■ - . •• i

sjra.

RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT

2203 9477

Mcrkwaanlighcdeii uit de oude doos.

DE

NaaitisÉt straaliamei ei doi «at

door

F. A. BUIS.

In de ruime voorhal van het Naardcnsche raadhuis — een der merkwaardigste gebouwen uit het begin der zeventiende eeuw — hangt boven den ingang der secretarie een schilderstuk, bijna aan geen Gooier onbekend en voorstellende //de moord van Naarden in 1572''. (') Misschien heelt deze en gene ziek

(') Ofschoon schier ieder kind weet te zeggen, wat dit paneel te aanschouwen geeft, is het bijschrift in het nederlandsch — naar men mij eens heeft medegedeeld, omdat het zoo leelijk was — sinds lang nitgewischt en draagt het nu nog alleen een tjidvers in het latijn, voor de meesten onverstaanbaar. De Arasterdamsche geschiedschrijver J. ter (Jouw — wiens geschriften van onschatbare waarde zullen blijven, zoo lang de naam van Amsterdam no^ niet geheel aan de vergetelheid zal zijn prijs gegeven — had de goedheid my zijne keurige vertaling van dat latijnsche vers aan te bieden. Ik laat haar thans hier onder volgen, in de 'hoop haar spoedig de ledige plaats op het paneel te zien innemen.

Ik, Naarden, die de grens van Holland trouw

behoejde,

Werd a,l te droef verwoest door Spanjes dolle

woede.

s

BIBLIOTHEEK NED. HERV. KERK

wel eens afgevrraagd of //de inoard na heusck precies zóó heeft plaats gehad?quot; Het antwoord daarop maet lalden : //waarsehijnlijk nietquot;, althans //niet precies'. De kunstenaar heeft eigenlijk eenen voorstelling gegeven van alles wat op eene dag is geschied, en — omdat hij al de gebeurtenissen van dien noodlottigen Decemberdag in een tafereel wilde malen. ■ treeue rekening gehouden met den tijd: zoo zien wij in den rechterhoek van het paneel een gezantschap, hetwelk lloraero //met alle ootmoed en smeekingquot; de sleutels der poorten aanbood, terwijl wij tegelijkertijd dö moord vóór het stadhuis aanschouwen, en tevens ook ontwaren, dat de stad reeds op alle punten aan het branden is, alsof dat alles op hetzelfde oogenblik gebeurde, wat volstrekt niet het geval is geweest.

Hoogstwaarschijnlijk heeft de ons onbekende schilder het bloedige drama zelf niet bijgewoond; hg gaf alleen, wat hij had hooren

Ik zag mijn huisgóon in de vlammen ondergaan; Als weerloos slagtvee zijn mijn burgers, overlaen Met wonden, wreed vermoord, bij 't gruwzaamst

vrouweschenden, Maar Nassau's eedle Graaf, begaan met mijn

ellenden,

Rigt uit mijn val mij op, herstelt mijn poort

en wal,

Waarvoor nog 't laatst geslacht zijn roem

verheffen zal!

Soo heeft de CastleLjaen eens Naerden wreet

Verstoort,

En sChandLICk, nae Verdragh, de burgers VaLsCh VerMoort. 1 December.

2

vertellen, of wellicht bad gelezen. D.;t hij echter zoo aptrouw mogelijk wilde zijn, bewijst zijn sehilderproduct ten volle, en het hier besproken paneel moge als kunstwerk geen waarde bezitten, het geeft ons niettemin een zeer juist denkbeeld van de stad en hare wallen vóór de verwoesting van 1572.

Willen wij het Niarden uit den Spaan-schen tij 1 nog beter loeren kennen, dan slaan wij een blik op de kaart omstreeks 1560 of 1570 gateekend door den beroemden //geo-graphicus ofte chartravkerquot; Mr. Jacob van Deventer, en berustende op het provinciaal archief van Noord-Holland. (²)

Wij zien daaruit, dat Naarden was omgeven door gemetselde muren en één natte, gracht, welke gemeenschap had mot de zee-haven én met het Naardertneer. Die muur was naar de eisehen van die dagen voorzien van torens, (^s) terwijl zij zes uitgangen telde; drie daarvan waren zier waars;hijnlijk ho -fd-poorten, n.1. de Turfpoort (aan het einde der Turfpoortstraat) de Koepoort (ter plaatse waar nu de sluis ligt) en de Huizerpoort (aan het einde der Huizerpoortstraat); aan het einde dor Kattehaagstraaf, der Peperstraat en der Marktstraat (bij het tegenwoordige Plein) vond

('-) Zie inventaris prov. archief, voorrede XI en 3e ged. 111 afd. nquot;. 1 (bl. 197). Door de bijzondere welwillendheid van den Heer Mr. Jaoobi , griffier der Staten van Noord-Holl. ben ik in het gelukkige bezit van een (waarschijnlijk eenige) copie van die kaart.

(³) Over een dier torens genaamd »Swigt Utrechtquot; spreek ik later.

Ju~ y' Pe~4 V t^! r/ ^. y Zy)'

men kleinere uitgangen met voorliggende bruggen, evenals voor de poorten.

Die muren schijnen niet altijd even stevig te zijn geweest. In //Je wilkeur der stede Naerden, ghemaeckt Ao liSV —de politieverordening ^dier dagen — vond ik o. a. vermeld ;

«Item niemmt in der stede grachten te waeden, noeli over die stede inner te klim-men noch niemmt steen te nemen van de mueren liij dry pontquot; (*) (iLt wil zeggen op een boete va i 3 pand,) wat voorzeker van die muren geen grootsjh donkbeeld geelt, uog minder liet «mindement va i 31 Mei 1491quot; betreffende het herstellen van de verdedigingswerken van Naarden (⁵) Op de klachten vau quot; iiurgemeesterea, schepenen engemeene poerteren der stede van Naerden,quot; dat de inwone s der vier dorpen van Gooiland in tijde van nood wel een toevlucht zochten binnen Na irden, m lar toon weigerachtig bleven om ter hulpe te komen, terwijl «nu on-lancx in den winter lestleeden seekere vaeken en stucken van den voorz. steede nedergestort, en in de grachten gevallen, die welke de voorn, supplianten (nl. Bnrgemeesteren enz.) vermits de groote lasten en eosten, mitsgaders irreparable verliesen bij hun lieden ge-hadt en geleden mits den oorloge die seekere jaeren herwaerts geweest sijn, niet moegelijck en is de voorn, mueren te repareeren, en de voorn, stede weder te maeken oinrae die daarnijt te weeren en te keeren indien 't noot

(■^ Naarder privilegieboek Nquot;. 2 fol. 170.

(⁵) Als boven N°. la fol. 343.

viclequot;, valt voorzeker op te maken, dat de vesthigwerken (®) in liet eerste tijdvjik der •reschiedenis van liet nieuwe N;gt;.arden nog al te wensehen overlieten al konden de Utrechtsclien getuigen, dat er nog met de wallen van Haarden rekening viel te houden. In 14i20 toeh hadden zij te vergeefs een aanslag op Gooilands hoofdstad beproefd, en in 1481 konden zij het alleen door list vermeesteren, wat hun daarna al heel spoedig zeer duur te staan kwam. Nog in 14gt;90 stiet Jan van Montfoort tegen Nairden het hoofd. De Geldersehen waagden bij humi'. strooptoeh-ten in het Gooi gedurende de eerste regee-ringsjaren van Karei V^r zieh niet aan Naar-den, en toon in September 1528 Karei van Gelder Gooiland plunderde en brandschatte liet hij NaarJen met vree.

Als ik zoo even sprak van het eerste tijdvak, dan bedoel ik het tijdperk van omstreeks 1350 (de stichting van ons tegenwoordig Kaarden) tot den moord van 1572 ; het tweede

(⁶) Volgens Uoutlioeve had Nawden vóór den oorlog tegen Spanje hooge muren, meest met wijngaarden beplant (zie Perk's aanteekeningen op Hortentius bl. 273 in de noot); op het kaartje van V. Deventer vind ik daarvan echter geen spoor.

(') In 1514 verklaarden de Naavdensche afgevaardigden, opgeroepen in zake vde verpon-dinghequot; o.a. »Ende sullen moeten noch be-muyren een vack muyers, orame huere stede wel te verseeekeren, vaa 15 of 16 roeden, die hem veel costen sail.quot;

• Informacie upt stuck der Verpondinghe (uitgegeven van wege de Ned Maatsch. van Letterk. 1866 bl. 197).

tijdvak zoude ik dan willen rekeucn vau 1572 tot de verbouwing van Naarden door Witsai (omstreeks 1681), e.n eindelijk het derde ijd-vuk van 1G81 tot lieden.

Uoeh de tijd om do geschiedenis van Gooi-land's hoofstad in een geregeld verhaal weer te geven, is voor mij nog niet gekomen; bij brokstukken hoop ik nu en dan iets uit de historie van Naarden mede te deelen, en ik begin daartoe- met deze bijdrage over de straatnamen

Vooraf echter het een en ander over de stad vóór 1572.

Nemen wij daartoe het kaartje vau Jacob van Deventer ter hand, of wel slaan wij eeu blik op de schilderij vau het raadhuis, dau is het opvallend hoe het Naarden van 1572, wat de riaiilitig der straten betreft, overeeu-kiint met het tegenwoordige. Alleen de biu-uenhaveu ontbreekt: de stadgraeht liep toen o geveer waar nu die luven is te vinden; ter plaatse van de tegemvoordige mfanterie-kazerue stond toen het klooster met zijn torentje, en in de Gasthuisstraat verrees de gast-huiskerk, eveneens van een torentje voorzien, Het tegenwoordige stadhuis ontbreekt natuurlijk op de kaart van 1560.

Is het inwendige der stad in zooverre weinig gewijzigd, het terrein om de vesting daarentegen is al heel sterk veranderd. Vóór het midden der 17e eeuw was hier nog niets afgezand, en ook van den zwaren Wtstdijk is op het kaartje van 1570 nog niets te vinden; aan de westzijde werd toen het hooge zeewater gekeerd door eeu kade, die zuidwaarts vau de oude zeehaven liep.

Dc oude, lielaius! Van die liavcn is nauwlijks nog een enkel spoor te vinden, en hoe waren eenmaal de bewoners van Naarden Irotscli op haai. Geen wonder, zij was een groote bron van Naarden's belangrijken handel en grooten visehstapel.

Nadat Willem van Beijeren //in het jacr Mcec en vijttijch den anderen dacli n-i pijnste-ren (de privilegies vau sijne) lieve getrouwe stede van Naerden, die om (sijne) wille van (sijne) lijanden swaerlijck verderft wasquot; op nieuw had bevestigd, en haar veroorloofd had om //eene nieuwe stedequot; te stiehten en //eenen veste te maeken om die stedequot; (⁸) waaraan die zelfde Vorst vijf jaar later nog tal van nieuwe privilegien voegde, daarbij o. a. beslissende wdat die p-ielen van der stede vrijheden sullen weesen, alsoo groot als sij nu begraven hebben, er ter tijewaert dertieh roeden varrequot; (_⁹), schonk graaf Albreeht in 1380 //om dienst , die sijne goede Luijden va.i Nierden hem ged.cn hebben en nog doen mogen, en om haar stedeken te voorderen en te beterenquot; aan Naarden twee vrije jaarmarkten, de eene //des donderdaags na belookeu Paaschen en die andere op elf duesent majeh-dendag, elck duerende acht daagen ' en bovendien //een weec'.imarckt te houden op Donderdagquot; (¹⁰)

Graaf Albreelit Het het daarbij echter niet:

{⁸) Niarder prLvllegieboek Nquot;. 2 fol. 23. (⁹) Als boven, fol. 25.

(^In) Als boven, fol 30. De donderdagsche weekmarkt is dus ruim vijf eeuwen oud.

ƒ A-^ ^M . Jj jóyz

Ks4~4rv (Lsin A-j Slt;A^ylt;-A. '^lrtn.

'IftCsy tfL X-^#-iV' ^

Jbj tSU

fiilrCA {~^ Jl-C^ éfjMj^/ (^^ /fcA j-~--/l- ___

/yh^ wtJutr rf-, fc y^tA^

J^. /gt; V y^quot; L/^-*-'*- ■ J-' ^L l/ t~ * -(^/y^, ''--* ! ^a/ [Ky, \XK/ ü^Sxa^. ^ '/*t4 UK. J

d-j ^yi^uU Cr^y^r^ e^ /6 vl LJUAVS-O

/Aju h-Jquot;- U lAjj d ⁷

Naarden werd de stapelplaats van viscb. Alle viseh //die men landen sal in Holland en van Kcnnemerlaml en van Vryslandt geleijt hebbenquot; moest te Naarden ter markt worden gebracht (i¹), terwijl eindelijk acht jaar Liter aan '/Borgemeesteren en scbepcnenquot; van Naarden liet privileg'e werd verleend om //een liaveu te delven en doen delven nijtter Zee in der moente. (¹²) Intusseben verliepen er blijkens eenige aanteekeningen in een der privilegieboeken te Naarden bewaard, nog acht jaar eer men de haven begon te graven.

De zee is Grooilands hoofdstad echter nooit goedgunstig geweest, zij verzwolg het oude en verzandde de haren van het nieuwe Naarden.®'Wel ia blijkens bet octrooi der paardenmarkt van 1596 in het laatst der 16e eeuw do haven weer zoo //opgemaaktquot;, dat zij toen zeer //bequiamquot; werd genoemd, in het midden der 17e eeuw was zij reeds tamelijk wel onbruikbaar, en ofschoon Jan Nagtglas in eene memorie (^1SJ van 1736 de noodzakelijkheid aantoonde, //om de zeehaven tot Naarden weder op te maken'¹ o. a. om daardoor het af-zanden te vergemakkelijken en de inundatie te bevorderen, wijst nu slechts een smal slootje in de ;neent ons op een deel van Naarden'a vroegere glorie.

(quot;) Privilegie van den Vischstapel (1395) te Naarden nog in originalie voorhanden.

(¹²) Naarden privilegieboek N⁰. 2 fol. 69.

C³) Eigendom van het rjjksarchief en thans berustende op het prov. archief te Haarlem, p

^ (^{Wordt VerK01}^

1

Merkwaardigheden uit de oude doos.

DE

NaarUte straatDam ei mi vat

door

F. A. BUIS.

Vervolg.

Doch buiten de veste gaande, ben ik afgedwaald en keer daarom tot de stad terug. Nu van de zeehaven de Koepoort weder binnengaande, passeeren wij drie molens, aan de stadszijde der haven gelegen, cn tevens het Leprozen huis. Hortensius (i⁴) zegt, dat dit //ongeveer vijftig schreden van de stal verwijderdquot; was, hij deelt echter niet mede, waar het ziekenhuis lag. Volgens de kaart van V. Deventer kan het of aan den Kerkweg, tus-schen de Galgesteeg en de vesting, ut even buiten de Koepoort hebben gelegen; ik besluit echter tot dit laatste, en wel op grond van het bij de overdracht van 1502 (¹⁵) be-hoorende //register van de goederen, toehoo-rende het Sieckhuys of te Leprozen huisquot;. Hierin komt o. a. voor: //Item twee akkers in Kevermeet, daar naast geland het gasthuysquot;, welnu die Kevermeet hebben wij alleen aan de westzijde van Naarden te zoeken.

(¹⁴) De opkomat en ondergang van Naarden. —- Utrecht Ketnink amp; Zoon 1863 (bl. 87). (quot;) Naarder privilegieboek N⁰. la. fol. 367.

Dat de geheelo stad binnen de vestingmuren was bebouwd, dat leert ons niet alleen het kaartje van V. Deventer, doch. ook de wetenschap, dat Naarden buiten de gracht geheel was omgeven door moestuinen en boomgaarden, die er nog tot in het midden der 17e eeuw waren te vinden. In die boomgaarden verscholen zich dc Utrechtsche en Amersfoortsche krijgsknechten, welke in den morgen van Donderdag 10 December 1481 Naarden door verrassing namen, terwijl enkele hunner, in vrouwenkleeren gedost, bij het uchtendkrieken de poort wisten binnen te komen, den portier doorstaken en zoodoende aan hunne makkers toegang konden verleenen. De Utrechtschen hebben een klein jaar later duur voor die stoutigheid geboet, — de Naarders verrasten cn plunderden de stad Utrecht, en juist twee eeuwen lang zou de toren //Swigt Utrechtquot; — ter gedachtenis aan dit feit gebouwd — het nageslacht aan de triomfen van Naarden herinneren. (¹⁰)

Thans is van dit oude Naarden niets meer over dan de groote kerk. Het oudste huis, hetwelk ik te Naarden ken, is dat op den hoek van de Jan Mazen- en Regenboog-straat, en nu gemerkt no. 431. Blijkens de voor eenige jaren weggebroken bovendorpel werd het gebouwd in 1595. Het huis in de Turfpoortstraat (thans gemerkt no. 300) is eveneens van zeer ouden datum, jammer genoeg ontbreekt daar echter een jaartal.

(¹⁰) Die toren atond ter plaatse, waar nu het bastion Oranje is te vinden, zij werd in 1681 afgebroken, doch eenige jaren geleden —■ bij de verbouwing der vesting — werden er nog overblijfselen van gevonden.

Dil laatste gebrek kleeft ook aan de kerk. Volgens de zoo even genoemde aanteekenin-gen in het Naarder priyiligieboek (no. 2) is men in 1380 //de kerk tot Naerden beginnen te timmeren ; ^ volgens den lieer A. Perk verliepen er ongeveer zestig jaar eer het grootöclic geb mw voltooid was, terwijl het niet lang na de voltooiing gedeeltelijk een prooi der vlammen werd, immers in de //Copije van seekere nude memorie gevonden in den jaere 1639 onder de papieren der kerke van Naerdenquot; (i?) vond ik gemeld // . .. 't Is mede waaragtig hoe dat in den Jaare 1481 de kerke tot Naarden afgebrand is, alzoo dat de steede met de dorpen tot opbouwinge van de voorz. kerke gegeeven hebben sekere veenen en vullingen (¹⁸) leggende in de jurisdictie van Goy-land, omtrent 200 roeden van de weg tot Loosdrecht in getal groot omtrent 200 morgen. (¹⁹)

Misschien zijn anderen gelukkiger geweest

(17) Archief van Naarden. Reg. no 54, fol. 1.

(¹³) De eerste turf boven afgestoken bestond uit zoden, in manieren van turven. De tweede soort, van geen waarde, heette vullinghe, met groote stukken geworpen in de uitgedolven putten om die te vullen. (A. Perk. Bijvoegsels op Hortensius bl. 276.)

(¹⁹) Omtrent de Gooische maten vind ik de volgende aanteekening (blijkbaar uit de 18 e eeuw) in een der Naarder privilegieboeken ;

iDe ordinaire reekening van de weijlanden, is bij 't morgen, hond en roede.

Een morgen is agt Hond Een hond is hondert roede.

De bouwlanden en 't houtgewas bij 't schee-pel, spint, cop en roede.

A t'tu. r-u^} v

Za

X^t _r /-rwi-i '\r^U-lt;^

faU^J-È bsf il ■ L^^L tLU^ L I

(U UU gt;^U Uy g^

fatyltJ tru-*gt;*~^C, CLt^J l^- /, T^J.,, xlt;-w J-^

/^V- i^J

ft0~lsS LeS ^TL-i ^ i2-x-T. i^t^J

ft,« tƒ tL^-us cL. 't**~*_Lj*~/lA-^-v-. 'lt;^^L-w,

(^ju, ^ —^vn—

u ^

fasi/LA^tAJL .

dan ik, doch het eenigste opschrift, hetwelk ik in de kerk heb kunnen vinden (behalve die, welke betrekking hebben op de platond-schilde-ringen, waarover wellicht later) is eene tamelijk onbegrijpelijke inscriptie in het kapiteel van een der pilasters in de oostzijde n.1. dit:

mtctcliiü stfrf jacalM

Jammer genoeg, wellicht, bleef de steenhouwer in zijn arbeid steken.

Omtrent de kerk wil ik hier alleen nog mededeelen, dat oorspronkelijk de hoofdingang is geweest onder den toren; het tegenwoordige portaal verving in het midden dezer eeuw het oude van 1601, hetwelk omstreeks 1649 of '50, blijkens resolutie van de vroedschap van 3 Oct. 164.8 aanmerkelijk moest worden gerepareerd. (_²⁰) Denkt men zich dit portaal met de botermarkt en het brandspuit- en nachtwachts-huisje weg, dan krijgt men een tamelijk juist denkbeeld van de oorspronkelijke markt. De straten — en hier kom ik dan eindelijk op de straatnamen — die naar de markt leiden, heetten natuurlijk al van de oudste tijden de //Marktstratenquot;, zooals aan de andere zijde van de kerk //hel Kerkpaadje'quot; (vroeger //de Kerkstraatquot; genaamd) wordt gevonden.

VijÊf scheepel is een morgen of 800 roede

Een schepel vier spint ot 160 roede

Een spint is agt cop of 40 roede

Een cop is vijf roede.quot;

Blijkens de kaart van Gooiland van Reinier en Josua Ottens waren 500 gooische roeden ongeveer gelijk aan 460 Rijnlaudsche.

(quot;⁰) Resolntien der vroedschap van Naarden, Reg. no. 6 fol. 210.

0gt;~amp;Cu »-»- .

y

* * */ ^6 y/

In het verlengde van de Marktstraat, bij Uet sluisje in de binnenhaven, vinden wij thans de Sluisstraat; oorspronkelijk heette die //Kruisstraatquot;, trouwens in de 16e eeuw kon er moeielijk van een Sluisstraat sprake zijn, daar er geen sluis was te vinden.

Het zij hier opgemerkt, dat de straten van Naarden reeds vroeg gevestigde namen hebben eedragen, üe eerste straatnaam, dien ik vermeld vond, is die van de Bussumnaerstraat in de //vergunning van Poortschap, Suharinge euz., van 14)17 aan de Susteren, die woonden iix de huijzinge gelegen in de Bussum-merstraatquot; (⁸¹).Xln de //wilkeur' van 1454 komt daarentegen geen enkele straatnaam voor, wel vond ik o.a. vermeld :

Een ieder zal gehouden zijn //Zaterdaeehs zijn voorstraet en aehterstaeten daer luyden woonen voor vespertyt schoontemaecken en dat slyck van den straeten te brengen bij dry stuyvers,quot; terwijl verder wordt bepaald:

//[tem alle degene die gezeten zijn aen de dwarsstraet lussohen Schutdehuys en fytgens-huys, die zullen de straten schoon maecken alle Zaterdaegen tusschen Heyndriek Goosenshuys en de ïytgenshuys aen dat kerkhoft op ker-kekeüre als daer op staen.quot;

Uit een en ander blijkt dat Naerden betrekkelijk al vroeg is bestraat geweest, en dat zijn vroedschap voor die dagen zeer geavanceerde begrippen aad van gezondheidspolitie en orde. Met de straatnamen nam men het toen niet heel nauw; even als nog op vele dorpen, waar of de bevolking weinig varieert, of een ieder zjec

(²¹) Naarder privilegieboek no. la. fol. 94.

.

spoedig is ingeburgerd, (luidde meno.a. de straten aan door deu een ot anderen bewoner; bijv. //de straat van Ghijsbert Jacobsquot;, of in «de steeg naast Geurt Zwagershuysquot; enz.

Weiden nu in den beginne sommige straten en stegen door dergelijke aanduidingen kenbaar gemaakt, langzamerhand zijn daaruit de namen dier straten geboren. De straat op den weg naar Bussum is natuurlijk de //Bussutnmer-straatquot; geworden; die, welke naar de Turfpoort voert, heette allengs de //Turfpoortstraatquot; ; en aangezien onze vroede vaderen nog niet op het denkbeeld waren gekomen om op een achtermiddag alle niet-benoemde straten van ellen-lange namen te voorzien, bleef het der spraakmakende gemeente overgelaten om de straten te doopen.

In het werk van Hortcnslus komt geen enkele naam van een straat voor, toch droegende meeste straten reeds lang vóór 1572 algemeen bekende en gebruikte namen; wij zagen het o. a. van de Bussummerstraat.

Wellicht zouden wij omtrent het eerste gebruik der thans officieele namen in het duister verkeeren, ware het niet dat een dor Naar-densche Secretarissen of Secretaris-klerken op den aardigen inval ware gekomen om in een. der privilegie boeken een naamlijst te schrijven. Tot mijn vreugde ontdekte ik eenigen tijd geleden dat lijstje, en om der curiositeits wille, schrijf ik het hier af:

n Namen der straten binnen Naerden, (^a3)

(²-) Ofschoon het l^sfje geen jaartal draagt, meen ik het op zeer goede gronden tot het jaar 1624 terug te mogen brengen.

Schipstrael is de straet daer mr. Claes twee huyzea heeft gebout.

Suslerendraet is de straet bij 't Klooster.

Oostendedraet vaa de wal tot 't huis van Cornelis Hermanaz.

Gansoorlstraet van daer tot Gors Ewouts (^2S).

Gasthuysstrael van daer tot den secretaris Pieter Aerts (^M).

Turfpoortstruet van daer tot de Turfl'poort.

Jen de wal van daer tot d' oploop van Albert Hermansz meulen.

Catten haeg'ieslraet van d' oploop tot Claes Hendrioksz. Botter. (²⁵)

Frouwendraet van daer tot voorbij 't vliegend hert.

d' Oude Koepoorlshuuri over de Sluys.

Ktuyulraet van de Sluys tot 't huys van Ghijsbertsz. Schout.

Nieuwe n.arcU bezyden 't stadhuis tot het slachuys van lyme Keyer.

Cathanjnenstrael de straet nae de groote of te Huyzer poort.

Jan Massenstraat van Frans Willemsz. tot Hertoch Jaephuis.

Reghenboogdract van Jan Tijmensz. tot Wout Jansz. huys.

Vuyoerdrael van de nieuwe merckt tot te Eeghenboogstraet.

Ghygelstraet van Cornelis Cornelisz. tot voorbv Feeck Heyn.

Padoorsdrael daer kerkhuys in staet.

Pieter Jacobsstraat Claeheyn Botters Schuer.

Fylusstraet van Jan van Paulsen tot aende wal.

Was Burgemeester in 1609 en in 1631.

(=⁴) Stierf in het jaar 1625,

^⁵) Was in 1628 burgemeester en stierfin 1630,

A

f tiPoy fr. A j

^/L v^-

I/IL^ iyi 4Jiirry(K- /(l^,e4^^. // ^^

Bnssummerstruct van Pietcr ïomasz. tot acn de wal.

Kerckslrucl van Claes (reusz tot aen Je kerck.

Peperstraat van Lambert Ghijsbert tot Geurt Uirck Seliocn(rn!iker).

Berchstratt vandeFepcratraet tot acn den wal.

SI. Annenürail van de raarckt tot acn de Pepcrstraet.

Kalrepelstrad van 't Clooster tot Aeltie Heine.quot;

Gaan wij nu dit lijstje na, dan vinden wij enkele namen welke ons onbekend zijn, t. w.: de Susterenstraet, d' Oude Koepoortsbnurt, de Catliarynenstraat, en de Pieter Jacobsstraet (van de Kruysstract sprak ik reeds terwijl e: enkele andere niet op voorkomen.

Wat de Susterenstraat betreft, deze is later verdoopt in «Kloosterstraatquot;, hetgeen zeer begrijpelijk is, daar na de hervorming het Sinte Maria's klooster in het Noord-Westelijk gedeelte der stad //het kloosterquot; bleet' heeten, terwijl de Susteren geheel vergeten werden. Wie iets meer omtrent de kloosters van Naar-den wil weten, neme het meermalen genoemde werk van Hortensius ter hand en make i-ennis met de hoogst belangrijke bijvoegsels enz. van wijlen den heer A. Perk, aan wiens onvermoeide navorsehingen het Gooi bijzonder veel verplicht ^ is. Het oude klooster van St. Maria is thans / eene kazerne, nadat het — na de hervorming — als weeshuis heeft gediend. Weinig is er vf.n dat oude klooster nog overgebleven, en de sluitstukken, welke ik bij de herstelling van de zoldering — een paar jaar geleden — nog t'-aehtte te behouden, bleken zoo vermolmd, dat zij het bewaren niet waard waren.

(Wordt vervolgd.)

Merkwaardigheden uit de oude doos»

DE

Haartaelii straainsi ei mi fat

door F. A. BUIS.

Vervolg.

De Pieter Jacobsstraat is onze tegenwoordige Schoolstraat, terwijl //de oude Koepoortsbuurtquot;, in hoofdzaak die straat is geweest, welke in het 2e tgdvak (van 1572—1681) van het sluisje in de binnenhaven gedeeltelijk in het verlengde liep van de Marktstraten, en dan zuidwaarts omboog naar de Koepoort van die dagen.

Tot recht begrip moeten wij hier even nagaan, hoe Naarden er in het 2e tijdvak uitzag.

Nadat de Spanjaarden den len December 1572 de mannelijke bevolking hadden vermoord, en de stad geleeltelijk hadden verbrand, moest deze laatste op last van Al va ook worden geslecht. //Don Frederikusquot;, verhaalt van Met eren (³⁵) //dede den 4e van Wintermaand (15 72) den Grave van Bossu schrijven aan den Drost van Muiden, dat hij, van wege zijne Majesteit, de Boeren en Landlieden van Groyland de vesten zou doen vernielen en de grachten daarmede vullen, op straffe van den tegenmuyters: en dewijl die stof niet genoeg was schreef hij brief op brief, tot drie toe.

(^2S) Historie van de oorlogen en de geschiedenissen der Nederlanden enz. Deel 11 bl. 137

Ten laatsten belaste hij het krijgsvolk, daar omtrent, de Dorpen van Goyland terstond afbranden en zo zij onwillig waren de stad te slegten, gelijk ook geschied is.quot;

Al heel spoedig schijnt Naarden weder te zijn opgebouwd, doch juiste gegevens daaromtrent ontbreken mij, want al zijn in het Naardensche archief (volgens Dr. Soheltema eens een der oudste van ons land) de regee-ringslijsten van 1512 af bijgehouden, de vroed-schaps resolntiën enz. van 1572 tot 1638 ontbreken, op enkele uitzonderingen na.

Dat Naarden echter vrij spoedig weer tot bloei is gekomen, getuigt het raadhuis, een monument waarvan de bouwmeester helaas or.bekeud is, al weten wij, dat het ƒ 14145 heeft gekost, voor die dagen een aardig kapitaal.

Hoe was het intussehen gegaan met de vestingwerken ? Uit het octroy van de Paardenmarkt van 3 Oct. 1596 weten wij, dat toen kort geleden de stad //ter defensie gebracht en van een haven voorzien was,quot; onverbeterlijk schijnen die defensie werken niet te zijn geweest, want bij octroy- der Staten van Holland van 14 Maart 1606 (³7) werd aan Naarden toegestaan ora het Naardermeer te verkoopen //oinme bij de koopers gedempt en aangemaakt te worden... mits dat de supplianten (de regeerders van Naarden) te vreden zijn de penningen dairvan producee-rende t'employeeren tot nootwendige reparatie van de fortificatiën der voorn, stede.quot; Alhoewel nu de //Vice Doradeken .-n Capittele

^X²⁶) Naarder privilegieboek N⁰ Ia fol. 483.

(^v) Als boven fol. 485.

_t /-'tfi, d. j/t Lj- 1 o ⁶

lu^ tOy^/' y~ . 3/V0:-; -/ 6] y - ~ 3 ■ quot; ■ -

/(gt;)6. ~ - 7V^4j-7' ^

/6;ó - . v^--• -

/(gt;;lt;p.- . tic'*gt;:quot;■ ~ /26 s 6 (gt;•' ■' ^

■S/ ^ amp; ir / : * j •' •? /6 (PJ - - y*z •. r: -/6 cP? . jjosyot- r-'t /^^1-____W *??

- -tamp;amp;=S=3

lyA Zo rid⁷*/ - — /3 /gt; 334 ■ /? ; ~

ten Dom en deken en Capittel van Oud Munster tot Utrechtquot; blijkens liet mandement van den Hoogen Eaad van Holland van 28 Juli 1607 rechten deden gelden op dit meer, bij name op de visscherij, vond ik tooh in het Naarder privilegieboek n». 2, de volgende nota: -rDen 24e Januari A⁰ 1614 is bij degene die A⁰ 1613 geregeert hebben op den stadhuyse openbaar ver-oocht omtrent seveutig morgen lants met waeter bsdeot weesendc en de aeu de Naerder meer leggende, voor eene somme van /quot; 9240 te betaelen op vier martii eeratcomende daegen.quot;

Hoe daarna de hoofdstad van Grooiland er uitzag leert ons het kaartje van Blaeu van omstreeks 1650; de muur met de torens was verdwenen en daan oor kwam in plaats een vijfhojk met kleine bastions, die te vinden waren daar, waar nu de bastions Oranje, Katten, Oud-molen, Nieuw-molen en Turfpoort zyn gelegen. Van Oranje naar ïurtpiort (men bedenke hier dat de bastions eerst na hunne vergrooting in 1681 zijn gedoopt) liep een borstwering , die een kleine uitbouw had daar, waar nu het Plein achter de R. C. kerk ligt. quot;Van de zes uitgangen was die aan het einde der Kattehaagstraat verdwenen, terwijl de Koepoort was verhuisd van de plek, waar nu het sluisje in de binnenhaven ligt, tot daar waar nu de westbeer verrijst. De stad ze've had weinig verandering ondergaan: de huizen werden op de fundamenten der oude, afgebrande weder opgebouwd, en alzoo bleven ook de meeste straten, — bij den bouw van het tegenwoordige raadhuis (1601) ontstond de //nieuwe marktquot; aan den Wuiverd grenzende. Aan de westzijde was de stad vergroot, immers, terwijl

de tegenwoordige binnenliaven vóór 1572 de stadsgracht was, werd in liet laatst der 16e eeuw aan de westzijde van die toen ontworpen haven nog een buurt binnen de stad getrokken, welke toen ttreelit de Oude Koepoorts buurt en thans de Kooltjes buurt wordt genoemd. (²⁸)

De huidige Amsterdamsohestraat bestond nog niet, deze werd omstreeks 1683 bij den bouw der thans nog bestaande Amsterdarasohe poort gemaakt. Evenals nu had de binnenhaven aan de zuidzijde door een pijp onder de wallen gemeenschap met de gracht. Om de vesting liep ée'n gracht en Naarden bezat geen voorwerken. Aan do Noordzijde had de binnenhaven gemeenschap met de zeehaven.

Voor de waterkeering wks wel zorg gedragen, doch bij hooge vloeden had het zeewater nog vrijen toegang cot Naarden, trouwens dit Was nog in het begin dezer eeuw het geval, toen eindelijk de schutbalkinrichting in de courtine Katten-Oudmolen is gemaakt. In het begin der 17e eeuw wilden de bewoners der marktstraten zich tegen dat zeewater bevestigen, doc h zij hadden buiten de vroedschap gerekend, die op 23 Dec. 16 3 8 (²⁹) eendrachtig resolveerde om //diegene buaren ten

(as) Vroeger had men te Naarden een door de stad aangestelden kool- en kalkmeter, din o.a. ontving „voor het meten van een hoet kalk 6 stuivers (Arch. Reg. No. 20, bl. 199 ook wi-ren er officieele ,,kooien rijders quot; In de kooltjesbuurt stond o.a. het potvak, waar de brand • stof aan de armenlui werd uitgedeeld. Heeft daaraan de Oude Koepoortsbuurt haar naamsverandering te danken.

i'²⁹) Naarder resolutieboeken Reg. no. 6 fol. 30.

wcderszijde van de markstrate, strekkende van de markt af tot aan de sluys, te gelasten tus-selien dit en de vastelavont toekomende hare gewulfsels te zullen moete opbreken en de zulx te maken, dut het water bekwaam sijne lossinge konnen hebben quot;

Is de binnenhaven in de laatste jaren der 16e eeuw gegraven, het sluisje in dio haven kan niet veel jonger zijn ; op den 16e Juli 16 6 3 (⁸⁰) werden door de stad drie duizend earolus guldens toegestaan //tot reparatie van de kay langs de binnenhaven,quot; waarmede dan onmiddelijk een aanvang moest worden gemaakt. In 1799 vverd —blijkens een opschrift aan de zuidzijde — het sluisje verbeterd.

Dat die binnenhaven heel wat vertier gaf, daarvan kunnen de huizen aan de Katrepelzijde dier haven nog getuigen, hoe vervallen zij er nu ook uitzien , en werkelijk is Naarden in de 17e en 18e oeuw een zeer welvarende plaats geweest. (³¹)

Om weer tot het lijstje van 1624 terug te keeren, verlaten wij de haven, en gaan door de Havenstraat, die in 1624 ook reeds bestond, doch of in het lijstje vergeten is, of nog geen officieelen naam droeg — naar de Schippersstraat. (Het naambordje geeft verkeerdelijk te lezen Schipperstraat. (^,3)

//Dat is de straet daer Mr. Claes tsvee huy-sen heeft geboutquot; schreef de secretaris-klerk

(³⁰) Naarder resolutieboeken Reg. No. 6 fol. 499.

(³¹) Naarden telde o. a. in 1623 reeds 2678 inwoners.

(³²) Zie J. ter Gouw, Amstelodamiana. Ie deel bl. 31 en vervolg.

en geen wonder: die beide gebouwen bestaan nog (zijnde thans gemerkt No. 525 en 526) en alhoewel No. 526 thans zijn geveltop mist en de witkalk en teerkwast veel hebben bedorven, zijn zij nog zoo fraai, dat wij zeer goed kunnen begrijpen hoe men in 1624 — drie jaar na den bouw — de Schippersstraat er mede aanduidde. Hoe overigens deze straat aan haar naam komt, is heel duidelijk. De schippers woonden liefst dicht bij de haven, en in Naarden zijn eenmaal schippers genoeg geweest om er een heele straat mede te bevolken. Had niet Hertog Albreeht van 15eijeren in 1355 aan de Naarders vrijdom van tol gegeven in al zijne landen, en deden de Naarders niet nog in 1490 hun goed recht gelden op den vrijdom van tol aan het Ka-terveer bij Zwolle? (³³) Later werd de wolin-duslrie de hoofdtak van Naardens bloei (^3t) de vischstapel verplaatste zich langzamerhand naar Huizen, en de Naardensche schepen werden zeldzamer op de Zuiderzee.

Na het graven van de trekvaart tussohen Amsterdam en Naarden in 16 4 0 (³³) kreeg de schipperij alhier natuurlijk een heel ander aanzien. Wei werd de zeehaven nog gebruikt en vergunde de vroedschap 16 April 1657 om weder walvischspek voor bemesting — waarvan de invoer den 4e November 1655

(³³) Zie het privilegie van Maximiliaan van 3 Nov. 1491, — Naarden privilegie boek no. Ia fol. 339.

(³⁴j Hortonsius bl. 75.

(³⁵) Zie Wagenaar, geschiedenis van Amsterdam Ie deel bl. 540 fHet Zandpad tusschen Naarden en Muiden dagteekent van 1653J

-Urt h-^ /ys ^^tu.

tO n^a-st^ -. ^ M s/-⁵⁰'- ^ ^

(^3G) verboden was/— aan de oostzijde van die haven te lossen (37) doch reeds den 20 Juni 1641 werd bij resolutie van de Naardensche vroedschap het Amsterdainsche veer gesticht en werden vier schippers aangesteld, ieder tegen een jaarlijksehe rocognitie van zestig gulden (³⁸), zijnde de eerste schippers van dat veer: Jacob Claasz. Oell; Volcquyn Fransz.; Hendrik Clacsz. Schout en Jan Gerritsz. Glasius.

Een paar maanden later (26 Oct. 1611) werd door de vroedschap de ordonnantie op het wagenveer tussrhen Arnhem, Amersfoort en Naarden bekrachtigd (³⁹) terwijl den 8e December 1646 //op het schriftelijk verzoek bij schipper Marten Jansz. gedaan bij de E. vroedschappe eenpariglijk goedgevonden en de verstaan werd de voorni. Marten Jansz. te oo-troyeeren voor den tijd van twaalf jaar om met zijn veerschuit van deze stad op de stad Utregt te varen en 't selve veer te freqnenteeren mits stellende borgen sutisante voor cene somma van 300 gl.quot; (•'⁰)

De veerschuiten zijn hier 'echter niet het eerste geregelde vervoermiddel geweest, Wagenaar (⁴¹) deelt mede, dat al vroeg in de 17e eeuw of eerder dagelijks geregelde markt-

(³⁶) Naarder resolutieboek Reg. n°. 6, fol. 393.

(^:'⁷) Naarder resolutieboek Reg. n⁰. 6, fol. 418.

(³⁸; Naarder resolutieboek Reg. n⁰. 6, fol. 97.

{^M; Naarder resolutieboek Reg. n⁰. 6, fol. 99.

C⁴⁰; Naarder resolutieboek Reg. u⁰ 6, fol. 1S8.

(^4I) Geschiedenis van Amsterdam. Deel II fol. 507.

solnppers, die door de wethouderschnp waren aangesteld, tusschen Amsterdam en Naardon vaarden. Dat marktschip lag in Wagenaar's tijd //op 't water voor de Baafjes steeg en vaardo eiken middag te twaalf uur af.quot; Er schijnt over dat marktveer als vervoermiddel voor passagiers nog al eens bij de Amster-damsche regeering te zijn geklaagd, totdat de trekschuiten ten laatste alle passagiers tot zich trokken.

Van de Schippersstraat komen wij in de Vrouwenstraat, die oorspronkelijk zal geheeten hebben Onze Lieve Vrouwenstraat naar het een of andere beeld der moedermaagd, hetwelk in die straat te vinden was, en waarvan o.a. de Sint Vitusstraat, de Sint Annastraat en Cathfirijnenstraat zeer vermoedelijk hare namen te danken hebben. Dit //het Vliegend Hertquot; reeds in het begin der 17e eeuw een bekend logement was, weten wij uit de brieven van Hooft'(⁴³); de drossaert schreef o.a. in 1619 over //den waerdt in 't Hart.quot;

Hier en daar vindt men dit logement ook vermeld als //het vergulden 'vliedende hertquot; (⁴³). Het was het voornaamste uit Naarden, waar Hooft vaak afstapte en zijn opvolger Gerrit Bicker logeerde.

(⁴²J Hoofst brieven, uitgeg. door v. Vloten, I, 180.

(⁴³) Het Muyder spooekje enz. anno 1650.

,..X^Wordt wvolgd.)

u

y M v quot; 'j i i gt; ( t b gt;' y ^ *-*'*■) ^ *1 •gt; t

Merkwaardigheden uit de oude doos»

DE

Naartaclig straataaM en m wat

door F. A. BUIS.

Slot.

B\j de //Katrepelstraatquot; (¹) sta ik eren ah bij de Katleahaagstraat, (⁴⁵) de Gjjgelstraat en de //Vuqverquot; voor een moeielijk vraagstuk; waaraan zijn die straten (de Vuijverstraat heet thans //de Wuive_rtquot;) hare namen verschuldigd? De verdienstelijke schrqver van de //Grooische Wandelingenquot; —■ prof. de Rijk — schnjtt mij dan ook: //die oude straatnamen zijn inderdaad een pijnbank voor den verklaarder. Hoe komt men een aan /««dijk te Hilversum?quot;

Behoeven wij met het hierboven bedoelde lystje over de naamsafleiding van de Pastoors-straat (daar waat het kerkhuis of pastorie

¹

In do «Informacie upt stuck der ver-pondenghequot;, komt o. a. voor: «Item hebben mits der oorloge of moeten breeckea, bijzonders mits tinaemen van Weesp, 21 hujjsen, die stonden upten Catrepel, die waerdich waetea 500 Rh gl.quot; (bl. 196).

(⁴⁵; Een Kat, Katte of Catte is eer. verdedigingswerk, een blokhuis te land of te water, of iets dergelijks. Zie o.a. ook J, ter Gouw, Geschiedenis van Amsterdam, V bl. 12. — De Kattenhaagstraat kan dus zijn: de straat bij den haag om de kat.

stond) niet meer in het duistere te verkeereü, bij de Jan Hazenstraat (waarschijnlijk is Jan Massenstraat een schrijffout, heel nauwkeurig was de samensteller niet) mogen wy denken aan een voorvader van den tegenwoordigen secretaris van Stad en Lande van Gooiland, wiens liefde voor de wetenschap en gver voor de belangen van het Gooi, die van zijn on-vergetelijken voorganger ter zijde streven.

De Kegeuboogstraat en de beide Pijlstegen hebben waarschijnlijk hare namen te danken aan een uithangteeken of iets dergelijks. //De uithangteekens en de heiligbeeldjes aan de hoeken der straten waren zoo goed als naambordjes. De steeg, waar op den hoek //de Katerquot; uithing, werd natuurlijk de //Cater-ategequot;, en de straat, waar een Sinter Klaasje in zgn kastje of //heilig huisje'¹ op den hoek stond, even natuurlek //St. Claesstractquot; genaamdquot; (*⁶). Zoo ging het in Amsterdam en zoo ging het ook in Naarden, waar de Bergstraat heet naar de brouwerij //de Berch// die er eenmaal was te vinden. (Zie archiet Keg. No. 65, fol. 1.) Misschien is ook op die wijze de Duivenstecg — achter het stadhuis — aan haar naam gekomen, en nog ter rechter tijd heeft het stadsbestuur door een bordje dien naam aan de vergetelheid ontrukt, want die steeg werd reeds in veler monden de //dievensteegquot; geheeten.

De liuizerpoortstraat (vroeger de Cathanj-nenstraat), de Oosteindestraat en de Wijde-en Nauwe steeg ga ik met stilzwijgen voorbij:

(⁴⁶) J. ter Gouw. Amstelodamiana le deel bl. 14.

de naamsafleiding is gemakkelijk genoeg. De Bussummirstraat geeft mij nog tot eene opmerking aanleiding.

Zooals ik reeds meJ.;deelde heeft in die straat weleer een vrouwenklooster gestaan, latei-, tot in het jaar 1835, was er een E. C. kerk. Ofschoon het klooster aan O. L. Vrouwe was gewijd, is het zeer goed mogelijk, dat achter in de St. Vitusstraat een //heilig huisjequot; van den alouden schutspatroon van het klooster van Elten werd gevonden, doch is het nu ook gewaagd te onderstellen, fdat de kerk in de Bussummerstraat heeft gestaan op de plek, waar vroeger het klooster stond ?

De tegenwoordige Schoolstraat (in 1769 nog de Pieler Jacobsstraat gelieeten), vindt men in het Naardensche archief herhaaldelijk als een deel van de Pastoorsstraat genoemd. In 1748 reeds stond er //een schoolhuijsquot; (⁴⁷).

Reeds heel vroeg is Naarden in het bezit van scholen geweest, llortensius gewaagt met veel lof van de liefde en zucht voor de letteren in Naarden, en van de vele beroemde mannen die het opleverde. (^⁸) Hij zelf werd in 1544 beroepen tot het inrichten en besturen eener school. Ic het Naarder archief wordt een brief op perkament bewaard, den 25 Aug. 1534 door Karei V geteekend, waarbij //de kosterg en scholasterij der kerk van Naerden, weleer beseten door Joost van Bueren aan Peter du Buysson wordt gegeven.quot;

Bij de resolutie der vroedschap van 29 Mei

C⁷) Gaarcedulle der schutterij van 1748. Keg. no. 56.

(⁴⁹) Hortensius. Opkomsten ondergangbl. 77.

1646 werd Johannes Kelderman //geadraiteerd als stadsrector op een jaarlijks tractement van twee honderd gulden, mits dat hij ook een dag in de week of wel des namiddags eate-chezeeren salquot;, (⁴⁹) welk tractement den 16e Juni 1658 werd gebracht op 250 gulden. (ⁱ⁰)

Waaraan de Peperstraten hare namen danken? Aan de peper natuurlijk, en in zooverre heeft onze goede stad het met vele andere gemeen, dat zij een Peperstraat rijk is, doch waarom juist deze specerij voor Naarden zoo belangrijk was om er vier straten mede te doopen, is mij niet duidelijk. (quot;)

Heel duidelijk is daarentegen weer de naima-afleiding van de Gasthuisstraat. De plek waar eens het Gasthuis heeft gestaan is nog te vinden, namelijk ter plaatse, waar zich nu de oude gir lizojnsbikkerij b^vin It - - het merkwaardige gebouw, dat in het begin dezer eeuw van stadswaag tot bakkerij werd gepromoveerd, daarna een tijdlang ah hootdwicht heeft , dienst gedaan, om nu niet veel meer dan een graanpakhuis te wezen. Die lotswisseling schijnt echter aan vele oude gasthuizen eigen. Wagenaar klaagt dat zij in zijne dagen in enkele Hollandsche steden werden gebruikt om boeven op te sluiten, en dat in 1572 het Naardensehe gasthuis of een gedeelte daarvan

(⁴⁹) Naarder resolutieboeken. Retr. no. 6, fol. 183.

(⁵ⁿ) In 14öl komt in de scheepenen lijst (Reg. no. 1) voor Albertus Alberti, als Rector Sco-larius.

l⁵¹) De le Peperstraat heette ook Pepervest-steeg, (Reglement op de ratelwacht van 26 Juli 1769. Reg. no. 56.)

— de gasthuiskerk — als stedehuis werd gebezigd, was in zooverre niet vreemd, daar omstreeks 1488 in Amsterdam het //oude gasthuisquot; geheel of grootendeels aan het stadhuis was getiokken. (⁵²) Omtrent de stichting van het Naardensche gasthuis is mij niets bekend, wel blijkt het, dat hat reeds in het begin der 15e eeuw bestond, althans in //de wilkeurquot; van 1454 vond ik vermeld: (^6S)

//Item niemant arme luijden te herbergen binnen onse stede dan in 't gasthuys en niemand langer in 't gasthuys te blijven dan een nacht en dan binnen 14 daegen niet meer binnen de stede te comen bij vqfl'pond.quot; ja

Het gasthuis herbergde dus ook arme luiden, doch zou dit niet in een bepaald deel van dit gasthuis zijn geschied? Met de wetenschap, dat de Beijerd achter de Gasthuisstraat loopt, denken wij aan enkele Amster- e damsclie gasthuizen, waarin een afzonderlek v deel — //de bayardquot; genaamd — allerlei be-hoeftigen, zonder onderscheid, ontvangen en drie nachten geherbergd werden. Boven dien Be'jerd las men dan ook:

//Drie nachten langer niet herberg ik die 't

behoeit, i //En houd de vierde uyt, de scoisters en 't

geboeft.quot; j.

(52) Wagenaar, geschiedenis van Amsterdam. Deel II fol 241. Ter Gouw, id. I 350 en V 132.

(quot;) Opmerkelijk is het, dat het gasthuis in desn chaarbriet van 1442 nog niet vermeld wordt en het eerst voorkomt in dien van 1568.

C⁵⁴gt; Wagenaar, Geschiedenis van Amsterdam. Deel II fol 245.

De Naarders bleken dus niet zoo gastvqj als die van Arastelredamme.

De Beijerd kwam dan uit a^n de ach'er-zijde van het gasthuis, en die gelieele achterbuurt heeft allengs den naam van Beijerd gekregen, waardoor zelfs het exercitieveld, hetwelk in de wandeling het Plein heet, officieel dien naam schijnt te dragen. (Het naambordje geeft te lez'in Beijert.)

Over dat Plein kan ik niet veel mededee-Icn, het heeft zijn ontstaan te danken aan den bouw der vestingwerken in 1681, toen de rechte lijn tusschen Oranje en Promers naar de buitenzijde (den zuid-oostkant) werd gebroken.

In den Franschen tijd, toen Napoleon ons dapper drilde, liep het Plein kans zijn naam te verliezen, althans ik vond in dc missive van den auditeur b|j den Staatsraad, onder — prefect van 't arrondissement der Zuider/ee van den 13e Januari 1813 aan den maire van Naarden, (⁵⁵) de mededeeling, dat de 180 stuks paarden, die door de brave Hollanders aan het Gouvernement moesten geleverd worden, op Maandag den 18 Januari 1813 des morgens ts 8 ure zouden gebracht worden op het //drilveldquot; bij de Utrechtsche poort. —

In de meermalen door mij aangehaalde keus van 14'4 vonden wij ook:

//Item niemant gansen te houden dan de vogelaers, die mogen houden twee vogel gansen en die sullen sij houden buijten die be-vreden weijden en buijten imants schade en waer 't dat se schade deden, die mach men

(⁵⁵) Register no. 33.

(hlt;' /jl_J , gt;-xJt ! ^ ^ fö-^cAxs^t ^^,^-i^4#-v-0

(t^ '' tt.

V

doot slaen sonder verbeuren.quot; (⁵⁶) Geen wonder, in de middeleeuwen werden veel meer ganzen gehouden dan in onze dagen, en die ganzen schijnen den ingezetenen ook vaak zooveel last te hebben veroorzaakt, dat er vele steden keuren op het houden en doen weiden van die vogels werden gemaakt. Zoo was in de 15e eeuw in Amsterdam het houden Tan //gansen binnen den stede vrijhede buqten koyenquot; geheel verboden. (^) Voor de ganzen werd in sommige steden een bepaalde plaats aangewezen, een oord waar de ganzen mochten vertoeven, een //gansoordquot;, hetgeen ook in Naarden schijnt te zijn geschied en waarin wij thans een Gansoordstraat hebben te danken —

Van de Gansoordstraat komt men heel ge makkelijk op de markt terug. Als de naambordjes het niet aanduidden, zou een vreemdeling niet licht vinden, waar de markWra/«« eindigen en de eigenlijke markt begint, zoo klein is deze. Vroeger was zij grooter, en wat veel meer zegt belangrijker, niet het minst in de middeleeuwen, doch ook in de glorierijkste dagen der republiek.

De paardenmarkt, die na den moord van 1572 grootendeels was verloopen, begon tegen het einde der 17e eeuw weder te verlevendigen, en bij octroy dar Staten van Holland vun 3 Oct. 1596 werd een tweede jaarlijksche paardenmarkt ingesteld, die nog in het midden

Een bijna gelijkluidend verbod komt voor in den 2e schaarbrief van 1442, art. 35. {?') J. ter Gouw. Amstelodamiana, I 268.

der 18e eeuw heette //de van ouds vermaerde Paerdematkt van Naerden.quot;

Die markt is verdwenen, en met haar zooveel meer, dat bijdroeg tot den bbei en de welvaart van Gooilands hoofdstad. Thans bekneld in een gordel van vestingwerken, schijnt voor Naarden alle glorie voor goed geweken, doch laat dit niemand doen wanhopen. Na de verwoesting der stad in 1572 brak er voor Naarden een tijdperk aan, waarin het zich met zijne zustersteden dorst meten, wie zal zeggen, wat nu de toekomst geven zal!

Januari, 1886.