zoo zoude do pbagocytoso hare koerzijdo hebben, eon vor-dedigingsiniddol zijn dat een enkele maal niot alleen faalt, raaar ten nadoele strekt. Zulke verdedigingsmiddelen komon in olken oorlog voor. Sommige vestingen bebben haar vaderland racer nadoel dan profijt berokkend en te grooto dapporheid en aanvals-lust van eene logorafdeeling heoft wel eens een slag doen verliezen.

Het zou mot do theorio van Metsciinikoff zoo siecht niet staan ondanks alle oppositie wanneor niet haar vitalistisch karakter haar had goschaad in don goest dergonen die gaarne alle lovens-

239

vorschijnseien tot een natuurkundig of scheikundig proces terug-brongen. Alles wel boschouwd veronderstelt zij een scheikundig proces: de bactorien brongen stoffon voort die do phagocyten aantrokken (chomotaxis). De cellen doodon de bacteriön door een intracellulair chemisme. Terwijl hier de stof, die de bacterien doodt, het natuurlijke antisepticum, als product der zwerfcellen werd gedacht en Metsciinikopf's thcorio zeor in kracht zou winnen wan-neer een dergolijk celproduct kon worden aangetoond, kennen wij door eeno reeks van bacteriologische onderzoekingen, die de ontwikkeling der phagocyten-thcorie tijdelijk verstoorden, bacterie-vergiften die voor zoover wo kunnen nagaan geheel onafhankelijk van de cellon in hot bloedserum voorkomen. Hier hobben we zonder twijfel natuurlijke antisoptica. We zullen thans het voor-naamste mededeelen wat omtrcnt de aanwezighoid on do eigen-schappcn dezer Stoffen is bekend geworden.

Fodor en Nuttall hebben ze het eerst gekend. Buohneb heeft ze het uitvoerigst bestudeord. Men toont ze aan door op aseptische wyze bloed te verzamolen in een aseptischen cylinder mot glaskralen. Nadat door schudden hot bloed is gedefibrinecrd, zuigt men met een pipot het holdere cellonvrije serum af, on brongt dit over in een reageorbuisje of glazen kolfjc. Zoo men nu aan dit serum bactorien toevoegt en van tijd tot tijd plaat-culturen giot die toestaan het Jiantal bacterien tetollen, zal men vindon dat hot aantal bacterien afnoemt on tot nul lean dalen. Daar oven wel ook de antiseptischo kracht van het bloodsorum langzamerhand verloren gaat, kan er een oogonblik kernen dat do weinigo bacteriön die aan de working van het antisepticum zijn ontsnapt het afgestor-ven bloodsorum als voodingsstof gebruikon on dus bot aantal kiemen in körten tijd weder tot een ongehoordgetal doon klimmen.

Het antisepticum van het bloedserum gaat niet alloon mot bot afsterven door langdurig vorblijf buiton de vaten verloren, maar men kan het ook vernietigen door hot serum gedurende een uur op 55deg; to verhitten of gedurende 6 uur op 52deg;, of godurondo 20 uur bij 45.6deg;.

Buciinkr meent dat het eon oiwitstof is omdat het serum door verdunning mot gedostilleord water zijn vermögen om bacteriön te doodon verliest, terwijl vordunning mot 0.7 pet. keukenzout-

240

oplossing daarcntcgon aan hot antisoptisch vormogon van hot serum geon afbrcuk doet. Doze eigenschap, zoowel als hot on-werkzaam worden van hot sorum door do tomporatuar van 55deg;, ploiton or voor dat do workzamo stof oono oiwitstof is.

Do volgendo cijfors govon voorbooldon van do vormindoring van hot aantal bacteriön onder don invloed van hot bloodsorum:

Typhus-bacillon (Bucunek).

versch.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; na 4'/quot; uur.

hondon-serum . . . 1367 bact.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;210 bact.

konijnon-serum . . . 1534 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;8

M i 11 v n u r - b a c i 11 o n in k o n ij n - s o r u m (Buciiner),

versch.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; na 2 uur. na 5'/, uur.

geringe hoeveelheid bact. gozaaid. 2678 bact. 36 bact.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;6 bact.

grootcro hoeveolhoid . . . ,15105 492 931 blood 1 uur op 55deg; verwarrad. 2549 3365 21675 blocd7dagenbij0^o-8^oC.bewaard. 689 272 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 82

Vlokziekte-bacillen in konijn-serura (Buohneb).

lo proof......2126nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 1127nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 356

2e proof......2161nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 1102nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 220

3e proef......1978nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 1231nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 201

Aan v. Fodok komt de eer toe het eerst deze eigenschap van hot blood te hebben opgespoord. Hij gebruikte het blood als zoodanig en is in latero proeven aan deze gowoonte gotrouw goblovon. Möge ook Buciiner beworen dat serum krachtigor werkt dan blood, do volgendo cijfers van v. Fodor bewijzon dat hot uit do vaten ge-laten blood krachtig op raicro-organismon werkt:

Hondo n blood. Miltvuur-bacillen (v. Fodor).

versch. iia2uur. na3uur. nalOuur.

arterieol blood.......352nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 10nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 4nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 194

venous bloed........510 101 90 ontelbaar

dadelijk na do lating gebruikt blood 312nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 18nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 7nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 240

1nbsp; nbsp;uur nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 228nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 41nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 256

2nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 270nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 57nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 072 24 628 684

241

Hondon blood. Miltvuur-bacillen (v. Eoüor).

vcrsch.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; na 2 mir.nbsp; nbsp; nbsp;na 4 mir.

blood bowaard bij 2deg; tot 10deg; C. 288nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 133nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 128

396nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 17Gnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 146

20deg;.....158nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 35nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 19

raquo; .....186nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 55nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 28

38deg;.....252nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 1nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 0

m )) )gt; raquo;.....315nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 3nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 2

laquo; 42deg;.....35nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 6nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 137

raquo; raquo;..... 36nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 10nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 397

Do gevolgtrekkingen uit dozo cijfors springen zonder toolich-ting in hot oog.

Eindelijk nog oon paar cijfors van Büchner, dio betrekking hebbon op zijno ontdekking dat vordunning van hot blood met physiologische keukenzout-oplossing do bosprokon funetio niot schaadt.

T y p h u s - b a c i 11 e n (Buciixer).

versch.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; na 5 nur. Niot venvanud hondon-soram verdund met

7 vol. ged. water.........50000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;138000

idem vordund mot 7 vol. 0.7 ⁰/₀ NaCl . . 40000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;18000

Typhus-bacillen (Buchnke).

versch. na 5 mir. Niet verwarrad honden-serum 10 X verd,

mot 0,7 ⁰/o NaCl........13000nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 4100

Op 55deg; vorwarmd gevvoest honden-serum

met 10 vol. 0.7 ⁰/_o NaCl......11300nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 74500

Do working is niet op alle bactoriön even stork. Hot serum van konijnon on honden oot'ent bij lichaamstomporatuur ecu kiach-tigon invloed op typhus- on cholora-bacteriön uit, veol minder stork op miltvuur- on vlekziekte-bacillen; nog minder op do bactorien van don blauwon otter. De working is gchool onafhan-kolijk van do oollon dio nog in hot serum mochten zijn achter-

242

gobloven. Zoo men door bovriozon on ontdooion ook deze aclitor-blijvors doodt, dan vindt mon do antisoptisoho kracht van hot serum niet vormindcrd,

Pekelhaeinq is op liot denkboold gekomon to onderzoeken of hot blocdsonun ook miltvuurs p o r en kan doodon. Do volgcndo voor-booldon bowijzon dat workolijk hot aantal dor in liot blood gc-brachto sporon reeds spoodig bolangrijk afnoomt.

Tijdnvoi'loopnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; Aantal koloniün.

tuäsclion de Lnfeotie van bet blood on hot makoii dor plaatoultaui'.

Torstond.

1130

4(53

2908

Ontelbaar.

1798

603

433

Ontelbaar.

1912

1468 Ontelbaar.

7896

2014

Ontelbaar.

iS'a '/a ^llU1'- #9632;'#9632;^SÄ  20

Torstond. Na 1 nur.

M quot; i)

Torstond. Na 1 uur.

91/ )! ⁰ li 11

Torstond. Na 2¹/, uur.

111

Men zou kunnen meenen dat in 'deze proovcn niet do spüren zelven gedood waren, maar dat hot bleed slochts do door het ontkiomen dor sporon gcvornulo bacillen gedood had. Om hieromtront zokerheid to verkrijgon uocstcn do sporon met hot blood in annraking gebracht worden onder zoodanigo omstandig-hcden, dat ontkiomen onmogolijk was. Daartoe word het blood na de vormenging mot sporon (die in vole gevallon tot overmaat van zekerheid nog vooraf, in do zoutoplossing zwcvondo, gopasteuri-seerd worden) bij lago toniporatuur bowaard. Terwijl bij ecu tempcratuur van 10deg; C. miltvuursporen, gelijk bekoud is, niet

243

ontkiemen, worden zij bij dio tetuperatuur tocli door konijnon-blood godood. Van twee buisjos, icder mot 5 c.^l³. godofibrinoord blood, on beiden met sporon van dozolfdo oultuur goiafoctoerd werd hot oeno bowaard bij 37deg; 0. iiot andere bij 10deg; C.

Hot aantal kolonicu bodroog


			liij 37quot; C.	bij 10quot; 0.
Terstond na	do	infeotie	4121	2443
l'At aur	i)	ii	2024	1936
laquo;V. laquo;	laquo;	}t	Ontelbaar	388
24	raquo;	ji		40
48	raquo;	ii		2

Zonder twijfol kunnen dus ook miltvuursporen door bot blood-serum worden godood on is dit laatsto in zijno antiseptische working zelfs met do storksto oplossing van oarboizuur tc vor-gelijkon.

Ook de lymphe beoft doze eigenschap. Pekelhajmng bracht milt-vimrsporen ingopakt in perkamentpapior ondor do luiid van konijaon on het blcek hem dat doze sporon goon infectie towcog-brachten doch in eenige dagon to grondo gingen. Ue loucocyton van het koniju dio bot pakjo binnondrongon iiobbon do krachts-ontwikkoling dor baoillen niot bolot, daar do groote vatbaarheid van bot konijn voor nnltvmir hunne onmacht in doze bowijst. Het ligt dus voor de hand aan scheikundige bestanddeelen van do lymphe to denken.

Wij zullon thans dit onderwerp voorloopig laton rüsten. Hot vraagstuk dor imrauiiitcit is vol mooiolijkhodon on ruadselen on hoewel onze konnis daaromtrent in do laatsto jaren in rerbazende mate is vergroot, is hot vorconigon van al het bckondo tot oeno thoorie op hot oogonblik nog niot mogolijk. Daarom hobbcn wij or do voorkeur aan gogovon uit hot groote aantal feiten or eon deol bijoon to voogon, dio bewijzon dat in hot lovondo lichaam eono antisoptische working plaats grijpt.

Bouohajjd heeft gotracht van hot wezen dor iimnuniteit oeno

244

voorstolling to geven, dio gobruik niaukt van do phagocytose en van do antisoptischo kracht van hot bloodserum. Dat was eon op hot congres to Borlijn zcor toogojuicht kunststuk, doch hot bodriogelijko zijuor voorstolling- block duidelijk genoeg, toon woinigo maanden later LhonuiNu on Kitasato do ontdckking van eon chomisiuo mododoeldon, waarvoor in Bouciiahd's thoorio goon plaats was on aantoondou dat in hot blood van con gonezond dior zieh eon togengif ontwikkolt, dat hot bactcrion-gif onschadolijk kan makon. Met do procven van Bjsheing en Kitasato zullon wij later do vordcro bosprcking van hot ondonverp immunitcit mocton aan-

ZESTIENDE V00RDRACP1T.

Drlnkwater-onderzoek on Drinkwator-vorzorging.

Van theoretisch standpunt gozion kan men aan eon hygiönist geen moeielijkor opdraoht goven dan oen drinkwater-onderzoek. Zijn motliodon goven hom geen macht tot liet opsporon van ziok-makende stoffen. In enkelo oenvoudige gevallen mag hij or in slagon eon vcrgif, lood, to vinden, do meest gevreesdo pathogono bacteriön zal hij sleohts in zeldzame gevallen knmien opsporen en hunno aanwozighcid uitsluiton. En al zijn zo afwezig, hij moot bovon-dien verklären dat zij or niet in zullen komen, dat hot water geen gevaar loopt op den duur te worden besmet. In con tijd dat in heel Europa geen enkel geval van cholera voorkomt moot do hygiönist uitm aken dat, als do opidemie nadert, do Kocn'scho Vibrionen nict in de bron zullen gcraken. Men verlangt van don onderzoeker eon duidclijko nitspraak. In elk geval moot hij beslissen zonder twijfol over to laten. Dit lijkt zoor mooiolijk. Toon do ecrste malen eon drinkwater-onderzoek aan ons Laboratorium word opgedragen ge-vooldon wij ons zeor bozwaard. Do praktijk viol ochtor moo. Wij wisten dat wij eon soheikundig en con bactoriologisch onderzoek mocsten doon, maar wij ondorvondon, dat or ook eon technisch onderzoek noodig was en dat dit technisch onderzoek, goloid door de bacteriologische on scheikundige gcgevens, in den rogol zonder mooito een oordocl doot vonnen. AVij ondorvonden dat wij do op-dracht om d r i n k w a t e r to onderzooken niet mocston aan-

246

vaarden, maar dat de bron van hot water, do wol, do regenbak, de prise d'eau, liot voorwerp van hot ondmoek moest zijn,

l^ij con scheikundig onderzoek van drinkwator wordt in do oersto plaats op Stoffen gelet, dio op zichzolf hot water niot slcchter maken, doch or op wijzcn, dat hot water uit eon vcrvuildcn bodem entspringt; organische stof, amraoniak, nitriten en Chloriden,

Do herkenning en quantitatieve bepaling dor organische stof geschiodt mot kalium-pormanganaat.

Ammoniak wordt opgospoord mot hot bekendo reactiof van Nessleb- Voor hot aantoonen van salpeterigzuur maakt men gcbruik van eono oplossing van joodkalium-stijfsol.

^len heeft voor doze Stoffen gfenswaarden vastgesteld die be-palon hoovcol van oik dozer Stoffen in hot water mag worden toegehiton. Zoo gevon Thiemann on Gärtneh do volgendo grons-waarden op:

1 Liter water mag niet moor bovatton dan:

1deg;. 500 m.gr. minoraio en organische, bij hot vordampon op hot watorbad tcrugblijvcndo Stoffen.

2deg;. ISO200 m.gr. calcium- on magnesiumoxyd.

3deg;. 80100 m.gr. zwavolzuur.

4deg;. 5 15 m.gr. salpetorzuur.

5deg;. 2030 m.gr. Cl. overoenkomend mot 3350 mgr. CINa.

(5deg;. Ammoniak on salpeterigzuur mögen in hot gehcel niet of in nauwolijks aantoonbaro hoevcolhoid voorkomon.

7deg;. Do in i Liter water voorhandon hoevcolhoid organische stof mag niet meer dan 810 m.gr, kaliuin-pcrmanganaat reduceeren.

Do in 1 Liter zuiver water aanwozigo organische stolfea of stikstofhoadende organische lichamen, loveron in don rogel niet moor dan 5 m.gr. organische koolstof en 0.2 m.gr. albuminoid-ammoniak.

Doze grenzen zijn op grond van verkrogen ervaring gostold, maar tocii wiliekeurig. In sommigo streken kunnen zij niet worden voigohoudon, daar zelfs hot beste water onkolo grenzen ovor-schrijdt. Do ervaring die tot hot vaststcllon dczor waarden leidt is dan ook eon zeer onzuivcro. 3Ien woot wol wölk water men

247

heeft af- en goodgckciml, maar hot blijft bijna altijd onzeker welk water indcrdaad voor het gobruik nadeelig zou zijn geworden en welk niot. In onze kleine stcden krioelt hot van welpompen die water leveron dat alle gronswaardcn oversohrijdt en dat tocli door de ingozotencn van oucler tot ouder zondor nadcol godronken is. Het is niet mogelijk op gocdo gronden to bcoordeelon of de chemicus die hot water afkonrt golijk heeft. Men kan zeggon in dubiis abstinequot;, er is twijfol of hot water goed is, drink het daarom niet. Maar dat is do nianicr niet 0111 do juiste maat dor grenswaarden op to sporen.

Wij weten 66n voorbeeld to gevon waar do grenswaarden zondor twijfol do scheiknndigeu op con vorkcord spoor hebbon ge-leid, nl. het animoniak-houdend water dat door Nortonpompen wordt geleverd dio hot water ait do diopero bodomlagen (van 2032 M. naar onze orvaring) omhoog brongen. Wij hebbon Nortonpompen ondorzocht in velo vorschillcndo deolen dos lands, in alluvialen en diluvialen bodem. Hot water kwam glashelder naar bovon on bovatto goon onkelo bacterie. Hot bovatto steeds aramoniak on word mecrmalen wegens dat ammoniak-gehalto door eon scheikundige afgokeurd. Zoo b.v. hot water van ver-schillende Nortonpompen uit do gemecnto Schoonhoven, en van Nortonpompen in do voormalige Kijkswcrkinvichting Ommerschans.

De grenswaarden kunnen ons dus in den stock laten en tot een onjuist of onnoodig hard oordcol verleiden. Zij kunnen het water in verdenking brongen van schadolijk to zijn, moor niet. Zijn scheikundige indieatoron in groote hoeveolheid aanwezig dan mag do achterdocht van den onderzocker ovenrodig groot zijn maar het is onjuist om to denken dat met do quantitoit dor organische stof do gevaarlijkheid. van hot water schommclt.

Hot vasto vortrouwon op do juisthcid van den grondslag van hot schoikundig watcranderzoek datcort uit den tijd toon men do pathogono bactcricn nog allcen als lictie kendo on zieh in hot gchoel nog niot voorstcldo dat rottingsbacterien on zickto-kicmon vorschillcndo soorton zijn. Zoo in eon bodem organische stof in vorval vorkoert, zal men in het water dat uit dien bodem is govloeid de organische stof en do producten van haar vorval

248

kunnen weervinden. Daarenboven kunneu ook do bacteriön dio do ontleding der organische stof uitvoeren worden incogoslecpt. Maar liot kan ook zijn dat op den langen weg dien bet water lieeft afgelegd do gesuspendeerde bacteriön worden aohtergela-ten en allecn do opgeloste rottingsproducten nietlogcvoerd. Zoo komt waarscliijnlijk hot vluchtige ammoniak in do voorbocde en wordt hot onverzeld van andere rottingsproducten in do diepste bodemlagen aangotroiYen.

Er is goon reden om bet water dat slcchts opgeiosto rottingsproducten bovat, dio zeif onsclmdelijk zijn, af te kouron.En zclfs wan-neer bet water rottingsbaeteriön bovat isbet daarom nogniet ongo-schikt. Is do organische afval die den bodem vorvuilt van plantaar-digen aard, dan is bet iioogst onwaarscliijniijk dat iiij Idemcn bevat, dio voor den menscii gcvaarlijk zijn. Is or daarentegen nienschclijko of dicrlijko afval in den bodom voorhandon, dan kunnen daardoor vcel cerdor zioktckieincn insluipen. Zoo do ver-vuiling van don bodem mot nienscbolijkcn en diorlijkcn afval goregeld blijft plaats grijpon, bestaat or kans dat bet missehicn blijkens do ervaring van meerdero menscbcnlevens ongovaarlijko water, tocb in do toekomst met zioktokiomen wordt besmct. Bij hot onderzoek van bet drinkwatcr meet er dus wol worden go-let op do kanscn van vervuiling van den bodem rondom do wcl. Dit liobben do besten der hygienisten dio do scboikundigo motiiodo van drinkwater-onderzoek uitvoerden niet nagolaten '). Togen den regcl dat ook bet terrein waar bot water vcrzameld wordt moot worden ondorzocbt, is ocbtor in vroegor dagon vcel gozondigd. Nog is do gowoonto niet uitgeroeid bij bet publiek om eon ilescb water, keurig vorzegcld naar don cheniicus tor

i) Uit lilijkt reeds nil do aanbeveling van FluOOE om vooral op de chloridon to loltcii die het bewijs leveren dat liet water met afval dor moiischclijko luiis-houding is verontreinigd. Een iVaaie illustratie hiervan ontmoetten wij onlangs bij lict vergolijkeml onderzoek van water uit oen Nortonpomp op dc Vucbtsche heide on uit oen put op ongeveer 100 M. afstand van din Nortonpomp. Heteerste water liovalto sloclils 22.23 rngr. CINa pro Liter, het tweede 210.9 mgr. Do put was onmiddolijk achter eeu hoordorij gelegen on word Idijkbaar door lict spuol-water verontreinigd,

249

onderzock to zeiulon. Do bactcriologic niocst wel mot dezo ge-woonto broken, Daar godurcndo do vorzending van het water do hoovoclhcid bacteriün toeneenit on men tocb beginnen moot met den bacteriologisohen toestand van hot versch gepnttc water to kennen, was men wel gonoodzaakt liot watoronderzoek op het torroin zolf aan to vangon. Do ondcrzocker ging dus met do noocligo hulpmiddolon het water zclf vcrzamolen en was mi tevens in do gcicgonheid de sitnatio in oogenschouw to nomen. Onzo ervaring hoeft ons gelcord dat dit godoolte van het onderzock hot bciangrijkstc van alles is en van do drie mcthodon: schoikundig, bacteriologisch en technisch onderzock, het minst kan worden gomist.

Ook hot zuiver bactoriologischo ondorzoek hoeft aan do ver-wachting die men or van gekocstcrd iiccft niot beantwoord. Hot is niet slechter maar ook niet betcr dan het schoikundig ondorzoek. Evenals dit laatste in het opsporen van lood on kalk zijn sterke zijde hoeft, zoo is hot bacteriologisch onderzock slechts in 66n gcval afdoende nl. bij liot onderzock van diepo wollen. quot;Waar do beslissing hot moeiolijkst is, bij het onderzoek van oppervlak-kige wellen, zijn bactoriologio on scheikundo beiden zeer onzeker. Hot corst word or con bacteriologisch ondorzoek verriebt door Wolffhügbi, en Riedel. Zij maakten plaat-culturen van cone bo-kondo hooveelhcid water b.v. con c.M⁸. en telden hot aantal kolo-nicin, dat op do plaat opkwam. Zoovecl koloniön, zoovcel bacterien zonden or in do onderzochto hoeveclheid water voorhandon zijn. Dikwijls zijn or echter zöövool bacterien dat do koloniön to dicht bij elkander liggen on onderling baren groei belemmeren. Daar-om is hot noodig om ook bier verdunningen to maken. Men moot dan do quantiteiton gelatine on water waarmede men werkt nauwkourig afmoton, ton oindo uit do tolling van hot aantal der op do sterkst verdunde plaat gogrooido onlturen liot aantal bac-terien per c.M¹⁵. to kunnen berekenen.

Hiorbij moot ovonwel in liot oog worden gohoudon dat do bacterien zieh gedurende do overbrenging van do pomp naar hot laboratorimn kunnen venneorderon. Dit gescliiedt voorecrst omdat de teuipcratiuir van hot water na hot oppompen hooger wordt,

250

ton twccclc omdat hot water in don bodom In eon koolzunr-atraospheer vcrtocfde on nn hot oppompen ovorvlocd van zuur-stof krijgt.

Do pkat-cultuur to makcn is ecu bctrelikelijk eenvoudig work, Ais incn do noodigo liulpmiddelon mcenoemt lean men gemakke-lijlc in een oogwenk plaat-culturon van hot pas opgepompto water in ocno gciniproviscerdo wcrkpiaats gioten. quot;Wij makcn op hot terrein gewoonlijk onze goiatinc-plaat trgen den wand van bet roagocrbuisjo waarin do gelatine word meegebracht (zoogenaamdo rolbuisjes-cultuur van Esmarch) en makerraquo; gecn verdunningen, doch nomen twee druppels water uit een gostcriliseerde pipot, do grootto van welker druppels to voron is bcpaald,

Hot gcgoven dat men op dozo wijzo verkrijgt is hot aantal op gelatine grooiendo bactoricn dat in hot pas opgepompto water voorlmndon is. Dit cijfcr is in menig opzicht to vcrgolijkon met hot resultaat dor ammoniak- on nitriotbepaling. Do gokweekte bacteriiin zijn evenoens volkomcn onscliadelijko stofl'en mctbohulp waarvan wo hopen to kunncn oordoolen over onbekonde schade-lijko steilen. Ook hier moot do praetijk beslisscn of dit gegeven ocnigo waardo heeft. Do chemici hobbon ook eerst moeten ervaren of zij door do bcpaling dor meergonoemdo ontledingsproductcn van ciwit iets onitront do qualitcit van hot water kondon to weten komen. Het blcok bun dat dit wel hot geval was. Evonzoo kun-non do bacteriologen verklaren dat de quantitatievo bepaling der water-bacterien waardo iicoft. Hot is dikwijls een steun voor ons oordocl dit zeer gomakkolijk to verkrijgen gegeven to kennen. We hebben een zeer groot aantal van zulke bcpalingon godaan en hebben in wcrkelijk good water nooit een tnlrijko bacteric-be-bevolking gevonden. Wij willen daarom het water dat moor dan 300 ä 50O bactorien bovat niot onvoorvvaardclijk afkouron. Mis-schien leert het onderzoek tor plaatse dat do welput nict good gedekt is of do regenbak niot schoongomaakt en dat in elk geval eene kleine verbotoring hot aantal bacteriiin benedon do grens-waarde doot dalcn. Wij willen evonmin het water dat minder dan 300 bacteriiin bovat per c.M⁸. onvoorwaardclijk goodkeuren. Voor sonnnige watersoorton is dit vcel to vcel (dicpo wellen) on

251

ook andere kunnen verdacht Avater leveren hoowel zo weinig bacterien bevatton.

llet aantal bacterien dat in 1 c.c.M. water voorlianden is, is con gegeven dat op ziebzeif nooit in staat stelt een bron goed of af to keuren. Ilet meet altijd met andere gegevens in sanicn-hang bescliouwd worden. Het gaat hiermeo als met de diagnos-tiek van ziolitea. Eon enkel symptoom is onvoldoendo voor de diagnose. Mcerdero verscliijnselen, wellicht elk voor zicli van weinig beteokenis, govon to zamen recht om do diagnose to stellon.

Daar van do gegevens die het onderzoek oplevert cen zeer verschillend gebruik moot worden gemnakt, naarmato van do soort van water die ondcrzocht wordt, znilen wij achtereenvoigens do vcrschillcndo bronnen van drinkwatcr bespreken: rcgenbak, oppervlakkigo en diepo wollen, rivicr-, dnin- en heidewater-lcidin-gcn. Dan zal tovens blijken dat bij het practisch onderzoek allo gegevens welkem zijn, en dat zij te samen eon juist en billijk oordeel in den regcl mogelijk makon.

Voor wij daartoo echter overgaan cen enkel woorcl over hot opsporen van pathogene bacterien in water. Ten onrcchto heeft men gedacht dat dit het ideaal van het drinkwater-onderzoek zou zijn. Hot heeft integendeel met het drinkwater-onderzoek nicts to makon. Do hygienist heeft nict to ondcrzooken of eon pomp met typhus of cholera is besmet, maar of zij daarmede bosinot zou kunnen worden. Do dorpspomp te Laufen die eon heel dorp typhus bezorgde was nict ongeschikt onulat zij op con oogenblik typhus-bacillen bovatto, doch inoest lang van to voren zijn afge-keurd omdat zij gevoed word door con beekjo waarin het vnile linnon eener boerderij word gospoeltl. Wannoor dus iomand bo-Avijst dat het opsporen van pathogene bacterien in drinkwater zeer niooioiijk is en dat bacteriologen daaromtrent to günstige voorstcllingen hobbon gchad, dan bonadeolt hij daanneo do roputatie van het bactcriologisch drinkwater-onderzoek volstrekt niet.Het gcval waarin do bacterioloog in drinkwater typhus- of cholera-bacterien gaat zocken, is een geheol ander. Ilij werkt dan nict als hygienist maar als opidemioloog. Onderstel do bowonors van con blok

laquo;r

252

huizen zijn voor cen groot dcel ziek geworden aan typhus of cholera. Ilet vermocden rijst dat bet door alien gemcenschappclijk gobrnilito drinkwater do oorzaak der epidemio is. Oogcnbllkkelijk wordt do pomp gcslotcn en voor hot gebruik ander water ver-schaft. Men tracht mi de smetstof in bet afgekeurde drinkwater aan to toonen. Oelukt dit, dan is do zaak nog wcl niet beslist, maar dan klimt do waarscliijnlijkbeid toch bclangrijk dat bet drinkwater bij do verspreiding der zickto een belangrijko rol beeft gespceld. Znlk een onderzoek nu is zeer moeielijk. De plaat-cul-tuur laat ons in den rogel in den steek bij het zocken naar do spaar-zamc zicktekiemen. Er moot een kunstgrcep worden gebruikt om do kansen der laatstgenocinden te verbeteren. Naar het schijnt kan dit voor do typhus-bacillcn geschieden door hot zuur maken dor gelatine, b.v. met carboizuur. Dit schaadt do typhus-bacterien woinig, andere microben zcor bclangrijk in bun groei on geeft dcrhalve aan do ecrstgonoemdon cen voorsprong. Voor bet op-sporen van cholera-vibrionen maakt men gebruik van do grotig-heid waarmede doze zieh voeden met pepton. Men voegt bij eeno groote hoeveclhoid water zoovcol pepton en keukenzont, dat van elk 1⁰/₀ in do oplossing komt. Zoo cr komma-bacillen aanwezig zijn, vindt men doze na kortcren of längeren tijd brocdens aan de oppcrvlakte dor vloeistof. Do combinatie van gunstige momen-ten, pepton, keukenzout, zuurstof, maakt dat te dezer plaatse de cholera-vibrionen ecrder in cultuur kunnen komen dan dewatcr-bacterien.

De oudere onderzockingen van water op typhns-bacillen hebben gcen waarde omdat men toen bot zoo algcmcen verspreidde bacterium coli commune niet kende, dat gemakkclijk met den typhus-bacil kan worden verward. Doze laatste is tot dusvor eigenlijk slcchts twoemaal met zckerheid gevonden in water dat gedronkon word door personen die later typhus kregon. De eerste maal door Fodob in Budapest bij eene opidemio die daar in 1890 plotsoling uitbrak. In 14 dagen kwamen 700 gcvailon van typhus voor. waarondor vele patienten uit do hoogere standen. Daarna nam de epidemic af en kwamen geduronde 2¹/₂ maand nog slcchts sporadische gcvallcn voor, waarop op ecus wecr 300 gcvallcn volgden. Toen lucid do

253

epidetnle op. Do stad ligt aan do helling van con 2000 voot hoo-gon borg oa ontvangt haar water nit bronnen op do hollingon. Hot water word godarondo beido opidonücön ondorzocht en togon hot oiiulo dor 2o opideraio golnkto hot na vole hondordo ondor-zookingen 5 maid reine oulturen van typhus-baoillea to krijgon. Lokko privaten, die tot hot ziokenhuis bohoordon stonden in vor-binding mot de bronnen dor watorloiding.

Do tweodo maal dat mot zokorhoid typhus-bacillon in drink-water worden govonden was in 1893. In het stadje Seehausen nabij Maagdeburg kwara in don horfst van dat jaar oon typhns-epidomie voor boperkt tot oon groep huizon wier bewonors alle hun drink-water uit oon drietal pompon haaldon. In hot water van twee dior pompon vond Schild typlms-bacillen. Hoo doze in dit water goraakt zijn is niet mot zokorhoid goblekon. Do wellen ston-don met oon door do stad loopondo gracht in vorbinding. Mis-schion heeft do infoctio van hot welwator door het grachtwator plaats gohad.

Ook do koraiua-bacil dor cholera is in drinkwator niot met voldoonde zokorhoid aan to toonen. Zij is grillig in haro eigon-schappen on or zijn in do natiuirlijke watoron vole soorten dio op haar golijlcon. Zoo heeft ook do jongste cholora-opidomie waarin zooveel word gewerkt ons goon afdoondo uitkomst gogeven. Zelfs het interessante feit van Prof. Spuoxck die in riviertjes aan wior oevors cholera-govallen voorkwamen vijfmaal komma-bacillon vond (de Dodemsvaart bij Averoost on Dedemsvaart, eon gracht to Coevordon, do Oudo Kijn nabij Oudshoorn, eon sloot to Aarlan-dorveen) raooton wo voorloopig laton nisten, omdat do identitoit van komma-bacillon zonder cortificaat van oorsprong uit don menscholijkon darm op hot oogenblik nog niot kan wordon bo-wozon.

Op dozo zaken komen wij bij do epidemiologie terngen hervat-ten nu do bosproking van hot hygienisch drinkwator-onderzook.

Regen water. De regen sloopt in zijn val stof uit do lucht moo. Wie donkt dat er in do lucht voel ziektekiomon rondzworvon zal zieh van hot gebruik van regenwator onthouden. Do bactoriolo-gon evonwel vonvachton van do lucht slechtsgoodc dingon. Hot is

254

waar dat door hot opdrogeo van sputa, door hot afsohilferen van do luiid dor roodvonklijdors on op andere wijzon wel eons ziektekiemen in do luoht gorakon. Docli deze kernen maar voor con zeer klein godoolto in do buitcnlucht on zo worden or zoozocr vcrdund, dat zij zieh in do massa vorliozon. Roods hot soheikundig onderzoek loort dat hot rogonwator zeer zuiver is. Hot stof dat wordt meo-govoord bezinkt in den bak on daarmede do zeldzame pathogene baoterien dio on wogons do afwezighoid van voedingsstof On wogons do läge tomporatiiur zieh nict vennoordoron. Zij doolon hot lot van hot ovorigo vuil on vortoovon tot do volgondo roiniging op don bodoni van don rogonbak, terwijl hot klare water daar-boven wordt verbruikt. In don tijd toon men gasvorraige miasmata in do lucht aannam, mocst nion hot rogonwator verdenken, deze op to lessen on moo to sloopen. Wollicht is daarvan do afkeor van rogonwator als drinkwatcr in do moosto doolon van ons land afkorastig. Wannoer do dakgoton in goodon staat zijn on do rogonbak good in ordo, is hot rogonwator good. Hot hygienisch onderzoek lost zieh hier dus in hot technische op. Hot is echter niot overbodig do gowonc chemische en baetoriolo-gischo proovon to docn omdat dezo con vingorwijzing kunnon goven. Twee voorboolden. Op zeker fort was do rogonbak en do loiding in goodon staat bovondon. Hot water vortoondo echter eon starke reactie van amnioniak on nitrioten en bevatto 1500 baoterien per c.M³. Eon nador onderzoek toonde nu aan dat do rogonbak niot govood word. Hot bomvrijo gobouw was bodokt met con laag kloi die van do hocrlijkste rogonbui goon droppel doorliet. Hot ondorzochte water was blijkbaar eon rostantjo dat in jaren niot vorvorscht was. quot;Wilde men don rogonbak gcvuld krijgon mot drink water voor oono ovontuoelo bezotting, dan zou do grondbodekking mooton worden vorandord.

Op con ander fort voldood hot water wat sinaak, kleur on chemische samenstelling aangaat wel, maar hot bevatto vool to veol baoterien. Tonvijl wij gowoon waren in do regonbakkon hoogstens 200 bactorien per c.M⁸. to vindon waren er 30Ü0. liij onderzoek block dat do rogonbak govood word door do fo rtgracht, wior water trouwons holder on klaar was. L)o overstortpijp nl.

255

dio hot overtollige water van don regenbak in do fortgraoht moest loozon, was op oen anderen dan op den tegenwoordigen water-stand berokend on lict hot graclitwator tot don regenbak too.

Meermalen was ons hot cliomiscli on bactoriolog-iscli ondorzook hot iniddol om to ontdokkon dat do regenbak vuil was en moost worden schoongomaakt.

Hot aantal bacterien in con regenbak, welks water gorogold gebruikt wordt on die good voor instaiving is bowaard is zeer goring, bodraagt dikwijls niot inoer dan 10, 20 of 30 per c.M³. Zoo liet hondorden bodraagt is or iots dat niet dougt in do dak-goton, do loiding of don bak on dat moot worden vorbotcrd. Van afkouron kan goon sprake zijn. Zolfs als do scheikundigo lood vindt zal hij tot technische vonuuloringen kunnen advisooron.

quot;Wolwater. In onze stcden vindt raon talloozo wollen van i5 JI. diop, wier water gowoonlijk uit eon schoikundig oog-punt niot onborispoiijk is, doch juist door die vcrontroinigingon smakolijker is dan dat der diopo wollen of rogonbakkon. Wij hobben uit den mond dor bowoonstors oener achtorbuurt opge-vangon dat hot water dor afgokeurdo opporvlakkigc wcl veol botor was dan dat dor pas goslagon pijpwol. Hot niouwo water was flauw, or moost zout in do koffio gedaan worden om ze smakolijk to makon! Sotntgds is do hoevooilioid aminoniak, nitrioten, organische stof en bacterien zoo groot dat men hot niot waagt hot water good to keuron. Trouwens dan zijn gelukklg do physische oigonschap-pon dien overeenkomstig zoo ongunstig dat men zijn afkourond oordocl zondor aarzolon uitspreekt. In andere gevallon is do zaak moeiolijkor. Hot chemisch on bacteriologisoh zoor twijfolaohtigo water is glasheldor. Hot parelt in hot glas. Do vorbruikors noo-mon hot kostolijk. Zal inen iri bet water afkouron? Hit zijn juist do gevallon waarin men hot onvoldoonde gevoelt van do theore-tisclie basis van liot bacteriologisoh ondorzook. Men late zieh dan door do orastandigheden loidon. Men vange aan to onderzoo-ken of or oorzaken van vorvniling in den ointrok dor wellen gelegen zijn. Zoo niot, dan wordt ons rocht om hot water af to keuron nog moor verzwakt. Juist bij dezo opporvlakkigo wellen is or goon ovorocnstomniing

256

tusscheu hot soheikundlg on liot baoteriologisch onderzoek. Water dat zccr vocl bevat van do schoikundigo indioatoren kan oon zoor goring gehalte ami bacteriön bozittcn on omgekeerd. Dit is goon reden cm hot bactcriologiscli ouderzoek goring to schatten, maar wijst or daarentegen nadrukkeljjk op dat naast liot soheikundig onderzoek hot bacteriologische zijno plaats waard is. Hot wekt ons wantrouwen waar hot soheikundig onderzoek oon günstigen indruk gaf. Hoewel wij elk goval voor zieh willen booordcolon on ons aan goou gronswaardo verlangen to binden, makon wij gaarno gebruik van do orvaring dat wij nooit in verzoeking zijn goweost water good to kouron dat moor dan 150 bactoricn in do c.M⁸. bevatto.

Bij do bcoordoeling dozer wollen meet vooral do leans die er bostaat worden in aanmorking genoinon ora botor drinkwater to verwerven. In eonc stad waar oon goodo watorleiding is, kan men zeer strong in zijue eischon zijn. In cone provinciestad waar allo wollen oppervlakkig liggon, is het onpractisch om door hoogo eischon al het water af to keuron. Zoo men con deel dor wellen afkeurt zullen dozo worden gosloton. Indien men alle wellen on-goschikt oordoolt, wordt or geon onkelo aan het gebruik onttrok-ken. Men kan dan in zijn rapport toch uitoenzotton dat do wijze van drinkwator-vorzorging in boginsol to vcrvverpon is en dat ook do thans goodgokourdo wellen op den duar door pijpwollon of watorleiding zullon raooton worden vervangon.

13ij zoodanig onderzoek stolt men dus do grenswaarde oerst vast als hot onderzoek is afgoloopen on let behalvo op don bac-teriologisohen en chemischen toostand vooral ook op do hcldor-heid en don renk van hot water en bovenal op de omgoving dor wollen.

Naar onze ervaring komt men nog nict in botsing mot de eischon dor practijk als men vorlangt dat in eon omtrek van 20 M. rondom do we) zieh geen riool, beerput of mosthoop mag beviudon. Wij hobbon eonmaal op 10 M. afstand van oono wol een niot getnetselden mestkuil govonden die tot privaat diende voor do bewoners van vier woningen, on op grond daarvan do wel ongoschikt verklaard. Het water bovatto slochts 28 bactoricn

257

per c.M⁸, on was zoor holder, zoncler sediment. Hot word gcdron-ken door do bowoncrs van con tiental woningen. Daar dezo oppervlakkige wollen goon zoor grooton rijkdom aan water hob-bcn, maar op con zatcrdagmorgon in don rogel door do bowoon-stors dor omliggondo aulitcrbuurt worden lens gopompt, zou men dosnoods in oon gunstig geval kunnen borokouon hoo groot do van vcrontrciniging vrijo ruimto rondoin do wol zijn moot.

Pijpwollen. Wanneer men water afkourt dient men ook voorstellen tor verbetering to doen en ook daarvoor is hot beter on gomakkolijker dat men zijn ondorzook tot do plaats waar be-hoofto aan water is heet't uitgestrokt. Buiten zal men wellicht oeno botcre plaats voor do oppervlakkige wel kunnen aanwijzon, vor van niustkuilen, privaten of verontroinigdo slooten. In do stad zal men, zoo or geen watorleiding is of In don eorsten tijd konicn kan, hot slaan van oon pijpwel kunnen aanbovolen.

Do vorvaardiging dozer wellen heeft in den laatsten tijd technisch zeor gewonnen. Er zijn volo Krma's dio hot boron eonor pijpwel aanncmon on zoer good tot stand brongon. Zij bezitten buizen die in den grond worden godroven. Naar mate dor quali-tcit en quantiteit van hot 'vorkrogen water of op grond van do resultaten dor vroogerc boringon, wordt do laag bepaahl waaruit men bij wijzo van proof water wil nomen. Dan wordt door do buis oon iiltor van kopcrgaas met zoer fijno mazen naar beneden gelaten, dat hot zand moot terughouden. Zoo men al spoedig eon kleilaag ontmoot, wordt dlt als eon zoer gunstige omstaudigheid boschouwd. Do natto kloi heeft nl. oon zoo sterk vermögen cm water to binden, dat zij con nagonoog ondoordringbaro laag vormt, al ware doze maar wcinigo c.M. dik. Ilet grondwator ondor do klei is dus gehocl afgesloton van hot water boven do kloi en wordt door hot zakwater uit do bovonsto lagen van don bodeni niot voroutroinigd. Wanneer or goon kleilaag is, zit or niets anders op dan con laag uit to zoeken die rijkclijk en holder water gecft. Dit is in hot günstigste gcval con laag met fraai wit zand, als hot kan van grove korrol on vomongd met grint. Zulk eon laag biodt ecu zoer geringen weerstand aan hot water. Als er water uit wordt gepompt dringt or van tor zijde uit con

258 #9632;

grooten omtrek nieuw water toe om de plaats van het opge-pompto to vorvangen. lion verkrijgt eon zeer rijko pomp, die door do voroende krachten van scharen van do zindelijksto Hol-landscho liuismoeders niet lens to pompen is. Bovindt zieh de laag van grof zand en grint onder kloi dan komt het er niet veel op aan of ze dieper of ondioper ligt. Indien er goen kleilaag is heeft het water des to raeor kans te worden vorontreinigd door vuil zakwatcr naarraato do zandlaag dichter bij de opper-vlakto gelegen is. Men moot dus niet te gauw tevreden zijn.

Het bacteriologisch onderzoek van don bodom heeft geleerd dat op 5 M. dicpto het aantal bactcrlön tot nui is goreduceord. Een zandlaag op 10 M. dicpte is dus vrij van bacterien. Neomt men er echter water nit clan wordt dit ten doele van torzijdo uit de zandlaag ten doele uit de hoogere lagen aangovuld, en zoo zal dus het water dat van 10 M. diepto komt wol bacterien kunnen bevatten. Juist voor dozo wellen is het bacteriologisch onderzoek van groot gewicht en is daarmede met geringe moeito een ge-gevon to verkrijgon dat do schoikundige slechts door groote inspanning kan lovercn. Mon kan nl. door het aantal bacterien to bopalen om do 5 minuten, torwijl er voortdurend wordt door-gepompt, nagaan of zieh in do diepte een zuivere laag bovindt on of do vcrontreiniging die het water door het zakwater onder-vindt van beteekenis is.

Mon vindt dan b.v. het volgendo:

Pijpwel in stadsgrond. (Green kleilaag. 10 Meter diep). Aantal bacterien in 1 c.M³. . . . 310 Na 5 minuten doorpompon . . . 140 10 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;... 30

In dezelfde gemcento lovort een pijpwel op 35 M. na eenigen tijd doorpompon water dat gehoel vrij is van bacterien.

Eon pijpwel van 10 M. in stadsgrond is dan ook voor blijvende waterverzorging niet voldoondo. Men mag in zijn voorstel om oene pijpwel to slaan verlangen dat zal worden beproefd do watergevende laag op 20 11. of daar benedon te vinden. Buiton, waar men do verontreinigingen van den bovengrond ovorzien kan, mag de oisch geringer worden gesteld,

Fig 15.

Oivndborüu/ voor fiel a au,,

Hct filter mml tap d/Hie/ . qepUiutst ofgt; 17 DT. in ,xoU ßjti xa/td quot; h een* anJer deel dep Gamp;mefnte werdntet goed' #9632; siuxaf cen ßlten yeyltuitsb op MM. in, blixxuD ßjii xand quot; Damp;xc latUf c/afvoorireffeliik water zander lacterveit.

Meter 2  3

n S

laquo; 6

(/ro/ul en xand.

doriherJUn m/icL. heel ml fjfrv uuid.

idem met leemstah'es. wit Kcutd ids t/ivver.

dmJter f'ijn xt/sid. ut'arle veamp;ngrorul.

rhnker xand Iweljijn. iA'/n. iets lie/dej'.

m( fljn kojuI.

Igt;lmm fiju xand.

iets witterJyn xand.

hlmiwe leem. bliiuw Jyii xand.

Lets lichter Jjjn mnd.

hUiuwJyn xand.

iets Ik'liiwjljn xund. cbnkerjyn xand.

hhmw Jjjn xand..

teem.

yiaiiw ßjii' xand.

 f/,30

., 16

18 19

 23,26

 U,2ö

 23

 29

., 31 32 33

 37

littiv-Myid-ir Leideti.

Meter laquo;.?

hlauwe l^eem. leem zand.

269

Wij eindigon ouze bespreking van do pijpwellon met eenigo voorboolden van doov ons verrichte onderzookingen en ceno mcde-deoling over do prijs van hot boron van pijpwollcn.

Nortonpompen op eon beide b ij 0 in m o n. 10

Victor ondor hot maaivcld.

1.nbsp; Ammoniak por L. 0.1 nigr. Nitrieton at'wezig. Organische stof por L. 30 mgr. Bactoriön 0.

2.nbsp; Ammoniak por L. 0.1 mgr. Nitrieton afwczig. Organische stof por L. 31.6 mgr. Bactoriön 0.

Hot bacteriologisoh onderzook word hot oerst ingosteld nadat ruim Ya ^uur ^was gepoinpt. Nadat op niouw 4 nur lang onafgo-broken was doorgcpompt, word hot onderzook horhaald. Boido malen waren in hot water geen bactoriön aanwczig.

Nortonpomp op deVughtsche beide. 12¹ / Motor ondor hot maaiveld.

Ammoniak zeer geringe sporon. Nitrieton afwezig. Organische stof per L. 83 mgr. Bactoriön 0.

Ook hier bleef nadat 3 mir onafgobrokon was gopompt hot water bacteriovrij.

N o r t o n p o m p in Schoonboven. 21 Motor ondor hot

maaiveld.

Ammoniak per L. 3 mgr. Nitrieton afwezig. Organische stof

per L. 205.4 mgr.

BacteriSn.

na 5 minutcn pompennbsp; nbsp;...nbsp; nbsp; 45 pernbsp; c.M³.

10 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ...nbsp; nbsp; 30

30 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ...nbsp; nbsp; 30

45nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;30

1 uur nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . . .nbsp; nbsp; nbsp; 0

N o r t o n p o m p in Ab c0u de. Ammoniak sterko rcactie. Nitrieton: sporcn. Organische stof 1300 mgr. per L,

Bacteriön. na 5 minuton pompon . . 5000 per c.M³. 15 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 10000

1 uurnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; . . ontclbaar.

260

Do bids was 22 Meter diep ingeboord. Hot bacteriologisch ondorzook toont evonwel duidolijk aan dat bet opgopompte watur niet van dczo diepto kwam en dat bij vorder doorpompon do communicatie met hooger gelegen lagen van don bodom nog gcinakkolijkcr word.

Mot juistlioid op to gevon wat hot slaan van eon Nortonpomp kosten zal is niet mogelijk. Gowoonlijk worden do materialen borokond on hot arbcidsloon per uur.

Als illustratio hoe hoog do kosten van oen Nortonpomp loopon diene hot volgondo: to Earnovold is oen dcrgolijko pomp goslagcn. Doze gecft 2000 eramers good on zuiver drinkwater in 24 uren. Na 20 Meter fijn zand volgdo bij do boring eon loomachtigo scholplaag; op 30 Motor diepte vond men oen kleibank, 3 Motor dik, waarop eon grofkorrelige grintbank volgdo, uit wölke hot water eon paar palm boven den grond opstocg. Doze pomp kost totaal f 325.

Voor eon pomp op 12 M. geslageu kunnon wo do volgcude borokening goven:

grond-filter met punt........nbsp; nbsp; fnbsp; nbsp; 20.

11 M. buis wijd 0.05 M.......nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 17,50

huur van oen hoistolling.......nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 7.50

arbeidsloon...........nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 43.

Douglas-pomp..........nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 13.

totaal . . .nbsp; nbsp; fnbsp; 100.

Do post voor arbeidsloon is approximatief. Ilierdoor kan do bogrooting moo of togcnvallen.

Hot grond-filter is evenals do buizen inwendig 0.05 M. wijd lang 1.5 M, en met gaten doorboord, daaromheen dun koper-gaas van G25 mazon op do c.M²., dat bet zand moot tegen-houdon. Dit gaas wordt wocr beschermd door geperforoerd zink, dat onder en boven aan do pijp is gcsoklocrd. Do punt is mas-siof. Zij is van boven wijdor dan do pijp buitenwerks on maakt dus eon gat dat wijdor is, dan do buis dik. Ilierdoor wordt hot liltor beschermd. Tclkcns wordt op do ingeslagcu buis con

2G1

nieuw eincl gesohroefd mot sokkon on men licit door totdat men water krijgt.

Eon duurdore doch vool betero manicr voor hot slaan dozor pompon is dio waarbij zoogenaamde boorbnizcn gobruikt worden. Dczo zijn inwendig wijd 0.1 31. Zc worden niot ingciioid niaar do grond wordt er uitgeliaald door pulsen, cylinders, dio aan do onderzijde scherp gokant on voorzien zijn van cen naar binnen sebarnicrendo klop. Als do puls met ccnigo kracht op on noor bowogen wordt, dringt de grond bovon do klop. Bij bet uithalen shut zieh do klop door hot gewicht van den opgepulsden grond. Er wordt dus aan do omlorzijdo van do boorbuis ruimte gomaakt, waarin men de buis doot neerzakkon door ze to draaien on mot gewichten to bezwaren. Vindt men good water dan wordt con nauwe buis met filter als bovon beschrevon in do boorbuis ncergolaton on daarna wordt do laatsto gohoel uitgotrokkon. Ook hier goldt natmuiijk hoe dioper hoe duurder. Op f 25 a f 30 per Motor diopto dient wol gerokond to worden. Eon groot voor-deel van dit proeödo is dat men do gelegenheid hecft den grond, dio door do boor wordt opgewerkt to ondorzoeken.

Hot water cener goodo pijpwel is glashelder, bovat na door-pompen geono of slechts enkolo bactoriön per c.M³. on cen weinig ammoniak. Eon bezwaar van dczo wellen is dat zij zoo dikwijls ijzer bevatten, hotgeen wel is waar geen nadcel voor degezondhcid oplovcrt doch bet water körten tijd na bet oppompen ecu onsma-kolijk uitcrlijk gcoft. Hot ijzer was nl., zoolang bet water in don bodem vertoefdo, opgolost, doch zoodra hot opgopompto water zijn koolzuur verliest en met zunrstof beladen woi'dt, gaat hot ijzer in fcrrid-vorbinding over on slaat noor. Hot water wordt daardoor melkachtig troobel en er vormt zieh later eon vuilgecl necrslag.

Wij zullen op hot ijzergohalto van bet bodeniwater bij bet onder-werp watorloiding nog tcrugkomon on do incthodo van Piepkebespre-ken om hot water van ijzer to ontdoen. Hot is waarscbijnlijk dat do door Piefke voor grondwater-leidingen voorgestelde ruethode ook op kleine schaal voor gcmeonteponipon wel k;in worden toogepasl.

Waterleidingen. De waterleidingen hebben hare prise d'ean in cono rivier, in beide of duin of in pijpwcllon.

2C2

De filtratie van het water heeft ton doel het van grove ver-ontreinigingen to ontdoen, die do buizen versteppen en het water con onsmalcelijk aanzlon gcven. Mag er eck worden verlange! dat zij de baetcriön terughondt ? Die eisch is zeer hoog on, waar de prise d'eau der leiding onborispelijk is, onnoodig gestreng. Waar hot water eener bovaren rivier in consumptio wordt gcstold rang editor worden vorlangd dat bijzondcre zorg aan dezo roiniging wordt bestoed. Do bacterioloog Fraemcel on de ingenieur Piepke hobbon oon zecr bclangrijk ondorzock ingestold naar den invlood der zandfiltratio op het bacterio-gehalto van hot water. Zij vondon dat zand, zelfs in oon laag van 8 M. diopto, gecn bacte-riön terughondt. Er vormt zieh ccliter gedurendo de filtratie aan do oppervlakto van hot zand cen laag slijk, die uit zeer fijno docltjcs bostaat en de filtratie bclangrijk vortraagt. Zoodra deze laag govormd is bogint hot filter good to werken on houdt, zoo do snolheid niet hoogor is dan 100 m.m. per secondo, inderdaad allo

bacteriön op

na terug. Op grond van doze onderzoekingen

1000

zou men dus het water dat eon pas vornieuwd zandfilter gceft moeten laten wcgvlocien on het cerst moeton opvangen wanneer zieh eon slijldaagjo govormd heeft^I). Men zou bovendien do snolheid waarmee do filtratie geschiedt zeer moeten beperken.

De rivienvater-lciding wordt steeds minder populair, omdat men vroest dat het water van bewoonde en bovarcn rivicron kan worden verontroinigd, en met to meer recht omdat naar de ervaring van vole epidemiön de schippers en oovcrbewoners bijzonder zijn voor-beschikt voor hot krijgen van cholera. Evcnwel wordt bij eene goodo keuze der prise d'eau hot vuil dat do schippers in do rivier brengen zoo ontzachelijk verdund dat het teloor gaat in do massa en wordt hot riviorwator overal nog door zand gofiltreerd. Alleen de Hamburgscho waterleiding, die er do schrik heeft ingobracht, loverde ongefiltreord riviorwator.

1) Men laut in hot Stralauer work to Dorlijn op hel pas vernieuwde filter ZOOVeel water vioeion als maar raogelijk is en helot het wegvloeicn van dit water gecliircmlc 2i uur. Hot slib-laagjo vormt zieh in dit tijilsvorloop in voliloemle sleiiilc door boziokino uit hot stilstaande water.

263

Wij zullen bij de bespreking van de epidemiologie de^ cholera zoer belangrijke door Robert Koch vorzamelde feiton mededeelon waaruit mag worden bosloten, dat een zorgvuldig goleidde on gecontroleerde rivier-loiding weinig kwaad kan, maar dat ook bij goede directio noodlottige fouten mogelijk zijn (Altona) en verder dat bij siechte directio een rivierwater-leiding oen moorddadige epidemie kan voroorzaken (Nietleben).

De door Feaenkel en Piefke aan do filters dor rivierwater-leidin-gen gestelde eischen schijnen den technici to hoog toe. Er is eon strijd ontbrand tusschen practici en theoretici die op hot oogcn-blik nog niet is beslist. Het eindo zal wel zijn dat men doorvecht totdat de laatste rivierwater-leiding vervangen is. Intusschen doet men good het door deze leidingen geloverdo water aan een ge-regeld bacteriologisch onderzoek to onderwerpen. Deze weinig omslachtige controle op do working der zandfilters zal zoowel het constateoren als het voorkomen van fouten in do hand werken ^l).

Onze beste watorleidingon worden govoed door het zakwater van beide of duin. Het was te verwachton dat bier good water zou worden verkregen. Het is regonwater gevallen op een zuivoren bodem on door dien bodem nog weder gereiuigd van stof on wat rijker gemaakt aan zouten die den smaak verhoogen.

Het water dezer leidingon kan zeer arm zijn aan bactoritin. Wij vonden in het water dor Utrechtsche loiding op vorschillendo tijdstippen het volgende gchalto aan microben:


Juli		15. .	. . 0 bacteriön		per	cubieko centimeter
	n	20. .	. . 0	n	ii	ii	n
	i)	25. .	. . 0	M	ii	ii	))
	i)	30. .	. . 14	))	n	n	11
Augustus		5. .	. . 14	11	ii	ii	il
		10. .	. . 0	11	raquo;	ii	)1
		15. .	. . 7	li	ii	H	li
		20. .	. . 0	11	n	il	11
		25. .	. . 29	11	ii	li	11
		30. .	. . 7	11	n	ll	li

1) Op groml van ervaring moont Kocn dat hot gofiltrocnlo water oencr water-leuliiif; niet meor dau 100 bacteriön per c.M³. mag bovattcn.

264

Waterleidingen tlie hun water nit alluvialen botlera putten zijn zeldzaam. Zoo men ovenals Lij de clninwater-leiclingen do bovensto lagen van hot grondwater zou willen vcrzamelon, zou op do nieestc plaatsen hot water leverende terrein zeor groot en bij doze soort van bodem zecr kostbaar inoeteu zijn. Hot is echter niet noodig en zclfs niet wonsohclijk dat men zieh tot do bovenste bodemlagen bepaalt. Men hoeft grootor kans eon zeer watcrrijko laag in de diepto op 20 a 40 M. to vinden en eon batterij van pijpwellon in dczo laag gebracht kan de voldoondo hoevcolhoid water loveren. Men zal dit water zonder bacteriön vinden, schoi-kundig zeer vokloende en eck physisch zeer good, Er is slechts 6en nadeel aan verbünden, con nadeel dat zieh ovcnwel in iieide of duin oolc kan doen govoelen, namclijk hot hooge ijzorgehalto. Wo hobben vroegor al besproken hoe dit ijzer neerslaat als het water met lacht in aaimking komt en het water eon onsmakoiijk aanzien gecft. Daar het bovendien de buizen zou versteppen is het dringend noodzakeiijk het ijzer te verwijderen.

Daarvoor moot op de eon of andere wijzo het ijzer worden necrgeslagen en vervolgens het water worden gefiltroerd. De Ingenieur Piepke hoeft ecu middel nitgedacht om dezo rciniging te bewerkstelligen, dat good voldoct en ecrst op kleine scliaal in eonigo fabricken, daarna op grooter schaal voor de leidingen to Charlottcnburg is tocgepast. Piefke laat het water door een twee M. hoogen cokes-toren vallen, waar het zeer rijkelijk met lucht in aanraking komt en het ijzer als een bruin neerslag op de cokes achterlaat. Als het uit den cokes-toren gekomen is wordt het nog door een laag zand gefiltreerd on is dan voor consumptio gereed.

Do theorie van do working van den cokes-toren is blijkbaar saincngesteldcr dan Piefke aanvankelijk had gedacht. Do innige aanraking mot zuurstof speelt natuurlijk een belangrijko rol. Het schijnt echter dat hot govormdo ijzer-oxyd de working ontlersteunt. Ten minste do ervaring leort dat do cokes-toren hoe langer hoe betör gaat werken. Nevonstaando afbeelding is cone reprocluctio eener teekening van Pikfkb en geeft een denkbccld van do wijzo waarop volgens Piefke hot grondwater van ijzer wordt nntdann, AVij mögen met verlangen uitzion naar uitvocriger

#9632;

265

medcdeclingen van Piefke omtrent do resultatcn die zijno motliodc

fil\^;¥Dbi

~~~^V~~^H**

UM*

Figuur 16 (nanr Piefkk).

Sclioma dor inriohting vnn PlEPKE tot hot bruildmar makon. van ijzorhoudcml

grondwater. Sohaal ongeveer '/raquo;o-

u h gioter, die hot water op don ookes-toren sproeit. G ookes-toren, d buis

waai'doov liet water dat don ookes-toren gepaaseerd hoeft, vloeit op )iot

zandSlter, dat liot noorgoslagou ijzoi' moot tegonhouden.

in de practijk heoft opgolevord. Ook bij ons to lande zal menige stad dio vor van hoiclo of duin gologon is door liaar kunnon worden gobaat.

Uit eon van R. Kocu's artikolon over do laatsto cholora-epido-dieön blijkt dat men op het punt is te Berlijn dc inriohting van con dor waterleidingen zoodanig to veranderen, dat zij voortaan met grondwater wordt gevood. Dit is do Stralauor waterleiding, waarvan Piepicb dircctour is.

quot;

ZEVENTIENDE V00RDRAC1IT.

Do iuvlocrt der bacteriologle op do algomeono pathologic. Het ontstekingsproces.

Onzo laatste cyclus van voordrachten zal tot onderwerp heb-bon den invlood welken do bacteriologie lieoft nitgeoefend op do algomeono pathologio. Die invloed is ontzachelijk groot en grooter dan volen willen toegoven. Op talloozo punten is eon holdere voorstelling verkrogen waar men zieh vroegor met theorien bo-helpen mocst, die niet veel meer waren dan omschrijvingen der to verklaren feiten en tal van vragen die men vroegor wegen s volkomen onmaoht om ze te boantwoorden niet stelde, liggen thans ton grondslag aan vruchtbare onderzookingen. Do bacte-riologio boweegt zieh eigenlijk eerst sodert 1876 mot eenigo zekorlicid op goneeskundig gobied. Zij heeft het eenvoudigsto work het eersto godaan en is eerst langzamerhand gonoog ver-trouwd goraakt met haar nieuwe ondorworp om do bolangrijksto docii moeielijksto pathologischo vraagstukken tor hand to neinen.

Ook thans nog is de cellulair-thcorio do basis waarop do moderne pathologio is gobouwd. Men hecft or van gesproken dat do bacteriologie do cellulair-pathologio wilde verdringen door de bacterie-pathologio, doch zooals Vmcnow heeft aangetoond volkomen ton onrcchte. De zickten, die wij bestudeoren zijn de ziokton van ons lichaam en niet die van de bacteriön. Deze laatston zijn do ziokto-oorzaken en do ziokto zclf is het proces

267

waarmedo cms lichaam op de ziekte-oorzaak reageert. De eencelli-gen vallen aan. Do moorcelligen ondergaan tengevolgo van dien aanval eono verandering, die do zickte is on van hot standpunt van Vieohow's axioma wordt dio verandering door do collon ingeloid on nitgovoerd door voranderingon van nutritio, formatio on functie.

Volgens do collulair-pathologio is do bactorio-ziekte con strijd van collon tegen collon. Do studio dor bactorien is botanio on biologic. Do studio van do reactio welke zij toweegbrengen is pathologio.

Wij zullen in onzo volgende voordrachten 66n voor 66n do hoofdstukkon dor algomeene pathologio volgen en alzoo to bo-sprekon hebben den invloed dor bacteriologio op do leer dor ontsteking en dor tumorvorming, de theorie dor genozing on immuniteit en do algomeene aetiologio on epidemiologio.

Wat do clinicus ontsteking noemt wordt haast altijd door ingedrongen bactorien veroorzaakt. De veranderingen die in hot ondorhuidsche bindweefsol en do spieren na oeno kneuzing plaats grijpon, hot regeneratie-procos dat optreodt wanncer eon defect in do huid op aseptische wijze wordt aangevuld, noemt do clinicus geen ontsteking. Hot is alleen do theoreticus die in dezo procossen olementon weet to ontdokkon die hem naast do regc-neratie ook tot ontsteking doen concludeoren en het moot opnieuw worden ovorwogen of van theoretisch standpunt in die gevallon nog van ontsteking mag worden gesproken, mx eindelijk de septische ontstokingen, boter clan vrocger doorgvond, onzo dotinitie dor ontsteking, meer zokoihoid hobbon gogevon. Eon andere ru-briek wior bestaan in govaar is vormon do chronische ontstekin-gen. Er zijn or daaronder ton minste, wior rocht op den uitgang itisquot; altijd twijfelachtig gewoost is en nu to moor omdat do standaardontstokingon waaraan het proces zijnon naam ontloont betör begropon worden.

Vroeger was hot model conor ontsteking do centralo keratitis, dio mot nitras argonti wordt opgowokt. Later word Coiejiieim's

2C8

proof suspect omdat do model-ontsteldng niet door do gowone

____-#9632;-?r,quot;i, oorzaalc, micro-

ben, was opgo-wekt. Aan dit bozwaar Avordt tegomoot goko-men wanneor men mot E.Hal-

BEETSMA do COn-

trale koratitis door schimmcl-sporcn opwokt. Dozo ontkiomon on vormon eone kloino zodo van schimmoldradon in hot centrum van hot hoorn-vlios, waarvan men gomakkelijk kan nagaan, dat hot zieh niot vorder dan hot mid-dolsto dcrdo van hot hoornvlies uitstrokt. Do vor-anderingon die op doze infectio volgon zijn prin-

Figiinr 17.

Koratitis contralis cum liypopio.

Dooranedo van liet voorsto geiloolto van con konijnenoog,

dat in hot oentrum van liot lioornvlios mot raquo;puren

van a 8 p o r g i 11 u s flavosoens is goont

(nnai¹ E. Hai.iiektsma).

cipiool dozolfdon als na do aan-wending van ni-tras argonti. In zoovcrro blijkt

Cou.vuei.m's proof niet ton onrechto als typo te zijn gosteld. Er grijpt oxsudatie van

209

vocht on zworfcellon uit de randvaton van het hoornvlies plants. Do zwerfoellen begeven zieh naar hot deel van hot hoornvlies waar do schimmols groeion on plaatsen zicli op do schimmoldraden. Er is oeu bclangrijk verlies van zelfstaudigheid in hot centrum en do rogonoratio die volgt als het ontstekingsproces is geeindigd, gaat gewoonlijk met vorming van nieuwe vaten gopaard. Hot op hot cerste gezicht wonderlijke feit dat do nitras argenti zoo good het ontstekingsproces kan nabootsen wordt vorklaard door do overwo-ging dat ten slotte in beide gevallon eon scheLlcundig proces plaats grijpt. Hot is waarschijnlijk dat do schimmeis in hot centrum van hot hoornvlies eon deel van het weefsel dooden door hunne stofwisselingsproducten en hot is wcl zekor dat zij do exsudatie uit do randvaatnetton door eon scheikundigo stof towoog-brengon. Hier toch is eon onmiddelijk contact uitgesloton. Do schimracls rciken zoo vor niet en toch lokken zij serum on lou-cocyten uit do vaten die zieh op coulgo m.M. afstand bevindon.

Hot is niet gozogd dat in do proof van Oohnheim do nitras argenti zelvo door het hoornvlies boon diffundeert on do vaat-wanden verändert. Do scheikundigo stof waarmedo do caustiek word verriebt maakt do conclusie minder zeker en daarom ware bot verkiosolijk bet centralo deol van het hoomvliesweefsel door aanraking met een glooiend voorwerp to dooden. quot;Waarschijnlijk worden or in het doode weefsel Stoffen govormd die tlozelfde working uitocfonen als do stofwisselingsproducten der bacterien, die de vaatwandon meor pormeabel maken voor serum en witto bloedlichaampjcs. Dan is het afscheiden van stollbn die golijkc physiologische working bezitten do band die beide proccssen verbindt en do grond waarom in beide gevallon het woord ontstcking mag worden gobruikt.

Den invloed op do vaatwandon stellen wij ons thans anders voor dan Oohnheim. Hot is duidclijk gebleken door proeven van Hambuküku en IIkidemiain dat or goon filtratie plaats grijpt bij do lymplio-afscheiding maar dat or oordor socrotio is. Doze laatste moot dan door do endothelien der capillaria worden boheerscht on do vormeordoring van transsudaat wclko bij do ontstcking plaats grijpt zouden wij, in den geest dezor beschouwlng voort-

270

gaande, als oen working van do schoikuudigo stof op dozo socer-

noorondo olomeuton mooton opvatten. Wat do emigratie van

zworfcellcn botroft, dezo vorstaan wij boter nu ons de chomo-nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ^

tactischo bowogingon van bactoritin on zwerfcollon bokond zijn.

Zonder twijfcl zoekon do zworfcollen do hoogsto concontratio op

van eone stof die door de bacterien of door afgestorvon woofsol-

doelon wordt afgescheiden.

Vorvolgon wij thaus het vorder verloop der ontstoking in hot mot Schimmels gcönto oog. Het blijkt duidelijk dat do schimmols zieh in iiot hoornvlios niot op hunno plaats gevoelen. Zij ont-wikkelon zieh daar niet vor buiten do plaats van enting, doch zoekon door eeno richting van grooi die met chemotaxis en hcliotropismus kan worden vorgolekon do voorsto oogkamer op. Zij doorboren de mombraan van Desoemet, on vormen op do achtorvlakte van het hoornvlios oen kloine zodo, die aan de eeno zijdo op het midden van hot vlies bevostigd is en aan do andere zijdo vrij in het watorachtig vocht llotteort. Do stofwisse-lingsproducton dor schimmels prikkelen nu eon ander vaatgobiod. Zij worden met don humor aqueus naar don hoek dor oogkamer gevoerd. Hier tredon witto bloedlichaampjes uit de raten, die blijkbaar do schimmels opzoekon, want men vindt do schimmel-draden geheel mot eon koker van leucocyten orageven. Een deel dor zworfcellcn bereikt echter dit doel niet, maar zinkt op don bodem dor oogkamer. Er is alzoo oen hypopion en boveudion noorslag van ettor op do schimmoldraden.

Het is niot zonder belang waar to uomon dat do schimmols die in do oogkamer gcdrongen zijn, daar in beginsel dozolfdo reactie teweegbrengen als in het hoornvlios. Niet alloen worden daardoor dozolfdo govolgtrekkingen opnieuw gowottigd, maar wo kunnon nu met grooter zekerhoid do tusschenkomst van zenuwen buitensluiten. Na do waarneming dor vcrandoring in hot hoorn-vlies kon men nog het vermoeden koestcron dat do hoornvlies-zenuwen den prikkel naar do randvaten hadden ovcrgebracht. Do tusschenkomst dor zenuwen is echter bij do vorming van het hypopion buitengesloten.

Oaan wij nu nog eens na wat dezo prooven omtrent het wozen

-J

271

der ontsteking hebbon geleerd, dan zien wij dat do hoofdrol in het ontstekingsproces wordt gcspeeld door stoffon, die de ondo-thelicn dor haarvaton prikkelen on do witto bloodlicbaampjos uit do vaten lokken. Dozo stoö'en zijn van tweeerlei oorsprong. In do asoptiscbe ontstokingon worden zij afgescheidon door afgestorvon weofseldeolen en bloed-coagula, die door kneuzing, distorsio, of ander trauma in do weefsels zijn ontstaan on door den vocht- on colstroom dien zij tovveegbrongen worden opgclost of weggovoord. In de septiscbe ontstokingen worden dozo stoffon door bactorien vervaardigd. En oingokeerd hebbon dio soortonwelkozulko Stoffen voortbrongen hot vermögen om ontsteking to voroorzakon. Do eigenschap dor vaatwandon on zwerfcellen ora tegen zokero bac-teriön-koloniön een stroom van lymphe en collen to richten is voor hot organismo oono zeer gewichtige. Beiden zijn verwoer-middelen die längs scheikundigen wog de ingedrongon bacterien en hunno stofwisselingsproducten onschadolijk trachten to makon. Nadat do strijd voleindigd is laten do vaat- en bloedcollon hot terroin aan do gespaardo weefsel-elemonten over, op wie do taak rust door regeneratie zooveel mogolijk alles in den oorspronko-lijken toestand terug to brengen.

Tot ondorsteuning dozer voorsteilingon die voor hot oerst het ontstekingsproces begrijpelijk makon boeft do bactcriologio tal van feiten bijeengobracht dio voor en na roods zijn vermeid. Het directe bewijs zou eerst geleverd zijn wanneer do stoffon dio tot lymphe-secrotio en diapedose aanzetton voor elk dor bactorie-soorten die ontsteking makon waren aangetoond. Hieraan ont-breekt echter bijna alles. Aangaande hot eorsto punt bczitten wij alleon eene medodeeliug van Hambubobb, die mot do gefiltrcordo culturen eoner uit ascites-vloeistof gekweokto bactorio cone zeer belangrijke vermeordoring der lymphe-secrotio wist op to wekkon. Er is vool gozocht naar scheikundige stoffon die omigratio van zwerfcollon towoegbrengen. Doze ondorzookingon heeton do vraag to behandelon of door scheikundige middolon ottering kan worden opgowekt. Ettering is echter iets anders dan loucocytoso. Foitelijk bohandolen dozo onderzoekingon het ontstaan van laatst-genoomd proces. Het schijnt dat torpontiju bij proefdieren leuco-

272

cytose teweegbrengt in zoo hooge mate dat een op otter ge-lijkondo vlocistof in do door injoctio van torpontijn goopondo weefselsploten wordt aangetroffen. Somraigen hobben dit bowoord, anderen ontkend on Geawitz raocnt do zaak to hobben uitge-maakt door to zeggen dat torpontijn bij honden cttoring maakt en bij konijnon niet. Lebiou hceft aangetoond dat zicli rondom in hot oog gebrachte stakjes koper etter verzaraolt. In beide gevallon kan hot zjjn dat de leucocyton afkomon op den geur van hot gcdoodo weefsel on niet op do sclioikundige Stoffen die in het lichaam waren gebracht.

Hot is duidolijk gcblcken dat do gostoriliseorde culturen van stapliylococcus anrous zwcrfcellon kunnon aantrekken. Christmas hoeft uit dozo culturen ocno diastase bereid en Lkber eon ptonuun, welke beiden dezelfdo eigenschap bezitten als de go-hoele cultuur. Bouchard en zijne leorlingen hebbon zieh veel moeite gegevon om stolfen aan to toonen die de diapodeso verhinderen. Zoo men tcgolijk met do culturen van sommige bacterien-soorton tevens oene zokere hoeveclhoid barer stof-wissclingsproducten bij proefdioron inbrengt, vermeerdcrt men daardoor gowoonlijk do ontvankclijkhoid van de proofdicren, ja men kan op doze wijze onvatbaro dieron vatbaar raaken. Bouchard schrijft dit toe aan bacteric-producten, die do diapedose onder-drukken en daardoor bot lichaam van het proefdier bcrooven van zijne natuurlijke verweemiddelon. Hot is een gelukkig denkbeoid ondor de aauvalsmiddolon van de bactoriön zulke diapodosc-ver-lammeude Stoffen aan tc ncmen. Misschien is het cvenwcl niet noodig doze stolfen te onderscheiden van do daar straks bospro-kene die do diapedose aanwakkeren. Eene stof die in zwakke dosis do loucocyten prikkclt on die in sterko dosis vcrlarat zou op gelijke lijn kunnon gcsteld worden met vole andere, wol be-kende vergiften wier working in kleine dosis volkomcn tegen-overgestold is aan do vcrscbijnsolcn die grooto hocveelhcden toweegbrengen. Inderdaad niaken veel microbon in krachtigen Staat cone algemocne ziektc en wanuoer zij vorzwakt zijn eene locale rcactie. Hot is aannomclijk dat do dosis dor giftstolfen in hot eersto goval do locale reactie hoeft ondordrukt en dat in het

273

tweede geval do geringere hoeveelheid oon heilzame diapedese en lymplio-secretio teweegbrengt, welke do algemeene reaotie voorkomt.

Do ontstekingen worden uaar liot karakter van hot exsudaat verdeeld in sereuze, sereus-haemorrhagischo, serous-flbrineuse, pu-rulento, croupeuse en diphtheritische. Hot is in den goest der gangbare voorstellingen over do working dor baetcrien, aan to nemen dat hot verschillend karakter van do stofwisselingsproduc-ten do verscheidenheid dor exsudaten verklaart en dus sommige bactorie-producten lymphe-secretie en spaarzame diapedese tot stand brongon en wel oon lymplio die do eene maal stolt do andere met, tonvijl andere cone roaetie veroorzaken vvaarin do emigratie op den voorgrond treedt. Andere Stoffen zouden wcer niooton worden aangenomen om do smelting van het geVnliitreerdo woof-sel to verklären (purulent exsudaat) en om toe te liebten waarom bij andere ontstekingen de epithelia dor slijnivliezon of geVnliitreerdo slijinvliosgodoolten al'stervcn en in het inwendige van hot lichaam gevormdo haarden van infiltratie in necrose overgaan. Ook hier zal wel dezelfde stof eene andere working hebben naar-mato van de dosis waarin, do plaats waar, on don tijd godurondo welken zij werkt. Wij zien tooh dezolfde bactorie-soort vorschil-lendo vormon van exsudaten te weeg brongon. Wij hebben zeif kunnen waarnomen dat do moest virulente stapbylococcen van Dr. Kostbu goon ottering, doch eon klaar serous exsudaat towoog-brachten. Men lean zeggon dat do dieren gedood waren voor do tijd dor loueoeytcn gokomen was. Do geento konijnen die langer leefdcn vortoonden dools sero-flbrineuso, deels purulonte afgokap-scldo exsudaten in do buikholte.

Do stroptocoecus pyogenes maakt zoowel erysipelas als absces-sen. Missohien is do huid con siecht terrein voor doze microbea. Do sorcuso dermatitis die zij toweegbrengeu genoest spoedig en zou niot gevaarlijk zijn, zoo niet mot don lympho-stroom do mi-croben tolkens naar niouwe gedoolten der huid worden gevoerd. Dit progressief karakter dor stroptococccii-infcctio herkent men ook in do abscossen, wclko dozo microbe teweegbrengt.

Hot b. coli commune vorwokt ua inspuiting in do buikholte

274

oono ontsteking, dio versobillend van aard is naarmate van den tijd gedurende welken liot prooes duurt. Sterft hot dier na con of tweo dagen, dan is hot exsudaat sero-haemorrhagisoh, Duurt hot proces cone wcolc dan is or soro-fibrinouso peritonitis en bij längeren duur wordt hot exsudaat purulent.

Bactcriön van krachtigo patliogone working kunnen dus eon serous exsudaat teweegbrengen, hocwel in do patliologio eerder do regol wordt aangenomen dat hot sereuzo exsudaat door cone zwakkc infectie wordt tcweoggebracht. Inderdaad is ook in hot oorsto goval do locale roactio zwakkor on neemt zc goon krachtig karakter aan, omdat hot dier to vroeg aan do algcmoono roactio sterft. Nogmaals wordt horinnord aan do straks gouite ondcrstol-ling dat de Stoffen, die do localo roactio teweegbrengen, in to groote dosis tot do togonovorgostoldo working ovorgaan.

Eon oogenblik stilstaande bij hot purulente exsudaat merken wij op, dat men van pus spreckt in twee govallon. Yooreerst als con dik vloeibaar exsudaat zieh in eon lichaarasholto of op eon wende bevindt dat grootendeols uit leucocyten bestaat. Maar dan ontbrcokt or eon element, dat in do moosto govallon van pus-vonning bolangrijk tot do bcpaling van den tocstand modowcrkt, n.l. do oplossing van wcofsol. Ecu absces komt tot stand, wan-neer ergons in con woefsol eon stcrke infiltratie dor wccfsel-spleten is opgetreden on vervolgens hot goinfiltreerde woefsol tot smelting wordt gebracht. Theoretisch voortrcdeneeronde op onze gewono onderstelling mooton wo hier dus tweo stoffon aannemen, do oorsto aansprakelijk voor do vorming van hot exsudaat, do tweedo voor do oplossing van hot woefsol on do vorming dor abscesholte.

quot;Wij hobboii vroeger roods hcrhaaldciijk gelegenheid gehad bo-langrijkc feiten uit do baeteriologio dor ottering medo to deelon on daaraan beschouwingen vastgeknoopt, zoodat wij ons nu, in ecu ander vorband tot dozclfdo quaestio torugkeorendo, tot enkelo korto opgaven kunnen beperkon. Vooral willen wij or do aandacht op vestigen, dat do togcnstoiling tusschen liot purulente exsudaat en do andere vormen van exsudaton aetiologisch niet zoo scherp is als morphologisch on chemisch. Do nicest typische cttcr-bacterio.

275

ilo staphylococous pyogenes kan do geheele scala van exsudaten voor zijno rekening nemen. Wij zagon de zecr verzwakte staphylo-

coccen, dio Dr. Kostku kweokto nit con bijna genezen hyalitis don geringsten graad van rcactio, pericornoalo injoctio on iris-hyporaemio towcegbrengen na outing in hot hoornvlios. Wij zagen zijno sterkste coccen, zooals boven roods word moogodoold, sorouze ontsteking van iiot onderbuidsche bindwoofsel maken en onderzooh-ton in ons iaboratorium velegevallen van eczema rubriini madidans, eon sereus ontstekingsproces, dat door staphylococous pyogenes wordt voroorzaakt. Do microbe brongt ettoringen zondortal towoeg. Necrotische haarden maakt do staphylococous geregeld in furun-kols on do sterkste culturon brengen na outing in hot hoornvlies eon stuk woct'sol tot necrose dat zieh vor bniton do plaats van enting uitstrekt. Wegens dozen climax van roactie-processen is hot; gedwongen voor elk dor reaction oen andere chemische stof als bemiddelaar aan to nemen. Laat ons liovor met ondorstellin-gen niet vorder gaan dan noodzakolijk is en, vasthoudondo aan do algcmcciio chemische hypothese, afwachten tot scheikundig en physiologisch ondorzook ons stellige gogovens iiobbon vorscbaft omtront do wijzo, waarop onze microben hei lichaam waarin zij godrongon zijn ziek maken.

Wij eindigon do bespreking dor ottering met do opsoraraing van do voornaamsto microben, waarvan bckond is dat zij dezon vorm van ontsteking opwekken.

Van do staphylococcen on streptococcen iiobbon wij roods ge-noog gesproken.

Na hen komt hot bact. eoli commune, dat ottering voroorzaakt zoo dikwijls dnnninhoud in naburigo organon vcrdwaald raakt on ook, vormocdolijk door liot blood mcegovoord, opgrootoron afstand van hot darmkanaal enkolo malen purulente ontstekingen to voor-schijn roept. Yervolgons do diplococous dor pnomnonio (PrXskel), die mot. don stroptococccus pyogenes do oigonschap dcolt oin pyo-thorax to vcroorzaken on daaronbovon in den pus van velo gevallon van meningitis on otitis media on somtijds bij peritonitis in reine cultiuir is govonden. Vorder zijn do tetanus-baeil, do miltvnur-bacil, de typhus- on do tuborkel-bacil af en too oorzaken van ottering.

270

Do typluis-bacil ca hot bact. coli commune cleclcn to zamen lict vermögen om na typhus metastatisohe absccsson to verwekken.

Do niiltvuur-bacil maakt ottering bij diorsooiLou die wcinig ontvankolijk voor hem zijn, nl. den mensch on do rat.

Do tuberkel-baoil is in don regel do uitsluitemlo bewoner van koude abscessen. Door mioroscopisoh onderzoek is hij claarin maar zelden aan te toonen, maar dos to gomakkolijker door ovor-enting op proofclioron. Men is zoo gowoon na infectie met tubcr-culeuze stof knobbeltjos on kaashaarden to zion ontstaan, dat men eenigszins verrast is in do koude abscessen ceno gobcol andere roactie aan to treffen. Jlcn hooft zolfs ontkend dat do tuberkcl-bacillen do uitsluitondo oorzaken van koude abscessen zouden zijn en ondersteld, dat eeno andere pyogene bactorio don tuberkel-baoil moost kernen ondersteunen, wilde or con koud absccs tot stand komen. We zien echter alle andere pathogene bactorien, zooals ons uit tal van voorboolden gebleken is, verschillcnde reaction tewcegbrengen en bet is daarom niet noodig, nu hot tuborkel-bacillcn geldt, do eenvoudigc ondorstclling to vorwerpen, dat do bacterien die men uitsluitond in do koude abscessen vindt, de oorzaak dier abscessen zijn en dat do tuberkel-bacillen in die gevallcn, bohalve proliferatie on necrose, ook uitzweoton eenor bolangrijko hoovcellicid vocht tot stand brengon.

Aangaande hot croupeuze exsudaat valt niet veel bacteriologisch

to vormelden. Wij weten uit do proeven van Weioebt dat stofl'en, die lict epithelium van de luchtwogon dooden oen croupeus exsudaat op hot ontblooto slijmvlios doon ontstaan, eon fibrino-membraan, die gomakkelijk van de onderlaag kan worden verwij-dcrd. Waar cone infectio-ziokto zulk oen exsudaat teweegbrongt, ncnion Avij daarom aan dat do microben het epitheel van het slijmvlios hobben geclood.

Meer valt or to berichten omtrent hot diphtheritisch exsudaat. Er zijn tweo soorten van microben gevonden die acute kcclziekton tewcegbrengen. Bij anginae follicularcs en verwanto vormen heeft men vele malen stroptococcen gevonden, die in het slijmvlios

277

wookcron on dio ook in hot blood kunncn overgaan. Hij de echte diplitlioritis liccft men dozo stroptococcon alloon als complicatio govondon, tonvijl in do roino govallon do diphtheric-bacil aanwo-zig is, aan wien do namon van Klebs on Löffleh zijn vorbondon. Dezo bacterie, dio op blocdsorum mot glycerine on pepton on op agar-agar is gekweekt, komt gewoonlgk alleen in demembranen voor en hier is hot dus bflzonder duidolijk, dat do roactio welke zij teweegbrengt door bemiddeling eener scheikundige stof wordt opgowokt. Zij kan echter ook in hot onderhuidsche bindweefsel grooion. Speonck vend zo daarin tor zijdo van do trachootomio-wonden in serous cxsndaat; Löfplbb verkreeg eono ontstcking van hot onderhuidsche wcofsol als hij do diphtherie-bacillen bij guinecscho biggctjos onder do hnid bracht. Zoo men zo echter sincert op hot verwende slijinvlics van guinecscho biggctjos of duiven dan vormen zij ineinbranen, dio echt diphthe-ritische zijn en grooion in dczo mombranon. quot;Wij raoctcn aannomen dat do stofwisselingsproduoten dor diphtheritis-bacillen corst eon inflltratie met leucocyten teweegbrengen in hot epithelium on do oppervlakkige slijmvlieslagon en daarna hot gcTnfiltrccrdo woofsol dooden. Dit wordt dan door serens exsudaat, dat in hot doodo wcofsol coagulocrt nog vorder vorandord en zoo ontstaat do mot do ondcrlaag vast vorbondon dipbthorio-inembraan. Wellicht hceft Löppler doze Stoffen nit do culturen afgescheiden door op neutrale vlooschbrei diphtheritis-bacillen to onten on dio na l a 5 dngen mot glycerine uit to trokken. Door toovoeging van absoluten alcohol word daaruit con volnmineus neerslag verkregen, dat door zekere chemische behandelingsmethoden in cen droge, witto en in water oplosbaro stof word omgozct. Ingespoten bij guineesche biggetjos voroorzaakto dio stof op do plaats van injectie vaste fibrineuse knob-bcls met haemorrhagien in de spioren on oedeem in do omgeving. Dczo stof is eene andere dan degeno die, zooals door ons vrooger word medegedeeld in oude culturen voorhanden is en daaruit door filtratio door porceloin-tiltcrs min of moor zuiver kau worden gel'soleerd en die andere vorschijnselen van hot zloktobeeld diph-therio nl. do verlaramingen on do nephritis voor hare rekening hebben. Hot is in dit geval zeer aanncmelijk dat do locale ver-

278

atulering in do llt;eel on do vcnvijdordc vorandoring in spicron on niorcn door verschillende stoilcn ontstaat. Voorecrst wijst do scheikundige bereiding, voor zoover dio verricht is, op versohillen. In do twcedo plaats is hot vcrgif dat verlaniming toweogbrengt lioogst waarscliijnlijk niet eon gewoon stofwissolingsproduct maar oon bcstanddcel van hot bactcriclichaam daar hot inimcrs in oudo culturen, waarin doode baetoriön zijn opgelost, in do grootsto hüovoolhoid govondcn wordt. Do dipiithorio-mombranon zijn daar-entegen zeer zeker hot resultaat van jonge culturen, dio zieh op hot siijinvlics uf in do oppervlakkigsto lagen daarvan hebben ontwikkeld. Wij kunnen ons voorstellon dat do dlphtheritis-bao-tcriiiu dio in gedouden toestand in hot liersteldo siijinvlics of hot undeiiiuidsche biiuhveofsol zijn aehtergebioven daar na hot aanvanko-lijk licrstol van den patient langzamerhand oplosson on dan ooist na eonigen tijd do voldoende hoeveelheid vergif in circulatie bren-gon uin do voi'laniniingon, dio immers eenc naziekto dor diph-tiicrio zijn, to docn ontstaan.

Hot zioktebeeld diphtheria wordt voor con dcel beheerscht door do omstandigheid dat do ziokto in hot slijmvlies voorkomt en alzoo do gedoodo weefseldeelon kunnen worden afgestootcn. Zoo gaat hot bij do kocl-diphthoritis en bij do dysentorie, dio ait oon pathologisch-anatomisch oogpunt mot volle recht op den naatn van dann-diphthcritis kan aanspraak maken. Als bacteriologen is hot ons onverschillig wat or vorder mot hot gedoodo ontstokon weefsel gebeurt en wij beschouwen boido ziokten als ondcrdeolen eener grootere groep van ontstekingen, waarbjj hot geinfiltroerde weefsel in oon later stadium van hot ontstokingsproeos afsterft. Doze heftigste van alle reaction wordt bohalvo door do bacillon van Kleds-Löffleb en door do nog onbekende microbon dor dysentorie ook veroorzaakt door den staphylococcns pyogenes (furunkels, hoornvlies-zweren), door don typlius-bacil (geulcereerde Pkyku'scIio plaques), door den tuberkel-bacil (tuberculeuze kaas) en door do nog onbekende microbon van do syphilis (gummata).

Nog oon cnkel woord over do ontstekingen dor siijmvliozen.

279

hoowol or baoteriologisch nog niet veel omtront bekend is, voor-eorst omdat caan de oppervlakto dor slijmvliozcn roods in normalen tocstand bactcrien, on daarondor pathogono voorkomen on dus do bewcrkors van oventueole infectieuze ontstekingsprocessen niet uitslnitond in hot oxsudaat zullen worden aangetroffen on vorder omdat mecstal lichtere ziekten die niot tot don dood leiden do slijm-vliozon treffen on daardoor pathologisch-anatomisch onderzoek niet toolaton. Wij kennen slijniig en purulent oxsudaat on allo ovorgangon tussclion beide in zoo rijko schakeering dat we tot do ondcrstelling worden gebracht dat 66n microbo-soort naarmate barer virulontio do lichto on do zware govallcn tewcegbrongt. Toch is hot gevaarlijk zieh door die argumontcn to latcn leiden. Do cliniek levert woor andere waarnoraingen, die eerdor tot strenge sohoiding van zware en lichto vormen nopen.

Eon tweedo vraag welke door onderzoek van goschikto goval-len zal mooten worden opgelost, is of do microben dio dezo catarrhen voroorzaken op hot slijmvlics, in hot epithelium of in het slijmvlies loven.

Eigenlijk is or slechts eon ontsteking van slijmvliezen, wier naasto oorzaak ernstig en met succcs baoteriologisch is ondor-zocht on dat is do gonorrhoo. Wij weton dat daarbij constant do diplococcus van Neisseb in do etter-cellou gcvonden wordt, zoowel bij do blennorrhoo der urethra als bij dio dor conjunctiva, on dat dozo bacterie zoor moeiel\jk to eultivceren is. Zij groeit allecn op monscholijk bloodserum on maakt daarop schralo culturen. Bumm heeft gevonden dat do coccen zieh aanvankelijk in het secreet vermeerderen en dan tusschen do epithelium-cellen dringen. Nu volgt oen sterke emigratie van leueocyten die tusschen do epithelium-cellen been bunnen weg vinden naar de oppervlakto cn zieh tuet gonococcen beladen, llij meent dat de gonorrhoo aan slijravliozon mot cylinder-epithelium gebenden is en nooit op slijmvliezen met plaveicollon-epitheel vasten voet krijgt.

Hot herkennen dozer microben zou voor do diagnostiek in menig geval zeer belangrgk zijn on do specialisten hebben zieh dan ook vcol raooito gegoven om op dit gcbiod practische resul-taten to verkrijgen. Do kenmcrken zijn echter schraal: do diplu-

280

cococnvonu, hot voorkomen i n do cellen, lict uitblijvon dor cul-turon op dc gcwono media, hot vormon van sehralo culturen op monsehclijk blocdsornm, waarnan wij nog hobbon too to voegen dat onze cliplococcns zieh niot kleurt volgens do methodc van Gram. Koincn nu coeeon met dozo eigenseliappon in pus voor, die afkomstig is nit urethra, vagina of bindvlies dan gaan wij met onze diagnose zeker. Is echter do afschciding niot purulent of vinden we do coccon met do genoemdo eigenseliappon in andere Organen dan ontzinkt ons dc vasto grond. Van hot lioogsto belang is bet dat wij ton minsto gebruik maken van do hulp-middolen die wij hebben, en dus, naast hot zcer bcdnegclijke mi-oroscopisebe onderzoek, ook culturen aanlcggcn.

Wij zouden zoo gaarne do gonococcon mot zokorhoid borken-nen omdat wo ccn middel zocken om do virulentie ecnerzwakko uitvloeiing to beoordcolon en vorder omdat wij do vraag zouden willen zien opgelost of do metastatische ontstekingen die zieh aan do urethritis van den man vastknoopen on do ehroniseho ontstekingen van de inwendige gcslaclitsorganen dor vrouw, die moor en nicer mot don infocton coitus in verband worden gebracht, door gonococcen worden veroorzaakt of door secundair hot ontstokon terrein binnengedrongen microben.

Do beteekenis van hct baeteriologisch onderzoek van den druiperetter is niet zoer'groot. Do clinicus leert er zolden icts van dat hij nog niet wist. Tech mag liot niot worden nagolaton. Iletzelfde doct zieh immers voor bij hot onderzoek dor sputa op tubcrkel-bacillon, vvaar een positicf resultant zelden onvorwacht komt en in onkclo gcvallcn de niedicus ondanks hct negatiovo resultaat aan do diagnose van tubcreulosc zal blijvcu vasthouden. In do bolangrijkste oogenblikkon dor beiiandcliiig van don druipor zal een nauwgezet medicus do uitvloeiing eontrolocrcn en de grootere zokorhoid, die hot microscopisch onderzoek horn gooff, op prijs stellen.

Hot suhijnt dat do motastatische ontstekingen somtijds op soeun-dairo infoctio berusten, doch in cnkelo govallen door do gonococcon worden veroorzaakt. Beide gcvallcn waren voroonigd bij ccn door quot;Wkicuselbaum ondorzoeht paticntjo met dubbclzijdige

281

ophtlialmo-blonnoriiioo tint: na 3 dngen pyncmisch to gronde ging. Weichselbatjm verrichtte 3 uren na don dood do obductie. In

verscliillomlo articulairo on peri-articulaire absccsson word do streptococcus pyogenes govondon of rein of gemengd mot don gonococcus. Rondom do -l⁰ linker rib had zieh oon perichondri-tisch absccs gcvormd waarin onkol gonococcon voorkwamen. Do diagnose van gonococcus verdient vertrouwen, onulat do bovca vormolddo positiovo on nogatiovo kenmerken alle waren vastge-stold on hot raicro-organismo op sorum-agar, en op Pfeiffee's urino-agar culturon had gcvormd die weder alle positiovo en nogatiovo kenmerken van den NEissER'schen diplococcus vor-toonden.

Zeor bokond is oon goval van acute endocarditis geworden dat op cen urethritis volgdo en door niemand minder dan Leijden als metastatische ontsteking wordt opgevat. Do daar straks ge-noomde kenmerken van gonococcon waren aanwezig, met uitzon-dering van do cultuur op mensciielijk bioodserum. Zoo längs anderen weg do samenhang van endocarditis en urethritis was aangetoond zoudon wij, oni to bewijzen dat do in de kloppen govondon microbon gonococcon zijn, doze gogovons voldoende achten. Nu eohtcr is hot voorzichtig ons oordcol op to scherten.

Do hoogst bolangrijko vrang naar den samenhang van sommige ziekten dor vrouwelijko geslachtsorganon on urethritis verdient zeor de belangstelling van cslinici on bacteriologen. Eon van ons seceordo eon goval van salpyngitis van do cliniek van Prof, van der Mev dat op eon druiper govolgd was. Hot botrof eene jongo vrouw die nog slcchts zcer körten tijd mot eon aan gonorrhoo lijdendon man was gehuwd. Al zcer spoedig openbaarde zieh bij haar con belangrijk lijdon dor gonitaal-organcn on word do diagnose op dubbolzijdigo salpyngitis purnlonta gostcld. lioido tubao waren belangrijk uitgezot on hioldon pus in. Uozo pus gaf op do go-wono voodingsstoffon overgebracht goeno culturon. Methoden um gonococcon to kweoken waren toon nog niot bokond, zoodat hot uitblijvcn van culturon hier oon steun is voor hot verraooden dat do gonococcon do oorzaak van hot lijdon zijn goweost.

AC1ITTIENDE VOORDRAOHT.

Do iuvlood der bacterlologle op de iilgeineoiiü pathologic. Do leor lt;ler gezwellen.

Naarmate ouzo kennis van hot wezen der gczwollcn vormeer-dert krimpt hot aantal gezwellen in. Do ontstekingstumor is roods lang van do oigonlijke gezwellen afgcsohoidon. Vmcuow heeft do cysten nit do rij dor psoudo-plasmata gebanncn en den band dor granulatio-gozwolien, later infoctio-gezwellon gonaamd, met de groote groep lossor gcmaakt.

Wij nocnicn thans con gczwel eon product, dat nit nieuw ge-vormde weefselcellen bestaat, welke geen deol ncmen aan do fanctie van iiot orgaan waarvan hot gczwel uitgaat, eon nieuw gevormd wecfsel dat onboporkt groeit al kunncn gedeelton in regressieve metamorphose ovorgaan.

Do incrkwaardigste oigonschap van oen tumor is zijn onbe-porkto groei. Terwijl in iiot vohvasson liehaam slcchts collen wurden govormd om oudo collen to vcrvangon die zijn af'gcstooton of afgostorvon, zion wij in do gezwellen do jougd teruggokeerd en dikwijls hot embryonale leren. Do voortdurendo formatie van nicuwo collen ondcrstolt eon voortdurend aanwozigen formaticvon prikkel, die do collen altijd woor tot niouwo deolingen aanspoort.

Xaar dien prikkel iiceft men vrocger niot vcidor gczocht. Men hcoft dien vorgoloken of op oono lijn gostold mot don gehcimzin-nigen prikkel die gcdureiulo den embryonalen toestand en in do

283

jeugd do weeftels tot vertneerdering van omvang dwingt cn in den volwassen toestand de Organen waarvan vcel gevergd wordt doot liyportropliiceren.

Met dezo analogie stoldo men zieh tovrodcn. Do herleving van hot aotiologisch onderzoek heeft ook op dit gebied baren invloed doon gevoelen. Men bedacht dat ook microben dien voort-durenden prikkel kondeu geven. Wanneer in ecn weefseldeol bacteriön groeion wier stofwlsselingsproducten ecn formatieven prikkel op de collen uitoefenon en bot weefsel niet in staat in dezo inicrobon zooals do ontstekingsmicroben to ovenvinnon, zal het resultaat van den voortdurend werkzamon prikkel een gezwol moeten zijn. Werkt de prikkel zoer krachtig dan zullon de eellen körten tijd na hun ontstaan zieb opnieuw deelen. Alle cellen zullon das jong zijn. Er zal cen cclleiuijke, embryonale tumor ontstaan. Indien evenwel de prikkel traag werkt, dan zul-len de nieuwgevormdo cellen gelogonbeid hebben zieh vorder to ontwikkelen tot den volwassen vorm, intercellulalre stof voort to breiigen, en zoo zal de prikkel van den parasiet een tumor van volwassen weefsel, ecn gezwel dat arm aan cellen is, doen ontstaan.

De onderstclling dat parasicten tinnoren zouden to wecg breiigen, laat zieh, zooals men ziot, vorder in bijzondcrhcdcn ontwikkelen zonder dat men in botsing konit met wat onitrent weefsels cn bacteriön reods bekend is. Zij komt ton slotte neer op het aanne-men van ecn stofwisselingsproduct dat ditmaal niet op de zwerf-collon en do vaatwanden, imiar op de weefselcellcn werkt en dezo laatsten op dezoifdo wijze tot meerdere activiteit van groei aanzet als do stofwisselingsproducten dor ontstekingsbacteriön de leuco-cyten tot vermeerdering prikkelen. Een onderscheid is dat de geprikkelde leacocyten hare normale fmiclio in hooger mate ont-plooien, doelmatig reagecren, terwijl daarentegen do tmnor-cellen door de hypothetische tunior-microben niet tot meerdere deel-neming aan do funetie van hot orgaan worden aangozot. Dit is misschien cene toovalligo omstaiuligheid (s. v. v.), daaraan te wijtcn dat de tumor-ccllcn op ongosebikto wijzo in het orgaan zijn in-gevoegd en daardoor ondanks al haar goedo eigenschappen zieb

284:

do gelogenhoid bcnomen /-ion om to finictionnoorcii. Wannoor zij ceno plaata liaddou die normalo f'unctio toclict, dan zou or hyper-trophie on geen tumor aunwezig zijn.

Dozo uiteenzetting beeft ten doel aan to toonon dat do bacto-riologon, die in gezwellen naar niicrobcn zoeken van cono inogclijko veronderstelling uitgaan. Hare eerste legitiraatie vindt dczoondor-stelling, Indien kan worden aangetoond dat door sonnnigo bactcrien inderdaad ecu formatievon prikkel wordt uitgeoefend. Wij kuniicn daartoo wij/.on op de knobboltjos-vonncndo niicrobon, op do bac-terien van tuberculose en parelzucht, lepra on kwaden droos, die in do vveefsels kleine tumorcn doen ontstaan. Doze voorbooldcn zijn echter niet zeer gelukkig omdat doze knobbeltjes, de infoctio-gezwellen, zieh van de andere gezvvollen door eon beperkten groei onderscheiden. Daarontegcn können wij twee andere ziokto-proces-sen, die stellig door microben worden teweeggebracht en producten voortbrongen, die in den vroegeren tijd don naam van tumorcn, fibrosarcomen on fibromen, zouden hebben verkregen. De woekering der microben gaat hier inderdaad met eon krachtigen, ongostoordon formatievon prikkel gepaard. Doze voorbcoldcn zijn do actino-mycose van iiet rund on hot mycofibroom van hot paard. Hot laatste is eon gezwel dat voorkomt in do zaadstrong van gocas-treerdo paarden on ook in andere wooko declen van hot lichaam van hot paard, die aan traumata bloot staan. Zij bostaan nit vasto bindweefsel-massa's, waarin iiior en daar woeke granulatio-haarden zijn bcsloten. In dezo haarden komen coccen voor, dio gelnveokt kunnen worden op do gowone voedingsstoil'en en wier culturon bij paarden gezwellen towcegbrengen').

i) He hopr TnOMASSEN veroorlooft ons meilt! te ileolon dat liij nit myco-filiroom-knobbols van hcl omentutn van ecu jonj,' paard ecu staphylococcus luirous go-kvvcekt heeft, ilic op onze gewone voedingsstoffen alle kentnerken van den slaphylo-uoccus pyogones aureus vorloonde. liij cnling in hol hoornvlies van cen konijn bracht liij oen Uoratitis cum hypopio tot stand. Staphylococcen uit gewonen otlcr van eon mensch bij oen paard omler ile huid gespoten ileilen daar behalve kleine ronde knobbeltjes, die mikroskopisch uit ophoopingen van staphylococcen bestonden, ook sterke woekoringen van hot inter- en intramusculaire bindweefsel ontstaan, zoodal gioolu vaslc knoesten zieh in de spicrcn ontwikkelden,

285

Do iictinomyooso doot zieh bij clou mouscli moor in don vom van abscosson voor. Bij hot rund ovonwcl staut do vormiag van jong bindwoofsol op don voorgrond. quot;Wij bezitten op hot labora-torium eono doorsuedo van don kop van con rund, waarin oon kolossaal gozwol zieh vortoont, dat is uitgegaan van don alveolus van oon kios dor bovonkaak. Eon stuk kauk is door gezwelmassa vervangen on hot gezwel hooft eon groot deol van hot lumen dor nousholton opgovuld. Hot gohool zou vroogcr zondor twijfol als oou gowonon tumor zijn besehouwd on hot bczit or ook alle eigen-sehappon van met 66110 uitzondering, Wij zijn gewoon van oon tumor do aotioiogio niot to können on hier wetcn wij dat do niouwvorming is voroorzaakt door ecu plantaardigcn parasiot. Wij vinden in met kali beiiandeldo wcofscldoorsnodon fraaio rosotton, dio nit kolf-vormige stavon bostaan, ongotwijfcld planten, doch wier plaats in hot natuuriijk systecm nog niot metzekerheid is aan to wijzcn. Gewono bacteriön of schimmeis zijn zo niot. Ilet golukto oorst aan 0. Ishakl, later mot grootor zekerhoid aan Bosteöm, dozo micro-organisnion to kwceken. Ilij bracht do kor-rcltjos, dio vrij in den otter of hot granulatie-wcefscl voorkomen in vorvloeido gelatine on goot platen. Op die wijzo verzekerde hij zieh hot bczit van aotinomycos-hoopjes, dio vrij van andere Organismen waren. Bracht hij dezo over op bloodscrum, agar-agar of gelatine, dan ontwikkolden zieh bij 3337deg; culturcn van acti-nomyces. De periphere kolvon vortoonen op de kunstmatige voo-dingsstoilbn nimmer vorsehijnsolcn van groei, maar allccn hot centralo godeoltc der overgeöntto korreltjcs groeit snol 011 kraehtig uit. De kolvon boschouwt Boström als involutic-vormon.

Wij zeidon dat doze voorboolden de oiulorstelling ointrcnt den parasitairen oorsprong der tumoron ondcrstoiuion. Bit is niot to botwijfolon, maar daannodo zijn dan ook do bowijzon voor dozo hypothoso voorshands uitgeput. Hot is nog niot lang goloden, dat men eono poging om bacteriologisch hot ontstaan dor gezwellen na to spouren zou hobbon bospot on we hebbon or daarom prijs op gosteld wat uitvoorigor aan to tounen, dat hot strovon om 00110 parasitairo oorzaak dor tumoron to vinden volstrokt niot ridieuul is on dat dezo wcrk-hypotheso, door wat wij van don

286

invlocd dor bactoriön op hot lovoiulo licliaam woten, volkomon wordt gereohtvaardigd.

Eene andere vraag is of hot work dat nit doze hypothoso is voortgevloeid roods rosultaten hoeft aan te wjjzen. Parasitalre planten liooft men niot kunnon vinden, noch door microscopisch onderzoeb, noch door culturen en daardoor is moii gaan denken aan de mogolijkheid dat. uencelligo dioron do tuinoi'cn zouden bewonen on veroorzaken. Dczo echter zijn van do dicrlijko ccllcn wanrtusscben zij verondersteld worden to leven niet gemakkelgk to onderscheiden on dos to minder omdat do tumor-cellen zoo dikwijls atypische vormen en dogeneratio-vei'scliijnsclon vortooncn. Men heeft in hot molluscura contagiosutu on in do carcinomen lichaampjes gevonden die men met twijfolaclitig roclit voor protozoSn aanziet.

Tot doze opvatting is men evenwel gckomon omdat men para-sitaire ziekte-processen kont, zoowel bij koudbloedigo als bij warm-blocdigo dioron, welke zonder twijfel op invasie van eoncclligo dioron in do opitheel-collon bernstcn. Hier is do vom dor para-sioton zoo karakteristiek on daarenboven herinneren de vorschil-londo Stadien van hun ontwikkelings-cyclus zoo duidelijk aan welbekende protozoen dat aliecn op morphologische gronden do opvatting mag worden aanvaard dat bier protozoen on we) met name sporozoön in do epitheel-cellon zijn gedrongon on pathologische vorandcringon liobbon toweeggobracbt.

Het langst bolccnd is ceno ziokto dor tuinslakkon dio in 1855 door den Frankfurter geneesheer Dr. Herman Kloss naar gcloof-waardigo gotuigenisson van doskundigen op voortrcffolijko wijzo is beschreven. Hot is cone ziokto die bij tal van verschillondo soortcn van slakken zeer dikwijls wordt aangotrofTen, en wel eon ziokto van do nioren. Do jongsto vormen van don parasiet zijn bcweeglijke sikkclvormige kiomon die in do nior-cpitholien dringen on daarin zelfs nog korton tijd boweoglijk blijven. Torwijl do col door dozen prikkel hypertrophieort on de kern naar don om-trek wordt gcdrongen, wordt ook do parasiet grootor on vornit langzamerhand een cyste waarin zieh sporen ontwikkelen. Do rijpo sporen bevatton 4 of 8 sikkelvorraigo kiomon, die later don-zclfdon ontwikkclingsgang woor gaan herhalon.

287

Eon twoodo zickto dio door sporozoün wordt veroorzaakt konat zoer menigvaldig bij do konijnon voor. Mon vindt dan bij vol-wasscn konijnon in do lovor grooto cystcn, die bij nader ondor-zook uitgozctto galwegen blijkcn to zijn on govuld zijn raot oon oogcnscliijnlijk slijinig-ottorigo vlooistof. Bij microscopisch onder-zook vindt men or echter grooto langwerpige liohaampjes in mot een eigen wand. Op do vcrwanndo objocttafol kan mon de vordere ontwikkeling dezer liohaampjes volgen. In 3 tot 4 dagon ontstaan 4 kogolvormigo sporocyston, dio zieh iedor weer in 4 sporen verdoolen, torwijl uit ioder der sporen zieh 66n tot twee sikkol-vormigo kiemen ontwikkolen. Deze sikkels dringen in de epitheol-cellon van dann- on galwegen on doon bij jonge konijiicn oon levensgovaarlijko darmziokto, bij oudo konijnon de beschroven loverziokto ontstaan.

Do produeten wölke in do kankor-collen zijn bevat worden nn door vole onderzookors zondor aarzelen op 66ne lijn gostold mot hot coeeidium oviformo der konijnon en do Klossia der slakkon.

Bij ons heoft Sieoenbbek van Heukelom zieh met dozo vraag bezig gehoudon. Hij ondorzocht 200 careinomen en vond in den rogel dubbol gecontouroerde rondo bollon in de collon. Hij heoft zieh onthondon van oon oordool cn dozo intra-collulairo zakon bosehrovon zondor uit te sprokon dat hij ze workolijk voor Sporozoen houdt.

Pfeiffer dio zieh godurende vcle jaron op do studio dor para-sitairo protozoön hoeft toegelegd is van mooning dat liier werkelijk opithecl-infoctie plaats heoft. Hij was zelfs de oerste die dit uitsprak. Wij zagen in oonigo gevallon in carcinoom-collon eysten met dubbol gecontoureorden rand, welke de kern op zijdo haddon gedrungen. Voor de diagnose van oon parasiet worden echter in de corste plaats moordoro morphologische konmerkon vorcischt on dio zou-den in dit geval vooral mooton bostaan in sporo-blasten on sporen in de grooto cyston. Dozo hobbon wij nooit gozion, maar or zijn onderzookors die meenon zo indordaad to hobben waargenomen. Zij hobben zo echter niet bevrodigend afgoboold on Pjpeifpeb zogt dat zij bij hot carcinooiu niot voorkomon.

Zekor is bot dat dozo intra-collulairo zakon iots bijzondors zijn.

288

Men liorkont ze niot als dogenomtio-piwluctcn on ook in ouzo praeparaten liggen zo in jonge doolon dor gezwellen omringd door keradeelingsfiguren, ja zolfs binnen opithool-collen metfraaie mytosen. Dit pleit niet voor degeneratie.

Terwijl onzo kennis omtrent dit punt zieh vorder ontwikkolt, mögen wij alvast vragon of doze parasioten ons vocl vorder zuilcn brengen in hot bogrijpon van hot caroinoom. Hot is to verwachten dat ook als do parasitaire natuur dor kankor-lichaampjes is vast-gostold er nog to vragon zal ovorblijvon en dat ook hier do kennis van don parasiet ecrst hot begin van hot pathologisch ondorzook zijn zal. Zoolang men woet dat bet caroinoom motastasen maakt vat men in zokeren '/An doolon van don tumor als parasioten op. Men stolt zieh voor dat eon stukjo van hot gezwel met don lymphstroom wordt medegevoerd en nu in lympbklieren, lever, of andere Organen eon zelfstandig lovon gaat leiden. Men bo-schouwt atypisch gewockordo opitheeleollen als bet hoofdbostand-deel van hot caroinoom en zoo zouden dan met do lymph voort-gcdroven epitholiön de parasioten zijn waaruit do soeundaire tumor ontstaat.

Wordt toogegevon dat de motastasen door infoetio ontstaan, dan is hot redelijk do vraag to stollon of ook do primairo tumor eon go-volg van infoctie is. Do clinische waarnemingon omtrent do vorsprei-ding van liot caroinoom scliijnon daarvoor niet to pleiten, maar hot is ook mogclijk dat men eon samonhang, welks mogolijkheid niot word vennocd, hooft voorbijgezien. Nu meont men in do primairo tumoren parasioten to vindon en z;io, thans wordt hot inoeiolijk do soeundaire tumoren to begrijpen. AVg inooton dan aanncmen dat uit don eerston tumor niet alloon epithool-eellen maar ook parasioten losraken on dat doze laatsten, als cornac dor epithelien, doze tot wockoring prik-kolon. Pfeiffeu hooft dezo mooielijkhoid voorzien on wil nu doon goloovon dat do cellen in do motastasen goon epitheol-cellen maar parasioten zijn en dat dus de histologen ten onrechto do cellen dor carcinomen voor epitheol-eellon aanzicn. Dit mag waar zijn voor do primairo carcinomen die van opitholien nitgaan, maar geldt voigons Pfeiffer niet voor do motastasen in bind- en spienvoefsol. Dozo kcttorij hooft Pfeiffeb modegedeold in eon zoor mooielijk

289

geschreven stuk met onverstaanbare Ulustraties, maar zijne mce-ning vordiont toeh to worden overwogen omdat inderdaad do parasitaire theorie van hot carcinoom mooiolijkhcdou ontmoot waar hot g-oldt do metastasen to verklaren.

Eon twoode ziokto dio men boschouwt als con rcactio op parasitaire protozoön is hot molluscum contagiosum. Mon vindt daai'iu tusschon do gowookerdo opitliocl-cellon glanzende bollotjos dio door volo onderzoekers voor parasieten worden gchoudon. Ook hier zijn do morphologische kenmerken zöö schraal dat men dozo meoning voorloopig sloclits voor kennisgeving kan aannemen.

Wij hobben thans do groep van tumoron to beliandolon die zondcr twijfol door microbon worden veroorzaakt. Hier is daaren-tegen do sameahang mot de echte tumoron wat zwak. Doze gra-nulatie-gezwellen, latoi' ook infoctie-gezwollen gonaanul, vormen multiple knobboltjos van boperkten omvang. Als zij zekere grootto hobben borcikt gaan zij in degeneratie over. Do knobbel dor tnborculoso verkaast, dio van do parolzuclit verkalkt. Do lopra-knobbol gaat in litteekon-weefsol over, de knobbel van den kwaden droos verettert. Over don bouw dozor knobboltjos iiobben wij hier niet to spreken. AVij kunnen dadolijk overgaan tot do toolichting welke do bacteriologio van iiun ontstaan vermag to govon.

loderoen weet dat wij aan Robert Kocn do konnis van do tuborkol-bacillon to danken hobben, die niet allocn Iccrdo door con zeer mooiolijk to vinden methodo in tuberculeuze Organen bacillen to herkennen, maar daarenbovon eon methodo vond om tuberkel-bacillon to kwookon on oindolijk dozo methodo op oen zoo groot aantal gcvallon van tuborculoso mot succcs toopasto, aan-gevuld on gecontroleerd door do noodige dierproeven, dat zijn gelioclo ondorzoek oen monument word dat Kocu zieh voor altijd hoeft gobouwd, hcrinnorond zoowel aan zijno volharding als aan zijno buitongewoue talonten voor onderzoek.

Kocu constatoorde door microscopisch ondorzoek do aanwozig-hoid zijner bacillen in :

19 govallcn van miliair tuberculose.

phthisis pulmonalis.

290

2 tubei'culcuso tongzworon.

4nbsp; gevallen van tuborculose van hot nicrbokkon. 1 govalnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; do pisblaas.

1 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; bijnior.

1nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; den uterus en do tubae.

5nbsp; tuberouleuse testikels.

2nbsp; solitaire tuberkels dor bersenen. 21 scrophuleuze lymphklieren.

13 taberculeuze gewrichten.

7 gevallen van lupus. 15 parelzucht van hot rund,

4 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; tuborculose bij hot paard.

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; zwijn.

1nbsp; govalnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; sciiaap.

1nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; do goit.

4nbsp; gevallennbsp; nbsp; van hot hoen.

8nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; don aap.

17nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; spontane tuborculose bij caviao en

8nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; konijnen

en vorder de experiiucnteele tuborculose bij 273 guineosclio big-gctjos, 105 konijnen, 3 honden, 13 katten, 2 veldratton, 10 kip-pen, 12 duivoa, 28 wittc muizoii, 44 vcldmuizon on 19 ratten. Hij kwoekte tubcrkol-bacillen uit con greet aantal guineescho biggetjes, dio mot tuberculous materiaal van verscheiden oorsprong waren gocnt en bovondien uit 22 gevallen van tuborculose van vcrschillcnde organen nl.:

miliair tuborculose......nbsp; nbsp; 2nbsp; gevallen

longtcring.........nbsp; nbsp; 5nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

scropuleuze klieren......nbsp; nbsp; 4nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

tuberculeuze bal.......nbsp; nbsp; 1nbsp; goval

fuugeus gewricht......nbsp; nbsp; 1nbsp; nbsp; nbsp;

lupus..........nbsp; nbsp; 1nbsp; nbsp; nbsp;

parelzucht.........nbsp; nbsp; 3nbsp; gevallen

tuborculose bij hot zwijn. ...nbsp; nbsp; 1nbsp; geval

spontane tuborculose bij caviao .nbsp; nbsp; 3nbsp; gevallen.

291

Het was dus op grond van eon zeer rijko orvaring dat Koch zijne bacillon voor de naasto oorzaak dor tuborculoso proola-mcordo. Uo kroon word op hot work gozot door do entings-proovon dio mot roino culturon werden ondoraomon. Sodort Villemin was hot bckcnd dat tuberculous woefsol bij proefdieren tuborculoso lean opwekkon. Kocu kweekto nu op blocdsorum uit dit woefsol bactorien on reinigdo die baeteriön van hot tuborculouzo woefsol door overeating van kleine hoovooliioden dor cultuur op nieuwe buisjos mot scrum. Zoo entte hij bijv. met eon roino cultuur, die uit do tuborculeuzo long van con aap vorkregon was, goduronde 113 dagon voortgokweokt on 9 maal in eon nicuw buisje met serum was ovorgobracht 7 proefdieren, die aan tuborculoso stiorven. Vijf guineescho biggotjes worden geönt met eon roino cultuur van lupus wölke vijftion maal op con nicuw buisje mot serum was overgeent in don loop van 12 maandon. Twee dozer dieren stiorven in do viordo week. Do ovorigen werden daarop gedood on alien bij do sectio stork tuborculeus govondou. 4 guinooscho biggotjes werden geent met con roino cultuur van longtoring die in IS maandon 2G maal was over-goönt. De dioren stiorven in do i^ en S^e week on waren tuberculous.

Baumqarten hooft nauwkourig onderzooht op wolko wijzc do woefsols roagceren op do ingobraciito tuborculeuso smetstof. Ilij vend dat in do eersto plaats do bacillcn zieh zeer bolangrijk ver-meerdoron in aantal. Dan beginnen do vaste bindwcefselcellen zieh door dooliug to vormcordoron (kcrndoolingsliguron). Eerst in eon later stadium van ontwikkoling dor tubcrkols grijpt eon matige omigratie van leucocyton plaats.

Bij do vordere studio dor tuborkol-bacillon hobbon zicii twee feiten voorgodaan die we hier nog willen vermelden. Hot eersto is dat mon ook mot doodo bacillon tuborculeuzo verandoringeu in do woefsels kau to voorschijn rocpon. Stbadss en Gamalbia hobbon daaromtrent prooven genomon, dio bij ons door Fokkeb zijn horiiaald. Daaruit is gobloken dat do dioren dio mot bij 125deg; gestorilisecrdo calturon zijn ingospoton vermageren on in som-mige govallen zelfs stervon. In do orgauen ontwikkelon zieh om

292

do doodo bacillon knobbeltjos, waarin rcuzoncolleu kunnen voor-komen. Worden de knobbeltjes weor bij een tweedo dior ingeönt, dan ontstaat goon reactio: de kracht der doodo bacillen is uit-goput on wordt uiet als die dor lovcndo verniouwd. Dr. de Man vond in dergclijko proeven do knobbeltjes ourogolmatig van vorm on miorosoopisoh niot golijkend op grijze tuborkols. Do grooteron haddon dikwijls eon roütnachtigoii (detritus) inhoud. Hot ruerk-waardige van doze proeven is vooral dat do schoikundige aan-valsstoffeu dor tuberkol-bacillen blijkbaar do temporatuur van 125deg; kunnen vordragon.

Ton twecde is hot duidelijk geblekon dat er verschillen zijn tusschen do tubcrkel-bacillen van do spontane tuberculose dor vogels en die dor zoogdioren. Do vogel-bacillon groeicn veel go-makkolijker en rijkelijkor op glycorine-agar en zijn ook door de wijzo waarop do proofdieron roageoren van do zoogdier-bacillon te ondorscheiden. Hot lag voor de hand aan to neraen dat de tuborkel-bacil in hot lichaam dor vogels zijne oigenschappon eenigszins verändert, maar bet blijkt dat do zaak zoo oenvoudig toch niot is. De onderstolling dat er workolijk twee verschillendo soortcn van tuborkel-bacillon bestaan, die geen vorwantschap be-zitten doch allcon een toevallige gelijkonis, blijft echter omvaar-schijnlijk, zoodat do rueoste bacteriologon do vogol- on zoogdier-tuberkol-bacillen opvatton als twee variöteiton van 66n soort.

Wij zullen later over de aetiologio dor tuberculose spreken, doch gaan thans de andere infectie-gezwellon nador beschouvven.

Hansen hoeft den lepra-bacillus ontdekt, die zoowel morphologisch als in zijne vatbaarheid voor het opnomen van anilino-kleurstoli'ou zoer veol gelijkt op den tuborkol-bacil.

Wij kunnen niot beoordoelon of or onder do ondorzoekers die boweron do lepra-bacillon te hobbon gekweekt zijn die golijk hebben. De lopra-bacillen worden in ontzacholijk getal in de nieuw ge vorm de eellen dor lepreuzo huid govondon.

Do bacil van don kwadon drees is door Löffleb ontdekt on gekweekt. Ilij is evenals do tuborkel-bacil mooiolijk to klouron en een zoo zokere manier als or voor den laatstgenoeindon gevonden is kennen wij voor den bacillus mallei nog niot.

293

In de zweren van het nous-slijravlios komon do bacillon mot andoro pathogeno en niet-pathogono vormongd voor, zoodat het moeielijk is zo daarin aan to toonon, zoowol microscopisch als door kweoking. Zij bovindon zieh echter in relno cultuur in de lymph-klieren van den hals en zijn daaruit het gomakkolijkst te verkrijgen door directo ovoronting op gekookton aardappcl. Mot do gcmaakto culturon kan men paarden en ezels droes bezorgon. Spuit men ze in de buikholte van caviae, dan krijgen deze eon heftige ont-steking van do tunica vaginalis propria en later fijno droos-knobboltjos in alle organen. Wij hebbon volo malen met droes-oulturen ontstekingon van hot glasvocht gomaakt. Ook dan gingen do dicron aan algemeene droes-tuborculose dood, maar bovondien haddon zij bolangrijko vorzweringon van hot nous-slijmvlies. Het blijkt duidelijk dat dit slijmvlies voor do mallous-infcctio hot moest govoolig is. quot;Wanneer men de cnlturen oonigo malen van aardappcl op aardappol heoft ovorgoönt verminderen zij in virulcntie en worden ten slotte machteloos om ziekto tewceg to breiigen.

Van de overige granulatie-gezwollon kennen wij de microbon niet, met name van de syphilis en van de trachoom-knobbels. Stellig zijn er nog wel moer pathologische processen die onder de infoctio-gezwollen te huis behooron. Af on too worden er gevallen beschroven van pscudo-tubcrcnlose, pathologische knobbeltjcs, waaruit men coccen kweokt die bij dioron pseudo-tuberculoso opwekkon. Zoo men er de aandacht op blijft vestigen, zal men on-getwijfeld af en toe nieuwe vormen van infectlc-gezwellen ont-dekken. In het vaatvlies van hot oog komon bij individuell, dio noch luetisch, noch tuberculous zijn, knobboltjos vormonde ontsto-kingsprocessen voor, dio genezen met achtorlating van litteokons en waarvan de aetiologio onzekor blijft. Zijn do oogon bijzonclei' voor zulko infection gopraedisponeord of horkent men daar dezon ziokto-vorm goiuakkelijker dan in andere organen?

NEGENTIENDE VOORDRACHT.

Do iuvlocd der bacteriologie op lt;lo algemeene patholo

rio.

Ziokto. Oonoxing. IniiuHiiiteit.

Do bactoriologio hcoft inocr en mccr do aandacht govostigd op de scheikundige procosfson die in dc zicko lichaamsdoolon plaats grijpon, on daaraan eon zcer groot gewicht leeren toekennon. Nadat men eerst bad vastgestold dat in de organen van zieke dioron raicroben wockoron wenschte men te verklären waarom doze raicroben ziok maken en hoe zij zekere patbologiscbo vor-anderingon tewoogbrengen. Men ontdekte scheikundige stofwisse-lingsproducten die dezclfdo verscbijnselon veroorzaakten als do bactoriön zolf on zoo word do infectie tot intoxicatio teruggc-bracht. Van de vitale ziokte-oorzaak was men tot de chemische opgoklommen. Eon nieuwe uitbreiding van hot scheikundig go-biod gaf do ontdekking dat hot zioko organisme, in sommigo govallon tonminsto, tegenovor chemische aanvalsstoffen chemische verwccrmiddelen stolt. Torwijl men vroeger de morphologische verandcringon welke de ziokto eigen zijn bij voorkeur had ondor-zocht on zieh daarracde had tevrcden gostold moest men nu de aandacht op do pathologisch-chemische vorschijnsclon gaan vosti-gen. Wei wenschte men vast te houdon aan de leer dat do cel-lon van hot lichaam strijdon tegon do ingedrongon cellcn, doch de scheikundige wapenen waarmede die strijd wordt gevoord trok-kon hot nicest do aandacht.

Deze scheikundige opvatting dor zioktc-processen breiclde zieh ook buitcn den kring dor bacterie-ziokten uit. Do leer van do

interne secreties der klioren, do bohandeling van myxoedema met extract der schiklldior, do injecties van Brown-Sequard staan mot dit niemvo inzicht in verband on hobbon or too bijgeclragen hot te ontwikkelon. Vrooger heoft men zieh zeer zokor oveneons voor-gcsteld dat het leven dor wocfsols in gezonden on ziokolijken toe-stand in wezon uit schoikundigo omzottingen is samongostold, maar men hocft dit gronddenkbecld niot in bijzondcro govallen toogepast, zooals thans geschiodt. Do Stoffen, wier working men opspoort worden voorloopig in hoofdzaak door physiologischo working horkond. Wannoer ook do schoikunde haar aandeel in dezo onderzookingon gaat nemen zal do oogst voor onzo physiologische en pathologischo kennis omnotolijk kunnen worden.

Bolangrijko vcrscliijnsolen van hot zickto-proces zijn dogonezing en do onvatbaarhoid voor nieuwe infoctio, die daarna zoo dikwijls blijft bestaan. Do microben die in den aanvang van do cone of andere bactorio-ziokto zieh rijkolijk hobben vormcorderd en eeno heftige locale reactie of algcmecnen ziektctoostand liobbon tewoeg-gebracht nomon in eon gunstig gcval in invlocd af. Do ziekte noemt niet meer too on gaat verminderen in heftighcid. Het lichaam is do microben do baas geworden en zelfs ook voor hot vervolg tegon vijanden van dozelfdo soort gewapond. Zoodra wij woten op welke wijzo dit goschiedt, vcrstaan wij het gonozings-procos en do immunitoit. Op het oogenblik is dit nog lang hot goval niet, maar toch bozitton wij eon schat van feiten, die to zamon mot anderen hot matoriaal voor do thcorio dor genozing zullon goven. Die feiten liggen op het gcbiod dor phagocytose, dor bactericido working van hot bloodscruin on der antitoxische working van het serum dor voor eeno bactorie-ziekto onvatbaar gemaakto diorcn. Met hare hulp kan men cone hnmoralo on eeno ceilulaire thcorio opstcllen on sommigo bacteriologcn zijn zelfs eclectisch to work gegaan, uit elko thcorio nemendo wat hun lock. Hot is ocrlijkcr on moor in hot belang van het vorder on-derzook, to zoggon dat de draad die tor verklaring leiden zal, nog niot govonden is, hoc bclangrijk sommigo tlev roods verkregen feiten ook mögen schijnen.

296

Wij hcbbcn vrocgcr, sprelcendo over do natuurlijkc ontsrnct-tingsmiddelen rcods het con on ander wat hier to Inns bclioort vermeid. quot;Wij zullen ons thans bcpnlon tot do besproking van dric puiitcn. Yoorcerst zullen Avij dc bozwaren ontwikkolen die op hot oogenblik nog verhindoren aan do bactericido werking van liot bloedscrum algomceno bcschouwiiigon to ontlecnen. la do tweedo plaats zullen wg modcdeclen wat op hot oogenblik Metscumkoff tor verdediging zijnor phagocyton-tlicoric aanvoert en hoc hij zc onder don drang van niouwo ervaringen hecft gowijzigd en uitgobreid. En ton derde zullen wij dc voornaamsto ondorzuekingen over do antitoxinen besprcken.

Bij onzo vroogero boliandeling van dit onderwerp hobben wij de antiseptische working van iiet bloedscrum zoo gunstig nioge-lijk voorgcsteld on do bezwaren niot genoomd die zieh voordoon zoodra men dit mcrkwaardigo verscliijnsel wil gebruiken voor do vorklaring van hot genezingsproecs en dc immuniteit. Hot vordere ondcrzoek nu hceft die bezwaren in grooten getale opgoleverd. Zoo bozitton het blood en hot serum van den bond niot hot vermögen om den miltvuur-bacil to dooden, hoewel dc bond onvat-baar is voor miltvuur. Daarentogen is het blood en het serum van bet konijn eon zocr krachtig antisepticum voor nnltvuur-baoillcn, zoolang hot ondcrzoek in het laboratorium in reagecr-buisjes gescliicdt en toch is het konijn ontzachelijk gevoelig voor do miltvuur-inlcctio. Bouchard geeft toe clat na konnisneming dozer paradoxe feiten men do natuurlijko immuniteit niet aan do antiseptische werking lean toeschrijven on dat de vatbaarheid evenmin door gemis aan bactericido werking van het bloedscrum kan worden verklaard. Toch ontzegt hij aan dozo working niot alle theoretische boteekonis. Hij houdt vol dat do verkregen immuniteit ontstaat door een goduroudo do ziokte verkregen vermögen van hot blocdsorum om bacteriön to dooden. Daarvoor pleit o. a. dat hot scrum van govaccincerde oaviao don vibrio Metsciixikoffii doodt, terwijl do niet tegon dozo microbon govaccincerde dieren in bun bloedscrum niet zoodanig vcrweermiddol bezitton. Eon tweedo argument voor doze Stelling wordt goleverd door ondcrzoekingon van Ciukiun on Roger over do bactcrie van

297

den blauwen ettcr dio siecht grooit in hot blood van govacci-ncordo on zeer good in dat van intaclo konijnon.

Booohaed somt nog drio andere baoterie-ziekten op, waarvoor hetzelfde bowijs is gogovon. Toch is dezo vonn van do humoralo thcorio dor genozing on van do imraunitoit hicrdoor maar zwak verdedigd, omdat juist voor hot bijzondcro goval dor vorkregon imnumitoit Beheing on Kitasato hobben aangctoond dat zieh in het blood nog iots anders ontwikkelt dan eon antiscpticum.

Metsciinikoff is zöö ver gegaan dat hij zoli's do grondproof van al dezo ondorzoekingen waarde ontzegt. Hij gcef't wol too dat in hot bloedsernm bacterien to grondc gaan, maar dit geschiedt naar zijno mooning allcon omdat con groot dcol dor in hot serum gebrachte individuell do vorandering van voedingsstof niot kunnen verdragen. Do concontratie of do rcactie van hot niomvo medium zouden voor hot protoplasma van vclen der ingebrachte bacteriön nadcelig zijn, zonder dat daarom van con bactcric-gif mocht worden gesprokon. Do weinigen dio aan don scliadclijken invloed hobben weerstand goboden, adaptooren zieh en bewijzen weldra door eene rijke cultuur dat het nieuvvo medium hun zocr goed past. Büchner heoft doze verklaring tegengesproken en Metsohni-kofp geeft toe dat bet overbrcngen van bacteriön in ecu nieuw medium hun niet altijd nadoolig is. Hij heoft evemvel waargono-men dat bacteriön dio in bouillon werden ovcrgobracht voor eon deol werden godood on verwacht met rocht, dat Buchneb in bouillon goon antiscptischo stoflcn zal willen aanncmen. Er is cchtor tusschen do afneming van hot aantal microben in bouillon en in bloedsorum oen groot quantitatiof vorscliil zooals do vol-gendo cijfers aantoonon:


		d copy; 3 3	d SI sect;	Ut P P	0	5	4 uur.	Ü 3 3 raquo;1
.Bouillon . .	aantal	706	578	531	(103	1348	4(580	ontelbaar
Bloed. . . .	koloniön	3600	1254	G47	389	235	500	ontelbaar

(V. SZEKELY Gil SZANA.)

298

Daarenbovcn verklaart Metscitxikoff's ondorstelling hot mork-Avaardigo feit niet, flat hot blocdscrum zijn antisoptischo waarde verliest door verwarming tot 55deg;.

Wij zullen later, als de proeven van quot;Werigo ter sprako komen, zien dat do eerste uren na de infcctio van hct konijn met mllt-vunr ook in hot levondo lichaam groote hoovecllicclon bacilien worden gedood. Weeiqo sclirijft dit aan do phagocyten toe, doch bet kan wel zijn dat hier hot bloeclscrum zijn kracht laat golden.

Hot is -werkolijk gcblckon dat in do eerste uren na do milt-vuur-infcctio lict antiseptisch vermögen van bet blood nog onvcr-zwakt is. Pas als er bacilien in hct blood beginnen to komen, cenige uren voor den dood, is hot daarmedo ton cinde. Heeft bet serum nu zoolang bet uitbreken van bactcriacmio tegen ge-houden of is do verandering van hct bleed secundair on zonder beteekenis voor do verklaring dor pathogenese van hetmiltvuur? AVij doorgronden hot niet.

Hoe merkwaardig hct vermögen van hot blocdscrum ook zij ora bacilien en zclfs sporen to dooden, zcker is bet dat voor do thcone op hot oogonblik dat feit nog onbruikbaar is.

Van doze zijdo heeft do phagoeyten-theorio van Metschnikoff dus voorloopig geen gevaar to duchtcn. Ook do ontdekkingen van Beheino en Kitasato doen haar alleen op bot gebied der ver-kregen immuniteit concurrcntic aan. Toch wil hot met do theorio van Metschnikoff niet recht vlottcn. Vroegcr hebben wij reeds oenigo bezwaron genoomd.

Eon bolangrijk bczwaar blijft do mogelijkbcid dat do bacte-rien eerst door de phagocyten worden opgonomen, wanneor zij wfd niet godood maar toch onmachtig zijn gemaakt door een andamp;r onbekend hulpmiddel van hot organismo. Hot hoofdbezwaar ovcnwel is dat do theorio, zoo lang ze kort on algomccn is go-forinulcerd, zoo weinig zogt. Als eon lichtstraal troft hot ons dat de loucocyton avcI ecus konden uitgestuurd zijn om do bactcricn op to zockon en to dooden. Maar spoedig voolon wij ons onvol-daan door doze theorio on verlangen in tal van concrete gevallon bijzondorheden to weten van den onderstelden strijd. Zoolang dezo

299

voorstolling niet nader is nitgewerkt, is zij meer geschikt als finale van eene populaire lozing dan voor oen vruchtbaro patho-logischo thoorie.

Ooprikkcld door tegcnspraak heeft nu Metsciinikoff werkelijk zijno theorie langzamorhand verdor ontwikkold. Vooreorst hceft hij medegcdeold dat niot allo loucocyton phagocyton zijn, maar vooral die met velc kleine kernen, die het mecst in den pus worden aangetroffen.

In de tweede plaats heeft hij bohalve do zwerfcellen nog andere phagocyten gevonden in de endothelium-cellen der haarvaten, en in de derdo plaats in vele bijzondere gevallon do vcrschillcndo phasen en voorwaardon van den strijd ook in verband met do ontwikkeling van toxinen en bactericide Stoffen nagogaan.

In hot aigomcen is wel gebleken dat, hoe minder vatbaar hot dier is, des to bcter phagocyten in staat zijn om bacteriön op to eten. Uitzonderingen op dezen regel vonncn do muizen-septi-chaemie (vlekziekte) en de tubcrculose, waar volgons Metschnikopf ondanks de plmgocytose do bacteriön virulent blijven.

Daar het voor de theorie van Metsciixikoff van het grootsto belang is aan to toonen dat de opgegeton bacteriiin leven, heeft hij tal van bewijzen daarvoor vcrzameld. Hij heeft aangetoond dat do bacteriön van het miltvuur die in phagocyten bcslotcn zijn ontkiomen wanneer de beladen phagocyt in bouillon wordt overgobracht. Vorder is hem gebleken dat do vibrio-METscnxiKOFF en do bacterie dor hog-cholera eene kleine cultuur niaken in hot lichaara van den leucocyt wannccr do beladen loucocyten oenige uren in do broedstoof hobbon doorgobracht. Hij heeft ook getracht aan to toonen dat deze opgegeton bacteriön niot alloen leven maar onvemvakt zijn in virulcntio.

In den laatstcn tijd zijn in hot laboratorinm van Metsciinikoff door Issaeff en Wbbigo ondorzookingon gedaan over do rol dor phagocyton bij do infectie van konijnen met pnoumococcen en miltvuur. Issaeff vond dat do tegen pnoumococcen gevaccincordo konijnen gevoeligcr zijn voor do toxinen van doze bacterie dan do intacte konijnen en dat do pnoumococcus die in het lichaam van oen govaccineerd konijn wordt gebracht do cerste 18 uren

300

zijn pathogcno eigenscbappcn onverzwakt behoudt. Het onvatbaar goraaakto konijn liocft editor In zijno pbagocyten vorwccrmidclelcn dio zieh in vccl grooter gotal naar do infcctio-plaats begovon dan bet goval is bij con niet govaccinccrd konijn. Hieraan mag des to eerder gewicht worden gehecht onulat hot blood dor govacci-neerdo dicren noch bactoricido nocli antitoxischo eigenscbappcn hceft. Door do vaccinatio zouden do pbagocyten krachtigor dan vroeger do eigenschap liebben verkregen om, aangotrokken door do toxinen, zieh naar do gevaceinccrdo plaats to begevon on de levondo on virulente microben op to oton.

Wkuioo hceft zeer nauwkeurig nagegaan wat er geschiedt in hot lichaam van konijnon die met eene grooto boeveolheid miltvunr-bactorien in hot bloed zijn geent. Hij dooddo de gclijktijdig geöntc dicren na 2721 6) 'lt;'^I/₂, 8, 10, 20, 40 minuten, na 1 mir en vorder van nur tot uur en ging nu na hoe van het ecrste oogonblik na de infectio af tot aan don dood toe dc verhoiuling dor bacterien tot do cellen was. In lover en milt speclde, zoo bleek bot, zieh een interessant drama af. Hot organisme strijdt gedurende kortercn of längeren tijd met succes tegen do bactoriön. Gedurende dezen tijd is het aantal bacterien dat men ontmoet betrekkelijk goring. De bcslisscndo ovorwinning der bactoriön kündigt zieh dadelijk aan door de vermoerdering van hun aantal in de milt. De inge-spoton bacterien worden voornamelijk opgehouden in de lover, waar zij, (vermoodolijk door den langzamen blocdstroom) zieh tegen den wand dor capillairen loggen. Eceds TVs nnnuut na de injeetio vindt men sommigo endotbeel-cellen dezer capillairen gezwollen (macrophagen). In het eerste stadium van het proces vindon wij de bacillcn in do lever steeds in veclkornigo leucocyten of in macrophagen en uit de wijze waarop de bacterien klourstof opnomon blijkt dat de opgogcten bactoriön degenorcoron. Hot aantal bacterien in do lever heoft na T¹/, minuut zijn eersto maximum en daalt voortdurend tot na ongo-vcor 16 uron. Daarna klimt het zeor snol. Er blijven in de milt aanvankelijk voel minder bacterien hangen. Ook hier noemt het aantal in do eerste uron nog af en worden de bacterien door cellen opgenomen. WeriöO denkt dat de bloodlichaampjes de

301

niiltvuur-bacillou uit do milt naar do lovor ovorbrongon cm in dit laatste orgaan to worden vernietigd. Do zwakkere phagooy-tose in do milt zou do oorzaak zijn dat ton slotto do bactorio overwint on ondanlis don in do lover mot succos gevoerdon strijd hot dier aan railtvuur storft. Werioo vormoedt dat do overwia-ning dor miltvuur-bacillen moot worden tocgoschrovon of aan uitputting van do milt-phagocytcn of aan tocnemondo virulontio dor bacillon. Zoker is aangetoond dat oon groot aantal dor ingobraclite bacillcn ondcr phagocytose te grondo gaat on onkolo weinigon (hot is duidolijk dat dozo do storkstcn zijn) do stamvadors wor-don van do gonoratie die ten slotto hot dier doodt. Hot is wol mogolijk dat de humoraal-pathologon zullen opiuorkon dat do miltvunr-bacillen in bloodsormn zieh op dorgolijkc wijzo gedragen, oorst belangrijko vermindoring in aantal, later woor toouomen on opnieuw hot bowijs zullen verlangen dat do pas opgegetcn bac-toriön leven on ton volle virulent zijn, Dan moot Werkio of Metsciinikoff maar woor anhvoorden mot ceno nieuwe proof.

Hot is duidolijk genoog uit do voorbooldon die wij hobbon ge-geven dat alleon nitvoorig onderzook van velo gevallon het ge-nezingsproces on do immunitoit kunnou toelicliton. Met genera-liseoron van enkele waarnemingon kau men or toch niot komon. Wannoer bij die oudorzoekiugon tovons op do bactoricide en antitoxische eigenschappen wordt gelet, zal op don duur eon good inzioht in do waardo dor drie vordedigingsmiddolon van het organisme niot kuunon uitblijvon.

Teen de strijd over do boteekonis van do antiseptische working van hot blood roods tot ontmoediging goloid had on men begon in to zion dat men niot op den goodon weg was uin van dit vermoodelijk belangrijko foit eon good gobruik to niakon, kwaincn plotsoling Bbheinq en Kitasato met eon goliool nieuw vordodi-gingsmiddel aan dat aan do humorale theorie dor vorkregon immunitoit con krachtigon steun gaf. Dozo oudorzookors kwaiuon op hot denkbeeld na te gaan welken invloed hot blood van het onvatbaar geworden (van de ziokto horstelde of gevaccineerde) dier hooft op de toxische stolFen dor parasitairo bactcrion. Hot

302

was voor do instandhouding der imrauniteit immers niet noodig dat de op nieuvv binnongcdrongon bacteriün werden gedood. Hot zoii voklooudo zijn wanueor het bloed Stoffen bevatte wclko de vergiften, waardoor do parasieton gevaarlijk zijn, onscliadelijk makon. Indordaad werden zulko tegongiften, antitoxinon, gcvon-dcn in het blood van dieren dio waren hersteld van diphtherio on tetanus. Spoedig voogdo Emmerich daaraan zoor bolangrijke ervaringon toe welke hij vorkrcog door do studio van de vlekziekte dor varkons on Eurucii gaf aan do nieuwe theorie eon zeer krachtigen steun, toon hij aautoondo dat sommigo vergiften uit hot plantonrijk op dezolfdo wijzo eon botrokkolijko onvatbaarheid kunnon toweogbrengcn als do bactoriön-vergiften. Hot blook dat do rerklariug dor natuurlijko immunitoit op doze wijzo niet te govon was. Antitoxinen komen slechts voor in eon lichaam waarin tovoren toxinen zijn voorhanden geweost. Wij zullen beginnen met eeu ovorzicht to gevon dor experimonten van Ehelich die werden vorricht mot ricine en abrine, do workzame bestand-deelen van semina ricini en somina jequiriti, wier werking grooto ovoroenkomst vortoout met die der toxalbuminen. Ricine is voor guincescho biggotjos eon zoo zwaar vorgif, dat P/s mil-lioon van doze dieren zoudon kunnon worden gedood door 66n gram ricine. Ehrlich experimeuteerde cchtor op witto muizen die hot gif botcr verdragen en kon nu door inwendig zoor kleine giften ricino in opstijgeudo dosis toe to dienen do muizen im-munn maken, zoodat voel grootere doses kunnon worden verdragen dan bij nieuwe muizen hot geval is.

Aanvankelijk was 1/30 m.gr. de kleinste doodolijke dosis. Na do behandeling mot opstijgende doses van het vergif verdroogen de muizen na con paar maandon zolfs 1/2 m.gr. per os. Subcu-tane injecties doodden do niet voorboroido dieren in oplossingen van 1 op 200.000. Immuun gemaakte dieren verdragen oplossingen van 1 op 250. Doze krachtigo immunitoit kan maanden lang blijven bestaan. Ehrlich vend nu, toen hij do experimonten van Beiiuin'o on Kitasato mot de ricino-muizon herhaalde dat ook hier door inspuiting van het bloodsorum van eon voor ricine immuun gemaakt dier aan eon andor immunitoit kan worden bezorgd.

303

Mot abrine worden analoge resul taten vorkrogon. In beide go-vallcu verdragen do Imtnuun gomaakto dioren niet alleon zeor grooto hoevoelhoden van het vergif inwendig en onderhnids, maar bovendion is het oog van do behandoldo dieron voor doze ver-#9632; giften ongevoolig geworden, terwijl bij de nict voorbereidde dioren na indruppoling purulento conjunctivitis en panophtlmlmie ontstaat.

Ehbuoh schrijft do vorkrogon immuniteit too aan de vorming van oeno hypothetische stof, anti-ricine on anti-abrine, die in het bloed voorhandon is. AVannccr dit bleed bij andere muizen word ingespoten gaat daarmode het togongif over en hebben de zoo behandoldo dioren plotseling do immuniteit vorkrogon die bij do cerst imnuuni gomaakto dieron door eeno langzamo gowenningquot; aan hot gif moest worden vorkrogon.

Later heeft Ehrlich onderzocht of do vorkrogon onvatbaarhoid ook op do vrucht overgaat. Het bleek dat immune mannetjos geene, immune wijfjos wel onvatbaro jongon voortbrengon. Blijk-baar is doze immuniteit hot gevolg van do overdraging van moe-derlijk antitoxine, zoowel door bomiddoling van hot placenta-blood on als, na don partus, door do melk. Jongo, voor do vergiften vatbaro muizen werden itnmuun als zo werden gczoogd door onvatbaar gomaakto muizen.

Met niot minder succes horhaalde men in Pastkuk's laborato-rium do proovon van Bkiirixg on Kitasato mot het slangcngif.

Calmktte, Phisalix on Bkrtband toonden aan dat het serum van dioren dio immnun waren gomaakt tcgen het vergif van vergiftige slangon, antitoxischo eigenschappen Iiocft. Deze immuniteit werd vorkrogon door langzamo gewonning aan voorziclitig opklimmcndo doses van hot vergif, of door toedioning van vergif dat gedurondo 5 minuton tot 80deg; is vorhit. Zij merkten ook hier op, ovonals Bbheing on Kitasato bij diphtheritis on tetanus, Ehbuoh bij ricino on abrine hadden waargonomon, dat men hot toxine onworkzaam kan makon, door het in zetere vorhouding to vormongon mot hot antitoxlno-houdoudo serum. Hot toxine van don slangonboet werd ovonwel woor op niouw vorgiftig, wannoor dit mongsel van toxlno en antitoxine tot 70deg; was verwarmd.

304

Hot wordt hierdoor waarschijnlijk dat hot onwerkzaam worden van hot mongsol niot bomst op oon chomisclio vorbinding.

Al doze onderzoekingen wekten dos to moor bolangstolling op omdat zij beloofden niet alleou vruohten voor do thoorio dor imiuunitoit af to worpon, maar bovondicn ons do middclon in do hand to govou om bij don monsch on hot voo immnnitoit op te wokken, ja zelfs door tijdigo inspuiting van antitoxino zioko Individuen to schrägen in hun pogen om do bacteriön on hare toxi-nen to ovorwinnen. Inderdaad is roods gebleken, zoowei door onmiskenbaar gewichtige dierprooven als door tliorapoutischo toopassing bij ziekon dat hier do weg bctrodon is, die vroeg of laat tot do ontdoklcing van ware gonoesiuiddolen on goedo schei-kundige vaccins zal leiden.

Bbhbinq on Kitasato hadden door behandoling van diphthorio-culturon mot joodtrichlorid een mongsol gokrogon waarmedo caviae onvatbaar kunnon worden gemaakt voor infoctie mot diphthorio-baclllen. Ook iinmunisoorden zij caviae door injectle mot geste-riliseerde culturen en met storielo stofwisselingsproducten dor diphthorio-bacillen. Word nu blood van een hoo dan ook immuun gemaakt dier in do buikholto van eon ander dior gespoton, dan was ook dit twoode dior na oonigon tijd onvatbaar geworden. Mengt men dit blood buiten do vaton met hot diphthcritis-gift, dan wordt hot mongsol daardoor ongeschikt om do gewone ver-giftigingsvcrschijnsolen toweeg to brongen.

Dozolfde resultaten worden vorkrogen toon hot onderzock voor tetanus word hcrlmald. Ook hier blook dat in hot blood dor onvatbaar gemaakte dicren de eigenschap voorhanden is om hot tetanus-glf onwerkzaam tc makon.

Spoodig word or met kracht gewerkt om op dozen grondslag con goncesmcthode op to bouwen. Daarvoor werden do proovon bij schapon herhaald ton oinde eeno groote hoevoolhoid genecskrachtig serum, heilscruinquot; to kunnon boreiden. Doze dieren werden ingo-spoten mot oude gofiltroorde bouillon-culturen van diphthorio-bacillen mot joodtrichlorid. Nadat doze inspuiting oonigo malen was herhaald bleken do schapen immuun te zijn geworden. Hun serum word

305

nu, vermengd met carbolzuur tot een gehalte van ^l/_a o/₀₎ bowaard en bloek op dezo wijze zijno antitoxische working to bchoudon.

Het was gemakkelijk met dit serum dieren to vaccineoron. Maar daar kwam hot voor do practijk niot op nan. Vecl mooielijker block hot oou roods geinfoctcerd dicr van den dood to redden. Daarvoor was con veel grootero hooveolhoid serum noodig dan voor de vaccinatio. Zoo onmiddolijk na cone voor do contröle-dieron (caviac) doodelijke infectio do dubbolo dosis word ingo-spoten die voor oenvoudige immunisatie noodig is, dan werden de dieren gored. Acht uren na do infectio was reeds het drie-voud noodig en wanneer cerst na 24 tot 36 nur de behandoling word begonnen, moest in refracta dosi tot het achtvoud worden opgoklommen.

Het bleek al spoedig dat or verschillondo graden van immu-niteit bestaan. Eon gewoon gei'rnmunisccrd dier blijft voor zeer groote hocvoelhodon van het toxine nog govoolig, maar men kan de immunitoit versterken door opniouw met diphtiiorio-bacillon of met een niot govaarlijke dosis diphtherio-gif in to spuiton. Door hot herhalen dozer bewerking met steeds klimmende hocvooihedon kan do immunitoit tot eone zeer belangrijke hoogto worden opgovoord.

Het is noodig het immuniseerond vermögen van hot in do practijk to gobruikon bloedsornm to kennen en daar het antitoxine nog niet rein kan worden bereid of längs chemischen weg bcpnald zit or niet anders op dan do kracht van hot serum door physiologische proevon vast to stellen. Men spuit daartoe opklim-mendo doses in bij cone rooks caviao. Den volgenden dag worden doze serum-caviae mot gelijko hooveelhcdcn pas gokwcekte diph-thorio-bacillon in voor niet gepreparcerdo caviao doodelijke dosis ingespoten. Do caviao die na dezo inspuiting in loven blijven zijn immuun en do kleinste hoevoclheid waarmodo dit resultaat wordt bci'oikt gcldt als do graad van imnnmiseerendo kracht van hot scrum. 1) ipht horio~no rraaal he ilserum is in staat con cavia van gemiddold lichaainsgewicht van den dood to redden wanneer het oen kvvartier voor do infectio wordt ingespoten in do hooveolhoid van 1% ^van i¹^ lichaamsgewicht, dus 5 c.M³. voor oon cavia van Va K-O.

806

Het door Bbhhinci bereido normaal-antitoxine (van paarden) wordt op hot oogonblik door de Höchster Farbwerk-fabrik in den handcl gobraclit. Hot storkste scrum (n⁰. II) is con 140 voudig normaalserum, waarvan 1 c.c.m. dcrhalve 1400 c.c.iu. normaalgift-oplossing noutralisocrt. Serumsoorten van zoo hooge waardo zijn slechts to vorkrijgen van diorcn die zeor dikworf aan gevaarvolle infoctios zijn blootgcsteld gewecst en na langdurige behandcling nog in loven zijn gcblovon. Dit is echter maar bij een zeer klein aantal lict goval. Hicruit volgt dat do levering van een zoo sterk werkend scrum nict altijd mogelijk is. Volgcns Behrino's verzeke-ring is editor zoovcol matcriaal voorhandon dat n⁰. I van het hoil-scrum, wellcs prijs per floschjo 5 mark bedraagt, en dat 600 normaal-antitoxino-eenhodon bevat, to allen tijde kan worden ge-ioverd. De prijs van hot serum n⁰. II bedraagt 15 mark. Het serum n⁰. I draagt den naam van einfache Heildosisquot;; het serum n⁰. 11 bevat do 273 voudigo Heildosisquot; in 11 c.c.m. serum.

Volgcns do tot nu toe verkregen ervaring is in do meer-derheid der govallcn het serum n⁰. I voldoonde. Voor kinde-ron ondor do 10 jaar, bij wio do ziekto niet vorder dan do 2e of 3c dag is, is meestal do einfache Heildosisquot; tocreikend om het voortschrijden tegen te gaan en do gonezing to bowcrken. Bij volwassencn en bij vor voortgoschreden of zeer zwaro gevallen meet do inspuiting worden herhaald.

Ehelich, Kosskl en Wasskujiann hebbon do resultaten medege-deeld, verkregon bij do behandcling van 200 aan diphtheritis lijdende kindcrcn met hoilsorutnquot; afkomstig van gelten. (Zie hier-togonovcr fig. 18).

In ongevcer do helft der govallcn was do diagnose bacteriolo-gisch gocontroloerd. Er word goon kouzo godaan uit de patienten, maar alle aan diphtheritis lijdendo kinderen die ter behandeling kwamen werden gcinjiciöerd. Aanvankelijk word slechts eonmaal een dosis van hot diphthoritis-heilscrumquot; ingespoten, doch onkele ornstige govallcn noopton die inspuiting te herhalcn.

Hit do volgcndo tabellen blykt welke resultaten verkregen werden.

Fig. 18. fiiaar Kossei)


*80%* 78 76 7* 72 *70%* ea 60 et 02 *60%* 68 S6 Bi 52 *60%* e tt i2 w% 38 36.* 3f 32 *30%* 28 26 *24-* 22 *20%* 18 16 /laquo; 12 ro% a e * *2 0 %*	IZmtedot]	IT	m	w	V	VL	mZiekUduti


	..... V						7
	^N_x						/
	^Sgt;			-raquo;^		M.	*
		-N		** S		/'laquo; y
		X.	^	s,		// \\ s
			.#9632;*#9632;'		^T quot;	*v~^gt;**
					^s^	, jgn
						IT \
					,/	/ \
					#9632; //	r \
					*äf Jr*
					*ii f*	#9632;
					/' S
					^J⁰^		raquo;
						lt;gt;,	w
					h	^^N-	r
					quot;^ ^		^laquo;
			gt;^				^-.
				//	J*		v #9632;
			*p #9632; quot;**		*'j7*
					*jff*		- ^ -
				n	f
	tr-^^^			*h J*
	^v			M /
							--------------
				*'s /7*			--------------

			/
		Ss-^	// _s

			^-^r
			3*				-...........
			^^y				-...........
		-	g

		/*
		****
	fOSraquo;	'quot;

	dcrCunvii.	fhvcnlcn der sh'ifyi'millai hj de qamma nwkerilima-hehmdelmg. ____Tdcm da' oociicJenan,otulefdc juiiicnten hij xvic tnic/ieDÜnnic i/nhmn ü. == ßvcf/iUw tier skrf'qi'vall/n oiiderdlt;']ialKid('ii,du' md aermn Mumkld zijii. .,_B, fdemda- ovciicdeneii tmäer de mt senun en tiwhvloime bdimuli'Ueit.

307


Behan-	nanooon		Genezing in raquo;/.	Daarvan hadden de tracheotomio ondergaan i
deid.			Genezing in raquo;/.	totaal. j genezen,		gcstorven.	genezing in quot;/u-
220	168	52	70.4	07	37	80	55.1

Duidclijkor blijkt nog hot nuttig olToet der inspuitingon, wan-neor do gevallen -wordon gegroopcord naar do zicktodagon op wölke zij ondor bchandoling Invamon.


Ziektedag.	Behandeid.	Genezen.	Gcstorven.	Genezing in quot;/.
I	6	8	0	100
II	86	64	2	97
III	29	25	4	80
IV	.30	SO	lt;)	77
V	23	13	10	50.5

Roux dooldo op hot jongste congros vooi' Hygiüno on Domo-graphio modo dat hij sodort goruimon tijd bozig was proovon to nemon mot serum van paardon, dio door injectio's van toxinon (zondor bacteriön!) togon diphthorio waren goimmuniseord. Do paarden die voor dit dool worden gobruikt zijn nog jongo welge-voode dieron, die goon aandoeningen van inwendige organen hob-ben en bij welke door do injectie van malleine is vastgostold, dat zij niet lijdou aan kvvaden droes. Als toelichting hoe eon paard wordt go'iinmunisecrd dicno hot volgende voorbeold ^l):

#9632;1) Houx nam waar dat ieder reeds eenraaat aan don invloed van eenigbacterie-product onderworpen dier voor hot diphtherie-gif vcol gcvoeliger is dan versehe proefdieren. Een zijner paardon, dat vrooger met pnouinocoocen was ingespoten, vcrtoondo een buitengewone govoeliglieid voor de toxino-injectie's: uitgebreid oodeem, induralio op do plaats van injectie, geen cetlust, hoogo temperatnur traden bij elko injectie op.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;i

Hot is stcllig niet zondor bcdoeling dat Uoux l)ij dczoervaring vrij langstilstaat. Ilel /.elfde geldt voor Je mcdedoeling dat beaucoup do ces cobayes qui out etii

308

Paarcl van 7 jaar, ongoveer 400 K.Cr. zwaar. De gebruikte toxino is zeer werkzaara: l/₁₀ c.c. claarvan doodt een cavia van 500 gram in 48 uron. 1deg; clag:nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; Inspuitlng van i/₄ c.c. toxine gemongd met

Gramscho vlooistof in do verhouding van 1 op

10, locale nock algomoono roadie. 2deg; dag:nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ¹/₃ c.c. dorzolfde vloeistof,

13deg; en 14deg; dag:nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1 c.c. geon roactie.

17^e dag:nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; '/t ^c-^c- onvormengdo toxino, licht oedeem zonder

koorts. 22deg; dag:nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 1 c.c. onvormengdo toxino, licht oedeem zonder

koorts.


	23deg; dag:	2 c.c.
	25^c dag:	3 c.c.
	28deg; dag:	5 c.c.
	30quot;, 32deg;, 30deg; dag:	5 c.c.
	39deg;, 41deg; dag:	10 c.c.

2 c.c. onvormongde toxino, licht oedeem.

43deg;, 40deg;, 48quot;, 50deg; dag: 30 c.c.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; vrij sterk oedeem in

24 uur verdwenen. 53quot; dag:nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; GO c.c.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

57quot;, 03quot;, 05quot;, G7quot; dag: GO c.c.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

72quot; dag:nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;90 c.c.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

80quot; dag:nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 250 c.c.nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

Op den l^ei1 Febrnari 1894 is hij met Martin en Ciiaillou iu bet Hopital dos Enfants-maladcs te Parijs begonnen aan diphtheritis lijdondo kin deren met scram van op zoodanige wijze geimmuni-soerdo paarcl on to bclmndolon. De bij deze proefnomingen ver-krogen cijfors zijn van groot gewicht. Dagolijks word de visite in do voor cliphthoritis-patiünten ingorichto afdeoling gemaakt en alle kinderon mot diphtheritis werden ingespoten, hoe hun

liaites par le scrum dans Jos conditions varicos et qui ont survecu, devicnnenl cachectiques et fmissent par succoraber, parfois apres des mois. Lorsqu'on fait le coinpto do ccux qui subsistont apres 0 mois ou un an, on est ötonne de voir combien ils sont pcu nombrcux. Chez cos petit rongours, les consequences d'un empoisonnement diplilciique memo pcu intense so font scnlir ä longue ichamp;mce. Deze medcdeolingcn waaisthuwen legen blind vertrouwen in hct blijvend succes en in de onscliadelijkheid der serum-injectie's. Wie ze zwaar wil laten wegen bedenkt niet dat hotgrootc levensgevaar, waavin delijders vcrkecren, veel voroorlooft.

30 S)

toestaud ook was. Er word goon kouze godaan on niots aan do gewono bebandolingswijzo veranderd, met uitzondcring van do inspuiting met serum. Do gedurendo den prooftijd vorkrogen resul-taton kondon dus met die van vroogor tijdporkon worden vor-geleken. De proovon werden genomon van 1 Februari tot 24 Juli 1894. Van de vorige jaren bostaat con nauwkourig bewerkto statistiok dor diplitheritis-govallen on bovendien word in Parijs in bet Höpital Trousseau, dat ook eon afzondcrlijko afdeoling voor diphtheritis-lijders bezit, goon serum ingespoton. Alle gegovens waren voor eon vorgolijking op ruimo schaal voorlianden.

In bet boven vormoldo tijdsvorloop kwauien in bet Höpital dos Enfants-malades 448 van dipbtberitis verdacbte paticnten in. Van doze 448 porsonon stiorvon or 109, d. i. 24.5 %, torwijl in bet-zelfdo hospitaal in do jaren 18901893 do stcrfte schommolde tusschen 48.47 on 55.88 % In bot Höpital Trousseau stiorvon in bet tijdpork dor proefinjoctio's 60 ^ü/o dor pationton, die in do dipbtheritis-afdeeling werden opgenomen.

Wanneer men ondorschoidt tusscben angina diphtheritica on croup blijkt dat van Februari tot Juli 1894 do totale storfte aan angina diphtberitica in bot Höpital des Enfants-malades 12% bedroeg, in bot Höpital Trousseau 32 % on dat die gedorende de jaron 18901893 scbommoldo tusscben 47.3 en 32.2 %. Aan croup waarvoor do tracheotomio word verriebt stiorvon in hot Höpital des Enfants-malades van Februari tot Juli 1891 49% dor patienton, in bet Höpital Trousseau 86 quot;/oengedurondedejaren 1890 1893 scbommoldo de storfte tusschen 08.36 en 76.35%.

Bij 320 dozer kinderen word do diagnose bacteriologisch vast-gesteld. Daarvan stiorvon or twintig roods bij liunno opnamo, dio dus niet mot serum behandeld worden. Van do 300 dio do sorum-tberapie hebben ondergaan zijn or 78 gestorvon d. i. 26 %. In botzelfdo ziekenhuis was vroogor do sterfto bij kinderen mot bactoriologiscb gccontroleorde diagnose 50 %.

Zooals te verwacbton was, is hot succes dor niouwo tberapio bij de gccomplicoerdo govallen veel ongunstigcr,

angina 12 van 49 patienton ovorlodon 24.3 % croup 41 72 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 57%.

310

Hot is cvenwel waarschijnlijk dat do bijtijds toogepasto serum-therapio hot aantal coaiplicecrondo infcctio's kan verminderen.

Alles te samen genomon mag worden gezegd dat Eoux's zorg-vuldigo en good gecontroleerdo statistiek bewijst dat hetnieuwo genoesmiddol aanvankelijk aan 7laquo; zijner patienten hot loven hcoft gerod.

Do vordere studio van hot anti-tctanotoxino gelijkt veel op do zoo even mcdogcdceldo. Ook hier word aanvankelijk in bet labo-ratorium en later in do praotijk met hot natuurlijk tegengif gewerkt on hot schijnt wel dat hot vorkregon gunstig resultaat bij do beliamleling van cen klein aantal govallen oven duidelijk ton gunsto der niouwo methodo spreckt als do met diphthorie-hoil-serum vorkregon rcsultaten.

Do roods meermalen gonoemde ondorzockers spoten bij konijnon door joodtrichlorid verzwakte bouillon-culturen van tetanus-bacillen in, Door doze inspuiting ecnige malen met opstijgondo hoevcelhcdon to horhalen, word eon klimmende mate van immuni-teit verkregen. Dezelfde behandcling word vervolgens mot sucoes bij grootero dieren, schapen en paarden, toogepast en zoo worden voldoende hoovcolhoden serum vorkregon cm bij den mensch therapeutische proeven te neraen.

Daar Kitasato in allo govallen van tetanus bij den mensch die hij ondorzocken kon een houtsplinter of ander vreomd lichaam in do wond vend, bogen hij muizen to infecteoren met hout-splintcrs waaraan tctanus-sporon kleefdon. Doze dieren werden nu met hoilscrum behandold met good succos. 0.001 c.M³. van hot serum word bij eon muis 15 uren na de infectio in de buik-holto gospoten. Hot dicr bleof in loven terwijl do controle-dieren binnen 24 unr stiervon.

Hot serum dat BKimiNQ bij aan tetanus lijdcndo menschen hooft tocgepast hcoft eeno zoodanige genozendo kracht, dat ge-woonlijk 100 c.W. or van voldocndo zullen zijn om genezing tot stand te brcngen. Bij eon volwassen individu moeten in 24 uren op 5 plaatson telkens 20 c.M³. worden ingespoton, bij personen bencdon IG jaar tolkens 10 e.M^s. en onder 6 jaar 4 c.M³.

311

Tizzoni en Cattani trachtten do scheikundige natuur van hot antitoxino op hot spoor to komen en mconden dat hot oon eiwitstof is, dio als enzym werkt. Het wordt nccrgcslagen met het globulino. Dit neorslag hebben do genoerado ouderzookers in poodervorm ovorgobracht en practisch toogepast.

Eoeds zijn eon aantal govallon raedegedoold in welke door con heilserum van Beiieino of door het globulinc-pocdcr van Tizzom en Cattani genezing van tetanus is verkregen. Yoor do bcoor-deeling van do waardo dozer mododeolingon kan men zieh laten leiden door do volgonde statistiokon van Kiciiter en Rose waar-uit blijkt dat do duur van het incubatic-stadium do mortalitoit van tetanus bepaalt.

Volgens Richter genazen van

25 govallon met incubatie-stadium van

^Jinbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 1)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;11nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 5)nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1)

^avnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; vnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; vnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; i)

15nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; raquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; raquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; Mnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; )) ^nl


	15 dagen	i %
	6-10	14o/o
	11-15	27 Vo
	1520	4Go/₀
	dan 20	20 Vo

en volgens eon statistische opgavo van Rose genazen van

61 govallon met incubatie-stadium vannbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;110 dagen 3,3 %

44nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;on__^2nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;2K0/a

t^nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ^u aa to /o

6 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ,,nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; moor dan 20 50 ⁰/'₀

De behandcldo gevallen haddon mccstal eon incubatio-tijd van 8 dagen en bohooron dus nog tot die mot oen zcor hoog sterftc-cijfor. Do 8 pationtcn dio door Tizzoni on Cattani worden bo-handeld genazen alien en van do lijdors, bij welke do mothodo van Beiiring werd toogepast. is cr slechts 66n gostorvon. Eon patient van Gattai mot oen incubatie van ö dagen werd met beide middelon bohandcld on genas in 10 dagen. Do vvaarschijn-lijkheid is zeor groot dat ook hot antitoxino van tetanus eon good geneesmiddol zal blijken to zijn.

Do waarnoming van hot verloop dor aldus bohandoldo gevallon heeft geleord dat do bostaando ziokte-vcrschijnsolen in do eorsto dagen na do inspuiting niet verminderen. Er treodt ouhtor zoor spoedig euphoric in on er worden gecn niouvvo spicrgroepen door

312

do kramp aangotast. Eerst langzamerhand gaat de hyporaesthesie dor roods aangotasto spioron tcrug. Hot blijlit wel dat do zaak alwcor zoo eonvoudig niot is on dat de ncutraliscoring van hot gif door hot tcgengif nict als bij schcikundigo roactie in oen oogwonk gcscliiedt.

Grootendeels onafhankolijk van do ondorzockingcn in hot Bcr-lijnscho laboratorium hocft Emmeeich, oen leorling dor Miinchonor school analoge proovon gonomen, die betrekking hebben op do vlckzickto dor varkens. Hij maakte konijnon onvalbaar voor dczo ziekte door zo vole malen uchteroon mot oone geringe hoevcol-heid van onvemvakte bactorien in to spulten. Do dicren worden dan zwaar ziek, doch krijgon in tocnomondo mate imraunitoit. Uit do organen der onvatbaar gemaakto dloron, wij mögen zeggen dor van vlekziokte horsteldc dieren, word eon vocht boroid waar-mede muizen en konijnen, die roeds met vlekzlekte-bacterien in doodclijko dosis waren geent, werden gored. Ook bij varkens werden gocdo resultaten verkregon.

Hot is Avaarschijnlijk dat do methode die bij drio ziekten gocdo resultaten gaf, ook nog in andere gcvallen succes zal geven on zoo is hot clan ook gekomon dat men bij eonige andere ziekten naar hetzelfde patroon geknipto proovon genomon heeft, n.l. bij pneumonie on bij cholera. Laboratorium-proevon lijdon hier echter aan hot gobrok dat hot vergif, waaraan do specifieke versciiijn-solen dor ziekte worden toogeschreven onbekend is en bij do practische toopassing staat de onzekerheid in den wog of worko-lijk oen aanval dozer ziekte immunitoit achterlaat. Voor pneumonie wordt eordor hot tegenovergcstelde aangonomen.

Do gebroedcrs Klbmpehke verkregon na herhaaide inspuitingen van gefiltreerde culturen van pnoumococcon onvatbare konijnen en gebruikten hot serum van doze dicren bij konijnen mot .sputum-septichaeraie en menschen die aan pneumonic leden. Hot therapeutisch succes was niet duideiijk hoowel eonige invlood op hot verloop dor ziekte niet valt te miskonnen.

G. Klempjsber spoot bij zichzelf en cenigc jonge arisen bouillon-culturen van cholora-vibrionen in, die gedurendc 2 uren tot 70deg;

313

worden verwarmd en kwam zoo längs eon omweg tot do door don Spaanschen modicus Fkuean met zoo weinig succos aanbo-volen mothode.

¹/_i c.Ml van hot bloodsorum dezer procfmenschen maakto een cavia ongevoelig voor de anders doodelijko dosis van cholera-vibrioncn. Ook door leorlingon van Pasteuk wcrdon therapeutische proeven in dozen goost gonoraen. Hot is niot to ontkennen dat de rcsultaton van Beiiiuxo en Kitasato zcor aanmoedigen tot ver-dore proofnoming in do door hen ingoslageno richting.

Tizzoki en Oentanni liobbon dorgelijke proeven mot rabios ge-nomon op sciiapon en konijnon en meonon op tlon goedon wog te zijn om cono bolangrijko vcrbotering on vereenvoudiging in do Pastearsche ontingen to brengon.

Tcrwijl zoo de aandacht meer en meor op de practische rosul-taten is gevallon, mögen wij niet voorbijzicn dat de thcorio der immuniteit nog in de vorsto vorte niot gogevon is. Met dogroot-sto belangstolling wachten wij af op welke wijze Metschnikoit zijne theorie met de feiten botroffende antitoxinon in verband zal brongon. Do scheikundige vorhouding der toxinon en antitoxinon tot elkandor ligt nog geheol in hot duistor. Ilet vermögen van het organisme om tegonover een gif cen tegengif te stollon is zöo wondorlijk dat men het ondanks de best gocontroleerde proeven nauwolijks dürft aannomen, voor oen scheikundige toc-lichting de zaak wat meer plausibel heeft gomaakt. Er zijn on-derzockers die aanneraen dat het antitoxine of liever de immuun-makonde stof een bestanddeel is van het bactorie-plasma. De proeven van Ehblioh met ricine en abrine pleiten echter meer voor de oorspronkolijko opvatting van Behrinq.

Doch wij behooven ons hierin niet te verdiopen. Wij kunnen wachten. Maar wanneer men wil botreuren dat onzo kennis op dit gobiod ondanks alle werk zoo schraal is, mogo men bedenken dat voor weinige jaren er zelfs niet aan word gedacht eeno vor-klaring van het genezingsproces te gevon en dat de mooielijkste stap is godaan: hot stellen der vraag.

TWINTIGSTE VOORDRACHT.

De invloed der bactoriologie op de algemcene aetiologie en opidomiologie. Auto-infectie.

Zondor twijfel hceft de ruimero kennis van het loven dor bac-tcrien in hot algcmeen en van do pathogene soorton in het bij-zonder en hot bacteriologisch onderzoek van smetziokten en epi-niiiin zeer veel bijgedragen om ons inzicbt in de oorzaken der ziekten te verruimen.

Van vele ziekten wier besmettelijkheid sinds lang erkend is hceft men do smctstof gei'soleerd. Hier is do aamvinst voor do aetiologie ailoen dan van belang wanneer ook do verspreiding dor smctstof kan worden nagegaan en er zoodanigo cigenschappen van den parasiet zijn geconstateord dat daardoor zijnc verspreiding word toogelicht. Aan don anderen leant heeft men bactcrien constant aangetroffen bij ziekten die men niot voor besruettelijk houdt. Dit is als eene zcer belangrijke aanwinst to beschouwen. In de derdo plaats heeft men het verschil tusschen de ziekten die wol en do ziekten die niot door parasioten worden veroorzaakt, beter leeren kennen. Wij zoeken thans naar con parasiet bij vole ziekten wier parasitairen oorsprong men vrocger in do versto vorte nict had vormoed. Hot zou vroogor absurd geacht zijn to onder-stclleii dat kanker of gewrichts-rheuniatisino door parasietcn zouden worden teweeggebracht. Ook thans is dit nog niet zekor, maar do ondorstolling is gomaakt en waarschijnlijk gevonden en heeft

315

tot het ontdekken van niouwo vcrschijnsolon in do zieko wocfsels geleid.

Indien wij trachten do volo oorzakcn van ziokto in rationeolo groepon to brongcn dan lacht ons al dadolijk de hoofdverdooling too in uitwondigo en inwendige ziekte-oorzakcn, degcnen die van buiton komon en degcnon die roods vöör de ziekte inhotlichaam voorhanden zijn. In beide groepen troffen wij bacterie-ziekton aan want niot alle bacteric-ziekten zijn infectic-ziekten, zijn besmettolijk.

Do uitwcndige ziekto-oorzaken zijn o.a. traumata, vergiften en srnotstofibn.

Onder de inwendige ziekte-oorzakcn vindon wij twee groepon dio evenals de smetstoffon bacteric-ziekten tewcogbrengen, waarvan 66no grocp naar onzo mcening wel hot best onder do inwendige oorzakon wordt gorangschikt, maar door sommigon toch tot de uitwondigo zou worden gebracht, wij bedoolon do van do ouders op het kind overgebrachto zioktekiemen.

De andere grocp omvat de pathogeno bactoriön, die in hot normale lichaam aanwezig zijn, die bot darmkanaal en de neus-holte bewonen, in den regol niot hinderen doch onder zekere omstandighoden in de gezondo weefsels dringen en ze dan ziek makon. Dan grijpt auto-infectio plaats. Er ontstaat een echte bac-torio-ziekte, zonder dat do smetstof van buiten af het lichaam is binnengedrongen. Het voornaamste aetiologischo niomont is hier het tranma, het koudo vatten of welke reden dan ook waardoor de reeds aanwczigo bactoriön op verkeerdo paden zijn geraakt.

Wij zullcn aanvangen met doze auto-infectiün, daarna de herc-ditaire ziokten bespreken on onzo voordrachten eindigon mot de behandeling van do bactoriologio der epidemischo ziekton.

Wanncor men plaat-culturen aanlcgt van ecn weinig dundarm-of coecum-inhoiul van mensch of dier, dan zict men na eon paar dagen op de plaat nevens enkelo zecr zeldzamo kolonicn van anderen aard dik gezaaid Fraaie eulturon opkoraen van een staafjes-bactcrie, die van Esoheeioh den naam gokregen heeft van bacterium coli commune. Doze bacterie is in de natuur zoer

316

algemeon verbrcid. Het is duidelijk dat zij in het darmkanaal bij iiitstok günstige voorwaarden vindt voor haar bestaan, daar zij zieh zondor uitzondering bij alle personen in het darmkanaal als hoofdbewoonstor bevindt. Esciierich heeft nagegaan wanneer onze bactorio het eerst in de faeces dor zuigelingen optreedt en onder-zocht daartoe met plaat-culturen de darmontlasting van hetoogen-blik dor geboorte af. Het mcconiutn werd, zooals te verwaehten #9632;was, aanvanlselijk vrij van bacterien bevonden. Wanneer de zuigo-ling de eerste dagen nog gcon voedsel gebruikten tradon in de entlaste faeces de gewone lucht-bacteriön op, roodo gist, gele sar-cine en dergelijken. Zoodra echter voedsel gciuittigd werd, deed hot bacterium coli zijn intrek en bleof dan verdor voor good darmbewoner. Doze bacterio nu is pathogecn. Zoo men zo in het hoornvlies ent ontstaat altijd eon ulcus cum hypopio. In het onderhuidsche bindweefsel of in do buikholte ingespoten bij konijnen of caviae maakt zij abscessen of peritonitis. quot;VVanncer men ze bij mulzen onder do huid ent steift de muis na cenige dagen met staafjes in het bleed en een zeer groote milt. Het verdient ook vcrmelding dat de konijnen, die sterven door de infectie met bacterium coli in het darmkanaal gezwollen Peyersche plaques en folllkels vertoonen on dat zij aan diarrhoe lijden.

Het liet zieh verwaehten dat deze bacterie de oorzaak zou blijken to zijn van do perforatie-perltonitis en van do ontstekings-proccsscn die van den processus vermicularis uitgaan. Het bleek zoo to zijn. Do ontstekingsprocessen die door op een verkeorde plaats geraakten darminhoud worden veroorzaakt, bovatten hoofd-zakelijk bact. coli commune in het exsudaat.

Dezo pcritonitidos en appendicitides zijn do eenvoudigste en zckersto voorbeelden dor auto-infectio. Men stelt zieh voor dat in normalen toestand het epithelium on het lymphoide weefsol van het darmkanaal hot indringen dor bacterien belettcn. Pekkl-iiauing ziot zelfs do voornaamste bcteekenls van het lymphoide wcefsel in zijn vermögen om do reeds Ingedrongen bacterien te vernietigon. Indien nu de darmwand onvoldoendo wordt voor deze functic dan staat aan onze bacterien den weg zelfs naar vcr afgclegen weofsels open. Het schijnt dat indcrdaad op deze

817

wijze het bacterium coli ook nog op grooton afstand van het darmkanaal schade kan doen ').

In gevallen, waar door ulceratio of op andere wijze een deel van den darmwand verloren was gcgaan heoft men het bacterium coli in het blood govonden. Dit word gewoonlijk bij lijken gocon-stateerd. Wübtz en Hioumann hobben 32 lijken onderzocht on 16 maal in de vorschillondo organon bacterium coli commune aan-gotroffen. Wij kwoekton dit micro-organisme ait do oederaateuze pia mater van een lijder aan septichaemie bij wien 24 uur na den dood de obductie word vorricht.

Enkelo malen is ook in vivo een dergelijk ondorzoek godaan, waarvan hot eerste en belangrijksto door Ejimericii. Doze, uitgo-zonden om to Napols cholora-bactorien to zocken, kweokte nit het bloed eener lijderes 8 uren voor den dood eone bacterie die cenigen tijd als Neapeler cholera-bacillus bekend is geweest, doch naderhand geblekon is bacterium coli to zijn. Het afstooten van het epitheel van den darm bij cholera schijnt aan onzen darm-bewoner den toegang tot het blood to verschaffen. Dr. Sxoecic IIenkejians had in ons laboratorium in 1888 in do milt on do lever van een aan dysenteric gostorven porsoon bacterium coli govonden en word daardoor genoopt om to trachten do darm-bacterien door eene lacsie van den darm in hot bloed to doen overgaan. Hij slaagde daarin toen hij bij con konijn in de rechter dij subentaan sublimaat-oplossing inspoot. Het dior stierf na 12 uren onder hovige diarrhee. Bij do autopsio bleek do gohoelo darm-mucosa stork gozwollen to zijn, evonzoo do follikels en do plaques. Norgens was necrose of substantie-vorlies. üit het bloed on uit do lover word bacterium coli in reino cultuur gokwookt.

Het is niet zekor dat do bacteriön die na gedoeltelijko laosies van don darrawand in hot blood dringen workolijk ziektever-

1) BOUCHARD lieett govonden dat bij kontynen die geimmobilisoord in eone koole ruimto vortoeven de temperatuur beUngrijk, zelfs tol 30' dalon kan. In hot bloed van sommigon dier konijnen vond hij bactoricn, die naar hij moent het darmkanaal hebben verlaten, toon door do afkoolin^ de weerstand van don darmwand word vemvakt. Hij heel't echter niet onderzooht tol w'olko soorton de/.e baoteriän bohooren.

318

schijnsclon towcegbrongon, tenzij in do gevallcn, waarin na oene clarraziokto abscessen ontstaan mot bacterium coli commune in reine cultuur. Zulke absccsson komon b.v. na typbus voor.

Een derde groop van do ontstokingsprocesson die door bact. coli worden veroorzaakt vormen do cystitidos. Men had vroogor in don blaasottor bohalve tubcrkol-bacillen on staphjlococcus pyogonos aurcvis mccrmalen grootero staafjes gevonden die aan-vankelijk als bacillus ureae werden gebockt. Later block dat doze bacterie goon andere dan bact. coli was en zelfs dat con vrij groot aantal dor blaasontstekingen door deze bacterie word veroorzaakt.

HaliJ en Albarran onderzochton in 1888 een 50 tal pationton in do kliniek van Guyo.v en troffen in do groote meerdcrhcid der gevallcn een door hen bacterium pyogonos gonaamdo bacterie aan. Eon jaar later vond Albarban in 25 gevallcn van secundair nier-lijden bij aandoeuing dor uropoetische organon 15 raaal in reine cultuur bacterium pyogonos. Krooius onderzocht 22 pationton met uro-gonitaal lijden on vond 16 maal bacterium coli commune. Volgons zijne moening is bet bacterium pyogenes en een vroogor door Cr.ADO beschreven bact6rie septiquo do la vessie ook bacterium coli commune govveest. Ook ons gelukte iiet herhaaldelijk uit urine van blaaslijders dit micro-organisme in reine cultuur to kwecken.

Door welk mechanisme komt do bacterie uit den dann in do blaas terccht on vindt zo daar hot terrein gunstig om ontstoking te maken ? Voorcerst woten wij en iiet is door experimenten nog nader bevostigd dat boleramerdo afvlooiing dor urine door stric-turen, hypertrophio dor prostaat en dergelijken noodzakelijk schijnt te zijn voor hot ontstaan conor infectie. Wij hebben dus eigcnlijk to vragen längs welken weg hot bact. coli in eono op do eon of andere wijze gopracdisponeorde blaas geraakt. E6n weg is er die waarschijnlijk mecrraalen wordt govolgd, do koninklijke weg door do urethra naar do blaas. Eon dcel dergepraedisponecrde porsonen toch wordt gcrogold gecatheterisocrd. Do fossa navicularis bevat altijd bacterien, waaronder bacterium coli, die daar ongotwijfold door verontrciniging met faeces zieh nestelt. Een uitstekend go-

319

steriliseerdo catheter kan dus kwaad doen wanneer hij do bo-wonors der fossa navicularis in de blaas schuift. Er zijn editor gcvallen waarin de gepraedisponeordo blazon in ontsteking ovor-gaan zonder dat or ooit een catheter was ingebracht. In doze govallon moot men do toovlucht nemcn tot de onderstolling dat hot bloed do smetstof heeft overgo bracht. Dit heoft echter nador onderzoek noodig. Mogo do -wijze waarop do darmbactcrio cystitis maakt ook al niet gehoel duidolijk zijn, hot staat tenminste vast dat bacterium coli hier een bolangrijke rol speelt.

Wij mooten nu nog tweo ziekten bespreken waarvoor men ook al bacterium coli heeft aansprakelijk gemaakt, doch zondor vol-doenden grond. Men heeft in do door diarrhoe ontlastto faecaliün zoo dikwijls men die maar ondorzocht bact. coli govonden en in den regel in reine cultuur. Daaraan heoft men nu hot rocht ont-leend om doze bacterio do oorzaak dor ondorzochto diarrheön to noemen, onder bewering dat doze bacterio plotsoling bijzondor virulent geworden zou zijn. Hot is duidolijk dat men hier veel te ver is gegaan. In vloeibare faecalien zal bijna altijd bacterium coli in overwegendo hoeveelheid voorkomon, alloon omdat zij een goodo voedingsvloeistof vorinon. Hot kan nu ook wel zijn dat bij do zomer-diarrheen naast het voornaamsto aetiologisch moment hot b. coli een rol spoolt, maar daarvoor is goon onkel bowijs geleverd.

Hetzelfde goldt voor do dyscnterie. Geon wonder dat men hier in do faeces bacterium coli gevonden heeft en evcnmin wonder dat men voor eenigo jaron, teen do normale darm-flora nog weinig bekend was, do gekwoekte pathogono microbon verdacht do oorzaak dor dysentorio to zijn. Hot is echter zondorling dat onlangs dezelfde bewering opnieuw to bordo Is gebracht.

Eindelijk hebbon wij nog do bewering van G. Koux to bespreken dat hot bact. coli identisch zou zijn mot den typhus-bacil. Wanneer dezo hypotheso word bevestigd zoudo zij tot bolangrijke gevolgtrekkingcn omtront do aotiologio van den typhus abdominalis kunnen leiden. Men zou zieh dan kunnen voorstcl-lon dat ondor zekcre algemeon schadolijko invloodon, zooals honger, kommet en gebrek de normale dambowonor zijne viru-

320

lentio zoodanig wijzigde, dat hij in staat werd gesteld om hot zioktebeold van typhus abdominalis toweeg te brongen. Zoo zouden sporadisch do eerste gevallen ontstaan en daaraan zou zieh door vordere verspreiding der ontstane smotstof eene typhus-epidemio kunnon aansluiten. Voor wo echter dit gebomv van onderstellin-gon optrekkon, is het noodig te vragon of indordaad do mocning van G. Roux; op goodo gronden berust. Dit is echter niet het goval. Het is onmiskenbaar dat er tusschen beide bactoriön eon groote ovoreonkomst bestaat, maar het is even zeker dat or ver-schillen zijn, die G. Roux niot heeft kunnen opheffen. Beide bac-terien raaken op gelatine niet-vervloeiende culturen. Zij groeion op agar ongoveor gelijk, al zijn in het algemeon do typhus-cul-turen schraler dan dan die van bacterium coli. Zij maken beiden alcalischen bouillon zuur, doch de typhus-bacil ontleedt do suiker welke in den bouillon is opgelost niot en hot bacterium coli doot do suiker onder krachtige gasontwikkoling gisten. Do typhus-bacil maakt op aardappelen schrale culturen, die do kleur van den aardappel niet veränderen en haast onzichtbaar zijn. Het bacterium coli groeit zeer rijkelijk op aardappelen en verändert de kleur door het oplossen van het zetmeel. Dit vorsehil schijnt niet in alle gevallen door te gaan, hoewel de afwijkingon zeldzaam moeton zijn. Somtijds zijn typhus-culturen krachtiger dan gewoon-lijk en hobbon zij con lichtbruine kleur, waardoor dat verschil met bacterium coli minder stork in het oog springt. Zoolang men nu do typhus-bacterien niet heeft omgekweekt tot eon ras dat de cigenschappon van bacterium coli heeft of omgekeerd lean de hypothese van G. Roux voor den eon moor, voor den ander minder aantrokkeiijk zijn, maar mag zij niet dienen voor vordere speculaties. De botanicus zou beide soorten op grond van vole punton van ovoreonkomst gaarne vorwant noemen, wanneer dat woord niet in zieh sloot oone gcmeensehappolijke afstamming die nog onbewozon is. In elk geval loont het zeer do mooito de aandacht op dezo hypothese gevestigd to houden en de omkwce-king die haar bowijzen zou te beprooven. Wij hobbon met het oog op dezo vraag meermalen nagegaan of het bacterium coli dat in hot darmkanaal van den typlmslijdcr voorkomt, zijne eigen-

321

schappen heoft behoudon en vonden dit bevestigd. Eenmaal kweekten wij onberispelijko coli-bacillon uit hot oxsudaat van oen typhus-lijder, dio aan porforatio-poritonitis gcstorvon was. Een ander maal verkregen wij uit de milt van een typhus-lijdor dichtgozaaido plaat-oulturon. De overgeönto koloniön blckon bij nader ondcrzoek allen coli-baciilen te zijn, zoodat wij reeds moenden met eon zoor bijzondcr en loorrijk goval te doen te bobbon. Bij nader onderzook bloek echter dat degone van ons, die de ovorenting godaan had, onwillekeurig do grootste kolonien had uitgekozen. Toon daarop van dczelfdo piaton de kleinste kolonien werden overgeent bovonden wij dat doze de gewono kenmerken van don typhus-bacil bezaten, zoodat in do milt van onzen patient beide soorten of rassen naast elkandor leefdon.

Deze obsorvatio toont in elk goval aan dat beide bacteriön eene zekere zelfstandigheid bezitton en dat hot gemconschappclijk groeion in do milt van donzolfdon porsoon niot voldoondo is oiu zo golijko levenseigenschappen te goven. Minstens gonoinen vor-men zij dus twoo rassen. Lnat ons afvvachton of men zal kunnon aantoonon dat er indordaad vervvantschap bestaat.

Wij nemen van do coli-bacillcn afscheid met do medodooling dat, terwijl do normale gal steriel is, in govallon van ettorigo ontsteking dor galwegen bacterium coli in roine cultuur in den pus gevonden is en daarenboveu Gilbbet en Dominioi er in gc-slaagd zijn door injectio van onzo bacteriön in do galwegen dczelfdo ziokto bij proofdieron teweeg to breiigen. Wij zouden van doze zeldzame ziekto niet hebben gosproken wanneer niet sommige ondor-zookcrs do meening waren toegodaan dat bacterium coli somtijds do oorzaak dor galstconen zou kunnon zijn. Deze bacterie zou ontsteking in de galwegen teweogbrengen die geneost met achtor-lating van stocnen. Naünyn vond n.l. in eon galblaas vier harde, woinig rneor dan kersenpit groote, onrcgelmatig gcvormde zwarto stccntjes. Doze bestonden voor hot grootste godeelto uit bililuimin. Nadat dit nagenoeg goheol door alkaliön was gcextraliecrd, blccf een bruino massa over, die nug don vorm dor steontjos had. Daarin lagen tamolijk dicht op olkaar korto staafjos van don vorm van hot bacterium coli, dio ochtor niet moor to klouron waren.

322

Eon tweede soort van bactcrien dio auto-infectie toweogbrcngt is hot eerst door Pasteür golcwookt on mot don naam van mi-crobo do la salivo bestompeld on later door Fuänkel teruggovon-don als diplococcus puoumoniao. Men kan zieh dezo bactorio ge-nmkkolijk verschaffen door hot inspuiton van spooksel van gozonde porsonon ondor do huid van rauizen en konijnon. Eon doel dor proot'dioron storft dan aan sputimi-soptichacmio on vortoont fraaie diplococccn mot kapsols in hot blood. Uit hot blood der proof-dieren kan mon door plaat-culturon of diroeto overcnting gemak-kolijk reine culturon vorkrijgon. Miller vend dezo microbe in 111 govallcn die daarop ondorzocht worden 61 maal d. i. in 55 o/₀.

Dozo microbe nu die ongotwijfeld eon bowonor is van het normalo lichaam is in tal van. zioktogovallon gevonden en in den rogol in organon dio mot do mondholte in vcrbinding staan.

Bij pneumonic had hot oorsto Ekiedländeh microbon aange-toond en wel diplo-bactorien die zieh nict kleuren volgens Gram en die konijnon niot, maar guineescho biggotjos wel ziok makon. Bij ratten maakt dozo bacterio als zij in soreuso holton wordt inge-braeht ontstokingon mot oon taai flbrineus oxsudaat. Later is ge-biekon dat Friedlänüer de dupo is gowecst van eon zeldzaam toeval, want in den rogol vindt men bij pnoumonie eone andere soort, de Fkäxkkl'scIio diplococccn, welke mot de microbe do la salivo ovcreonsteminen. Wij hebbon op ons laboratorium onder oon groot aantal ondorzochto govallcn slochts con maal do Fried-iäsder'scIio bactorio en ovorigens altijd de FßteKEL'sohe gevonden.

Bohalve bij pnoumonio komt do laatstgenoomdo microbe voorin vole govallcn van puriilonto plouritis. In andere govallcn vindt men stroptococcon, maar hot kan zijn dat dezo later toch blijken de gowono pneiunonio-microbon to zijn, want ook dezo kunnen zieh tot längere kettingon verbinden. De acute otitis media wordt ge-woonlijk door dezelfde microbe voroorzaakt en het is niet onwaar-schijnlijk dat ook do gowono uoryza dozelfdo oorzaak hooft. Verdor is done microbe aangetroffen bij gevallon van meningitis en peritonitis. Zij maakt dus naar hot schijnt in alle organon waarin zij ondor günstige voorwaardon goraakt, ontstokingsprocessen on zij

323

vindt gologonhoid otn zieh naar tal van organon een wog te banen. Hot ligt zeor voor do hand aan to nemon dat do opgesomdo baoterie-ziekten niot door gowono besraetting ontstaan doch door auto-infectic. Tclo van dezo ziektcn worden algomoen on sinds onhougolijko tijdon beschouwd als to ontstaan door koudo vatten. Aanvankclijk seboon de ontdokking van bacteriön in do oxsudaten tegen doze populaire ondorstolling te pleiten. Nu wij echter woten dat doze bactorien hot normale lichaam bowonen, gaat ens om-tront de working van hot koude-vatten eon licht op. Do laesio wolko daardoor sommigo organon ondergaan zou zo geschikt maken voor de invasio der bacteriön. Wellicht wordt or voort-dureml in onzo adomhalingswegon eon strijd govoerd met do diplococcon die binnondringen doch vorniotigd worden. Ook hier is stof gonoog voor onderstollingen en voor work, want or zal nog heol wat moeton geexperimenteord worden voor hot mocha-nismo van hot koude-vatten doorgrond is.

Er zijn nog andere on wel zeor bekonde soorton van patho-geno bacteriön in de mondholte waargenomon, n.l. do streptococcus en de staphylococcus pyogenes, bovendien de pneumo-nio-bacil van Fiuedländer en do micrococcus tetragenus. Doze laatsto is eon kogel-bacterie die zieh in do zioko weefsels on cul-turon in groepjes van vier rangschikt en die witto muizon en caviao doodt. Doze bacterie word door Miller, die zeor uitvoorigo onderzookingen over do micro-organismen dor mondholto heeft gedaan, bij een ondorzoek van 111 mondholten 2G maal aange-troffen. Van de muizon die met hot speeksel uit dezo 111 mond-holten worden geent, stierf er echter slochts een aan eono reiuo infectie met micrococcus totragenus. Hot schijnt dat dezo bacterio bij den mensch zoldon tot ziekten aanleiding geeft; alloen is zij onkole malen govonden in abscessen, die van zioko tanclon uit-gingen. Bovendion bewoont zij niot zoldon do cavernon der phthisici.

Miller vond in zijno 111 mondholten den diplococcus dor pneumonie (Fkänkel) 61 maal, don pneumonio-bacil van Ikied-ländeu 66nmaal. Netter die zieh mot eon dorgolijk ondorzoek bozighiold vond

32-1

l| ^nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;diplococcus pneumoniae (FrXnkel) . in 20 ⁰/o der govallon

bacillusnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;(Euiedländeh). 472 % raquo;nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; raquo;

streptococcus pyogenes...... ö¹/, ⁰/₀ nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;

en iioudt den staphylocoecus pyogenes voor een nagenoeg con-stanton bewonor der mondholte.

Al doze cijfei's moeton niet nauvv worden genomen. De besten zijn die, welke door diorproeven konden worden verkregen. De uitkomston van iiet onderzook der plaat-culturen zijn minder zeker. Het is waarscliijnlijk dat men do thans zoldzamer geachte soorten meernialen vinden zou wanneor een zecr gevooligo diersoort ens in staat steldo hare aanwezigbeid zonder tusschenkomst van cui-turon vast te stellen.

Het is een uiterst merkwaardig feit dat pathogene microben zoo dikwijls de mondholte bewonen en een foit dat zeertotnader onderzook aanspoort. Er is bij de tot dusver verrichte onderzoe-kingon woinig acht gegevon op den toestand waarin zieh do mondholte bevond. In de groote meerderheid dor mondholton kernen 00k pathologische processen voor, vooreerst caries der tanden, en bovendion gingivitides van een groot deel van de tandon of wel van enkele weinigen, die door het carieus proces tot op het tandvlcesch zijn aangevroten. Deze ontstekingsprocessen schijnon woinig hinder to voroorzaken, daar men ze dikwijls in hooge mate vindt, zonder dat de drager er over klaagt.

Het is onzekor of do pathogene bacterien der mondholten met deze ontsteking in betrekking staan. Hot kan zijn dat zij even-good voorkoraen in mondholten zonder pathologische stoornis en dan als saprophyten leven, maar het is 00k mogelijk dat de groote menigvuldighoid van ontstekingsprocessen in de mondholte do oorzaak is van hot voolvuldig voorkomen van pathogene bacterien. Er is alle reden om aan to nemen dat de pathogene bewo-nors dor mondholte con bron van gevaar zijn, hoewel het zeldzaam is dat zij in do mondholte zelf levensgevaarlijke ziekten teweeg-brengen. We hebbon or reeds op gewezen dat de diplococcus van Fkänkkl ontstekingen maakt in organen die met de mondholte samonhangen, voornamelijk de longen en het middenoor. Bovendion vindt men den streptococcus pyogenes in de minderheid der

325

gevallen van middenoor-ontstekingcn on van otterigo pleuritiden. Do onderstolling dat de pathogono miorobon längs do slijmvliczon don wog naar do ontstokon organen gevondon hobbon, ligt voor do hand.

Er is eene groep van ziekto-processen die men ovoneens zoor genoigd is van de pathogono kiomon dor mondholto af to leiden, Het zijn do socundairo infection die worden waargenomcn bij lijdors aan de een of andere bosmcttolijko ziokte. Personen die aan diphtheritis of roodvonk gevstorven zijn hobbon zcer dikwijls in hot blood stroptococcen. Men heoft zieh vroeger moeten afvra-gen hoe bot toch kwam dat op de primairo infectios mot het onbekende roodvonk-gif of den diphtboritis-bacil eene invasie van stroptococcen volgdo. Nu -wij weton dat hot normale lichaatn niet zeldon stroptococcen horbergt kuiinen wij ons voorstollon dat do laesie der halsorganen hot blood voor do roods voorhandon streptococeen toegankelijk maakt. Ook bij do gowono anginae, angina tonsillaris, vindt men stroptococcen, waarvan hot zoer mogelijk is dat zij door auto-infectie do ziokto teweogbrongon.

Het is ult mecr dan con ondorzoek goblokcn dat ook do nous en do keel dikwijls pathogono microben herbergen. Klinische waarnoraingon pleiten or voor dat ook van doze holten nit anto-infection plaats vindon. Zoo heoft hot ons getroffen dat erysipelas zoo dikwijls van don nous uitgaat. Hot is voel waarschijn-lijker dat hier door auto-infectie van slijmvlies-crosios invasio hocft plaats gehad dan door infectio van buitonaf.

Een zoer merkwaardig feit hobbon wij nog to vermelden met botrekking tot hot voorkomon van staphylococcns pyogenes in bot normale lichaatn. Hot staat n.l. na hot onderzook van zoer vele gevallon vast dat in do niot ontstokon molkwogen van zoogendo vrouwon doze bacterien en wcl moostal in do varietoit dio witto culturon maakt, voorkomon. Zoo vend o. a. IIonioman' die bij C4 zoogendo vrouwon 76 ondorzookingen deed in 73 vcr-schillondo borsten

4 maal geen pathogeno bacteriön 0 staphylococcns pyogenes aureus alleen 28 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; albns alleen

44 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; aureus en albus to zaraon.

326

Bit plcit zeor voor hot algomeen voorkomon van doze bactcrie dio in do grootoro melkwegen een vorblijf- on grooiplaats vindt jiondoi¹ daarom por so zickten te voroorzakon. Eon kloine orosio is dan voldoonde cm don stapiiyloccus pathogoen te makon. Waar-schijnlijk kan do parnsiot ook zondor erosies zogkoorts tewocg-brongon. Hot komt voor dat deelen dor mammae die pas voor hot zoogon worden in gebruik gesteld, zwellen en pijnlijk zijn en na massage weer normaal worden zondor in ettervorming over to gaan. Met dit proces gaat koorts gepaard die men vroeger als zogkoorts vorklaardo. Onze jongo kennis van do flora der melkwegen maakt waarscliijnlijk dat door melk-retentie do staphy-lococcus in do pas zieh ontplooiendo mammae tijdelijk gelegen-heid vindt om con schadelijke working te ontwikkelon.

Do cliniens wiens aandacht eenmaal op do auto-infectie geves-tigd is on die weet dat pathogene microbon in mond, neus, keel, darmkanaal en vagina voorhandon zijn, zal clikwijls in zijne practijk aan deze gevaarlijko gasten worden herinnerd en zieh bij menig duistor ontstckingsproces afvragen of do bron van infectio niet in hot zieko lichaam zelf moot worden gezecht.

Eindolijk moeton wij nog onzo aandacht schenken aan een vorm van auto-infectie die zeer dikwijls wordt waargonomen bij een deel dor personon die beschouwd worden aan scrophuloso te lijden.

Wij kennen allen de kinderen mot dikke lippen en neuzen en gezwollcn ooglodcn, met eczeem van do mondhoekon, neusvleugols en ooglidranden (blepharitis), met natte eczomen van andere lichaams-dcelcn of met conjunctivitis phlyctaonularis. Deze zickten worden gowoonlijk beschouwd als voort te koraon uit hot gestel en uitin-gou to zijn van een scrophuleuzen habitus. Do clinische waar-noming goeft echter menigmaal argumenten, die tegen eon zoo diepgaandou oorsprong van hot lijden pleiten. Wanneor men niet to veel aan hot gestel denkt en elk dor locale processen behandelt on doohnatig laat verzorgon ziot men bij niet vcroudorde govallcn in wcinige dagon alles teruggaan. Antisoptica zijn hier veel waard, calomel, sublimaat en nitras argenti bewijzon goctlo dienston, maar hot opdrogon van do natte opporvlaktou

327

door amylum-pasta is al oven good. Als do govallen gonozon ziju ziot men dikwijls hot quasi scrophulouzo kind in eon gozondon stovigen knaap veränderen die ons geen roclit moor gooft eon gobrekkigo constitutio aan to nemon. Hot zijn alloon do oudoro en wij mögen or bijvoogen vorwaarloosde govallen die aan do locale thorapio zoovoel weorstand bicdon dat hot vormooden van eon constitntioneelo oorzaak wordt onderstound.

De clinischo waarneming maakt hot roods waarschijnlijk dat hier auto-infectie hot zicktcbcold ton doelo veroorzaakt. Hot ocno eczoom brengt hot andere voort, do joukondo en krabbende vin-ger en hot nat gewoi'don kussonsloop brongon van do eono plaats naar do andere do smetstof over. De raondhoekon, do bovonlip, do ncusvleugols en do ooglidrandon loopen hot meest govaar, On omdat zij hot moost worden bevochtigd, en omdat do joukondo vinger hier hot oerste don wog hconvindt, on misschien ook wol omdat voor do pathogonc microbon uit do mondholto, nous en conjunctiva hier de wog naar do huid van hot aangozicht open staat. Do mooning dat de smotstof van de ocno plaats naar do andere wordt ovcrgobracht vindt nog grond door hot succes dor behandoling van alle eczemen. Wannoor men hot oog of do nous alleen behandelt troden toikons ricidioven op, maar Indien ook op andere eczemen zorgvuldig wordt acht goslagen, keert in den rcgel do ziokte niet torug.

Hot bacteriologisch onderzook bovestigt do opvatting dat wij met oen zuiver locaal proces to doen hebben en dat or zoo niet in-fectio dan toch auto-infectie plaats grijpt. Eon toenomend getal ondcrzookingon hooft bewozon dat do staphylococcus pyogonos do ontstoken huid bowoont. Dit maakt liet ons gomakkelijk aan to nomon dat de latero ontstaando eczemen door cnting uit do oudoro zijn voortgekomen. Daarenbovcn denken wij nu tor ver-klaring van den oorsprong van hot oerste eczcem aan do staphy-lococcon dor met slijmvlies beklcodo holten. Hot is natuuriijk niot noodig dat die vochtigo eczemen a i t ij d door auto-infectie ontstaan. Wij hebben govallon waargenoraen waarin hot gemeen-schappclijk bad van 3 kinderen hot eczema capitis van hot oudsto kind ovorbracht op do ooglidrandon en de conjunctiva der jongeren

328

en zoo zal ook in gezinncn wanr do kindoren niet worden gc-baad do sinotstof wol eons van hot cone kind op een ander ovorgaan.

Zoo zouden dan vorreweg do meeste gevallen van torpide scro-phuloso worden vcrklaard door auto-infectie en siechte of onhan-dige verzorging. Do niconing dat hier con diatheso aan hot lijdon ten grondslag ligt zou dan onjuist zijn on govaarlijk, omdat ontstekingsprooessen aan do klieren worden toogeschrevon on algonieon bchandeld, dio door locale behandoling gcmakkolijk üouden zijn to ovorwinnen goweost. Evenwol zijn cr gevallen dio eene zoo gemakkelijko explicatie niet toelaten, doch zij zijn zekl-zaam. Ondor con groot aantal quasi scrophulouzen treft men or enkelcn aan dio niaar niet genozen willen, wier eczemen voor do gewone antiseptische of opdrogende therapio niot verkiezon to wijkcn. Somtijds zict men zulk een hardnekkig geval ontstaan bij patienten dio met lichte, gcmakkolijk genezende eczemen ondor behandoling kwamen en die bij een recidiof, deols gesuggereord door do diagnose klieren, deels door slordighoid of onhandigheid zieh niet moor aan eono regolmatigo en zorgvuldige behandoling onderwierpen, Inderdaad zijn do vorouderde eczemen moeielijk to bchandolen. Wij voor ons vindon daarin geon grond om een diatheso aan to nomen die zeor stellig in do ovorgroote meordor-hcid dor gclijksoortige gevallen niet voorhanden is.

Zoo hebben dan do moderne aetiologischo studiön van hot ziektebeold scrophuloso niet vool ovorgelaton. De kinderen met hereditaire syphilis zijn door do clinici reeds uitgosloten. Do bac-teriologcn hebben eerst do tuberculeuzen en later do personen met staphylococcen een eigen plaats aangewezen. Nu blijven nog wel zwakke en zoer vulnerabelo kinderen over, maar hot is beter die zwak en vulnorabol to noemen, dan voor hen den naam en hot begrip scrophuloso to blijvon roservooren.

EENENTWINTIGSTE YOORDRACHT.

Do invloed der bacteriologie op do algemcone aotiologio

en opidcmiologie. De erfelijko zieliton. Do aetiologio

der tuberculose.

Do eorste oxporimentcelo onderzoekingcn omtrent erfelijko ovor-bronging van smetstoffen werden genomen door Pastkur on had-den betrokking op eeno ziokte der zijwornicn, Daarna kwain do vraag aan do bourt of do miltvuur-bacillen in het blood van hot foetus overgaan. Eerst daarna word over de erfelijkheid van tuborculose geöxperimcnteerd. quot;Wij znllon in dozelfde volgordo van het verkregone verslag gevon.

Er hoerschte in Frankrijk in do kweekorijen van zijde-worraon eeno ziokte, die haast allo dleren trof on in allo stadia van do ontwikkeling dor insecten olfers eischte. Do rupsen groeiden siecht, worden met zwarto vlekjos bedekt, alsof zo met poper bestrooid waren (vandaar de naam pöbrino of maladio do tacho) en stierven. Slechts weinigon brachton hot tot den vorm van poppen, zoodat do productie van zijdo zeor goring bleef.

In het lichaam dor zieko dieren had Cornalia het eerst stork lichtbrekondo kogeltjes ontdokt (corpuscules do Cornalia), die voor do essontioele vorandering, voor het wezen der ziekto, werden aangezion.

Pasteur vend de lichaampjes van Cornaua niet alleen in do zieke rupsen, maar ook in do poppen en vlindors, zelfs in vlin-

330

dors, die eieren gelcgd hadden. Hij kwam daardoor op het ver-mocdon, dat do zlekte erfelijk zijn zou en de eieren der zioko vlindors zieko rupson zouden voortbrongen. Dit bloek inderdaad hot geval to zijn.

Uitsluitcnd erfelijk is do ziekte evonwel nict. Zij kan ook worden verkregen. Gozondo rupson werden ziek, wanncer op do moorboziobladcn, waarop zij leefdon, lichaampjes uit zieko dioron of zolfs het stof dor kweek-vertrekken word gestrooid.

Het viol niot mooiclijk na to gaan, hoe men in do kwoekcrijon aan do besmotting kwam. Men was namelijlc niet gewoon, zelf eieren van do gokweokte geslachton to vorzamolon, maar dooddo alle cxcmplaren in hot popstadium om de zijdo dor cocons te kunnou afwinden. Voor do nieuwo campagno kocht men zaadquot;, (1. w. z. eioren van kweekorijen, die zieh uitsluitcnd met het pro-ducccren van eieren (grainage) bozig hielclen. Do siechte qnalitcit van hot zaad was blijkbaar do oorzaak van de heerschende ziekte. Men kocht eieren van zieko vlindors.

Het oenvoudigo middol tot nitroeiing der ziekte, hetwelk Pasteur voorsloog is hot volgende: Niet elders tor markt gaan voor zaad, maar zelf zaad verzamelen! De paren van zijde-vlinders niet alien bijeen zetten, maar in afzonderlijko hokjes (collen), zoodat van olke partij eieren bekend zij, welke vlindors do ouders zijn. Do ouders microscopisch ondorzoeken en Indien zij corpus-cules mochten bovatten do eieren vernietigen. De eieren van do gezond goblekon ouders voor do volgende campagno gebruiken.

In vorschillendo landstreken van Frankrijk vond Pasteük personell, die dozen raad volgdon on eieren kweckten naar de mcthode van grainage cellulairoquot;. Dozo porsonen hadden een zocr volkomen succos van hun initiaticf, zoodat do mothodo moor en moor algemecn word toegopast. In 1871 kon Raulix rappor-teeren dat, terwijl men vroeger van een ons eieren 515 Kg. zijde maakte, door do grainage ccllulaire do opbrengst tot 3035 Kg. gestegen was on dat door Pasteur's ontdekkingen do zijdo-kweokors met dezolfde zekerheid zijde voortbrongen als in do scheikundige fabrioken zwavclzuur wordt gemaakt.

In Italie heeft de methode van PastEuk do belangrijkste toe-

331

passing gevondon. Guido Süsani bericht aan do Acadömio dos Sciences dat hij in 1870270000 paren vlinders in ccllon hooft gcplaatst. Na hot loggen der eieren worden de vlinders micros-copisch onderzocht door boorinnetjcs, die in #9632;weinige dagon doze kunst aanleeron. Do door do boerinnetjos vrij van liclmampjos geoordeoldo vlinders worden nog twee malen door microscopiston met strenger oploiding herlceurd, zoodat in de kweekorij van Susani twintig microscopen in gebruik zijn. Gedurende con werk-tijd van vier maanden worden op dozo wijze 1520000 onzon eieren geprodueeerd, die bijzonder goede waarborgen geven voor eene groote opbrengst van zijde.

De lichaampjes van Coknai-ia zijn later gebloken do sporen to zijn van een parasiet uit hot dicrenrijk. Pasteüb liooft daaromtrent niets vastgestold en is zelfs in zijno verraoodons omtront den aard -dezer lichaampjes niot gelukkig gewoest.

Baldiani heeft door nitvoerige en nauwkeurigo onderzoekingen aangetoond dat de lichaampjes van Ooenalia sporon zijn van een weinig ontwikkeld protozoön (micro-sporidium). Doze sporen ont-kiemen wanneer zij in het lichaam van een niouwen drager go-raken. Er worden atnoeboide kiemen vrij die in de ccllon van het lichaam der insecten dringen. quot;Was reeds door Pasteur's prooven voldoendo aangetoond dat in de eieren der zijde-vlinders de kiem der infectio moost aanwozig zijn, Balbuni hooft zulks door microscopisch onderzock bewezen. Zoo hebben wij hier dan een voorbeeld van eene ziekto dio blijkons exporimentocl onderzock door ovorerving en door bosmetting kan ontstaan, die blijkons opidomiologischo waarnomingen in den regol hereditair is en waarvan is aangetoond dat de zickto-kienien in de oicollon overgaan. Doze cellon gaan daarom niot to gronde maar bewaren het vermögen om to ontkiemen. Do parasiet doodt eerst later het insect dat zieh uit het ei heeft ontwikkold. Dit good geconsta-teorde feit is van belang o. a. omdat daardoor de mogelijkhcid van analoge vorhoudingen bij syphilis en tuberculoso wordt bowozon.

Do ontdekkers van den miltvuur-bacil Bkauell en Davaixe

#9632;

332

hobben beiden onafhankolijk van elkaar door microscopisch onder-zock aangctoond dat hot foetus van cen aan miltvuur gestorvon zwanger dier geen miltvuur-bacillcn bevat. Bollixgek en Chauveatj bevestigden dit. Men achtto dozo waarnomingen van belang omdat zij aantooncn dat blijkbaar de placenta als een filter werkt De scholkundige bestanddeolon van hot zieko blood gaan er door en do staafjcs blijven achter. Aanvankolijk moest dit als eon argument dienst doen voor do sedert algemecn aangenomen Stelling dat do staafjes de primaire verandering van het miltvuur-bloed zijn. Als de scheikundige wijzigingen primair waren zoudo de opgeloste smctstof het foetus boreikon en sccundair in hot blood van hot foetus do vorming van miltvuur-staafjes plaats grijpon. Later heoft Chauveatj van hotzolfdo feit eon ander gobruik gemaakt. Hij toondo aan dat het foetus van eon aan miltvuur lijdend dier niet alleon vrij van miltvuur is maar dat het daarenboven, zoo het in hot loven blijft, immuniteit tegcn miltvuur bozit. Dit werd door Chauveatj als grondslag gebruikt voor eene chemische thcorio dor vcrkregon immuniteit. Hot foetus zou onvatbaar worden gemaakt door do stofwisselingsproductcn der miltvuur-bacte-ricn. Ongelukkig is later gcbleken dat de fundamentocle proeven niot geheel jnist zijn. Nadat was waargenomon dat bij boutvuur de microben wel van de moeder op do vrucht overgaan onder-zochten Stkauss on Ohamberland do zaak opnieuw en gingen na of door uitzaaien in bouillon ook miltvuur-bacillen konden worden aangctoond die aan het microscoop ontsnaptcn. Onder zoer strenge voorzorgon tegcn bozoodoling met levonde miltvuur-bacte-rUin vorschafton zij zieh foetus van aan miltvuur lijdendo konij-nen en zaaiden blood uit hart eu lever in bouillon. In elk bouillon-buisjo worden eenigo druppels godaan. Tech bleek dit niet altijd voldoende om cen cultuur van miltvuur te krijgen. In sommigo buisjes ontwikkelden zieh railtvuur-culturen, in anderen niet, zoodat nu bewezen is dat do miltvuur-bacillen in zeer geringe hooveelheid in hot blood der foetus overgaan. Doze overtreders maken echter geen miltvuur, waarschijnlijk omdat hot foetus op de wijze die Chattveau ondorsteldo immuun is gemaakt.

Hot miltvuur mag in dit opzicht zeer stellig niet als type

833

golden. De miltvuur-bacillon schuwen de weofscls en zullon zieh ook in hot weefsel der placenta niet nestelen. De bacteriön die niet in het blood doch voornamelijk in do woofaols levon vindou don wog naar hot foetus vocl gemakkelijkor. Geen wonder dat do bacteriön van hot boutvuur die als anaerobon het bleed ontwijkon in grooten gotale in do footalo vveefsels worden aange-trofion. Het was van te voreu waarschijnlijk dat ook do tuborkol-bacil zijn wog door de placenta wel zou weton te vindon en inder-daad is dit door experiinenten bevestigd. Vole waarnemingen on proevon hebben bewezen dat do organon van het foetus ecner tuberculeuze moeder bij proefdieren tuberculose kunnen vorwok-ken. Dit is aangotoond zoowol voor menschelijke foetus (Lam-douzy en Martin) als voor do embryonon van tuberculous ge-maakte proefdieren (Gäetnkr).

Het is bokond dat tuberculose slochts zoor zeldon bij do gebeerte aanwezig is. Tuberculeuze neonati zijn zoowol bij do huis-dieren als bij den mensch, tot greet gonoegen van do contagio-nisten, zeldzaarn. Fkänkicl, die niets van do horiditcit dor tuberculose woten wil merkt schampor op dat om het tuberculeuze kalf van Joiine die Horoditarior von der strengen Observauz Jahre hindurch die begeistertsten Tänze ausgeführt habenquot; blijkbaar wegens gebrek aan moerdere afgodon.

Toch is door zorgvuldigo proeven van ÖXrtnee bowezen dat tuberkel-bacillen van de moedor op de vrucht overgaan. Zijne proeven hebben niots opgoloverd wat voor het overbrengen van den tuberkel-bacil door den vader op de vrucht spreekt. Waren de bacillen talrijk in het sporma voorhanden, dan volgde des-niettegenstaande niet de geboorto van geinfocteorde vruchten, maar de infectie der moedor. Zijne proeven aangaande de infectio van de vrucht door de moeder zijn zoer talrijk en behooren tot drio groepen. In de eerste groep werd het moodordier in de buikholte geönt met tuberculous materiaal. Er werden 19 worpen van muizen met buik-tuberculoso onderzocht. Daarbij word tweemaal de aanwozigheid van tuberkel-bacillen in de Organen der neonati geconstateerd door overenting op caviae.

Talrijkor waren de positiove resultaten Indien door injeetie van

334

tuberkel-bacillen in eene ader deze in de pLacenta waren gebracht. Er worden 10 van zoodanigo proeven genomen. Geboren werden 51 jongon, waarondor 25 doode of onrijpe vruehten. ßij deze jongon werden 5 maal tuberkcl-bacillen gevonden. Nooit was de goheole worp, maar meestal slechts 1 of 2 dieren daarvan tuberculous.

Eon dorde groep van proeven betreft muizen bij welke door eating in de trachea priraaire long-tuberculose was gemaakt. In eene reeks van 64 proeven bleven slechts 9 wijfjes over, die in 18 worpen 74 jongon leverden. Van dezo 9 wijfjes-muizen baardon er 8 tuberculeuzo jongen.

Pathologisch-anatomisch ondorzoek der pasgeboron muizon werd niet verriebt. Wij weten dus niet of hier de op hot foetus overgegano tuberkcl-bacillen ziekelijko afwijkingen hebben gemaakt of niot. Waarschijnlijk zullen ze hebben ontbroken, anders zouden de patholoog-anatomen niot zooveol moeite hebben gehad om bij andere diersoorton aangeboron tuberculoso te vinden. Eeze onderzookers hebben daarentegen den overgang van bacillen gevonden die geen pathologisch-anatomische veranderingen hebben gemaakt. Hot veel geciteerde geval van Schmoel en Biecii-Hibsohpeld betreft eene vrouw die in de zevende zwangerschaps-niaand stierf aan miliairo tuberculose. Er werden tuberkel-bacillen in do placenta aangetoond door microscopisch onderzoek. In de lever van bet foetus werden microscopisch enkele tuberkel-bacillen aangetroffen, niettegenstaande noch in de placenta, noch in het foetus tuberculeuzo baardon voorhanden waren. Het microscopisch onderzoek van nier en milt was volkomen negatief wat pathologisch-anatomische veranderingen en bacterien betreft. Even-wel werd door intra-peritoneale entingen op twee caviae aangetoond dat ook in deze organon tuberkel-bacillen voorhanden waren. Het is dus mogelijk dat er eene congenitale bacillose be-staat, zonder dat er congenitale tuberculoso is.

De proeven van Gärtner maken het wel hoogst waarschijnlijk dat wanneer zieh körten tijd na de geboorte tuberculose ontwikkelt dezo moet worden toegeschrevon aan de tuberkel-bacillen die uit de eivliezen zijn meegebracht, maar bewezen heeft hij dit niet. Daarvoor had hij een doel zijner jongen rnoeten laten

335

opgroeien onder do voorzorg zo te Men zoogon door een niet-tuborculeus dier. Baujigakten had hem dit geraden docli hij heoft den raad in den wind geslagen, zoggonde dat hot zoo mooielijk was goede minnon te bekomen.

Ziodaar hot beste wat er op exporimentoel terroin over de hereditaire infoctio van tuberculoso is gewerkt. Hot is duidolijk dat hier de expcrimonteerondo bacterioloog argumenten hoeft willen vindon die spreken voor hereditaire infectie. Zulk een uitgangs-punt voor proeven troffen wij eerst in een latere periode van de bactorioiogischo studie dor tuberculoso aan. Aanvankelijk waren do bacteriologon ongeneigd nog langer aan de orfelijkhoid dor tuberculoso geloof te slaan. Do ervariug dor clinici word door hen gewantrouwd. Zij wilden toegeven dat do dispositie voor tuberculoso op hot kroost overgaat, maar schrevon do tuberculoso zelf in alle govallon aan dirccte besmetting toe. Te vorwonderen is hot niet dat de ontdokklng van den tuberkol-bacii tot zulko lichtvaardige gevolgtrokkingen aanloiding gaf. Slcchts weinigen was het vroeger duidolijk geworden dat in tuberculeuze haarden eene levende sinctstof aan het werk was. Nu men hierin gedwaald had ken ovengoed do erfelijkhoidsthoorie eene dwaling zijn. Stellig word daarvan misbruik gemaakt. Men was tevreden in do antecedenten van den patient een tuberculouzon oom of tanto to vinden en hield geen rekening mot de omstandighoid dat do enorme uitbreiding der tuberculoso op zichzolf verklären kan dat er in elko familie gevallen van tuberculoso voorkomen. Onwraak-baro bewijzen voor herediteit waren or niet on daartegonover stelden do bacteriologon persoonlijko waarnemingon die eene besmetting zeer waarschijnlijk maakton. Daarcnboven bedachten zij dat tuberculeuzo ouders hunne kinderen ook door do sputa kun-nen infectooren en dat dus do statistiokon die aantooncn dat tuberculouzon dikvvijls do kinderen van tuborculeuzon zijn nog niet eons sprekon voor horeditair overgaan der smetstof.

TerwijI dus van het oudervvetscho standpunt niet vcel degolijks over schoen te blijven kon men met belmlp van don tubcrkel-bacil, do resultaten van een paar oxperimenteelo onderzoekingen en enkolo hulp-hypothosen een tamelijk eenvoudigo voorstelling

336

gevea van de wijze waarop do tuborkol-bacil, als contagium op-tredende, do froquentio van de voornaamste vorraen van tuber-culose zou kunnen verklären. Vooreorst staat hot vast dat do lijder aan long-tubcrculose dagolijks enorme hoeveelheden tuberkcl-bacillen opgeeft, waarvan er wel eon deel door eonvoudige reini-ging wordt onschadelijk gemaakt, maar een ander dool daaron-tegen als smetstof kan gaan optreden on in uitgedroogden of vochtigeu toestand zijn gevaarlijk ziekmakend vermögen vele maanden lang onverzwakt kan bewaren. Do sputa die niet in de kwispedoren terocht komen, doch kleven aan beddegoed en zak-doeken of op den grond worden gespuwd drogon uit, kunnen in fijn verdeeldon toestand in do lucht der ziekenvertrekken gerakon en na gevaarlijk worden voor de andere bewoners. quot;Wij weten dat de long-tuberculoso de mecst voorkomende vorm van tuber-culoso is cn ziot, waarheen zullen de tuberculeuze stofjcs oordor gerakon dan in de longen. Simplex veri sigillum! Daarenboven toondo mon aan dat de inademing van een tot damp gemaakto susponsie van tuborkol-bacillen dieren tuberculeus maakt en beweos Cornet (zio pag. 229) dat in hot stof van de ziekenvertrekken der longlijders tuberkol-bacillen voorkomen.

Naast de long-tuberculoso staat in frequentie de buik-tuborculose der kinderen. Deze verklaarde men uit bet nuttigen van de melk van tuberculeuze koeien. Veeartsen deeldon gevallen mede van aan darm-tuberculose gestorven kinderen, welke waren govoed met de molk van te laat tuberculeus geblcken beesten. Er werd door infectie-proeven aangetoond dat ook de melk van tuberculeuze koeion zondor uier-tuborculoso geinfecteerd kan zijn en dik-wijls tot 27 ⁰/₀ geinfecteerd is. Er word zelfs bewezen dat do op de straat gevente molk door inenting bij proofdieren tubercu-loso kan to weog breiigen, (To Koppenbagen door Fhiis in 40 monsters 4 maal positief rosultaat). Hot lag dus zoor voor de hand aan te nemon dat de kinderen darm-tuberculose krijgen door de tuberculeuze melk. Tuberculose komt bij het vee zoovoel voor, dat wij met zekerheid kunnen voorspellon dat een met ongekookto melk gevoed kind van tijd tot tijd tuberkol-bacillen zal binnen krijgen.

337

De eenige dissonant iu deze harmonio was de moeiolijkheid om do verspreiding van de tuberculose bij het vee te verklären. Bunderen geven niet op en zoo vorlaat dus do tuberkel-bacil bot lichaam der zieko dioren niot in voldoendon getale om een contagiouso verspreiding aan te nomou.

Weldra editor kwamon er raoer bozwaron. Do clinici hcrstoldon zieh van den schok on bleven volhoudon dat men do erfclijkheid voor do verklaring der aetiologio van de tuberculose niet missen kan. Men ging botvvijfolen of de long wel door inhalatie wordt gel'nfoetoerd. Het zwarte longpigment bowijst wol dat de stofjes zoover knnnen komon, doch hot experiment blecf voor do con-tagionisten niet gunstig, Hot bloek dat in vochtigon damp gosus-pondoerdo tuberkol-baciilen wöi, doch droog verstovon tuborkel-bacillon göon long-tuborculoso bij proofdicren makon on dus de proeven van Cornet niot eeno zoo eenvoudige tocllchting van de verspreiding der tuberculose geven als ruon aanvankelijk had gedacht. Hot bloek daarenboven dat proofdioron die in andere lichaamsdoelen zijn geönt toch in den regel long-tuborculoso krijgon, zoodat de long eorder door bare sebeikundigo samonstol-ling dan door bare vrijo coiumunicatio met do builenworeld voor tuberculose bijzonder voorboschikt sciioen to zijn. Onder alle tegenworpingon zijn bot vooral do verzukoringen der clinici wolko den stroom bobbon gokoord. Blijkbaar zijn wij thans in eon tijd van reactie tegen do hot eerst door Kocu ontwikkelde contagio-nistisebe tbooric. De bactoriologon kunnen niet anders doen dan do vraag längs exporiiucnteelen weg vorder bestudeeren.

Do vraag of do tuberculose zieh door infectie of door over-erving voortplant on zoo beide wogen worden govoigd, welke de verbouding is van buniien invloed, moot afzondorlijk worden beantwoord voor de tuberculose der jongo kindoren on voor de tuberculose van jongolingon on volwasscnen.

Wij zagen roods dat congenitale tuberculose zeldzaam is. In de oersto levensjaren schijnt de ziekto echter in eon veol talrijkor aantal gevallon voor te koiuon dan men vrooger goniüond lieeft. Gärtners literarisch onderzock lovert bioroiuti'ent o. a. de volgendo data: Fuoede uus vend onder 16581 lijkoponingen van kinderen

338

ondor de 2 jaar 416 tuberculouzon {^/^ ⁰j₀). Daarvan behoorden er 412 tot hot oorste levonsjaar on 360 tot hot eorsto half jaar.

Landouzy vond bij 69 soctios van kindoreu ondor de 2 jaar in hot hospitaal Tenon 18 tuberculouzen, Hot groote statistisch onderzoek van Wübzbtjeq leordo dat in Pruisson van 1875 tot 1879 op 10000 lovontlon stiorvon aan tuborculoso in hot eerste levenqaar 23.45, in hot tweodo 20.41, in hot derdo 12.51 on hot vierde on vijfdo to zamen 6.83. Gärtxek meont dat doze cijfors voor hot oorsto levonsjaar veol to laag zijn op grond van de orvaringon die bij do obductios in ziokonhuizon worden verkrogen.

Do bolangrijko storfte aan tuborculoso in do oorsto jeugd kan worden tuogcschrovon aan infoctie in utero, of aan infectie gedurende hot leven. T3o proeven van Gärtner maken hot hoogst waarschijniijk dat kindoren van aperte phthisicao tuberculous kun-nen goboron worden. Hot is ochtor on waarschijniijk dat de groote storfte die Gärtner aanncenit, aitijd kindoren zal treffen van mooders dio zoo vor govordord tuberculous waren als do muizen en konijncn van Gärtner. Torwijl zonder voorbehoud moot worden toogogoven dat er congenitalo tuborculoso bestaat zal hot aan de clinischo waarneming mooten worden overgolaton uit te maken in welke vorhouding dezo gevallon staan tot gevallon van ge-ento tuborculoso. Noch do patholoog-anatomon, noch de medici die aan ziokonhuizon verbondon zijn zullon deze vraag kunnen oplosson. Alleon de practici dio jaron achtoreon in dezolfdo ge-zinnen practizooron on do vorhoudingen kennen waaronder de gezinnon loven zullon ons kunnen voorlichten. Alleen zij zullon ons hot ziektoboeld der congenitalo tuborculoso kunnen schotsen. Wollicht omvat dit zoo zwaro gevallon, komt hot voor bij zoo siecht ontwikkolde kindoren, dat hot gomakkolijk zal vallen de congenitalo tuberculoso van de tuborculoso ab ingestis to ondor-schoiden. Dezolfdo waarneiners zullon ons ook kunnen zeggon of de zorgvuldigor boroiding der voedingsmiddelon voor jonggebore-nen cen günstigen invlood op het aantal gevallon van buik-tuborculoso uitoofent. Een nador onderzoek der voorhandon sta-tistiokon zal wcl leeren dat hot vroogor vorrichte werk bruikbare

339

cijfers bevat; maar in het algemoon heeft men zoo stollig aan het voortkomen der klieren uit het gestel geloofd, dat or voor hot bcgrip infectie niet veol plaats ovorbloof.

Van het vierde jaar af daalt do kans cm aan tubcrculoso to stor-ven belangrijk en blijft tot hot 15e jaar laag. Dan gaat zij woor stijgen. Dit blijkt duidelijk uit do volgeudo cijfers van WDezbubg. 0 1 jaar 23,45 op 10000 2530 jaar 36.73 op 10000


1-	-2	H	20.41
8-	-8	))	12.51
8-	-Ö	raquo;	6.83
5-	-10	11	4.66
10-	-15	11	5.86
15-	-20	1)	18.37
20-	-25		30.24


	3040	41.12
	4050	48.42
	5060	67.94
	6070	93.18
	7080	61.72
	bovende80	25.80

quot;Wanncor do clinici do erfolijkhoid dor tuberculose op den voor-grond stellen dan geldt hunno bewering ook do govallen die volgens bovenstaande statistick na het 15e jaar in zoo groot aantal gaan voorkomen. Do tuberculose van do bijna volwassenen en volwassenen is het die ons het meoste belang inboczomt, die het meeste verdriet en ook het meoste verlies van (aan do opleiding bosteed) kapitaal borokkont. Voor de vorklaring van het ontstaan dozer govallen staan twee thooriön tegenovcr elkaar: horiditeit en contagiura. Zij worden vcroonigd door de ondorstolling dat alleen do praedispositio wordt geerfd. Dit is echter cone gomak-kelijko en woinig verklärende uitvlucht. Vrooger toon men wel in het algemoon het bostaan van lovende smetstolfon toegaf maar haar wozen niet kendo, paste het vago bogrip erfelijko aanleg heel good naast hot vage bcgrip smotstof. Nu do smetstot bctcr be-kend is verlangt men dat hot wezen dor praedispositio nador zal worden omschrovon. Zoo lang dit niet goschiedt, is de praedispositio slechts eon woord dat weinig zogt en dat door het govcn van cone schijnvorklaring nader onderzook in don wog staat.

Wij zien zoo dikwijls robuste menschen phthisisch worden en tengore personen met enge borstkas aan do tuborculoso ontsnap-penl En hoe menigmaal, zogt Couxn,, hooft men niet do ver-schijnsolen dor ziekto zolf voor kentoekenen dor praedispositio

340

gcnomon, vooral toon do physische diagnostiek minder volkomen was ontwikkeld dan thans hot goval is. Hot vordicnt bijzonder to worden opgemerkt dat Baumgarten, die onder do thooretici do nicest gelcordo voorvechtor voor don horeditairon oorsprong der tuborculoso is, van do praodispositie nicts wil wcton. Do groote raortaliteit on morbiditeit toont duidolijk gonoeg aan dat op elkon lecftijd on in elk weefsol do praodispositie voor tuborculose aan-wozig is. Noch hot exporimcntocl ondorzoek noch onbotwisbare waarnomingon, zogt Baumgauten, ondcrstennen de praedispositie-theorie. Dozo patholoog is dan ook van mooning dat do tuborculoso op elkon Icoftijd in do mecrdorhoid dor gcvallen ontstaat door cone sinctstof die reeds bij do goboorto in hot lichaam aan-wczig was. Ook Ltebbemeisteb hooft in 1888 gozegd niet te twijfelcn of do voorstelling van do orfolijke ovcrbrenging dor ziektckiein, die tcgonwoordig door do mcoste artsen wordt ver-worpen, zou langzamerhand door hot gewicht der waargenomen feiten opniouw tot algomoono orkonning komen. Bit is dan de zuivero hcrcditairo thoorio die schorp tegonovor do theorie dor contagiositeit staat. Bo tegcnstelling uit zieh ook in practischo govolgtrekkingon. Is do laatstgenoomdo theorie waar, dan kan men door eon cordon van voorzorgsmaatrogelen de gezonde personell en daaronder ook do godisponoorden, boschermen. Zoo de crfolijkhoidstlicorie juist is zijn dezo maatregelen, wölke do mo-dorno liygiöno aanbovcelt, machtoloos.

Bo theorie van Baumoaeten ondorstolt heel wat van do diplo-matio dor tnberkol-bacillon. Zij mocton op hun tijd woten te zwijgen en to handolen. Zij zullcn eon gehool levon in hot lichaam niooton nestelon, dikwijls geruiinon tijd, jaren lang, latent moeton blijven, gcon vorschijnsolen maken, om op do leoftijdon dat vol-gens do statistiek do tuborculoso liet sterkst heerscht do gozond-heid te bedreigen. Bo thoorio noomt niet aan dat do tuberculous geboren kiiuloron zwakko, moeielijk in hot levon to houden individuell zijn. Alle volwassenon die aan tuberculosc stervon, volgens do statistiek van Wüiizdurg eon dordo gedeelto, zijn toch niet zulke toero kindcren geweest!

Men zou do mogelijkhcid kunncn toogevon dat do tuberculose

341

der eerste leveusjaren bijna altijd gecifd is, niaar weigeren aan te nemen, wat toch de thoorie eischt, dat bij oen groot aantal personen van hot derde lovensjaar af tot aan do puberteit de tnberkel-bacil slaapt en bij vclen nog langer. Hot is waar dat zoowel de erfelijk syphilitici als de zijdc-insoctou die mot psoro-spermiön geboren zijn, den lunvbaren leoftijd kunnen bereiken en zieh voortplanton. Dit is echter voor de cersto ziekte oen zeldzaamheid en ook voor do tweode is hot bekond dat hot raeerondeol der erfelijk belasten als rups steift of in do cocon. B^umoakten boweert ovenwol en tracht waarschijnlijk to niakon dat de tuberculoso gedurendo vele jaron latent kan verloopen d. i. zonder in de funetio van oen enkol orgaan cono noomens-waardigo stoornis tewoeg te brongen, ja hij sprookt er zc-lfs van dat de tuberculoso godurondo cenigo goslachtcn zieh latent kan voortplanton om dan plotsoling in een der afstammelingcn manifest te worden. Hot toenomen van de frequentie der tuberculoso met hot bereiken der puberteit verklaart Baumgabten door do onderstolling dat de groeiende weefsols aan de sedert de goboorto in hon sluimorende tuberkel-bacillen weerstand wotou te biedon, de volwasson weefsols echter niet. Bewijzon zijn echter in de artikelen van Baumoarten niot voorhaiulon'). Do analogio mot de hereditairo syphilis is zijn stärkste bolwerk.

Op bot oogenblik zijn er naar hot ons voorkomtgoon voldoondo gegovens em de zaak uit to maken. De indruk der elinici is dat zoo niet alle dan toch een groot deol der gevallon van tuberculoso erfelijk is ontstaan. Om doze nador to bovestigon zijn er nieuwo statistische ondorzockingen noodig die over vele jaron loopon on waartoe de gegovens zijn vorzamold door menschen dio bereid zijn bot oog ook voor de verspreiding längs contagieuzen wog open to houdon. Hot grootsto nut zullon die statistieken doon wanncer alle gegovens door 66n porsoon zullon zijn verza-raold. De medicus die oen gehool leven aantookoningon heoft

1) Uclier latente Tuliprculose. Volkmann's Samml. klin. Vortrüge No. 218. üeber die Wege der luberculösen Infection (/eitschr. f. klin, Modicin Bd. IV, 1883),

gt;

gomaakt van do gevallon van tuberculoso die hij hoeft behandold en doze mot hot oog op do thans bosproken quaestio hooft bo-wcrkt lovert wotcnschappolijk rnatoriaal van groote bctockenis, hotwolk do best gelcido cliniok niet in staat is bijeon to brongon.

Holaas hobbcn tot dasvor siechts weinigen hunno ervaringon op dozo wijzo vruchtbaar gomaakt. quot;Wijnhofp heeft in hot Nodor-landsch tijdschrift voor geneoskundo jaargang 1892 cen book aan-gekondigd van Eiffel¹) waarin verslag wordt gogoven van 108 govallen van phthisis dio dozo goduronde zijne practijk to Karlsdorf hooft waargenomen mot opgaaf dor vorschillondo familio-botrok-kingon. Riffel golooft op grond van zijne orvaring aan don over-wcgondon invlocd dor orfolijkheid. Wunhoff meont dat zoo do talrijko, mooioiijkcr horkonbaro vormen van kinder-tuborculose in de statistiok waren opgonomon de beteekonis der erfelijkheid in nog lioldordor licht zon zijn gesteld. Hoe dit zij, in boslissondo statistieken zal mot alle manifestatics dor tnberculose rokening mocton worden gehoudon.

Ycrondorstol dat do clinici gelijk krijgen, dat indordaad de invioed der orfclijkhoid wordt bewezen, dan koert do vraag tot hot laboratorium torug. Dan zal of bet wezen dor erfolijko dispo-sitie door pathologisch-anatomisch ondcrzoek en experiment moetcn worden vorklaard, of do door Baumgartek ondersteldo latentio dor tuberculoso längs beide wogen van onderzoek nader moeten worden doorgrond.

Terwijl zieh oen steeds sterker stroora verzetto tegen de eon-voudige opvatting dor contagionisten hebben ook dezo niet stil gezeton. Zij hobbon gevallen verzamold waarin de tuberculoso zondor twijfel door onting was overgebracht, vorwondingen door de schorven van een gobrokon kwispodoor, infoctie der circum-eisie-wond door eon tuberculouzen rabbi, do ontwikkoling van tuberculeuze lijkcn-puiston op de vingers van patholoog-anato-men, van genitaal-tuborculoso bij de vrouwen van phthisioi. Eon van de belangrijksto waarnomingen die zij hobbon volbracht komt ons voor con proof van Pizzixi, die gezondo klieren van

i) Riffel. Die Erblichkeit der Schwindsucht und tuberkulösen Prozesse.

343

30 aan andoro ziokton gestorven porsonon bij caviae ontte. Hot resultaat was dat de dieron die mot mesonteriaal- on cervicaal-klieren geeint waren een enkele maal, maar de met bronchiaal-klieren geente in 12 govallen (40 %) tuberculous werden. Daaruit blijkt dat hot tuberculcuzo gif wel dcgelijk vvordt ingeademd, al zijn do proovon over inhalatie van drogo tuborkol-bacillen voor do contagioniston niot gunstig geweost.

Het feit van Pizzini sluit zieh aan bij do ervaring dor patholoog-anatomon dat zoo dikwijls vcrkaasde bronchiaal-klicren bij obduc-ties toovallig worden gevonden on vorder dat van verkaasde bronchiaal-klieron dio zijn vorwookt niot alloon miliairo tubcrcu-lose maar ook long-tuberculoso uitgaat, die blijkons do groopoo-ring dor tuberkels door do klior is uitgezaaid. Do waamomingen van Pizzini stellen vorder duidelijk hot mooielijko van do vraag in hot licht. Hot contagium was bij do ondorzoclito porsonon voorhandon maar tuboikels bad het niot gomaakt. Zouden ze later tuberculous zijn geworden of werden zo alleen met tuberculoso bedreigd als physiologischo of moroolo misore hun woorstands-vormogen vcrzwakte? Of zou do gohoimzinnige erfolijkodispositio mooton bestaan om do uitgezaaido tuborkol-bacillen vrnchtbaar to maken? Wij wcton hot niot, maar wij zullon hot weten. Do bac-teriologie heeft ouzo mothoden van onderzoek en waarneming zoozeor verscherpt dat in do oorstvolgoiulo jaren mag worden verwacht öf ecne bevostiging van do oudo crfelijkhoidslcor of do vestiging van do leer dor contagiositeit.

Het is mogelijk dat beide partijon golijk hebbon, maar hot is zaak niot al to gauw dit vorzocnendo standpunt to accopteeion Misschien is het juist, maar hot is niot krachtig genoog om tot onderzookingon aan to sporon. Do zaak is toch niot opgolost voor do wijze volkomon bekend is waarop do smetstof hetzij van por-soon op persoon, hetzij van do ouders op do vrucht ovcrgaat.

En zoo bevestigt dan op niouw do studio van do vorspreidings-wijzo dor tuberculoso hot voortreffolijk aphorismo van Hiitocra-trs, nl. dat do kaust lang en hot leven kort is, do ondcrvinding bedriogelijk, do golegonhoid vluchtig en hot oordool mociolijk.

TWEEENTWINTIGSTE VOORDRÄCHT.

De Invloed dor bacteriologio op rte epldemiologle.

Contiiglouze, miasmatische on contagieus-miasinatischo

zioktcn. Malaria, typhus on cholera.

Do bacteriologie heeft onze kennis van de contagia niot vcol grooter gcraaalct. Do microbon van de belangrpste contagieuso ziekten, roodvonk, mazclen, syphilis zijn nog onbekcnd. Bij de typisch contagleuse gonorrhoo hcoft men wel don gonococcus gevonden, maar do schraalheid dor culturen en do onmogolijkheid om dierprooven op groote schaal to doen hebbon verder onder-zook in don wog gostaan. In hot algemeon wordt hot vorloop eonor bosmotting toegolicht door hot feit dat or bacterien zijn die in opgedroogden toestand jaren lang lovonsvatbaar blijven on andere die na enkele wolcen stervon, door hot feit dat sommige bacteriön zeer geraakkelp bij do gewono kamertomperatuur en op schrale voedingsstoffen grooicn, andere daarcntegen zoo hoogo eischon stellen aan voedingsstof en temperatuur dat nauwelijks aan hun grooi buiten hot menschclijk of diorlijk lichaam kan worden gcloof goslagon.

Miasmata hceft men nict in cultuur kunnen brongen. Wel is bij hot typo der miasmatische ziekten, do malaria, in hot blood con parasiot gcvondon, maar doze heeft zieh niet handelbaar ge-toond voor hot aanlcggcn van culturen en bet doen van dierprooven. Vroegcr hicld men do miasma's voor kwade dampen.

345

Thans kunnen wij ons nog niet losmaken van do voorstolling dat zij microbon zijn dio in do lucht zwoven en längs do ademhalings-wegcn binnendringen on vordor dat dezo microbon in den bodem leven. Zij moeton dus eencellige wozens zijn dio niet alioen als parasieton maar ook als saprophyten kunnen lovon, dio zelfs in den rogel in moorassigo bodoms con zeer gunstige voiblijfplaats vindon on alleon als hot toeval wil dat zij in hot menschelijk lichaam geraken eon korton tijd als parasieton bestaan.

Ikctoriologisch is daarorn do tegenstelling van miasma en contagium gelegen in hot al of niet geschikt zijn dor pathogeno soort om buiton hot lichaam, ondcr do voonvaarden die de natuur aanbiedt, in vrijo concurrentio met andere soorten van bactoricn culturcn to maken. Men zou dan a priori verwachton dat eon contagicus-miasmatische ziokte zou worden veroorzaakt door eeno baoioric-soort die als miasma en als contagium kan optrcdon, dio dus in hot eene geval direct uit hot zieko lichaam con gozonden persoon troft en in een ander goval daarcnttgen eerst eone cultuur buiten hot lichaam hceft gemaakt.

Zoo oonvoudig is bet echter niet. Er zijn nog ccnige andere punten, die wij voor do bacteriologische dcfinitlo van miasmata en contagio-miasmata noodig hobben.

Voorcerst veroischt hot cone verklaring waarom con miasma nooit als contagium optreedt. Hot miasma groeit in den bodem en beroikt op do eone of andere wijzo een gezondon persoon dien hot zick maakt. Hot vormt nu con cultuur in bet lichaam van den zieko. Waarom zouden de Individuen dozer cultuur niet als contagium kunnen optroden? Waarom zouden zij do tusschen-kotnst van den bodem noodig hobben om een nieuvv individu to bcsmetten ? Voor men sinotstoffen kendo Icon men do boantwoor-ding dozer vragen in do oigenschappen dor smetstof zoeken. Thans, nu do sinotstoffen van bogrippcn concrete zaken geworden zijn, komt hot ons bezwaarlijk voor aan to nemen dat een para-siet, alvorons in eon nieuw individu to kunnen groeien, zieh eerst in den bodem zou moeton gaan opfrisschen. Wo hobben trouwons doze gedwongen verklaring niet noodig. Hot miasmatisch karak-ter vorkrijgt do z/iekto door do ziektovcrscliijnsolon on niot door

346

do lovcnsvoorwaardon van don parasiet. Stellen wij ons n.l. hot iichaam \m\ don malaria-lijder voor. Daar ontwikkelt zieh eon prächtige cultuur in hot blood. De microbon zoudon uitstokond in staat zija oen ander individu ziek te makon, als zij hot Iichaam van hun waard maar konden verlatcn. Doch dit brongt de ziekto niet meo. Van geen enkol slijmvlies is de afschciding vermeor-dord of mot bleed vermengd. Moermalen is door proefnemingen aangotoond dat door inspuiting van malaria-bloed bij oen gozon-den porsoon prächtige tertiana's kunnen worden teweoggebracht. Maar in don natuurlijkon loop der dingen kan do malaria-para-siot niet als contagium optreden, omdat hij hot zioke Iichaam niet verlaten kan.

Wij kunnen ons denken dat eeno ziekte nog om een andere roden holet wordt contagious te zijn. Het kan zijn dat de smet-stof wol met een of ander oxcrect het zieko Iichaam vorlaat, maar dat de volksgewoonte of do wijze van leven dor diersoort mede-brongt dat do gozondo individuell nooit met de besmettc oxcroton in aanraking kunnen komen, dat m. a. w. het in do smetstof be-vatto secroot niet de gclegonheid vindt längs de voor den parasiet noodzakolijke porte d'ontröo het gezonde Iichaam binnen te gaan. Doze zolfdc ondorscheiding zullen wij op nieuw moeten makon voor de bacteriologische definitio dor contagieus-miasmatische ziekten.

Ook doze ontleenen haar karakter deels aan do eigenschappen van den parasiet, deols aan do verschijnselen dor ziekto, decis aan do volksgewoonte, do lovenswijzo der diersoort of do wijze van vorzorging dor huisdier-soort. Haar smetstof meet buiten het Iichaam do concurrentie mot andere bacterien kunnen volhouden. Zij moot hot Iichaam verlaten met socreten of excreten on doze besmette excroten mooton den weg naar de gezonde Individuen kunnen vinden. Theoretisch gesproken zou men nu moeten ver-wachten dat zoodanigo smetstof zoowol contagium als contagio-miasma zijn kan, dat zij soms van pcrsoon op persoon, soras door bemiddeling oenor cultuur buiten het Iichaam besmet. In werko-lijkheid bchoeft dit echter zoo niet te gaan. Als do volksgewoon-ten medebrengen dat do smetstof die uit het zieko Iichaam treedt

347

niot ommddellijk een gezond lichaam kan boreiken, dan vervalt do cerstgonoemdo wog en dan zullon de microbon dio foitolijk als smotstof optroden oono ingewikkeldo voorboreiding hcbben ondor-gaan. Zij vormdon eerst cultuur in het zieko lichaam, naderhand op oon günstig plokjo daarbuiton. Pkttenkofek drukt dit uit door do formulo

d. w. z. do sractstof S = do som van factor x, afhankolijk van het zieko lichaam en van den factor y, afhankolijk van den bodera. Naderhand begreep hij dat do praedispositie van den be-smotton persoon ook van botookenis was. Hij noemdo ze z en nu word zijne formulo:

S = x-f y z.

Wij kunnen met twee voorbeelden aantoonon dat inderdaad dezo boschouwingen de vorsproiding der contagieus-miasmatische ziekten betor doen verstaan. Hot eerste voorbeeld betreft het milt-vuur, het tweede do cholera.

Wij weten dat in hot lichaam van het aan miltvuiir lijdcnde dier zieh de microbon tot in het oneindige vennecrderen en dat in onze gewone dierproovon een ige woinige bacillcn voldocnde zijn cm een niouw dier ziok te maken. Met al do smotstof dio in eon aan miltvmir govailen rund voorhanden is zou men door injocties eene goheele kuddo kunnen infecteeren. Toch gobcurt hot zeldon dat doze bacillen inderdaad als smotstof optroden. Ja, wanneer een ompiricus mot zijn lancet oorst het zieko dier eeno aderlating doet en daarna do gozonde dieren van donzclfden stal, clan ontstaat er bij uitzondering miltvuur door directo bo-smotting. Maar als men de natuur haren loop laat, clan wordt het grootste deel dor miltvuur-bacillen gedood door zuurstof-gobrek on weinigen vinden op oon vochtig warm plaatsjo aan do oppcrvlakte van den bodem de gelcgenhoid om een cultuur to maken en in sporonvorm over to gaan. Die sporen zijn do smotstof, die in het volgendo voorjaar, als hot veo in de weide kernt, miltvuur zal teweeg brengen. Hoe gomakkelijk do miltvuur-bacil in do laboratorium-prooven ook als contagium optroedt, in do

348

natuur doorloopt hij ocrst een miasmatisch stadium, volgens de formule:

Hxjeppb hcoft hot eerst do aandacht gevcstigd op het gelukldge feit, dat de ondcrzockingen van Kocu over de aetiologie van het miltvuur do moost strenge bovestiging hcbbcu opgeleverd van Pettenkofeu's algomecno boschouwingen over de contagieus-mias-matische ziekten.

Deze beschouwingen waren gcgrond op Pettenkofeu's waar-ncmingcn over de verspreiding der cholera in Beicren. Aan den eenen kant stond het vast dat deze ziekto tot op zekero hoogto een contagieus karakter lieeft. De smetstof moot worden gel'm-portcerd door zicko porsonon. Maar dan schoen do besmetting niot van porsonon op porsonen verder to gaan en een miasmatisch karakter op den voorgrond te treden. Immors de geologische go-aardhcld van den bodom bopaalde welke gedeelten van Eeieren door de cholera zouden worden getroffen. Pkttenkoheb oudorstcldo daarom dat de smetstof uit het darmkanaal van den cliolcra-lijtler in den bodera een of andere wijzlging meet ondorgaan alvorens goschikt te zijn om zickto op te wekken. Hij dacht dat met cholera-faeces, die niet in don bodem hadden vertoefd geen cholera zou to maken zijn, on de hechthoid zijncr ovcrtuiging heeft hij nog voor eon paar jaar bewezen, toen hij zelf komma-bacillon-bouillon dronk. De bacteriologen zijn niet gonoigd dit te golooven. Zij schrijven de geringe contagiositeit der cholera Hover toe aan do voorzichtigheid dor ziokenverplogcrs on van do familieloden der lijders, die, getroffen door do heftighoid dor ziekte, zieh wel wachton de met cholera-faeces bezoedeldo voorwerpon aan den mond te breiigen. Het is evenwel zeer good mogelijk en het gunstige resultaat van Pettenkofer's infectie-proef maakt die mogc-lijkheid meer waarschijnlijk, dat wel degelijk de konima-bacil aan den bodem lets ontleonen moot dat hem eorst recht tot eono gevaarlijke smetstof maakt. In hot geval van miltvuur gaf de bodem den sporenvorm. In het geval dor cholera zou het con vor-gezollendo bacterio kunncn zijn, die do praedispositie van den ge-infectccrden porsoon verhoogt of een stofwissclingsproduct dat in

349

den bodem ontstaat, maar niet in het darmkanaal of in bouillon-culturen.

Wij hebben tclkens do uitdrukking bodem gebruikt om zoovecl mogelijk in Pkttexkofer's gedachtongang te blijven. Zijne argu-menten laton oigonlijk niet toe iets anders te zeggen dan dat de smetstof ergens buiten hot lichaam eone vormverandoring ondor-gaat. Dit moot dan ergens zijn waar het vochtig gonoog voor bactorie-groei is en we hebben dus allecn de keus tusschen voch-tige bodemlagen en de vrije wateron. De bactoriologen vorvvachten meer van hot water dan van den bodem, omdat zij wel begrijpen hoe de bacterien uit het water den gczonden mensch bereiken maar niet hoe zij den bodem weer uitkomen.

Na deze inleiding zullcn wij do opidcmiologie van een driotal ziekton bespoken, wior kcnnis voor hot verstaan van het gozegde van belang is, ten eerste do malaria, ton twocdo de fobris typho'i-dea en ten derde de cholera.

In 1880 dooldo Laveean aan do Acadömie de mödocine modo dat door hem in het blood van malaria-lijdors parasietcn waren ontdokt, die biijkons latero onderzookingon deels in de roode bloed-lichaampjos goncstcld waren, dccls vrij in hot blood zwoof-den. Do parasiot ontwikkell zieh ton koste der roode blocd-lichaampjos. Hot haemoglobine wordt vorandord in pigment, dat ton slotto door de witto bloed-lichaampjes wordt opgenomon. Volgens Golqi maken de malaria-parasietcn in het bloed een ontwikkelings-cyclus door wclks porioden in nauw verband staan met het stadium der koortsaanvallcn. In do roode blood-lichaainpjes ontstaan uit de ongokleurde jongo vormen der plasmodiön lichaam-pjes dio zieh ton koste der haematocyton vergrooton en eindelijk in dceling overgaan, eone gobourtonis dio nauwkeurig samcnvalt mot een koortsaanval of dozo onmiddolijk voorafgaat. Hot govolg van dio deoling is het ontstaan van iiiouwc generatics mierobon, die nu in andere roodo bloed-lichaampjes dringen en nieuwo koortsaanvallon opwekken. Uit hot microscopisch onderzock van het bloed kan men het stadium dor koorts bopalon en nieuwe aanvallon voorspellen. Gouji vend dat bij do febris tertiana do

350

parasiet een anderen ontwikkolingsgang doorloopt dan by de fobris quartana. Do tertiana-parasiot valt in een grooter aantal niouwe olomenten uiteen.

Voor het maken van praeparaten van de malaria-parasioten kunnen wij do door Spietschka aangegoven methode aanbevelen: afvvasschon van de vingertop met aether, een wondje makon met een uitgcgloeido naald, een kleinen bloeddruppel opvangen aan den rand van ecu dokglas, dit dekglas onder een scherpen hoek over een twoedo dekglas been bewegen. Op die wijze verkrijgt men eon zeer dunne laag bleed, welks lichaarapjes niet in geld-rollen liggen. Nadat do bloedlaag good gedroogd is, wordt het praeparaat gedurende 10 minuten in absoluten alcohol gelegd en daarna gedurende een uur gokleurd in do alcalische methyleon-blauw-eosine-oplossing van Pleun. Do plasmodiön en de kernen dor leucocyten zijn dan blauw gokleurd en de roode blood-lichaampjes paars.

Hoowel do ontdekker van den malaria-parasiet nog steeds vast-houdt aan zijn oorspronkelijke meening dat or slochts 66n parasiet is met meerdere vormen, zijn voornamelijk do Italiaansche onderzoekers het gevoolen toegedaan dat iodore koortsvorm zijn eigen parasiet heeft. Doze ontwikkelt zieh in het roode bloed-lichaampje ten koste van do haemoglobino tot vollen wasdom en gaat in sporenvorming over. Oolgi toondo aan dat bij do febris quartana do rijpo, het bloed-lichaampje volkomen vullonde parasiet, laugzamerhand fijno radiaire strepon krijgt en hot in het plasma verstrooide pigment zieh in hot midden van het lichaampjo op-hoopt. Gaandeweg worden de strepon duidolijker on doelen hot het lichaam van den parasiet in 612 langwerpige sectoren die om den in het midden gelogen pigment-klomp gegroepeerd zijn. Dit stadium vergelijkt Golgi met een madeliefje. Nu beginnen do sectoren een ronden vorm aan to nemon, gaan uit elkander en laten den pigment-klomp achter. leder dezor nu onafhankelijk geworden lichamen is eon jonge parasiet, die weder op nieuw oon rood bloed-lichaampje binnondringt ora daar den zelfden ont-wikkelings-cyclus to doorloopen. Het overgobleven pigment wordt door de leucocyten uit don bloodstroom verwijdord. Dozen ont-

351

wikkclings-cyclus doorloopt do parasiet van de febris quartana in 3 dageu. Do koortsaanval valt samen mot de sporulatie of wordt daardoor onmiddellijk voorafgegaan.

Bij de febris tertiana, waar de vorming van jongo parasioten in 2 dagon plaats hooft, goschiedt dit op eenigszins andere wijzo. Ook hier wordt hot pigment in hot centrum van don volwasson parasiet opgohoopt. Er vormen zieh 1520 sporen in 23 rijon rondom dien pigment-hoop (zonnebloera-vorm).

Bij do tropische malaria van irrogulair en meer pernicieus karakter worden andere parasieten aangetroffen (gopigmontoerde en ongepigmenteordo quotidiaan-parasiet; maligne tertiaan-parasiet). Do gang hunnor ontwikkoling is niet zoo good bekend als die dor goedaardige malaria-vormen. Veelal worden hiorbij zooge-naamde halve maanvormigo lichamen aangetroll'cn omtront wicr eigenlijke beteekenis men nog in hot onzokero vorkeert on die door sommigo onderzoekors voor eon spoor (Dauerzustand) worden gehe u den.

Bij dioren heeft men parasieten dor roode bloed-lichaampjcs waargenomon, die zoo groote ovcroenkomst hobben mot Lave-ean's malaria-parasioton, dat zij daarmode zijn gelijkgestcld. Zoo is door Danilewsky eon bloed-parasiot dor vogels beschrcven onder don naarn van Polymitus avium, die verschijnsolon van acute on chronische malaria bij do vogels tovvoog brengt. Door een aantal Italiaansche onderzoekors zijn dorgelijko waarnemin-gen gedaan.

Ook bij kikvorschen, tritonen on schildpaddon komen in do roode bloed-lichaampjos soms parasieten voor, do zoogenaamde Gaule'scIio wormpjes, later door Ray Lancaster als dropanidium ranarum beschreven, die echter niet tot ziekeiijko afvvijkingen schijnen aanleiding to goven. Zij wijken in zooverro van do andere in cellen levende protozoen af dat zij con zcer levendigo cigen-bowoging hobben en do roodo bloed-lichaampjos naar willekeur binnendringen of verlaten.

Men kan over do contagious-miasmatische ziekton niet sproken zonder een oogonblik bij do fobris typho'idea stil to staan, hoowol

352

moot worden erkend, dat do verspreidingsloer van deze ziekte vveinig aan de bacteriologie to danken heeft. Hot aantoonen van do aanwozigheid van den typhus-bacil is voor de diagnose der ziekte ovorbodig. Hot opwekken van de zickto bij proofdieren is niot golukt en hot is nog onzeker of de studio van de intoxicatie, die men bij proofdieren mot lovende en doode typhus-bacillon kan teweegbrengen ons inzicht in het ziekte-procos verrijken zal. Hot opsporon van typhus-bacillen buiton hot lichaam gaat niet zoo grif als men wel weaschen zou, hoewel, zooals reeds vroeger is medegodeeld, in do iaatsto jaren in drinkwater, dat men reeds om andere redcnen verdacht, typhus-bacillen gevondeu zijn. Hot Staat wel vast dat de febris typhoidea zieh zoowel vorspreidt door directo besmotting van persoon op persoon als door middel van het drinkwater. Wij hebben driemaal waargenomen dat de vcrplegers van typhus-lijdors zelf de ziekte verkregen. Vole goede waarne-mingen toonon duidelijk aan dat sommige moorddadigo epidemien geheel aan vcrontreiniging van het drinkwater mot typhus-faeca-lien to wijten waren, o. a. do veel aangehaalde epidemic van hot Richniondterras to Clifton (Mukciiison) en die in het weeshuis te Halle, waar onder 703 bewoners in minder dan eeue maand 282 zieken voorkwamon en de epidomie te Laufen waar 130 van de 780 bewoners werden aangetast. Juist doze groote in korton tijd haar hoogste punt bereikondo opidemiön, explosies, zijn gemakke-lijk ua te speuren en tot drinkwater-verontreiniging teruggebracht. In onzen tijd is het zeer gewenscht dat bacteriologisch onderzoek dit vermoeden nog controlcere; anders zal do epidoniiologische waarneraing licht onvolledig worden genoemd.

Do bekende statistische ondorzookingen van Bum. on Petten-koper hebben mot zekerhcid aangetoond dat te München het dalen van hot groudwater met eene toename, het stijgen van hctgrond-watcr daarentegen met eene afneming van het aantal typhus-govallon gepaard gaat.

De bacteriologon hobbou zieh moeton bezighouden met do vraag of dit verschijnsel uit do eigenschappon van don typhus-bacil to verklären is. Dit nu is niet gomakkclijk. Do levensvoorwaarden zijn in don bodem voor do typhus-bacillen niet günstig genocg

353

om culturen to vormon on zoo zij zieh al vornidou is nog niot in to zion op welke wijzo ze den bodeni weor vcrlaten. Do bae-teriologen liobbon dan ook do mooning ontwikkcld dat do sciiom-meling van den grondwater-spiegcl door bomiddeling van hot drinkwator werkzaam zoude zijn. Zoo heeft Ctafkky aangctoond dat iioe lager hot grondwator staat, destemeor onreinhcid uit den bodem naar de wellen gcspoold wordt. Doze samenhang zal echter voor bepaalde govallen moeton worden aangetoond alvorons doze vraag in staat van wijzen zal zijn gebracht.

Teen in 1883 de cholera Effypte had boreikt en de leans op verbreiding in Europa groot scheon, worden twee eoinmissien van bacteriologen nitgezondon, om met do hulpmiddolon banner jonge wetenschap, con onderzoek in te stellen, Do Pransche coni-missie moost ervaren dat Pasteur's mothodon van onderzoek voor doze taak niet opgowassen waren. Do Duitsehe commissie zette haar onderzoek te Calcutta voort en slaugdo op uitstekende wijzo. Zij proclameerdo als naaste oorzaak dor cholera ocno bactcrio die sedert nooit in hot lichaam van lijders aan andere ziekten en ontolbaro malen in hot darmkanaal van cholora-lijdors gcvondon is, in alle wcrelddeolon en in elko van de vele epidomiün die sedert zijn voorgekomen. Dit is tot op den huldigen dag hot beste argument voor do meening der bacteriologen dat do Kocn'sche vibrio hot virus dor cholera is. Aanvankolijk hebbon tcgenstan-ders gcinoend dat do verandorde sanaenstelling van don dann-inhoud do oorzaak zou zijn dat reeds voorhanden baetcriön op den voorgrond gorakon of zelfs do eigenschappen van komma-bacillen aannemen. Doze bodonking was toon zecr avoutuurlijlc, maar heeft sedert in kracht gewonnen, daar hot intusschon go-bleken is dat or vole van Keen's bacteriün wein ig vorschilloudo spirillon in allerlei media, maar hot mocst in water voorkomen en dat do ofticieolo cholora-vibrionon ondor andere levensomstan-digheden, zoowcl wat vorm als cultuur betreft, andere oigonsehap-pen verkrijgen (Ali Cohen), Wij zullen echter niet scoptischer zijn dan Pkttionkofku, dio zijn bezwaar heeft laten varen en don komma-bacil als zijn factor x lieoft crkend. Toch is hot good ons van tijd

354

tot tijcl to horinnoren dat voor do idontiteit van Keen's vibrio niet met zokorhoid do drio bowijzon zijn golovord die Kocn voor de crkonning van cono pathogcno microbo cisclit. Hot staat vast dat zij in het darmlcanaal voorkomt on iu hot opitholium dringt, zoodat do zioktovorscliijnsclon mot bchulp van hypothetische toxinon kunncn worden vorklaard, maar hot dior-oxperimont is niot vollcdig gclovord. Proofdioron krijgon goon typisohe cholera al hobbon Nicati, Riktscii on Kocu bij guincescho biggetjes door ondorbinding van den galgang, injoctio van opium-tinetuur in de buikholto, noutralisatio van hot maagzuur en inspiriting van cul-turen in do maag con op cholera golijkend ziektobeold verkrogen. Do proeven op menschen hobbon goon stellig rcsultaat gegovon. Do cnrslaan, dio in het Berlijnscho laboratorium ziok word, bonovens Pkttexkofioi!, Emmerich on do Woener doctoren dio cholera-bouillon iunamon, krogen zioktovorschijnsolon dio sprekend golijkon op lichte govallen van cholera, maar die toch de Miinchonor onderzoekors niot hobbon overtuigd. Zoolang op dezo wijze geen zwaar on doodolijk goval van cholera verwekt is, blijft hot onzeker of de korama-bacil van Ivocit hot gezochto virus is¹). Reinckk raeent dat Emmeuich wcl zwaro cholera zou gokrogen hobben als hij zijn 3¹/_a L. bicr na do kommabacillon in plaats van tevoron had ge-nonien, maar Emmeuich noch Reincke hebben de proof herhaald. Do ontdokkors onzor bactorio hobbon roods to Calcutta nage-gaan of do oigonschappon der microbon hot zioktoboeld der cholera on de verspreidlng der ziekto kondon verklaren. Hot bleelc dat de cholera-vibrionon bot weelderigst grooien tusschen de 30 en 40deg;. Rij 10deg; godijon zij nog tamclijk good, doch bij lager tompe-ratuur houdt do grooi op. In den regol houdon zij den strijd tegen andere bactorie-soorton niot vol. Doch hiorop zijn uitzon-deringen. Wanncor darminhond van cholera-lijders op vochtigo aardc of vochtig linnen word uitgebroid, vermcordordon zieh in den cersten tijd de cholera-microbon zoer stork. Na oonigon tijd

i) Onlangs is in cou Hambnrgsch laboratorium Dr. Oergel, die met cliolora-microbon cxpcriiiioiitcerde, het slachtoffer der ziekto geworden. Er wordt echter niet bericht of Hamburg loon geheel viij van cholera was en zclfs dan is het geval niet volkomon bewij/.ond.

355

echter is deze enorgie uitgeput cn andere soorten nemen de plants der komma-bacillen in. Zeer zwakko oplossingen van zuren dooden de bacillen in körten tijd. Zij groeion in zeer verdunden bouillon, dus in voedingsstoffon van geringe qualitoit en in melk.

In het uitvoorig rapport dat door do Duitsche cholera-coramissio (R. Koch, Gaffky en Fischer) is opgostokl wordt aangonomen dat in gewone omstandighedon de smetstof de maag, wier inhoud zuur is, niet passeeren kan. Do vatbaarhoid voor cholera ontstaat eerst door een raaag-catarrh, die de hooveolhoid zuur vermindert of door overlading dor maag met onvertoorbaro spijzen, die zondor innig met het zuro maagsap vern\engd to zijn, in hot darmkanaal ovorgaan. Hobbon do komma-bacillen oonniaal den dann boroikt, dan vermoerdoron zij zieh snol cn vormen een vorgif iietwolk deels hot darra-opitliclium vorwoest, docls door hot blood wordt opgonomen.

Do vorbreiding dor ziokte wordt zonder aarzelen in hoofdzaak aan verontreiniging van het drinkwater tocgoschroven. Voor Indie wordt aangetoond dat bezoodcling van het drinkwater in hoogo mate plaats grijpt bij hot baden der inlandsche bovolking, die doze vorplichting trouw vorvult, doch do vormoedeiijko bedoeling van het voorschrift verijdolt door hot drinken van hot badwator. Dozelfdo rivior, dozelfdo vijvor, waarin do wasschingon gobeuren lovert hun drinkwater. Een dergclijke, maargowoonlijk in geringere mate plaats grijpendo verontreiniging van hot drinkwater, zou mi in 't algemeon, zoowol in Indiii als in Europa, de oorzauk van do uitbreiding dor choiera-epidomien zijn. Van do Europooscho toostanden zwijgt liot reisrapport. Aangaande Voor-Indiö en Egypto worden tal van gcgevons inedcgedeeld die voor do verdodigdo theorie sprckon. Hot meost treilend zijn twoo graphische voor-stollingen (zio Figunr 20 en 21) aangaande do frequontie dor cholera in Calcutta. Uit do ocrsto blijkt dat hot in exploitatio brengon oener watericiding oogenblikkeiijk eeno bolangrijlco vor-mindering van het aantal cholera-gevailen tengovolgo hoet't goliad In do tweedo statistiek wordt do invloed van do hoovooiheid rogon op de cholera-opidemio nagogaan. Wij nemen hot sprekendste dool van deze sprokondo kromme iijn over. Zij toont aan dat in

356

den drogen tyd in den rogol woinig cholera voorkomt, en dat eenigo kleine rogonbuien in hot begin van hot natte soizoen een zeor ongnnstigon invloed nitoofenen. Eon krachtige overvloodlge regen, zooals alleen in de tropen voorkomt, vermindert plotsoling de epidemie tot oen zeer bescheiden omvang. Koch vorklaart den schadelijken invloed der kleine regens door de aannomelijke onder-stolling dat doze eone groote hoeveolhoid vuil in de vele honderde vijvortjos spoelen, wölke Calcutta in do door Hindoos bewoonde bunrten rijk is. Eon tropische stortregon zon daarentegon al deze reservoirs van frisch rein water voorzion on ongoschikt voor do voortplanting van komma-bacillon maken. Ziodaar hot rijko resul-taat waarmco do Duitscho commissie van hare reis terugkeerde. Hot sprcekt van zolf dat do door haar verkregen uitkomsten naast veel bewondering en instemming ook twijfel on tegenspraak ver-wckton. Doze laatsto golden roods hot hoofdrosultaat, do ontdokking dor cholora-sraotstof; hoeveel meer bedcnking kon or dan gemaakt worden tcgon do voorstellingcn wölke do commissie gaf van hot ontstaan en do verbroiding dor ziekte.

Alvorons over to gaan tot do besproking van de epidemiologische dobatton van do commissie en hare tegenstanders, zullen wij eon kort overzicht geven van de feiton wölke aan hot licht zijn gekomen door hot ondorzook van cholera-gevallen en cholera-mlcrobon gedurendo do opidomien dio in de laatste jaren Europa hebbon bczocht.

Vooroerst werden do eigonschappen dor komma-bacillon nader onderzocht. Hot blook dat zij zieh in vloeibare media tot fraaie spiralen aaneenvoogon, dat zij hunno beweging aan trilharen danken. Do karaktoristieke vorm dor golatino-plaat- en steek-cultuur Week alleen eigen to zijn aan do culturon die voor körten tijd nog in den darm grooiden. Op den duur gaat door hetover-onten hot vermögen om gelatine vloeibaar to maken, verminderen. In molk grooiden de vibrionon welke Kooh in Indiii en te Toulon kweekto weelderig doch zonder de melk te doen stellen. Het is merkwaardig dat sodert in alle laboratoria gebleken is dat do vibrionen dor latere Europeesche epidemiön do molk zonder uit-zondering dodon stellen. In bouillon groeit do komraa-bacil zoor

357

goed. Had Kocn reeds govondcn, dat men don bouillon zondor scliado voor de cultiuiv verdünnen kau, öbubeb on Sciiottklius ontdekton dat do cholora-spiril voortrcffelijk grocit in eene oplos-sing van pepton on keukenzout on ieerden daarvan gobruik maken om woinigo komma-bacillon die zieh in eon rnengsel van microben bevinden, to ontdekken. De komma's maken eono cul-tuur aan do opporvlakte, daar zij gaarne over vool zuurstof bo-schikkon. Dit is wel zondcrling daar do komma-bacil in hot darmkanaal zeer zekor geen vrijo zuurstof aantroft. Op dozen grond had reeds Vmcnow do mododeoling van Kooh in twijfel getrokkon dat do komma-bacillon vorplichto aeroben zijn. Zoo men bij do pepton-cultuur do golijko iioovcolheid 20 % zwavel-zuur-oplossing voegt ontstaat eon fraaie roodo vorklouring, dio naarmato van iict gobruikto pepton of hot ras van komma-bacillen moer of minder sterk kan zijn, maar altijd vecl stcrkcr dan do kleur die do cultunr van andere spiraal-bactcriön tovoor-schijn brongt. Doze roactio komt tot stand door hot in do cultiuir govormdo indol dat mot behulp van hot ovoneons govormdo nitriet do roode vorklouring voroorzaakt. Do cholorarood-roactio is dus eigonlijk hot gelijktijdig aantoonen van indol en van nitrioton. Do cholora-vibrionon kunnon in vochtigen toostand vole maandon lang in hot levon blijven. Wannoor zij echter mot andere bac-toricn gozamentlijk voorkomen vorliezcn zij in don rcgol don strijd en zijn na woinigo dageu niot moor to vindon. Zoo ongelukkig zijn zij echter niot altijd. Enkolo ondcrzookers vondon do vibrio-Kooh dio zij hadtlon uitgezaaid nog na 7 maandon terug. Uit eon praotisch on theoretisch oogpunt noomt Kocn hot hoogst bolangrijk dat men zoo dikwijls komma-bacillon govonden hooft in zoer lichte govallen van dianhoe waarvan men vrocgor niot wist of men zo al of nict tot do cholera moost rekencn. Men hooft in Hamburg bij schippers en sjouwerlicdon, dio mot cholora-lijdors hadden gewerkt do faeces op komma-bacillon ondorzocht. Dikwijls worden dan komma-bacillon govonden en do oigenaars tot hunne grootsto vorwondering naar hot ziokenhuis gebracht. Kocn vond in eono herborg to Hamburg waar I personon aan cholera waren gestorven eon man met diarrhoe, dio workelijk

358

blcok cholcra-Iijdcr to zijn. Daarom worden allo bowonors van de horberg ovenocns ondorzoclit on zoo word or nog con man ontdckt, die klinisch niet van cholera kon worden verdacht, raaar toch hi zijn faeces cholera-bacteriou had. Toon Kocn dit logomont ecnigo dageu later bezocht was hot gevuld met liodon zonder werk, waarvan eonigen, die vergccfs work hadden gozocht, van plan waren Hamburg weder to vorlaton. Zij waren uit do meost ver-schillendo declcn van Duitsohland afkomstig.

Koch vermeldt dit goval uitvoerig, om aan to toonon hoe ge-vaarlijk do lichte govallou zijn, hoe niooielijk hct is or voor to waken dat zij do ziekto ovorbrengon naar andere plaatson en hoe gcmakkelijk daarcntegen hot spoor van degenen die de ziekto hebben overgebracht, teloor gaat. Kocn plaatsto ook deze lichte gevallen op den voorgrond om to doen zien dat Pettenkofer ten onrcchte zijne ziekto en die van Emuerioh als bedenking aanvoort tegon do leer dat do komma-bacil allcen in staat is echte cholera towecg to brcngon.

Do bovcn beschrevon popton-keukcnzout-culturcn hebben hot mogelijk gemaakt in verdacht drinkwater naar cholera-bactericn to zocken. Wij hebben daarover vroogor reeds gesproken en als onze mooning modogedeeld dat do kenmerken van de vibrio-Kocn niet scherp genocg zijn om zo mot zekerheid to herkonnon, wan-neer niet bovendien bokend is dat zij uit hot menscholijk darm-kanaal afkomstig zijn. Wij zouden niets liovor zicn dan dat uit hot zoo mot rocht verdachte rivierwater komma-bacillen met zekerheid werden gekweekt, raaar juist omdat dit rcsultaat van ontzachoiijk groot belang zou zijn, oen zoozoor gewenscht resul-taat is, achten wij hot voorzichtig af to wachten, dat do geslach-tcn van spirillon, die voel op cholera-vibrionon gelijken, nauw-keuriger bokend zijn geworden.

Hot komt ons zondcrling voor dat Flügge¹) ecrst zogt: Die Unterscheidung der Komma-bacillen von den ähnlichen Arten ist freilich nicht leicht. Die Diübronzon beschränken sich manchmal

1) C. Flügge, Die Verbreitungswelse und Verhütung der Cliolcra. Zoitsclir. f. Hygiene, Bd. XIV, 1893.

8Ö9

fast nur auf das Verhalten gegenüber gewissen Vcrsuchsthieren,quot; (welk ken merk bij andere soorten hot minst standvastigo van alle bleek to zijn!), en daarna: Daraus folgt aber nichts weiter, als das, dass die sichere diagnostische Unterscheidung der Komma-bacillon nur dorn geübton und erfahrenen Beobachter gelingt; diesem aber auch mit vollster Bestimmtheit und ohne dass jemals Zweifel auftauchenquot;. De erfahrene Beobachterquot; loopt gevaar de definitio van Goethe bewaarheid to vinden; Die Erfahrung ist nichts Anderes, als dass man erfährt, was man nicht zu erfahren wünscht.quot;

Eindelijk hebbon wij nog to vermelden eon proof van Ewald, die bowijst dat ceno kloine hoovoolhoid water, die in de maag wordt gebracht, dadolijk voor eon deel in den dünnen dann over-gaat; ongeveer na een mir gaat do rest donzelfden weg; dezo rest heeft dan echter nog goon zurereactie, zoodat komina-bacillon gecn schadelijkon invlood van het maagzuur bchooven te onder-vindon. Een passus uit Fi.üuoe's artikcl vestigdo onze aandacht hierop, Flügge voogt er bij dat hot water het substraat is waar-rnede de komma-bacillon hot gemakkelijkst in den dünnen dann geraken, en acht de drinkwatcr-theorie door do experimonten van Ewald zeer belangrijk verstorkt.

Na den terugkoer dor cholera-commissio to lierlijn werden de voornaamste resultaton welko zij vorkregon had mcdogedeeld in een kleinen kring van door rang en naam onderscheiden Ber-lijnsche goneeskundigen welke door Viucuow waren bijeengeroopon.

In hot volgende jaar word to Boilijn eon tweedo cholera-con-forentie gehouden '). Ditmaal was het aantal genoodigden meer uit-gebreid en waren de debatten van veol moer belang omdat uit München Pettbnkofer was overgekomon, dio tot voor körten tijd als de grootsto epidemiologische autoriteit had gegolden en die van zijn standpunt geen diumbreed wildo afwijkon.

In 1854 word Deieren door een zwaro cholora-opidemio getroffen. Max von Pettenkofeb stehle een onderzoek in naar do

1) Zweite Conferenz zur Erörterung der Cholera-Frago. Berliner Klin. Wochenschrift 1885.

360

wjjze haver vorbrciding. Hij vond de raeening bevestigd, welke Inj zieh onitront de voortplanting der cholera had gevormd en zoo ontwikkelde zieh ceno theorio. Met onvcrmoeiden lust om niouwe epidßmißn to onderzoeken, altijd tot discussie bereid eu zeldzaatn rad tor pen, bleof von Pettexkofku tot hedon deze theorio togou telkens nieuwc aanvallers verdedigon.

Toon Koch met don komma-baoil torugkeerdo, had Pettenkofeb hot zoover gobraclit dat do meeston zijne theorio hadden aange-nomen. Hij vond bij den aanvang van zijn work onder de medici twee stroomingon. Do moeston vergoleken do cholora met de moeraskoorts. Zij achtten do plaats meer dan do zieke porsonen bcsmettclijk en vorwachtten het gevaar niet van den kant der lijdors, maar van den kant der localiteit, waar do ziekte heerschte. Yoor hen was hot cholora-gif eon miasma. De andere groep hield do cholera voor con gowono besmettelijke ziekte als pokkon en rood von k. Wie ziek word was door een van eon zieke afkomstig contngium besmct. Pettexkofer vcreenigde do strijdendo hypo-thesen op oenvoudigo wijze, door aan to nomen dat van den cholera-lijdov con srnotstof uitgaat, die voor gezonde personen niet als zoodanig gcvaarlijk is, maar daarvoor vatbare localiteiten besmct en dan oerst, in miasma veranderd, govaarlijk wordt. Doze hypothese was niet wilickeurig; zij lichtte toe waarom sommigo plaatsen door groote cholera-opidemieön worden getoistord, en andere, hoc dikwerf ook door cholora-lijders vcrontreinigd, toch van uitgebroido cpidemicn vrij blijven, Zij hield rekening met do waarncming dat in do mccsto govallcn von cholera geen besmct-ting van persoon op persoon kan worden aangetoond.

Tor nadere grondvesting zijner hypothese besloot Pettexkopeu in do cerste plaats den invloed dor localiteit op de verbreiding dor cholera to bcstiuloei'en. Hij was daarmede zoer gclukkig. Het belangrijkste wat Peti'enkoper over do epidemiologie heeft gewerkt, is zijn atlas van do vcrspreiding dor cholora-epidemie in 1854 in Beioren. Doze atlas toont onwedorlcgbaar aan, dat do ziokto alloon in do zunen van laag land, die do rivieren begrenzen, zieh tot epidemiün hooft kunnen ontwikkclcn. Hit is to op-incrkolijkor oradat in do dorpen van hot hoogland, tusschen do

361

rivieren, wel degelijk gevallen van cholera zijn voorgekomen. Do ziekte, hot contagium, werd er gebracht, maar de epidemio bleef uit. De ziokto hccft zieh längs do waterwegon voortgoplant; van do hoirbanen en spoorwegen heeft zij geen gobrulk gomaakt voor haar transport. Daarmedo is het bewijs gelevord dat er in Boicren längs do rivieren voor do cholera zeer vatbare, in do hooglandcn voor de ziekto woinig of niet vatbare plaatson zijn. Petthxkofer zocht dit vorschil in vatbaarheid in de physische samenstelling van don bodom. Inderdaad werd in Beicren geen enkele plaats, die op compacten rotsgrond gobouwd is, do zetel eener epidomio en zijn de getroffen plaatson allen op porouzen bodom gelegen. Nu merkte Pbttenkofbb op, dat do voorbeschiktheid cener plaats voor cholera niet voortdurend blijft bostaan. Hij veronderstelt daarom dat or in den bodom oen wisselendo factor is, die nu eens gunstig, dan ongunstig werkt. Dezo wisselende factor lean, zoo redoneert hij vorder, moeiolijk lots anders zijn dan do ondcr-aardscho waterspiegcl. In eon porouzen bodein onderscheidt men, van boven naar bonoden gaande, eon drogo laag, eon vochtigo laag, on eindelijk con laag waar de poricn goheol met water zijn govuld. Dezo laatstgonoemdo laag strekt zieh, naarmate do aan-en afvoor van het water wissclon, hoogor of lager uit. Pettbn-kofkii is echter zoo voorziciitig gevveest horhaaldolijk or op to wijzen, dat hij het grondwatcr zelf niet beschuldigt cholera te veroorzaken. Do onbekende oigonschap van don grond, die van het cholera-contagiutn con miasma maakt, zou varioeron, ovon-ais hot grondwatcr, niet door do wissoling van hot grondwater. Doze thcorio heeft vroegor, hot zij nogmaals herhaald, velon vol-daan. Do feiten waarop zij is gegrondvest zullon door do bacte-riologon moeten worden aanvaard on zoo zij eono andere thcorio der cholera govon zal doze theorie ook doze feiton moeton vorklaren. Ongolukkig hebben do bacteriologcn onmiskenbaar de neiging gehad do zoo wel bewezen plaatseljjke dispositie tot cholera goring to telion. Aan don anderen kant heeft Picttknkofkr zieh mot hand on tand vorzet tegen do wijzigingen welke hot con-erect worden van den factor x zijnor formule in zijno theorio noodzakolijk maakto. Hij heeft zieh trouwens het vorzotten dor

862

bakens met hot getij moeielijk gcmaakt door van don beginne af zijn staudpunt nauw to kiozon. Hij zocht naar 6cne wot, hij stelde a priori vast dat do cholera zieh slechts op Mno vvijze zou ver-breiden on spotte met do tegenstanders dio van do cholera-epi-dien eon allegaartjo maakten. Toch had hij evengoed directo besmctting als uitzondcring kunnen tocgeven. Zijn -wijzo van ondorzock steldo hem niet in staat zeldzamo wljzen van over-brenging to vinden en 6cn van do velo gevallon waarin besmet-ting van persoon op persoon good geconstatcerd is, word zolfs door Pettenkopeb zolf beschreven, hot bekendo geval van Alton-burg. Evenzoo moest hij tegen alle evidentio in loochonon dat bet vuile linnen dor cholora-lijdors dikwijls voor do waschvrou-wen verdorfelijk is gowcost en ontkenncn dat op schepen waar geon grondwator is, cholera voorkomt.

Wannccr PETTENKorKK do mogolijkheid van rechtstreekscho be-smetting voor onkolo gevallon had tocgestemd, zou hot vorschil tusschen hem en Kocn niet zoo groot zijn geweest als hot naar do dobatten dor tweedo cholora-conforontie schcen te zijn. Immers Koch nam toon aan dat gewoonlijk do komma-bacil in het drink-water overgaat en met het drinkwater besmet. Waar de boedanig-heid van hot drinkwater middolmatig is, waar b. v. het water van bevaren rivicren gedronken wordt, is do localiteit voor cholera godisponeerd. Koch's drinkwator-theorio moest hem or too leiden do plaats die siecht drinkwater oplovert vatbaarder te achten dan een met good drinkwater en vorder zal hij moeten toestemmen dat dio voorbeschikthcid met het scizoon (temporatuur, regonval, grondwaterstand) kan wisselen '). Kocu en Pettenkofer hadden dus tamelijk vor saraen kunnen gaan. Beide hebbon zij noodig de zeitliche en oortliche Disposition, waarovor Pettenkofer velo beckon vol heeft geschreven. Zij gaan pas uitoen, wanueer die plaatsolijko en tijdelijko voorbeschikthcid moot worden verklaard.

1) In ilc Dguur 10 viinU men gelllustreerd hoe ook in Voor-Tndiii de cholera-morbiditeit /.oowcl met den door Kocu begunstigden regenval als met den door Pettenkofer op don voorgrond gestelden grondwater-stand schommelt.

rl^. 1J { uit fiei nififioH derßuitsclw cholera -contnujasie) ChoLcru surfte, rctjctiiHtL en yrondwatcmhiiul in Calculla.

363

Pettenkofer verklaart de dispositie van hot läge land in Boiercn door de samenstelling van don bodom. Kocit zou do nabijhoid der rivieron kunnon aanvoeron waarop een schipporsbovolklng leeft dio do rivier bevuilt on tevons als drinkwater gebraikt en die blijkens ervaringon in alle landen en in olko opidcmie hot nicest door cholera wordt getroffen. Ook in ons land is duidolijk gonoog goblokon dat do cholera zieh evonals in Boieren längs de rivieren en kanalon vorspreidt en toch is bij ons land-inwaarts de bodem al even laag en nat als längs do oevers dor stroomon. De praedispositie der schippers is niet moeielijk te bogrijpen. In lig- en marktplaatson vormon zij oono kloine vloot. Waar de oon zijn afval loost, put de ander zijn drinkwater. Wie hot troft, wordt besmot, deze in lichten, gene in ernstigon graad. Do zwaar-zieke gaat van boord, de licht-zicke vormt hier on ginds bronnon van besmotting voor de bovolking op cn aan de rivier. Hot is niet denkbaar dat de in cen grooto rivior uitgostorto cholora-fuocos de gansche rivior vorontreinigon. De stroom en bot getij zullen in den rogel do govaarlijko stof door verdunning onschadolijk makon. Alleen waar inhannnen, zijtakken en haventjes eon deel van hot water aan do boweging onttrokkon, kan men zieh voorstollon dat het riviorwator eenigen tijd besmet blijft. Maar juist daär zijn ligplaatson on ooverbewoners.

De beide tegonstandors gavon op de cholera-conferentio niets van hun standpunt prijs. Tookorastige epidemieön met betero hulp-middclen dan vrocger onderzocht zouden hot pleit mocten bo-slissen. Die epidemieön nu hebben zieh voorgoclaan. Hot is niet to ontkennen dat Kocu met zeer veel talent en volharding hot verloop dozer epidemieön heeft nagegaan en voortreffolijke epido-miolügischo waarnomingon heeft vorstrekt, die zijno in Indiö ge-vormdo opvattingen bevestigdon. Hij neemt aan dat do cholera zieh op twee wijzen vorspreidt ön door besmotting van porsoon op persoon ön door drinkwater. Sommigo epidemieön verspreiden zieh vooral op de eerste wijze. Zij zijn niet heftig, nomen lang-zaam toe in omvang en storvon langzaam woer uit. Anderen geschieden door hot drinkwater. Dat zijn explosio-epidomicün, die zeor snol hun hoogste punt bereiken en speed ig weor voorbij

364

zijn. Combinaties van beide methoden zijn natuurlijk zeer denk-baar. Koch heeft in Hamburg en Altona elk der twee epidemieen onderzocht en bovendien zeer nauwkeurig bet verloop van de moorddadige epidemic nagegaan, wölke het krankzinnigengesticht to Nietleben in het begin van 1893 trof.

Wij zullen onzo voordracht bosluiten met een kort overzicht van do gcschiodonis dezer epidemiön, die tevens fraaie voorboel-don zijn van bactcriologisch-epidemiologisch onderzoek.

In den zoraer van 1892 woedde to Hamburg do groote opidemie dio 3 % dor bovolking trof. Altona dat met Hamburg is samen-gogroeid deelde in doze cpidemio slechts zeer woinig nl, met 0.4 ⁰/₀ zijnor inwoners. Do snello en algemeene uitbreiding der Hamburgscho opidemie had reeds de aandacbt op de watorloiding govestigd. Do tegonstolling tusschen Hamburg en Altona maakte hot zeer waarschijnlijk dat men op het gocde spoor was, aange-zien de Hamburger waterleiding ongefiltrecrd Elbe-water in de stad brengt en do leiding te Altona zorgvuldig gofiltreerd rivior-water levert. Nog duidolijkcr word bet dat men do oorzaak ge-vonden had toen het block dat sommige deelcn van Hamburg, dio aan do leiding van Altona waren aangesloten of tonminste niot van do Hamburgsche leiding profiteorden, vrij blevon.

Het volgondo jaar had Hamburg in den winter eene kleine na-opidemio van 64 govallcn on had Altona eene rolatief groo-tcro epidemic van 47 govallen. Doze epidemieen konden betor dan do groote zomcr-epidomic gcval voor goval worden onderzocht en zijn daarom bijzonder bolangrijk goweest.

Do zomcr-opidomio to Altona was volgons Koch door besmot-ting van porsoon op pcrsoon gekenmerkt. In den winter ging het juist omgokecrd. Toon hcorschte te Hamburg bet contagicuse type on versprciddc te Altona do watorloiding het virus. Do Hamburgsche wintcr-cpidemio laut zieh tot 3 centra van besmctting terugbrongon. Do lijdors beboordon zonder uitzondering tot de laagsto volksklasse. Op acht govallen na kon men van elken patient botrckkingon aanwijzcn tot porsonen die to voren aan cbolora liadden gelcdcn. Daartoo zijn echter zeer namvkcurigc nasporingen dor politic noodzakolijk gowcost.

365

In do haven is op 2 schopon do cholera uitgebrokon, de Murciano on do Gretchen Bohlon. Kocn moont dat do manschap-pen der Murciano door drinkon van door eon riool bosraet haven-wator waren ziek geworden. Er waren twee ziekon gcsignaleerd, doch bij nader ondorzook werden er nog vier govallon moor go-vonden. Hot schip werd gereinigd cn in de nabijheid van de Gretchen Bohlen gcankerd, waar 3 dagen later twee ziekon worden gemeld on bij ondorzoek zcs ziokcn govonden. Do bomanning van bot tweedo schip had tevoren geen gelegonhoid tot infectie en had rijkelijk Elbe-water godronkon. Kocn meont dat er gccn twijfel is of hier zijn de zes cholera-govallen door hot drinkon van rivicrwater veroorzaakt.

In de zomer-opideraie to Altona stondon de govallen moostal direct of indirect met Hamburgscho ziokon in vorband. In don opvolgenden winter daarontogen ging hot anders. Toen waren de ziokon door de geheolo stad verspreid, bohoorden voor eon niet goring deel tot hot welvarendo gedeolto dor bovolking en hadden geen aanraking met Hamburgscho ziokon gehad. Hot was eon geheel ander type van opidomio. Hot lag voor do hand na to gaan of do waterleiding minder goed had gofunctionnoerd dan in den zoraer. Zoo dit hot goval was, konden daardoor zeor goed de eigonaardighedon der epidomie worden verklaard. Hot block dat de waterleiding torecht was verdacht. Er hadden storingon in de filtratie van hot rivierwator plaats gehad, onmiddollijk voor het uitbreken van de opidomio. Hot slechtst werkondo van do vorschillendo filters werd ondorzocht en er werd govonden dat de zandlaag aan do oppcrvlakto bovroron was. Eon bevroren zandlaag filtroert natuurlijk niet. Na eonigo dagen bogon het filter to werken met eon snelhoid van 4080 m.m. d. i. do enkolo partijen die door schouren in de ijskorst waren vrijgokomon lieton zooveel water door alsof het gohoelo filter met eon snelhoid van 4080 m.m. filtreordo. Do rolatiove snelhoid was dus con veel grootere goweest dan voor goodo filtratio wordt toegolaten (100 m.m.).

Eon zecr interessante lectuur is ook do uitvoorigo boschrijving welke Koon heeft gelevcrd van do cholera-epidomio in bot kranklaquo; zinnigengesticht to Nietlebon bij Halle. Dit gesticht ligt op eon

366

graniet-hcuvol aan wellcs voet een talc der Saale stroomt. Sedert

10nbsp; nbsp;jaron is het van watcrloiding voorzien on van riolon dio hot spoelwater van badkamors, koukons en closots naar sprooivolden (Rieselfelder) leiden, waar het door filtratie wordt gereinigd. Het van de sproeiveldon atloopende water wordt afgevoerd in een boekjo, dat in de Saalo vloeit op een kleinen afstand boven de plaats waar hot water voor de watorleiding uit de rivier wordt genomen. Hoewel doze samonvoeging van gefiitroerd spoelwater en watorleiding niet gelukkig was hebben zieh langen tijd in de practijk geen bezwaren voorgedaan. Blijkbaar filtreerden do sproeiveldon good.

In 1893 editor ontstond plotseling zonder dat men kan nagaan hoe do Hamburgscho smotstof het gesticht heeft beroikt eeno explosie van cholera-gevallen. Den liden Januari kwarn het oorsto goval tot waarneming, den volgendon dag G nieuwo, don IG^cn

11nbsp; nbsp;gevallen. In do laatste drio raaanden vuor hot uitbrcken der zickte waren geen praemonitorische diarrheün, die men voor lichte cholera-gevallen zou kunnen houden, voorgekomen. Na don 24sten Januari begon do opidomie af to nein on. Den 13^flc|1 Februari kwam hot laatste goval voor. Toon waren or 122 ziokon en 52 storfgovallcn gowoest. Do zieken waren gelijkraatig over alle ge-bouwen verdoold. Noch de granietbodom, noch do voodingsraid-delen kondon worden beschuldigd, de laatsten niet omdat Hallo vrij bleof. Do verdeeling dor ziokon deed bosmetting van persoon op persoon als regel van do hand wijzen. Daarom moest or alweer aan hot drinkwater worden gedacht. Hier bleck dat inderdaad do oorzaak gevonden was. De niet onberispolijk aangologdo leiding was zoo siecht geöxploiteerd dat hot rivicrwater ongefiltreerd in do buizen gckomen was. Daarenboven waren do sproeiveldon bevroren, zoodat het spoelwater dor inrichting niet gefiltreerd, doch ongeroinigd in de Saale gestroomd was. Kocn vend dat het onder do sneouw door over den bevroren bodein boon stroomde on toonde (voor zoovor dit met zekerhoid geschieden kon!) komma-bacillon aan in hot spoelwater dor riolon on het vuilo water dat op de sprocivelden zelf stroomde en evenoens in hot water dat do sprooivolden weder verlaten had. Bovendion word

367

hetzelfde resultaat beroikt bij het ondorzoek van hot water der Saale benodon do raonding van het sproeiwater, in hot gefiltroerde water van hot zandfilter dor watorloiding on in het water dat nit eon kraan van do loiding in do inrichting gonoraon was. Do explosio der ziokto is dus zoor goraakkelijk to bogrijpon.

Hot bloek zoor raooiolijk to zijn hot gobruiken van water nit de watorloiding gehool to doen staken. Mon voerde water nit do stad aan voor do koukon on do ziekon, doch bioof do loiding gobruiken voor do stoomkotels, do wasch en do closets. Daarom worden do kranen op do ziokonzalen on in do koukon afgosloten, maar voor het overigo de watorloiding in functie gohoudon. Spoodig bloek het dat sommigo ziekonverplogers ruot hunno sloutols do kranen weer haddon goopend om op gomakkelijko wijzo aan water to komon. Bovondion kwam hot uit dat verploogden hot water haddon godronken dat voor het doorspoelon dor closets was blijvcn stroomon. Eerst van don 25^st^en Januari af kon mon or op reke-nen dat dezo ovortredingon onmogolijk waren gomaakt. Toon nam do epidemic oogenblikkolijk af. Ondor do elf gevallon dio daarna nog voorkvvamon waren or 6, waarvan do bron dor bosmetting was op to sporon. Drio haddon toch nog leidingwator godronken, 66n had hot linnengocd van cen cholora-lijder naar oeno ontsmot-tingsinrichting gebracht on twee haddon cholora-lijdors opgopast. Bovondion bohoordon nog vier anderen tot do afdeoling onzinde-lijken. Het was zeor mociolijk om alle verdachte porsonon spoedig op to sporon, daar do krankzinnigon zieh raeostal niot ziok mold-den en do oppassers in den regel slcchts do zwaardore ziokon ontdokten. Daarom worden ook do faeces dor oogonschijnlijk ge-zonden ondorzocht on op die wijzo spoodig do cholora-lijdors uit-gezocht on goi'soleerd.

Kooh heeft nog acht gegoven op do vorsproiding dor ziokto in de dorpen dio stroomafwaarts aan do Saale gelogen zijn. Do inwonors on autoritciten waren zoo nadrukkelijk mogolijk gowaar-schuwd tegon hot gobruiken van riviorwater. Toch kwamon in 4 dorpen eonigo gevallon voor. Schopon haddon do smotstof niet ovorgobracht want hot water was bevroren. In twee dorpen had men bijton gehakt om aan water to komon. En do ziokon

368

gavon bovondicn toe dat zij water uit de Saale gebruikt hadden.

In de twee andere dorpon daarentegen word beweerd dat niemand water uit de Saale genomen had. Tech was dit in beide plaatsen het goval geweest. De zieken hadden water gcdronken uit leidingen die Saale-wator voor de drenking van het vee aan-voorden.

In Trotha brak de ziekte in eon huis uit dat door 62 persouen bowoond word. Er werden 3 personen ziek, die op verschillende verdiepingen woonden en in een suikerfabriek werkten in de vcestallen. E6ne Saale-waterleiding voorzag zoowel het huis als de fabriek van water. De zieken hadden in den stal van de fabriok van dit water gcdronken, maar de bewoners van het huis hadden er niets van gehad omdat de aanvoerbuis bevroren was !

Ziedaar het belangrijke resultaat van het door Koch persoonlijk ingestold onderzoek naar de verspreiding der cholera in drie kleine, leerzame epidemiecn. Wie zijn rapport vergelijkt met de verslagen van vorige epidemiecn, zal erkennen dat de bacteriologie door hare methode van onderzoek ook indirect de waarde der epidemiologische waarnemingen belangrijk heeft verhoogd.

R. Koch heeft uit de waarneraing dezor winter-epidemieön nieuwe argumenten voor zijn contagionistisch standpunt kunnen putten. Immers niet alleen de govallen die door directe besmetting van persoon op persoon werden voroorzaakt waren contagieus ont-staan, maar ook degenen die aan het drinken van besniet water moosten worden toegeschreven. Door de läge temporatuur konden de bacterien in het water zieh niet vermeorderen en het waren dus de onvermeerderde komma-bacillon uit den cholera-darm, die, na hun orazwerven over de bevloeiingsvelden en door do Saale, ten slotte als smetstof optraden.

REGIS T E R.


Aardappelen (oultuur op) abiogenesis	lllz. 27, 42 61	bacterie-niveau. baeterie-producten .			lib,. 96 58
abrine..... achromatisolie lenzen .	. 802 8	bacterium coli commune	85, 275		273, 315
actinomycose . . . 201,284 adomhaling van bacterien . 93		beggiatoa .... beweging van bacterien			17 97
agar-agar .... alcoholische gisting anaerobioso aniline-kleurstoffen.	32, 43 73 72, 93 . 2,3	biergisting.... bloedseruin bloedvorgit'tiging . borstziekte der varkens		52	81 238 125 122
antiseptisoh verband . antisepsis . . . 21U,	66 216, 224	boterzuurgisting . bouillon ....			75 12
antiseptica.	. 154	boutvuur ....			136
antitoxinen apochromatisehe lenzen.	. 302 8	buffelziekte			122
appendicitis	. 316	Calomel ....	175,		202
asepsis. . . .210, aseptische ottering. aspergillus. assimilatie.	216, 224 . 271 19, 90 90	carbolzuur. carcinoom .... catgut..... catheters ....	224,		164 287 223 319
auto-infectio	. 314	chemotaxis.	97,		238
azijngisting Bacillus amylobacter . bactcricide working van	76 76	chloor..... chloorkalk. cholecystitis cholera ....	159, 55,		165 166 321 312
bloedseruin .	238, 296	cholera-vibrionen .	.		353

370

tladotlirix.....

doccidien .... 20, ookestoreu van Piefkk . oondensor-lens van Abbk .

oontagium.....

contrast-klenr ....

ooryza......

orenothrix.....

oreoline.....

oroupeuse ontsteking oultnren in vloeibarc media cyatitiH .....

Hi/, 17

287

2G5 8

344 (1

323 17

1(58

276 39

318

Biz.

epidemiologie vannbsp; tubemilose 333

nbsp; nbsp; typhus 252, 351

crfelijkhcid .nbsp; nbsp; nbsp; . . 329, 337

erfelijke zioktcnnbsp; nbsp; nbsp;. . . 329

erysipelas , ,nbsp; nbsp; nbsp; . . . 214 ottering . . 210, 271, 274

Filtratie.....nbsp; nbsp; nbsp; 189

lilter van CiiAMBBBliAND

Pasteuk . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;191

Bebkbpedd , .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;197

Galsteenen.....321

gebluschte kalk . .170, 203 gefraetionoerde stcrilisatic . 186

Desinfectio door bloed . . 233 door bloedserum 239 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;door zonlicht . 229

_nnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;in do natuiu' . 227

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;van faeces . 164, 202

van instrumenten 221 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;van sputa . 163, 204

diaphterinc .... 172

gelatine

goncratio spontanea

gonezing .

gezwollen .

gisting

gonococcen.

30, 43

. 295

282

61, 72

53, 279

diastase ....

dierproevon

diplithoritis

29 45

304 276

Gram (dubbelkleuring volgens) 6

grainilatio-gezwellon . . 289

' Hangende druppel .

I haematocyten . . #9632;

' lieeto lurlit (ontemetting door)

! heilserum.....

lieterogenesis ....

177

301

diplitlicritischo ontsteking

diplocooous dor pneumonie 49, 54, 275, 299, 312, 322

drinkwater .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;. 215, 355

dysenteric.....319

hondsdolheid . 47, 109, 143, 313

Enting in hot bloed

,, raquo; oog.^ . ondor de Imid . enzymen . . . . epidemiologie .

47 102

343

Immersie-lens . immuniteit.

iiijcctiospuitjes . inicetie-gczwellen instrumenten .

295, 332 . 224

281, 289 221

van cholera . 253,

348, 353

van malaria . 315

. miltvnur 111

intracollulaire zaken bij car-

cinoom . . . #9632; 21, 287

i V

371

lllz.

Jodiuni.....nbsp; nbsp; nbsp; 166

Jodoform.....nbsp; nbsp; nbsp; 174

joodkalium.....nbsp; nbsp; nbsp; 201

joodtrichloried ....nbsp; nbsp; nbsp; 167

Kalkmelk .... 171,nbsp; 203

karbunkols . . . .nbsp; nbsp; nbsp; 110

kippen-cholera . . 109, 122,nbsp; 125

klossia.....20,nbsp; 286

komjnen-septichaemie . .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;122

konvatteu.....nbsp; nbsp; nbsp; 323

kwade droes . 5, 49, 100,nbsp; 292

kweekiug van bacterien .nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 25

Lepra-baoillen . . . 54,nbsp; 292

lichtgevende batiterieu 93, 98,nbsp; 102

Listkii's wondbehandeling .nbsp; nbsp; nbsp; 216

Inchtonderzoek. ...nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 65

lysol......nbsp; nbsp; nbsp; 169

lllz.

Oidium.....18

ontsmetting door hitte. 176, 221

in de praktijk 208, 214

ontsmottingsinrichting . . 183

ontmnettingsovens van de Jong 184

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; Koon 177

van v. OvEiuiEEK

de Meueii . 179

ontsteking.....266

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; van slijmvliezen 279

opcratiekamors. . . . 222 otitis media .... 322

Pasteariseeren van mclk . 187 nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; wijn . 186

pebriuo.....329

penicillinm ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 19

pertbratie-peritonitis . . 316

peritonitis.....323

pliagooytose . . . 233, 298 physiologie der bacterien . 88 plaat-cnltuur .... 33 plasmodinm malariae 21, 24, 345 pleomorphismo... 15, 86

pleuritis.....322

pneumobaeillus van Fbibd-

LilNDER.....49

pnenmonic.....55

proevon van Pouilly le Fort 129

proteinon.....102

protozocn . . , 20, 286, 331 psondo-tuborcnlose . . . 293

pijpwellen.....257

pyoktaninmn .... 172

Malaria

346,

319 123 101

75 323 344

89 322 323 7 331 331 289

19 122

7(1 284

maligne oedeem

malleme.....

melkzuurgisting

meningitis.....

miasma.....

microbe.....

microbe de la salive . micrococcus totragonus .

raicroscoop.....

microsporidien ... 21, miltvnur . . 46, 107, BOO, molluscum contagiosum

mucor......

muizen-sopticliacmie . 49, mycodorma accti . myoolibroom

Natuurlijke infcctie

Rabies . recepten

rogenwatcr reine culturon

47,nbsp; 109, 143, 313

.nbsp; nbsp; nbsp; . 21, 42

.nbsp; nbsp; nbsp; . . 253

.nbsp; nbsp; nbsp; . . 25

.^72

BU.

302 230, 363

28 83 . 1G8

Uitwasuhmiddelon .

Yaccinatio tcgon bontvuur . nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; hondsdollieid

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; kippen-oholera

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; miltvuurvan

Past is ur nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; miltvuurvan

Toussatnt en Cuauvkau . nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; vlekziekte .

vastc voediugsstolfen . vasto antisojitica vorandoring van virulcntie 54, Verbandstoffen ....

vergiften.....

verweerstoffen .... vlekziekte. . . . 122, vloeistof van Cohn

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; NäGBLI . .

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; Paste uii .

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; Kaulin .

voeding dor baetoriön . vogcl-tuborculose . voorzorgsenting . . 121,

Itlz.

13G 146 127

127

ncinc . , riviereti roode gist . rottitur.

ruw oarbolzmir

Saccharomyoes cerevisiae Bcrophnlose ....

soinuulairc infcctio . Beptiohaenue . . . 121, slaapkamers ....

slangengif.....

soorten van baetcricn 14, 8-4,

sponzen .....

Hporozoen .....

stanclvastiglieid der soorten stapliylococcus pyogenes

aureus 49, 208, 323, 325, steok-eultnur .... sterilisators in do Chirurgie 220, stofwieselingsproduoten . streptococcus pyogenes 214,273,

nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; erysipolatos

strijk-cultuur .... sviblimaat . . . 157, 161,

Temperatuur van baoterie-

gi'ooi.....

tetanotoxinc .... totaiuts . . .124, 304, theoric dor gozwelvorming nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; gisting .

immuniteit Toorzorgsentingen toxalbuminen en toxinen 100, tubcrcnline .... tuborculose 4(3, 60, 204, 2H!}, typhus-bacillen 50, 252, 319,

17 326 325 215 206 303 105 223 287

327 36

221 100 323 214 36 203

131

142

173

211

220

100

110

312

292

125

102 125 310 283 76 233 140 277 100 333 351

Waterleidingen. . . 261,nbsp; 364

watei'damp (ontometting door)nbsp; nbsp; nbsp;177

welwater.....nbsp; nbsp; nbsp; 255

wildseuche. . . .113,nbsp; nbsp;122

wijngisting ....nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 81

Zeop.....

zell'reiniging der rivieren ziekton van bier on wijn ziekte dor zijwormen . zoogdicr-tubcrculoso zwavcligzuur .


	173
	230 81
	320	..
	292
	169

iM.





	!.	Cholera sterile en rejenval in Calcuttain dc Jam 1869 en 18/0 De brmiie lijn toII k ran daj lot daj voorgekomeii slcrfjevalleti aati Cholera aan Be jekrseerde zuilcti pen den repal m dajtot % aan en wel 2 kadraten daaran eeti duim reglaquo;n (uit het rapport der Duitsclie Cholera laquo;raissie).

	Ja^da^Lnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ScPctuui


	i i

	^^^M











	VOOKMACHTEN OVER BACTEEIOLOGIE.



	. .-...^.....,.._.		*gt;*



	%



	LKIDEN : STOOMBOEKDKUKKliHIJ VAK L. VAK N1FTEIUK HZ.

	BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

	2911 407 5



	onzer stof nog bepaald door do bohocfton van ons golioor, praotloi, die bovon alles vcrlangden to liooron welke vruohten de bacteriologie voor de praktijk hoeft afgeworpen, Hit blijkt nog nader nit de organisatie van ons boek. Onze twee-cn-twintig voordrachten vormen vier groepen, die op do volgeiulo wijze kunnon worden aangoduid: I, Do inethodcn van baoteriologisoh ondcrzoek. IJ. De gesohiedenk dor bacteriologie on de grooto ontdekkingen der Fransolie bacteriolugiscbe .sehool. 111. Do invloed dor baotei'iologie op do liygieno. IY. Do invlood dor bacteriologie op do algomeeue pathologio. Nu en dan paste eon oiulorworp sloelit in dit sclioma, maar in don regel gaf doze vcrdocling ons ongezooLt gelegenheid medo to deelen wat ons bolangrijk voorkwam, Wij hebben in onzen gcmecnsoliappolijken arbeid den vonn van voordrachten bewaard, omdat doze vorm zokere rechten verloont, die wij niet gaarne prijs gaven, Van daar op tal van plaatson do eerato persoon enkelvoud, die in con door twee personen samongostold book zondcr dozo toelichting con zonderlingen indruk zon maken het tegenovergestelde van eon pluralis majostatis. Platen hebbon wij op liet laboratorinm weinig noodig gohad, omdat wij hot nicosto in natura konden laten zion. Daarom zijn zo ook in ons boek sohaarsch. Wij hebben ze alleen opgenomen waar do behoefte hot grootst was en dan meestal aan anderen ontloond.

	Utrecht, December 1894.

	.1. DE HAAN. M. STKAUB.



	6 Men ziet wel in dat bij de pogirgen om een praeparaat to klcuren tal van omstandighedea kunnen worden gevarieerd: hot bijtmiddol, do kleurendo oplossing, do tijd barer Inwerking, het uitwaschmiddol, do tijd van zijn inwerking. Elk praeparaat, dat mislukt moot do orvaring van den onderzoeker verrijken en den wog wijzcn naar do juisto methodo. Het heeft daarom nooit zin volo praeparaten to gclijk to kleuren; een good onderzoeker ueemt nooit mecr dan c6n praeparaat tegelijk onder banden. Wie aan een dergelijk onderzoek niet gewoon is ziet op tegen do volbarding noodig om do gegeven rogelen in een moeielijk geval met vrucht too to passen. Sta mij toe u te wijzen op do onuitputtelijko volbarding en het groote talent voor onderzoek dat Eouert Kocn beeft ten toon gespreid, toen bij, vöör deze regelen bekend waren, in tuberculcuso woefsels do moeielijk te kleuren tuberkel-bacillen opspoorde. Daarvoor was do zeer vaste overtuiging noodig, dat in de tuberculeuse weefsels bacteriön moeston te vindon zijn. Het is een rogol dat do kleurstof, wanneer zij moeielijk in bacteriön dringt or ook moeielijk weer is uit te wasschen. Heeft men zoo'n bacterio eenmaal gekleurd, dan kan men ook heel wat met bet praeparaat doen, voor zij haar kleurstof weer afstaat. Men kan dus bet praeparaat zoo schoon wasscben dat alleen do bacteriön gekleurd blijven. Wordt bet praeparaat nu in do oplossing eener contrast-klour gelegd godurcndo zeer körten tijd, dan is liet dubbel gekleurd en bebben do moeielijk to kleuren bacteriön een andere kleur dan do geinakkclijker te kleuren weefsel-kornen. De bacteriologie bezit 2 goede dubbolklenringen; do zeer be-kondo waarmedo de tuberkel-bacillen worden opgespoord on dio ook dougt voor lepra-bacillen en ten tweedo do dubbelkleuriiig volgens Guam: kleuren in gentiaan-violet-anilinewater, dompelen in jood-joodkaliumoplossing, uitwasschen in absoluten alcohol, dubbel kleuren in een oplossing van Bismarck-bruin. Sommigo soorten van bacteriön kleuren zieh volgens Gram,



	8 gestreefd en men zeide met achromatische lenzen te werken, ont-brak er in waarheid aan die achromasio heol wat. Het is bekend dat achromatische lenzen worden verkrogen door het combineeren van twee lenzen die uit glassoorten van verschillenden brekings-index, crown- en flint glas, zijn vorvaardigd. Bij deberekoning steit men zieh voor dat do dispersie, welke lichtstralen door deze glassoorten ondergaan ongolijk, doch voor verschillende kleuren evenredig is; dat men een spectrum van crown-glas door het in al zijn deelen oven sterk te rekken, aan het spectrum van tlint-glas zou' kunnen gelijk makon. Dit is niet het geval. Sommigo deelen van hot spectrum hebben eene storkero rekking noodig dan andere willen zij aan het flintglas-spectrum gelijk worden en daarom faalt do borokoning der achromatische lenzen, die slochts met twee kleuren kan rekening houden en de andere moot verwaarloozen. Anm: raadde nu aan naar twee glassoorten te zoeken die meer verschildon in dispersie-vermogen en even-rodlger dispcrgocrden. In eon fabriek, die door do firma Zeiss en het Duitscho rijk gezamenlijk werd opgericht, slaagdo men or na vele proefnemingen in door toovoeging van phosphorzuur en borax aau het glasmengsel dozen wensch to bevredigon on men vervaardigt nu uit do nieuwe glassoorten zeer schoono lenzen, die men apochroraatisch heeten moest, aangezion de naam achromatisch reeds vergeven was. Doze apochromatische lenzen zijn op het oogenblik nog zeer duur, maar dat zal wel betör worden en het is niet onwaarschijnlijk dat op den duur do apochromatische microscopon goedkoopcr zullen worden dan de zoogenaamdo achromatische. De beeiden dezer objoctictlenzen zijn namelijk zoo scherp dat ze eene sterke oculair-vcrgrooting verdragen. Terwijl men bij do ouderwetsche microscopon met de sterke oculairs wel een groo-ter, maar tovens een onzuiverder bceld verkrijgt, blijft het boold der apochromatische objeetioven ook bij storko oculair-vorgrooting scherp on men zal dus met een gering aantal objoctievon kunnen voistaan, torwijl de goedkoope oculairs do tclkcns verlangdo vergrooting geven. Door hot gering getal objoctievon, dat men noodig heeft wordt de prijs van hot comploet microscoop rolatief



	9 gering. Maar op het oogenblik is olk apochroraatisch objectief nog zoo duur, dat men het voordcel in den prijs niet bemerkt. Hob golukkig men nn eck möge zijn in het bezit van eon apochromatisch microscoop, zoo verdient evenwol to worden op-gemerkt dat de nu veroudorende achromatische stelsels zeer vol-doendo kunnen zijn, mits hot instrument van een goede con-densor-lons zij voorzien. Gij zult u herinneron dat aan volc oudere microscopen, b. v. die van von Gundlacii, nevens oenige diaphragma's van verschillende grootte, eone kloine convexo Ions was toegovocgd, die do plaats van cen diaphragma kon innemen. De bedooling was klaarblijke-lijk doze lens tusschon den spiegcl on het object, dus onder den tafol van het microscoop to stellen on hot door den spiegcl terug-gekaatsto licht door de lens op het object te concentreeren. Do ervaring leerde echter dat de duidolijkhoid van het onderzochto praeparaat door deze wijzo van vorlichting verminderde en dat de ointrokkon der wGofsolclemonten zoo nevelachtig werden, dat men voor goed van het gebruik van don condenser ging afzion. Amifi heeft zieh de moeite gegoven de condensor-lens tot do grootsto volkomenheid op te voeren door haar samen to stellen uit meerdere lenzen, die al hot door don spiegcl weerkaatste licht in 66n brandpnnt vereenigen, juist ter plaatse waar het voorwerp op het objectglaasjo korat te liggon. Hot zoö volmaakte instrument wischte alle struktuur van het praeparaat uit. Hot bleck noodig to zijn, door het inieggen van oen diaphragma met nauwo opening, de hoevoelheid licht on de wijzo van bestraling te ver-mindoren. Annlö borekende de wijdte van do opening die noodig was om eon scherp beeid te vorkrijgen en kwam tot het resultaat dat do condenser met het passend diaphragma juist ovenveel verlicht als de gewono vlakko Spiegel zonder hulplens. De condensor bleek ovorbodig. Toch heeft Keen ons geleerd dit verstoote kind van Adbic als cen zoor gewichtig huipiniddei voor hot bacteriologisch microsco-pisch ondorzoek to boschouwen. Herinneron wij ons om dit too to lichten hoc cen naar de



	12 slootwater neemt waarin ook algen grooien, zal men zieh dagen lang in do micro-flora en micro-fauna kunnen verlustigen, daar ongotwijfold nevons staafjos en spiralen uit het plantenrijk ook amooben on infusorien zullcn worden aangetroffen. Do algen pro-duceercn zuurstof genoeg om hot leven der chlorophyl-vrijo wezens gaande te houden.

	Ten slotte eon kort overzicht van de algemeene resultaten die men bij het microscopisch onderzoek van bacteriön hceft ver-krogon. Er is geen rodon gevonden om de oudo verdeoling dor bacteriön in kogelbactorien of coccen, korte staafjos of bacteriön s.S., längere staafjos of bacillen, zwak gewonden spiralen of spirillen, sterk gewonden spiralen of spirooliaeten te latcn vareu. Alleon de draadbacterien zijn or bij ingeschoten, daar hot geblekon is dat de dradon uit rijon van staafjos bestaan. Men hceft gevonden dat de kogelbacterien ongodwongen kunnen worden verdeeld naar do wijzc waarop zij zijn samengovoegd. Sommigo zijn gopaard (diplococcon); andere tot kettingen ver-conigd (streptococcon); andere tot in drio dimensies zieh uitstrek-kende hoopjos wölke men met druiventrosson vergoleken heeft (staphylococccn). Eindclijk kent men kogels die tot groepjes van vier zijn veroenigd (tetracoccon). Hot is nict waargenomen dat een soort van bacterie heden als druifcocccn, morgen als kettingcoc-cen grocit on doze verbanden zijn dus, zonder aarzeling, als soort-kenmerk to gebruiken. Met do diplococcon moot men voor-zichtigor zijn. Meerdero dubbolcoccon kunnen zieh tot druiftrossen of tot kettingen vereenigon on men is dus, waar het diplococcon gcldt, nooit zokor of later wollicht blijken zal dat zij tot do streptococcon of staphylococccn bohooren. Do best bekende kogelbacto-riön zijn do staphylococccn en streptococcon (pyogenes), welke ottering, erysipelas en andere wondzickten veroorzaken, de dub-bolcocccn dor pneumonio, die ook tai van andere ziekten voor bun rekoning hebben, de streptococcon van do alcalischo gisting



	13 dor uriao on do diplococcon van Nkissku bij gonorrhoe, die ook als gonococcon bokond sdjn.



	O O OOOOO⁰ ^.c

		88 reg;reg;
	*Ja.*	88 reg;reg;

	M '- 'nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; ..... Figuur 1. n strnptoeonnon, h raquo;taphyloooooon, c diplooocccn, d diploooccon mot Uapacls, e totracocoon, f vorsohillomlo vorinon van staaljos-biiotoriön met sporon bij */, h spirillon. Do staafjosbactoi'iüii zijn altijd met do smallo uiteindon aaneen-govoogd tot langoro of kortero dradon ; bij sommigo soorton blijvon zij in den rogel alleen, bij andoron vindt men zo twee aan twee te zaam govoegd, weer anderen vormon draden, die uit con grootor aantai Individuen bestaan. Tal van soorton zijn reeds ton doelo gekaraktorisoerd door don vorm dor staafjoa. Men kont kleine en grooto, slanko on plompo staafjes, staatjos die aan do



	14 nitoindcn recht zijn afgosnedon on mot afgeroade uitoinden. Volo staafjes kunncn sporon vormen, lioldor brokondo lichaampjcs, waarin liot reprodaotievermogen dor soort botor is gewaarborgd dan in do staafjos, daar zij uitdrogen kunncn vordragon zondor to grondo to gaan on aan lioogore tompcratnren on sterkor op-lossingen van antisoptica bet boofd kunnon biodon dan do staven. Do levenskracht van hot staafjo wordt in do spoor nodergologd on bewaard totdat günstige omstandigheden, oen goode voodings-stof, con woldadigo toraporatuur, voldoendc vochtiglioid, do spoor tot ontkicmen nopon on opuiouw do actiove lovensvorm, hot staafjo, ontstaat. Ondor do pathogono bactoriön /,ijn de miltvuur-staafjos do grootsto, do tuborkol-bacillon degeno die hot meoste onlieil stiebten on vorder hot best bcstudooid: do bacillon van do diphthoritis, don tetanus, hot boutvuur, do varkensziekte, den kwaden droos, do raolaatschheid, do botorzuurgisting on do gowone dannbewoner, do bacillus coli communis. Sommige van doze staafjes zijn onbewegelijk, anderen zijn van trilharon voorzion, wicr aantooncn con technisch kunststnkjo is, en inaken snollo bewegingon. Men hooft vroogor gedacht dat alle kogelbacteriön onbewegelijk waren, totdat Ali Cohen in 1889 op hot congrcs te Leiden oen kogolbactorio nit drinkwater demon-streorde, aan welke spontane bewoging in hooge mate eigen was. De siorlijksto bowegingen maken do spirillon en spirochaeton, waarvan do choleravibrio en de spirochaeton der fobris recurrens als pathogoen bokend zijn. De bacteriologon hobben langen tijd volgohoudon, dat olke bactoricsoort standvastig ondor alle oinstandighodon individuell van dcnzolfden vorm voortbrengt. Niot alleen zouden staafjos altijd staafjos blijven en kogols altijd kogels, spiralon altijd Spiralen, maar daaronboven zouden vorm on grootte zieh steeds op dezelfdo wijze horhalon. Van den beginne af aan hooft men uit-zondoringon op dozen regol ontmoet, maar zieh daardoor niot aan hot twijfelen latcn brcngon. Daar men in den regol do bacterien tolkcns opniouw in dezelfdo voedingsstolfon kwcokte on bij dezelfdo dieren outto, hooft men zieh mcnigmaal don pas afgesnoden om



	10 dradon, van rochto staafjes on van ovoide of spherische cellen. Daarmedo is ons overzicht van de morphologie der microben, waarin do patholoog belang stolt, niet bosloten. Integondeel. Do uit eon morphologisch oogpuut door haar hooger organisatio bo-langrijkste groopen hebben wij nog niet vermeld. Wij moeten nog sprokon over de gistcellon, do schimmels, over een groep van bactoriön-soorten, die van don beginne af aan als pleomorph is crkend en eindelijk over de eencolligo dieren, do protozocn, waar-ondor parasitaire soorton voorkomen, wier beiangrijkheid voor do pathologio moer en meer vvordt ingezion.



	Pigimr 2. u gistoollon (sacohnroniyeos), h oi'dium. Do botanic! hobben do chlorophylloozo lagoro planton in drio groepon verdeeld naar mate van hare wijzo van voortplanting. Do laagst staando groop vormen do schizomycoton of splijtzwatn-mon, gewoonlijlc bactoriön gonaamd, die zieh door deoling ver-moorderen. Daarnaast staan do grootoro gistcellon, die korrolig protoplasma liebbon on daardoor reeds eonigo aanspraak vorkrij-gen om een afzondorlijko groep te vorracn. Daarcnboven doelt zieh bij hon de moodercel in ongeiijko helften, zoodat gemakkelijk is te zion welko do moodercel is en vvolko do dochtercel. Men vat do dochtercel als con knop op, die van do moodercel wordt afgosnoord (Sprosse) en noomt de gohoolo groop Sprosspilzoquot; (spruitzwammon?), blastomyceton. Do bekondsto vortegonwoordigors



	*-
					quot;laquo;#9632;#9632;

	¹

	#9632;



	-



	:

	i



	i

	18 noodig zijn. Mon kan zieh o. a. xeor gomakkelijk culturen van Cronothrix vorschaffon door oon karaf van hot Amstordamsch loi-dingwater oenigc dagen in hot zonlicht to zotton. Prof. de Vkiks heeft do vegetatie van Cronothrix in do Rottordamsche waterlei-ding bestudoerd. Beggiatoa schijnt vooral voor to komen in water, waarin rottende Stoffen voorhandon zijn. De staafjos on schroeven bovat-ton korrols, die uit zwavel bostaan. Cladothrix is volgens Zopf in water zoo menigvuldlg als de groone schimmel op hot droge. Do slijmige massa, die doodo waterplanten en lijkon bodokt, welke in hot water liggen en die zieh in door fabrieken (suikor-fabrieken) verontroinigde wateren vormt, bestaat gewoonlijk uit Cladothrix. Als in hot water ijzer voorhandon is, klouron zieh do oudoro draden bruin. Hooger dan de genoomdo staat do derdo groep dor draadschim-mols, hyphomyceten, waarvan do hoogsto vertegenwoordigers do champignons zijn, do laagste het ordium en do gewono groene sehimmels (penicillium glaucum en asporgillus g 1 a u c u s). Wij hebbon slochts mot 4 goslachten to raaken: 0 i d i u m, Penicillium, Aspergillus, M u c o r. Oidium golijkt op gist, zoodat mon zolfs wel gedacht heeft dat do gisteellen bohooren tot den ontwikkelings-cyclus van oidium. Terwijl echter bij do gist lange geledingen uitzonderingen zijn, vindt men ze bij oidium rogolmatig. Knopvorming grijpt or niet plaats; de jonge geledingon hebben de breedte dor oude, doch zij zijn korter. Zeer bekende soorten zijn oidium albicans, de schimmel der spruw, oidium lactis en de myco-derma v i n i, bonevens do sehimmels dor drie dermatomycosen, herpes tonsurans, favus en pityriasis versicolor, welke in dezo groep to huis behooron. De andere geslachten, die wij zooevon noomdon, staan hooger omdat zij afzonderlijke geledingen voor do productie van sporen bestemmen.

	..



	19 Zij bostaan uit lange golodingon, wolko zieh vertakken en waarvan or sommigon zijtakkon afgevon, die tot sporen-dragors bostemd zijn. P o n i c i 11 i u m on a s p o r g i 11 u s zijn van elk-ander te ondorscheidon door hot onderzoek dor sporendragers. Die van p e n i c i 1 ii u m vertakken zieh aan bet uiteinde eonige malen, elke zijtak snoort een reeks van sporen (C o n i d i ö n) af. De sporendrager van asporgillus vordikt zieh aan het eind on op deze verdikking zijn snoeren van C o n i d i e n ingeplant. Penicillium glaucum on Aspergillusglaucus grooion bij kamortemperatuur. Men kent bovendien vole soorten van asporgillus, bruine, gele, zvvarte en groene, die bij 37deg; groeien. Dozo zijn pathogeon. Als men bun sporen in ge-noegzaam getal in hot bleed van konijnon spuit gaan do dioren



	Figuuv 3. Conidiün-dmgCTB van penioUlium (((), asporgillus (b) on raucor (c). binnen eenige dagen dood en vindt men in do organon de sporen ontkiemd. Do mucor-soorten zijn nog hoogor georganisoord. Zij vormen fraaie schimmolzodon van wollig uiterlijk. Do uiteindon der

	B



	.,!	20 ! rechtopstaando witto, grauwe of grauwgelo dradon dragon mot hot blooto cog gomakkelijk zichtbaro bolletjos, do sporondragors, waarin zieh de sporon ontwikkolon. Ook ondor de mucorineeön komen pathogeno soorten voor. De dradon van al doze schimmols zijn fraaie objecten voor nucroscopisch ondorzoek. Zoo men oonige sporen uitzaait op een golatine-plaat en deze van dag tot dag met verschillendo vergroo-tingen, ook klfeine, beziet, kan men de ontkieming der sporen en de ontwikkeling der culturen op den voet volgen. Het is op bet oogonblik nog niet wel mogelijk een ovorzicht te goven van do laatste groop van microbon, welke wij te be-spreken hebbou, n.l. de eoncelligen, welke tot hot dieronrijk bo-hooren. Men heeft in de laatste jaren bij verschillendo ziokten van menschen on dieron cenccllige parasioten aangotroflbn die tot het dieronrijk behooren. Het ondorzoek dezer dieren kan tot nog toe uitsluitend met het microscoop geschieden. Culturen zijn nog niet geslaagd, en reeds daarom is onze keunis hieromtrent zeer onvolledig. Daarenboven is de kennis van venvante, niet para-sitaire en dus kweekbare soorten evenzeer nog gebrekkig, zoo-dat ook per analogiam gecn onderstellingen kunnon worden ge-maakt. In den rogol vindt men bij deze parasioten een levensperiode, waarin zij zwermen, door trilharen of protoplasma-contractie's be-wegingen uitvoeron. Deze jongsto vormen dringen in de cellen van het lichaam van hun waard en ontwikkelen zieh daarin vorder. Gewoonlijk verkrijgen zij een eigen wand en vortut zieh in de geöncysteerde parasiet een groot aantal sporen, waaruit later weder zwermers te voorschijn komen. Het uitvoerigst onderzoeht zijn 1deg;. do C o c c i d i ö n, die zeer menigvuldig bij konijnen voorkomon. Bij jongo konijnen worden zij in het darmkanaal aangetroffon ep maken doodelijke diarrhee; bij volwassen konijnen vindt men ze in de lever in de uitgozette galgangen. De coccideen zijn epitheel-parasieten, evonals het vol-gende geslacht van sporozoenquot; : 2deg;. K 1 o s s i a, een parasiet uit do nier van velo soorten van slakken, ontdokt door Dr. Kloss in 1855.



	21 3deg;. De micro-sporidiön van do pobrine (poperziekte) der zijderupsen on vlindors, die in 1867 door Balbiam nauwkourig werden onderzocht en zieh door hot goheelo lichaam dorbesmetto insecten verspreiden. Onzo kennis van het plasraodinm malariae, den parasiet, dio in de roode bloedlichaampjes der lijders aan malaria zieh ontwik-kelt, is sedort de ontdekking door Laveran (1880) in de laatsto jaren belangrijk uitgebreid maar toch nog gebrekkig. Het minst voldoende is de ware aard van zokere lichaampjes bekend, die in de cellen van het carcinoom worden aangetroffen en naar de meening van vellaquo; onderzoekers eveneens onder de protozoen te hüls behooren. Men onderzoekt de intra-cellulaire zakenquot; van het carcinoom in gekleurde coupes van den gehardden tumor, de malaria-para-sieten in gekleurde dokglas-praeparaten en volgens PrEiFifEii de sporozoün hot best in vorsehe praoparaton op de verwarmdo object-tafol.

	RECEPTEN. Gesatareerde alcoholische oplossingon van alcalischo anilinc-klcurstoffen (t'uehsino, mothyleen-blamr, gentiaan-violct) worden in voorraad gehoudon. Tor vorkrijging van watorigo oplossingon wordt aan con horloge-glaasje met water zoovcel van do alcoholische oplossing toegovoogd dat ongevoer 1 deel der alcoholische oplos-sing op 10 doelon water komt, Carbol-mcthyloon-blauw volgens Kühne.

	Los M e t h y 1 e e n - b 1 a u w 1 deel op in absoluten alcohol 10 doelon. Vocg hot bij 100 doolen 5 ⁰/₀ c a r b o 1 z u u r - o p 1 o s s i n g. Filtreer.



	23 hoeveelheid oencr kali-oplossing 1 : 5000; spool af in 1 % azijn-zuur, zeer licht geel (rijnwijnkleur) gekleurd met tropaeolin (00). Spoel ten slotte af in zuiver water. Methode van Gram. 1.nbsp; nbsp;Vervaardig eeno oplossing van gontiaan-violet-aniline-water en kleur het dekglas hierin 12 minuten. 2.nbsp; Eixeer Yjj1 min. in Jd.-Jdk.-oplossing 12300, die in een donkero flesch dient bowaard te worden en gefiltreerd voor het gebruik. 3.nbsp; Ontkleur in absoluten alcohol, totdat er geen kleurstof meer wordt opgelost. 4.nbsp; Kleur na in een Wciterige Bismarckbruin-oplossing. Methode van sporenkleuring. Een luchtdroog dekglaasje met sporen wordt 3 maal door de vlam gehaald of 2 min. in absol. alcohol gefixeerd, godurendo 2 min. in chloroform gebracht en in water afgespoeld, daarna ¹/₂2 min. in 5 % acid, chromicura gelegd en weer in water afgespoeld. Kleur in carbol-fuchsine (zondcr alcohol bereid) die door eenmaal opkoken gedurondo 1 min. boven de vlam wordt verwarmd. Ontkleur een oogenblik in 5 ⁰/₀ zwavelzuur, spoel af in water en kleur na godurendo 30 sec. in waterige methyleen-blauw-oplossing. F u I e d l Ä n d e k 's o n t k 1 e u r i n g s - v 1 o o i s t o f. acid, hydrochl. 1 gr. spiritus fortior 70 aq. destill. 30 Kleurstof van Pleiin voor malaria-plasmodien. Geconcentroerde waterige methyleen-blauw-opl. CO gr. Va % eosino-opl. in 75 % alcohol.....20 gcdestilloord water..........40 20 % kaliloog-oplossing........twee druppols.	I I
		i 1


	.1



	24 Eon dekglaasje waarop het bloed in uiterst dünne laag is uit-gobrcid en snel godroogd, gelixoerd in absoluten alcohol gedurende 10 nünuton, wordt in deze oplossing gelogd gedurendo ö6n uur en daarna in water afgespoeld. Methode van Van des S c h e e k v o o r de k 1 e u r i n g van m a 1 a r i a - p 1 a s m o d i e n. Het dekglas, waarop bloed in zeer dünne laag is uitgebreid, wordt op het objoctglas gelegd ter plaatso waar 2 speldeknop-grooto stukjes paraffine zieh bevinden. Door het dekglas even mot een verwarmd mes aan te rakon, smelt men de paraffine, hecht het objoctglas voldoondc vast om verschuiving te voorkomen en laat tussohen beide glasplaten een capillaire mimte open. Door nu een druppol verdundo waterige mothyleon-blauw-oplossing aan den rand van het dekglas to loggen, laat men de capillaire ruimte volzuigen er. kleuren zieh de kernen der loueocyten en de plusmodien donkorblauw.



	26 Tot het #9632;vervaardigen dier reine culturon moesten alle hulp-middolen waarvan gebruik werd gomaakt door bitte van daarin voorhanden of daaraan klevendo bacteriön worden ontdaan. Olazen kolven en reageerbuizon werden met watton-proppen gesloton en gctlamboord. Voedings-vloeistoffen, melk, druivensap, biermout, s uikeroplossing, urine, werden gekookt of zelfs op een tempora-tuur van 110deg; gebracht en eindelijk in dit steriele milieu een zoo zuiver mogelijk materiaal uitgezaaid. Pasteub hoeft veel moeito gebad om zuivero eulturen van do bacteriön der gistingen te verkrijgen. Veel goraakkelijkor is hem dit govallon toen hij later pathogene bacteriön ging kweeken. Deze kernen nl. niet zelden in reine eultuur in het zieke lichaam voor. Bijna immer behooren alle Individuen die in het zieke blood wookeren tot dezelfde soort; zij dragen alle gelijkelijk tot hetzelfdo ziekte-proces bij. Ook in locale ziektehaarden treft men in den regel de pathogene soort uitsluitend aan. Hot samenleven van meordere soorten grijpt in zioko weefsels slechts bij uitzondoring plaats. Wanneer nu deze parasioton hot vermögen bezitten om ook buiten het levendo lichaam in een doode voedingsstof, b. v. in geneutraliseorden of alcalischen bouillon te groeien, dan is voor een aecuraat worker do taak niet moeielijk om door over-enting uit het zioke bleed of weefsel in den bouillon eene reino eultuur te vorkrijgen. Men heoft slechts to zorgon, dat bij do obduetie van hot zieko dier noch de Instrumenten, noch de banden van den Operateur bacteriön in hot zieko weefsel brengen, dat de platina- of glas-naald, waarmede de overenting geschiedt door de vlain is gehaald on dadelijk na do afkoeling gebruikt, en dat do bouillon behoorlijk storiel is toobereid. De uitkomsten hobben bewozon dat Pastbor inderdaad zuivero eulturen heoft bereid. Hij heoft met behulp van die culturon ontdekkingen van het grootste wetenschappelijk en practiseh belang gedaan. Zeer ton onrechte hobben do Duitsche bacteriologen in hunno jonge ingononionbeid met de voortreffelijko vaste voe-dings-media, die Robert Ivocn hoeft Iceron gobruiken, de reinheid van Pasteur's culturon in twijfei getrokken. Togenwoordig weet Leder baoterioloog dat er ta! van ziekte-processen zijn, wier bacteriön men



	28 Do aardappolcn worden daarna met do gestorilisoerde linker-hand aangegropen on met eon storiel mes doorgesnedon; elko helft wordt op den bollen leant snel onder eon dor stolpon gelegd on do doorsnodo van den aardappol is mi do bodem waarop bacte-rien kunnen worden gezaaid. Voor de controle plaatst men do stolpon eonigen tijd op eon warme plaats of in de broedstoof. Dan blijkt binnen enkele dagen of indordaad aseptisch is gewerkt. Wanneer do aardappol maar 66ns gekookt is, blijkt dikwijls dat de reiniging van do schil onvoldoendo is goweest, door hot ont-staan van bacterien-culturen, die van do schil uit over do witte doorsnoovlakto van don aardappol groeion. Er zijn nl. in do aarde die aan de aardappclen kleeft twee bacteriön-soorton wier sporen de temporatuur van 100deg; ennbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; sublimaat-oplossing kunnen verdragen. De aardappelen welke vrij van deze verontreini-ging blijven, kan men nu met bacteriön uit do lucht bezaaien door do stolp eonigen tijd open to laton staan, gedurende eon half uur in hot laboratorium, längeren tijd in niet bewoonde ruimten of in do open lucht, waar hot aantal bacteriön, dat neervalt, zeer klein is. Na hot vorstrijkon van den afgesproken tijd wordt de voch-tige kamor weer gosloten on do aardappol te broeden gezet. Wij zien dan in den rcgel in ons laboratorium op dien aardappel enkele schimmels groeien, die een donzige zode vormen, welke oerst wit is en later door do sporen in hot midden groon ge-kleurd wordt en nevons doze schimmels roode, witte en oranjo stipjes, die ocrst nauwclijks zichtbaar zijn en gaandowog grootcr worden. Do roodo culturon zijn microscopisch niet van gistcelleu te onderscheiden; men noemt ze roode gist, hoewel ze niet in staat zijn 66n molecuul suikor in alcohol on koolzuur te splitsen. Het is zonderling dat deze roode gist de hecle wereld door in do lucht schijnt voorhandon to zijn. Zo kan toch in de lucht niet groeien, daartoe ontbreekt het haar in dit medium aan vocdings-stof en vochtigheid. Zo zweeft in schijndooden toostand in do lucht en moot van haar onbekende, natuurlijke standplaats voor-durend in do lucht verstuiven. Laat men de aardappelen lang staan, dan ziot men do microscopischo plantengroei nog rijkolijkor



	30 jos uat gomatikt rood on blauw lakmoespapiör over do culturon logt. Men vindt dan dat do reactio van don natuurlijkon aard-appcl zwak zuur is en dat do mocste bacteriön alcalisohe culturon raaken. Soiumigo echter zijn door oen stork zuro reactio ondcrschoiden. Wat leert ons nu de aardappol-cultuur omtront de voordoolen eoner vasto voodingsstof ? Vooroerst dat hot goiuakkolijk is om met haar hulp reino culturen to verkrijgen. De talloozo vonnon van culturon die zieh onder ouzo stolpen hebben ontwikkeld, hebbon we slechts over te enton op uieuwo, steriol goblovon, aardappelon, cm op oik dozer een reine eultuur te verkrijgen. Ilel is oen kleine mocito, die den beginnenden bacterioloog zeor loont, om zieh op doze wijzo reine culturen to verschaffen van de bowonors der laboratorium-atmospheer. In de tweedo plaats weten wij van die reine culturen al wat meer: quot;Wij hebben in hot uiterlijk der culturon gogovens voor de soort-diagnoso! Vorm on kleur zijn veel meer karakteristiok, dan wanneer dozolfdo bacteriön in oen vloeistof waren uitgczaaid; de kleur troedt in vlooistoffen zeer op den achtergrond on overigens onderscheideu zieh de meest ge-bruikto bouillon-culturon onder elkandor slechts door de meerdere of mindere mate van troebolhoid, Alleen draad- of kotting-bacteriön, die in het geheel niet bewegen, hebbon oen karakteristieke bouillon-cultuur, daar zij een vlokje vormen in de diopste laag van don overigens holderen bouillon. Zoo wij eon bakjo bouillon van dozolfdo grootto als de aardappol door de lucht haddon laton verontreinigen, zoudon wij waarschijnlijk gemongdo culturen hebben gokrogen van een paar soorten die bijzonder goniakkolijk in bouillon groeion en nadat dezo alles wat hun leek haddon opge-maakt, zoudon nieuwo soorton op den voorgrond zijn gekomen. Koch hoeft oeue wolgeslaagdo poging godaan om de vaste voedingsstolfon te variöeron en met name om do heldorheid en de günstige samenstelling van don alcalischen popton-bouillon ook aan vaste voedingsstoifen te vorzokoren. Hij niaaktc daartoe dozen bouillon vast door toovooging van 10 ⁰/₀ gelatine of 2 ⁰/₀ agar-agar. Do boreiding dezor voedingsstoffon veroischt oenige vaardig-heid. Bij do gelatine zit de moeiclijkheid daarin, dat men zorgen



	:}2 kunst wetonschappelijk wordt beoefond en waar dus elk gediplo-mcerd huisinooder wcet dat voor hot makon van puddingen in de tropische gewesten do gelatine door agar-agar moot worden vorvangon. Dit is een cellulose afkomstig van verschillendo op de Japansche en Indische kusten gewonnen wieren nl. G i g a r-tina spinosa on Gelidiunicorneum,die door lang-durig koken met water dik vloeibaar wordt en na afkoeling golatineort. Het smeltpunt onzer laboratori um-agar-agar ligt bij 92deg;. Zij hooft do volgende samenstclling: vleeschnat 1000 gr. keukenzout 5 peptonnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;10 agar-agarnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; 20 lichte, doch duidolijke alcalischo reactio. Doze stof stoort zieh niet aan physische wetten; wannoor zo eenmaal bij 92deg; gesmolten is, stolt ze eerst woer bij ongeveor 3028deg;. Deze eigenschappen kernen ons, zooals U later blijkon zal bij het vervaardigen van plaatculturen te stade. Wij kun-nen agar-culturen bij 37deg; en hooger broeden. Zij hebben dit op gelatine-culturen voor, maar toch heoft de agar-agar nadee-len, die ons voor vole gevallen de gelatine doet verkiezen. Voor-eerst lekt er uit de gestolde voedingsstof op den duur wat vocht, dat den vorm der culturen onzeker kan maken. Vorder zijn de culturen in het algemeen minder karakteristiek op agar-agar dan op gelatine en in het bijzonder vcrvloeit de agar-agar nooit. Zij is geen oten voor bacteriön zooals de gelatine, maar cenvoudig een stof die aan het ware voedingsmiddel (den bouillon) de verlangde vaste consistentio geoft. Op de genoemde voedingsstoffen groeien zeer vole bacterie-soorten. Het aantal pathogene microbon, dat or niet op groeit is werkelijk gering. Voor een van dozo hoeft Koun ons nog een andere voedingsstof aan dehandgedaan nl. het bloodsorum waarop, zooals bekend is, Koch zijne tuberkel-bacillen heoft gokweekt. Daartoe wordt bloedserum, zooveel mogelijk vrij van blocdkleur-stof, verzameld, op een wijze waarover later zal worden gespro-ken, bij 58deg; gesteriliseord en daarna bij 68deg; langzaam tot stolling



	33 gebracht. Men krijgt dan een burnsteongelo of incor grauw witte inassa, waarop tuborkol-bacillen, zij het ook wat sohraal, kunnon grocion. Ziehier een overzicht gogcven van do vasto voedingsstoffen die wij aan Kocn's groote tGchnischo vaurdighoid on vernuft to danken hebben. De groote voordeelon dozer voedingsstoffen hobben wij nog maar ton deolo niteongozot, want hun hoofddeugd is dat men or plaat-cuituron in verschillonde vordunningon modo makon kau. Wat die plaat-cultuur is zullen wij thans bosproken. Hot eenvoudigste is to wijzon hoo plaat-culturon worden go-maakt. Wij nomen als uitgangspunt oen slijmvlokjo uit clioiera-faoces, dat met eon mtgoglooiden platinadraad is opgevischt en dat blijkens hot inicroscopisch onderzoek voor hot grootsto go-deelto uit komina-bacillen bostaat. Wij iiobboii to voron drio buisjos met do gewone gelatine in eon waterbad van 30deg; ge-sinolton en voegen nu ous slijmpropje bij do gelatine van oen dezer buisjos. Wij smeeren het daartoe togen den wand en wrij-ven hot at' mot eon weinig gelatine, die wij mot hot platina-draadjo uit de diepto hobbon opgehaald, Wo trachten nu door \| kantelen on draaien van hot buisjo do bacteriön van hot slijni-propje zoo golijkinatig mogolijk door de gehoolo massa gelatine to verdoelen on breiigen, als dit goschiod is, con druppel van de gelatine in hot tweedo buisje, vonnengen opniouw zoo grondig mogolijk on gobruikon eon drnppel van het mengsei als cntstof voor hot derde buisjo. Wij hebben intusschon drie glazon bakjes neergozet, waarvan de bodom ongeveor 8 c.M. middollijn hoeft, die een hoogte hobbon van ongoveer 2 c.M. en met oen glazen deksel zijn gesloten; dozo bakjos zijn, in papier gowikkold, bij 180deg; gedurende een '/s uur gosteriliseerd en daarna afgekoeld. We noincn ze uit het papieren als gedurende onzo uiteonzotting de gelatine niot gestold is, gieten wij de buisjos in de drio bakjes leeg en laten doze nu staan op een horizontaal vlak totdat de gelatine gestold is. Ton slotte wordt in den rand van hot deksel eon laagje paraffino gegoton om de verdamping togen to gaan on de gelatine voor uitdrogen te behoeden.



	36 wordt voor hot maken dor vordunniagon op dezelfdo wijze als bij hot vorvaardigou dor golatiuo-platcu gohaudeld. Is de agar-agar good vast gowordeu, dan worden do schaaltjes omgekeerd, dus mot den agar-agar in het bovousto schaaltje en in do broedstoof bij 37deg; gozot. Hot omkeoron heoft ten dool hot water dat uit den agar-agar wordt geperst to bolotton over do cuituren te loopen. De kolouiün, dio op do plaat dor storkste verdunning opkomen en die, ook bij zwakko vergrooting boscliouwd, den indruk geven van te zijn uitgegaan van 66n bacterie, die homogoon gebouwd schijnon, moeten ons hot matoriaal lovoren voor buisjes-culturon. Met eon uitgoglooide en daarna afgekoeldo platina-naald onten we daarvan over op kwoek-agar-agar en kweek-gelatine, die zieh in buisjes bovindon. Op agar-agar maken we gowoonlijk culturon die aan de opper-vlakte groeion. Om het opporvlak te vergrooton laten wij den agar in do buisjes schoef stollcn on trokken over do oppervlakte mot den beladen platina-draad oen streop, die woldra het uit-gangspunt wordt eonor langworpigo cultuur. Dit is een strijk-c u 11 uu r. Waar hot golatine-culturen geldt, maken wij van de strijk-cultuur zoldzamer gcbruik. Ten eorste omdat bacteriön die do gelatine vlooibaar doen worden, door het afdruipen van do vlooibaar geworden massa de cultuur onoogelijk maken. In de twccdo plaats omdat het ons niot onvorschillig is te woten hoe onze bacteriön, ook als zc do massa niot vlooibaar maken, in do diepere lagen dor gelatine groeien. Do gelatine, die glas-holdor moot zijn en ook in dit opzicht boven den agar-agar staat, biedt ons oen gomakkolijko gelogonheid om den oppervlakte- en dioptegrooi dor bacteriön, den groei met veel en met weinig zuurstof, to vorgolijken. Wo hobben daartoe slechts de buisjes, waarin do gelatine in vlocibaron toestand gebracht en gesterili-soerd is, in vorticalo bonding to laton afkoelen en nu den mot bacteriön beladen platina-draad in de as van het buisje voort te bewegen, zoodat do as van hot gelatine-cylindertjo wordt geinfec-teerd. Het kan uu zijn, maar dit is zeldzaam, dat er goon ver-schil tusscben den groei aan do oppervlakte en in do diepte be-staat, dat in de steek (wij noemen de cultureu steek-culturen)



	37 zieh in alle niveaux do bactoriön geiijk godragen, zoodat oon bacterie die geen gelatine (strict, sensu) eet, eon wit staafjo vormt in do as van den golatine-cilinder, eon bacterie, die

	w^yw

	//	*ij.*

	Fignur 4. Dooraneden vnn stoek-culturcii in kweok-golatine. 13 do golntino niot voi'vlooiiiiido, 412 wol rloeibaai¹ makende oulturen. 1 ooli oommuno, 2 pnoumobuoillus van Frikui,ander, .#9632;)' diplooocous pnemnoniae van Fränkei,, i volwasson oultnur van don baoil dor vlekssiekte, 'gt; vibrio van cholera asiation, 6 vibrio vnn FlNKLER-PmOE, 7 Htapliylococciis pyoge-nos, 8 staafjo uit water, 9 hetzelfde eenlgo dagen Inter, U) jongo oultuur van miltvuur-bnoillcn, // oude oultuur vnn dezelfdo, Vi bnoilleii van bot mnlifjno oodooin.

	zieh met gelatine vocdt hot centrum van don gelatine-cylinder vlooibaar maakt on daar cen mot trocbclo vlocistof govuldon zak doct ontstaan, dien men met con liandschocnvingorhooft vor-geleken.



	38 In den regol groeion do bacteriön anders aan de oppervlakte dan in do diopto. Goklourdo bactorien vertooncn do kleur bijna altijd all66n aan do oppervlakte; rijkdom van zuurstof schijnt eon voorwaarde voor do vorming van kleurstof to zijn. Bacterien die do gelatine vloeibaar maken, doen dit gewoonlijk sterker aan do oppervlakte dan in do diepte. Ncomt hot vermögen langzaam af, dan vormt /.ich in do gelatine ecn trochter, wiens spits scherp is als in do diopto do vervlooiing gehoel uitblijft. Kot kan zijn dat plotsoling, drio millimeters of con halve c.M. onder do oppervlakte de bacterie het vermögen verliest om zieh met gelatine to voeden. Dan ziet de cultuur er uit als eon oudor-wetscli champagneglas: con platte broodo nap mot troebelo vloei-stof govuld rust op eon steel van do gelatine niet vervloeiende bacteriön. De grons tusschen het vloeibare en niet vlooibaro godeolte dor stcek-cultuur is zeer scherp. Onder de bacteriön die do gelatine niet vloeibaar maken zijn er die aan de oppervlakte het best groeion en daar oen vlicsjo vormon dat zieh over do ge-hoele vrijo oppervlakte dor gelatine uitstrokt, terwijl vorder in den stock slochts eon schrale groei plaats grijpt. Voor andere soorten is daarentegen con grootc zuurstofspanning minder welkora. Zoo groeion vole exemplaron dor bacterio van de vlckzickte dor var-kons in het gehoel niet aan do oppervlakte, maar beginnen haar cultuur eerst eon halve m.M. daarouder. Zeldzamer treft men een varieteit aan die ook aan de oppervlakte grooit; in dat geval maakt zij do gelatine in haar allorbovenste laagjo vloeibaar. Do invlocd van do zuurstof op don groei on do stofwissoling dor culturen maakt do verscheidenheid der gelatine-steek-culturen zeer groot en hocft tongcvolgc dat do vorm dozer culturen in menig geval voor do diagnose der soort van groot belang is. Het is zaak hier niet te ovordrijven. Sommige bactorien leveren in dit opzicht verrassingon op, zooals de vlokziekto dor varkens, waarover zooeven word gosproken. Anderen worden in banne wijzo van groei goi'ntlueneeord door het levon dat ze hebben geloid vöör zo in gelatine kwameu. Zoo schijnt do cholera-vibrio don zeer bekenden, monigmaal afgebeeldon en gederaonstrcerden vorm dor steek-cultuur alleen dan te gevon wanncer hij pas in



	39 het darmkanaal van een choleralijder heeft gogroeid. In liet laboratorium verliest hij van gelatine op gelatine overgoönt gaandeweg den vorm die voor de soort-diagnose zoo belangrijk is geacht. De staphylococcus pyogenes vertoont ens een andere eigenaardigheid. Wei maakt hij altijd de gelatine vloeibaar, maar cul-turen uit verschillende abscessen zijn onderling haast nooit gelijk. Soms wordt in het steek-kanaal de gelatine sterk, soms weinig vloeibaar gemaakt. In het eene geval strekt de vervloeiing zieh uit tot het diepste punt van den steek, in het andere geval is onder in de gelatine-buis een klein gedeelte van den steck droog gebleven. Doze bacterie levert meer karakteristieke culturon op den scheefgestolden agar-agar. De okergelo kleur en de vcttige consistentie, de glänzende opporvlakte ondersteunen hier de diagnose. Ook de gelatine-plaat-cultuur is meer constant van vorm dan de gelatine-steek.

		Nadat wij eenigen tijd onze aandacht op do vaste voedingsstof-fen hebben gevestigd, kecren wij weer naar do vlooibaro torug. Do crvaring van het laboratorium leert dat voor het opspo-ron van nicuwe soorten, voor het rein afschciden van bekende soorten uit pathologisch materiaal, of voor hot rein kweeken van saprophytische bactericn, de vaste media ongecvenaard zijn, maar tovens dat als de gekweekto on godetorminoerde soorten nador moeten worden onderzocht, als men zijn biologische of pathologische kennis door nadcro studio van dozo bacterio-soorten wil vor-rijkcn, men tot do vloeibare cultuur weorom keert. Daar is niots tegen; een reine cultuur in een vloeibaar medium rein te hou-don is volstrekt niet moeielijk en de plaat-cultuur is daar, om van tijd tot tijd to controleeren of dit is gelukt. Er zijn verschillende rodenen waarom voor het bolangrijkste docl van het onderzook hot vloeibaar medium verkozen wordt. Vooreerst omdat hot gemakkclijker van bereidiug is, vorder omdat het gemakkelijker in zijn samcnsteiling wordt gevaricerd, omdat het lean worden gefiitreerd en zoo eon schoiding gemaakt tusschon do microbon en hunno stofwisscliiigspruducten on ciiulelijk do meest cenvoudige en afdoomlo reden, omdat als men oeimiaal



	42 door een andere bactorie dan de gezochte of gaven tenminsto gcen gelcgenheid om kornina-baoillen te herkonnen. Een klein stukjo van het bezoedeldo hemd werd afgeknipt en goworpen in een buisje mot pepton-oplossing; reeds den volgenden dag krioeldo het aan de oppervlakte dezer vloeistof van vibrionen en toon daarvan platen werden gegoten, oogstten wij een dag later do verrukkolijkste cholera-microben. Dit herinnort ons opnieuw aan do noodzakelijkheid, ons voor te nernen vooral niot te rüsten voor we elke bacterie in het voor haar gedijen gunstigste medium hebben gekweekt; dan hebben wo eerst het rechte uitgangspunt voor een vruchtbaar onderzoek.



	*

	i #9632;raquo;

	REOEPTEN. Aardappelschijfjes in roageorbuizon. Aardappelen worden van de schil en alle putten ontdaan on in langwerpige stukken gesneden. Doze worden krachtig met water a%oborsteld en in een roageerbuis gebracht, waarin op den bodem een laagjc ontvotto watten ligt of waarvan het onderoinde met een nauwon hals in een bolvonnig aanhangsel overgaat. Het buisje wordt met een prop watten gesloten en het geheel gedu-rende 15 minuten bij 115deg; in den Papiniaanschen pot gestoriliseerd. Bouillon. 1.nbsp; nbsp;Neera 0.5 KG. vetvrij gehakt vleosch en zet dit met 1 liter water gedurende minstens 12 uur te macerecren; des zorners liefst in do ijskast. 2.nbsp; Coleor en vul aan tot 1 liter; voeg or bij 10 gram Witte's pepton en 5 gram kcukenzout. ;5. Laat kokon goduromlo 10 minuten (in hot begin omrooron). 4. Piltreor door papier-filter. 6. Alcalisccr met gecono. oplossing van NaoCOj, zoodat blamv #9632;





	t	43 lakmoespapier volstrekt niet meer rood wordt, rood daarentcgon even blauw. 6.nbsp; Kook wear op gedurende 10 miuuten. 7.nbsp; Eiltroor door nat filtreorpapior. 8.nbsp; Plaats don bouillon gedurende 15 minuten op 115deg; in den Papiniaanschen pot. 9.nbsp; Filtreer, doe in buisjes en steriliseer. Kweek-gelatine. 1.nbsp; Neern 1 liter bouillon volgens voorgaand voorschrift beroid tot en met punt 7. 2.nbsp; Voeg daarbij 100 gram gelatine. J^wJit dqzß b/j 50deg; oplossen) en maak opnienw alcalisch mot een geconcgt;quot;oplossing van NagCOlaquo; vooral niet to weinig alcali! 3.nbsp; Voeg daarbij het wit van een ei, dat meWamp;s'n weinig water is geklopt, terwijl alles niet warmer is dan 50deg;. 4.nbsp; Zet de massa in den ontsmettingsoven van Koc#in stroo-menden waterdamp, laat tot 100deg; stijgen en gedurende I/g uur op die temperatuur blijven. 5.nbsp; Filtreer door nat filtreerpapier van goede qualiteit nadat do trechter door do spiritusvlam is verhit en het filtreerpapier met gesteriliseerd water is uitgowasschen. Vang het filtraat op in gc-steriliseerde kolfjes, of: 6.nbsp; Vul daarmede gesteriliseerde buisjes. 7.nbsp; Steriliseer 3 dagen achtereen 5 minuten bij 100deg;. NB. De gelatine moot altijd zoo kort en zoo zeldzaam mogelijk aan hoogo temperatuur worden blootgostold. K w e e k - a g a r - a g a r. I. Noom 1 liter alkalischen bouillon als voren tot en met punt 7 beroid. 2; Voeg daarbij 20 gram gedurende 2 nur geweckten fijn go-siieden agar-agar, bonovons 50 gram glycerine. 3.nbsp; nbsp;Plaats de massa in den Papiniaanschen pot bij 115deg; go-duronclo 15 minuten. 4.nbsp; Filtreer door watton 2 maal.
	#9632;V



	44 5.nbsp; Filtreer door filtreerpapier in den Kocn'schen waterdamp-toestel. 6.nbsp; Vul in buisjos en kolfjes en sterlliseer 15 minuton bijllö⁰. 7.nbsp; nbsp;Laat den agar stollen, terwijl de buisjes op een zwak hellend vlak liggen. Popton-keukonzout-oplossing. pep tonnbsp; nbsp; nbsp; nbsp; nbsp;1 gr. keukenzout 1 water 100 Controleer de reactie, die alcalisch moot zijn. Steriliseer 15 minuten bij 115deg; in den Papiniaanschen pot.

	'



	47 schoon niot gobondon te zjja aan het iiibrongon van tuberculous matoriaal; na hot inbrengon van iadiftoronto vroomdo lichamon zag mon knobbeltjos, die men met tuborkels op eene lijn mociulo te mögen stellen. Zoo kwamon do verrichtto proeven in do loor-boeken wel tot vermelding onder het hoofdstuk aetiologie, maar invloed op do overige hoofdstukken bloof achterwego. Om vertrou-wen te winnen, raoesten do proeven worden gecontroleerd door microscopisch onderzoek en cultuur; zij raoesten geschieden ondor aseptische voorzorgon, zoodat verontreiniging van hot overgobrachte niateriaal met zekerheid ken worden uitgesloten en controlo-proevo n moesten eon nogatieve uitkomst opleveren. Een beroemd voorboold toont aan dat eon combinatie van onze trits van methoden niet a 11 ij d noodzakelijk is voor een vruchtbaar onderzoek : de micro-bon dor hondsdolheid heoft nog niemand gozion en gekwcekt. In het materiaal waarraedo Pasteük hondsdolheid overbrongt of goneest, toont het microscoop goon raicrobon aan en goon onzer voedings-stoffen teelt er culturen van. Do dierproof was dus het oonige hulpmiddel dat Pasteuk restte en bleek in zijno banden voldoondo orn schittorendo ontdekkingen to doen on con voortroffelijk practisch rosultaat op therapeutisch gobiod to vcrkrijgen.

	Onze diorproeven geschieden in den regol op muizen, guinee-sche biggotjes of konijnen. De kleinste dieron zijn do goedkoopsto in aanschaffing en onderhoud en daarom, als al hot overige geiijk is, te verkiezen boven grootere. Onze eenvoudigsto proof bostaat daarin, dat men een weinig van het blood of van het weofsol, waarin men pathogene raicrobon vormoedt, of een weinig dor te ondorzoeken cultuur brengt onder do huid van een muis. Dit moot geschieden zonder do muis ruw to behandolon, waardoor zij in lovensgovaar komt en vorder aseptisch. Dat is niet raoeilijk te doen. Men desinfecteert een klein plekjo van de huid van het dier door schroeien en steekt een Instrument, het eenvoudigsto is een in hot laboratoriura vervaardigde glazen pipet metcapillair oinde, door het midden van do goschrooido plek hoen, blaast hot materiaal dat zij bevatte in het ondorhuidscho bindweefsol en sluit



	48 do wond met jodoform-collodiuni. Het nemon van infectieus mate-riaal moot ook aseptisch geschieden. Bij do obductio moot hot aan hot licht brengen van het zioko orgaan met eon gesterili-secrd mes of schaar plaats hobben on do pipot, die hot maternal ovorbrongt moot eveneens to voron gostoriiiseord zijn. Do enting onder do huid van do muis geoft in vele gevailon oen bruikbaar resultaat. Miltvuur-culturen of miltvuur-bloed doo-den hot dier in eon of twee dagon. Bij do obductio worden milt-vuurstaafjes in roine cultuur gevondon in het bloed, vooral in do kleinere vaten on het meest in de stork vergrootto milt en do lover. Hooft men pneumoniscbe sputa onder do huid gebracht, dan sterft het dier na eon dag. Plot bloed is dan beladen met fraaie, door oen kapsel omgevon diplococcen, die ditmaal zonder voorkour voor de kleine vaton door het gohoelo blood verbroid zijn. Is de enting gebeurd met culturen van bacillus coli com-munis, dan sterft het dier na conige dagon mot doze bacteriön in het bloed en con enorm vergrootte milt. Is men onzeker over do werkzaamheid van het ent-matoriaal, dan zet men niet alles op 66n kaart. lien ent twee muizon en vorkiest daarenbovon inbrenging in do buikholte, die lichter eon positief resultaat goeft. Do buikholte van do muis is editor oen siecht terroin, omdat na don dood do rottings-bacteriön van den dann zoo spoedig den dünnen darmwand doordringen. Daarom ont men Hover in do buikholte van caviae of konijnen. Do huid wordt geschoren en geschroeid en alweor met eon glazen pipet do enting uitgevoerd. Acht men ook dit niet genoeg of blijkt het niet gonoog, dan kan men in hoogste instantie do sraetstof direct in het bloed enten. Dit geschiedt op 7.0er eonvoudige wijze door inspuiting in de vena, die nabij den achterrand van den oorlepel van het konijn verloopt. Nadat eon klein deol van do huid boven de vena geknipt en met sublimaat ontsmet is, stcekt men de ca-nule van eon uitstekendo subcutane injoctiespuit (wij gcbruiken daartoo altijd hot spuitjo van Kocit) door do oenigszins gespan-ncn huid in do vena, die benoden-strooms wordt dichtgedrukt, om haar te laten zwellen en spuit nu langzaam den inhoud van hot spuitje in het bloed.