Verniers van der Loeff, Voorzitter. Goeman Borgesius, Onder-Voorzitter. Beelaerts van Blokland.

Bahlmann.

Ruïs van Beerenbroek.

Heldt.

Smit.

Van Alpiien.

Van der Sleyden. J. D. Veegens, Griffier.

Verhoor van den heer dr. B. Carsteu.

9395 De Voorzitter: Wilt gij uw naam, voornamen, ouderdom, beroep en woonplaats opgeven?

A. Doctor Berend Caraten, oud 57 jaar, adjunct-inspecteur van het geneeskundig Staatstoezicht in de provincie Zuidholland en waarnemend adjunct-inspec-teur in de provincie Zeeland, wonende te 's Gravenhage.

9396. V. De Commissie heeft begrepen, dat zij den dag van heden bestemmen moest tot het hooren van getuigen, die inlichtingen zouden kunnen geven, omtrent de omstandigheden, waaronder de vlagserij in ons land, en meer bijzonder in de provinciën Zuidholland en Friesland pleegt te worden uitgeoefend.

Gij hebt de welwillendheid gehad in antwoord op de circulaire der Commissie van einde October, eene missive in in te zenden, mot twee nota's. De eene handelt over de loodwit-fabriek te Dordrecht, terwijl de andere, die zekere uitgebreidheid heeft, ons oen overzicht geeft van uwe beschouwingen over de vlasserij.

Hot lag dus vanzelf op onzen weg u te verzoeken om heden ook voor ons te verschijnen, teneinde nader mondelinge inlichtingen van u te ontvangen omtrent een punt, waarvan gij zoo blijkbaar studie gemaakt hebt.

Misschien zullen wij aan het slot van uw verhoor de vrijheid nemen enkele vragen van meer algemeenen of anderen aard tot u te richten. Hoofdzakelijk echter zullen wij ons met de vlasserij bezighouden, waarmede de dag trouwens tamelijk wel bezet zal zijn.

Mag ik beginnen met u te vragen; hebt gij eenigerlei bijzondere aanleiding gehad om den toestand van de lokalen, die voor hot vlassen gebezigd worden, in zekere gedeelten van onze provincie te gaan onderzoeken ? Is het u in 't oog gevallen dat in die gemeenten eene hoo-gere graad van sterfte was, of is er eenige andere aanleiding geweest ?

A. De eerste aanleiding is geweest, dat ik tusschen 1865 en 1870 don Hoeksche Waard en het eiland IJael-monde bezoekende, getroffen werd door de omstandigheid, dat de mensehen tusschen 14 en 40 jaar er zoo slecht uitzagen. Als ik dat vergeleek met andere doelen der provincie, met Voorne en Putten, en zelfs met üverflakkeo, dan was het zeer opvallend. Vooral trof het mij, dat, als men die mensehen ontmoette in gesloten lokalen, zij veel meer hoestten dan el ders. Ik heb er met verscheidene medici op het eiland IJselmondo over gesproken, en deze, die jarenlang eene uitgebreide praktijk hebben, spraken unaniem de overtuiging nit, dat het vlassen behoorde tot de meest ongezonde bedrijven.

Ik heb daarop in de eerste plaats geraadpleegd de sterftestatistiek in -het algemeen van die eilanden, en toen is mij gebleken uit die van 1840 tot 1860 en verder uit opgaven die wij hadden tot 1870. dat vooral in de Hoeksche Waard en op het eiland LIselmonde de sterfte het grootste is. Kr zijn wel eenige groepen in Nederland, waar de sterfte ook hoog is, maar de Hoeksche Waard kan gerekend worden dat gedeelte van Nederland te zijn, waar de sterfte het grootste is. Ik heb mij zeiven de vraag gesteld: hoe zal ik oen onderzoek instellen ? Ik heb toen in lKt)7 eene circulaire gericht aan burgemees-

ter en wethouders van al de gemeenten in die streek, waarin ik hun 13 vragen heb gesteld.

Ik achtte het wenschelijk bij het onderzoek naar de vlas-industrie tevens in te stellen een onderzoek ten aanzien van de hennep-industrie, die in de Al-blasserwaard op breede schaal wordt uitgeoefend. Mjjne circulaire was van den volgenden inhoud:

's Gravenhage, December 1887.

Ik neem de vrijheid uwe medewerking in te roepen voor een onderzoek nanr den invloed der vlas- en hennepbereiding op de volksgezondheid.

Dit onderzoek heeft mij geleid tot de volgende vragen, die ik U.E A. beleefdelijk verzoek zooveel mogelijk te willen beantwoorden :

K Behooren vlas en hennep tot de voortbrengselen van landbouw in uwe gemeente? Zoo ja:

2o. Bestaar er verordeningen en bepalingen omtrent het roten en verder verwerken van deze ?

3°. Hoeveel vlas en hennep wordt jaarlijks verwerkt ?

4o. Hoeveel vlas en hennep, uit andere streken afkomstig, is hieronder begrepen 7

5°. Op welke wijze heeft de roting plaats? (gtroomend, stilstaand water, oever rivieren, algemeene rotingplaat-sen);

6°. Worden in plaats van roten in water ook andere behandelingswijzen gevolgd ?

7°. Op welken afstand van de kom of ander meer bebouwd gedeelte der gemeente heeft roting plaats?

8°. Geschiedt het roten spoedig na den oogst of eenige maanden daarna?

9°. Hoeveel mannen, vrouwen en kinderen (beneden 14 jaren) houden zich

femiddeld met het verwerken van deze ezig? braken hekelen, zwingelen enz. 10 '. Met welken leeftijd begint deze arbeid bij kinderen ?emiddeld met het verwerken van deze ezig? braken hekelen, zwingelen enz. 10 '. Met welken leeftijd begint deze arbeid bij kinderen ?

11°. Hoeveel (ijd wordt gemiddeld jaarlijks aan 't verwerken van vlas of hennep bepteed.

12°. Bestaan er ook inrichtingen waar het verwerken van vlas of hennep in 't groot geschiedt?

13o. Heeft men eenen schadelijken invloed op de gezondheid ten gevolge van deze industrie waargenomen^

Het zal mij zeer aangenaam zijn door uwe tusschenkomst in staat te worden gesteld dit onderzoek voort te zetten, en de antwoorden op deze vragen zooveel mogelijk in den loop dezer of dei-volgende maand te mogen te gemoet zien.

De Geneeskundige Adjunct-Inspecteur voor Zuidholland, (get ) Dr. B. Carsten.

Aan

Burgemeester en Wethouders van

Van alle die gemeentebesturen ontving itc een antwoord, en had dus een punt van uitgang. Ik heb toen in de eerste plaats de meeste zwingelkrten op Uselmonde en een groot gedeelte van die in de lloeksche Waard bezocht.

Toen werd ik meer en meer overtuigd dat dit bedrijf zeer nadeelig was cn zeker moest leiden tot vermeerdering van de ziekten der borstorganen. Daarop is door mij een onderzoek ingesteld, en heb ik uit de sterfte-staten aangetee-kend al diegenen die gestorven zijn aan acute en chronische ziekten der ademhalingswerktuigen en aan longtering. Deze laatste wordt dikwijls afzonderlijk genomen, doch neemt men deze er hier niet bij, dan zouden er verscheidene gevallen van chronische bronchitis daarbuiten blijven, en dat zou ik minder wenschelijk vinden. Men beweert ook dat het hekelen aanleiding geeft tot het ontwikkelen van longtering.

Ik ben begonnen met den leeftjjd van 14 jaren, omdat over het algemeen de jongens en meisjes niet vóór dien tijd in de zwingelketen arbeiden. Ik heb van de totale sterfte eerst afgetrokken al diegenen, die overleden zijn aan ziekten, waarvan de oorzaak niet bekend wa«. En toen is mij gebleken dat de sterfte aan de genoemde borstziekten op dien leeftijd over het algemeen in de vlas-gemeenten veel grooter was dan in de gemeenten waar het vlasbedrijf niet wordt uitgeoefend: in 1870 kwam ik tot het resultaat, dat in alle gemeenten op het eiland Uselmonde, waar vlas wordt verwerkt, de sterfte grooter was dan bijv. in Pernis en Zwijndrecht, waar

geeu vlasarbeid is. Het sprak zeer sterk. Uit was in de Hoekbche Waard hetzelfde. Ook daar was de sterfte door aandoening van de borstorganen op den genoemden leeftijd veel grooter dan in de gemeente Zuid-Beierland, waar geen vlas verwerkt wordt Ten gevolge van dat bezoek heb ik toen met den president van de maatschappij voor vlas-industrie gesproken en met verscheidene hoofden van inrichtingen, die hot vlasbedrijf in bet groot uitoe'enen. Ik heb hun eenige wenken gegeven, die ik meende dat in het belang van do gezondheid der arbeiders wenschelijk waren. Het gevolg daarvan is geweest, ik weet niet of het was post of propter, dat vooral op I Jsel -monde sedert 1870 belangrijke verbeteringen zijn aangebracht.

Üe vlasboeren, die op groote schaal laten zwingelen, hebben tegenwoordig machinale inrichtingen, waarbij het stof, dat bij het zwingelen wordt opgeworpen, ou dat schadelijk voor do gezondheid kan geacht worden, door opzuiging en ventilatie verwijderd wordt. En nu is het opmerkelijk — ik heb dat in het rapport medegedeeld — dat de sterfte aan ziekten aan ademhalingswerktuigen in de laatste jaren verminderd is ; de diagrammen, die ik aan de Commissie heb toegezonden, zijn gunstiger dan die welke ik ia 1870 gemaakt heb.

Een tweede punt, dat mij in don laat-sten tijd gebleken is veel verbeterd te zijn, is dat het uitzicht van de zwingelaars en de zwingelaarsters ook eenigs-zins gunstiger is. Dat neemt echter niet weg, dat het zwingelen en braken van het vlas nog voor het grootste gedeelte op de oude wijze geschiedt, en dat het machinale braken en zwingelen tot de uitzonderingen blijft behooren.

Het is dus van belang steeds het oog te houden op de zwingelketen, en daarin zooveel mogelijk verbetering aan te brengen.

Ik heb in mijn rapport ook gesproken van een model-zwingelkeet. waar voor een premie werd uitgeloofd, doch waarvan tot dusverre nog geen gebruik is gemaakt.

Dit neemt niet weg, dat er ook nog andere verbeteringen aangebracht kunnen worden.

Als zoodanig noem ik in de eerste plaats ventilatie in de lokalen, want die laat zeer veel te wenschen over.

Meestal hebben do zwingelkooien een zoogenaamdon zolder, waar het vlas wordt geborgen.

Het stof, dat naar boven trekt en zich aan de zoldering hecht, valt later weder naar beneden.

De eenige ventilatie in zulk een zwin-gelkoui wordt verkregen door het oplichten van een plank aan eene zijde van de kooi, en aangezien de werkzaamheden meest in den winter geschieden, blijven de luiken dicht, omdat er niet wordt gestookt. En toch meen ik dat, zoo ergens, hier wel verwarming mocht aangebracht worden. Indien die lokalen verwarmd waren, zouden de luiken ook wel opengezet worden.

In mijn rapport heb ik den wensch geuit, dat die zwingelkooien geen zolder mochten hebben, en dat de ventilatie in het dak werd aangebracht. Verder zou men den maatregel kunnen nemen om het getal arbeiders in die zwingelkooien zooveel mogelijk te verminderen.

Bij het braken is de toestand over het algemeen beter. In de eerste plaats wordt er meer machinaal gebraakt dan gezwingeld, en in de tweede plaats is de man niet zoo vlak boven het stof, hij ademt dus zoo alles niet in.

Mijne conclusie komt daarop neêr, dat de vlas-industrie een zeer ongezond bedrijf is Het is treurig om aan te zien die scharen van volk, die zich met dat bedrijf bezighouden. Wanneer men een vlas-arbeider na eenige jaren terugziet — ik heb meestal mijn oog gevestigd op personen, die ik later kon herkennen — dan bemerkt men, dat zij zeer achteruit zjjn gegaan, in 10 jaar zijn zij gewoonlijk versloten. Gewoonlijk zijn zij zeer kortademig, zij zien er zeer slecht uit, ten gevolge van het emphy-seem dat zich ontwikkelt, krijgen zij minder goede circulatie, waardoor de voeding minder goed wordt, en zij dus zeer spoedig versleten zijn, zoodat het zeldzaam is, dat men iemand van 50 ziet.

Het is een zeer opmerkelijk verschijnsel, dat mij verhaald ia door de burgemeesters in die gemeenten, dat zooveel menschen daar armlastig zijn, omdat zij

niet meer werken kunnen; ofschoon men niet kan zeggen dat zij ziek zijn, lijden zij toch aan de gevolgen van hun bedrijf.

9397, V. Dus als ik het goed begrjjp, dan hebt u geheel uit eigen beweging en naar aanleiding van eigen waarnemingen, die u onder uwe inspectiereizen gemaakt hebt, u de zaak aangetrokken, en inderdaad een succes op uw pogingen gehad, dat zich onder cijferslaat brengen. Er laat zich immers naar u ons zegt, eene verbetering zien door de vergelijking tusschen het diagram van 10 jaren geleden en thans. Dit laatste feit bleek, zooals u straks zelf heb gereleveerd, uit uwe nota niet, want daarin was alleen opgenomen het diagram van den laatsten tijd, maar niet dat van vroeger ; de vergelijking was dus voor ons niet te maken?

A. Het was wel gedrukt, want ik had er al medcdeeling van gedaan in de vergadering van den geneeskundigen raad, en het is dus in de verzameling van stukken van het geneeskundig Staatstoezicht opeenomen.

93','8. V. Ik twijfel daaraan geen oogen-blik, maar dat hebben wij niet kunnen opmerken ; wij hadden hier alleen uw laatste diagram, en die uitkomst moest ons dus natuurlijk ontsnappen : dit doet echter niets af aan de verdienste die in uw arbeid steekt en die het mij hoogst aangenaam is te releveeren.

Misschien is het wenschelijk vóór alles met u den gang eens te doorloopen van de vlasserij, Dan komen wij vanzelf tot de punten, waarover wij inlichtingen van u kunnen vragen of gij die nader zoudt willen toelichten.

De zaak begint al in het vroege voorjaar, in Maart, mot zaaien, niet waar?

A. Juist.

9399. V. Ik onderstel dat in dat werk niets steekt, wat hier bij deze enquête behoeft besproken te worden, want het is een zeer gewoon werk ?

A. Ik heb er in mijn rapport reeds op gewezen, dat de menschen uit hunne woonplaatsen naar elders gaan om te wieden.

9400. V. Daarop volgt het meer uitgebreide werk van het wieden?

A. Juist.

940'!. V. In uw stuk hebt gij ons medegedeeld dat de arbeiders in groote scharen uittrekken naar de Haarlemmermeer. naar den Upolder en naar Zeeland, Friesland en Groningen ?

A. Zij gaan voornamelijk naar de Haarlemmermeer.

9402. V. Welke aanleiding bestaat er voor die menschen van de Zuidhol-landsche eilanden zoo ver weg to trekken voor die verrichting ?

A. Ik denk dat dit is, omdat er de vlasboeren, die in het groot doen, veel aan gelegen is om goede vlassers te hebben, die het werk kennen.

9403. V. Ik begrijp dit, wat betreft de latere manipulaticn, waarbij eene eigenaardige handigheid en bedrevenheid te pas komt, maar stelt het wieden ook bijzondere eischen. zoodat daarvoor een geoefend personeel noodig is ? Anders is het toch wel zonderling, dat de Hollandsche bevolking zoo ver wegtrekt vcor de eerste dingen. Weet gij daaromtrent ook iets te vertellen ?

A. Het is mij niet bekend. Hetzelfde verschijnsel neemt men echter in Gelderland waar. De bevolking trekt daar eveneens naar Drenthe om eiken te schillen.

9404. V. Het feit heeft u aanleiding gegeven om observaties te maken, wat de gezondheid en wat de zedelijkheid betreft ?

A. Vooral wat de gezondheid aangaat. Het voornaumste bezwaar is, dat de menschen zeer slecht gehuisvest zijn, in schuren op hooi en op stroo, waardoor zij. vooral in den eersten tijd, namelijk in Maart en April, blootgesteld zijn aan plotselinge afwisselingen der temperatuur, waardoor zij zeer gauw koude vatten, hetgeen natuurlijk bij hen, wier ademhalingswerktuigen daartoe eene zekere voorbeschiktheid bezitten, het sterkst is.

9405. V. Is er nog niet een andere kwade kant aan verbonden, namelijk dat men, voordat de reis aanvangt, begint met do kleine kinderen te evacu-eeren ?

A. In het algemeen worden de kinderen zelden gezoogd, maar zelfs in die enkele gevallen worden zij dan nog ontijdig gespeend. Het kind wordt dan bij eene buurvrouw of een lid der familie gedaan, en verder gevoed met voor dien leeftijd onnatuurlijk voedsel.

94(j6. V. £n dan trekt alles weg:

A. Ja : mannon, vrouwen, jongens, meisjes.

9407. V. En de tweede schaduwzijde is de onzedelijkheid ?

A. Ja. dat ligt voor de hand. In het algemeen is het mij voorgekomen dat het een bedrijf is, dat zeer de onzedelijkheid bevordert. In de eerste plaats, het punt dat wij nu behandelen, dat samenzijn van mannen, vrouwen, jongens en meisjes in eene schuur of hooizolder. Het laat zich hooren, dat dit tot onzedelijkheid aanleiding moet geven; maar ook voor het bewerken zelf van het vlas zijn mannen, vrouwen, jongens en meisjes bijeen.

9410. V. Het plukken heeft in Juli plaats, niet waar?

A. Ja.

941-1. V. En dan ziet men weer een repetitie van de reis in het voorjaar?

A. Ja

9412 V. Onder soortgelijke omstandigheden ?

A. Precies hetzelfde.

9413. V. Dan wordt het vlas binnengehaald en getransporteerd per spoor en schuit naar de centrale punten, waar de inrichtingen bestaan, die daarvoor noodig zijn, en waar het volk voor die j bezigheden gedresseerd is. Wat gebeurt

V dan daar?

A. Het eerste werk is den vlasstengel van zijne zaadkorrels te ontdoen, het zoogenaamde reepen. Dit is geen nadee-lijj werk. Daarbij wordt geen stof ontwikkeld, omdat het zeer voorzichtig geschiedt. Men tracht alleen do zaadbollen er af te halen, tusschen pennen door; daar wordt een vlasbundel doorgehaald en de zaadkorrels worden er afgenomen. Vervolgens wordt het vlas naar het land gebracht, om korten tijd te drogen en daarna in eene sloot geworpen om te , roten, welke sloot wordt afgedamd. De

vlasplanten liggen er over elkander ip.

94^/14. V. De samenstelling der plant uit drio bestanddeelen hebt gij in uw verbaal duidelijk uiteengezet; gij zult het echter nog wel eens willen herhalen en tevens aantoonen wat de bedoeling van het roten isquot;?

| A. In dat stilstaand water, met orga

nische stoffen bezwangerd, heeft eene ontbinding plaats, voornamelijk d© zoogenaamde slijmlaag treifende, die zich tusschen de schors en de splint van de vlasplant heeft ontwikkeld.

9415. V. Kunnen wij het niet aldus zeggen: De kern van de plant is hout, rondom die kern zitten de vlasdraden ; daaromheen bevindt zich de schors; dat alles wordt van natuurwege bijeengehouden door eene zekere lijmachtige zelfstandigheid. Nu is het vraagstuk om die lijmachtige zelfstandigheid zoodanig tot oplossing te brengen, dat die drie dingen zooveel mogelijk los van elkaar gaan. Daarvoor wordt het vlas in de slooten te rotten gelegd, niet waar ?

A. Juist. Wanneer het goed onder water ligt, wordt het met slootmodder bedekt. Valt er niet bijzonder veel regen, en is het niet te droog, dan gaat de ontbinding geleidelijk voort; maar komt er wat te veel regen, dan wordt de ontbinding niet voldoende bevorderd en zijn die dammen zoodanig gemaakt, dat zij kunnen overloopen, en verspreidt zich dat rootwater in alle verdere slooten die met den boezem in verband staan. Daaruit wordt het drinkwater genomen, en in zooverre is het nadeelig voor de volksgezondheid.

9416. V Dat is nu eene wetenschappelijke gissing?

A. Mathematisch zeker is het natuurlijk niet uit te maken.

9417. V. Hoelang blijft het vlas in die slooten liggen ?

A. Dat hangt er van af, ik geloof dat hot een week of vier, vijf is. Dan wordt de modder er afgehaald en het vlas op het land uitgespreid om te drogen. Wanneer het goed gedroogd is, wordt het naar de schuren gebracht en daar opgestapeld. Naarmate de winterarbeid begint, wordt met het zoogenaamde braken een aanvang gemaakt.

9418. V. Dat is de eerste periode van den winterarbeid. Wanneer begint men daarmede ?

A. In September of October. Nu zijn wij in de zoogenaamde braakhuizen. Het braken heeft niet plaats in hetzelfde vertrek waar gezwingeld wordt. Dat braken bestaat daarin, dat men de schorslaag en de houtlaag breekt. Om de vlasdraden te kunnen prepareeren, moeten die van de hout- en schorsdeelen worden gezuiverd. Bij dat breken heeft eene

ontwikkeling van stof plaats. Dat stof beb ik beschreven, en ik heb daarvan wat medegebracht. Ik heb in -1868 wat van dat vlasstof verzameld, onder andere van den zolder van een zwingelkeet; van een zolder boven de braakmachine, en van de braakmachine afgeveegd. Ik stel deze monsters in handen van de Commissie.

De stof, die zich bij het braken ontwikkelt, is niet zoo hinderlijk voor de bewerkers als die welke bij het zwingelen ontstaat; de houding, de manipulatie van de bewerkers is anders, zoodat men veilig kan aannemen dat het braken niet zoo schadelijk voor de gezondheid is als het zwingelen.

9419, V. Komt daarbij ook niet in aanmerking, dat men twee wijzen van braken heeft, namelijk het hand-en het machinale braken ?

A. Bij de handbraak ontwikkelt zich niet zooveel stof; maar het braken geschiedt meestal machinaal. Men heeft in sommige braakhutten, waar machinaal gebraakt wordt, een ijzeren plaat boven de braakmachine aangebracht, waardoor het stof verhinderd wordt neer te vallen.

9420. V. De handbraak is dus een primitief instrument voor hot breken van de kern, het hout van do plant. Zijn de machinale braakmachines uit ons land of van buiten af gekomen ? ,

A. Ik durf het niet zeker zeggen. Bedrieg ik mij niet, dan heeft men mij indertijd gezegd, dat het Amerikaansche machines waren.

9422. V. En die zijn uit een hygiënisch oogpunt voldoende ?

A. Ja, zij zijn niet zóó, dat er aanmerking op is te maken.

94'23. V. Zijn dat zeer kostbare dingen?

A. In zooverre als er een stoommachinetje bij noodig is, wel.

9424. V. Dat zal dan een locomobiel zijn?

A. Ja. De toestel zelfs is overigens geen kostbare zaak, geloof ik.

9425. V. Worden zulke machines met locomobile veel in rondgaand gebruik genomen, voor gemeenschappelijke rekening ?

A. Neen, de groote vlasboeren houden er zelf zulk eene machine op na.

9426. V. Heeft die machine in het

algemeen de handbraak verdrongen ?

A. O neen.

9427. V. De groote massa is dus nog niet op den goeden weg?

A. Neen. Ik schrijf dit hier aan toe, dat die zaak in verschillenden graad wordt uitgeoefend. De groote vlasboeren hebben zulk eene machine, maar de kleine kunnen dat niet verdragen

9428. V. Is die ijzeren plaat, die zooveel nut doet en toch maar luttel weinig kan kosten, algemeen in gebruik, of laat dat te wenschen over?

A. Die worden alleen gebruikt bij de machines. Bij het handbraken is zjj niet in het gebruik.

9429. V. Is het bij de handbraak niet toe te passen ?

A. Men zou het toestel ook daar dienstbaar kunnen maken.

9430. V. Met weinig kosten ?

A. Ja, maar men doet het niet.

9431. V. Uit sleur?

A Ja. Mag ik u nog iets doen opmerken'? Wij spraken zoo even over groote en kleine vlasboeren, maar ik zou nog een stap verder willen gaan en opmerken dat de vlasarbeid ook in het gezin wordt uitgeoefend Wanneer men een dag in de vlasstreek verkeert, ziet men dikwijls onder een afdak bij de kleine woningen de vrouw bezig met zwingelen, als zij een oogenblik tijd heeft. Dat is zeer algemeen. Het is mij wel gebeurd, dat ik vrouwen tegenkwam, van wie ik dacht dat zij vlasarbeidsters waren; bij nader onderzoek verklaarden zij nooit in een kooi of in een braakhut geweest te zijn, maar dat zij te huis een uur of vier zwingelden.

9432. V. Onder meer of minder gunstige omstandigheden ?

A. Die zullen zoowat gelijkstaan, de ruimte staat in gelijke verhouding tot den omvang van het bedrijf.

9433. V. Gij spraakt daar van afdak, dat is toch in ejfeclu beter voor de ventilatie al moge het werk er minder aangenaam door worden ?

A. Ik heb mij niet duidelijk uitgedrukt, ik sprak van een afdak, maar dat afdak is geheel en al afgesloten.

9434. V. Zij doen het werk dus volstrekt niet onder betere omstandigheden, de gevolgen zijn dus niet minder scha-delijlf ? Maar het is een tak van huis-

industrie, en daar kunnen wij nu niet over spreken.

Hebt gij nu nog iets over het braken to zeggen'?

A. Bij die braak-machinea heeft men over het algemeen niet de zoogenaamde stoom-zuigers waarbij het stof wordt verwijderd, maar ik heb op het eiland Uselmonde, ik meen bij den heer Plaisier te Hendrik-Ido-Ambaoht, in de machinale brakerij gezien, dat de stoom tegelijk wordt gebruikt om het stof te verwijderen. Doch slechts op die eene plaats heb ik dit waargenomen.

9486. \ Bij dat braken, dat u dan nog minder kwaad schijnt te vinden, komt toch de plant in bewerking, terwijl er, zou men zoo zeggen, nog de meeste modder gedroogd aan zit. Men zou dus zeggen, dat hierbij de meeste aanleiding tot eene sterke stofontwikkeling bestaat ?

A. Dat is toch niet het geval, omdat het braken het grofste werk is. De droge modder gaat er met groote stukken af en valt neer, zoodat bij het inademen niet veel stof wordt opgenomen.

9437, V. De modder valt dus in kluiten en klonten op den grond, maar geeft geen aanleiding tot de ontwikkeling van die massa fijne stof, die bedenkelijk is voor de ademhalingswerktuigen ?

A. Juist; althans in kleinere kluitjes.

9438 V Laat ons thans het braken verder daarlaten. Na komen wij aan het zwingelen, wilt u ons dat eens vertellen ?

A. Wanneer de vlasplant gebraakt is, komt zij in de vertrekken waar gezwingeld wordt. Het primitieve zwingelen heb ik beschreven ; het bestaat daarin, dat de zwingelaar voor zich heeft een

Ëlank van een paar centimeters dikte. iie plank staat met de smalle zijde naar hem toe, terwijl aan de andere smalle zijde eene insnijding is, de zoogenaamde kraag, waarin het vlas gelegd wordt. -Met de linkerhand wordt het vlas in de kraag gelegd, en met de rechterhand hanteert de arbeider de zwingelspaan. lgt;it is een breed, plat houten voorwerp met een handsvat. Met die zwingelspaan wordt het vlas geslagen en op die wijze wordt de modder, de hout- en schors-laag er uit verwijderd. Dit werk gaat natuurlijk langzaam, omdat men van tijd tot tijd die bos vlas moet omdraaien om de verschillende kanten er van te kunnen zwingelen. Wanneer eeu arbeider zulk een bos vlas goed wil zwingelen, dan heeft hij daarvoor omstreeks drie kwartier noodig. Gedurende al dien tijd zit hij met zijn gezicht boven de plank, en door de kracht, die hij moet aanwenden, om de zwingelspaan langs de plank te bewegen, ademt hij dientengevolge nog meer stof in,lank van een paar centimeters dikte. iie plank staat met de smalle zijde naar hem toe, terwijl aan de andere smalle zijde eene insnijding is, de zoogenaamde kraag, waarin het vlas gelegd wordt. -Met de linkerhand wordt het vlas in de kraag gelegd, en met de rechterhand hanteert de arbeider de zwingelspaan. lgt;it is een breed, plat houten voorwerp met een handsvat. Met die zwingelspaan wordt het vlas geslagen en op die wijze wordt de modder, de hout- en schors-laag er uit verwijderd. Dit werk gaat natuurlijk langzaam, omdat men van tijd tot tijd die bos vlas moet omdraaien om de verschillende kanten er van te kunnen zwingelen. Wanneer eeu arbeider zulk een bos vlas goed wil zwingelen, dan heeft hij daarvoor omstreeks drie kwartier noodig. Gedurende al dien tijd zit hij met zijn gezicht boven de plank, en door de kracht, die hij moet aanwenden, om de zwingelspaan langs de plank te bewegen, ademt hij dientengevolge nog meer stof in,

9439. V. De vorige bewerking had dus de bestanddeelen losgemaakt, en deze laatste operatie, het zwingelen, heeft ten doel hout en schors te verwijderen, waardoor men niet anders overhoudt dan het lint of vlas. Dit geschiedt op de wijze, die u duidelijk hebt omschreven; het is voor den man eene zware inspanning, doet hem hijgen en veel stof inademen, daar de geheele atmosfeer met stof vervuld is. Dat is het kwaad, niet waar?

A. Ja. Wanneer men in de zwingel-keet komt, kan men door het stof elkander niet onderscheiden, en is men er een oogenblik in, dan is men geheel met stof' bedekt.

9440. V. Wat is daartegen te doen?

A. In de zwingelkeet ventilatie aan

te brengen om het stof te verwijderen. Al wat zolder is, moet uit de keet genomen worden en eene dakventilatie worden aangebracht; het beste zoude zijn dakruiten. Zoodoende zou men ook meer licht kunnen krijgen, want het beweren, dat licht nadeelig voor het vlas is, is ongegrond. Men zou dus boven meer licht kunnen aanbrengen, zoodanig dat men de ramen kon oplichten, ook tot bevordering der ventilatie

Dan zoude nog het getal arbeiders in de zwingelkeet beperkt moeten worden Ik heb opgemerkt, dat in verscheidene zwingelketen de ruimte voor ieder persoon, die daarin werkte, niet meer dan 14 kubieke meters bedroeg. Dit is wel wat weinig, vooral, wanneer men nagaat, dat in de hospitalen 50 kubieke meter vereischt wordt. Beperking van het aantal is dus hoogst noodig.

Nu de verwarming der lokalen, die met de ventilatie in nauw verband staat. Bij gebrek aan de noodige warmte ziet men toch wel dat de ventilatie door de arbeiders tegengewerkt wordt.

9442. V. Gij spraakt van verwarming, maar is daar niet een groot gevaar aan verbonden met betrekking tot het artikel ?

A. Dat geloof ik niet. Men kan om de kachel een mantel zetten. Het komt mij voor, dat het bezwaar zoo groot' niet zou wezen ; er zijn toch altijd eenige personen aanwezig, en een baas die toezicht houdt. Desnoods zou men in de zwingelkeet een kamertje kunnen afschieten voor een kachel.

9443. V. Is te dien opzichte het een en ander gedaan ? Hebben de plaatselijke besturen zich do zaak aangetrokken en misschien daarvoor verordeningen vastgesteld ?

A. Daaromtrent is mij niets bekend. Alleen heeft, gelijk ik straks zeide, de Maatschappij voor vlas-industrie zich de zaak aangetrokken. Die Maatschappij heeft, behalve de lokalen, ook andere zaken besproken, en wel degelijk onder andere de machinale bereiding. Nu is het moeilijk te zeggen of het daar een gevolg van is, maar sedert die Maatschappij en ik er ons mede bemoeid hebben, is het beter geworden en zijn er meer machines en stofzuigers geko-merl De toestand is nu wat verbeterd. Maar van den kant der plaatselijke besturen heb ik geen teeken van leven gezien, geen bouwverordening over zwingelketen.

9445. V. De maatschappij voor vlasindustrie behoort immers te Dordrecht te huis?

A. De algemeene vergadering werd te Rotterdam gehouden. Voorzitter was de heer Van Aken, gewezen burgemeester van Hendrik-Ido-Ambacht, die, zoo ik wel heb, straks als getuige voor de Commissie zal verschijnen.

9446. V. Die Maatschappij heeft zich de zaak aangetrokken, maar gij hebt niet bemerkt, dat door de plaatselijke autoriteiten eenige verbeteringen zijn aangebracht ?

A. Ik herinner mij niet ooit eene verordening onder de oogen te hebben gehad.

9447. V. De groote zaak zou zijn de verplichting voor te schrijven tot betere ventilatie 'I

A. Ja, en het bevorderen van de toepassing van het machinaal zwingelen en het machinaal stof opzuigen.

9448. V. Worden er reeds exhausters aangetroffen ?

A. Ik heb ze gezien te Hendrik-Ido-Ambacht in de fabriek van Snauw buiten het dorp, bij Steehouwer en ik meen bij Plaisier.

9449. V. Gij kent zo dus niet alleen uit de boeken maar ook uit de praktijk?

A. Ja.

9450. V. Acht gij ze nuttig?

A. Ze werken uitstekend; ik heb 12 personen aan het zwingelen gezien, die niet meer met de spaan arbeiden, maar het vlas in de gleuf leggen. Door de beweging van de spaan wordt het stof in eene kast gezogen. In die kast bevindt zich een trommel die bewogen wordt en het stof uit het dak verwijdert.

9451. V. Zijn de exhausters kostbaar ?

A. Vrij kostbaar, maar daardoor wordt

veel handenarbeid uitgewonnen.

9352. De heer Smit: Gij zegt dat het machinaal zwingelen uitstekend is: bedoelt gij hiermede uitstekend voor de gezondheid of voor de qualiteit van het vlas?

A. Voor de gezondheid.

9453. V. Is het u niet bekend, of de qualiteit van het vlas dezelfde blijft?

A. Dat durf ik niet zeggen, maar herhaaldelijk heb ik vlasboeren op de gunstige uitwerking van die werktuigen, op de gezondheid der arbeiders opmerkzaam gemaakt. Dat het vlas minder goed is, heb ik nooit gehoord.

9454. De Voorzitter: Sedert hoe lang past men exhausters bij het machinaal zwingelen toe ?

A. In 1875 heb ik die het eerst opgemerkt.

9455. V. Gij komt gaandeweg zeker nog wel in die gemeenten ?

A. Ja. Na 1875 zijn er verscheidene exhausters bijgekomen. In Heerjansdam en Hendrik-Ido-Ambacht zijn er ^zoodanige inrichtingen.

9456. V. De vraag van den heer Smit is voorzeker volkomen rationeel. U beziet de zaken uit een hygiënisch oogpunt, en vindt natuurlijk allicht voortreffelijk, wat de menschen gezond maakt. Maar het is hun te doen om geld te verdienen. Als het kwaad werkte, zouden zij er vanzelf niet van willen weten; maar gelooft gij dat dit van deze zaak

moeielnk vermoed kan worden, en neemt het gebruik van die toestellen toe ?

A. Het neemt toe.

9457. V. En als gij met die menschen gesproken hebt, hebben zij u dan niet op de schaduwzijde gewezen?

A. Ik heb nog niet lang geleden met den ouden heer Snauw over de zaak gesproken ; hij is een oud-vlasboer, maar van hem heb ik er ook niets van gehoord.

9458. V. Is er bij het zwingelen ook een preservatief toe te passen 7

A. Het eenige zou zijn het dragen van zoogenaamde respirators. Maar over het algemeen worden die dingen ter zijde gelegd. Misschien dat het bij de vlasindustrie komt, omdat men daarbij krachtig moet ademen, en de respirator eene belemmering is, maar zeker is het dat ik ze in andere fabrieken ook heb zien ter zijde leggen, omdat zjj er om lachen en de menschen niet overtuigd zijn van het groote nadeel waaraan zij blootstaan.

9459. V. Zijn de respirators wel eens aangewend bij de vlasserij ?

A Ik herinner mjj niet ze ooit daarbij gezien te hebben, maar ik heb wel eens gezien dat zij doeken voor den mond hadden. Den gewonen halsdoek deden zij, in den vorm van een driehoek, voor het gelaat, zoodat de basis over den neus en de punt over den mond hing.

94(50. V. Daaruit blijkt, dunkt mij, dat bij die menschen de zucht bestaat om een respirator, al is het in primitieven vorm, te bezigen. Hebt gij — het is volstrekt geen verwijt dat ik u er van maak — het punt van de respirators nooit ter sprake gebracht?

A. Jawel, maar dan werd mij geantwoord : dat gaat niet. •

9461. V. Zou de reden daarvan ook kunnen zijn, dat zij dan minder makkelijk met elkander kunnen praten ? Wij hebben gehoord dat dit in sommige fabrieken de reden is dat men tegen de respirators is.

A. Ik durf het niet zeggen.

9462. V. Het is dus door de boeren, met uw weten, nooit beproefd respirators te bezigen ?

A. Dat ik weet niet.

9463. De heer Goeman Borgesius: Hoeveel uren wordt in de zwingelkeet gewerkt ?

A. Zij beginnen, zooals ik reeds in het rapport gezegd heb, 's morgens om 4 uur, half vijf, en werken door tot zonsondergang. _f

9464. V. Zou er geen middel zijn om dien langen werkdag wat te bekorten ? Die voortdurende blootstelling van do ademhalingswerktuigen aan die minder gunstige omstandigheden zal ook wel een van do redenen zijn, waarom het zwingelen zoo ongezond is?

A. Ja, hoe langer men aan het stof in de zwingelkeet is blootgesteld, hoe nadeeliger.

9465. V. Gij hebt gezegd, dat in den regel kinderen onder 14 jaar niet medegaan naar de zwingelkeet; maar worden zij bij andere verrichtingen der vlas-industrie wel gebruikt?

A. In het algemeen niet. In mijn rapport heb ik gezegd, dat in de zwingelen braakketen wel jongere kinderen komen, maar dat is minder om te werken dan wel omdat de ouders hen me-denemen, omdat zij het goed vinden dat de- kinderen reeds vroeg het werk zien en zich aan de inademing dier stof gewennen.

9466. V. Zijt gij dat met hen eens ?

A Neen, zeker niet.

9467. V. Ik deed de vraag, omdat ik in verschillende schoolrapporten lees, dat de vlas-induslrie zoo nadeelig werkt op getrouw schoolbezoek ?

A. Dat laatste is ook toe te schrijven aan de verplaatsing der ouders. Als die naar de Haarlemmermeer gaan bijv. nemen zij de kinderen mede.

9468. V. Van welken leeftijd zijn dan die kinderen, welke door hen medegenomen worden ?

A. Die zijn tusschen 10 en 12 jaar.

9469. De Voorzitter; Wat hebt gij, sprekende over de fabricage in het al-geipeen, -bedoeld met dat zwingelen op Maandag? Dat zij het dan minder lang kunnen uithouden 1 Hoe komt dat?

A. Dat schijnt voornamelijk hierin te zitten, dat de luchtcellen worden uitgezet en dientengevolge in een gedeeltelijken verlammingstoestand verkeeren, zoodat een nieuwe prikkel noodig is om ze weer tot werkdadigheid te brengen en de ruimere ademhaling te bevorderen.

9470. V Dat zij dan dus minder zwingelen houdt soms geen verband met de

gewoonte, die meer brj werklieden voorkomt. om des Maandags maar halve dagen te werken?

A. Do omstandigheid, dat zij het niet kunnen, laat zich zeer goed verklaren door de opeenhooping van stof in een groot gedeelte van de luchtcellen ; dat neemt niet weg, dat bjj de vlas-industrie het jenevergebruik vrij algemeen is, en men zal ook wel Maandaghouden en niet werken; maar hetgeen ik in het rapport heb medegedeeld omtrent de mindere werkzaamheid op Maindag, schrijf ik toe aan de werkdadigheid van de luchtcellen, die eerst moeten geprikkeld worden voordat zij behoorlijke activiteit krijgen om weer te kunnen uitademen wat er in gekomen is: Dat is ten minste mijne verklaring van het feit.

9471. V. Wanneer nu het zwingelen is afgeloopen, wat gebeurt er dan verder?

A. Wanneer het zwingelen is afgeloopen, ziet het vlas er al heel glad uit; men ziet er bijna niets op dan een onkel houtstengeltje enz.; dan wordt het zoogenaamd opgemaakt. Dit geschiedt nog al eens door jeugdige personen van ■14, 15 jaar üe fijne houtsdeeltjes, die er nog in zijn, worden verwijderd, hetzij met de hand, hetzij met een houtje, hetzij op eene andere wijze. Dit werk is spoedig afgeloopen en wordt door sommigen beschouwd als nog nadeeliger te zijn dan het zwingelen, üe juistheid van die meening heb ik echter nooit kunnen inzien.

9472. V. Gebeurt deze bewerking ook in de zwingelkeet, of in een ander lokaal ?

A. Neen, in de schuur van den vlasboer.

9473. V. Men heeft u wel gezegd dat dit werk nog nadeeliger is dan het zwingelen, maar u hebt die overtuiging niet ?

A. Neen, het tegendeel van dien; het komt mij voor minder nadeelig te zijn.

9474. V. Is na dit opmaken de fabricage afgeloopen ?

A. Ja, dan worden er zoogenaamde steenen van gemaakt en die in don handel gebracht.

9475. V. In het begin hebt gij gezegd dat do gezinnen met hunne kinderen en al uittrokken om aan het werk deel te nemen, dat wij hebben doorloopen,

Worden bij de geheele bewerking van het vlas voortdurend zeer jeugdige personen aan het werk gesteld ?

A Over het algemeen niet.

9476. V. Gebruikt men ze dan alleen bij het wieden ?

A Zjj gaan mede, omdat het gezin als het ware opgebroken wordt.

9477. V. Maar wanneer het vlas ingehaald is en er dus geen veldarbeid meer te verrichten valt, worden de kinderen dan gebruikt bij het braken en zwingelen ?

A. Over het algemeen is hat werken van kinderen dan niet groot.

9478. V. Wat verstaat gij onder kinderen ?

A. Jongens en meisjes van 12—14 jaren.

9479 V. Woorden die ook bij het zwingelen gebruikt ?

A. Ja, dan beginnen zij.

9489. V. Dus bjj het zwingelen en het opmaken van het vlas worden jongens en meisjes boven de '12 jaren gebruikt. Worden zij ook gebruikt bij het braken ?

A. Neen.

9481. V. is dat het werk voor volwassenen.

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter.

9482. V. Uit hoeveel personen bestaat gewoonlijk het personeel in zulk een zwingelkeet ?

A. üat is zeer verschillend. De type van een zwingelkeet zal er een zijn, waarin 20 personen werken.

9483. V. Gij zegt dat die 20 personen bestaan uit volwassenen, jongens en meisjes. Bestaat er eene zekere verdeeling, verhouding in?

A. Neen

9484. V. Men gebruikt dus wat men krijgen kan?

A. Ja, doch er zijn meer volwassenen.

9485. V. Het wordt dus ook door jongens en meisjes boven de 14 jaar, als een middel vanj verdienste aange-gegrepen?

A. Ja zeker.

9486. V. De nadoelen van het vlas-sersbedrijf op het schoolbezoek worden dus voornamelijk veroorzaakt doordat de geheele familie van huis trekt. Maar geeft nu het werkon in de schuur ook aanleiding tot schoolverzuim? Het laat-

gte zal wel ontkennend dooi* u beantwoord worden, omdat het werken in die schuren niet door zoo jonge kinderen geschiedt 7

A. In het algemeen geloof ik niet, dat do vlas-industrie aanleiding moet geven tot schoolverzuim. Maar er komt iets anders hij. Een gedeelte van de arbeiders, dat 's winters in de zwingelkeeten werkl, gaat 's zomers naar de steenplaatsen, en daar worden, en werden vooral vóór 1874. veel jonge kinderen gebruikt, die daardoor de school verzuimen.

9487. V. In welken tijd van het jaar komt dit meestal voor ?

A. In den zomer.

9488. V. Dus juist in dien tijd, wanneer de voorjaarsarbeid is afgeloopen, en die van den winter nog niet aangevangen ? — A. Ja.

9489. V. üp zich zelf dus heeft het vlassersbedrijf dit nadcelige gevolg — dat toch al belangrijk is — dat het ge-heele gezin optrekt?

A. .la, wat betreft den arbeid te velde buiten hunne woonplaats.

9490. De heer Goeman Borgesius: Komt het niet dikwijls voor, dat de moeders medewerken in de zwingel-kooien en de schoolgaande kinderen dan te huis moeten blijven om op de heele kleintjes te passen ?

A. Ik heb dit niet bepaald opgemerkt, doch het zal zeker wel het geval zijn. Dit staat vast, dat er verscheidene moeders in de zwingelkooien werken.

949'!. V. Is het u ook opgevallen, dat de huisgezinnen onder dat werk dei-moeders leden, dat bijvoorbeeld de kin deren verwaarloosd worden ?

A. Dit heeft mijne aandacht niet getrokken.

9492. De Voorzitter ; Kunt gij mij ook zeggen wat de jongens en meisjes van 14 tot 15 jaren zoo ongeveer verdienen ?

A. Dat weet ik niet Wèl kan ik verklaren, wanneer een gezin, bestaande uit man, vrouw en een paar kinderen, in het vlas werkt, het een zeer goed weekgeld maakt. Aan die ruime verdiensten, die in de laatste jaren wel wat verminderd zijn, valt ook de vermeerdering van het drankmisbruik toe te schrijven.

9493. V. Komt er ook sterke drank in de kooien ?

A. Het is mij niet bekend, maar het zou mij niet verwonderen, want ze komen des nachts te 4 uren bijeen.

9495. V. Wij hebben gesproken over de onzedelijkheid bij het op reis gaan van de familiën in het voorjaar ; maar bestaat er ook in die zwingelkeeten, kooien en dergelijke plaatsen een toestand die minder wenaohelijk is?

A. Ik ben er geen ooggetuige van geweest, maar ik heb herhaaldelijk gehoord, dat het broeinesten van onzedelijkheid zijn.

9496 V. Komen zij in het late najaar en in den winter ook reeds zoo vroeg op?

A. Ja.

9497. V. Hoe is dan de verlichting?

A. Dat durf ik niet zeggen.

9498. V. Hebt gij in het Zuidholland-sche ooit de , oprichting waargenomen van zoogenaamde centrale inrichtingen op groote schaal, die dan eene betere ventilatie hebben, en waar de gevaren vermeden zijn, op welke gij gedoeld hebt ?

A. Alleen de groote vlasboeren volmaken hunne inrichtingen ; maar er is geene centrale inrichting.

9499. V. Is het u bekend, dat die in Friesland bestaat?

A. Neen. Hot zou ook wenschehjk zijn, dat men centrale inrichtingen had voor het roten van het vlas. Het water zou dan gefiltreerd kunnen worden vóór het op den boezem komt Nu wordt dit dooide rottende zelfstandigheden zeer onzuiver gemaakt. Niet alleen, dat daardoor reeds het water zeer onbruikbaar is maar tevens wordt zoo min mogelijk gespuid, ten einde geen gelegenheid to

f even tot het overloopen van den dam. n den boezem, genaamd de Waal.tus-sehen Ridderkerk en Hendrik Ido-Am-bacht, heeft weinig watorverversching plaats, en door het rootwater uit de slooten wordt het drinkwater voortdurend slechter. even tot het overloopen van den dam. n den boezem, genaamd de Waal.tus-sehen Ridderkerk en Hendrik Ido-Am-bacht, heeft weinig watorverversching plaats, en door het rootwater uit de slooten wordt het drinkwater voortdurend slechter.

9500. V. De verschijnselen en de vormen der ziekten, waarin het kwaad zich openbaart, hebt gij in uw rapport opge-teekend ?

A. Ja.

9501. De heer Goeman Borgesius: Dat roten verwekt een gruwelijken stank;

geschiedt het in booten langs den open-baren weg, zonder dat eene verordening aangeeft dat men zich op eenigen afstand moet houden?

A. Ja.

9502. V. Bestaan niet in Groningen zulke verordeningen in enkele gemeenten ?

A. In Zaidholland bij mijn weten niet.

9503. V. Is de uitwaseming van root-slooten ook nadeelig voor de borstor-ganen ?

A. Neen, maar er komen tussohen-pozende koortsen uit voort; die slooten zijn als het ware kunstmatige moerassen, bronnen van malaria. Wanneer het water gedronken wordt door kleine kinderen met gevoelige intestina, volgt daaruit diarrhee.

1504. De heer Ruys van Beeren-broek: Worden ook rootsloten in de nabjjheid van woningen aangetroffen?

A. Neen, alleen buiten de kom der gemeenten.

9505. V. Dus op zoodanigen afstand van de woningen, dat haar drinkwater niet onmiddellijk wordt bezwangerd met nadeelige stoffen?

A. Onmiddelljjk niet; men drinkt niet het water uit de rootslooten.

9506. De heer Smit: Ik wensoh alleen een misverstand op te helderen. Dat vindt zijn oorsprong hierin, dat men alleen langs de weiden roten kan, en nu liggen die weiden meest langs den openbaren weg. Zoo is het bjjv. te Ridderkerk.

9507. De Voorzitter: Ik heb u straks gevraagd of gij kennis droegt van het bestaan van eene centrale inrichting in Friesland. Daarop hebt gij ontkennend geantwoord. Zijt gij echter ook overigens bekend met den toestand van de vlasserij in Friesland?

A. Neen. Ik herinner mij alleen een verslag van den geneeskundigen raad van Friesland en Groningen omtrent de openbare hygiëne op het roten. Daar was verschil van meening omtrent het al of niet nadeelige van het rootwater; echter niet voor zooveel dit als drinkwater mocht gebezigd worden; daaromtrent bestond geen verschil.

9508. V. Uit eigen waarneming weet gij er echter niet van?

A. Neon.

9509. V. Dan zullen wij onze besprekingen van de vlasserij voor geëindigd houden.

Mag ik u overigens nu vragen, of er ook naar uwe meening in uw ressort takken van industrie zijn, waarop onze aandacht in het bijzonder dient gevestigd te worden ? Gij hebt straks al met een enkel woord gesproken óver de steenfabrieken ; kunt gij daarover ons ook het een en ander medodeelen.

A. In vergelijking met de vlaa-industrie is over het algemeen het werken op de steonplaatsen niet zoo nadeelig; trouwens het werk wordt gedaan in de open lucht. Ik kan ook niet zeggen, dat men bij hot maken van de producten van die fabricage nadeel zou kunnen ondervinden. Wel is mij opgevallen dat er lang gewerkt wordt op die steonplaatsen, ook door het jongere personeel. In den laatsten tjjd is dat ook weder beter geworden, maar er is eon tijd geweest, ook nog terwjjl ik geneeskundig ambtenaar in deze provincie ben, dat jongens van 12 jaar, en zelfs daaronder, 13 en 14 uren daags, behoudens den schafttjjd, werkten. Zij moesten tegen een volwassen man, een vormer, opwerken, hetgeen voor die jongens veel te zwaar is. Daar waar het vormen machinaal geschiedt, zooals in den laatsten tijd veelal het geval is, is dit minder in het oogloo-pend.

Het werken van zulk een jongen bestond in het nemen en opeenhoopen v in het vormsel, hetgeen een voortdurend draaien teweeg brengt. Deed hjj dat werk van 's morgens vroeg tot 's avonds laat, dan werd hij meestal 's avonds zoo duizelig dat hij niet op de beenen kon blijven staan.

Het werk, dat do jongens nu doen, is echter ook niet licht. Zij werken van 's morgens vijf tot 's avonds 7 uur, waarvan hoogstens 3 uren voor schafttijd en rust afgaan. Het work bestaat in het kruien van steenen van de vormplaats naar de ovens Dat werk wordt ook gedaan door vrouwen, die voornamelijk aan de ovens werkzaam zijn.

Die steen-industrie is in mijne oogen nadeolig wat betreft het te veel werken van jongens en het uitbreiden van den arbeid van de vrouw.

9510. V. In welke streken van ons

land zoudt gij meenen, dat die industrie het kwaadst is?

A. In Zuidholland is dat niet zoo erg en bepaalt zich die industrie tot Alblas-serdam, Langerak en Hendrik-ldo-Ara-bacht. Daar is dat kwaad niet zoo in het oog springend.

9511. V. Waar dan wel? Laat mij maar zeggen wat ik bedoel. Gij hebt ons attent gemaakt op de steen-industrie, waarop wij, zooals gij wel kunt aannemen, reeds onze aandacht hadden gevestigd. Het zou echter mogelijk zjjn, dat gij ons eene vingerwijzing zoudt kunnen geven omtrent streken in de provincie of in het land, waar de nadeelige zijden van die industrie een ernstiger karakter hebben dan elders. Ik noem bijvoorbeeld de Usel- en Waalstreken.

A. Daaromtrent kan ik niet veel me-dedeelen, dat ligt buiten mijn terrein.

9512. V. Hier in de provincie kent gij die zeker toch?

A. Mijn werkkring ligt bezuiden Maas en Lek en daar wordt die industrie weinig uitgeoefend. Hierboven noemde ik die plaatsen reeds.

9513. De heer Knys van Beereu-broek: Sprekende over kinderarbeid, hebt gij alleen gewag gemaakt van jongens; maar worden er ook meisjes gebezigd ?

A. Het werk wordt meestal gedaan door jongens, doch ook wel door volwassen vrouwen.

9514. V. Ik doe u die vraag, omdat in Limburg ook wel meisjes — altijd boven den leeftijd van 12 jaren — gebezigd worden bij de steenbakkerijen om de gevormde steenen weg te dragen. Het getal staat daar zoowat gelijk voor meisjes en jongens.

A. Ik heb geen meisjes gezien, maar wel veel vrouwen. Naar eene berekening, die ik vroeger eens gemaakt heb, werken op eene steenfabriek ongeveer de helft mannen, een vierde vrouwen en een vierde jongens,

9515. De Voorzitter: Gij hebt ons straks zeer duidelijk en nauwkeurig den gang van de vlas-industrie verteld; gij hebt gezegd, dat in de maand Maart, in het voorjaar, de gezinnen er op uittrekken om te zaaien en spoedig daarop om tewieden. Tusschen die periode en de winterperiode werken zij op de steenfabrieken; trekken zij daar dan ook gezinsgewijze heen ?

A. De fabriek, die ik bedoelde, is te Hendrik-Ido Ambacht, en die is dicht bij de vlasstreek

9516. V. Zij vinden hun werk dus vlak in de buurt; dat nomadenleven komt dus daar niet te pas ?

A. Neen.

9517. V. Wij hebben thans de donkert kanten bekeken. Hebt gij ook iets goeds te vertellen van de provincie? Dat zal er toch ook wel zijn ?

A. Natuurlijk, ik heb mijne aandacht gevestigd op de glasfabricage. Aan die

flasfabricage zijn ook wel gebreken ver-enden, maar ia den laatsten tijd is er toch vrij wat verbeterd.lasfabricage zijn ook wel gebreken ver-enden, maar ia den laatsten tijd is er toch vrij wat verbeterd.

De glasfabriek van Mjjnssen en C⁰. te Leerdam is een zwart-glasfabriek en die van de heeren Nieuwenhuizen en Mjjnssen is er een van wit-glasfabricage. In die zwart-glasfabriek nu zijn nog enkele koelovens, waar het uithalen nog op de ouderwetsche manier geschiedt. De heeren zullen allen weten, dat het groote bezwaar bij die glasfabricage is, dat jongens gebruikt worden om de heete flesschen uit die koelovens te halen. Op de fabriek van Jeekel en C₀. bestaat dat nog, maar langzamerhand worden meer koelovens daargesteld en wordt het beter, maar toch is het een feit dat jongens in een zoogenaamde koeloven moeten kruipen, waar de temperatuur ver over de 100 graden is Zij krijgen dan zoogenaamde wanten aan, om de flesschen te kannen aanpakken, maar gevallen hebben zich voorgedaan, dat de hooge temperatuur zoo op de jongens werkte, dat zij bewusteloos werden, uit den oven moesten gehaald worden en eenigen tijd moesten liggen om tot zich zelf te komen.

9518. V. Dat is te Leerdam?

A. Ja, maar b|j Mjjnssen en C^J. heeft men verbetering aangebracht en meer koelovens gemaakt, maar toch heb ik er een gezien, waar nog jongens inkruipen. In de wit-glasfabriek van Nieuwenhuizen en Mjjnssen echter heeft men een toestel aangebracht, waardoor dit niet meer noodig en het bezwaar opgeheven is. De flesschen zijn eenvoudig in ijzeren laden gebracht, die machinaal boven de ofens worden bewogen, en

• geleidelijk wordt het glas afgekoeld, en dan staat er een meisje, die de flesschen er afneemt.

Ik moet hierbij doen opmerken, dat die firma Nieuwenhuizen en Mijnssen voor hare werklieden nog al veel doet. Zij hebben onder anderen een ziekenfonds opgericht voor hunne werklieden en ze verzekerd tegen invaliditeit. Ook hebben zij het plan, om te gemoet te komen aan het bezwaar van die koelovens waarvan ik zoo even sprak.

In die glasfabrieken, on vooral in de witglasfabrieken, wordt nog ander ongezond werk verricht. Zoo zijn daar men-schen bezig om arsenik met mangaan-oxyde en kobalt te vermengen. Daar hierbij ook soda gebruikt wordt, kan dat werk niet anders dan zeer nadeelig voor de gezondheid zijn. Ik heb werklieden dikwijls aangeraden om bij dat werk respirators te gebruiken; maar ik heb zo er niet toe kunnen krijgen, omdat men nog niet overtuigd van het nadeel is

9529 De heer Goeman Borgesius : Gij hebt gezegd dat de jongens in die heete ovens gaan; geschiedt dit omdat de opening voor volwassenen te klein is ?

A. Ja.

9520. V. En zijn het zeer kleine jongens?

A. Ik denk van 13 jaar.

9521. V. Moeten zij er lang achtereen in blijven ?

A. Zoolang als zij het kunnen uithouden. De flesschen liggen achter in den oven, ik denk op l'/j meter van de opening; zij moeten de flesschen dus naar zich toehalen. Als zij er dan uitkomen, worden zij door een ander afgelost.

9522. V. Als ik het dus goed begrijp, heeft men daarvoor ook eene ploeg van jongens ?

A. Ja. Het zijn dezelfde jongens, die ook bij de glas-industrie worden gebruikt.

9524. De Voorzitter: Hebt gg soms ook op lichtpunten te wijzen ? Gij kont zeker ook plaatsen waar iets gedaan wordt in het belang van de ontwikkeling, van de opleiding van den werkman?

A. Ja, voornamelijk is mij dit opgevallen in de fabriek van den heer Leen Smit aan den Kinderdijk.

üok toen ik de fabriek van de firma Diepenveen, Leis en Smit bezocht om oen onderzoek in te stellen naar den invloed der ontwikkeling van de ijzer-deeltjes bij het boren als anderszins, heb ik enkele interessante bijzonderheden vernomen, die bewijzen dat er wel iets voor den werkman, in het bijzonder voor de jongens, gedaan wordt. Zoo wordt er bijv. een paar keeren per week door de jongens slechts halve dagen gewerkt, en dan moeten zij de andere helft van den dag schoolgaan, op straf van uit de fabriek verwijderd te worden. Daarvoor wordt door de ondernemers zelf gezorgd. Dan zijn er nog ziekenfondsen, die door de ondernemers beheerd worden en waaruit de werklieden, ingeval van ziekte, de helft van hun loon trekken.

9525. De heer Ruys van Beeren-broek: Een enkele vraag nog naar aanleiding van de glas-industrie. Worden de jongens, behalve voor het halen dei-voorwerpen uit de koelovens, ook gebruikt bij het blazen van glas?

A. Wel bjj dat bedrijf, maar zij blazen zelf niet. Bij de glasfabricage staat aan iederen pot een ploeg van vier man, namelijk een sapper, een aanbrenger, een vormer en een jongen die het glas wegdraagt.

Die jongens, die het voorwerp gloeiend wegdragen en het aan eene staaf hebben om het in den oven te zetten, worden gewoonlijk ook gebruikt voor de koelovens.

9526. V. Weet gij ook of er dag en nacht gewerkt wordt?

A. Hoofdzakelijk des nachts. Zondagnachts begint het om 12 uren en gaat de heele week door, iederen keer later, zoodat zij des Zaterdags-middags gereed zijn, om tot Zondagnacht rust te hebben.

9527. V Dus bij dat nachtwerk worden ook die jongens gebruikt ?

A De jongens moeten er altijd bij zijn.

9528. De Voorzitter: Wij zullen misschien later nog wel eens aanleiding hebben om, als dat punt behandeld wordt, u to verzoeken nog verdere mede-deelingen te doen. Zijn er nu nog punten die gij wenscht te bespreken ?

A. Alleen wensch ik de aandacht dei-Commissie te vestigen op de loodwitfa-briek te Dordrecht, een punt dat naar mijne meening die aandacht ten volle waard is, omdat, als men door een ander

bedrijf ongesteld is geworden, dit kan ophouden als men dat bedrijf laat varen : maar menschen bij welke eens de intoxicatie door lood is begonnen, behouden dit hun geheele leven, en daarom is het zoo verschrikkelijk. Het lood is een langzaam vergif dat accumuleert; men ontwaart er niets van, totdat men het eindelijk bemerkt. Het is dus eene zaak, die ten volle de aandacht verdient. Zoover ik weet, bestaat in mijn district maar ééne fabriek, maar dat bedrijf wordt uitgeoefend op de meest schadelijke wijze. Dat is de zoogenaamde Hollandsche methode. Daardoor heeft men voortdurend stof-ontwikkeling. Na het vormen van het koolzure loodoxyde wordt die van de cylinders afgeklopt Dat stof wordt langs den natten weg gemalen, daarna wordt de brei gedroogd en die gedroogde massa moet wederom gemalen en daarna gebuild worden. Dat alles geeft stof, en dus de werklieden zijn voortdurend aan stof-inademing blootgesteld, dat zeer nadeelig is voor de gezondheid.

9529. V. Is eene andere methode van fabricage mogelijk, waardoor die gevaren vermeden worden ?

A. Ja, maar ook deze methode kan verbeterd worden, waardoor die sterke verspreiding van stof voorkomen wordt.

9530. V. Doet men dat niet ?

A. Toen ik in -1869 voor hef eerst do fabriek bezocht, heb ik den eigenaar op eenige mogelijke verbeteringen attent gemaakt. Hij heeft toen eenige betere ventilatie aangebracht, maar dit neemt niet weg dat de werklieden nog steeds de'nadeelige gevolgen van die fabricage ondervinden. Ik heb in mijn rapport enkele cijfers genoemd.

9531. V. In uw verslag is het volgende opgeteekend : » V olgens de gemeenteverslagen werden in het ziekenhuis te Dordrecht aan loodkoliek behandeld in 1879 7, in 1880 7, in.1881 8, in 1882 9, in 1883 10, in 1884 8 en in 1885 18 personen.quot;

Waarom hebt gij bij dat ééne jaar 1883 in parenthesi gesteld «uitsluitend op de loodwitfabriek ?quot; Kon men omtrent de andere kolieken den oorsprong niet constateeren ?

A. Ik geloof dat alle de lijders, die in het ziekenhuis werden behandeld,

m.

uit dio ééne fabriek afkomstig waren.

9532. V. Gij hebt dus die cijfers getrokken uit de afzonderlijke jaarverslagen, niet uit een verzamelstaatje van het gemeentebestuur ?

A. Ja.

9533. V. En gij meent dat al de cijfers te wijten zijn aan die ééne fabriek?

A Ja,

9534. V. En dat de wijze van werken belangrijk zouden kunnen worden verbeterd ?

A. Ja.

9535. V. Maar misschien met groote kosten ?

A. Jade geheele inrichting zou moeten veranderd worden.-

9536. V. Maar bleef de oude methode niet bewaard?

A. De vorming van het koolzuur lood door azijnzuur en mest kan behouden blijven. Ik zou geen loodwitfabriek in de bebouwde kom eener gemeente wen-scnen ; door sterk te ventileeren, krijgt men het lood in de atmosfeer, waarvan de naaste bewoners hinder moeten hebben.

9537. V. Hebt gij nog iets aan de Commissie mede te deelen?

A. Neen, Mijnheer de Voorzitter.

9538. V. Dan bedank ik u voor de schrifturen, die gij de beleefdheid hadt ons te doen toekomen, en voor alles wat ons door u werd medegedeeld.

Dr. Carsten.

Verhoor van den heer C. Van Aken-

9539. De Voorzitter: Mag ik u verzoeken, uw voornaam, naam, ouderdom, beroep en woonplaats op te geven ?

A. Cornelis Van Aken, oud-burgemeester van Hendrik-Ido-Ambacht, to Scheveningen, oud 61 jaar.

9540. V. Wij hebben de vrijheid genomen u te verzoeken, voor ons te komen om eenige inlichtingen te geven omtrent een tak van nijverheid, waarmee gij in eene vroegere betrekking algeheele bekendheid gekregen hebt, namelijk de vlasserij, Den gewonen gang van het werk hebben wij met den heer Dr. Carsten reeds doorloopen, zoodat wij tamelijk wel daaromtrent op de hoogte zijn. Maar wij zouden er grooten prijs op stellen van u eens te hooren

2

welke schadelijke zijden aan dat bedrijf verbonden zijn, en in nog hoogere mate zouden wij er prijs op stellen van u te vernemen welke verbeteringen misschien te dien opzichte redelijkerwijze te bereiken zouden zijn, wel te verstaan, zonder de industrie het leven onmogelijk te maken. Wilt gij uwe gedachten eens uit elkander zetten, of wilt gij liever dat u bepaalde vragen gedaan worden ?

A. Ik ben met den heer Carsten sedert het bestaan van het geneeskundig Staatstoezicht werkzaam geweest. De heer Carsten heeft aan do Commissie overgelegd eene nota waaromtrent hij mij geraadpleegd heeft. Die nota is u wel bekend. Naar aanleiding van die nota heb ik een andere nota opgemaakt, daar de heer Carsten zich meer bepaald heeft tot de hygiëne. Wat de heer Carsten niet heeft behandeld, het meer oeconomische, heb ik tot onderwerp van bespreking gemaakt in de volgende d^or mij geschreven nota :

NOTA betreffende de vlasbereiding in Zuidholland voor de Commissie van Enquête uit de Tweede Kamer der Sta-ten-Generaal.

In Nederland wordt jaarlijks geoogst gemiddeld 15^000 hectaren vlas, dat op kleine uitzonderingen na aldaar ook wordt bereid en gereedgemaakt voor de vlasspinnenjen.

De vlasbereiding verschaft in een groot deel des jaars en daaronder gedurende het geheele winterseizoen, arbeid aan 15 tot 18 duizend werklieden.

Zij wordt gedreven in Groningen, Noordbrabant, Zeeland, Friesland en Zuidholland, het meest in beide de laatstgenoemde provinciën. Zuidholland is de hoofdzetel der vlasbereiding en wel in 26 a 30 gemeenten-op de eilanden Usel-monde, Oud-Beierland en Voorne en Putten; terwijl in andere provinciën alleen wordt bereid het vlas dat in de jiabijheid is gegroeid, wordt in Zuidhol-land door de vlasbereiders of vlasboeren uit verschillende provinciën van Nederland vlas aangevoerd en bewerkt.

Tot aan den oogst behoort de vlasteelt tot het gebied van den landbouw: daarna begint de vlasbereiding.

Als burgemeester der gemeente Hen-drik-Ido-Ambacht. waar de vlasbereiding het hool'dbestaan der bevolking uitmaakt en voorzitter der Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Vlas-Indus-trie, was ik in staat haar van nabij gade te slaan, en de gebreken op te merken die haar uit een hygiënisch uogpunt aankleven. Dit leidde er toe dat onmiddellijk na de instelling van het geneeskundig Staatstoezicht, ik in aanraking kwam met den heer adjunct-inspecteur van het geneeskundig Staatstoezicht in Zuidholland, dr. Carsten, welke gedach-tenwisseling en overleg om in den ongun-stigen toestand naar verbetering te trachten, tot mijne aftreding in 1885 heeft geduurd.

Dr. Carsten heeft u overgelegd eene nota houdende volledige beschrijving van de vlasbereiding en mij bij de opmaking daarvan geraadpleegd, met welke nota ik mij geheel kan vereenigen.

Otn niet in herhaling te treden, wensch ik mij te bepalen tot datgene wat als niet direct tot het gebied der hygiene behoorende, door dr. Carsten niet of slechts in het voorbijgaan is behandeld.

Hij bespreekt in zijne nota de vlasbereiding in Zuidholland, en ik moet mij mode daartoe bepalen, omdat ik met de vlasbereiding elders, speciaal in Friesland, niet bekend ben. De vlasbereiding in Noordbrabant geschiedt op dezelfde wijze als in Zuidholland.

Ik volg de Schets van hoofdpunten op den voet

I. De handhaving der wet op den kinderarbeid bij de vlasbereiding l^ost weinig moeite, omdat kinderen beneden 12 jaren daarbij niet met voordeel kunnen gebruikt worden; door de vlasboeren namelijk, voor en in den oogst werden wel kinderen gebezigd, doch dit behoort tot het gebied van den landbouw.

II. Plaatselijke verordeningen krachtens art. 82 der wet op het lager onderwijs bestaan in de bedoelde gemeenten niet:

1°. omdat de vlasboeren in de betrokken gemeente daardoor van ongunstiger conditie zouden worden dan hunne collega's in omliggende gemeenten;

2°. omdat ze geen doel zouden treffen, daar de kinderen in omliggende gemeenten zouden gaan werken, waar dergelijke verordening niet bestaat.

111. De aard van den arbeid is uitvoerig beschreven in de nota van dr. Carsten.

Overwerken, nachtarbeid noch Zon-dagarbeid hebben bij de vlasbereiding plaats.

üe duur van den arbeid is gelijk voor alle werklieden zonder onderscheid van ouderdom of kunne;

bij den zomerarbeid van 's morgens 4¹/₂ tot 's avonds 7 uur; hier gaat af voor rusttijden S'/s uur, zoodat de werkuren bedragen 11 per dag of 66 per week;

bij den winterarbeid van 's morgens 5 tot de avond valt, doch niet later dan 6 uur, gemiddeld tot 4V₂ uur; hier gaat af voor rusttijden 3 uur, terwijl Zaterdags slechts tot 12 uur ^:s middags wordt gewerkt; zoodat die werkuren bedragen gemiddeld 8 per dag of per week 48 uren

Het werkloon bij de vlasbereiding wordt in den zomerarbeid per uur berekend en bedraagt, voor

een man 10 cents per uur of f 1,10 per dag,

een vrouw 7 cents per uur of f 0,77 per dag,

jongelieden (het geslacht maakt weinig verschil):

van 16 tot 18 jaren 5 cents per uur of f 0,55 per dag,

van 12 tot 16 jaren 3¹/, cents per uur of f 0,38 7₂ per dag.

Bij den winterarbeid heeft de berekening van het loon op de volgende wijze plaats :

Bij het braken van het vlas per bos 6 cents. Dit werk geschiedt alleen door mannen.

Het dagloon bedraagt hoogstens f 1,10 per dag.

Bij het zwingelen van hot vlas wordt het loon berekend per steen, (2,8 kilo) waarvoor wordt betaald 35 cents.

Een man zwingelt per dag 3 steen; zijn dagloon bedraagt dan f l.05,

eene vrouw 2^I/₂ steen per dag, f 0,87 V₂, jongelieden van beiderlei geslacht van 14 tot 18 jaar 1V, steen, dagloon f 0,52'/,.

Bij het opmaken van het vlas (dit werk geschiedt alleen door mannen) wordt het loon per steen van 2.8 kilo berekend, en bedraagt 6 cents.

Een man kan per dag opmaken 20 «teen, dagloon fl,20.

De verhouding tusschen het getal volwassen mannelijke arbeiders en dat der arbeidende personen bij de vlasbereiding staat als C tot 20.

In die verhouding is in de laatste jaren geene verandering gekomen.

IV. De lichamelijke, verstandelijke en zedelijke toestand van den vlasarbeider in het algemeen, en dus ook van de gehuwde vrouwen en jongelieden, staat beneden die van andere werklieden.

In hoofdzaak is dit te wijten aan de werkplaats waar het vlas wordt gezwingeld en waarin ze een groot gedeelte van het jaar doorbrengen, de zwingel-keet.

De vergelijking wordt op de eenvoudigste wijze gemaakt, door zo te stellen naast de zoogenaamde boerenarbeiders, die hun arbeid verrichten op het veld of in de landbouwschuren.

Wanneer men op de genoemde Zuid-hollandsche eilanden een werkman ontmoet, zegt de eerste blik of hij een vlasarbeider is ; het geestelooze bleeke gelaat, de beklemde ademhaling en heesche stem wijzen hem aan.

Vlaszwingelaars van 60 jaren, zijn hoogst zeldzaam, en dan nog lijden deze aan ziekten der borstorganen ; op iederen leeftijd boven 20 jaren schijnen zij 10 jaren ouder dan zij werkelijk zijn.

Treedt men eene werkmanswoning binnen, dan is één oogopslag voldoende om te weten of men bij een vlasarbeider is, daar in dat geval de orde, reinheid en netheid ontbreken, welke men in de eenvoudigste boerenarbeiderswoning aantreft, of ook bjj die vlasarbeiders waar de vrouw het zwingelen van vlas niet heeft geleerd en daarom in de huishouding blijft.

De financieele toestand der vlasarbeidersgezinnen waar de gehuwde vrouw in de huishouding blijft en dus geen loon verdient, is niet minder dan daar waar zij mede vlas gaat zwingelen.

De vrouw van don vlasarbeider verlaat 's morgens tegen vijf uur, mot haar man en kinderen boven de 12 jaren hare woning, voor de zwingelkeet.

In de rusttijden komen zij te huis eten en 's avonds tusschen 4 sn 6 uur keeren zjj terug. De woning en de zich daarin bevindende kleine kinderen, zijn den geheelen dag toevertrouwd aan de

De vlasboer zorgt in den regel, doch dit is geene verplichting, dat zijne werklieden eenig bouwland in gebruik hebben om aardappelen op te telen en geeft hen voorschot op hun te verdienen loon, wanneer zij verklaren dit te behoeven.

V. ilet huisgezin van een vlasarbeider kan niet bestaan van zijn weekloon alleen ; daarom moeten zijne vrouw, zonen en dochters, boven 12 jaar, door hunnen arbeid, tot de vermeerdering er van bijdragen : dit is de reden waarom vrouwen en meisjes in de vlasbereiding werkzaam zijn, en opdat zij daarin geld zouden kunnen verdienen, moeten zij reeds als kinderen in dien arbeid geoefend worden.

De vlasboer heeft niet gaarne jonge kinderen in zijn werk, omdat zo heni schade berokkenen, doch laat het toe om de wille hunner ouders.

Bij de vlasbereiding zijn geene werkzaamheden, die beter door kinderen of vrouwen kunnen worden verricht.

Het is den vlasboer alleen te doen om meer handen, meer werkkrachten te hebben.

Vli Omtrent den toestand der werkplaatsen, de zoogenaamde zwingelketen, verwijs ik naar de Nota van dr. Carsten. Ik kan daar nog bijvoegen, dat eene zwingelkeet, ingericht voor 20 werklieden, eene lengte heeft van 16 meter, eene breedte van en eene hoogte van 4'/, meter en circa f400 kost.

Behalve in die zwingelketen, zijn er vele gehuwde vrouwen die, zich niet van hare woning kunnende verwijderen, aan huis vlas zwingelen. Dit geschiedt in kleine houten getimmerten, een soort van geitenhok, annex of nabij het huis, eene enge tochtige ruimte.

De veiligheid der werklieden in eene zwingelkeet levert geen bezwaar op, omdat het gebouwtje slechts ééne verdieping heeft en de werklieden dus bij

fevaar, bijvoorbeeld van brand, dadelijk uiten staan.evaar, bijvoorbeeld van brand, dadelijk uiten staan.

Hunne gezondheid wordt door de

t slechte inrichting benadeeld en voor

: hun welzijn wordt niet gezorgd.

r Gevaar voor rampen en ongelukken

s bestaat alleen bij do nieuw ingevoerde

j braak- en zwingel werktuigen, waardoor

bij onoplettendheid verwondingen aan

de hand voorkomen.

Van lucht, licht, verwarming, reiniging en afzonderlijke lokalen voor de beide seksen is in de zwingelketen geen sprake.

Glasramen worden in de zwingelketen niet geplaatst, omdat het licht nadeelig werkt op het vlas.

De duur van het verblijf, rusttijden enz. is reeds behandeld onder III.

De vlasbereiding schijnt niet op groote schaal te kunnen slagen. Groote inrichtingen voor vlasbereiding, die in de laatste jaren in Nederland zijn opgericht door Maatschappijen en particulieren, hebben steeds tot teleurstelling geleid en zijn verdwenen, zelfs in tijden dat do vlasbereiding bloeide.

Het is geen sterke plant, en bet is te vreezen dat ingrijpende verbeteringen niet kunnen worden opgelegd, zonder haar, die sterk gebukt gaat onder de concurrentie van katoen en jute, in den laatsten tijd nog verzwaard door de al-gemeene malaise, ter dood te veroor-deelen, wat voor duizenden in den lande een zware slag zou zijn,' en aan den landbouw een nieuwe knak zou geven.

Toch zouden wettelijke voorschriften behooren gegeven te worden op de inrichting der werkplaatsen voor vlasbereiding, waar het braken en vooral waar het zwingelen van het vlas plaats heeft.

In do laatste jaren zijn hier en daar zulke werkplaatsen opgericht, waar het stof wordt verwijderd, zonder de arbeiders te schaden. Onder anderen had dit plaats door den heer M. Snaauw te Hen-drik-Ido-Ambacht. De voordeden aldaar verkregen zijn:

1°. dat de stofquaestie geheel is opgelost, zonder de werklieden of het fabrikaat te schaden ;

2quot;. de arbeid, die niet zwaar is, geheel wordt verricht door meisjes van 14 tot 18 jaren ;

3quot;. de inrichting onkostbaar is.

Toen voor eenige jaren den heer Jenkins, secretaris der Engelsche Maatschappij van Landbouw, met eene opdracht van de Commissie van Landbouw-enquete in Engeland, ons land bezocht, en verscheidene zwingelketen was binnengegaan, waarbij hjj door het stof veel moest hoesten, bracht zijn geleider hem ook bij den heer M. Snaauw, en vroeg daarna: wel mr. Jenkins, wat is uwe opinie over deze fabriek ? en zjjn

antwoord was: die hebt gij reeds gehoord, ik hoest hier immers niet, this is perfection.

Scheveningen, 27 Januari 1887.

Van Aken.

9041. V. Wij bedanken u voor de gedane mededeelingen. Wij vinden daarin alleszins aanleiding om het een en ander nader te bespreken, hetgeen ook voor u aangenaam moet zijn ons nader toe te lichten.

Zoo wilde ik u al dadelijk — omdat dit een punt is, waarover de heer Car-sten verklaarbaarderwijze niet gerept heeft — nader hoorén over die verhou ding tusschen den eigenaar van de woning en den huurder.

Gij hebt gezegd dat, wanneer met Januari de vlas-arbeider zich wendt tot den eigenaar van eene woning, en men het over de huur eens wordt, het dan beschouwd wordt als eene stilzwjjgende conditie, dat de overeenkomst omvat .de huur van de diensten van den arbeider, en van al de leden van het arbeidersgezin, met een groote ruimte van macht voor den eigenaar van de woning. Heb ik dat goed begrepen'?

A. Ja, en zonder reciprociteit

9542. V. Gij hebt gezegd, dat de eigenaar van de woning een onbeperkt recht krijgt van beschikking, zoo ver zijn belang dit medebrengt, over de werkkrachten van man, vrouw en kinderen, maar dat h|j geenerlei verplichting aanvaardt om dat gezin werk, en in dat werk voor het loopende jaar een bestaan te verzekeren 7

A. Juist.

9543. V. Welke gronden van wetenschap hebt gij om die verhouding zóó voor te dragen als gjj deedt?

A. üp grond dat ik gedurende de 30 jaren dat ik burgemeester was, die toestanden heb gadegeslagen en mede doorleefd.

9544. V Mijne vraag heeft meer ten doel om te weten of de arbeiders dat zon derlinge contract altijd prompt naleven 7

A. Niet altijd. Somtijds gebeurt het, dat zij, indien ergens anders meer te verdienen is, den boer laten zitten en toch in de woning blijven ; daarop volgt dan vervolging en uitzetting.

.9545 V. Hebt gij ooit bijgewoond dat zulk eene zaak voor den kantonrechter kwam 7

A. Neen.

9547 V. Hoe kunt gij dan zeggen, dan volgt de uitzetting ?

A. Zij worden per week gehuurd

9547. V. Maar wanneer de man zijn huur betaalt, dan krijgt do eigenaar geen recht om hem uit te zetten, dus dat begrijp ik niet. Laat ik het ronduit zeggen, wat ik bedoel, dat maakt het discours gemakkelijker en aangenamer. Hebt gij in die 30 jaar waarin gjj uw ambt hebt uitgeoefend wel eens gemerkt dat dit zonderlinge contract een onderwerp van kennisneming heeft uitgemaakt van eenig rechterlijk college, van den kantonrechter of van de rechtbank ?

A. Van den kantonrechter.

9548. V. Te Ridderkerk 7

A. Ja.

9549. V. In welken vorm, op welke manier ?

A. Er wordt een contract geteekend. In den regel wordt er slecht betaald, vooral als zij bij een ander gaan werken laten zij de huur oploopen.

9550. V. Wij moeten elkander goed begrijpen. Gij zegt nu, wanneer in Januari de boeren-arbeider bij den eigenaar komt en eenvoudig zegt: ik kom vragen om eene woning te huren, hoeveel is de huur, en men wordt het eens over den prijs, dan wordt er een contractlt;/eiee/cem/, waaruit de zeer zonderlij ke verhoudingen voortvloeien, die gij zoo even geschetst hebt 7

Dat zjjn exeptiön ; ik houd mij bij de hoofdzaak.

9551. V. Dan zal ik beginnen met do exceptiën. Gij zijt 30 jaar burgemeester geweest in Hendrik-Ido-Ambacht; waar ik heel goed weet, dat gjj uitstekende herinneringen hebt achtergelaten. Maar ik hob ook wel eenige ondervinding opgedaan in Uselmonde, en ik heb nooit van die contracten iets gehoord en daarom bevreemdt het mij zoo, en nu wil ik u deze vraag doen : hebt u wol eens ooit zoo'n contract gezien?

A. Daar bestaan geen contracten van; maar u bedoelt misschien die exception, die heb ik nooit gezien.

9552. V. Laten wij elkander goed verstaan. U hebt straks gezegd dat met eenvoudig mondeling te huren, zonder

verdere woordenwisseling, stilzwijgend eene overeenkomst wettig tot stand komt. Daarop hebt gij gezegd dat er gevallen zijn, dat die contracten geleekend wor den. Nu doe ik u de vraag: hebt gij die ooit gezien ?

A. Neen.

9553. V. Hoe weet ge dan dat ze bestaan ?

A. Zooals men in de gemeente dat dan hoort, van die praatjes, maar dat men wat op papier heeft gezet, is mij niet voorgekomen.

9554. V. Ik kan dit punt niet loslaten, want het handelt hier nu over eene bewering van nog al zeer ernstige vrijheids-verkorting van de arbeiders van die streek. Daarom kom ik nog eens op de zaak terug. Hebt gij ooit bijgewoond dat bij den kantonrechter te Ridderkerk eene quaestie te beslissen is gekomen over ue geldigheid of niet geldigheid van dergelijke stilzwijgend of niet stilzwijgend aangegane overeenkomsten ? Beantwoordt mij nu kort die vraag-. i

A. Neen. ¹

9555. V. Dan moet ik u zeggen, dat ik dat vreemd vind. Gij zijt daar 30 jaren geweest en ik ben er ook niet onbekend ; wij kennen dus die luidjes; er zijn beste, brave menschen onder, maar nu te zeggen dat ze zoo ontzaglijk onderworpen van aard zijn, dat zullen wij in het midden laten, maar het moet, dunkt mij, indien namelijk uwe bewering, waar wij nu over spreken, juist is, nog al dikwijls voorgekomen zijn dat dergelijke overeenkomsten aanleiding gaven tot quaestiën in rechten.

A. Ik heb nooit iets van dien aard bjjgewoond, want ik was bij die zaken niet betrokken.

9556. V. Gij die daar op dat kleine Hendrik-Ido-Ambacht woondet, met een beperkten kring rond u, gjj een wakkere burgemeester, zoudt toch wel geweten hebben dat Piet of Jan iets aan de hand had met dezen of genen eigenaar of boer. Hebt gij nu ooit beleefd dat er over zulk een overeenkomst een geding in rechten gevoerd is geworden ?

A. Bijgewoond niet, maar ik weet wel dat bij. herhaling menschen hun dienst hebben verlaten wegens wanbetaling.

9557. V. Dat zij uit hunne woning werden gezet als zij de huur niet betaalden, dat begrijp ik volkomen goed. Maar hebt gij nu ooit bijgewoond dat eenige kantonrechter, of de rechtbank te Uordrecht, bevel heeft gegeven om iemand uit zijne woning te zetten omdat hij niet zijne verplichtingen nakwam die gij daar straks beschreven hebt, om namelijk met eigen persoon en met al de zijnen al het werk te doen dat de eigenaar hem oplegt ? Dit is het punt waarop het aankomt ?

A. Voor zoover mij bekend is, is die quaestie nooit door een rechtscollege behandeld. De vlasboer kan de man wel altijd uit zijne woning verwijdere n wegens wanbetaling.

9558. V, De zaak is dus, dat do boer wel altijd het een of ander, bjj voorbeeld wanbetaling, weet te vinden, om den arbeider uit zijne woning te verwijderen. Maar gij hebt nooit uitgemaakt gezien dat eene dergelijke slaafsche overeenkomst door de rechtbank geldig werd geacht ?

Ik twijfel er aan of alles wel op quot; ^Pt papier komt, wat feitelijk geschiedt.

9559 V. De zaak komt dus hierop neer, dat het wel zoo ongeveer het idee van partijen is — maar zonder dat die overeenkomst echter kracht in rechten heeft — om den man op de wijze, zooals door u geschreven is, in dienst te stellen van den eigenaar der woning ?

A. De man moet altijd ten dienste staan van den vlasboer, doch deze behoeft volstrekt niet te zorgen dat hij het geheele jaar door werk voor zijn huurder heeft.

9560. V. Maar, wanneer de huurder zorgt, dat hij prompt op tijd betaalt, dan heeft de eigenaar geen macht om hem te verwijderen ?

A. Juist.

9561. V. Zoodat het beweerde slaafsche werkcontract bij slot van rekening blijkt niet heel veel bindende kracht te hebben!

En voor hoe lang loopt het huurcontract over de woning?

A. Van Mei tot Mei, doch de betaling geschiedt per week.

9562. V. Dus, goed begrepen, heeft do man, wanneer hij eenvoudig prompt per week betaalt, recht om te blijven?

A. Zeker

9564. V. En trekken de arbeiders met hunne huisgezinnen, als het in de zaken

te pas komt, ook naar andere provinciën ?

A. Ja.

9565. V. Kn dan wordt het geheele huishouden opgebroken ?

A. Dan worden de zeer kleine kinderen, die nog aan de borst zijn, in de gauwigheid gespeend en bij familie, maar dikwijls ook naderhand naar de begraafplaats gebracht. De andore van 6 tot 8 jaren, die niet mede kunnen, gaan bij familie.

95Ü6. V. Hebben zij dus nog wel eenige

frens in het medenemen ? Nemen zjj kineren van 6 tot 8 jaren niet mede?rens in het medenemen ? Nemen zjj kineren van 6 tot 8 jaren niet mede?

A. Hoe ver zij gaan, zou ik niet durven zeggen. Zij nemen ze zooveel mogelijk mede.

9567. V. Heeft dat dan geen schadelijken invloed op het schoolbezoek ?

A. Ja.

9568. V. Dat zult gjj waarschijnlijk ruimschoots gezien hebben?

A. Er zijn alle middelen aangewend om daar verbetering in te brongen. Eerst heeft men de proef genomen om tweemaal 'sjaars aangifte van de kinderen voor de school te laten doen, maar eindelijk heeft men gezegd, dat de kinderen, die met de ouders weg waren gegaan naar Friesland. Groningen of Zeeland, weder terug konden komen. Zoo hebben wij het trachten te verbeteren, maar de menschen konden er niet van tusschen.

9569. V. Zij rekenden zich dus verplicht om met den boer mede te gaan naar eone andere provincie?

A. Jquot;

9571. V. Staat tegenover dat gaan naar andere streken ook een behoorlijk loon ?

■ A. Het plukken wordt per bos betaald en daaraan wordt goed verdiend, maar overigens is het loon niet hoog, niet f 1 per hoofd. Do reis gaat op kosten van den boer, die. wanneer hij eenige personen bijeen heeft, bijv. oen veertigtal, een contract sluit met de spoorwegmaatschappij om ze tegen goedkooperen prijs te vervoeren. Op de plaats van bestemming aangekomen logeeren zij in de schuur, en dit gebeurt weken achtereen.

9572. V. Logeeren zij daar allen dooreen, oud en jong, ouders en kinderen ?

A. Ja.

9573. V. Dus daar heerscht een zekere gemeenschap?

A. Ja.

9574. V. Is dat niet ondienstig ?

A. Och, de ouders zijn altijd tegenwoordig; er is onder de jongelieden een zeer vrij verkeer, vandaar vroege huwelijken; maar van echtbreuk wordt nooit gehoord. Van het nemen van alle mogelijke voorzorgen bij engagementen, gelijk in den Haag geschiedt, verneemt men niets. Hoort men in den Haag van niet gelukkige huwelijken, in dorpen is dat eene zeldzantnheid onder die menschen. Vóór het huwelijk communisme, maar niet meer daarna. Wanneer ik hoor vertellen wat zooal in den Haag gebeurt, dan moet ik zeggen dat mijne onbeschaafde luidjes zeer zedelijk ziin. Diefstal komt niet voor; wanneer in de gemeente gestolen wordt, heeft het een schipper van elders gedaan. Op de eenvoudigste vragen aan jongelieden kreeg ik vaak een antwoord, dat een dragonder zou doen blozen.

9575. V. Uw indruk op het punt van zedelijkheid is dus, dat de toestand iets afwijkt van den normalen, maar niet bepaaldelijk ongunstig is?

A. Volstrekt niet. Er heerscht ruwheid en al te groote vrijheid van spreken, maar dit heeft geen kwade bedoeling. Men zegt u daar dingen in het gezicht, die, als men ze hier hoorde, iemand woedend zouden doen worden; maar de menschen hebben er de bedoeling niet meè iets onaangenaams te zeggen.

9576. V. Wat nu de verhouding der aankomende jongens en meisjes tot hunne ouders betreft, is het gezag der laatste gering, niet waar?

A. Dat gezag bestaat niet. De ouders hebben niets over hen te zeggen.

9577. V. Gij schrijft dit hieraan toe, dat zij reeds vroeg op zich zeiven staan ?

A. Ja, er bestaat eene andere verhouding tusschen hen dan elders. Wanneer een jongen als timmermansknecht zal worden opgeleid, dan begint hij met zijn 14de jaar misschien een dubbeltje in de week te verdienen en blijft dus tot zijn 16de en -Wde jaar afhankelijk van zijne ouders. Maar in dit geval is het juist omgekeerd. Zoodra een jongen 14 jaar is verdient hij misschien reeds twee-derde van het loon dat zijn vador en zjjne moeder verdienen. Hij levert dus eene belangrijke bijdrage in de kosten van het huisgezin. Als de kinderen te huis komen zeggen zij: hier hebt gij

het geld voor den kost. en het overige behouden zij voor zich zeiven om te verteren.

9578. V. Dus op zijn 14de jaar wordt zulk een kind van zijn kant van zijn ouders als het ware beschouwd als iemand die zich bij hen in den kost heeft ingehuurd ?

A. Ja, en de ouders hebben niets te zeggen en geen ontzag over hen. Als burgemeester is het mij dikwijls voorgekomen dat ik trachtte het ouderlijke

fezag in te roepen om iets gedaan te rijgen. Üan werd mij gezegd: doe gij het liever burgemeester, wij hebben niets over hen te zeggen.ezag in te roepen om iets gedaan te rijgen. Üan werd mij gezegd: doe gij het liever burgemeester, wij hebben niets over hen te zeggen.

9579. V. Dus van dien kant werkt het vroeg in verdiensten komen van dergelijke jonge kinderen al heel ongunstig ?

A. Juist; heel ongunstig, om de maatschappelijke verhouding tusschen de ouders en kinderen.

9580. V. Als gjj het voor het zeggen hadt, wat zoudt gij er tegen doen? Zoudt gij het toestaan van die verdiensten durven beletten door wettelijke bepalingen?

A. Neen, dat zou ik niet durven.

9581. V. Zoudt gij den moed niet hebben om dat cijfer van 12 jaar oen klein beetje naar bóven te brengen ?

A. Althans niet tot het 14do jaar; wel tot het 13de jaar.

9582. V. Ik geloof dat er een misverstand tusschen ons bestaat. Ik bedoelde dit: zoudt gij het, naar uwe ondervinding van dat volkje, van den toestand van hetgeen zij noodig hebben,, enz. enz.,

foedkeuren als er bepaald werd dal inderen onder de li jaren niet uit werken mochten gaan.oedkeuren als er bepaald werd dal inderen onder de li jaren niet uit werken mochten gaan.

A. Ik zou daar een jaar willen afnemen. In die streken althans zou ik slechts tot den 13-jarigen leeftijd willen gaan.

9583. V. En waarom zoudt gij het werken tot het 13de jaar wel, en boven het 13 jaar niet durven verbieden ?

A Bij wijze van transactie, omdat de ouders het geld, dat de kinderen verdienen, niet kunnen missen.

9584. V. Wij zijn nu op een bedenkelijk punt. Gij zegt — bij zeer kalme redeneering — dat het uiterste wat gij zoudt durven doen, zou zijn het uit werken gaan en geld verdienen tot het 13de jaar te verbieden; maar om dit verbod uit te breiden tot boven het 13de jaar, daartoe zoudt gij niet genegen zijn. Gij zoudt dus voor de kinderen boven de 13 jaar, de aanleiding tot dien ongelukki-gen toon, die ongepaste betrekking en houding tegenover hunne ouders niet durven wegnemen? Is er naar uw inzicht geen kruid voor gewassen om daarin verbetering te brengen ?

A. Neen, in de tegenwoordige omstandigheden zeker niet Omdat de vlasbereiding eene zwakke plant is, die bij verzwarende conditiën geheel ten gronde moet gaan, en dat zou geen kleinigheid zijn voor den landbouw.

9585. V. Laat ons even bij ons punt blijven. Wilt gij zeggen, dat de verdienste van het hoofd van het gezin te gering is om daarmee alléén te kunnen rondkomen ?

A. Ja. Als de wet er tusschen komt, verminderen de werkkrachten, want het zijn allen specialiteiten in hun soort, die niet door andere werklieden vervangen kunnen worden. Het loon zou stijgen, en dat moge noodig zijn voor den arbeider, maar de boer zou ten gronde gaan ; dat staat er naast.

9587. V. Is de slechte verhouding van kinderen van 14 jaar tot de ouders, altijd zoo erg geweest als nu ?

A Toen ik burgemeester werd, vond ik don toestand reeds, en die is zoo gebleven. De reden daarvoor was mij altijd een raadsel, ik bleef er blind voor, totdat mijne oogen zijn opengegaan door een artikel van dr. Kuyper in de Standaard, die heeft gezegd : dat is de verhouding die ontstaat wanneer de kinderen loon verdienen.

Toen ik dat las, zeide ik: dat is de oorzaak, hoe ben ik vroeger niet op dat denkbeeld gekomen ? De ouders worden afhankelijk van de kinderen, wanneer die loon verdienen.

9588. V. Dus gij schrijft het kwaad toe aan de oorzaak, die gij daar zoo even vermeldt.

Ik moet u nu nog eens vragen: is de toestand sedert uw komst vóór 30 jaar beter of slechter geworden ?

A. Die is dezelfde gebleven.

9589. V. Waren de loonen bij uwe komst in de gemeente hooger of lager?

A. Toen waren zij zoowat even hoog

als thans, later is er een bloeitijd gekomen tusschen 1860—1870, toen was het vlas tweemaal zoo hoog als thans.

9590. V Merktet gij dat ook in de loonen ? Welken invloed had dat op de huisgezinnen ? Werd er meer jenever gedronken ?

A. Men verteerde wat meer.

9591. V. Merktet gjj daar iets van in uwe betrekking als burgemeester?

A Ja als des Maandags de rapporten kwamen merkte ik, dat er in de herbergen meer gevochten werd en dat er nog al gescholden werd; daar zijn zij nog al ver in.

959'2r V. Zeg ons nog eens dit: toen nu de loonen hooger werden, kondet gij niet bemerken, dat de standaard van loven van het volk eon beetje beter werd, dat er een meer fatsoenlijke toon kwam ?

A. Neen, daar heb ik niets van gein erkt.

9593. Oat is een droevig antwoord ! Als de loonen laag zijn, moeten de kinderen geëxploiteerd worden om rond te kunnen komen, en als de loonen hoog zijn, wordt meer verteerd, leeft men wat ruwer. Als ik u vraag : gaat het dan wat betèr in de gezinnen ? zegt gij : neen. Daar had toch verandering ten goede in moeten komen. Niet waar?

A. Ja, dat had moeten gebeuren, maar het is niet geschied.

9594. V. Maar als men nu eens van den kant van den wetgever de hand had uitgestoken en men had eens bepaald, dat de kinderen beneden de 14 jaar niet uit arbeiden mochten gaan, dan zou het dan toen te doen zijn geweest ?

A. Wanneer de zaken bloeien, zooals in 1869 do vlasbereiding, dan kunnen zij wat dragen, omdat er veel geld verdiend wordt. Het natuurlijk gevolg echter van den bloei eener industrie is dat zij zich grootelijks uitbreidt, en dan worden dus meerdere werkkrachten gevraagd. Op hot oogenblik dat deze het zeerste noo-dig zijn, zou men, door het werken beneden de veertien jaar uit te sluiten, een deel van de zoozeer benoodigde werkkrachten daaraan onttrekken. Dat zijn twee dingen die elkander uitsluiten.

9595 V. Dus, naar u te hooren, zou eigenlijk het geschikte oogenblik om een begin te maken, nooit daar zijn. Gaan de zaken slecht, dan kan men er niet aan raken, want dan zou men de menschen hun brood ontnemen, en als de zaken goed gaan, moet men er ook de hand afhouden, want anders komt men tot dingen waar gij zoo even vati spraakt ?

A. Maar die bezwaren zouden b|j mij niet zoo zwaar hebben gewogen, men had er toch toe moeten komen.

9595amp;is. V. Gjj betreurt het dus, dat in de dagen van bloei die er geweest zijn, de hand niet aan het werk is geslagen, en men de zaak niet heeft verbeterd, want toen had bet er door gekund ?

A. Ja, ik heb toen ook met mijno zwakke krachten getracht het er door te krijgen, maar thans zou ik er den moed niet toe hebben.

9597. V Gij zeidet daar dat kinderen beneden de 14 jaren niet mede uit vlassen gaan ?

A. Ja. Ik heb in de zwingelketen nagegaan of de wet van 1874 nageleefd werd ; maar ik heb weinig kinderen gezien die beneden de 14 jaren aan het werk waren. Een vlasboer wil niet gaarne jongens beneden de 14 jaren aan het werk hebben Maar de jongens moeten het vak toch leeren, en daarvoor komen die kinderen van 13 tot 14 jaren bij hunnen vader in de keet een uurtje per dag werken. Somtijds waren zij bij mijne opneming in de keet aanwezig, en somtijds ook niet. Kinderen van 12 jaren heb ik er nooit aan het werk gezien.

9597. V. Wanneer ik u goed begrijp, dan zou, als zij toch met een enkel uurtje per dag op te leiden zijn. dit toch kunnen samengaan met een overigens geregeld schoolbezoek ?

A. Jawel.

9598. V. En gij zegt dat zij vóór hun 14de jaar niet geregeld arbeiden 1

A. Ja, een vlasboer heeft liefst geene arbeiders onder de 14 jaar.

9599. V. Wij zijn het dus eens dat een geregeld arbeiden bij den boer niet onder de 14 jaar plaats heeft?

A. Ja.

9600. V. En quot;wij zijn het ook eens dat het vak van dien aard is, dat het aan-leeren op 12, 13-jarigen leeftjjd mot enkele uren per dag best kan geschieden. Maar wat zou dan beletten om bet verbod op kinderarbeid tot op 14 jaar uit te breiden?

A. Dan kan het vak niet goed meer geleerd worden, üo jongens moeten het vóór hun i4do jaar leeren om met 14 jaar werkkracht te kunnen zijn.

9601. V. ik geloof, dat ik u aan dat enkel uurtje per dag niet te streng moet houden ! Nu, gij hebt waarschijnlijk bedoeld dat zij op l :2-jarigen leeftijd met een enkel uurtje beginnen om dan gaandeweg verder daarmede op te klimmen. Een verbod tot 13 jaar zou er dus door kunnen, maar verder zou men niet moeten gaan ? Zoo bedoelt gij hot ?

A Juist, Mijnheer de Voorzitter.

9602. V. Gij hadt in uwe gemeente

feene verordening krachtens artikel 82 er wet op het lager onderwijs?eene verordening krachtens artikel 82 er wet op het lager onderwijs?

A. Ik heb het wel geprobeerd en werkelijk etn voorstel daartoe in den raad gebracht. Deze had er geen bezwaar tegen, maar enkel onder voorwaarde, dat de omliggende gemeenten ook zouden meedoen. Want — zoo redeneerde de raad niet ten onrechte — wanneer deze niet hetzelfde doen, dan komen onze vlasboeren in eene slechtere conditie en onze kinderen loopen toch weg naar andere gemeenten.

9603. V. Wij krijgen van u, als oudburgemeester, een staaltje van de moeilijkheden, die de toepassing der verordening, bedoeld bij art. 82 der wet op het lager onderwijs oplevert. De ééne gemeente heeft geen moed of geen lust om daartoe over te gaan. omdat zij bang is dat haar buurvrouw het goede voorbeeld niet volgen zal.

A. Nog sterker, ik heb het er niet bij gelaten, maar, zoodra de gemeenteraad in principe een besluit genomen had, mij in aanraking gesteld met de besturen van verschillende omliggende gemeenten. Sommige wilden wel, andere hadden er niet den minsten lust in De laatsten zeiden ; dat is voor u, die midden in den kring zit, heel mooi en wel, maar wij die aan den buitenkant zitten, raken achter bij onze buren, die niet meedoen

Ik ben er een maand of drie mede bezig geweest en heb burgemeesters en wethouders gesproken, maar zonder vrucht.

9604. V. Gij kondt zoo de moeilijkheid wel verschuiven, maar niet opheffen ? Een bleef altijd de lijdende partij ? En daarop stuitte alles af?

A. Ja, wij zaten nog al goed ; ik vond het dus vrij naav, dat i/c moest beginnen, maar het kon niet anders.

960ö. V Zijn er nog meer industrieën waarop gij eene verordening volgens art. 82 in uwe gemeente wenschelijk zoudt gevonden hebben ?

A. Wij hadden steenbakkerijen, en daaromtrent heb ik opnemingen laten doen ; doch in de laatste jaren zijn de Usel-steenbakkerijen zoodanig verbeterd, dat daar geen kinderen beneden den wettelijken leeftijd meer werken.

9606. V. üij hebt zeer in het begin van uwe mededeelingen gezegd, dat het werken van kinderen beneden Je 12 jaar niet voorkwam dan bij den veldarbeid. Gebeurt dat veel?

A. Veel niet, maar het komt toch voor.

9607. V. Wat is uwe op jnie daarover ?

A. Dat de wet ook uitgebreid moest

worden tot den veldarbeid.

9608. V. Gij meent dus dat de veldarbeid moest verboden worden tot het 12de jaar, evenals de fabrieksai beid ?

A. Ja.

9609. V. Wat hebt gij er van gezien?

A. Dat de kinderen door dien arbeid

niet tot dien tijd kunnen schoolgaan, ofschoon zij er dezelfde behoefte aan hebben als de fabriekskinderen. Er is geen reden, waarom ilie kinderen vroe-

ger van school zouden moeten gaan. let is tegen hun belang En bovendien geloof ik dat men van kinderen beneden 12 jaar niet veel nut kan hebben, althans bij arbeid die met verstand verricht moet worden.er van school zouden moeten gaan. let is tegen hun belang En bovendien geloof ik dat men van kinderen beneden 12 jaar niet veel nut kan hebben, althans bij arbeid die met verstand verricht moet worden.

9610. V. Dus gij ziet in de vrijheid die gelaten is om voor den veldarbeid kinderen beneden de twaalf jaren te gebruiken, niet veel anders dan kwaad?

A. Ja, ik zie er geen behoefte in voor do ondernemers, geen nut voor do ouderS; slechts kwaad voor de kinderen. Mij dunkt gelijk recht v)or allen De kinderen van den landbouwer moeten gelijkstaan met de kinderen van den fabriekarbeider.

9611. V. Gaat in de vlasserij het werken van jongens en meisjes gelijk op met de volwassenen ?

A. Ja

9612. V. Zij komen in de vroegte. Hoe laat begint men in den wintertijd?

A. Omstreeks 5 uren.

9613. V. Hebt gij het werken op dat uur wel nagegaan ?

A. Ja, maar ik deed het niet dikwijls, omdat voor een bezoek in de zwingel-keet men zich bijzonder moet kleeden. Dat bezoek, wanneer ik het een enkele maal bracht, gold voornamelijk het brandgevaar. Ev was eene bepaling gemaakt omtrent de lantaarns. Slechts éénmaal is er een geval van brand geweest door onvoorzichtigheid, andere gevallen van brand waren eenvoudig aangestoken Maar bjj een bezoek in zulk een keet ziet men bij het eerste binnenkomen niets, slechts een flauw lichtje. Het gansche lokaal is vol stof, zoodat alle gezicht beneveld is En in die loca-liteit werken de menschen.

9614. V. De door u beschreven toestand, waarbij niets te zien was, geldt niet alleen voor den nacht in het duister, maar ook voor den dag ?

A. Over dag is het niet zoo erg.

9615. V. Maar in den beginne kondet gij toch de menschen niet zien?

A. Men kon de menschen wel onderkennen, maar reeds des morgens was er zeer veel stof; men hoorde slaan, spanen op en neer gaan, alles in schemerlicht.

9616. V. Gij moest eene andere kleeding aantrekken met het oog op uw lakensch goed?

A. Anders zou men niet toonbaar zijn; de voorkoopers uit Rotterdam hebben steeds een grijsgeel pak aan.

9617. V. L)e heer Carsten zeide ons dat het goed ware ook iets voor de verwarming te doen; maar zoudt gij te dien aanzien geen brandgevaar vreezen ?

A. Zeer zeker, dat ware zeer gevaarlijk. Ik heb het gezien dat een jongen op klaarlichten dag uit aardigheid een lucifer tegen een draad wierp, waardoor een zoo hevige brand ontstond, dat de menschen groote moeite hadden om zich te redden. De brandbaarheid van vlas is zoo ontzaglijk.

9618. V. Dus het zetten van kacheltjes in zwingelketen............

A. Is onmogelijk.

9619. V, Gij verteldet ons van do afgrijselijke atmosfeer. Dat bespeurdet gij zeker ook wel aan het armbestuur?

A. Zeker. De menschen hielden het er niet lang uit. Een zwingelaar van 60 jaar zonder gebreken is een witte raaf, met wien ik zou kunnen rondreizen om hem te laten kjjken De geboorten daarentegen zijn er ontzettend talrijk, wel een derde meer dan in Noordbrabant.

Dientengevolge is de kindersterfte er ook heel groot De menschen die jong sterven laten kinderen na, waarvoor het armbestuur zorgen moet. Daarom waren de armbesturen nog al zeer bezwaard. Ook doen zich vele ziekten voor, en in tijden van epidemieën werden zij er altijd mede bezocht. Toen ik er was, is er geen cholera-epidemie in ons land geweest of er deden zich bij ons gevallen voor.

9620. V. Gij zijt voorzitter van deNeder-landsohe maatschappij voor vlasindustrie?

A. Geweest.

9621. V. Waar is die maatschappij gevestigd ?

A. In Rotterdam.

9622. V. Wie is nu president?

A. De heer van Osenbruggen, lid van de Tweede Kamer.

9623. V. Die maatschappij heeft eenige jaren geleden eene prijsvraag uitgeschreven voor een model zwingelkeet. Wat is het verloop van die zaak geweest?

A. Wij hebben oen plan bekroond en in druk uitgegeven, maar niemand heeft het gebouwd.

9624. V. Hoe kwam dat? Waren er te veel kosten aan verbonden? Was het model te grootscheepsch opgezet?

A. Neen, de ontwerper had de zaak

foed opgezet. Ik weet de reden niet.oed opgezet. Ik weet de reden niet.

e Hendrik-Ido Ambacht zijn door den heer Snaauw en anderen fabrieken op gericht, waarbij de stofquaestie geheel is opgelost, maar in andere gemeenten van Zuidholland, bijv. in Oud-Beierland, worden volstrekt geen machines gebruikt. Als eene bijzonderheid deel ik nog mede dat op Oud-Beierland geene vrouwen in de zwingelkeet werken.

9625. V. Gij hebt gezegd dat op de prijsvraag, hoewel door den man die bekroond is, de zaak goed bekeken was, en gij niet hebt kunnen inzien dat met dit plan buitensporige kosten gemoeid waren, niemand van het plan gebruik gemaakt heeft. Niet waar ?

A. Ja, maar men is gaandeweg wel meer machinaal gaan zwingelen.

9626. V. Zijn dat Amerikaansche machines ?

A. De machines om te zwingelen zijn j meer Belgische. Het braken geschiedt met Amerikaansche en lerscbe machines. Alles wat wij in het buitenland aangaande die zaken gezien en goed bevonden hebben, is door ons getracht hier te lande in te voeren.

9627. V. En gij hebt daarmede nog al succes gehad?

A. Ja, vooral met de braakmachines. üe zwingelmachines hadden aanvankelijk ook nog al opgang, maar in den laatsten tijd is daarin weer stilstand gekomen.

9628. V. Waarom?

A. Het is een zwakke plant, en die het geprobeerd hebben op groote schaal, hebben echec geleden. Ook heoft men te Heerjansdam eene poging gedaan, maar 't gaat niet. Sommige vlasboeren hebben f 30 000 of f 40 000 in de zaak, maar met f 4000 kan men ook vlasboer zijn.

9629. V. Maar zijn aan de machines, zoo Amerikaansche als Belgische, tot welker invoering uwe maatschappij het initiatief heeft genomen en die wel niet in den laatsten tijd, maar vroeger dan toch door steeds meerderen werden gebruikt, groote kosten verbonden ?

A. Dat niet, maar het bezwaar is dat zij in verband moeten staan met eene stoommachine, en dat bezwaar is voor velen niet te overwinnen.

De heer Snaauw heeft eene stoommachine die zoo krachtig werkt, dat hij er volkomen stofzuivering door verkrijgt.

9630. V. Maar voor de lui die de middelen niet hebben om de kosten te maken voor eene dergelijke, betrekkelijk dure stoommachine, waarbij toch het een en ander komt kijken, zou daarvoor nu geen eenvoudiger middel zijn voor te schrijven, dat inderdaad verbetering zou aanbrengen ?

A. Dat kan ik niet zeggen, daaraan twijfel ik.

9631. V. Wij hebben van den heer Carsten gehoord, dat bij het braken het plaatsen van horizontale platen bovenin al veel goed doet.

A. Dan is er ook een stoommachine bij in het spel.

9632. V. Die horizontale platen kunnen toch zeer goed geplaatst worden, zonder dat er een machine aan den gang is?

A Misschien za! dat wat geven, maar ik denk niet heel veel.

9633. V. Zijn er andere dingen, die wel wat zouden geven ? Bij voorbeeld door den zolder weg te nemen, of de zolders boven de keten te verbieden, dan kan men boter ventileeren?

A, Dat zou wel goed zijn.

96336»«. V. Het zou ook goed zijn als er bepalingen werden gemaakt, waarbij verboden werd dat de gebouwen niet beneden den djjk werden opgericht?

A. Ja.

9634. V. Komt dit dikwijls voor?

A. Ja, men vindt die gebouwen in allerlei hoeken en gaten.

9635. V. Dus zij staan op plaatsen waar geen luchttrek is en dus alles blijft hangen ?

A. Ja.

9636. V. Dus als men nu toch maar wilde, zouden er wel eenige bepalingen te maken zijn om den toestand te verbeteren, zonder al te zware eischen te stellen ?

A. Ja, wel zeker, stofzuigers op bedekkingen zou men kunnen maken. Er zijn altijd wel verbeteringen aan te brengen, maar geheel voldoende waren zij te maken, wanneer die vlasboeren maar met stoom werkten.

9637. V. Maar hebt gij, terwijl gij in het gemeentebestuur waart, nooit getracht om eenige voorschriften te doen geven omtrent die verbeteringen op kleinere schaal ? Of kondt gij dat er niet doorkrijgen ?

A. Neen, want die gemeenten liggen daar zoo tegen en bij elkaar. Ridderkerk lag vlak tegen de gemeente aan, en als men nu hier iets verboden had, dan zouden de menschen allicht daarheen gaan. De maatregel moet dus al-emeen gelden, als een uitvloeisel van e wet, anders gaat het niet.

9638. V. Waren er geen andere bezwaren waarmede gij te doen hadt?

A. Welke dan?

9639. V. Ik vraag het u.

A. O neen, ik geloof dat hetgeen ik deed opmerken, de hoofdbezwaren zijn.

9640. V. Was de gemeenteraad dan uit zjjn eigen altijd gewillig om dergelijke dingen te doen ? Of hebt gij daar wel eens last meê gehad?

A. Neen, als ik kon aantoonen, dat

andere gemeenten het eveneeng deden, dau was de raad heel flink.

9641. V. Het was dus alleen de vrees voor den buurman, de aangrenzende gemeente, de vrees voor de concurrentie, maar anders zou men bij u en onder uw leiding wel gewild hebben?

A. Ja.

9642. V. Maar dan zou men daaruit afleiden dat als men maar een alge-meenen maatregel nam, waaraan allen moeten gelooven, men niet te kampen zou hebben met groote bezwaren 7

A. Dat geloof ik ook niet.

9643. V. Er is een punt waarop ik nog even wensch terug te komen. U, die het vak zoo goed kent, zou ik willen vragen of dit werk niet evengoed gedaan kan worden door volwassenen als door aankomende meisjes, met andere woorden, dat hot niet een vak is, waarvan men beweren kan dat er een kinderhand voor moet zijn?

A. Neen.

9644. V. Zoodat het gebruik van die aankomende jongens en meisjes toe te schrijven is aan.....?

A. Gebrek aan werkkrachten.

9645. V. En dan toch ook aan het geldelijk belang van den ondernemer, die zulke jongens en meisjes goedkoo-per kan krijgen dan volwassenen ?

A. üoedkooper kan ik niet zeggen, want in de zwingelarij werkt men gemiddeld 3 steen por dag, terwijl een vrouw er slechts '2% kan afleveren.

9646. V. Wordt er dan bij dit vak zulk eene eigenaardige handigheid ver-eischt ?

A. Er wordt voor dit vak eene zekere opleiding vereischt, en menschen die ander werk verrichten, zouden moeilijk kunnen vlassen. De eenige tactiek die in de vlasgerij bestaat, is om alles glad te maken en lang te houden.

9647. V. Nu hebt gjj ons nog enkele dingen gezegd die interegsant zijn, bij voorbeeld dat de vrouw niet kan zwingelen als zij het niet van jongs af geleerd heeft. Maar zou de toestand van het gezin als de vrouw niet werkte, wel slechter zijn ?

A. Neen..

9648. V. Maar dan wordt er toch minder verdiend ?

A. Maar ook beter huisgehouden, het reparatiewerk van den zwingelaar behoeft dan niet buitenshuig te gaan enz. Het huisgezin waar de vrouw thuis blijft, ig financieel beter af dan dat waar de vrouw medewerkt.

9649. V. Hebt gij gelezen wat pastoor Sloots eenlgen' tijd geleden hier voor deze Commissie over dat punt heeft medegedeeld ?

A. Dat is mij niet bekend.

9650. V. Deze was ook van uwe meening, dat het werken van de vrouw buitenshuis.....

A. Niets aanbrengt. Integendeel het huiggezin wordt er armer door. In het algemeen kan men zeggen dat het gezin waar do vrouw thuig blijft, in beteren, althang in niet minderen, toestand verkeert dan waar dit niet gebeurt. Dat is de ervaring van alle deskundigen, van ieder lid van den raad, van alle armbesturen.

9651. V. Zijn die gezinnen ook in een ander opzicht dan het financieele, in een betere toestand ?

A. Bij den gewonen veldarbeider houdt de viouw het huisgezin ordelijk, rein en net. Hier echter gaat de moeder reeds vroeg van huis en laat de kinderen, die nog niet mede uit werken kunnen gaan, onder de hoede van het oudste meisje, dat dan hoogstens 11 jaar ig, dug vrij wel aan eigen zorg overgelaten, achter.

Op schafttijd komen zij wel voor een oogenblik tehuis, doch eerst des avonds keeren man en vrouw, jongens en meisjes in de woning terug, van onder tot boven vol met stof. De vrouwen beginnen dan met de rokken uit te slaan, en men wachte zich wel op dat oogenblik in hare nabijheid te komen. Zeer na-tuurljjk ontbreekt dan do lust om huiselijke zaken te verrichten of zich met handwerkjes bezig te houden. Een eerste vereischte zou zijn om zelf toilet te gaan maken, doch zelfs daartoe komt het niet eens Zij blijven bij elkander hurken, totdat het 9 uren wordt en dan gaan zij naar bed.

Men kan dan ook met den eersten oogopslag zien o£ in een arbeidersgezin de vrouw al dan niet mede uit werken gaat. Dus financieel en zedelijk en huiselijk gaat alles hand aan hand.

9652. V. Gij hebt en passant aangehaald, wat gij ook straks gezegd hebt,

dat door het buitenshuis gaan werken van de vrouwen ook allicht een der andere kinderen zijn schoolgang kwijt raakt, want er moot er een op de kinderen passen. Niet waar ?

A. Ja, er moet altijd een oppassertje zijn, hoe klein ook.

9653. V. Wij hebben vele punten met u besproken. Komt nog iets bij u op? Bedenk u eens

A. Neen. Ik was er wel wat uit, maar ik was er 30 jaar in geweest. Toen 12 of 14 jaar geleden de heer Carsten in-formatiën nam voor het Staatstoezicht, heb ik die gegeven. Ook met andere heeren heb ik gesproken om op de hoogte te zijn. maar ik kan nu inderdaad niets meer zeggen!

9654 V. Er is dus geen punt meer te bepreken over de vlasserij ?

A. Neen.

9652. De heer Beelaerts van Blokland : In den aanvang is door u gezegd dat in die keten geene ramen zijn, omdat het licht nadeelig werkt op het vlas. Maar is die nadeelige werking wel zoo zeker?

A. Juist dat punt heb ik besproken met den secretaris der Maatschappij voor Vlasindustrie, den heer Moll, die een groot pakhuis heeft, en deze heeft mij mondeling verzekerd dat er geen licht mocht zijn, en mij gisteren nog in een brief gemeld; Mijne overtuiging staat vast, dat het licht schadelijk is voor het fabrikaat.

Hij zeide dat in zijn pakhuis geen licht mocht komen. En dit is overal het geval.

9656. V. Is dit een algemeene regel ?

A. Ja, een zwingelkeet met ramen ken

ik niet, wel zijn er slagen aan, die alleen worden opengezet van de windzij-de af.

9657. V. Hebt gij wel bemerkt dat het roten een leelijken reuk geeft, die nadeelig kan zijn voor de gezondheid?

A. Ik heb altijd gemeend dat die reuk nadeelig is, maar in den laatsten tijd schijnen de geleerden van eene andere meening te zijn. De reuk is erg hinderlijk, nog hinderlijker dan de reuk dien de

frachten van Den Haag verspreiden, en at zegt wat. Maar nooit heb ik eenig feit gezien dat het roten bepaald nadeelig is voor de gezondheid. Vroeger hebbenrachten van Den Haag verspreiden, en at zegt wat. Maar nooit heb ik eenig feit gezien dat het roten bepaald nadeelig is voor de gezondheid. Vroeger hebben

wij dikwijls epidemische ziekten gehad, ook vele gevallen van koortsen, maar dat was van lieden die in Zeeland hadden gewerkt De gezondheidstoestand is echter in den laatsten tijd veel verbeterd. Het is evenwel niet te loochenen dat het rootwater het drinkwater verpest.

9658. V. Wordt het drinkwater vermengd mot rootwater ?

A. De dammen in de polders moeten gesloten blijven, dus in den regel komt het polderwater niet vóór October in den boezem. Daar echter dikwijls vóór October de waterstand in de polders hoog is, moeten de molens malen, en dan wordt het water verpest. Ik tele-grapheerde dit dan terstond, volgens afspraak, aan den heer Carsten, die zich op de hoogte van den toestand kwam stellen, en daarna schreef ik mijn rapport.

9659. V. Ontstaan ziekten door dat slechte water?

A. Dat kan ik niet zeggen.

9660. V. Is men genoodzaakt boezemwater te drinken ?

A. Er is geen ander water, er zijn geen regenbakken.

9661. De heer Van Alplien ; Gij acht ■ het wenschelijk veldarbeid door kinderen beneden de 12 jaren te verbieden ; meent gij dat die arbeid zelf voor zulke jonge kinderen nadeelig is, of oordeelt gij het beter dat zij ter school gaan ?

A. De veldarbeid op zich zolf is niet ongezond, omdat die steeds in de open lucht geschiedt; die lucht is beter dan de schoollucht.

966'2. V. De Voorzitter: Zoudt gij ons ook iets over de steenfabrieken kunnen meedeelen, in verband met deze enquête?

A Vroeger heb ik twee steenplaatsen gekend : van Elk en Thooft, waar mijns inziens de werkuren vrij lang waren. Doch in den laatsten tijd heb ik daarvan niets meer gezien.

9663. V. Reden genoeg om u dan daar niet over te vermoeien. Dan bedanken wij u zeer voor uwe mededeelingen, die ons alleszins welkom zijn geweest.

Van Aken.

Ver hoor van den heer J. Plaisier Azn.

9664. De Voorzitter . Mag ik uw voornaam, naam, beroep en woonplaats weten ?

A. Jan Plaisier Arieszoon, 51 jaar, vlasboer te Ridderkerk.

9665. V. Drijft gij uwe zaak geheel op u zeiven ?

A. Geheel op mij zeiven.

9666. V. Doet gij dat al lang?

A. Reeds 28 jaar.

9667. V. Huurt gij ook land buiten de provincie ?

A. Jawel in de Haarlemmermeer.

9668. V. Ook in Friesland of Noordbrabant ?

A. In Noordbrabant is het wel eens gebeurd, maar niet in Friesland.

9669. V. In de Haarlemmermeer wel meermalen 7

A. Verscheidene keeren.

9670. V. Hebt gij het nog verleden jaar gedaan ?

A. Jawel.

9671. V. Als gij gehuurd hebt, stuurt g|j dan in eens net noodigo volk daarheen 7

A. Ja, om te wieden.

9672. V. En om te zaaien ?

A. Neen, dat doen zij daar..

9673. V. Gaan er man, vrouw en kinderen heen?

A. Ja.

9674. V. Dat zijn dus geheele gezinnen, die zich verplaatsen?

A. Ja.

9675. V. Hoe oud zijn de kinderen die medegaan ?

A. Van 12 jaar af.

9676. V. Vroeger misschien wel jonger 7

A. Dat kan wel eens gebeurd zijn, maar toch zal dat bij uitzondering geweest zijn.

9677. V. Verhuurt gij ook woningen ?

A. Jawel.

9678. V. Hoeveel hebt gij er wel?

A. Zes.

9679. V. Wonen daar vlasarbeiders in ?

A. Ja, zij zijn alle met vlasarbeiders

9680. V. Zijn dat alle jaren dezelfden?

A. Dat wisselt wel eens af. Ik heb er

die er 10 a 12 jaar en ook wel, die er 4 of 5 jaar in zijn.

9681. V. Is dat een jaarhuur?

A. Ja, die loopt van Mei tot Mei.

9682. V. Als gij eene woning verhuurt aan een arbeider, brengt dat dan mede dat hij voor u moet werken, ja dan neen 7

A. Ja, dat is eene verplichting, die op hem rust. Het gebeurt in den tegen-woordigen tijd wel eens dat de vlasboeren niet veel werk hebben, en hunne woningen vrij verhuren, maar het is eene uitzondering. Ik verhuur geen enkele woning vrij.

9683. V. Maar hoe ver gaat dat dan 1

A. Zij verbinden zich om bij ons, als

wij werk hebben, het geheele jaar te werken. Hebben zij bij ons geen werk, dan behelpen zij zich zooveel mogelijk, door bij landbouwers te werken ; 's zomers tegen vast loon ; 's winters is het stukwerk.

9684. V. Zij moeten dus met vrouw en kinderen altijd voor u klaar staan ?

A. Ja, dat zijn zij verplicht; dat weten zij.

9685 V. Maar de arbeider is toch niet altijd zeker werk bij u te vinden 7

A. Zeker is hij niet. Tegenwoordig, nu het met de vlasserij wat tegenloopt^ zitten wij er niet zoo dik in als vroeger.

9686. V. Dus, Plaisier, dat contract is voor u nog zoo kwaad niet. Gij hebt de zekerheid volk te kunnen krijgen als gij het noodig hebt, terwijl gij hun niets behoeft te geven als er geen werk is?

A. Jawel, maar daarvoor genieten zij ook rechten, en krijgen zij bijv. een huisje voor 11 stuivers huur als het f 1 waard is. Ik heb op het oogenblik zelfs eene weduwe, die maar een dubbeltje huur betaalt in de wintermaanden, en in de zomermaanden een kwartje, ofschoon dat huisje wel wat min is, dat erken ik.

9687. V. Zijn die woningen allemaal gelijk ?

A. Dat verschilt niet veel.

9688. V. Gij laat de menschen dus wonen beneden de waarde?

A. Ja.

9689. V. Waarom ?

A. Omdat zij bij mij in het vlas werken.

9690. V. En heeft die weduwe ook kinderen 7

A. Eene volwassen dochter, die ook medewerkt.

9691. V. En heeft die dochter kinderen ?

A. Neen, die is ongetrouwd.

9693. V. Gij hebt de woning voor een prikje verhuurd, omdat do weduwe met hare dochter, die reeds eene volwassen jonge vrouw is, verplicht zijn hij u te werken ?

A. Ja.

9694. V. Wij hebben de zaken van die andere woningen nu niet na te gaan, daarmede gaat het ongeveer hetzelfde, behalve dat er geen weduwe woont, maar mannen met vrouwen en kinderen 7

A. Ja, geheele huishoudens.

9695. V. üij gevoelt zeer goed, dat er een kwade kant voor den huurder aan is, maar daar staat tegenover, dat hij zooveel minder huur betaalt ?

A. Ja, zoo is het.

9696. V. Gij moet mij eens vertellen, hebt gij wel eens capties met uw huurders gehad 1

A. Uat is wel gebeurd.

9697. V. Omdat zij niet wilden werken ?

A. Ja, dat zij wegliepen naar een ander.

9698. V. Wat gebeurde er dan?

A. Dat zij soms geen huur betaalden.

9699. V. Maar dan kondet gij ze uit de woning zetten?

A. Ja, maar in den regel lieten wij ze zitten tot Mei, in de hoop dat zij dan zouden vertrekken, en dan gingen zij ook wel.

9700. V. Wij begrijpen elkander, maar nu moet gij mij eens op deze vraag antwoorden; hebt gij ooit getracht een huurder in rechten te dwingen om voor u te werken, of hebt gij dat nooit durven doen ? Als de menschen niet weg wilden, hebt gij u dan nimmer tot den kantonrechter begeven?

A. Neen, dat zou men niet kunnen, geloof ik; ik geloof, dat die menschen in dat opzicht Duiten de wet vallen, daar ia niets aan te doen.

9701. V. Dus zijn zij gebleven?

A. Als ik mijn kans schoon zag, liet ik ze vertrekken.

9702. V. Dat wil zeggen: bij de eerste de beste gelegenheid om van hen los te komen, maakt gij u van hen los?

A. Ja, met Mei is de huur uit, en vertrekken zij in den regel.

III.

9703. V. En daarmede is het uit ?

A Ja.

9704. Do heer Smit: Beschouwt gij het ook niet als een voordeel dat, wanneer do vlasboer werkvolk noodig heeft, hij bij voorkeur hen laat werken, die in zijn huisjes wonen, voordat hij vrije arbeiders neemt?

A. Ja, dat is het zeker; zij genieten de voorkeur.

9705. V. Dat is dus een voordeel dat gij niet genoemd hebt?

A. Ja, het gebeurt niet zelden in den togenwoordigen tijd, dat zij werk vragen, en dan kunnen die lieden het altijd krijgen.

9706. De Voorzitter : Dus gij begrijpt dat do goede trouw eischt om dan het eerste aan hen te denken ?

A. Ja, dat gebeurt ook, dat doet iedereen.

9707. De heer Goeman Borgesius: Indien gij met zulk een arbeider een contract aangaat over de bewoning van een huisje, dan weet hij dus dat hij verplicht is om voor u te werken, maar staat dan ook het loon dat hij krijgt vast of wordt daarover niet gesproken'?

A. Neen, daar wordt niet over gesproken ; het zomerloon staat vast. Het winterwerk echter is stukwerk, maar dat is niet gelijk, het eene jaar door het andere; dat hangt af van do omstandigheden en hoe wij zelf opschieten met onze verdiensten.

9708. V. Dus zij verbinden zich, althans zedelijk, om voor u te werken, maar het hangt van uwe goedheid af hoe uvoor hot winterwerk wilt betalen?

A. Ja.

9709. V. Komt het dikwijls voor dat zij niet aan hunne verplichtingen voldoen ?

A. Dat komt niet dikwijls voor.

9710. V. Schrijft gij dat hieraan toe, dat zij er zelf belang bij hebben om zich aan de overeenkomst te houden, met het oog op de toekomst, of zijn het werkelijk personen van zoo goede trouw, dat zij als zij eens iets op zich genomen hebben daaraan steeds voldoen?

A. De meesten zouden het zich tot eene schande rekenen, wanneer zij den baas verlieten; maar er zijn er ook enkelen, die niemendal om den baas geven.

9711. V. Zijn er geen bazen — gij zult dat natuurlijk niet doen — die wol eens van de groote macht, die dat contract hun op de werklieden geeft, eenig misbruik maken, wat de uitbetaling van de loonen betreft? Hoort gij daarover wel eens klagen ?

A. üo arbeiders willen daarover wel eens klagen, maar om namen te noemen van boeren, die daarvan misbruik maken, dat zou ik niet durven en niet kunnen

971'2. V. Ik moet dus uw antwoord zoo opvatten, dat door de arbeiders wel eens geklaagd wordt, maar dat gij de namen van de bazen, die reden tot klagen geven, niet kunt noemen?

A. Juist.

9713. De heer Smit: Is het loon van een arbeider die in een huis van den boer woont hetzelfde als dat van een vrijen arbeider, of is er verschil in, omdat eerstgenoemde verplicht is te werken?

A. In het loon is geen verschil. Maar die in een vrij huis wonen, komen wel eens bij ons en zeggen dan, «van zwingelen ben ik wat benauwd, mag ik niet braken?quot; Met dit laatste kunnen zij in den regel wat meer verdienen. Zij hebben dus het voorrecht dat zij het werk kunnen krijgen, wat zij het liefst doen.

9714. De Voorzitter : Zij zeggen dan : van zwingelen ben ik wat benauwd 1 Is daar reden voor?

A. Dat zal ik u zeggen. De verdiensten bij het zwingelen loopen zoo uit elkander. De eene arbeider verdient soms vee! meer dan een ander, die toch met dezelfde kracht werkt; daarom wordt er dikwijls verzocht om te braken. Maar een flink zwingelaar kan altijd meer verdienen als een braak.

9715. V. Dus in die spreekwijze van die menschen wil het niet zeggen, dat zij er benauwd van zijn, omdat zjj het zoo gevaarlijk voor de gezondheid achten, maar omdat zij met het zwingelen niet zoo goed voort kunnen ?

A. Juist Mijnheer, liet zit hem alleen in de verdiensten.

971G. V. Dit daargelaten, is het toch een kwaad werk dat zwingelen en braken ?

A. Ik geloof, dat het op den duur schadelijk voor de gezondheid is.

9717. V. Gjj zwingelt en braakt zelf niet, maar g|j ziet hot toch dikwerf en moet op uw volk letten; maar hebt gij dan wel eens aan u zelf bespeurd, dat het er niet deugde ?

A. Neen, dat heb ik nog niet kunneu ontdekken. Ik heb lang gewerkt in het op maak hok, dat is de plaats waar de laatste hand gelegd wordt, voordat het wordt verkocht. Daar is ook stof, en daar heb ik toch jaren achtereen gestaan.

9718 Dus gij hebt in uw jeugd meegedaan aan het opmaken van den steen, maar dan is het vlas toch reeds van de ergste stof gezuiverd ?

A Het ergste stof krijgt men bij het zwingelen en het braken, liij het zwingelen is het echter nog het kwaadst, omdat daar meer vluchtige stof is dan bij het braken.

9719. V. Gij leidt natuurlijk een andere levenswijze en blijft slechts korten tijd in de lokalen. Maar, volgens uw eigen ervaring, worden de menschen, die er van den vroegen morgen tot den donker toe in werken, niet oud?

A. Er zijn er weinigen van 80 jaar onder.

9720. V. Dat wil ik nu wel gelooven!

A. Ja, maar er is toch eeno oude vrouw

van 03 jaren, die zit er toch altijd in te hakken.

97'21. V. Nu komt het al wat dichter bij.

A. Ik heb nog een man van GOjaar, en ik heb hem gevraagd: hebt gij last van het stof? maar hij zeide: «neenquot;.

9722. V. Maar dat zijn uitzonderingen, niet waar ?

A. Dat zijn het.

9723. V. Wij zijn het er dus over eens, dat zij het beet krijgen op de borst ?

A. Ik houd het stof voor nadeelig; maar of de menschen, die eeno goede borst hebben er eene kwade van krijgen, durf ik niet uitmaken. Doch dat dogenen, die op de borst niet zuiver zijn, er last van krijgen, daar twijfel ik niet aan. en men ziet het ook.

9724-. V. Waar hebt gij uwe zwin-gelkeet ?

A. Op mijn erf.

9727. V. Is het bij u zoo, dat er boven nog eene bergplaats is, een zolder ?

A. Ja, daar maak ik tot Januari gebruik van.

9728. V. Maakt dat niet, dat het stof niet weg kan trekken ?

A. Ja, het is nadeelig.

9729. V. Daar hebben de geleerde heeren dus gelijk in ?

A. Ja; zij hebben niet altijd gelijk, maar daarin wèl.

9730. V. Doet men daar in uwe gemeente niets aan ?

A. Er bestaat geen plaatselijke verordening op.

9732. V. Van het stuiven weten wij nu al vrij wat af. Wat gij zegt, klopt met wat wij gehoord hebben van anderen.

Maar leven die rnen«chen nogal ordentelijk, of zijn er vele dronkaards onder?

A. Tegenwoordig weinig. Vroeger hadden zij nogal lust in Maandaghouden, cn dan gebeurde het vaak dat, als wjj uit stad terugkwamen, wij het werkvolk dronken vonden liggen. Maar dat is nu eene uitzondering. Ik herinner mij niet dat zij in dezen winter een dag aan don zuip zijn gegaan.

9733. V. Waaraan is dit toe te schrijven?

A. Ik denk dat de menschen wijzer zijn geworden.

9734. V. Zou het ook kunnen zijn omdat de verdiensten minder zijn?

A. Neen, tien jaren geleden waren de verdiensten beter dan nu, en toen was de toestand ook reeds gunstiger lt;lan twintig jaar vroeger.

9735. V. Dus gij meent waarlijk dat op dit punt verbetering is waar te nemen ?

A. Ja.

9736. V. Zijn er in uw dorp misschien lieden die zich daarvoor moeite geven ?

A. Neen, maar ik heb altjjd duideljjk doen bemerken dat het mij bitter slecht beviel als zij aan den drank zich te buiten gingen. Ik had misschien verder kunnen gaan, en hun de verkeerdheden van het misbruik kunnen aanwijzen, maar als vader heb ik mij niet over hen gesteld.

9737. V. Maar in het algemeen zijt gij niet ontevreden over den toestand, omdat die beter is dan vroeger.

Geldt dit alleen uiv volk?

A. Neen. iedere vlasboer van Ridderkerk zal hetzelfde zeggen.

9738. V. Hoe oud zijn de kinderen boven de 12 jaren, die gij in dienst hebt ?

A. Een van 12, een van 14 jaren, en dan kom ik tot een van 20 jaren.

9739. V. Hoeveel menschen hebt gij in dienst?

A. Omtrent 24.

9740. V. Blijven zij lang bij u?

A. Sommigen waren 20 jaren bij mjj, anderen korter.

9741. V. Zijn er onder, die reeds als jongens bij u kwamen?

A. Neen, ten minste niet onder hen die nu 40, 50, 60 jaren zjjn.

9742. V. Gij zegt, dat gij er een hebt van 12, van 14 en dan van 20 jaren. Komen er nooit geene kleine jongens bij u, om zoo gaandeweg wat te leeren en af te zien ?

A. Geen enkel.

9743. V. Begrijp mij wel: ik denk in het geheel niet aan jongens, die gij in dienst zoudt hebben, maar ons is gezegd, dat, om de vlasserjj goed te leeren, men daarmede jong beginnen moet. Doet men dit niet, dan krijgt men het nooit terdege beet. Daarom zou men de kinderen medebrengen van 12 jaren om wat to helpen en zoo langzamerhand er in te komen.

A. Dat is ook zoo. omdat de wet het toelaat. Als de ouders komen vragen om hunne kinderen wat te leeren, kan ik het immers niet weigeren. Ik noem het geheele huishouden aan om bij mij te werken.

9744. V. Gij neemt dus eigenlijk de heele familie aan ?

A. la. Ik had ze liever niet.

9745. V. Maar het aanleeren kan toch evengoed op het 14de jaar begonnen worden ?

A. Zeer gemakkeljjk.

971.6. V. Dus het zijn praatjes als men zegt dat zij op hun 12de jaar er mede zouden moeten beginnen?

A. Dat behoeft in het geheel niet; op het tide gaat het net zoo goed als op het 12de jaar.

9747. V. Dus wat uw vak betreft zou het u niets kunnen schelen als de wet bepaalde, dat gij geen kinderen beneden de 14 jaar zoudt mogen in dienst nemen ?

A. Neen, in hot geheel niet, ik heb ze liever van 14 dan van 12 jaar.

9748. V. Dit betreft het winterwerk alleen ?

A. Ja, want het zomerwerk is gezond.

dan zijn zij in de open lucht, en groeien zij harder dan als zij op de school zitten. Maar het is beter dat zjj zoo laat mogelijk met het winterwerk beginnen.

9749. V. Dus is het winterwerk nadee-lig voor hen?

A. Niet omdat het kinderen van 12 jaar zijn, maar het winterwerk is na-deelig ; hoe jonger zij daarin komen, hoe minder passelijk.

9750. V. Dus komen wij tot dit goede resultaat dat gij, dio er anders belang hij zoudt hebben om het anders te zeggen, voor uw zaak en bedrijf u er best in zoudt kunnen vinden als gij de kin-deren eerst met het 14do jaar zoudt kunnen nemen, en dat gij, die weet wat het vak vereischt, ook meent dat het winterwerk voor kinderen kwaad is?

A. Ja.

9751. V. Is het zomerwerk goed voor de kinderen?

A. Ja, dat is niet zwaar. Nu eens zijn zij dan eenige uren in het open veld, en dan weder binnen bezig. Dat werk is bepaald gezond.

9752. V. Ook bij regen en wind?

A. Als het regent komen zjj binnen, want dan kunnen zij buiten niets uitvoeren. Alleen als het vlas uit de slootcn moet gehaald worden, moeten zij doorwerken ; dat vlas moet er uit; maar dat duurt niet lang. Voor den wind komen zij niet binnen.

9753. V. Hoe oud zijn de kinderen die daarvoor in het open veld gebruikt worden.

A. Ik neem ze, zoover ik weet, nooit onder de 12 jaar.

9754. V. Doen anderen dat wel ?

A. Als zij het doen, heel weinig, want zij hebben ze liever niet.

9755. V. Maar zij moeten toch mede ?

A. Ja, zij zjjn in de huur begrepen.

9756. V. En wat doet men met de jonge kinderen, die niet mede kunnen?

A. Die gaan naar school.

9757. V. Men moet toch beginnen ze uit te besteden?

A. 01 gij bedoelt de wieders ?

9758. v. Juist, de wieders, als zij naar de Haarlemmermeer gaan?

A. Dan blijven de moeders thuis met de kinderen die niet werken kunnen.

9759. V. Is dat gebruik, dat de moeders thuis blijven ?

A. Een gebruik is het niet, dat hangt al af van de grootte van een gezin. Zijn er 1 of 2 kinderen, dan worden die wel eens uitbesteed en gaat demoeder mede, maar zoodra er 3 zijn, dan gaat dat niet meer, en denken zij er niet aan, dan gaat alleen de vader met de grootere jongens en meisjes.

9760. V. Dan komt er dus een heel aantal vaders en aankomende meisjes bij elkaar, niet waar ?

A. Ja.

9761 V. En dan ?

A. Ja, daar zullen we het nu hebben.

9762. V. Nu, en dat is niet goed, niet waar ?

A. Nou, goed is 't niet. Maar men moet niet vergeten, dat de hoofden dei-gezinnen er ook bij zijn, en die zijn ook niet gek en geven hun oogen den kost. Zij slapen wol in één vierkant, maar of daar nu onzedelijke dingen gebeuren, daarvoor durf ik niet instaan, doch druk zal 't niet wezen, als het al gebeurt.

9763. V. Daar zullen wij nu maar over zwijgen.

Nu moet gij mij dit nog eens zeggen : de kinderen van 12 tot 16 jaar zijn al aan het verdienen?

A J A

9764. V. Werkt dat allemaal goed of zit er ook een kwade kant aan ?

A. Daar zie ik geen kwaden kant aan, dat jongens en meisjes van 14—16 daar al iets verdienen.

9765. V. Gij hebt niet opgemerkt, dat de goede verhouding van de kinderen tot den vader er niet beter op werd, als de kinderen al hunne eigene verdiensten hadden ? als de vader voor een gedeelte begon te teren op het werk van de kinderen, bleef dan de vader de vader en de kinderen de kinderen ?

A. Daar mankeert wel eens wat aan, maar dan zijn zij 20 jaar of ouder; zoodra zij merken, dat zij meer geld waard zijn dan de kost, worden zij wel eens wat lastig.

9766. V. Dus, zoodra zij het besef krijgen, dat de vader wat op hen overhoudt, wordt de verhouding minder ?

A. Dat gebeurt wel, ik heb er do ouders wel over hooren klagen.

9767. V. Ziet gij wel, dat er een kwade ' kant aan is ?

A. Ja, dan is er een kwade kant aan.

maar als zij niet werken, zou de kwade kant nog veel erger zijn.

9768. V. Gij spreekt nu van jongens van 20 jaar, maar ons is door menschen, die er evenals gij te goeder trouw over spraken, gezegd, dat hot ook bij kinderen van 14, 15 jaar al voorkomt; hebt gij daar niets van gemerkt?

A. Neen ; dat kan ik niet zeggen.

9769. V. Wat kunt gij nagaan, dat jongens van 14 of quot;15 jaar kunnen verdienen 7 Vertel ons dat eens, dan kunnen wij nagaan of er quaestie van kan zijn?

A. Ja, dat is ongelijk, bijv. in het wieden, 10—12 stuivers daags, en bij de bereiding loopt dat van 12—16 stuivers.

9770. V. En bij het zwingelwerk?

A. Dat is stukwerk, dat gaat verschillend.

9771. V. Als de jongen handig is?

A. Nu, dan verdient hij f3,50 in de

week, als hij 16 jaar is, maar jongens van 14 jaar zullen dat niet licht halen ; die schat ik op f2,50 tot f3.00.

9772. V. Dus dien kwaden kant, dat zij een toon gingen aannemen tegenover hun vader, hebt gij niet bij jongens van 14—16 jaar opgemerkt? Wel komt dat, volgens u. voor als zij ouder worden ?

A. Juist, als zij 20 jaar zijn of daar boven, dan is het mis.

9773. V. Nu, ja, dan worden het zelfstandige mannen. Hebt gij de centrale vlasscherij wel eens gezien in Friesland ?

A. Neen, ik ben nooit in Friesland geweest.

9774. V. De machinale vlasscherij van Snauw, hoe werkt die ?

A. Wat de stof aangaat, goed.

9775. V. Is daar de lucht beter?

A Daar is het zuiverder.

9776. V. Maar er hangt veel kapitaal aan ?

A. Ja, maar daaraan niet alleen. Zij hebben bij de machine een stofzuiger, die goede diensten doet

9777. V. Wordt die met stoom gedreven ?

A. Ja.

9778. V. Wat kost zulk een inrichting ongeveer ?

A. Ik denk van 3000 tot 5000 gulden.

9779. De heer Smit! Is de qualiteit van machinaal gezwingeld vlas even goed als van het vlas dat met de hand bewerkt wordt?

A. Vroeger ging het niet zoo goed, maar tegenwoordig hebben zij het op eene goede hoogte gebracht. Zij beweren dat zij oven goed werk leveren als wij met do handen.

9780. De Voorzitter: In den laat-sten tijd zijn er niet van die machinale vlasserijen bijgekomen ?

A. Neen, de zaken gaan niet te best en de tijden zijn te ongunstig.

9781. De heer Van Alplieu: Er zijn hooge, luchtige, frische gebouwen met stofzuigers, maar ook lage met zolders er boven, waardoor veel stof blijft hangen. Maken de kooplieden ook onderscheid in den prijs of het vlas uit de eene of uit het andere gebouw komt?

A. Neen.

9782. V. Dus de qualiteit van het vlas is dezelfde?

A. Jawel.

9783. V. Wij hebben namelijk gehoord dat er kooplieden waren, die geen vlas wilden uit de werkplaatsen waar het licht was, omdat het vlas daardoor zoude lijden.

A. Dat weet ik niet; ik kan het ook slecht gelooven.

9784. De heer Smit: Wordt er tegenwoordig nog met de handbraak gewerkt, of gaat alles met de machine ?

A. De oude handbraak wordt nog steeds gebezigd.

9785. V. De oude Amerikaansche handbraak ?

A. Neen, oorspronkelijk is het de oude Hollandsche handbraak.

9786. V. Ik dacht dat die de wereld was uitgegaan.

A. Neen, die is juist de wereld weder ingekomen; de machines zullen misschien nog eerder de wereld uitgaan dan de handbraken.

De heer Roos.. dien u wel kent, kan nu niets meer doen met zijn gebouw ; hij heeft slechts een paar maanden gewerkt, en nu heeft hij niets meer te verwerken.

9787. De Voorzitter; Wij danken u vriendelijk voor uwe komst. Uw verhoor is afgeloopen.

J. Plaisier Az.

Verhoor van den heer Willem Plaisier, te ileerjansdam.

9788. De Voorzitter: Mag ik uw naam, voornaam, beroep ouderdom en woonplaats weten 7

A. Willem Plaisier, oud 43 jaren, vlasboer te Heerjansdam.

9789. V. Zijt gij van kindsbeen af in het vak geweest 1

A. Och, men begint met eerst mee te loopen,- en zoo komt men langzamerhand in het vak, totdat men zijn eigen zaak krijgt, en dan is men er geheel in.

9790. V. Was uw vader ook in het vak ?

A. Mijn vader is vroeg gestorven; dien heb ik niet gekend. Wij hebben toen voor onze moeder de zaak gedreven, met behulp van een gewonen onderbaas.

9791. V. üus uw vader had de zaak al. En zit gij nog altijd op dezelfde stee?

A. Neen, mijn geboorteplaats is Ridderkerk. Eerst met mijn trouwen ben ik naar Heerjansdam getrokken.

9792. V. Gij werkt voor u zelf?

A. Ja.

9793. V. Hoeveel menschen hebt gij in uw dienst?

A. 30 of 40.

9794. V. Gezinnen of menschen ?

A. Menschen.

9795. V. Houdt gij er ook woningen op na ?

A. Zeven.

9796. V. En die verhuurt gij ?

A. Ja.

9797. V. Dat brengt mede, niet waar, dat gij dan het gezin tegelijk huurt ?

A. Ja. Voor een jaar verbindt dat volk zich aan mij en ik mij aan het volk.

9798. V. Zij verbinden zich, om, als gij hen noodig hebt, bij u te komen werken ?

A. Ja.

9799 V. Gij verbindt u, om hen bij voorkeur te nemen ?

A Ja

9800. V. Maar gij behoeft toch geen werk voor hen te maken als het er niet is ?

A. Neen, maar men tracht toch werk voor hen te hebben.

9801. V. Dat is dus eene zaak van goede trouw?

A. Ja.

980'2. V. Hebt gij in zulke zaken wel eens capties gehad ?

9803. V. Dat zij niet wilden komen?

A. Ja. Misschien een jaar of 1 i geleden, toen er veel concurrentie was, heb ik wel eens volk verloren, tot mijn schade ; en toen de spoorweg gelegd werd door Usselmonde, waarbij veel geld voor hen te verdienen was, heb ik er ook een stuk of vier, vijf ontijdig verloren. Ik had ze gaarne willen houden; maar de grootcre verdiensten verlokten hen.

9804. V. En ge begreept dat ge dat eenvoudig hadt aan te ziun ?

A. Ja, er was niets aan te doen.

9805. V. Maar toen Mei gekomen was, hebt ge hen natuurlijk uit de woning gezet ?

A. Ja.

9806. V. Die kwamen niet te goeder trouw de zaak na ?

A. Neen.

9807. V. Do kinderen moot gij ook gebruiken ?

A. Ja; het spreekt vanzelf, dat die er in betrokken zjjn.

9808. V. Pacht gij ook wel buiten af? Bijv. in de Meer?

A. In Groningen en Zeeland.

9809. V. Zendt gij er de lieden dan. heen ?

A. Ja

9810 V. Gaan dan vrouw en kinderen mee ?

A. In den wiedtijd. Mei en Juni. gaat de vrouw niet mee of het moet zijn dat het gezin er vanzelf toe leidt dat zij den man volgt.

9811. V. btuurt gij ze ook weg om. te zaaien?

A. Neen, het zaaien gebeurt door een man die er verstand van heeft. Dit is-niet ieders werk.

9812. V. En hoe is het bij het plukken t

A. Dan gaan vrijwel allen mee.

9813. V. Gaan vrouw en kinderen dan allen mee of blijven die thuis ?

A. Als het gezin gedoogt dat do vrouw meewerkt, dan gaat ze mee. Maar wanneer er jonge kinderen zijn of andere omstandigheden vorderen dat de vrouw thuis blijft, dan gaat ze niet mee. Hetr gebeurt vaak dat de man alleen gaat of vergezeld van aankomende jongen»

9814. V. Men heeft ons ook gezegd dat het geheele huishouden wordt opgebroken, dat de kleine kinderen soms ontijdig worden gespeend. Is dat zoo ?

A. Dat is misschien wel gebeurd maar ik heb er geen ondervinding van dat het zoo ruw toegaat.

9815 V. Ziet gij het dan tegenwoordig niet meer om u heen ?

A Neen.

9816, V. Lijdt het onderwijs der kinderen niet onder dat heengaan 7

A. ik geloof niet dat bij ons nog kinderen beneden de 12 jaar werken. Alleen komt het in den wiedtijd, Mei Juni voor, dat een gezin allo kinderen medebrengt, niet om te werken, maar omdat anders de kinderen niet onder toezicht zijn en dus zouden moeten besteed worden. Hen mede te brengen is voordeeliger.

9817. V. Koopt gij ook vlas dat gij zelf niet hebt doen zaaien en wieden ?

A Wij koopen ook vlas te velde.

982!) V. Hebt gij eene drukke zaak ?

A. Ik heb des zomers 4U en des winters 30 mensohen ; dat is al een groote besogne, want de meesten zijn kleiner. ]k werk niet met • machines, behalve bij het braken van het vlas.

9821. quot;V. De machines nemen immers niet meer toe ?

A. Neen, niet omdat zij niet deugen, maar omdat de zaken slecht gaan. Hoe lager men zich houdt, hoe beter.

9822. V. Dat braken en zwingelen is een erge stuif boel, niet waar?

A. Ja, nogal.

9823. V. Is dat kwaad voor de men-schen ?

A. Jk geloof het wel, maar toch meen ik niet dat het zooveel ongezonder is dan in vele andere fabrieken. Zoo heb ik dezen zomer en. winter geen enkele zieke gehad, en dat zegt wel iets op een 30- tot 40tal mensohen. maar ik wil er niet mede gezegd hebben dat het een gezond werk is. Het kan toevallig zijn dat het zoo is.

9824. V. Maar over het algemeen is het toch een kwaad werk, niet waar? En de menschen worden er niet oud bij ?

A. Ja.

9825. V. Kan er niet het een en ander gedaan worden, om die kooien en keten wat beter te maken voor die lieden ?

A. Ja, mijn idee is, dat een flinke ruime keet altijd het beste is; een ruime keet geeft lucht en een nauwe keet niet. Het stof, dat bijv. tien man maken in een nauwe opgesloten, is veel bezwa-render dan wanneer zjj in eene ruime zijn, die eens zoo groot is. Dat is mijne overtuiging.

9820 V. Daarvoor zijn die machines, die stofzuigers, zeker goed ?

A. Dat is een heel goede zaak.

9827. V, Maar zjj zijn wat duur?

A. Ja, maar als men eene machinale

zwingelarij heeft, niet, want dan heeft men reeds eene stoommachine.

9828. V. Is het bij u zóó, dat men er van boven nogal wat stof kan kwijt raken, of is er een zolder boven ?

A. Neen, geen zolder, maar een open til. Bij de meesten wordt die ruimte ingenomen door een voorraad vlas.

Dat het bij mij zoo is, is louter toeval

9829. V. Maar dat is beter ?

A. Ja, daardoor heeft men meer in-houdsruimte.

9830. V. De middelen ter verbetering zijn er dns wel, maar men ziet op tegen de kosten ?

A. Ja. Over het algemeen worden. geen groote zaken gemaakt. De eene heeft bijv gebrek aan ruimte, maarzit tegen een dorp aan, zoodat hij niet kan uitbreiden ; de andere heeft weer wat anders dat hem in den weg zit. Men kan hier ook niet alles wat men wel zou willen. Nu zal men voor eene bloeiende zaak gaarne geld uitgeven, maar niet voor eene zaak die, zooals deze, lijdende is.

9831. V. Hoeveel jongens hebt gij onder die 30 of 40 menschen, van 12, 14 of 16 jaar ?

A. Drie of vier.

9832 V. En hoeveel meisjes van dien leeftijd ?

A. Hetzelfde getal. Jonge menschen van 18 tot 21 jaar zijn er veel meer.

9833. V. Bij winterdag werken zij op stuk?

A Ja.

9834. V. Wat verdienen-die jongens van 12—14 jaar?

A. De helft en ook wel iets minder van hetgeen een volwassen man verdient. Dat gaat al naar zij krachtig zijn.

9835. V. Verdienen die jongens wel een stuiver of 10 daags?

A. Wel minder ook, als zij er pas bij zijn.

9836. V. Zijn het ook praatjes dat zij er zoo jong bij moeten komen om het vak te kunnen leeren?

A. Ja, op hun 14de jaar is dat nog tijdig genoeg

9837. V. Gij zoudt er dua geen bezwaar tegen hebben, dat zij tot dien leeftijd school gingen ?

A. Gerust, dat kan.quot; Vroeger heb ik er misschien wel anders over gedacht, maar tegenwoordig zou ik het beter vinden dat de jongens naar school gaan.

9838. V. De meisjes komen niet zoo jong, wèl ?

A. Ook al; in den zomer is daar wel lichte arbeid voor te vinden.

9839. V. Bestaat er in uwe gemeente eene verordening op het roten 7

A. Neen.

9840. V. Er is toch wel over gedacht ?

A. Vanwege het polderbestuur meent u. Dat heeft echter geen betrekking op de gezondheid, maar op het uithalen van de dammen bij het roten.

9841. De heer Van Al|gt;Iieii: Is het hetzelfde, of het vlas machinaal of uit de hand bewerkt wordt?

A. Dat kan er naar zijn, dat hangt van het vlas af. Wanneer men sterk vlas heeft, dan kan men geregeld met het klappen van de machine doorgaan, maar minder sterk vlas, dat wat zachter is, wordt beter met de hand bewerkt

984'2. V. Maakt de koopman geen verschil uit welk gebouw het vlas gepresenteerd wordt, of het uit een hoog luchtig gebouw, dan wel uit een bedompt lokaal komt?

A, Dat zijn maar praatjes.

9843. De Voorzitter ; Wij danken u, dat gij gekomen zijt; uw verhoor isaf-geloopen.

W. Plmsier.

Verhoor van den heer P. Landheer. ( Verkort.)

9844 De Voorzitter: Wilt gij zoo goed zijn uw naam, voornaam, beroep, ouderdom en woonplaats op te geven ?

A. Pieter Landheer, arbeider, wonende te Oud-Heijerland, oud 54 jaar.

9845. V. Werkt gij in het vlas?

9^46. V. Hebt gij dat altijd gedaan ?

A. Ja.

9848. V. Is dat geen kwaad werk, dat gij doet?

A. Naar mijn oordeel niet, maar er kunnen zich wel zaken voordoen in het lichaam, dat het een kwaad werk wordt.

9849. V. Gij zoudt dus denken, dat het er meer van afhangt, hoe iemands aanleg is ?

A. Ja, zijn lichaamsbouw van binnen.

9850. V. Maar gjj zult wel ondervonden hebben, dat veel van uw tijdge-nooten al dood zijn ? of niet ?

A. Ja, dat wel.

9851. V. En gij zijt toch nog zoo oud niet ?

A. Neen.

9852. V. Dus gij gelooft niet dat het vak zoo kwaad is ?

A. Neen.

9853 V. En dat stof ?

A. Ik durf niet zeggen dat dat stof gezondheid geeft.

9854. V. Neeti, want dat zou wel een beetje erg wezen Maar gij ziet in dat stof niet veel kwaad '!

A. Neen.

9855. V. Hebt gij het nooit op uwe borst ?

A. Neen.

9856. V. En gij werkt altijd in dat stof ?

A. Ja, altijd.

9860. V. Hoesten de menschen, die met u werken, niet veel ?

A. Ja. Wanneer zij dan een vak kunnen krijgen, dat in de open lucht uitgeoefend wordt, dan verlaten zij de vlasserij.

9861. V. Zij beginnen al jong met het vak, op 12-, 13jarigen leeftijd, niet waar?

A. Jawel.

9862. V. Hebt gij niet gezegd dat ge zelf er ook zoo jong bij gekomen zijt?

A. Ja, toen ik 12 jaar was.

9863. V. Maar men zou het met 14 jaar toch ook nog best kunnen leeren?

A. Ja, dat zal wel waar zijn.

9864. V. Hoe laat komt gij 's morgens op het werk ?

A. In mijne joagenjjaren was d aar

omtrent goene vaste bepaling. Ik kreeg wel eens verlof om niet te veel van mij te vergen. In de eerste plaats mocht ik 's morgens zoo vroeg niet komen, omdat de baas het niet toeliet, in de tweede plaats omdat ik slechts medewerkte om mij in het vak te bekwamen, ten einde later tot steun van het huisgezin werkzaam te zijn.

9865. V. Dus de baas wilde niet hebben dat ge 's morgens in den donker daar kwaamt, omdat hij misschien bevreesd was voor brand ?

A. Dat niet. Maar de zaak zal wel geweest zijn, dat de baas dacht dat jongelieden de werktuigen niet zoo han-teeren konden als de meer bekwamen, en dal hij daardoor wellicht schade zoude ondervinden.

Misschien is het ook wel, omdat hij de kinderen langzamerhand zich wilde laten ontwikkelen. Met zekerheid kan ik de oorzaak echter niet opgeven.

9860. V. Dus men heeft in uw jeugd het uiterste niet van u gevergd?

A. Neen.

9867. V. Maar dat kan toch wel gebeuren Niet waar?

A. Ja, dat kan wel. Maar ik acht, dat zoo iemand geen vaderhart in zich omdraagt. Bovendien moet het dan toch in het geheim geschieden, want, wanneer de baas het bemerkte, zou een dergelijke vader, die te veel van zijn kind eisohte, zeker verhinderd worden ■daarmede voort te gaan

9868. V. üaat dikwijls het geheele gezin, man, vrouw en kinderen uit werken ?

A. Ja, met den zomerdag, om te wieden en te plukken.

9869. V. Dat gebeurde dus in uwe jonge jaren ook wel ?

A. Jawel.

9870. V. Maar, wanneer er kleine kinderen aan huis zijn, gaat dan de moeder ook mee?

A. Ja, wanneer er geen oudere kinderen zijn om te huis óp te passen, besteedt de moeder de kleinen uit bij een buurvrouw, of brengt hen bij haar familie, en dan gaan de vrouwen, uit noodzaak, mede om behulpzaam te zijn.

9871. V. Zij gaan dus buiten af medewerken naar de Meer, of Friesland of Groningen?

A. Neen, die kinderen hebben, blijven altijd in de woonplaats. Zij gaan niet van huis af, en komen 's avonds weder naar hare woning terug.

9872. V. Dus, als er quaestie is van naar de Meer of naar Zeeland te gaan, dan gaat wel de man met de aankomende jongens en meisjes, maar de moeder en de kleine kinderen blijven te huis. Is dit zoo ?

A. Ja, altoos in onze plaats,

9873. V. Dan danken wij u voor uwe mededeelingen.

P. L.vndiieer.

Verhoor van den heer A. Vau 't Zelfde.

9874. De Voorzitter; Wilt gij ons opgeven uw naam, voornaam, beroep, ouderdom en woonplaats 1

A. Adriaan Van 't Zelfde, vlasboeren wethouder te Ridderkerk, oud 57 jaren.

9875. V. Hebt gij veel menschen in uw dienst?

A. 25.

9876. V. Werkt gij met een machine ?

A. Neen.

9877. V. Gebruikt men die op Ridderkerk in het algemeen niet ?

A. Zeer weinig.

9878. V. Gelooft gij dat die machines niet gunstig werken?

A Het machinaal zwingelen is gunstig voor den arbeider. Verleden week ben ik, omdat ik hier voor de Commissie was opgeroepen, met onzen architect naar Rijsoord gereden, om daar eene nieuwe kolossale inrichting te zien. Beneden bewerkt men den afval van het vlas en boven bewerkt men het vlas zelf. Ik moet zeggen dat mij dit uitstekend bevallen is. Door de sterke stofzuigers verdwijnt het stof, zoodat niemand daarvan hinder heeft.

Bjj de lokken- en werkschudders was weinig stof, en ook daarin zou nog verbetering worden aangebracht, zoo dit van elders mogelijk bleek. Machines verdienen dus zeer zeker do voorkeur.

9879. V. Het is heel vriendelijk van u. dat gij opzettelijk daarheen gegaan zijt, nu kunt gij ons ook eens wat van die machines meêdeelen.

Is het daar nogal op grooten voet ingericht ?

A. Ja.

9880 Is die machine eene buiten-landache uitvinding?

A. Neen, zij werd te Hendrik-ldo-Am-bacht uitgevonden.

9881. V. Werkte de machine te Rijs-ooid op de proef?

A. Zij werkte reeds voorgoed.

⁽J88'i. V. Beviel u dat werk ?

A. Ja zij veroorzaakte bijna geen stof voor den arbeider.

9883. V. Gelooft gij dat het goed is wat zij maakt?

A. Ja.

9834 V. Maar daarbij komt veel geld kijken ?

A Ja, veel.

9885. V. Zoodat dit voor velen een beletsel is, het op die wijze te doen ?

A. Jn den toestand der vlasboeren is daar geen doen aan ; om de financiën bestaat er geen gezicht meer op.

988(i. V. Dat is ons meer gezegd. Maar te Rijsoord hebben zij toch iets goeds van dien aard opgericht.

A. Ja.

9887. V. Dus behalve dat ééno geval neemt het aanschaffen van machines niet toe.

A. Neen, omdat de tijden zoo slecht zijn. Een jaar of vier geleden sprak ik met mijnheer J. Smit, die mjj vraagde, of ik niet wat doen wilde om het bezwaar van het stof weg te nemen. Ik ben al eens zoo ver geweest dat ik een bestek heb laten maken voor eene machine, maar op raad van de heeren Moenskamk en Plaisier heb ik er geen genomen, want zij zeiden mij : als gij volk kunt krijgen, laat dan de machine maar schieten. Ik ben van achteren hun zeer dankbaar, want ik had anders alle jaren heel wat geld verloren.

9888. V. Gaat het zoo slecht?

A. Ja. ik wil wel weten dat ik niet zoo heel ongelukkig ben, en toch moet ik alle jaren geld bijpassen. En een vlasboer heeft in den regel geen kapitaal.

9889. De heer Smit: Gaan de landpachten ook achteruit?

A- Niet zoozeer.

Wanneer wij een daalder of 34 stuivers per steen maakten, zouden wij het gestolen moeten hebben om er van te kunnen leven. Vroeger verkocht ik het voor 88 stuivers.

9890 V. Is die landpacht in dezelfde verhouding gedaald?

A. De landpacht is gedaald, maar niet in verhouding van den prijs van het vlas. Jk herinner mij dat in Zeeland die pacht vroeger f 105 was; die is gestegen tot 150. en verleden jaar bedroeg z.ij nog f i'10.

9891 V. is dat per hectare ?

A. Neen, f l'-iO per Gemet.

9892. V. Dat is dus ruim f 280 per hectare Die pacht komt mij veel te hoog voor in verhouding van de pachten voor andere gewassen.

A. Ja.

9893. V. De Voorzitter: Wat verdienen die aankomende jongens, die bij u werken?

A. Als zij pas aankomen, op hun 12de jaar, dan krijgen zij 7 of 8 stuivers; maar zij schieten al spoedig op en verdienen dan 12 of 14 stuivers Die jongens werken niet zwaar; zij kunnen niet veel meer dan één kilo onder den arm dragen.

9894. Neemt gij hen nu en dan op het heele jaar door ?

A. Gedurende het heele jaar.

9895. V. Debt gij ook woningen ?

A. Ja, 10.

9896. V. Die worden door u aan die lui verhuurd, en gij begrijpt dan dat zij verplicht zijn met vrouw en kinderen bij u te werken, en gij acht u eveneens te goeder trouw gebonden als er werk is het eerst aan hen te denken?

A. Ja.

9897. V. En als er geen werk is, moeten zij maar terecht zien te komen?

A. Dan gaan zij bij de boeren. Overigens heb ik in den winter volop werk; dezen winter heb ik nog vlas uit de gemeente gevaren.

9899. V. Maar als zij niet willen komen, kunt gij hen dan rechtens dwingen ?

A. Volstrekt niet.

9900. V. Dat is dus bloot gebruik. Als de man niet kwam, zoudt gij de huur niet verlengen ; maar contract iamp; het niet?

A. Neen.

9901. V. Hebt gij nog iets in verband tot dit onderwerp mede te deelen ?

A. Ja, ik wil nog wel iets zeggen over de stof in de keten. Het hindert

mij wel dat de menschen daarin moeten verkeeren. Nu is dat zoo erg niet, als het hier in den Haag afgeschilderd wordt, zoodat zij er van dood gaan. Ik heb nog een man in mijn dienst van 06 jaar. die is vlashrakcr, en die heeft mij vóór mijn vertrek nog gezegd, dat ik gerust kan zeggen, dat hij geen last van stof had.

Men zou eene verordening kunnen maken, waarin bepaald werd om de keten iets breeder en hooger te maken, zonder zoldering of tilt en dat de zwingelaars een weinig van elkander moesten geplaatst worden, dan zou de stof zeer verminderen.

Ik heb maar een slechte keet, maar ik kan hem niet langer of breeder maken. Aan den eenen kant staat de drogerij, en daar mag ik niet te dicht bijkomen, aan den anderen kant is mijn inrij, aan den derden kant is de rijweg. Van de vlasboeren kan niets meer gevergd worden, er zijn er al veel over den kop gegaan; van de week zal er nog eene gtoote verkooping van een vlasboer plaats hebben. Ik zit aan alle kan ten tusschcn de vlasboeren.

9902. V. En hebt gij ons nog iets te zeggen, wat gij begrijpt dat ons van nut zou kunnen zijn bij ons onderzoek?

A. Ja, ik heb nog wel eens gedacht over het lot van die kinderen van 1'2 jaren die in de kooi bij mij werken. Ik heb bij mij een, die met zjjn vader meekomt om 5 uur. en tot 's avonds 5 uur met hem meewerkt. Ik heb den vader al dikwijls gezegd: laat dien jongen tot zeven uur liggen, de verdiensten blijveii hetzelfde, en van slaap groeien de jongens evengoed als van eten, maar de vader doet het niet.

9903 V. Waar eet zoo n jongen dan ?

A. Bij zijn ouders thuis.

9904 V. liaan zij schaften ?

A. Ja, zij beginnen van 5 uur tot 7 uur, dan hebben zij een half uur rust, dan wordt weer gewerkt van 7¹;^ tot 9 uur, en daarop gaan zij een vol uur eten.

9905. V. In de kooi?

A. Neen, zij gaan naar huis. Dan beginnen zij om 10 uur weer tot i'2 uur. Uan «stappenquot; zij een half uur zooals wij dat noemen, dan werken zij weer tot 2 uur, ruston dan weer een vol uur, en dan gaan zij door tot 5 uur'

9900. V. Zij hebben dus nogal dikwijls ru^t.

A. Ja. langer dan twee uur achtereen wordt nooit gewerkt.

9907. V. Kan dat ook zijn omdat zij het niet langer kunnen uithouden ?

A. Neen, het is een gewoonte, daar men niet aan kan veranderen, en wij zjjn geen groote bazen, al gaat het nu wat beter, nu mevrouw Smit haar werf wat heeft laten schieten, maar ik voor mij lian geen volk genoeg krijgen om mijn vlas te kunnen bewerken, zooals het behoort

9908. V. Dus de loonen zullen redelijk hoog zijn ?

A. Het zomerloon is van allen gelijk; maar het winterloon verschilt veel. want het hangt af van de handigheid. Het bedraagt van f 4 tot f 7,50.

9909. V. Hoe is het in de laatste jaren gesteld met het jeneverdrinken on-de bevolking?

A. Daarin is een beterschap waar te nemen van lOO pet.

9910. V. Waaraan schrijft gij dat toe ?

A. Dat kan ik niet zeggen. Toen ik

een jongen was, een twintig jaar geleden, zag men ze dikwijls bij twintigtallen over den dijk rollen. Maar thans wordt er geen bepaald misbruik van sterken drank meer gemaakt.

9911. V. Maar verdienen zij thans misschien niet genoeg meer om te kunnen drinken?

A. De verdiensten zijn ongeveer dezelfde als vroeger. Vroeger hadden wij groote kooien met volk, dan namen wij natuurlijk alle man. Nu zijn er langzamerhand scheepswerven bij ons gekomen, waar de kloeke mannen veelal naar toe gaan. De kooien zijn nu kleiner geworden, en hoe kleiner hoe zede-lijker.

9912. V. Daarin is men dus ten goede vooruitgegaan ?

A. De zedeljjkheid is zeer vooruitgegaan, wij hebben nu niets geen last meer bij het werk.

9914. De Voorzitter : VV'ij danken' u voor uwe komst. Uw verhoor is afge-loopen.

As. Van 't Zelfde.

Verhoor van den heer mr. J, B. Van Osenbruggeu.

( Vei kort.)

9015. De Voorzitter: Mag ik uw naam, voornamen, betrekking en woonplaats weten?

A. Mr. Johannes Barendinus Van üsen-bruggen. lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal en kantonrechter te Ridderkerk, oud 52 jaren, wonende te Charlois.

9916. V. Wij zijn er u erkentelijk voor, dat gij op ons eenigszins abrupt verzoek tot ons zijt willen komen. Naar ons eerst zoo straks bleek, is niet de heer Van Aken, maar zijt gij president van de Maatschappij voor vlasindustrie.

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter.

9917. V. Welke is de juiste naam uwer maatschappij ?

A. «Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der vlasindustriequot;, gevestigd te Rotterdam.

9918. V. Wie zijn er verder met u in het bestuur?

A. Secretaris is do heer C. £. Moll, wonende aan de Nieuwehaven te Rotterdam.

9919. V. Bestaat die Maatschappij reeds lang?

A. Verscheidene jaren. Ik zou het jaar van oprichting niet durven noemen, maar het is toch zeker een 20tal jaren.

9920. V. Wat is het doel van die Maatschappij.

A. Het hoofddoel is, zooveel mogelijk te zorgen dat de vlasbewerking zoo goed mogelijk geschiedt, en secundair wordt het oog gehouden op het lot van den werkman in het vlas : maar daar dit natuurlijk van vele omstandigheden afhangt, is het dikwijls moeilijk tot groote resultaten te komen of op dat punt iets van belang tot stand te bren-

fen. De hoofdzaak is de bewerking van et vlas tot de hoogst mogelijke volkomenheid te brengen. Vandaar dat op -verscheidene tentoonstellingen inzendingen gedaan en eervolle bekroningen verkregen zijnen. De hoofdzaak is de bewerking van et vlas tot de hoogst mogelijke volkomenheid te brengen. Vandaar dat op -verscheidene tentoonstellingen inzendingen gedaan en eervolle bekroningen verkregen zijn

9921. V. Welke middelen wendt de Maatschappij daartoe aan ?

A. Zij looft prijzen uit, en heeft ingezonden onder andere op de tentoonstelling te Amsterdam, Parijs en Weenen.

9026. V. Afgescheiden van het presidium, dat gij van de maatschappij waarneemt, waardoor gij op de hoogte zijt van den toestand, woont gij gedurende eene reeks van jaren op het eiland, waar deze industrie ia belangrijke mate gedreven wordt, zoodat gij daardoor en ook door uwe rechterlijke betrekking, op de hoogte zijt van de gebruiken en den toestand van dezen tak van industrie. Ik veroorloof mij met het oog daarop u eene vraag te doen. Er is heden beweerd, dat wanneer een vlasboer arbeiderswoningen verhuurt, de huurder daarmede stilzwijgend de verplichting aanvaardt voor zich, zijne vrouw en zijne kinderen, om het gansche jaar, zoo dikwijls de eigenaar dit in zijne zaken noodig heeft, gereed te staan om voor dien eigenaar te werken. Is u iets bekend van dergelijke verbintenis?

A. Neen.

9927. V. Ik heb ook gemeend het bestaan van dergelijke verbintenissen te moeten betwisten. Ik heb nooit bemerkt dat öf bij het kantongerecht te Ridderkerk öf bij de rechtbank te Dordrecht geschillen uit dergelijke verbintenissen voortvloeiende — die allicht zouden zijn voorgekomen — zijn berecht. Wordt dit door u bevestigd?

A. Mij is bekend, dat wel eens vaste arbeiders op boerenhofsteden vrije woning hebben, wat dan geacht wordt een deel van het loon te zijn; ik kan echter niet met zekerheid zeggen dat er ooit sprake is van overeenkomsten als door u worden bedoeld; regel zijn ze zeker niet.

9928. V. Toch zijt gij reeds vele jaren op het eiland IJsselmonde woonachtig, zoodat gij het bestaan daarvan haat kunnen kennen?

A. Ik woon sedert 25 jaren op het eiland, eerst als griffier, later als kantonrechter.

9929. V. Het schijnt dus, dat eene opvatting van goede trouw het besef medebrengt van eene zedelyke verplichting bij den arbeider, om voor den eigenaar te werken, en bij dezen om de huurders in de eerste plaats aan het werk te stellen, als dit er is.

Welke is in het algemeen de invloed

van het werken in het vlas, in zwingel-keten en braakputten, met het oog op de zedelijkheid en de gezondheid der menschen ?

A. Ik heb steeds gehoord dat het werken in vlas, voornamelijk het zwingelen, hoogst nadoelig is voor de gezondheid. Ik kan niet ontkennen dat er ook wel menschen op leeftijd zijn, die voortdurend, hun geheele leven lang, in de vlasserij zijn werkzaam geweest, zoodat ik niet per se zou durven zeggen, dat het werken in het vlas een vroegtjjdigen dood moet ten gevolge hebben. Maar dit is zeker waar, dat ik van de geneeskundigen altijd heb gehoord dat voor hen, die aanleg hebben voor tering, longontsteking en dergelijke ziekten, het zeer pernicieus is om te werken in de zwingelketen, wel te verstaan in de ou-derwetsche zwingelketen, zooals die nog voor verreweg het grootste gedeelte in gebruik zijn.

9930. V. Hebt gij als president van de Maatschappij voor vlasindustrie wel eens kennis gemaakt met de machinale inrichtingen daarvoor ?

A. Die heb ik wel gezien.

9931. V. Is het uwe ervaring, dat daarbij in belangrijke mate minder stof ontwikkeld wordt ?

A. Onmiskenbaar. Zeer zeker is dat eene zeer groote verbetering, en moet dé machinale bewerking veel minder schadelijk zijn voor de gezondheid. Ik geloof dat dit een feit is. Het is alleen treurig, dat betrekkelijk nog zoo weinig machinaal wordt gearbeid. Maar wellicht is dit hieraan toe te schrijven, dat het zwingelen slechts een zeer klein deel van de bewerking van het vlas is, en misschien ook daaraan, dat het in den laatsten tijd voor de vlasboeren een zeer ongunstige tijd is geweest, terwijl het oprichten van machinerieën geld kost, waarvan men op het oogenblik niet al te ruim voorzien is.

9934. V. Is van gemeenteverordeningen krachtens art. 82 der wet op het lager onderwijs niets tot stand gekomen ?

A. Neen.

9936. V. Hebt gij als kantonrechter, als president der vlas maatschappij en als daar ter plaatse verblijf houdend, ons ook het een of ander mede te dee-len omtrent den invloed der wet van •1874 op het bedrijf?

Heeft men zich gemakkelijk kunnen redden, toen de werkkrachten beneden de 12 jaar wegvielen, en zou er geen bezwaar tegen zijn dat die leeftijd nog werd verhoogd ?

A. Zooals de toestand nu is, geloof ik dat de kinderen dadelijk na hun twaalfde jaar in het vlas gaan werken, en vóór 1874 zullen zij niet veel jonger geweest zijn, op eene enkele uitzondering na, omdat dit werk eenige kracht vereischt, die men nog niet bij kleine kinderen vindt.

Dat het wenschelijk zou zijn dien arbeid te verbieden tot 14jarigen leeftijd, is natuurlijk; vooral indien zij die twee jaren op school kunnen doorbrengen, hoewel het niet wenschelijk schijnt om op veel hooger leeftijd te beginnen; althans men heeft mij wel eens medegedeeld dat, wanneer zij op hun 18de of 20ste jaar bij het vak kwamen, zij de noodige handigheid niet verkregen.

9937. V. Maar tusschen 12 en 18 jaar is nog eene groote marge ?

A. ü ja.

9938. V. Het doet mij daarom genoegen, dat ik de cijfers van 18 en 20 jaren heb hooren noemen, omdat andere deskundigen wel eenigermate in denzelfden geest spraken. Zij meenden dat men den leeftijd wel tot 14 jaar kon verhoogen ; dat strijdt niet met uwe me-dedeelingen, want gij spraakt zelfs van veel hooger leeftijd.

9939. L)e heer Van Alphen ; De heer Van üsenbruggen zou misschien nog iets bijzonders kunnen mededeelen ?

A. Ik heb gezegd, dat machinale bewerking te verkiezen is, en dat in het algemeen de meeste keten, wel ^T/_a en misschien nog meer, inderdaad lokalen zijn, die over het algemeen zeer ongunstig zijn ingericht. De andere getuigen zullen u dat ook hebben gezegd.

9940. De heer Beelaerts van Blokland : Er is door u medegedeeld, dat de toestand van de vlas-industrie kwijnend was. Dus moet men, als ik het wel begrijp, voorzichtig zijn met het maken van wettelijke bepalingen, die zouden strekken ten gunste van den arbeider, opdat de industrie daardoor niet zou worden geknepen. Maar zijn u ook

■wettelijke bepalingen bekend, die u zoudt meenen dat strekten ten gunste van den werkman, zonder de industrie te benadeelen ?

A. Nadeel voor de industrie kan alleen gelegen zijn in de kleine winstderving ; men zal kapitaal moeten opnemen.

1^41. V. En meent u dat er nog af kan ?

A. De zaken gaan in de laatste jaren zeer slecht; ik geloof dus wel dat er eenig bezwaar zou zijn. Zeer veel affaires, die vroeger gedreven werden, verdwijnen, en over het algemeen is er veel geld in het vlas verloren.

9942. V. Het zou dus moeilijk zijn om bij de wet voorschriften te geven

A. Ik geloof dat het er beter door zou worden, maar de boer zal op groo-tere lasten komen, en ik kan niet ontkennen dat onder de tegenwoordige omstandigheden daaraan nogal bezwaren verbonden zouden zijn.

9943. V. En zoudt u meenen dat een verbod van arbeid beneden de 14 jaar geen bezwaar zou zijn voor de industrie ?

A. Naar hetgeen mij er van bekend is, geloof ik dat dit geen bezwaar voor de industrie kan opleveren ; wel zou dit het geval zijn met den leeftijd van bo ven de 18 jaren, waarvan ik zoo straks gesproken heb, doch voor den leertijd tot 14 jaren niet.

9944. De Voorzitter: Wjj danken _u voor uwe betoonde welwillendheid en voor de gegeven inlichtingen.

J. B. Vax üsenbruggen.

Verhoor van den heer H. K. Westra.

(Verkort.)

9945. De Voorzitter: Welke zijn uw voornaam, naam, beroep en woonplaats ?

A. flarmen Klazos Westra, landbouwer te Kimswerd, gemeente Wonsera-deel.

9946. V. Doet gij in vlas ?

A. Neen, ik ben landbouwer en nog meer veehouder.

9947. V. Maar gij werkt toch in het vlas?

A. Neen.

9948. V. Er bestaat toch in Kimswerd pene centrale vlasbereidingsinrichting ?

A. Jawel.

9949. V. Waarbij gij opzichter zijt ?

A. Neen, ik ben wel mede-oprichter.

9950. V. Waarom hebt gij dit gedaan, wat was het doel met die oprichting ? Vertel ons daar iets van.

A. Het is gedaan, omdat de hokken, waarin gewerkt werd, veel te klein waren. Wij hebben nu een grooter lokaal laten maken op den kouden grond, waar een goede 30 man kunnen werken.

9951. V. Dus is de geheele zaak maar voor 30 werklieden? Meer niet?

A. Ja, ruim 30.

9952. V. Er wordt machinaal gearbeid ?

A. Neen, met de handen.

9953. V. Is dat eene naamlooze vennootschap?

A. Neon, het lokaal is opgericht dooj^-kerkvoogden.

9954. V. Gij zijt zelf kerkvoogd ?

A. Ja, Mjjnheer de Voorzitter.

9955. V. Was het doel om aan de menschen werk te verschaffen ?

A. Neen, om een gezond lokaal te verkrjjgen.

9956. V, Wordt er in uwe streek veel vlas verwerkt ?

A. Ja, nogal aardig wat.

9957. V. Maar kerkvoogden oordeelden, dat dit in te slechte lokalen gebeurde ?

A. Juist. Kerkvoogden hebben toen een gebouw opgericht, dat aan de eischen van licht en lucht voldoet en waaruit de stof kan opstijgen.

9958. V. Is er eene machine gemaakt tot verwijdering van de stof?

A. De stof trekt evenzoo op als de rook uit een schoorsteen.

9959. V. Van zich zelf?

A. Ja.

9960. V. Daar is dus geen kunstwerk voor gemaakt ?

A. Neen, er is niets kunstmatigs bij.

9961. V. Hebt gij dan van boven eene groote opening ? en hoe werkt dat ?

A. Er zijn 8 houten kokers.

9962. V. Staan die er boven op?

A. Neen, er zjjn acht verschillende kokers in den naad van het dak.

9963. V. En het lokaal zelf?

A. Het lokaal is verdeeld in 8 werkplaatsen, en van boven is één geheel, zonder zolder.

9964. V. Komt er lucht onder in het lokaal door openingen aan de kanten?

A. Anders niet dan door de binten en door de deur, daardoor kan er lucht inkomen.

9965. V. Kn hoe krijgt men dan den trek ?

A. Door den wind die er op slaat.

9966. V. Is dat gebouw gezet door een man, die buitengewoon werk van die zaken had gemaakt, een deskundige, iemand uit Holland of buiten af.

A. Neen, naar onze eigene ervaring en goeddunken hebben wij het gebouwd. In het begin ging het met de kokers nog niet goed.

9967. V. Zegt gij dat het eerst niet goed ging met die kokers ? Later dan wel?

A. Eerst waren er te weinig. Wij hebben er meer in gemaakt. Nu trekt de stof beter weg en hebben de menschen er geen last van.

9968. V. Wat doet men daar ? Braken of zwingelen ?

A. Braken.

9969. V. Waarom heet dat gebouw •de centrale werkplaats ?

A. Dat weet ik niet.

9970. V. Werken de 30 personen voor rekening van kerkvoogden of voor eigen rekening ?

A. Voor eigen rekening.

9971. V. Ieder betaalt dus voor zijne werkplaats ?

A. Jft

9972. V. Hoeveel?

A. 15 centen per week en dat duurt ongeveer '20 weken.

9974. V. Wat hebben kerkvoogden er aan besteed?

A. Ruim f'2000.

9975. V. Het is dus meer eene zaak om oen goed werk te doen? Of is zij mislukt?

A. Men had meer het oog op de gezondheid der menschen, die in strooien hutten werkten.

9976. V. Gij maakt dus ongeveer f 4 Vi Q per week, of f lOO per jaar?

A. Mot dio administratie ben ik niet bekend.

9977. V. Werken die menschen allen voor zich zei ven ?

A. .Ia.

9978. V. Dus eigenljjk huisindustrie ?

En die onderneming noemt gij de centrale werkinrichting ?

A. Bij ons wordt zij het nieuwe, groote braakhok genoemd.

9979. V. Waar wordt er gezwingeld ?

A. Dat doen zij bij ons niet.

9980. V. Loopt het met het braken af?

A. Ja, en met het schoonmaken, alhoewel ik geen vlaswerker ben.

9981. V. Zijt gij niet bekend met den loop van de behandeling?

A. Neen, heel weinig.

9985. V. Werd er vroeger veel geklaagd dat de menschen het spoedig op de borst kregen, voordat die inrichting er was?

A. Ja, nogal een heele boel, [met hoesten en zoo wat.

9986. V. Hoelang bestaat die inrichting nu?

A. 13 of 14 jaar.

9987. V'. Ik heb u immers goed begrepen, dat die menschen, die daar nu te zamen komen werken, vroeger ieder voor zich in hun eigen huis werkten ?

A. Ja

9988. V. Gjj gelooft dus dat in die 14 jaren de toestand wel verbeterd is, dat de menschen het beter kunnen stellen ?

A. Ja, zij hoesten niet zoo erg als vroeger; toen konden zij zich soms half dood hoesten.

9989. V. Gij gelooft dus dat men een goed en nuttig ding gedaan heeft, waarover gij tevreden zijt ?

A Ja.

9994. De heer Van Alphen: Wordt in dat groote braakhok niets anders gedaan dan gebraakt?

A. Neen.

9995. tie heer Borcfesins; Zijn er in dat braakhok ook kinderen werkzaam ?

A. Ja. maar niet beneden de 12 jaar.

9996. V. Wel daarboven ?

A. Ja van 14 tot 16 jaar.

9997. V. Ook meisjes en vrouwen?

A. Neen.

lOOul. V. Weet gij ook of er bij u eene verordening bestaat naar aanleiding van art. 82 der schoolwet, waarbjj aan de gemeenteraden de bevoegdheid is gegeven, ook den arbeid van kinderen buiten fabrieken en werkplaatsen te verbieden ?

A. Ja zulk eene verordening bestaat er. Volgens deze mogen de kinderen

Verhoor van den heer J. F. Jansen.

(Verkort.)

10010. De Voorzitter : Wilt gij uwen naam, voornaam, beroep, ouderdom en woonplaats opgeven ?

A. Johannes Frangiscus .lansen, burgemeester van Tilburg, oud 63 jaar en wonende te Tilburg.

10011. V. Gij zijt nu al een kleine twintig jaar burgemeester van Tilburg, niet waar?

A. Juist 18 jaar.

10014. V. Er is in Tilburg eene tamelijk uitgebreide en uiteenloopende fabrieksnijverheid, niet waar?

A. Ja.

lOOlibis. V. Welke voornamelijk?

A. De voornaamste fabrieksnijverheid is die der wollen stoffen. Verder zijn er nog eenige fabrieken van werktuigen en is er nog een enkele meelfabriek.

10015. V. Er is ook nog eene steenbakkerij, niet waar?

A. Ja, er zijn nog eenige kleine steenbakkerijen. VVel wordt door een inwoner van Tilburg eene groote steenbakkerij gedreven, maar die is gelegen in Gilse-Rijen.

10017. V. In die kleine steenfabrieken werkt geen talrijk personeel?

A. Er werken weinig mensohen.

10018. V. Werken daar ook kleine jongens, natuurlijk boven de 12 jaren 1

A. De eenige fabriek, waar wij kinderen beneden de 12 jaren aan het werk gevonden hebben, is juist een dier steenbakkerijen. Eene enkele maal is daar tegen geverbaliseerd. De kinderen werden gebezigd voor het dragen van steenen, en waren onder de 12 jaar.

10019. V. Schrijft gij dit kwaad aar. de persoonlijkheid van den fabrikant of aan de eisohen van het vak toe ?

A. Aan de persoonlijke winzucht var. : den fabrikant, die zijne eigene kinderen zoowel als die der buren bezigt. Zij verdienen een kleinigheid, en de oudere moedigen dit in den regel zeer aan.

10023. V. Is er niet een enkele sigarenfabriek ?

A. Er zijn twee sigarenfabrieken ? Op de grootste werken een 50, 60 jongens. Persoonlijk heb ik een onderzoek ingesteld, en er waren bepaald geen kinderen onder de 12 jaar. Dat was de fabriek van Van Roessel.

10024. V. Werken daar 50 of 00 jongens ?

A. Werklieden, waaronder ook jongens.

100-25. V. Maar een groot deel immers toch, 30 of 35 ? Of weet gij het niet precies ?

A. Het gaf mij don indruk dat er een 50 menschen aan het werk waren. Ik geloof dat zich daaronder hoogstens een 15- of 20tal jongens bevonden.

10026. V. Werkten er ook vrouwen of meisjes?

A. Neen.

10030. V. Gij hebt ook nog eene steenhouwerij. Is die van eenige beteekenis ?

A. Er zijn twee steenhouwerijen ; die werken met 6, 8 of 10 menschen.

10031. V. En hoe werken die?

A. Meestal in de open lucht.

10032. V. Dat is een stoffig, gevaarlijk werk, niet waar ?

A. Ge begrijpt dat het afkapsel van den steen, wanneer het met de lucht vermengd is, bij het inademen in de longen dringt, en het daarom een groot

voordeel is dat zij in de open lucht werken.

10033. V. Dus zomer en winter in de open lucht?

A. Ja; ik heb er een in mijn buurt en zie bijna altijd buiten werkén.

10034. V. Gij zegt «bijna altijdquot;. Dus is er toch gelegenheid om binnen te werken 7

A. Ja.

10035. V. Is dat dan een tamelijk ruim lokaal ?

A. Ja, en de deuren staan altjjd open. Ik geloof dat men daar wel op bedacht is om het kwaad zooveel mogelijk te weren. Bij slecht weer werken zij binnen.

1003C. V. Dua de werklieden hebben gelegenheid om bij sneeuw, regen, slecht weer naar binnen te gaan, maar de aard van het werk leidt er toe dat de werklieden zeiven geneigd zijn meer in de open lucht te werken ?

A. Ja.

10038. V. Gij weet dat het onderwerp van de enquête allereerst is de werking van de wot op den kinderarbeid. Gij waart reeds geruimen tijd burgemeester van Tilburg vóór de wet werd ingevoerd. Hebt gij iets eigenaardigs opgemerkt omtrent de werking en den invloed van die wet, of was er in Tilburg een dusdanige toestand, dat de wet daar prac-tisch niet veel te beteekenen had ?

A. Voor Tilburg had die wet niets te beduiden, want sedert 30 jaren is het een vaste regel, dat kinderen beneden de 12 jaren niet worden opgenomen. De groote menigte van de bevolking is Katholiek, en het is de gewoonte dat de kinderen niet op fabrieken komen, voor zjj hunne eerste communie gedaan hebben, en dit is zoo omstreeks de 12 jaren. Ik heb dus omtrent de werking van dio wet weinig kunnen opmerken, om de eenvoudige reden dat de toestand daar zoo is, dat de wet daar overbodig is. Een enkele maal worden kinderen beneden de 12 jaren opgenomen, maar dat is omdat de fabrikanten misleid zijn, maar dat is dan een quaestie van eenige maanden.

10039. V. Dus de invloed, waarschijnlijk op raad en aandrang ten goede, der geestelijkheid, was reeds te Tilburg vóór 1874, ten aanzien van de kinderen, zoodanig, als de wet van dat jaar algemeen verordende ?

A. Ja, ook het verlangen der fabrikanten zelf werkte daartoe mede; zij nemen liever geen zoo jonge kinderen aan. Gewoonlijk worden zij aangenomen op aandrang van de ouders en van knechts, die reeds aan de fabriek werken, omdat zij dan f 2 a 3 in de week kunnen verdienen. Kinderen van 14 jaren zijn minder speelziek en oplettender; men hoeft er meer aan. Eigenlijk is het eene gunst van den fabrikant, als hij kinderen van 12 jaren aanneemt.

10040. V. Dus is de aard van den hoofdtak der industrie te Tilburg, de wolweverij, zoodanig dat het eene dwaling zou zijn te meenen, dat het daarbij voor den goeden gang van het werk noodig is, kinderen van 12 a 13 jaren aan te nemen?

A. Zeker

10041. V. Dus juist het tegendeel? Zij hebben veel liever kinderen van 14 jaren? A. Ja.

10042. V. Indien de wet veranderd werd in den zin, dat het verboden werd om kinderen beneden de 14 jaren te werk te stellen, dan gelooft u, naar uwe kennis van de fabriekstoestanden van Tilburg, dat het dus geen kwaad zou doen ?

A. Daaraan zou het geen kwaad doen. Ik zou vreezen dat kinderen tusschen de 12 en 14 jaren dan gebruikt zouden worden voor allerlei minder goede bezigheden, als in het bosch hout rapen, zoutsmokkelen enz.

10043. V. Dus m. a. w., zonder dat te dien opzichte bepaalde dwang wierd opgelegd, zoudt gij vreezen dat die kinderen tusschen 12, 13 jaren niet trouw de school zouden bezoeken ?

A. Zeker.

10044. V. Zoudt gij wanhopen aan het welslagen der pogingen van meer ontwikkelde personen, zooals bijv. geestelijken en anderen, wanneer deze er zich voorspanden om de kinderen nog een jaar op school te houden?

A. Dat zou het kwaad wel temperen, maar men zou moeite krijgen met de ouders der kinderen zelve; die zouden het niet in de hand werken.

10045. V. Hebt gij nu niet meer het oog op een niet zeer loffelijken zucht

Tan de ouders om een beetje geld uit de kinderen te slaan ?

A Jfl dat w©l.

10046. V. Die zucht heeft echter niets te maken met den leeftijd van 12 jaar. Indien men die kwalijk gezinde ouders hun gang liet gaan, dan zouden zjj ook kinderen beneden de 12 jaar gaan ex-ploiteeren. Als men te veel rekenschap met die zucht ging houden, zou men in •plaats van vooruit, nog meer achteruit moeten gaan. Wat is daarop uw antwoord ?

A. ik zou meenen dat men onder den leeftijd van 12 jaar al heel weinig van de kinderen kan verwachten, zoodat het al heel onredelijk zou zjjn indien de ouders wenschten ze dan reeds in fabrieken te plaatsen. Bovendien zijn zij aan den tegenwoordigen toestand gewoon en leggen zich daar gaarne bij neer.

10052. V. Bestaat er op dit gebied ten uwent niet een zeer groote huisindustrie ?

A. Ja, het aantal wevers, dat in buis weeft, is zeer groot.

10054. V. Zoudt gij, zonder er u op te willen behalen, er ons niet een beeld van kunnen geven ? Bedraagt het bijv. op eene bevolking van 32,000 zielen, 100, 200 of 400 gezinnen ?

A. Zeker minstens 400 gezinnen.

10055. V. En weet gij ook wat daar omgaat met kinderen beneden 12 jaar?

A. Daar kan ik dit van zeggen : In vroeger tijden, vóór de fabrieken zoo doelmatig waren ingericht en toen de industrie nog minder geperfectioneerd was, gingen de garens in strengen naaide wevers, en dan moesten die afgehaspeld of gespoeld en op klossen gebracht worden ; maar tegenwoordig, nu de machinale spinnerijen bestaan, krijgen de wevers het garen gespoeld, en dus is daardoor zeker voor 4/5 de arbeid van de kinderen vervallen. Enkele fabrikanten, de zoogenaamde handfabrikanten, laten het nog doen, maar dat getal is zeer gering, de kinderen zijn dus zeer weinig noodig.

10057. V. Dus worden in die honderden gezinnen, naaf u zoudt meenen, bijna geen kinderen gebruikt?

A. Er worden wel Kinderen gebruikt, maar dat getal is, geloof ik, met 4/5 verminderd.

10058. V. Hoeveel scholen zijn er in Tilburg ?

A. Er zijn 5 openbare scholen, en ik geloof 6 of 7 bijzondere scholen.

10059. V. Laat ons eerst die openbare scholen afhandelen. Er zijn 5 openbare scholen, hoeveel zijn er daaronder voor on- en minvermogenden?

A. Allen, die gratis onderwijs verlangen ontvangen dat.

Ik heb de cijfers in het hoofd. Er zijn 660 op de openbare scholen, daarvan ontvangen 130 gratis onderwijs. Op de bijzondere scholen zijn 5000 kinderen, en daarvan zijn er 3500, die gratis onderwijs ontvangen.

100C0. V. Van wie gaan die bijzondere scholen uit?

A. Van de Roomsch-Katholieke parochiën.

10061. V. Uitsluitend?

A. Eene bijzondere school is geen Katholieke, die wordt gesubsidieerd dooide gemeente, zij wordt bezocht door een 10- of 12tal kinderen.

10062. V. Is dat eene school voor meer uitgebreid lager onderwijs?

A Het is eene school die voldoet aan de eischen der wet, en waar, behalve de verschillende vakken, die voorgeschreven zijn. ook wiskunde wordt onderwezen; langs dien weg wordt zij met f300 gesubsidieerd door de gemeente. De kinderen, die niet op de Roomsche scholen willen gaan, bezoeken deze inrichting.

10063 V. Zijn er in uwe gemeente ook fabrieks- of ambachtsscholen ?

A. Ja. Wij hebben eene weefschool.

10064.. V. Maar geene teekenschool ?

A. Ja, de burger avondschool.

10066. V. Wordt die trouw en druk bezocht ?

A. Ja, door een paar honderd jongens, meest toekomstige ambachtslieden, smeden, timmerlieden en koperslagers.

10067. V. Er bestaat in uwe gemeente geene verordening krachtens art. 82 van do wet op het lager onderwijs?

A. Neen.

10068. V. Gij verklaart dat waarschijnlijk hieruit, dat er in uwe gemeente bijna hoegenaamd geen arbeid van kinderen beneden de 12 jaren gevorderd wordt ?

A. Wij hebben de behoefte Tan zulk eene verordening niet gevoeld, en eene verordening te maken, die niet noodig g, dat zou te veel ijver zijn.

■10070. V. De Voorzitter; Gij zijt burgemeester, maar niet tevens fabrikant?

A. Neen.

10073. V. Het kon intusscben zijn, dat gij uit belangstelling of om eone andere reden bekend waart met de toestanden op fabrieken en werkplaatsen,¹ wat betreft — want dit is het eenige punt waarover ik u wenschte te vragen — den aard en duur van het werk en de loonen. Weet gij ons daarover iets mede te deelen?

A. De aard van het werk is zoodanig, dat arbeiders en kinderen op de fabriek worden beziggehouden, maar in elk geval zeer lichten arbeid vérrichten, vooral de kinderen, wier werk daarin bestaat, dat zij de gebroken eindjes draad weder aan elkander moeten hechten. Vandaar de naam draadmakers

De duur van den arbeid is in den regel, geloof ik, 13 uren; in enkele fabrieken 14 of IS uren, maar dit vindt algemeene afkeuring. Des morgens heeft men een kwartier of een half uur schafttijd, des middags een uur en des namiddags een kwartier of half uur. Herhaalde malen heb ik echter fabrikanten gesproken, die meenden dat het schaftuur 's middags veel te kort was. Ik heb zelf gezien, dat vrouwen hare mannen met het eten te gemoet gingen, dat de man het onderweg moest opeten, omdat hij anders niet op tijd op de fabriek terug kon zijn.

Maar ik ben overtuigd dat al de fabrikanten, die ik gesproken heb, het afkeuren, en bereid zouden zijn uit eigen beweging den middagscbafttijd op f'j uur te stellen. Het zou mij zelfs niet verwonderen indien het spoedig geschiedde. Het is ten hoogste af te keuren dat die menschen slechts één uur hebben om te eten en zich bij hunne familie op te houden.

10074. V. Gij vermeldt ééne omstandigheid niet, die juist de verklaring van die zaak geeft en tot de afkeuring van dat ééne uur leidt, namelijk dat Tilburg eene gemeente is, die zoo wijd uiteen ligt, en de fabrieksbevolking er niet op één punt opeengehoopt is. Niet waar?

A. Ja, en de fabrikanten keuren het daarom af.

10075. V. Dat is zqoeven door u gezegd. Maar ondertusschen houden de fabrikanten zich toch aan dat ééne uur. Gij hebt echter hoop dat het spoedig veranderen zal ?

A. Ja, maar het gebeurt dat één fabrikant meer werkt dan de anderen, en door die concurrentie worden de anderen benadeeld en genoodzaakt zich aan dat uur te houden.

10076. V. Als dus de fabrikanten allen helpen wilden, of er wordt eene wettelijke verordening op gemaakt, zoudt gij gelooven dat de fabrikanten zich niet bekneld zouden gevoelen, maar het gaarne zouden doen ?

A. Zij zouden het gaarne doen, als het maar algemeen was.

10077. V. Gij hebt met een enkel woord gezegd, dat zij algemeen 12 of 13 uren werkten?

A. Ik geloof dat men 13 uren als een minimum kan aannemen.

10078. V. Gij hebt gezegd dat ééne fabriek langer werkte dan do andere, maar dat dit algemeen werd afgekeurd. Maakt gij bezwaar om die fabriek te noemen ?

A. Dat is eene fabriek van Mommers.

10080. V. Werkt men daar zooveel langer ?

A. üf het op dit oogenblik gebeurt, durf ik niet zeggen, maar in den regel is het zoo.

10081. V. Hoe lang werkt men daar?

A. Wel eens 15 uren.

10082. V. Maar dit vindt, zooals gij zegt, geen goedkeuring onder de collega's. Waarom ?

A. Omdat zij meenen dat daardoor van de werklieden te veel gevergd wordt, dat deze niet den noodigen rusttijd hebben en daardoor ook niet de noodige attentie aan hun werk kunnen besteden.

10083. V. Dus gij schrijft de af keuring niet toe aan de vrees voor eene lastige concurrentie van dien fabrikant, maar wel aan het besef, dat bij de anderen levendig is, dat men een onredelijken, onverstandigen eisch stelt aan bet werkvolk ?

A. Zoo is het.

10085. V. Hoe is de toestand van de ' fabrieksbevolking in uwe gemeente? Hebt gij er last van ? Hoe is zij gestemd ? Hoe is hare zedelijke ontwikkeling ? Gedragen zij zich goed ?

A. De arbeiders zijn in den regel zeer geschikte menschen; in mjjne betrekking had ik er weinig last van. In 8 maanden tijds hebben 3 oploopjes, samenscholingen, plaats gehad. Bij twee daarvan werden liedjes gezongen, wat uit nieuwsgierigheid veel volk bijeenbracht, ook om een grapje te hebben. Er was echter geen boos opzet, en met eene kleine politiemacht heb ik die zaak spoedig kunnen bedwingen. Het laatste oploopje had plaats, doordien een der fabrikanten het loon der werklieden, der wevers, had verminderd; nu vreesden de anderen dat ook hen dat lot zou treffen, wat samenscholing veroorzaakte, üe fabrikant Moramers eindigde, met weder het vroegere loon uit .te betalen. Geen dezer drie oploopjes had een gevaarlijk karakter.

10086. V. Gij zijt dus over het arbeidersvolk zeer tevreden 7 — A. Ja.

10087. V. Was er bij het werkvolk van dienzelfden fabrikant niet nog eene andere reden, waardoor het geirriteerd werd ?

A. Dat herinner ik mij niet.

10088. V. Was dat niet ten gevolge van eene loonsverlaging, die toegepast werd op afgedaan werk?

A. Daarover is men het niet volkomen eens geweest. Van verschillende zijden heb ik dit wel hooren zeggen. Wel meen ik dat het volgens den commissaris van politie was, omdat men voor de stukken, die zij thuis brachten, minder weefloon wilde betalen dan zij vroeger getrokken hadden.

10089. V. Dus wel iets in dien geest ?

A. Ja, maar ik durf het niet positief

zeggen, omdat ik het zelf niet geconstateerd hsb.

10090. V. Is er geene eigenaardigheid onder uwe fabriekarbeiders, wat betreft de woonwijze, en gebeurt het niet veelal dat zij een klein stukje tuin hebben?

A. Een knap werkman, die goed oppast en zuinig is, brengt zijn geld op de spaarbank, en als hij 500 gulden bijeen heeft, koopt hij een stuk grond, neemt geld op en bouwt een huis met twee woningen. Gewoonlijk verhuurt hij de ééne woning en betaalt daarmede de renten van het opgenomen kapitaal; in de andere woont hij zelf, heeft een stuk grond; dan houdt hij klein vee, een varken, een geit, teelt zijn eigen groenten en aardappelen. Dan zijn dat zeer gelukkige menschen in hun stand.

10091. V. Teekent gij daar niet het beeld van een zeldzaam gelukkige?

A Niet van een zeldzaam gelukkige; het komt nog al dikwijls voor. Er zijn natuurlijk anderen, die, helaas, veel te veel besteden voor het drinken van jenever, en dat gebeurt meestal des Zondags. Ik heb eene vrouw hooren zeggen: in de week drinkt mijn man niet, maar des Zondags heeft hij wel eens een borrel te veel gehad. Dat is een kanker, die aan den arbeider knaagt, zooals het trouwens in het geheele Rijk het geval is.

10092. V. Komt het Maandaghouden in Tilburg veel voor?

A. Bij de fabriekarbeiders volstrekt niet. Indien zij des Maandags niet op de fabriek kwamen, zouden zij des Dinsdags niet behoeven terug te komen.

10093. V. Het gevolg is dus, dat het niet voorkomt ?

A. Als men kerels dronken over straat ziet loopen, dan zijn het timmerlieden, metselaars, opperlieden; dat zijn menschen die Maandaghouden, maar geen fabriekarbeiders; zelfs de wevers doen het niet.

10094. V. Dus heeft de politie des Maandags rust?

A. Zij heeft het althans tamelijk rustig; het is niet een van de rustigste dagen, want al ziet men des Maandags geen fabriekarbeiders, dan ziet men wel anderen dronken op straat.

10095. V. En de sigarenmakers?

A. Ook niet. Ik heb er de vorige week speciaal onderzoek naar gedaan bij Van Roesael. Zij doen het volstrekt niet, alleen werken zij des Maandags wat flauwer, en bezoeken zij op den uitgangsdag hunne familie, maar het eigenlijke Maandaghouden komt bij de sigarenmakers niet voor.

10096. V. Het Maandaghouden zit dus hoofdzakelijk onder het ambachtsvolk ?

A. Ja.

10097. V. Gij hebt gezegd, sprekende van de fabriekarbeiders, dat de gevallen niet zeldzaam waren dat zij geld naar de spaarbank brengen, en dat zij dan, als zij vier- of vijfhonderd guldon bijeen hebben, daarvoor een eigen huis inrichten. Weet gij dat een fabriekarbeider in Tilburg die som van 400 of 500 gulden bij elkander kan krijgen ?

A. Als hij een goed arbeider is, ja, dan kan hij het doen. Het gebeurt bijv. dat de zoon — soms twee zoons — van een fabriekarbeider thuis weeft, en het gezin zoodoende f30 in de week verdient. Dat behoort echter tot de gunstige uitzonderingen.

10098. V. Gij hebt nog een lichtbeeld in Tilburg, in verband mot het punt, waarover wij nu spreken — namelijk dat de getrouwde vrouwen niet op fabrieken werken?

A. Ja, na een grondig onderzoek, door mij ingesteld, heb ik slechts ééne getrouwde vrouw ontdekt, die niet eens op de fabriek werkt, maar daar is om boodschappen te doen.

10099. V. Als zij getrouwd zijn, houdt dat dus op en zorgen zij voor het huisgezin ?

A. Ja.

10100. V. Het gros van de werklui woont zeker bekrompen en naar?

A. Naar niet. zelfs vrij goed. Tilburg is vrij uitgebreid, en de meeste werklui wonen buitenaf in een op zich zelf staand huisje.

10101. V. Is dat algemeen zoo?

A. liijna algemeen, behoudens natuurlijk do uitzonderingen, die overal voorkomen. £r is ook een deel in de gemeente, dat meer in elkander gebouwd is, doch daar woont verreweg het kleinste aantal werklui.

10102. V. En wat verwonen diemen-schen nu in zoo'n apart huisje?

A. Van f0,75 tot f'1,10 per week,

10103. V. Werken in de fabrieken ook meisjes van 12 tot 16 jaar?

A. Van 12 jaar zouden zjj geloof ik niet aangenomen worden, en ik betwijfel zelfs of er van 14 jaar zijn.

10104. V. Een verbod derhalve, dat meisjes beneden 14 jaar in fabrieken mogen werken, zou, zoo verklaart gij met wetenschap, voor de industrie geen slechte gevolgen hebben ?

A. Volstrekt niet.

10105. V. Hoe is het met de moraliteit; komen er veel onechte geboorten voor in uwe gemeente?

A. Toevallig heb ik het nagezien ; sedert lange tijden bepaalt zich dat tot 1 pet. van de geboorten. Verleden jaar hadden wij 1060 geboorten met 10 onechte kinderen. Dat is de regel, het eene jaar is het een beetje meer dan het andere, maar men kan aannemen dat het 1 pet. is.

10106. V. üie kinderen van 14 tot 16 jaar, die op de fabrieken komen werken, hebben die, althans tot hun 12de of 13de jaar, getrouw de school bezocht en dus behoorlijk lezen, schrijven, rekenen en nog wat geleerd ?

A. De scholen worden vrjj geregeld bezocht: de kinderen kunnen dus lezen, schrijven en rekenen, de meisjes ontvangen onderwijs in nuttige handwerken.

10107. V. Eén ding moet gij mij nog eens zeggen, wat mij niet duidelijk is. De kinderen gaan voor het grootste gedeelte op do bijzondere Katholieke scholen niet waar ?

A Ja.

10108. V. Hoe lang?

A. In het algemeen blijven zij tot de communie.

10109. V. De jongens?

A. Ja.

10110. V. Blijven de meisjes langer ?

A. Ja.

10111. V. Gij zegt, dat de kinderen in den regel pas op hun 14de jaar op de fabriek mogen komen ?

A. De meisjes namelijk.

10112. V. Wat doen die meisjes dan tusschen haar 12de en 14de jaar?

A. Dan gaan zij naar dé school of moeten huiswerk verrichten.

10113. V. En de jongens?

A. Ja, die gaan met hun twaalfde jaar naar de fabriek, en die ouder zijn, zullen wel niet veel gebruik maken van de school.

10114. V. Er kan eene kleine afwijking zjjn, maar ik meen thans van u begrepen te hebben dat het geen regel was om de jongens reeds met hun twaalfde jaar op de fabriek aan te nemen, omdat de fabrikant er niet op gesteld was om ze vóór het 14dejaar te hebben, zoodat, als hij ze vóór dien leeftijd op de fabriek

neemt, dit gebeurt op verzoek van een knecht die zijn jongen gaarne bij zich wi! hebben, of op dringend verzoek van den vader, of iets dergelijks. Behalve in die gevallen dus blijven er een paar jaar zoek, als de jongen op zijn twaalfde jaar de school verlaat en eerst op zijn veertiende op de fabriek komt. Hoe moot ik dat verstaan ? Wat doen de jongens in dien tusschentijd ?

A. Zij worden gebezigd tot ander werk ; het is eene gunstige uitzondering, als zij zoo lang op de school blijven, maar in den regel is dit niet het geval. Dit acht ik juist nadeelig, omdat de kinderen uitgezonden worden om hout te sprokkelen, spelden te gaan zoeken of op straat te loopen.

40115. V Over den toestand van de fabrieksarbeidersbevolking laat gij u zeer gunstig en tevreden uit Die fabrieksarbeiders hebben in den regel een eigen woning, de rest heeft een geschikt, op zich zelf staand huisje, zij kunnen vooruitkomen en komen ook vooruit; er zit een goede geest in, gij hebt geen last van hen, en de toestand schijnt dus wat dit aangaat, zeer bevredigend te zijn te lilburg. Maar nu eens iets anders. Hebben de menschen ook doorzicht on opgewektheid om onder elkander te zorgen voor den kwaden dag; met andere woorden : hebben zij ziekenbussen, ondersteuningsfondsen en zorgen zij voor hun ouden dag ? Hoe is te dien opzichte de toestand in Tilburg ?

A. Men heeft in Tilburg verschillende ondersteuningsfondsen. Vooreerst bestaan er nog een aantal gilden in den vroege-ren geest, waarvan do leden onder elkander gold bijeenbrengen en een fonds opgericht hebben, waarait zij bij ziekte een ondersteuning van ongeveer f 3 per week ontvangen. Dezer dagen heb ik ook nog vernomen, dat de arbeiders zelf onder elkander een fonds gesticht hebben tot uitkeering bij ziekte. Dit fonds telt 350 leden en wordt beheerd dooiden meesterknecht van de Ijzergieterij van Mercx. De leden contribueeren 5 centen per week, en om do 14 dagen heeft er eene vergadering plaats. Wanneer do leden van dat fonds niet in staat zjjn om te werken, dan krijgen zij eone uitkeering van f 3 per week. Verder heeft men nog begrafenisfondsen, waarin de werklieden deelnemen, maar die fondsen werken, helaas, niet zoo gunstig.

10116. V. Gij hobt daar drie punten besproken, die wij stuk voor stuk zullen behandelen.

Gij hebt in de eerste plaats gesproken van gilden; wat bedoelt gij daarmede ?

A. Dat schijnen nog overblijfselen te zijn van do vroegere gilden, die zich echter nu hebben opgelost in gezelschappen van 20, 30 tot 50 leden, die dan een naam aannemen, een insigne dragen, een vaandel hebben en van tijd tot tijd vergaderen. Jaarlijks hebben zij een dag waarop zij pot verteren, met trommels en vaandels door de stad trekken en feest vieren. Men heeft het gilde van St. Joris, van St. Ambrosius, van St. Hubertus en meer anderen. En aan die gilden is dan ook verbonden eene soort van ondersteuningsbus.

10117. V. Die gilden zijn dus v£n zeer ouden datum ?

A. Ja zeker.

10111. V. En de leden contribueeren daarvoor en helpen elkander onderling?

10119. V. Die gilden zijn vaksgewijze ingedeeld ?

A. Neen, niet algemeen, somtijds. De boeren hebben onder anderen een gilde, in het Chrispijngilde worden, geloof ik, niets anders aangenomen dan schoenmakers, zadelmakers en dergelijken.

101'20. V. Dat zijn vereenigingen, die geheel op eigen beenen staan en niet door de gemeente of op andere wijze ondersteund worden ?

A. Zij hebben een hoofdman, zijn geheel vrij en houden zich zelf staande.

10-121. V. En weet gij inderdaad dat zij goed werken en elkander ondersteunen als er behoefte is?

A. Ja.

10122. V. Gij ziet er dus niets aan dan goede kanten 7

A. Ik weet er niets ten nadeele van; maar hun feest....

10123. V. 't Is ééns in 't jaar, dat de menschen wel eens genoegen mogen hebben!

Werkt de bus, die gij op de machinefabriek van den heer Mercx ontdekt hebt, alleen voor die fabriek?

A. Neen, zij neemt ook andere arbeiders aan. Ik geloof dat ieder, die zjjne contributie betaalt, aangenomen wordt. Ce machine-industrie is niet van dien omvang, dat zjj 300 werklieden telt; maar deze staan aan het hoofd.

10124. V. En die keeren ingeval van ziekte f3 in de week uit? — A. Ja.

10127. V. Gij weet niet of de ongelukkige hebbelijkheid bestaat, om die kas aan het einde van het jaar te verdeden 9

A. Neen, die kas wordt in wezen gehouden. Eene dergelijke vereeniging bestaat ook in de werkplaats van de Staatsspoorwegen. Er zijn ook nog verscheidene fabrikanten, die aan het werkvolk voorschrijven dat zij 's weeks 5 of 6 cents, naarmate van het geld dat zij verdienen, in de bus moeten storten, die dan in de fabriek zelve beheerd wordt.

10129. V. Is dit op vele fabrieken het geval ?

A. Dit durf ik niet te zeggen, maar ik weet dat ze er zijn. Het is zoo bij F. A. Swagemakers en Zoon.

10131. V. Weet gij ook eenige bijzonderheden omtrent die bussen ? Weet gij ook wat de werklieden contribu-eeren en wat z|j ontvangen ingeval van ziekte ?

A. Ik geloof dat ze 5 a 6 centen per week contribueeren en dat zij f 3 in de week ontvangen ingeval van ziekte. In don regel laten de fabrikanten zich ook niet onbetuigd.

10132. V. Gij zegt, dan krijgen zij f 3. Dus die ziekenbussen bemoeien zich niet met hot verstrekken van geneeskundige hulp ?

A. Neen, wanneer zij onvermogend zijn, worden zij behandeld door den armen-dokter der gemeente, en in den regel spreken ook de fabrikanten goed voor die mensohen.

10137. V. Thans een woord over de begrafenisfondsen, waaromtrent gij zoo straks een minder aangenaam woord hebt gezegd.

A. Wanneer begrafenisfondsen goed waren ingericht en goed werden bestuurd, dan zou ik het eene zeer nuttige instelling vinden. Als dan een familielid zich laat inschrijven in een begrafenisfonds, is hij zeker dat bij zijn overlijden 70, 80 gulden beschikbaar zullen zijn om hem fatsoenlijk ter aarde te bestellen. Daar zou ik niets tegen hebben, maar het is een speculatiefonds geworden. Ik heb gezien dat op het hoofd van één persoon zeven verschillende lieden eene inschrijving in begrafenisfondsen genomen was. Wanneer zoo iemand er slecht uitzag of op zijn laatste beencn scheen te loopen, dan dacht men: dien zal ik eens laten inschrijven in een begrafenisfonds. Als hij gauw sterft, heb ik een mooi voordeel.

10138. V. Dat geval waarvan gij spreekt, betrof toch zeker een huisgenoot. dien men had laten inschrijven, of was het een wild vreemde ?

A. Dikwijls een wild vreemde. Zoodra men vindt dat bij voorbeeld een buurman er minder welvarend uitziet, laat men hem verzekeren! Ik heb altijd getracht, die slechte handeling zooveel mogelijk in het licht te stellen, maar ongelukkigerwijze gebeurt het nog zeer dikwerf.

10139. V. Gjj hebt zeker het oog op kleine kinderen ?

A. De ouders, die in het fonds ingeschreven zijn, krijgen ook eene toelage als de kinderen sterven, zonder dat zij daarvoor behoeven te contribueeren, en dan gebeurt het wel eens dat een zeer onvoldragen vrucht bij den burgerlijken stand als levenloos ter wereld gekomen wordt aangegeven. De werking van die fondsen keur ik ten zeerste af.

10141. V. Nu nog eeno vraag over de gilden. Bemoeien die zich met niets anders dan met twee zaken: elkander te helpen ingeval van nood en Jhet hebben van een vroolijken dag eens in het jaar, of bemoeien zij zich ook met andere zaken ?

A. Neen, alleen met twee zaken : het houden van vroolijke bijeenkomsten en het helpen van elkander.

10142. V. Bemoeien zij zich niet met de hooge politiek ?

A. Daar houden zij zich geheel buiten !

10143. V. Houden die gilden zich ook bezig met het bevorderen van het onderwijs en dergelijke zaken?

A. Neen, alleen met de twee genoemde zaken.

10144. V. En hoe is het met den ouden dag van den werkman ?

A. Wanneer een goed, oppassend werkman oud wordt, dan wordt hij, zooals men 't noemt, gepensionneerd, en kan hij zoolang hij leeft, soms f 3 of f 4 's weeks, soms ook hot loon, dat hij het laatst verdiend heeft, aan de fabriek gaan halen. Zoo ken ik een man van 9U jaar, die zelfs door den zoon van den fabrikant als gepension-neerde is overgenomen ; en iedere week zijn geld gaat halen aan de fabriek. Ook zjjn er vele gevallen, wanneer de oude werklieden aangehouden worden om boodschappen of andere kleine diensten te doen; wanneer de lieden goed oppassen, worden zij niet spoedig weggezonden.

10145. V. Het geval, door u medegedeeld is toch met een op zich zelf staand geval ?

A. Volstrekt niet. Het is slechts een sterk sprekend geval.

•10146. V. Laat ik u de zaak gepreciseerd vragen; als de menschen oud en afgeleefd zijn — ik spreek altijd van degenen, die goed oppassen — worden zij niet door den fabrikant aan hun lot overgelaten ?

A. In den regel niet.

10147. V. Ik vraag geen namen, want dan zou de vraag een hatelijk karakter krijgen, maar heeft de eene fabrikant daarvan meer het handje dan de andere, of kunt gij daaromtrent een gunstig getuigenis, tamelijk algemeen, daarvan afleggen ?

A. Tamelijk algemeen.

10148. V. Dat moot dus merkbaar zijn bij het armbestuur?

A. Zeker; het aantal bedeelden is gering in verhouding tot de bevolking.

10149. V. Het aantal werklieden dat. te oud wordende om langer te kunnen werken, ais zoodanig gedaan krijgt, ontvangt in den regel dus zooveel ondersteuning van de fabrikanten, dat zij niet tot het armbestuur behoeven te gaan ?

A. Dat getal is niet groot.

10150. V. En daarin ziet gij derhalve het bewijs, dat de fabrikanten over het algemeen hunne menschen tamelijk wel verzorgen ?

A. Ja.

10151. De heer Bahlmauu : Hebt gij, hetzij in vroeger of later tijd, in Tilburg wel eens socialistische woelingen waargenomen ?

A. Die kennen wij bij ons niet. ik zou niet één persoon kunnen aanwijzen, die socialistische begrippen koestert.

10150. V. Maar heeft de inteRationale nooit pogingen aangewend om ontevredenheid te zaaien.

A. Een jaar of 12 geleden is er uit Turnhout iemand in Tilburg gekomen, die trachtte de Internationale, zooals zij in dien tijd heette, ingang te doen vindon bij de werklieden, üm zich te verzekeren van lieden, die hem zouden steunen, liet hij onderzoeken wie de grootste stroopers in Tilburg waren, en trachtte die menschen op zijne zijde te krijgen. Hij belegde eene vergadering en de enkele personen die op de vergadering kwamen, kregen een gulden en een kaart, en waren dan lid van de Internationale. Zij werden uitgonoodigd de vaksvergadering bij te wonen en een makker mede te brengen. De zaak is langzamerhand uitgelekt, de vrouwen werden ongerust, zij begrepen niet wat het was en wat het beteekenen moest, en gingen zich beklagen bij de politie. Toen heeft de politie een onderzoekin-gesteld, en men is van den commissaris van politie van Turnhout te weten gekomen, dat men te doen had met een Hollander van slechte reputatie, die zich te Turnhout gevestigd had. De zaak is zoo zachtjes aan te niet gegaan en heeft geen kwade gevolgen gehad.

10153. V. Gij hebt gesproken van de gilden en hebt ons gezegd, dat het eeni-ge doel van die gilden was om elkander te ondersteunen en om eens per jaar een prettigen dag te hebben. Maar is daar ook nog niet een geestelijk tintje aan, worden er geen missen gelezen bij overlijden en gaan de leden niet achter het lijk?

A. Ja dat is de gewoonte; als iemand van het gild sterft, wordt hij door do broeders begraven, er wordt een uitvaart gedaan, en dan betalen zij eenige kosten daarvan.

10154. De heer Heldt: Is het ook aan getuige bekend, of er fabrikanten zijn die hun geheele personeel of een deel daarvan verzekeren voor den ouden dag, en daarvoor in de eene of andere inrichting premiën betalen?

A. Neen, die keu ik niet.

10155. De Voorzitter: Wij hebben heel veel goeds van u gehoord, en dat is een verkwikking, maar nu komen wij, geljof ik, aan een ziek punt. Hoe is het met de gebouwen, met het oog op brandgevaar?

A. De gebouwen zijn over het algemeen goed, er zijn slechts een stuk of drie oude fabrieken; de nieuwe fabrieken laten ten aanzien van ruimte, licht en warmte, weinig te wenschen over, maar herhaaldelijk hebben wij er reeds over gesproken, dat er wat verbeterd moet worden met het oog op het brandgevaar, er zijn niet voldoende trappen aangebracht om te kunnen ontsnappen, wanneer de fabriek ter hoogte van de trappen in brand raakt, of om, wanneer het eene deel van de fabriek in brand staat, het andere te kunnen bereiken.

Voorts is het niet goed, dat de assen en couliesen, waarover de riemen loepen, zoo dicht bij de zolders zijn, omdat, als een werkman bij ongeluk gegrepen wordt door een riem, hij onmid-delijk tegen den zolder vermorzeld wordt. Ik heb dat wel eens bijgewoond. Wanneer de verdiepingen wat hooger waren, dan zouden de ongelukken niet zoo

froot zjjn. De gevaren voor ongelukkenroot zjjn. De gevaren voor ongelukken

oor de machines en ingeval van brand zijn, naar mjjne meening, de twee punten waarin verbetering moet gebracht worden.

10156. V. Hebt gij in die moeilijkheid , om ingeval van brand uit de fabriek te komen, niet trachten te voorzien door eenigerlei verordening?

A. Eerst in het laatst van December 1884 is bij Koninklijk besluit uitgemaakt, dat burgemeester en wethouders bevoegd zijn voorschriften te geven op grond van de wet op de fabrieken. Nu zijn burgemeester en wethouders in die richting bezig geweest en hebben gewacht op de dingen die komen zouden.

10157. V. Gij hebt toch niet gewacht op den een of anderen grooten brand?

A. Neen, wij hebben gewacht op eeni-ge voorschriften.

10158. V. Hebben burgemeester en wethouders dan niet het recht om voorschriften te dien opzichte te maken ?

A. Ja.

10159. V. Waarom hebben zij dit dan nog niet gedaan ?

A. Wij zijn ook van plan het te doen.

10160. V. De groote fabrieken in Tilburg, de wollenweverijen, hebben 2 of 3 verdiepingen, niet waar?

A. Twee verdiepingen is regel, van drie zijn er geloof ik niet.

10161. V. Maar laten wij elkander goed begrijpen. Hoeveel verdiepingen zijn er boven den beganen grond ?

A. Boven den platten grond heeft men twee verdiepingen. De bovenste wordt meestal gebezigd voor drogerij.

10162. V. Er zijn dus drie étages ?

A. Ja.

10163. V. Nu schijnt het nog al eens voor te komen, dat in vele fabrieken, en waar de étages zelfs eene groote lengte hebben, slechts één enkele trap is ?

A. Dat komt nog al veel voor.

10164. V. En dan is hot nog een houten trap?

A. Ja.

10165. V. Wanneer er dus op de eerste of tweede étage een ongeluk gebeurt, dan moot het geheele personeel, op die étages werkzaam, langs dien eenen trap het gebouw verlaten ?

A. Ja, of zij moeten uit de ramen springen. Ik heb dit een paar malen gezien, maar het valt niet altijd even gelukkig uit; het blijft een gevaarlijk werk.

10166. V. Het schijnt dus waar te zijn, dat in dit opzicht de toestand niet al te best ia?

A. Zeer slecht.

10167. V. Dat is dus eene bekende zaak, die de goede zorgen van uw bestuur nog behoeft. Van de machinerieën hebt gjj ook een en ander medegedeeld. Gij hebt geen bepaalde fabriek op het oog, waar do onbeschermde raderen enz, bijzonder gevaarlijk zijn ?

A, Ik heb verscheidene fabrieken gezien ; sommige fabrikanten zijn er op bedacht, maar andere niet.

10168. V. Gij hebt gedoeld op één ongeluk. Komen die dikwijls voor?

A. Ik heb gezien hoe het lijk daar lag en daardoor is het mij bijzonder bijgebleven; maar het komt meermalen voor.

10196, V. Wij zullen over dat punt niet met u doorgaan, want gij komt

niet 200 dagelijks in de fabrieken. Maar zijn die lokalen niet over het algemeen wat laag ?

A. Misschien wel voor de machinerieën, maar voor de menschen die er werken zijn ze hoog genoeg.

10170. Y. Dus is er geen bedompte atmosfeer ?

A. Neen.

10171. V. Hoort men dus weinig van borstkwalen en dergelijke ziekten ?

A. In het algemeen hoort men er niet van, en de statistiek bewijst het tegendeel. De fabriekarbeiders zien er wel niet zoo volbloedig uit als iemand, dio op het veld werkt, maar zijn in het algemeen vrij gezond, ik heb het nog nagegaan bij de lotelingen, en gezien dat slechts 4 of 5 van de ingeschrevenen beneden de maat waren; dat is de helft minder dan do statistiek voor het geheele Rijk aanwijst. Wegens lichaamsgebreken werden er 20 afgekeurd, hetgeen gelijk staat met het cijfer van het geheele Rijk.

Het blijkt dan, dat sommigen lichaamsgebreken hebben, omdat zij met den vinger of hand tusschen de machine geraakt zijn. Telken jare bij de keuring voor de militie en de schutterij blijkt van die gebreken.

10172. V. Raadpleeg uwe memorie eens. In welke fabriek is in de laatste jaren dit voorgekomen?

A. Dit kan ik mij niet herinneren, want dergelijke ongelukken gebeuren dikwijls, maar die ongelukken zijn ook toe te schrijven aan onvoorzichtigheid van de werklieden zelve.

10173. V. Maar die ongelukken ontstaan ook, omdat sommige gedeelten van de machines die beschermd konden zijn, niet beschermd zijn ?

A. Ja. Maar ik herinner mij ook dat een fabrikant, die, omdat er een gebrek was aan de pomp en men daarom geen water in den stoomketel kon pompen, zijn werkvolk noodzaakte den stoomketel open te steken om door het zoogenaamde mangat water in de machine te brengen. De menschen kregen toen den vollen stoom in het gezicht, waardoor twee erg beschadigd werden en een is gestorven.

10174. V. Maar dat werd misschien gevorderd om grooter rampen te voorkomen?

A. Het was beter dat men het vuur had laten uitgaan.

10175. Bij wien gebeurde dit ?

A. De man is reeds overleden.

10175. V. Is het al lang geleden ?

A. Omtrent 10 jaren.

10177. V. Uit een lateren tijd echter liggen u zulke gevallen niet bij ?

A. Neen.

10178. De heer Bahluiau: Is het u bekend dat in verschillende fabrieken na den laatsten brand bij Van Rijcke-vorsel, verbeteringen werden aangebracht voor hot naar beneden gaan, zooals trapladders als anderszins'!

A. Dat is geschiedt bij Strater, en, naar ik meen, ook bij Ledeboer.

10179. De Voorzitter: Hebt gij ons nog iets mede te deelen in verband met deze enquête?

A. Ik zou eene verduidelijking van de wet op den kinderarbeid wenschelijk achten. Zij zegt bijv. dat het verboden is kinderen beneden de 12 jaren in dienst te nemen of te hebben. Nu schijnt die redactie toe te laten, dat zulke kinderen wel mogen arbeiden voor hunne ouders of voogden. Ook behooide het toezicht vergemakkelijkt te worden, zoodat niemand kinderen beneden zekeren leeftijd in dienst mocht nemen dan met overlegging van de geboorteakte, en desnoods met attest van den geneesheer dat het kind tegen den arbeid bestand is.

10180. V. Over die punten zullen wij straks den kantonrechter nog wel hoo-ren. Wij danken u voor uwe komst en uwe mededeelingen die wij met belangstelling hebben aangehoord

J F. Jansen.

Verhoor van den heer M. W.

Van Lierop.

( Verkort.)

10181. V. De Voorzitter: Mogen wij uw voornaam, naam, beroep, ouderdom en woonplaats weten ?

A. Martinus Wilhelmus Van Lierop, oud 47 jaar, hoofdagent van politie te

10182. V. Hoeveel agenten hebt gjj onder u ?

A. 16.

10183. V. Kunt gij daarmede alles ree houden?

A. Zeker

10184. V. Hoe is de bevolking?

A. Over het algemeen niet lastig.

•10185. V. En des Maandags?

A. In den laatstsn tijd is de Maandag veel minder druk dan vroeger. Er zijn ■weinig Maandaghouders op dit oogen-blik. Over het algemeen, zelfs des Zondags, niet meer zoo druk als voor eenige jaren. _v

10180. V. Hoelang zijt gij bij de politie te Tilburg?

A. IS¹/, jaar.

10187. V. Waaraan schrijft gij dat toe, dat het in den laatsten tijd beter is dan vroeger?

A. Dat de buitengewone verdiensten er niet meer zijn, zooals vroeger.

10188. V. Uus niet daaraan dat de menschen beter zijn geworden?

A. Neen, aan de slechte verdiensten.

1018!). V. Komt gij veel in de fabrieken, of hebt gij er niet bepaald te maken ?

A. Ik heb er riet bepaald mede te maken.

10190. V. Gij gaat dus nooit opnemen of er kinderen beneden 12 jaar werken ?

A. Speciaal ga ik dat nooit in de fabrieken opnemen, wel op de buitenwerkplaatsen.

10191. V. Wat zijn dat?

A. Steenbakkerijen, metselaars enz, daar heb ik zelfs bekeuringen gedaan.

1019-2. V. Hebt gij misschien eene goede reden dat gij begrijpt, dat gij voor die zaak niet op de fabrieken behoeft te gaan ?

A. Ja wel, dat is hoofdzakelijk deze, dat in Tilburg de kinderen hun eerste communie op het 12de jaar doen, en geen fabrikant neemt kinderen beneden dien leeftijd, omdat zij op de fabriek niet gemist kunnen worden en zij vóór dien leeftijd steeds weg moeten om naar de leering te gaan. Wij hebben wel toezicht, maar geen speciaal toezicht daarop te houden.

10193 V. Hebt gij wel eens bekeurd op de steenbakkerijen ?

A. Jawel.

10194. V. Kwam het nog al eens voor ?

A. Ik heb eene bekeuring gedaan, een agent heeft eene bekeuring gedaan bij de Staatsspoor, waar een vader zijn zoontje loontrekkend werk liet verrichten, en een maréebaussée heeft procesverbaal opgemaakt, wegens het aan 't werk stellen van een kind beneden de twaalf jaren; het kind hielp een metselaar voegen.

10195. V. Dat zijn echter hooge uitzonderingen. Gij gelooft niet dat in Tilburg kinderarbeid voorkomt; vandaar dat gij er 'in den regel minder naar kijkt ?

A. Ja.

10196. V. Hoe oud zijn de jongens in den regel, als zij op de groote fabrieken komen?

A. Zij worden met hun 12de jaar toegelaten.

10197. V. Jawel; maar is het regel dat zij zoo jong komen, of neemt de fabrikant hen pas als zij een klein beetje ouder zijn ?

A. In den regel komen zij op de fabriek als zij 12 jaar geworden zijn. Zij komen dan met een vader of broeder mede en leeren zoo spelende het vak; in de eerste jaren verdieneii zij weinig of niets.

10205. V. Hebben vele arbeiders een eigen woning?

A. Een boel durf ik niet zeggen, want de massa is in Tilburg nog al groot, maar in de buitenwijken zijn er nog al heel wat die een huisje hebben met een stukje grond.

10206. V. En zijn de woningen nog al geschikt ?

A. Ja, luchtig en frisch.

10207. V. Dus niet zoo, dat er 5, 6 en meer gezinnen in één pand moeten wonen ?

A. Dat vindt men in Tilburg nergens.

10208. V. Zijn die woningen ruim?

A. Ja. In den regel hebben zij 2, 3

vertrekken en keuken.

10209. V. Gij beschrijft toch niet de gunstige uitzonderingen ?

A. Ik bedoel in het algemeen de woningen van den werkenden stand; er zijn er wel minder, maar veel betere ook.

10210. V. Zijn de menschen ook veel in ziekenfondsen?

A. Er bestaan, als ik mij wel herinner, 4 of 5 ziekenbussen op fabnek_en.

wekelijks worden daaraan eenige centen gecontribueerd, waarvoor dan het halve weekloon, f 4 a f 5, bij ziekte wordt betaald. Bovendien zijn er nog eenigo vereenigingen, waarvoor 5 cent per week betaald wordt en f 3 per week bij ziekte uitgekeerd wordt. Er zijn ook nog vereenigingen waar minder gecontribueerd wordt; de werklieden krijgen soms de helft van hun loon van de fabriek en ontvangen dan nog een rijksdaalder uit het fonds. Zoo zijn er van die vereenigingen twee in Tilburg, die een aanmerkelijk getal leden hebben, de eene omstreeks 360 en de andere zoowat 300 Dan heeft men nog kleinere oor-poratiën, maar die zijn niet van belang.

10211. V. Dan zijn de gilden er ook nog?

A. Ja.

10212. V. Er zijn ook begrafenisbussen, niet waar?

A. Ja, verschillende.

10213. V. Merkt gij daar veel van?

A. Er wordt veel voor gewerkt in

Tilburg. Van buiten tracht men zich ook in te dringen, dan wordt er een agent benoemd, die bij de menschen rondgaat. Er is bijna geen mensch zoo gering, of hij is in een begrafenisbus.

10214. V. Soms wel in meer dan één ?

A. Ja, daar wordt wel op gespeculeerd.

10215. V. Hoe dan?

A. Dij voorbeeld door 2, 3,4 menschen te laten inschrijven voor eigen rekening, om daar dan naderhand van te profi-teeren; maar er zjjn maar enkele personen, die daar hun werk van maken.

10216. V. En als het fabrieksvolk oud is geworden en niet meer kan werken, vervalt het dan aan den arme, of kijken de fabrikanten dan nog wel eens naar hen om?

A. De verhouding omtrent dit punt is zeer gunstig, hoewel ik niet betwisten zal, dat ook hier wel uitzonderingen op den regel zullen zijn. Nooit worden de menschen wegens ouderdom ontslagen; men laat ze zoo lang werken als ze maar eenigszins naar de fabriek kunnen komen ; daarna worden zij in den regel wel ondersteund door de fabrikanten, die dit als hun plicht beschoa-wen.

10217. V. Eene bepaalde verplichting of eene verbintenis van de zijde der fabrikanten, om die menschen op hun ouden dag te verzorgen, wanneer zij niet meer werken kunnen, bestaat echter niet ?

A N een

10218. V. Maar dat belet niet, dat de fabrikanten uit vrijen wil de menschen, natuurlijk wanneer zij zekeren tijd trouw en goed in hun dienst zijn 'geweest, ondersteunen ?

A. Ja, dat geschiedt ook wanneer er een ongeluk gebeurt. Wanneer een werkman bij voorbeeld zijn arm verliest, dan krijgt hjj een ander soort werk: en komt hij te sterven, dan krijgen zijne weduwo en kinderen werk aan huis, zoodat zij hun brood kunnen verdienen en niet ten laste van het armbestuur komen. Dat gebeurt meermalen.

10219. V. Dus de verhouding tusschen fabrikanten en werkvolk vindt gij gunstig?

A. Gunstig. Mijnheer de Voorzitter.

10220. V. Maar dat is niet bij alle fabrikanten het geval ?

A. Er zijn ook uitzonderingen.

10221. V. En die uitzonderingen hebben wel eens aanleiding gegeven tot kwaad bloed?

A. Dat juist niet.

10222. V. Er zijn toch wel eens oploopjes geweest?

A. Ja, maar niet ten gevolge daar van ; er hoeft eens, toen de loonen afgeslagen waren, eene kleine demonstratie plaats gehad. Doch uit kwaad bloed jegens de patroons hebben er nooit oploopjes plaats gehad.

10223. V. Wat was dan de aanleiding ?

A Er is wel eens een liedje gemaakt

op een meisje dat drie vrijers had en dat gaf dan aanleiding tot oploopjes van nieuwsgierigen.

10224. V. Dat had dus geen kwaad karakter, er was geen kwaad bloed tusschen patroon en werklieden?

A. Neen, in mijn tijd is dat nooit voorgekomen.

10227. V. Weet gij ook fabrikanten op te noemen die zeiven voor een zie-.kenfonds voor hunne werklieden gezorgd hebben ?

A. Ja, Vincent Van Spaendonck: van andere fabrikanten heb ik het echter maar van hooren zeggen.

40228. V. Van die bus van den heer Van Spaendonok weet ge dus meer. Wat betaalt zij aan zieken ?

A. f 4 in de week.

10229. V. Betaalt zij ook den dokter?

A. Neen ; zij geeft niets dan die f 4.

10230. V. Aan den dokter moeten zij dus komen op eene andere wijze?

A. Ja.

10231. V. Hoe komen zij er dan aan?

A. Het kan komen vanwege de gemeente.

10232. V. De werklieden contribuee-ren aan dat fonds dat f 4 per week uitkeert ; maar de fabrikant ?

A. Die houdt er de administratie over.

10233. V. Weet gij of de fabrikant zelf er aan bijdraagt ?

A. Ik zeg niet dat het zoo niet is, maar ik weet het niet.

10234. V. De heer Van Alphen: De werklieden krijgen f 4 uit dat fonds, maar dat krijgen zij zeker toch niet groot en klein ? üf zijn het alleen volwassen personen ?

A. Het zijn meest volwassen personen die er in zijn.

10235. De heerBahliiiaun: De getuige heeft gezegd dat naar het werken van kinderen beneden de 12 jaren niet werd omgezien. Maar hebben de ambtenaren van de belastingen, die jaarlijks voor den aanslag in de patentbelasting rondgaan, er niet een oog over laten gaan ?

A. Dat is wel mogelijk. Maar door ons wordt er niet speciaal op toegezien.

10236. De Voorzitter : Hebt gij nog iets mede te deelen aan de Commissie?

A. Neen.

10287. V. Dan is uw verhoor afge-loopen.

M. Van •Lierop.

Verhoor van den heer J. H. A. Diepen.

( Verkort.)

10238. De Voorzitter: Mogen wij uw voornaam, naam, ouderdom, beroep en woonplaats weten?

A. Johannes Hendrik Arnold Diepen, oud 71 jaar, voorzitter van de kamer van koophandel en fabrieken te Tilburg.

10239. V. Heeft u overigens geen beroep meer?

A. Neen, vroeger wel.

10240. V. Gij kent het onderwerp dei-enquête. üm de zaak geleideljjk te behandelen en tevens de punten te vermijden, die misachien met u minder ter bespreking in aanmerking komen, zal het goed zijn te beginnen met de werking van de wet op den kinderarbeid van 1874. Heeft deze wet in Tilburg groote omwenteling teweeggebracht of bestond daartoe geene aanleiding ?

A. Geene aanleiding. Men heeft daarvan in Tilburg niets opgemerkt, want vóór den leeftijd van 12 jaren worden zij daar niet in het werk gesteld, althans niet in fabrieken of dergelijke inrichtingen.

1C241. V. Gjj bevestigt dus de verklaring die wij ook reeds van andere zijde, met name van mijnheer den burgemeester van Tilburg vernomen hebben, dat dank zij andere invloeden, in Tilburg ook vóór 1874 het werken van kinderen beneden den leeftijd van 12 jaren op fabrieken zoo goed als niet voorkwam ?

A. Dat kan ik volkomen bevestigen.

10242. V. Gij kunt misschien over dat feit nog een meer eigenaardig licht laten vallen, want als ik mij niet bedrieg, dan zijt gij in vroegere jaren belast geweest met het schoolopzienerschap; niet waar ?

A. Van 1858-1880. Op het platteland zag men toen zeer veel schoolverzuim van kinderen van 10 a 11 jaar, die gebruikt werden voor veldarbeid. Maar in fabrieken in Tilburg heb ik dat nooit kunnen waarnemen ; misschien dat een enkel boerenkind van school afbleef, maar in den regel heeft het schoolverzuim in Tilburg niet bestaan.

10244. V. Is dat niet te danken geweest, met name aan den invloed van de Roomsch-Katholieke geestelijkheid ?

A. Ja, grootendeels zou ik durven zeggen ; maar ook aan de fabrikanten, die begrepen dat kinderen van 10 è.11 jaar minder geschikt waren om in fabrieken bezig te zijn door speelzucht en onoplettendheid, waardoor men minder goed werk kon verwachten. De geestelijkheid is daarop echter ook van zeer grooten invloed geweest.

10245. V. En na de wet van 1874 zooals de zaken nu gaan, neemt men dan de kinderen op de fabrieken allen

in dienst op hun ^de jaar, of is de fabrikant, om de reden die gij zelf heb aangeraakt, in zijn eigen welbegrepen belang soms huiverig om kinderen beneden de 14 jaar aan te nemen?

A. Er is zeer veel voor om de kinderen op hun 12de jaar te nemen of wanneer zij 12'/2 jaar oud zjjn. Het is voor de ouders niet onverschillig op welke fabriek hunne kinderen geplaatst worden. Zij geven natuurlijk de voorkeur aan de patroons, die den besten naam hebben. Eerst dan wanneer daar geen plaats is, wordt plaatsing op eene fabriek gezocht die een minder goeden naam heeft.

Den leeftijd van 12 tot 14 jaar vond men zeer goed, omdat dan de kinderen gehoorzaam zjjn. Een jongen van lö jaar, die al lang op straat geloopen of, zooals ten platten lande veelal gebruikelijk is, in bosschen bladeren gezocht of hout geraapt heeft, bezigheden die minder goed zjjn voor jonge menschen, zijn niet zoo onderdanig als voor den werkman, dien zij ter zijde moeten staan, wel dienstig is. Daarom meen ik dat de leeftijd van 12 tot 13 wel de beste is om te beginnen.

10246 V. Al zijt gij geen fabrikant meer, zoo mag ik u toch wel vragen of de aard van het wolweversvak in Tilburg het, naar uw deskundig oordeel, bepaald noodig maakt dat de kinderen zoo vroeg moeten beginnen of kunnen zij het niet evengoed leeren, als zij er wat later bijkomen ?

A. Te leeren wel. Het werk van die jongens in de eerste tijden bepaalt zich hiertoe, dat zij de draden die in den spinmolen breken, handig en vlug hechten, vandaar de benaming «draadmakerquot;. Die arbeid is spoedig te leeren.

10247. V. Behalve het draadmaken, heeft men ook nog het kaardenkloppen?

A. Kaardenkloppen is een zeer eenvoudig en licht werk.

10250. V. Dat is dus ook het werk van de jongens ?

A. Ja. Wat men in de fabriek kaardenkloppen noemt, geschiedt op de volgende wijze ; Wanneer het laken bijna klaar is, wordt het geruwd en dat geschiedt door kaardbollen. die het best geteeld worden in Frankrijk, hoewel men ze hier te lande ook vindt. De kaardbol is een distel, die do wol uit de stof haalt. Die dister geraakt nu vol wol vezels en de kaardonklopper haalt die vezels met een ijzeren machinetje er uit.

10251. V. Hij maakt dus de kaarden weder schoon en bruikbaar?

A. Ja.

10252. V. Ik vraag het daarom, omdat ik wil doen uitkomen, dat hot inderdaad werkzaamheden zijn, waarvan men niet kan beweren, dat, als men ze niet op het veertiende jaar geleerd heeft, men ze het geheele leven lang niet meer leeren kan?

A. Dat geloof ik wel, maar op jongeren leeftijd zijn zij meer gedwee.

10953. V. Moeten die jongens, die op

12- 13-, 14-jarigen leeftijd op de fabriek komen, lang werken? Veel uren daags?

A. De fabrikant heeft gaarne dat de jongen bij den spinner staat. Als men aan dat kaardenkloppen een uur bezig is geweest, kan men wel eens wat gaan spelen, een luchtje gaan scheppen. Bij de draadmakers gebeurt dat ook, dat de jongens van tijd tot tijd eens naar buiten kunnen gaan. De draadmaker loopt meestal op en neer, van tijd tot tijd staat hij eens stil.

Dat werk behoeft de jongens van 12 ,

13-, 14-jarigen leeftijd niet zoo te vermoeien.

10254. V. Maar hoe lang duurt het?

A. Dat is verschillend ; de eene fabriek

werkt langer dan de andere.

10255. V. Nu komt u op het punt. Er zijn fabrieken die lang, er zijn er die korter werken. Misschien dat op het oogenblik de meeste, zoo niet alle fabrieken korter werken dan zij wenschen, maar dit is willen wij hopen, een abnormale toestand. Er is toen, meen ik, een tijd geweest dat het goed ging, toen waren er wel enkele fabrieken — ik zal nu geen namen noemen, want dat zou een weinig indelicaat worden — die wat veel vergden?

A. In de vergadering van de kamer van koophandel is die zaak ook besproken geworden en enkele leden waren van oordeel dat sommige fabrikanten in Tilburg wel wat veel van don werkman vorderden. Ik heb toen meer inlichtingen dienaangaande gevraagd, maar men wilde liefst geen namen noemen.

10256. V. Dat is eene discussie dio

een drietal jaar geleden in do kamer van koophandel heeft plaats gehad?

A. Pardon, vóórdat wij de vragen hebben beantwoord.

10262. V. De huisindustrie is immers te Tilburg nogal algemeen ?

A. Niet zooveel meer als in vroegere jaren. Dat hebben wij ook in de Kamer behandeld, dat, naar gelang er meer machinale weefgetouwen kómen, er minder in de huizen gewerkt wordt. Anders komt de wever ketting halen en maakt daarvan in huis het stuk. Daarbij kunnen wel kinderen gebruikt worden, maar dat gebeurt in hun eigen huis.

10263. V. Dat is juist het punt, waarover ik met u, die den toestand kent, wil spreken. Als ik u goed begrijp is het uwe meening dat ten gevolge van de grootere ontwikkeling, die het machinale' gedeelte van den arbeid verkre-

fen heeft, het aan huis weven te Til-en heeft, het aan huis weven te Til-

urg belangrijk is verminderd?

A. Ja.

10264. V. Maar, het bestaat toch nog altijd ?

A. Ja.

10265. V. Heeft men het mis als men meent dat er te Tilburg nog eenige honderden van die huisgezinnen zjjn ?

A Misschien 2- è, 300.

10266. V. Dit komt tamelijk overeen met hetgeen wij van anderen gehoord hebben. Zijt gjj zeker dat daar geene kinderen beneden de 12 jaren gebruikt worden ?

A. Daarvan bon ik niet zeker. Het werk dat die kinderen doen noemt men spoelen, dat is het brengen van het

faren op de klosjes. Met die klosjes,aren op de klosjes. Met die klosjes,

ie door de ketting op en neer gaan, wordt het stuk gemaakt. Dat brengen van het garen op de klosjes zouden de kinderen kunnen doen, maar dit geschiedt tegenwoordig ook veel machinaal. Ik weet dit van mjjn zoon, die fabrikant is, terwijl de heer Carsten, daaromtrent deswege door mij vóór een

Eaar dagen onderhouden, mij zoide dataar dagen onderhouden, mij zoide dat

ij hom die klosjes grootendeels machinaal worden gespoeld.

10267. V. Kunnen de kinderen in andere opzichten medewerken bij dat huis-weven ?

A. Dat is van weinig beteekenis; wellicht kunnen zij een en ander aanbrengen,

10268. V. Meent gij — en als oud-schoolopziener kunt gij deze vraag beter dan anderen beantwoorden'— dat die huisindustrie belangrijk het schoolbezoek der kinderen tegenwerkt, ten einde langs dien weg iets voor het gezin te kunnen verdienen ?

A. Uat geloof ik niet; naar mijn oordeel bezochten de kinderen van fabrieksarbeiders ' getrouw de school; vooreerst weet ik dit uit eigen ervaring, en ten andere begrijp ik dat de kinderen veeleer na don schooltijd een kwartier of een half uur aan den huisarbeid een handje helpen. Zijn de kinderen niet te huis, dan verrichten dien arbeid de overige leden van het gezin. Ik geloof niet dat het eeniggn invloed heeft op het schoolverzuim.

10269. V. Gij begint met te zeggen dat uws inziens de kinderen der fabrieksarbeiders trouw de school bezoeken, doch mijne vraag gold meer de thuis werkende arbeiders.

A. ik was dan een oogenblik in dwaling. Ik beschouw echter de thuiswerkende ook als fabrieksarbeiders omdat zjj mede het laken fabriceeren.

10270. V. Gij bedoelt dus, dat ook door de kinderen der thuiswevers, naar uw beste weten, de school niet wordt verzuimd ?

A. Daarvan durf ik mij overtuigd houden.

10271. V. Gij onderstelt ook dat daaraan de hand wordt gehouden?

A. Ja, door den invloed dor geestelijkheid, die wil dat de kinderen lezen, schrijven en rekenen kunnen, voor zij tot do eerste communie worden toegelaten

10272. V. Die invloed is dus krachtig genoog om de ouders terug te houden van de vroegere exploitatie der kinderen ?

A. Ja.

10275. V. Zijn er teekonscholen voor den ambachtsstand in Tilburg?

A. O ja, de burgeravondschool, maar er is geen stadstookonschool. De burgeravondschool wordt door veel leerlingen bezocht, ver over de honderd, wel bijna tweehonderd. Al die jongens van 14 tot 16 jaar en ouder oefenen meestal een beroep uit, timmerman, steenhouwer, schilder vooral. Die jon-

gens genieten ook onderwijs in andere vakken, zooals Nederlandsche taal, aardrijkskunde, kennis der natuur, enz.

10276. V. Loopen de uren van de lessen aan die avondschool niet in elkander met uren waarop juist op de fabrieken gewerkt moet worden ?

A. Zooals ik zooeven gezegd heb zijn het meestal ambachtslieden die daar komen.

10277. V. Dus niet kinderen van fabrieksarbeiders?

A. Minder.

10278. V. Van hoe laat tot hoe laat moeten die kinderen van fabrieksarbeiders, die jongens van 12—16 jaar, op de fabrieken werken?

A. Zoo lang — om eene uitdrukking te gebruiken, die in Tilburg algemeen bekend is — als de fabriek draait. ^y

10279. V. Maar hoe laat draait zij ?

A. Dat i» verschillend Tegenwoordig

tot 's avonds 8 uur.

10280. V. En hoe laat begint men ?

A. Zoodra als men zien kan. Er zijn

echter wel fabrieken, die wanneer zij het druk hebben en er spoed-bestellin-gen moeten geëffectueerd worden, wat vroeger met gaslicht beginnen. Zij eindigen gewoonlijk echter 's avonds om 8 uur.

10281. V. Ik zal u op den man af iets vragen, maar ik vraag geene namen ; dat delicate punt raak ik niet aan Zijn er fabrieken, van welke gij gelooft dat het werk voor jongens van 12 tot 16 jaar er wel een beetje lang duurt ?

A. Ik ken er geene. Zelfs heb ik in de kamer van koophandel met verwondering gehoord, dat men dit te veel overdreef. Wij hebben later oen brief verzonden, waarin wij die quaestie behandeld hebben, hoofdzakelijk omdat er, wanneer er aan de machinerie een gebrek is, dit 's nachts hersteld wordt.

10282. V. Dat is eene geheel excep-tioneele zaak. In zulke gevallen moeten in iedere huishouding, in iedere particuliere zaak de handen uitgestoken worden op welk uur van den dag of nacht ook.

Maar om eens bij dit punt te blijven. Gij hebt toch ook wel eens gehoord dat er in Tilburg fabrieken zijn, waar 16 uren gewerkt werd door volwassenen en jongens ook?

Ja, maar die het gezegd heeft wilde geen namen noemen.

10283. V. Maar inde kamer van koophandel is de zaak toch een paar jaar geleden besproken geworden?

A. Zeker.

10284. V. En er waren toen onder de heeren, die dat wat te bar vonden; niet waar ?

A. Ja, maar men weet niet waarom de een dat van den ander zou vertellen,

10285. V. Maar het feit was toch zoo ?

A. Degeen, die het gezegd heeft verdient alle geloof.

10286. V. De fabrieksbevolking in Tilburg schijnt zich nogal gunstig te onderscheiden. Do menscnen zijn tevreden over de patroons en de geest schijnt goed te zijn?

A. Ja, ik kan bevestigen dat het goed marcheert met den werkman.

10287. V. Hebt gij wel eens slechter tijden, in dit opzicht, gekend?

A. Neen.

10288. V. De verhouding is dus altijd goed geweest?

A. Ja. Eens hebben de wevers eener fabriek bij eene loonsvermindering die een gevolg was der concurrentie, zich verzet, maar die quaestie is dadelijk hersteld geworden.

10289. V. Het is derhalve een unicum in de geschiedenis der Tilburgsche industrie dat zich die zaak heeft voorgedaan ?

A. Ik beschouw het zoo.

10290. V. Het leven van den arbeider, zijne woning, zijn bestaan, is dat alles in Tilburg ook niet tamelijk goed ?

A. Ik houd het voor zeer goed, wanneer ik het vergelijk bij hetgeen men in groote steden ziet. De menschen hebben allen eene woning, die zoodra men de voor- of achterdeur open doet, dadelijk toegang geeft lot de open lucht, velen hebben er een tuintje bij, waar zij aardappelen kunnen verbouwen. Ik geloof, dat men op dit gebied zeer tevreden mag zijn.

10291 V. Dat een arbeider een eigen woning heeft is geen zeldzaamheid?

A. Er zijn er vorscheidenen, die spaarzaam zijn, die leggen wat over, zooale men dat zegt; een metselaar of aannemer is licht genegen oen woning tc-bouwen, er wordt geld opgenomen, dat

langzamerhand wordt afgelost, en zoo komen die menschen vooruit. Bovendien geeft de spaarbank ook nogal zeer gunstige berichten, waarvan de burgemeester u zeker gesproken zal hebben.

10292. V. Dit punt wensch ik juist met u te behandelen.

Is die spaarbank van ouden datum, of bedoelt gij de Rijkspostspaarbank?

A. Die spaarbank is niet zoo heel oud.

10293. V. Behoort die spaarbank aan het Nut of aan anderen ?

A. Eenige hoeren uit Tilburg maken het bestuur uit, ik geloof, dat de burgemeester aan het hoofd staat.

10294. V. Wanneer is die spaarbank opgericht ?

A. Zij zal misschien 20 jaar bestaan.

Dan hebben wij spaarbanken in vele fabrieken. Bij voorbeeld, in onze fabriek, die ik met mijn vader gedreven heb betaalden wij, als een werkman bij ons kwam, 99 percent van het loon, dat wil zeggen van iederen gulden hielden wij één cent in. Daarvan werd een fonds gevormd, waaruit de zieken betaald werden als zij er waren, en in den regel was dat zóó voordeelig dat wij met Kerstmis f 1,50 konden uitkeeren aan den volwassen man en f 0,75 aan de jongeren. Dat was dus eene particuliere spaarbank als men wil. Maar ook de gemeente - spaarbank marcheert zeer

foed; zij wordt flink bestuurd, en tel-oed; zij wordt flink bestuurd, en tel-

ens ziet men in do weekbladen van Tilburg, hoeveel er is ingebracht. De resultaten zijn zeer gunstig.

10295. V. Dus om nu nog even bij dit punt te blijven, de woningen der fabrieksarbeiders zijn goed. Gij spreekt daar van een luchtje voor en een luchtje achter, maar zijn dat nu idealen van eenige uitverkorenen, of is dat tamelijk algemeen 7

A. Neen, dat is de algemeene toestand, behoudens natuurlijk enkele uitzonderingen.

10295bis. En dus ook bij gehuurde weekwoningen van gewone arbeiders, die het nog niet zoo ver hebben gebracht een eigen woninkje te bezitten?

A. Ja. Er zijn arbeiderswoningen gebouwd voor meerdere werklieden, maar in den regel wonen zij afzonderlijk. Men heeft bij ons niet die cités ouvrière, waar zij allen als in eene kazerne wonen.

10296. V. Maar heeft dat uit elkander wonen niet een kleine schaduwzijde met het oog op den schafttijd van één uur 'smiddags? Is dat uit dien hoofde voor velen niet te kort?

A. Bij onze fabriek werd de bel om kwart voor twaalf geluid. Wij gaven dus vijf kwartier schafttijd.

10297. V. Maar dit schijnt toch niet algemeen gedaan te worden?

A. Ik geloof niet dat het ergens anders geschiedt.

10298. V. In alle andere fabrieken moet men het dus met een uur doen. En is dit om bovengenoemde reden niet wat bezwaarlijk?

A. Jawel.

10299. V. De getrouwde vrouwen blijven te huis, niet waar, en zorgen voor de huishouding?

A. Dal is regel.

10300. V. Het werken van getrouwde vrouwen op de fabriek komt te Tilburg niet voor ?

A. Ik geloof niet, dat men dat vinden zal; misschien is er hier een enkel geval. Vroeger is hot wel eens gebeurd, dat een meisje, hetwelk trouwde, verzocht om nog eenigen tijd werkzaam te mogen zijn, maar ik meen dat dit niet meer bestaat en zjj, zoodra zij gehuwd zijn, weggaan.

10301. V. Wat is uw indruk daarvan, dat getrouwde vrouwen niet in de fabrieken werken, maar voor de huishouding zorgen ? Begrijpt gij dat de verdiensten van de vrouw er bij moesten komen of wel dat het beter is zooals het nu is?

A. Ik geloof dat het in meer dan één opzicht, en bepaaldelijk voor de huishouding, beter is dat zij te huis blijven. Als zij groote dochters hadden, konden deze voor de huishouding zorgen, maar die zouden dan zelf wel op de fabriek gaan werken. Dat is echter bij ons niet aangenomen.

10302. V. Ik moet nog op een paar punten, die gjj straks aangeroerd hebt, terugkomen. Gjj hebt gezegd, dat gij op uwe fabriek hun een kwartier extra gaaft en do menschen afbeldet kwartier vóór 12, maar hun toch het volle uur betaaldet. Werkten zij dan niet op stuk ?

A. Die moesten het er op toegeven. De wevers worden betaald per stuk, de

spinners bij de 100 strengen die zij afleveren. Andere personen, zooals ruwers enz., worden per uur betaald.

10303. V. Ik releveer dit punt alleen om geen onduidelijkheid te doen ontstaan.

A. Men kan aannemen dat minstens een vierde van de personen op stuk werken, en die hebben er geen voordeel van.

10304. V. Gij hebt gezegd dat gij uit-botaaldet 99 pot. en dat gij 1 pot. in-hieldt voor het fonds. Welke was de werking van het fonds? Was dit om ingeval van ziekte eene geldelijke uit-keering te geven?

A. .la

10305. V. Dus niet om doctor en apotheker te betalen ?

A. Neen. Dit fonds werd beheerd door 3 of 4 van do knapste werklieden, die zorgen dat do zieke het geld ontvangt, maar die tevens controleeren dat het geld niet langer uitbetaald wordt dan noodig is. Kn dit werkt goed.

1030f). V. De fabriek, die gij uwe fabriek noemdet. is thans in andere handen?

A. Ja.

10307. V. En zijn die tradities bewaard ?

A. Ik weet niet of de tegenwoordige fabrikant die handelwijze vervolgt. Bij mijn zoon geschiedt dit niet, omdat het te moeilijk is; van den een moet 9, van den ander 10 cent afgehouden worden. Ten einde dit nu gelijk te maken, laat men de volwassenen 8 en de jongens en meisjes 4 cent per week betalen met hetzelfde doel. De werkman onderwerpt zich gaarne daaraan, en die dit niet verkiest te doen, heeft de vrijheid heen te gaan.

10308 V. Hoe komen de menschen aan geneeskundige hulp in geval van ziekte ?

A. De behoeftige fabrieksarbeider wordt dan in liet gasthuis opgenomen, en dat wordt door de gemeente vergoed. Wordt hij niet in het gasthuis verpleegd, dan weet ik niet of de doctoren het wagen voor hunne hulp al dan niet betaling te ontvangen.

10309. V. Ten aanzien van de wijze waarop werkelijk geneeskundige hulp wordt verleend, weet gij dus geen bepaalde verklaring af te leggen?

A. Neen.

10310. V. En bij het voorkomen van een ongeluk, bestaat dan in het algemeen het besef, dat de fabrikant naar de menschen omziet, of zjjn daarvoor fondsen ? Wat is in één woord daaromtrent de gewoonte ?

A. De gewoonte is, dat men medelijden heeft met hen en dat de fabrikant dokter en chirurgijn voor hen betaalt.

10311. V. Zij zijn dus niet eenvoudig overgelaten aan hun lot in Tilburg ?

A. Neen.

10312. V. En als zij oud worden en niet meer kunnen ?

A. Dat hangt af van den patroon. Men ziet zeer dikwijls dat, daar de ouders zorgen voor de kinderen, brave kinderen, als zij niet met een te groot huisgezin belast zijn, ook wederkeerig zorgen voorde ouders. Andere oude werklieden worden door sommige fabrikanten geholpen of gepensionneerd. Ik zou daarvan verscheidene voorbeelden kunnen aanwijzen.

10313. V. Dat is dus geen zeldzaamheid ?

A. Ik geloof het niet; ik weet althans dat het bij mijn zoon bestaat.

10314. V. Zjjn er speciale fondsen voor hen of hangt het af van hetgeen de fabrikanten doen?

A. Dat wordt eene goedheid van den . fabrikant en staat in verhouding tot de verdienste van den werkman. Daar zijn er die fl en ook die f3 's weeks ontvangen.

10315. V. Zijn de ongelukkon frequent in Tilburg?

A. Ja, het gebeurt nogal eens.

10310. V. Kleinere ongelukken, het verliezen van een halven vinger_; enz.?

A. Ook de hand wel eens, er gebeuren ook groote ongelukken.

10317. V. Maar de zoogenaamde kleine ongelukken, die toch ernstig genoeg zijn, schijnen nogal dikwijls voor te komen?

A. Ja, nogal eens.

10418, V. Is er ook een reden voor te bedenken ?

A. Ik zou denken meest onvoorzich-tigbeid. Juist daarom heb ik in den aanvang gezegd dat een kind van 12 jaar gedweeër is dan een jongen van 15. Ik heb gezien dat een jongen van 14 jaar gezegd werd op te passen, maar juist

het tegenovergestelde deed. Zij krijgen soms spelende een ongeluk.

10319. V. Dus zou ik daaruit de conclusie moeten trekken, dat die zoogenaamde kleine ongelukken zich bij volwassen werklieden niet voordoen?

A. O, ja zeker, daar doen zij zich ook voor.

10320. V. En die hebben toch hun jaren van school gemaakt in dat opzicht; zou het ook aan iets anders kunnen liggen, met andere woorden zijt gij er wel volkomen gerust op dat alles gedaan wordt wat kan om bewegende deelen af te sluiten in de fabrieken ?

A. Ja, da s.....

10321. V. Gij zegt dat zoo zuchtend?

A. Ja, dat is zoo moeielijk te beantwoorden. Wanneer een fabrikant werkelijk veel over heeft voor zijn werkvolk, zorgt hjj dat overal de noodige ruimte bestaat.

10322. V. Maar dan moet ik toch zeggen dat, na hetgeen door u en dooiden burgemeester van Tilburg is medegedeeld, men een gunstigen indruk krijgt van de toestanden in Tilburg.

Daaruit blijkt, dunkt mij, dat de fabrikanten niet onverschillig zijn voor de positie van hun werkvolk. Maar zouden er niet nog enkele voorzorgsmaatregelen te nemen zijn ? Is bijv. voor 't geval van brand niet meer in het belang van het volk te doen?

A. Men zou gaarne steeds twee trappen hebben.

10323. V. Is inderdaad de toestand zoo dat er nu voor tamelijk breede of lange lokalen op tweede of derde verdiepingen maar é.éne trap is in de meeste fabrieken ?

A. In de meeste groote fabrieken — o. a. waar ik gewerkt heb en in die waar nu mijn zoon is — zijn twee trappen.

10324. V. Te oordeelen naar al hetgeen hierover geschreven en gesproken is, moet het aanwezig zijn van twee trappen toch niet zoo heel algemeen zijn?

A. Ik geloof dat do kamer van koophandel er terecht op gewezen heeft dat in de meeste groote fabrieken twee trappen aanwezig zijn.

Het tegenovergestelde gerucht is waarschijnlijk daaruit ontstaan, dat bij een brand van eenige maanden geleden verscheidene personen uit de vensters hebben moeten springen. Ongelukken zijn er toch niet gebeurd.

10325. Elebt gij, naar aanleiding dezer enquête, nog eenige mededeelingen te doen, die gij meent dat nuttig kunnen zijn?

A. Neen Mijnheer de Voorzitter I Gij hebt de zaak zoo a fond behandeld dat ik niets meer weet op te merken.

10326. V. Dan bedanken wij u zeer voor uwe komst, en ook uwe kamer voor haar rapport.

J. H. A. Diepen.

Verhoor van den heer Mr. A. M. Sassen.

( Verkort.)

10327. De Voorzitter; Mogen wij uw naam, voornamen, ouderdom, betrekking en woonplaats weten ?

A. Alphonse Marie Sassen, 42 jaar, schoolopziener in het district Tilburg, wonende te Ooisterwjjk.

10328. V. Gij waart reeds geruimen tijd schoolopziener in het district?

A. Ja, van af de invoering der wet op het lager onderwijs, sedert 1880.

10329. V. In uw arrondissement vallen Heusden, Waalwijk, Oirschot, Boxtel, Oisterwijk, enz. ?

A. Ja

103296j,s. V. Hebt gij u vóór 1880 al met onderwijs-zaken beziggehouden ?

A. Dat heb ik wel, toen was ik woonachtig te Breda en was lid van de plaatselijke schoolcommissie voor lager en middelbaar onderwijs, en als zoodanig heb ik mij met het onderwijs beziggehouden ?

10330. V. Hoe lang hebt gij in Breda gewoond ?

A. Van 1870 tot 1877.

10331. V. Gij woondet dus in Breda toen de wet van 1874 werd ingevoerd?

A. Ja.

10332. V. Hebt gij in Breda iets gemerkt van de invoering van die wet ?

Gaf dat aanleiding tot groote veranderingen, of waren daar geen toestanden, die krachtens die wet behoorden veranderd te worden?

A. Jawel, het is na 1874 in Breda aanmerkelijk verbeterd. Daar heeft ech-

ter niet alleen de wet van den heer Van Houten op gewerkt. Ook de toestanden van het onderwijs zeifin Breda hebben in den laatsten tijd enorme veranderingen ondergaan. Er ia daar zeer veel gedaan. Er zijn goede gebouwen opgelicht, en door omstandigheden is het onderwijzend personeel kunnen vernieuwd worden. Er is een fonds gekomen van L)r. Van C'ooth, ik meen van f30 000, waarvan de renten jaarlijks worden besteed voor cadeaux aan de kinderen, die trouw de school bezoeken. Uok wordt van verschillende zijden op het schoolgaan gewerkt. In hoeverre de wet-Van Houten daarop van invloed is geweest, zou ik niet kunnen zeggen, maar zeker ia het dat door die wet, bij de induatrieele bevolking van Breda, Tilburg, enz., de overtuiging is gevormd en het eene gewoonte ia geworden dat de kinderen tot hun twaalfde jaar aehool moeten gaan.

10333. V. la het in Breda met zijne talrijke Protestanteche bevolking ook onder de Protestantache en niet uitalui-tend onder de Katholieke ouders gebruikelijk dat kinderen tot het liide jaar schoolgaan ?

A. Het is algemeen.

10334. V. Maar, waar het nu op aankomt, werd vóór de wet van 1874 in Breda een sterk gebruik gemaakt van kinderen beneden de 12 jaar in fabrieken en werkplaatsen ?

A. Dat durf ik niet bepaald te zeggen.

10335. V. Over de werking van de wet van 1874 in Tilburg behoeven wij niet verder te spreken, want als wij nagaan de verklaringen, door een paar uitstekend betrouwbare getuigen hier heden afgelegd, dan achijnt de toestand in Tilburg reeda vóór 1874 van dien aard te zijn geweest, dat de kinderen tot hun 12de jaar de achool bezochten en niet op fabrieken en werkplaataen werkten. Is dit ook naar uw beate weten inderdaad het geval?

A. Het is mij door alle hoofden van scholen bevestigd.

■10330. V. Gij hebt waarschijnlijk ook wel de overtuiging, dat de wet van 1874 feitelijk behoorlijk wordt nageleefd?

A. Ja.

'10337. V. Wij zullen dan overgaan tot een ander punt, waarover wij nog weinig getuigen hebben gehoord, namelijk art. 82 van de wet op het lager onderwijs van 1878. Gedeputeerde Staten van Noordbrabant hebben in 1880 eene circulaire uitgevaardigd aan de gemeentebesturen, waarbij zij aanbevalen het tot stand brengen van plaatselijke verordeningen krachtens art. 82. Zij deden dat nogal met eenigen aandrang en wezen er op dat nog slechts enkele gemeenten in de provincie van de bevoegdheid gebruik hadden gemaakt. Zij voegden er bij: «de vrees, dat hieruit ongelegenheden voor de ingezetenen kunnen ontstaan, is naar onze overtuiging niet gegrondquot;, en zij drongen aan dat die verordeningen zouden gemaakt worden, en wel binnen betrekkelijk korten tijd.

Nu heb ik hier in afschrift voor mjj de rapporten, die gjj in de laatste jaren aan Gedeputeerde Staten over de werking van art. 82 uitgebracht hebt. Dat ziet er niet zeer rooskleuring uit. Gjj schrijft :

Over 1882. «Algemeene verbodsbepalingen zijn noodig, want de ondervinding in 1882 van de werking der gemeentelijke voorschriften, houdende beperking van kinderarbeid opgedaan, heeft geleerd dat deze over het algemeen weinig nut stichten. De vrees, in het vorig verslag geuit, dat in de bestaande omstandigheden ontduiking hier en niet handhaven der bepalingen daar in deze verlammend zou werken, is gegrond gebleken.quot;

Over 1883. »Zooala reeds opgemerkt, wordt zooveel als niets gedaan om het geregeld schoolbezoek te bevorderen. Ueze zorg kan met geen hoop op goed gevolg aan den gemeentelijken wetgever overgelaten blijven.quot;

Over 1884. »Ten aanzien van deze gewichtige aangelegenheid (bevordering van het schoolbezoek) bleven bijna alle gemeentebesturen onverschillig.quot;

En eindelijk: Over 1885. «Ten aanzien van dit punt valt helaas! slechts te bevestigen hetgeen in vorige jaren is medegedeeld Onverschilligheid van de zijde der gemeentebesturen, zelfa daar waar voor het oog der wereld eene verordening is gemaakt tot verbod van arbeid door kinderen beneden de 12 jaren. Wettelijke regeling is het eenige

hulpmiddel vooral tegen het tijdelijk sehoolverzuim.quot;

Daar zult gij waarschijnlijk uwe rapporten wel in herkennen. Niet waar? Welnu, doe ons het genoegen en licht dat alles een weinig toe.

A. Door Gedeputeerde Staten is eene circulaire uitgevaardigd, en dientengevolge zijn van den kant van het schooltoezicht de gemeentebesturen aangezet om verordeningen in het leven te roepen. Omdat vooral voor plattelandsgemeenten wetgevende arbeid dikwijls niet zeer gemakkelijk is, heb ik bij die aansporing aan de gemeentebesturen er eene concept-verordening bijgevoegd. Dit concept luidt aldus :

«Art. 1 Het is verboden gedurende de schooltijden, uitgezonderd die der avondschool, huis-, tuin- of veldarbeid of persoonlijke diensten te laten verrichten door kinderen, die den ouderdom van twaalf jaren niet hebben be reikt.quot;

«Onder veldarbeid is ook begrepen het hoeden of drijven van vee.quot;

«Art. 2. Strafbaar wegens overtreding van art. i zijn zij, door wie het kind met arbeid of dienstverrichting is belast en zij voor wie het die verricht heeft.quot;

«Deze laatsten zijn niet strafbaar, wanneer zjj het bewijs leveren, dat zij van den arbeid of dienstverrichting geen kennis hebben gedragen en dat zij de overtreding onmiddellijk, na daarvan kennis te hebben bekomen, hebben doen ophouden,quot;

»Art. 3. Overtreding van deze verordening wordt gestraft met een geldboete van één tot vijf gulden.quot;

Ten gevolge van deze aanschrijving zijn in 15 gemeenten verordeningen tot stand gekomen. In twee gemeenten. Werkendam en Geertruidenberg. waren zij vrij overbodig; terwijl in twee der overige dertien iets is gedaan; te Alm-kerk werden een paar processen-verbaal opgemaakt en to Moor-Gestel bleef het bij eene bedreigiu,;'. De verordeningen bleven dus voor de 15 gemeenten eene mystificatie; ze werden eenvoudig op het papier gebracht om Gedeputeerde Staten en ons te believen; ik geloof niet dat de uitvoering ooit in de bedoeling heeft gelogen.

10338. V. Waarom niet ?

A. Ik meen dat er onverschilligheid heerschte; er zjjn gemeentebesturen, die veel voor de inrichting van het onderwijs over hebben; maar vooral de mindere man doet zijne kinderen veel door schoolverzuim lijden, waarvan wei ■ nig notitie schijnt genomen te worden.

10339. V. Dan had men toch boter gedaan do verordeningen niet te maken ?

A. Dit ware veel eerlijker geweest. Mijnheer de Voorzitter.

10340. V. Zou er geen ander motief in het spel zijn geweest ?

A. Ik zou het niet denken, want zoowel op de openbare als bijzondere school wordt even sterk over schoolverzuim geklaagd. Op de zusterscholen, gelijk men die in het district Tilburg bijna uitsluitend heeft, klaagt men evenzeer daarover. Eene enkele uitzondering vindt men op eene bijzondere school, waar het hoofd, eene zuster, haren invloed op den pastoor en deze weder op den burgemeester uitoefende. Doch over het algemeen heerscht er onverschilligheid.

10341. V. Dus kan het schraal rendement van het werk van het kind wel gemist worden ?

A. Wel zeker. Het sterkst bewijs is dit. Tilburg is eene kom, waaruit overal als stralen bebouwde wegen uitschieten, zoodat een kind onlangs op schooi Tilburg terecht een groot dorp noemde. Op ilie uithoeken heeft men evenzeer landbouw als industrie. En nu doet zich het opmerkelijk feit voor, dat in Tilburg onder den landbouwstand geen schoolverzuim voorkomt. Wanneer dus de behoefte bestond voor den landbouwer, dan zou men daar natuurlijk hetzelfde verschijnsel als elders op het platteland zien.

10342. V. Zij gaan dus trouw ter school ?

A. Ja. fc]r is een uithoek, de zoogenaamde heikant, daar is een heel oud onderwijzer, die het schijnt verwaarloosd te hebben, en daar is veel schoolverzuim.

10343. V. Dat hoeft dus zijn eigenaardige oorzaak?

A. Ja.

10344. V. Om even op die buitengemeenten terug te komen, waar die verordeningen gemaakt zijn, hadt gij geen

₎ moeite om de gemeenteraadsleden er toe

te brengen ? waren zij gemakkelijk er voor te winnen om die verordeningen te maken, of hadt gij moeite te doen i om ze er toe te kfjjgen ?

A. Ik heb mij noj^al moeite gegeven, denkende ; als het eenmaal tot stand gekomen is, dan zal er wel de hand aan gehouden worden, Jk sta op vriendsohap-pelijken voet met de meeste burgemeesters, en van den anderen kant bestond de aandrang van Gedeputeerde Staten. Ik houd het er voor in gemoede, dat men ons een pleizier heeft willen doen.

103i5. V. Op papier 1

A. Ja.

10340. V. Dat is goedkoop. Dus het y hart was er niet bij 7

A. Neen, bepaald niet.

103i7. V. En men hield er de hand niet aan, alleen uit onverschilligheid?

A. Ik geloof van ja.

■10348. V. Zouden er geene belangen mede gemoeid zijn?

A. Het is eenvoudig gebruikelijk onder den boerenstand om de kinderen van school te houden, en te laten rondscharrelen, vooral in de heis^reken. In de kleistreken is het een ander geval; daar verdienen de kinderen van hun tiende jaar af 's zomers een duitje met te helpen in den stal, op het veld met hot poten van aardappelen, het snijden van graan, enz. Dat neemt echter niet weg, dat in de lange tusschentijden, waarin niets te doen valt, do kinderen toch thuis blijven, Slechts enkele ouders zenden hunne kinderen naar school. In de hei verdienen de kinderen niets; daar helpen zij. ook op het veld en in lt; den stal of sprokkelen hout in de bos-

sclien; zij leiden een ellendig vadzig leven.

10349. V. Ik bedoelde iets anders, het eigenbelang van sommige raadsleden, waarom zij de verordening niet

t willen maken of niet willen gehand

haafd zien, daarin ook geen rol?

A. In een gesprek, dat ik met een onderwijzer had, zeide deze ; de raadsleden zelve hebben jongens in hun dienst, die met hunne koeien langs den dijk loopen.

10350. V. Wij hebben dus twee factoren : deels de onverschilligheid der

i ouders, deels het eigenbelang van som

mige potentaten, die zelf de kinderen gebruiken in strijd met de verordening ?

A. Ja,

10351. V. Maar lieten de burgemeester en de veldwachter, die geroepen waren voor de naleving der verordening te zorgen, dan maar Gods water over Gods akker loopen ?

A. Ja. Dikwijls heb ik aan de burgemeesters gevraagd, waarom zij de verordening niet handhaven, maar dan kreeg ik ten antwoord, och dat wordt moeilijk, als de omringende gemeenten er geen hebben, want de kinderen gaan dan naar eene andere gemeente. Verschillende gemeentebesturen zijn dan ook van meening, dat alleen de wetgever hier voorziening kan brengen.

10352. V. Dat argument van de beduchtheid voor de omliggende gemeenten hebben wij ook bij een ander onderwerp dezer enquête al vernomen, maar toen werd dit aangehaald als grond, waarom men niet wilde overgaan tot het vaststellen eener verordening.

Hier echter geldt het de handhaving eener bestaande verordening, en nu begrijp ik niet hoe de burgemeester, die wat ik gaarne aanneem, met u op goeden voet stond, dat tegenover u, die het schooltoezicht vertegenwooi'digdet, zoo licht kon opvatten.

Die burgemeesters deden dan doodeenvoudig hunnen plicht niet. Als zij de verordening niet wilden maken, dat stond hun vrij, maar toen de verordening er eenmaal was, moesten zij haar uitvoeren ; hebt gij hen nooit eens doen gevoelen, dat de zaak zoo toch niet

ging?

A. Zooals ik u reeds zeide, het antwoord was altijd ontwijkend, zij kunnen den veldwachter er wel heen zenden, maar dat gaat moeilijk, zeggen zij.

10353. V. Eene bekeuring laten instellen is toch zoo moeilijk niet?

A. Maar de burgemeesters hechten veel aan hunne populariteit. Zij beloven dan wel den veldwachter te zenden, maar voegen er dan dadelijk bij, dan trekken wij op de eerste vergadering de beste de verordening weder in, laat ik den veldwachter liever maar eens laten waarschuwen !

10354 V. Art. 82 helpt dus niet. Dat is duidelijk uit uwe verklaring.

Een ding moet gij echter nog eens

wat duidelijker maken: zooals gij zelf gezegd hebt werkt in de stad Tilburg — andere getuigen hebben het ook gezegd — de geestelijkheid met uitstekend goed succes op den minderen man om hem te bewegen, dat de kinderen tot hun ISde jaar naar school gaan, en zij weten de kinderen ook van de fabrieken af te houden; maar waarom kan men door haar hetzelfde niet gedaan krjjgen op het platteland? Of, laat ik mijne vraag anders doen, want u zoudt mij nu kunnen zeggen, dat gij niet geroepen zijt om bij de geestelijkheid te gaan aankloppen, hoe expliceert u het, dat de geestelijkheid wel wist het goede doel te bereiken en het bereikte in Tilburg, en het niet deed op het platteland?

A. Een laisser aller, de gewoonte, het is van oudsher zoo geweest, om de kinderen 's zomers in de velden te laten rondloopen. Of het misschien geweest is, dat men er min of meer tegen opzag om de lieden tot hun plicht te brengen, weet ik niet. Elk jaar wordt er tweemaal gepreekt, dat de kinderen trouw de school moeten bezoeken, maar het blijft daarbij, er wordt zooveel gepreekt, dat niet opgevolgd wordt. Zoo gaat het hier ook.

10355. V. U weet dus geen bepaald antwoord op de vraag te geven, waarom het goede effect wel is gebleken bereikbaar te zijn in Tilburg, maar niet op het platteland ?

A. Neon, eeno verklaring weet ik cr niet van te geven.

10356. V. Dan zullen wij er verder niet over praten. Wij zullen nu maar alle gemeenten samen nemen, want of er eene verordening is of niet, komt op hetzelfde neer: voor welk werk gebruikt men in do plattelandsgemeenten die kinderen ?

A. Wanneer u de vraag hadt omgekeerd, Mijnheer de Voorzitter, en gevraagd hadt: voor welk werk gebruikt men ze niet, zou het antwoord gemakkelijker zijn geweest.

■10357. V. Dus u wilt zeggen, zoowat voor alles ?

A. Jft

10358. V. Met name ?

A. Werken in den stal, rijden met paarden, aardappelen poten en rooien, den graanakker zuiveren, bij den oogst lezen, grassnijden, houtsprokkelen, eikels zoeken en, wat het kwaadste nog is, koehoeden.

10359. Y. En dat alles samen is dan wat men noemt «den veldarbeid!quot; En hoe oud zijn die kinderen ?

A. Ik durf wel zeggen dat zij tusschen de 8 en 12 jaar zijn.

10360. V. Waarom zeidet gij daareven dat het koehoeden zoo kwaad was ?

A. De jongens gaan dan met de koeien het veld in, gaan in het gras liggen en voeren allerlei kwajongenswerk uit. Alle hoofden van scholen hebben mij dan ook verzekerd, dat wanneer de kinderen in het najaar terugkomen, zij zeer onhebbelijk en verwilderd zijn, on de ergsten in dat opzicht zijn degenen die met de koeien in het veld zijn geweest.

10361. V. W^Tat zijn nu de goede kanten van die verscheidene soorten van arbeid van kinderen van 8, 'J, 10, of 11 jaar? Of zijn er geen goede kanten aan?

A. Er komt een tijd in het najaar, dat het kind werkelijk voor den minderen man van groot nut is. Dan is het een zeer drukke tijd Do vader gaat werken bij vreemden, en het kind gaat met zijne moeder naar de akkers om aardappelen te rooien. Ik zou dus zeggen, dat, als in dit opzicht eenige consideratie kon gebruikt worden, het weu-schelijk zou zijn. Het geldt slechts de maanden September en October.

10362 V. Gij hebt in 18amp;4 een advies uitgebracht aan den Commissaris des Konings in Noord Brabant. Ge zult u nog wel herinneren, dat gij daarin geschreven hebt, dat de beperking van den veldarbeid tot een paar perioden in het jaar teen zegen zou wezen.quot; Verklaart gij dat heden ook nog?

A. Ik ben nog altijd van die overtuiging.

10363. V. Hoe zoudt gij dat wen-schen ?

A. Ik zou het liefst wenschen leerplicht.

10364. V. Wat zoudt gij willen, wat betreft het verbieden van werk voor kinderen ?

A. Om het belang van de ontwikkeling der kinderen met het belang der

ouders te vereeoigen, zou ik het werken verbieden tusschen de schooltijden en vrijlaten gedurende de vacanticn. Dan kon de vacantie met het oog daarop geregeld worden. Het is vrij algemeen dat de kinderen op Zaterdag vrij van school zijn; dat is in een jaar reeds 52 dagen. Daarbij zou de vacantie verlengd kunnenjworden en zoo aan alle redelijke bezwaren te gemoet worden gekomen.

10365. V. Dus gij zoudt die vacantie-tijden wenschen te zien vallen in de periode, waarin dit het meest overeenkomt met de eigenaardige cultuur van de streek, en de arbeid van kinderen op het veld het meest noodzakelijk is. Op die wijze acht gij het mogeljjk te combineeren het geregeld schoolbezoek en de behoeften voor den landbouw?

A. Ja. In het voorjaar, wanneer gepoot moet worden is er ook nog een korte tijd, maar dit is niet zoo erg. Maar in het najaar zijn de kinderen voor den landbouw zeer noodig.

10366. V. Maar van dit alles verwacht gij geene wezenlijke resultaten, zoolang het wordt overgelaten aan den plaatselijken wetgever?

A. Juist. Art. 8'2 brengt ons geen stap verder.

10367. V. Zou het geneesmiddel gezocht moeten worden in eene uitbreiding van de wet van 1874.

A. Ja.

10375. De heer Baliluiauu. V. Zijnu ook andere soorten van veldarbeid bekend, waarbij kinderarbeid noodig is ? Ik weet niet of gij in de Betuwe bekend zijt met de kerseboomgaarden. Ook daar moeten in den pluktijd, als er handen te kort schieten, de kinderen medewerken. Trouwens dat is lichte arbeid Maar zijn u geen andere landbouwindustriën bekend, waarin de kinderen een deel van het jaar moeten medewerken ? Ik noem de hop-in-dustrie; of bestaat die niet in uw district ?

A. In een klein gedeelte wel. Bruikbaar zijn de kinderen altijd; de vraag is echter, of zij bij den arbeid gemist kunnen worden.

Ik noemde het aardappelenrooien: maar in eene andere streek kunnen de kinderen weder op een anderen tijd noodig zijn. Ik zie echter niet in, waarom dat niet gevarieerd kan worden, zoodat men in Gelderland de groote vacantie gaf als de kersen geplukt moeten worden en in de Hooge Meijerij als de aardappelen worden gerooid.

10376. V. Ik ben het volkomen met u eens. maar veroorloof mij op te merken, dat aan Gedeputeerde Staten of aan den gemeenteraad eene zekere marge gelaten moet worden bij het bepalen van den vacantietjjd ?

A. Zeker.

10377. V. Het zou dus eene wet moeten zijn met vele .dispensatiën ?

A. Waarbij de bevoegheid gegeven werd gedurende '2 maanden vacantie te geven, te regelen door het gemeentebestuur in verband met het schooltoezicht.

10378. De Voorzitter; Geheel in aansluiting met wat wij zoo even bespraken, wensch ik u te vragen of in de gemeenten, waarmede gij van nabij bekend zijt, een groot aantal kinderen bestaat dat doorloopend veldarbeid doet, ik bedoel kinderen van S tot 12 jaar?

A. Ja, en dat begint in do maand Maart reeds en duurt tot in de maand October; dan komen zij wel eens een dag of 8 op school, en dan blijven zij weer een maand weg, komen dan weder een paar dagen en bljjven dan weder weken weg. Zoo is de toestand algemeen; er zjjn uitzonderingen, die vóór het beweren pleiten, dat de kinderen bij den veldarbeid kunnen gemist worden. In het oog houdende dat er geen r^gel is zonder uitzondering, zeg ik: de kinderen beginnen de school te verzuimen in Maart en in April en dat duurt tot het begin van November.

10379. V. Gij hebt den toestand in , het advies, dat wij zoo even bespraken, ¹ genoemd een school voor luiheid en

landlooperij ; is dat nog uwe opinie ?

A. Ja. vooral in de heistreek, waar de kinderen in de bosschen werken, is het eene fataliteit.

10380. V. Waarom?

A. Gij begrijpt, dat de kinderen in do bosschen zonder toezicht loopen ; de jongens en de meisjes verwilderen daardoor.

10381. V. Dat zijn dus kinderen van 10 tot 12 jaar?

A. Ja

10387. V. Wij kunnen nu nog wel over fabrieken en werkplaatsen spreken, ! maar dit ligt, dunkt mij. minder in den aard uwer betreTcking. Hebt gij wol-

licht uit eigun beweging nog eenige mede-deelingen te doen die ons van nut zouden kunnen zijn?

A. Ik heb nog eene enkele opmerking te maken. Zoo goed als do toestand in Tilburg is voor kinderen van arbeiders beneden de IS jaar, zoo ongelukkig is hij in mijn oog voor kinderen boven de 12 jaar. U hebt zeker opgemerkt dat de kinderen met het ISde jaar niet alleen de dagaohool verlaten, maar dan ook voor goed van allo ondwwijs afscheid nemen. Dit is zoo sterk, dat do burgeravondschool, bepaald een geluk voor Tilburg, slechts circa 50 leerlingen heeft van l'i—14 jaar, allen kinderen van meer gegoede ambachtslieden. Maar ik geloof niet, de directeur zou het kunnen zeggen, dat er één kind van een arbeider van dat onderwijs gebruik maakt.

Jaarlijks gaan, reken ik, 4Ü0 a 500 kinderen van de school af. en men moe', dus tot de conclusie komen, dat per jaar hoogstens 25 kinderen nog verder onderwijs genieten.

Er zijn nog kindoren van den ambachtsman, nog iets meer dan de fabrieksarbeider, zoodat ik kan zeggen dat van 25 kinderen van den arbeidenden stand die de school verlaten, er geen enkel meer is dat onderwijs geniet, ik schrijf dat daaraan toe, dat de kinderen op de fabrieken te laat aan het werk worden gehouden.

10388. V. Gij komt juist op een punt. dat wij straks met een anderen getuige besproken hebben, namelijk dat de arbeidsuren in den avond samenloopen met de uren waarin gelegenheid gegeven is om nog eenig onderwijs te krijgen.

A. Ja.

10389. V. Tot hoe laat worden zij dan in den regel op de fabrieken aan den arbeid gehouden?

A. Minstens tot 8 uur; ik meen dat dat zoowat het normale uur is om te eindigen.

10390. V. En welke zijn de schooluren van die avondscholen ?

A. De herhalingschool bestaat niet meer. De burgeravondschool begint, als ik wel heb, te 8 uren. Maar men begrijpt, dat kinderen die van don morgen tot den avond in do fabriek gewerkt hebben, niet veel lust meer hebben om te 8 uren nog naar school te gaan.

10391. V. Welk zou dan het geneesmiddel zijn ?

A. Beperking van den werktijd.

10392. V. Nu komen wij dus op hot fabrieksterrein. Er wordt beweerd, dat men de aankomende jongens op de fabriek niet vroeger gedaan kan geven, zonder den gang der werkzaamheden op de fabriek op schromelijke wijze te storen Zijt gjj daarvan op de hoogte ?

A. Dit wordt gezegd, maar ik kan dit niet beoordeelen.

10394. V. Hebt gij over die qaaestie met goedgezinde fabrikanten gesproken ?

A Ja, zij hebben mij verklaard dat het bezwaarlijk zou gaan.

10395 V. Hebt gij hun niet een denkbeeld aan de hand gegeven, dat, zoo ik wel heb, in een stuk van u van vroe-geren datum is voorgesteld, dat er namelijk genoeg aanbod is van aankomende jongens en meisjes om dat personeel eenigermate te kunnen verwisselen?

A. De fabrikanten zijn op dit stuk niet zeer consequent; wel hebben zn verklaard liever geen kinderen van 12 a 14 jaar te hebben.

10396. V. Maar als er nu eens een wettelijk verbod was? Zou het thans eigenlijk niet daarop nederkomen dat niemand de eerste wil zijn om de kinderen de fabriek te doen verlaten ?

A. Dat zal het wol zijn.

10397. V. Wat heeft uw goedgezinde fabrikant daaromtrent gezegd?

A. De goedgezinden zijn gewoonlijk zeer decisief: zij zeggen dat het niet anders kan, dat het altijd aldus geweest is, en dat de ouderen de jongeren niet kunnen missen.

10398. V. Hebt gjj ook met slechtge-zinde fabrikanten gesproken ?

A. Neen, alle fabrikanten zijn zeer humaan tegenover hun werkvolk.

10399. V. De slechtgezinden zjjn alzoo in de minderheid ?

A. Ik heb hen niet ontmoet.

10400. V. Ik neem dat alles gaarne aan. Wij hebben tot nu toe omtrent Tilburg niets dan goeds gehoord, ook van u, maar juist daarom zeg ik : de menschen zijn goed, hot blijkt uit alle zaken; gij spreekt met hen en krijgt den indruk, dat het wel kan; waarom doen zij het dan niet ?

A. Ik geloof uit gewoonte. Hoe wordt

niet op vele plaatsen beweerd dat de

fehuwde vrouw niet gemist kan wor-en, en te Tilburg is er geene enkele op de fabriek !ehuwde vrouw niet gemist kan wor-en, en te Tilburg is er geene enkele op de fabriek !

10402. De Voorzitter: Dat is eigenlijk de vraag van den heer Bahlmann niet. Zijne vraag komt hierop neêr: Zouden de fabrikanten zich naar uwe meening niet heel goed kunnen fcbik-ken in een verbod om kinderen beneden de 14 jaar aan te nemen, hen overigens vrij latende om degenen, die ze boven de 14 jaar in dienst hebben, den gewonen tijd te laten werken, zooals dat in den gewonen gang van zaken te pas komt ?

A. Dus gij bedoelt cm geheel en al den kinderarbeid tot het Ude jaar te verbieden. Zooals ik gehoord heb zouden de fabrikanten daar niet veel tegen hebben, maar hoofden van scholen, mannen, die toch zeer milde en vooruitstrevende beginselen hebben, hebben mij verklaard, dat het naar hunne ondervinding weflschelijk was dat de jongens niet later met den industrieelen arbeid beginnen, omdat zij in het tegenovergestelde geval minder goede arbeiders worden; daar ook het arbeiden iets is, dat in de jeugd geleerd moet worden.

Naar men mij zeide, zou bet aller-wenschelijkst zijn dat de arbeid beperkt werd, zoodat jongens van 12 tot 14 jaar gelegenheid hadden 's avonds nog wat onderricht te krijgen, in wat hunne richting het meest paste; niet alleen herhalingsonderwijs, maar ook meetkunde en teekenen. Daardoor zou dan de mogelijkheid ontstaan, dat zij gelegenheid kregen zich op te werken.

■10406. De heer Goeman Borgedns : Is er in Tilburg altijd gelegenheid om Ojarige kinderen op school te krijgen?

A. Ja, op het oogenblik is die gelegenheid voldoende; de scholen zijn zeer toegenomen in den laatsten tijd, vooral de bijzondere.

10406b!s. De Voorzitter; Moet ik daaruit begrijpen, dat, indien op de openbare school geen plaats is, er op de bijzondere school wel plaats is ; ik vraag dat, omdat gij uitdrukkelijk spreekt van oijzondere • school ?

A. De arbeiderskinderen gaan uitsluitend op de bijzondere school; een enkel meisje in de afdeeling Kervel, dat wat ver van de zusters woont, gaat naar de openbare school?

10407. V. Hebt gij wel nagegaan, of de kinderen, die na afgeloopen schooltijd op de fabriek komen, vrij goed ontwikkeld zijn, zoodat zij goed kunnen lezen en schrijven ?

A. Hetgeen ik op de school gezien heb, zou mij doen zeggen, dat zij goed lezen, schrijven en zelfs rekenen kunnen, maar daar zij niets onderhouden, zal het zeer tegenvallen wanneer zij bij de militie onderzocht worden. Dat is een zeer betreurenswaardige toestand.

•10408 V. Gij vreest, dat, wanneer er geen herhalingsonderwijs gegeven wordt, het geleerde spoedig zal verdwijnen ?

A. Ja.

10409. V. Is u dit gebleken bij de militie ?

A. Neen, maar het zal wel zoo zijn.

10410. De heer Van Alplien: Gij zgt van gevoelen, dat het wenschelijk zou zijn den arbeid der kinderen te be-peiken tot het 14de jaar, met de gelegenheid om herhalingsonderwijs te kunnen bijwonen ; zoudt u denken dat daar te Tilburg trouw gebruik van zou gemaakt worden? Dat de ouders zoodanig herhalingsonderwijs voor hunne kinderen begeeren ?

A. Wanneer het op de bijzondere school gegeven werd, zou geen kind te huis blijven, en de hoofden en onderwijzers der bjjzondere scholen zouden het zeker zeer toejuichen.

10411. V. Ik vraag meer naar de gezindheid van de ouders : daarvan hangt het dan toch af?

A. Och, do ouders hebben geen gezindheid; het Noordbrabantsche volk is zeer volgzaam. Wanneer het van geestelijke 7ijde aanbevolen wordt, gebeurt het ook.

10412. V. Nog eene vraag. U zeidet straks, dat van de burgeravondschool te Tilburg zoo weinig gebruik gemaakt wordt, maar zoudt u dit niet ten dcele daaraan toeschrijven, dat hét onderwijs uitsluitend technii-ch is, zoodat het voor de fabriekarbeiders als in Tilburg zjjn, de wolwevers, niet bijzonder aantrekkelijk is? Immers dezen hebben weinig te maken met meet-, schei- of natuurkunde?

A. Wij hebben de proef ook op andere scholen genomen, maar er komt niemand bij het herhalingsonderwijs. Wanneer u echter die burgeravondschool zoo exclusief beoordeelt, oordeelt u niet juist.

-104-13. V. Het was eene onderstelling mijnerzijds.

A. Hoezeer dit onderwijs geapprecieerd wordt, kan uit het volgende feit blijken. Uit Oiaterwijk bijv. gaan eiken dag 12, 13 jongens per spoor naar Tilburg om dit onderwijs te genieten.

10414. De Voorzitter: Uit welken stand ?

A. Uit den kleinen ambachtsstand. Ik zal dit duidelijk maken. Dit jaar hebben de kinderen van de administratie van het spoor zoogenaamde arbeidskaarten gekregen. Verleden jaar was dit niet het geval; een retourbiljet kost 35 of 40 cents, dat konden do meesten moeilijk betalen en nu waren er verschillende kinderen, die eiken avond 3 uren te voet aflegden om dat onderwijs te genieten. Nu ben ik het geheel eens, dat het wellicht voor een fabrieksarbeider minder nuttig is, maar ik zie niet in waarom een fabrieksarbeider dit ook altijd moet blijven en niet kan veranderen, waarom hij bij voorbeeld, als hij de capaciteiten daarvoor heeft, geen ambachtsman of zoo iets kan worden.

i 0415. V. Wat leert men op die school ?

A. De gewone vakken van het lager onderwijs, rechtlijnig en handteekenen, wiskunde en de beginselen van scheikunde. Als ik even mag doorgaan, kan ik nog een voorbeeld aanhalen. Eene weduwe uit den tamelijk goeden stand verloor haar man, en was daardoor verplicht hare kinderen op eene fabriek te doen. Die vrouw tobde en maalde, dat hare kinderen fabriekarbeiders moesten worden, en wist eindelijk te bewerken, dat zij dat onderwijs konden ontvangen. Op dit oogenblik is de een nu verver, en de ander klompenmaker, en de vrouw spreekt nog altijd over het geluk, dat hare kinderen dat onderwijs konden genieten.

10416. V. Laat er geen de minste onzekerheid blijven bestaan omtrent de vraag, waar het eigenlijk op nederkomt. Gij wilt hebben, dat de kinderen van 12 tot 14 jaar niet verstoken zullen zijn van onderwijs. Dat acht gij noodig. Wanneer u gevraagd wordt: Wilt gij dan hebben dat er een verbod komt, om kinderen beneden 14 jaar op fabrieken te sturen ? dan zegt ge : Neen, want èn uit eigen ervaring èn uit overleg met goedgezinde hoofden van scholen ben ik overtuigd, dat een verbod aan jongens om vóór hun 14de jaar op fabrieken te gaan, leiden zou tot verkeerdheden: zij zijn dan op een leeftijd, dat zij aan arbeid gewend moeten raken en dat zij het werk moeten gaan leeren. Van een verbod van het gaan op fabrieken tot aan hun 14de jaar wilt gij dus niet weten. Gij wilt ze alzoo op de fabrieken hebben na hun 12de jaar Maar nu zegt de fabrikant : Als de jongen op onze fabriek komt tusschen 12 en 14 jaar, moet hij gelijk op en even lang mededoen met al de anderen, anders loopen mjjne werkzaamheden in de war; ik kan er mij niet bij nederleggcn om hem vroeger naar huis te enden.

Dat zijn dus twee partijen tegenover elkander. Dat is een moeilijk geval. Gij wilt den jongen op de fabriek hebben om te leeren werken, en de fabrikant zegt: dat is goed, maar als hij komt, moet ik hem geheel hebben.

Terwijl gij zoudt willen hebben dat hij op een zeker uur in den vroegen avond gedaan kreeg, wanneer hij intellectueel en physiek nog niet te veel afgewerkt is, om het herhalingsonderwijs met vrucht te kunnen genieten. Zoo is het probleem, niet waar?

A. Ja.

Ik wensch nu nog eene mededeeling te doen over eene andere industrie, die vrij belangrijk is, de schoenmakerijen. De kinderen worden door dit werk lichamelijk benadeeld. De kinderen komen op hun 12de jaar, men kan niet zeggen op den winkel, want het is in den regel een enkel vertrek. Dit is zoo in do geheele Langstraat. Die kinderen zitten van den vroegen morgen tot des avonds in eene gebogen houding met den schoen tusschen de maagstreek en de knie. Dit is zeer nadeelig voor het gestel. Meermalen heb ik gehoord dat te Oisterwijk bij jonge menschen dikwijls maagkwalen voorkomen, die later overgaan in longongesteldheden.

10417. V. Hoe oud zijn die kinderen?

A. Van 12 jaar af.

10418 V. Niet jonger?

A. ^Ï0©D

10420. V. Wellicht moeten de kinderen zekere kracht voor dien arbeid hebben ?

A. Het is een gebruik, dat zjj zoo jong medewerken aan het zoogenaamde draadberciden enz. Die kinderen bezoeken getrouw de school tot na hunne eerste communie, die gewoonlijk op het l'ide jaar wordt gedaan.

1Ü4'21. De heer Vau Alplieu: Moeten die kinderen hot vak leereu, of arbeiden zij om iets te verdienen ?

A. Heide.

10422. V. Verdienen zij dan reeds van den aanvang af?

A. Zij doen het grovere werk en verdienen daarvoor eene kleinigheid.

10423. De Voorzitter; Wij danken u voor uwe mededeelingen. Uw verhoor is afgeloopen.

A. M. Sassen.

Verhoor van den heer Verster.

10424. De Voorzitter: Wilt gij uw voornaam, naam, ambt en ouderdom opgeven ?

A. mr. Abraham Henricus De Bal-bian Vcrster, kantonrechter te Oister-wijk, 56 jaren oud.

10425. V. Zijt gij geruimen tijd kantonrechter te Oisterwijk ?

A. Sedert 1871, en vóór dien tijd kantonrechter te Boxtel.

10426. V. Gij hebt dus te Tilburg in die rechterlijke betrekking de invoering van de wet van 1874 beleefd. Hebt gij bij die gelegenheid eenige verandering in de bestaande toestanden kunnen waarnemen, of waren die van dien aard dat de wet van 1874 daartoe geene aanleiding in Tilburg gegeven heeft ?

A. In Tilburg waren de toestanden reeds vroeger zoodanig, dat de kinderen vóór hun twaalfde jaar niet werkten in de fabriek. Het was eene uitzondering als dat gebeurde. In dien tijd heb ik gehad hoogstens tien processen-verbaal van vervolgingen wegens kinderarbeid; dat waren in den regel steenbakkers die misbruik maakten. Maar op de fabrieken heb ik, voor zoover ik het heb kunnen nagaan, nooit een verbaal gehad.

10427. V. Was dat op de steenbakkerij van Smulders?

A. Ja.

10428. V. Hebt gij in latere jaren ook wel eens eene overtreding te diens laste te onderzoeken gehad ?

A. Ja in den laatsten tijd ook, maar hij is er nu uitgescheiden.

10429. V. Met het bakken of met het overtreden ?

A. Met het bakken.

10430. V. Dus staat de fabriek stil?

A. Ja.

10431. V. Hebben zich af en toe in de latere jaren nog wel overtredingen voorgedaan, die te uwer kennis zijn gekomen ?

A. Neen.

10432 V. Gij zijt waarschijnlijk wel overtuigd dat dat niet ligt aan gebrek aan ijver van het politietoezicht, maar dat inderdaad de toestand in Tilburg zuiver is?

A. Ik geloof inderdaad dat die heel zuiver is. Er wordt te veel toegezien door andere autoriteiten, dat er niet on-, der de 12 jaren gewerkt wordt.

10433. V. Gij bedoelt waarschijnlijk dezelfde autoriteit, die wij heden door andere getuigen meermalen en altijd op zeer loffelijke wijze hebben hooren me-moreeren, namelijk de geesteljjkhoid ?

V. Die kan ook ik als zoodanig met lof vermelden.

10434. V. Gij komt als kantonrechter — en daarover bestaat reden om tevreden te zijn — weinig met de wet van 1874 in aanraking, maar de bevolking ziet gij natuurlijk in ruime mate en gij zijt alleszins in de gelegenheid om den meer of minderen -welstand op te merken onder verschillende omstandigheden. Hoe is in het algemeen uw indruk van den toestand van de fabrieksarbeiders in Tilburg? Gij zijt misschien wel in de gelegenheid geweest, om te dien opzichte eenigerlei vergelijking te maken met de toestanden elders. Gelooft gij dat de fabrieksarbeider te Tilburg relatief een tamelijk gelukkig leven leidt, tamelijk tevreden is ?

A. In vergelijking met andere plaatsen, geloof ik dat men in Tilburg heel tevreden is, hoewel de toestand eenigs-zins minder is geworden.

Ik zelf heb een wever van het ge-

touw geroepen en ben daatmede een zaak begonnen. Deze -wever werkte met andere menschen voor mij bij zich aan huis.

Ik heb den indruk gekregen, dat zij die thuis werken het beter hadden en ook gelukkiger waren, dan zij die in de fabrieken werkten.

Dat thuis werken is echter zeer verminderd sedert de toepassing van de machines cn daarmede de huiselijkheid en de tevredenheid. Toch is de toestand te Tilburg gunstig te noemen in verhouding tot andere plaatsen.

10435. V. Dus nieftegenetaande de vermindering van bet thuiswerken is naar uw oordeel de toestand in Tilburg gunstig ?

A. Zeer gunstig.

10'tSG. V, Uit welke uiterlijke kentee-kenen leidt gij dit af?

A. Uit het feit ook, dat er weinig misbruik wordt gemaakt van sterken drank. De lui die achteruitgaan, maken zich daaraan meestal schuldig, reeds van .jongs af; maar zulke gevallen zijn in Tilburg uitzondering. De drankwet was voor Tilburg niet bepaald noodzakelijk, al heeft zij ook goed gedaan.

10437. quot;V. Tilburg had dus de wetten op den kinderarbeid en het drankmisbruik beide, wel kunnen missen 7

A. Dat is misschien wel wat sterk uitgedrukt.

10438. V. Welnu, dat dan daargelaten. Ik wensch echter meer bepaald het antwoord op de vraag : uit welke uiterlijke teekenen laat zich de meer welvarende toestand van de fabrieksarbeiders in Tilburg onderkennen ? Is daaromtrent geen mededeeling te doen of zijn er geen observatiën te maken ? Komt het b. v. in Tilburg voor, dat de arbeiders in bedompte, krotterige vertrekken wonen, of is dit anders?

A. Over het algemeen is dat goed.

De gewoonte is dat de winkeliers bij de week betaald worden, in de volkstaal heet dat een boom, dat is een heele ceel. Die boom wordt meestal betaald. Wanneer er eene schuldvordering i» te innen, komen de menschen nogal eens bij mij, zij gaan liever niet naaiden deurwaarder, want dat kost geld. Velen komen uit Oisterwijk, Haren en verschillende dorpen bij mij, als ik Donderdags en Vrijdags om half 8 des mor-

fens op het raadhuis zitting houd, maar et is mij zeer weinig voorgekomen, dat er klachten kwamen van winkeliersschulden ; daaruit kan men zien dat het den menschen goedgaat; want anders zouden zij die schulden niet betalen.ens op het raadhuis zitting houd, maar et is mij zeer weinig voorgekomen, dat er klachten kwamen van winkeliersschulden ; daaruit kan men zien dat het den menschen goedgaat; want anders zouden zij die schulden niet betalen.

10439. V. Is u ook bekend, dat het inderdaad geen zeldzaamheid is onder de fabrieksarbeiders dat zij in een eigen woning wonen ?

A. Dat zijn meest wevers.

quot;10440. V. Thuiswevers ?

A. Ja.

10441. V. Er was ons van ochtend — misschien is het feit u niet volkomen bekend, en waarom zou dit niet — van meer dan eene volkomen vertrouwbare zijde medegedeeld, dat het nogal frequent voorkomt dat de fabrieksarbeiders het zoover brengen dat zij in een eigen woning zitten en dat ook de arbeiders die gehuurde woningen hebben, in waarlijk dragelijke omstandigheden verkeeren, zoodat de toestanden vrij wat beter zijn dan in menige andere fabrieksstad?

A. Dit laatste is waar, maar van het wonen van fabrieksarbeiders in eigen woningen weet ik niet.

10442. V. Zijn er ook verordeningen krachtens art. 82 der wet op het lager enderwijs in uw kanton ?

A. Ja, drie; te Oisterwijk, Berkel en Gilee-Rijen

10443. V. Maar als ik het goed begrijp, worden die eenvoudig als niet geschreven beschouwd ?

A. Ja, ik heb er nog nooit eenig effect van gezien.

10444. V. Die verordeningen bestaan dus alleen pro forma?

A. Ja. U kent de dorpen niet zooals ik, die er 28 jaren heb gewoond. Er zijn vele waar onder anderen do politie nog veel te wenschen overlaat. De bewoners van vele dorpen regeeren zich gaarne zeiven, en het gaat er niet slechter om. Als ik bij voorbeeld iemand door een arbeider iets laat zeggen, dan helpt dit soms beter dan dat ik een veldwachter zend.

10445. V; Maar welke beweegredenen zijn het dan. dat aan de eenmaal krachtens art. 82 gemaakte verordeningen de hand niet wordt gehouden?

A. Dat weet ik niet.

10446. V. Kan het zijn dat dc macht-hebbenden in die plaatsen er zelf niet mede gediend zijn?

A. Ik geloof dat dit het geval is, maar ik heb er geen bewijs voor.

10447. V. Gehuwde vrouwen komen op de fabrieken in Tilburg niet'voor?

A. Neen.

10448. V. Die houden zich dus bezig met hare huishouding?

A. Ja. Het is mogelijk dat zij in huis noppen en pluizen en daar een weinig mede verdienen; maar in hoofdzaak houden zij zich bezig met do huishouding, en dat is oen groot element van geluk voor de arbeiders.

10449. V. Gij hebt dus bij uwe aanrakingen met het volk waarschijnlijk meermalen gelegenheid gehad, den gun-stigen invloed waar te nemen van het zijn der vrouw in do huishouding en het niet gaan werken van de vrouw in de fabrieken.

A. Ja.

10450. V. Het schijnt eene lastige vraag te zijn wat voor kinderen van 12 tot 14 jaar het meest wenschelijk en tegelijkertijd bereikbaar zou wezen. Hebt gij wel eens van fabrikanten opgemerkt of zij het werken van kinderen van dien leeftijd onmisbaar achten, of hoe zij er over denken?

A. Ik geloof dat zjj hen onmisbaar achten. Ik meen dat bij spinnerijen de arbeid van kinderen moeilijk gemist kan worden.

10451. V. Ja, maar ook die boven 14 jaar zijn nog kinderen.

A. Het komt er op aan, hoeveel er betaald wordt.

1045'2. V. Maar het is niet hetzelfde of de handen van kinderen van 1-2 of 13 jaar of van 14 jaar het werk in de spinnergen doen? en zou het, wat het technische betreft, niet even goed zijn als men zich door kinderen van 14 jaar en daarboven liet helpen?

A. Neen, dat is niet hetzelfde. Die draden aan elkander te hechten is veel beter werk voor de handen van meisjes van 10 of van 17 jaar dan van jongens van 14.

10453. V. Dus voor de techniek van het vak is het kind van 12 jaren geen noodzakelijk vereischte ?

IV.

A. Neen.

10454. V. Xu eene andere vraag. Zijt gij bekend met de inrichting van het personeel op de fabriek ? Is het waar of is het gezocht en dus niet waar, dat fabrikanten, zonder den gang hunner zaken in eene ondragelijke verwarring te brengen, zich niet kunnen vinden in eene beperking van den arbeidstijd voor het jongere personeel alleen? Zou het mogelijk zijn om jongens van 14 en 15 jaren des avonds om 5 of 6 uren van de fabriek weg to laten gaan ? Hebt gij soms wel eens over den invloed die dergelijke regeling op den gang van het fabriekswerk zou hebben, met fabrikanten gesproken ?

A. Fabrikanten waren van oordeel dat de jongens niet gemist kunnen worden. Maar uit hetgeen ik van hen vernam, kreeg ik den indruk dat het meer eene quaestie van geld is dan van onmogelijkheid, want als zjj voor die jonge kinderen volwassen mannen moesten nemen, zouden dezen natuurlijk langer moeten werken. Liet men de kinderen weg, dan zou dit den fabrikant geen nadeel doen. wel het gezin waartoe de kinderen behooren, want dit zou een tantième van de inkomst missen.

10455. V. Gij hebt wellicht mijne vraag niet juist begrepen, en daarom zal ik haar herhalen. Loopt het werk in de fabrieken derwijze, dat de jongens niet een amp; twee uren vroeger kunnen gemist worden, vóór het werk van het volle volk is afgeloopen ?

A. Dat geloof ik niet.

-10456. V. Do jongen maakt dus naar uwe meening met den volwassen man één geheel uit ?

A. Op de spinnerij ja.

10457. V. Wanneer alzoo de jongen naar huis wordt gezonden om wat te te jjaan leeren, is de volwassen man alléén niet meer in staat om het werk behoorlijk gaande te houden?

A. Dat geloof ik niet.

10458. De heer Bahlmann : Gij hebt natuurlijk dikwerf omgang met fabrikanten gehad Stel u nu voor dat er eene wet komt waarbij het werken van kinderen beneden de 14 jaren wordt verboden. In dat geval zou men in plaats van jongens meisjes nemen van 16—18 jaren. Gelooft gij dat het in het alge-

3

meen belang der zedelijkheid wensohe-lijk zoude zijn dat dergelijke arbeid voor jongens wierd vervangen door meisjes ?

A. Volstrekt niet wenschelijk. Men streeft er juist in Tilburg naar om de meisjes zoo min mogelijk met de mannen saam te doen werken.

1041)6. De Voorzitter : hebt gij nog eene andere bemerking te maken ?

A. Nog iets, dat ook in verband met Oisterwijk staat.

Juffrouw Jacobs heeft hier gesproken over het lange staan. Ik zou op het omgekeerde willen wijzen, namelijk op het lange zitten.

In Tilburg zjjn meisjes bij modisten, die leerlingen heeten, maar eigenlijk in dienst zijn. Zij komen 's morgens om 8 uren, gaan van 12 tot half twee uren naar huis, om daarna tot 's avonds 8, 9 en 10 uren onafgebroken in hetzelfde locaal zittende door te werken.

üok heeft men in Oisterwijk schoen-makerijen, waar jongens van 13—15 jaren, die een gulden verdienen, uren achter elkander in kleine hokjes zitten.

Ik geloof dat dit kwaad is.

104Ö7. V. Dat bezwaar aangaande de schoenmakerijen zal zich ook vooral aan den kant van Waalwijk vertoonen ?

A. Ja, vroeger waren in Oisterwijk veel leerlooierijen, die thans nagenoeg opgeruimd zijn. In plaats daarvan zijn de schoenmakerijen gekomen.

10408. V. Wij bedanken u vriendelijk voor uwe komst. Uw verhoor isaf-geloopen. A. H. Verster.

Verhoor van den heer Cr. J. D. Pollet.

(Verkort.)

10409. De Voorzitter: Mag ik uw voornamen, naam, beroep, ouderdom en woonplaats weten ?

A. Guillaume Joseph Désiré Pollet, lid van de firma Pollet en Zonen, wollen-stoffenfabrikant, oud 45 jaar, wonende te Tilburg.

10470. V. Zijt gij al lang in de zaken ?

A. Van 1857 af.

10470 V. Hebt gij een groot getal werklieden in uwe fabriek ?

A. 80 volwassen mannen, 10 jongens van 15 tot 18 jaar en 15 ongehuwde vrouwen.

10473. V. Hebt gij in vergelijking met andere fabrieken, in uwe fabriek eene afwijkende verhouding wat betreft het personeel? Ik bedoel daarmede of gij minder jongens en meisjes in uwe fabriek hebt in proportie tot uw volwassen personeel dan in andere fabrieken het geval is?

A. Ik geloof dat dit ongeveer hetzelfde is in bijna alle fabrieken ; de eene mag er eens wat meer, de andere wat minder hebben, de verhouding zal wel zoo ongeveer dezelfde zijn.

10474. V. Ik doe u de vraag daarom, omdat u, zooals gij zeidet, 80 volwassen mannen en 15 jongens van 12—18jaar hebt; nu leest men echter in het rapport van de kamer van koophandel, dat op de fabrieken werken ongeveer ³/₅ volwassen mannen, ^ll_i meisjes boven de 15 jaar en V, jongens van 12—18 jaar. Daaruit zou men afleiden dat het getal jongens tot dat der volwassen mannen staat als 1 : 3 en dat is niet zoo bij u; u hebt 15 jongens en 80 volwassen mannen en uwe fabriek marcheert, zooals bekend is, uitnemend. Hoe is dat verschil te verklaren?

A. Het is mogelijk dat sommigen meer jongens in het werk hebben om goed-kooper te werken. De kamer van koophandel heeft dat '/s maar globaal nagegaan, statistisch zou men het echter juist kunnen geven.

10475. V. U weet wel dat dit punt

niet onbelangrijk is met het oog op deze enquête. Moeten wij soms aannemen, dat de andere verhouding ten opzichte van de werkkrachten in andere fabrieken om de goedkoopte is 7 A. Misschien.

10476 V. Maar u drijft uwe zaken dan toch op een anderen voet, namelijk in zoover dat u niet in dienst hebt. een zoo groot proportioneel cijfer van aankomende jongens. Kan dat niet zitten in eene andere inrichting van uwe fabriek, of is uwe fabriek normaal ingericht ?

A. Mijne fabriek is gewoon ingericht. Slaat het rapport van de kamer van koophandel ook op de werkplaatsen ?

-104-77. V. Ik geloof het niet. Waart gij nog lid van de kamer van koophandel toen dat rapport werd opgemaakt?

A. Ik ben nog lid van de kamer van koophandel en heb indertijd aan hot samenstellen van dat rapport medegewerkt.

1047S. V. De desbetreffende passage uit het rapport luidt:

»ln de fabrieken werken ongeveer ³/_s volwassen mannelijke arbeiders, '/s meisjes boven de 15 jaren en Vj jongens van 12—18 jaren.quot;

£n dan volgt er; «In de ambachten arbeiden alleen mannelijke, ongeveer % volwassen en ²/₅ jongens van 12—'18 jaren. Vele meisjes werken te huis of zijn dienstmeid.quot;

A. Het verschil kan daarin zitten dat wij hebben eene machinale weverij, waarop alleen volwassenen werken. Maar er zijn fabrieken, die eene spinnerij, eene volderij en eene kaarderij, maar geen weverij hebben, en op die fabrieken werken misschien meer jongens dan op onze fabriek.

10479. V. Om even bij dit punt te blijven, hoe expliceert gij den zoo even door mij voorgelezen zin in het rapport van de kamer van koophandel:

een vijfde meisjes boven de 15 jaar, en een vijfde jongens van 12=18 jaar. Worden de meisjes onder de 15 jaar minder of in het geheel niet te werk gesteld ?

V. Wellicht zijn er enkele meisjes van onder de 15 jaar op de fabrieken, maar meest allen zijn zij boven dien leeftijd. De jongens komen met het l'ide jaar. De meisjes onder de 15 jaar zijn in den regel te klein en te zwak om stukken op de schouders weg te dragen. De jongens hebben meer loopenden arbeid, hoofdzakelijk draadmaken, wat volstrekt niet zwaar is.

10480. V. Dat draadmaken schijnt grootendeels het werk van de jongens te zijn, dat naar het zeggen van u en ook van andere getuigen een zeer lichte arbeid moet zijn. Zijn dan daarvoor de meisjes niet te gebruiken?

A. Dit wordt in Tilburg niet gedaan, en ik geloof dat dit ook beter is. De meisjes doen meer zittenden en gemak-kelijken- arbeid ; de jongens zijn vlugger, die moeten van het eene eind der spinnerij naar het andere loopen om de gebroken draden aan te knoopen ; dit gaat trouwens niet zoo goed met de meisjes-kleederen aan. De jongens dragen in den regel niet anders dan een broek en een vest, hetgeen natuurlijk gemakkelijk zit.

10481. V. Maar nu eene andere vraag. Zijn de aankomende jongens, die bij u trouwens al zeer weinig in getal zijn, reeds op een leeftijd van 12 jaren zoo onmisbaar voor het nijverheidsbedrijf ? Zou niet met den 14jarigen leeftijd bij voorbeeld eene proef te nemen zijn?

A. Men moet niet uit het oog verliezen. dat in eene huishouding met 6 a 7 kinderen, waar alleen de man werkt, de ouders er reeds te voren op rekenen, dat hun kinderen, zoodra zij 12 jaren oud zijn, op de fabriek kunnen komen. Een bijslag op het wekelijksch inkomen van twee of drie gulden is dan ook eene mooie bijdrage. Bovendien is het de vraag of, wanneer men den leeftijd van 12 tot 14 jaren brengt, er genoeg arbeiders zullen zijn. De jongens kunnen dan maar twee jaren lang draadmaken. want op hun 16de jaar zijn zjj voor dat werk te groot en worden zij voor andere bezigheden gebruikt.

10482. V. Dus als ik u goed begrijp, is de aard van het werk, dat zij leeren moeten, niet zoodanig dat zij dat inderdaad alleen maar zouden kunnen meester worden als zij reeds op hun 12de jaar begonnen. Zij zouden later evengoed geschikte werklieden kunnen worden, als zij begonnen met hun 14de jaar. Maar er zijn twee argumenten, waarom

gij het wenschelijk zoudt achten dat zij op hun 12de jaar begonnen, en dat is in de eerste plaats het belang der verdiensten van het huisgezin, en in de tweede plaats uwe behoefte aan werkkrachten. Is dat de zaak niet?

A. Dat is de zaak. Als zij maar van hun 14de tot hun 1Cde jaar als draadmakers blijven, zouden zij de helft der verdiensten moeten missen.

10483. V. De jongens, die gij hebt, zijn van 12 tot 16 jaren. Daartusschen ligt een tusschenruimte van 4 jaren. Loopen er nu jongens onder, die inderdaad maar 12 jaren zijn, of geldt ook op uwe fabriek de gewoonte om ze pas met hun 13de jaar te nemen?

A. Dat is naar gelang wij jongens noodig hebben. Zoodra zij hunne eerste communie gedaan hebben, zijn zij boven de 12 jaren, en dan worden zij genomen als zij noodig zijn. Zijn zij niet noodig, dan loopen zij een half jaar ledig, want zij gaan niet meer naar school, en dat is geheel verkeerd. Zij gaan dan naar het bosch en leeren er allerlei ondeugendheid. Zij gaan hout en bladeren zoeken om wait te verdienen, maar leeren er allerlei slechtheden. De jongens komen er bijeen en de meisjes ook, en dat is zeer slecht. Als do kinderen niet mochten werken vóór hun 14de jaar, zou ik er voor zijn dat zij naar school moesten gaan, dat zij dus geen straatloopers werden, want dan komt er niets meer van terecht, dan zijn ze geheel bedorven, en zeker uit een zedelijk oogpunt, want in de bosschen wordt hun niet veel goeds geleerd. Daar schuilt allerlei schuim van volk, dat niets te doen heeft, en dit werkt voor die jongens zeer verkeerd. In den regel worden de jongens aangenomen, wanneer er behoefte aan is, op hun'12de jaar of iets er over.

10485. V. Maar nu eene andere zijde van de quaestie. Gij keurt af, en dit laat zich goed verstaan, dat de jongens met hun 12de jaar van de school zouden

faan, terwijl zij dan nog geen gelegen-eid zouden hebben om op de fabriek te komen, want daardoor zouden de jongens tot leegloopen worden gedwongen. Zou het echter niet mogelijk zijn, dat de jongens op hun 12de jaar op de fabriek kwamen, maar dat er dan voor hen tijd overschoot om 'g avonds nog wat te leeren ?aan, terwijl zij dan nog geen gelegen-eid zouden hebben om op de fabriek te komen, want daardoor zouden de jongens tot leegloopen worden gedwongen. Zou het echter niet mogelijk zijn, dat de jongens op hun 12de jaar op de fabriek kwamen, maar dat er dan voor hen tijd overschoot om 'g avonds nog wat te leeren ?

A. De machines moeten blijven werken, en als de jongens een paar uren vroeger weggingen, zouden ze moeten stilstaan, zoodat ook de andere werklieden zouden moeten vertrekken, dat sluit in elkander.

10486. V. Zou daarop niets te vinden zijn?

A. Alleen een maximum van arbeid voor alle arbeiders.

10487. V. Dat denkbeeld werd door u ook vóór drie jaren warm verdedigd in de kamer van koophandel; maar zouden de jongens, die gij wat ten goede wilt laten leeren, niet op eenige wijze te vervangen zijn voor die avonduren ?

A. Men kan geen arbeiders bekomen voor een paar uren.

10488. V. Zou men dan die jongens niet kunnen omwisselen?

A. Dat gaat niet, want die jongens zijn met het werk bekend, anderen niet. De jongens verdienen in den regel 4 cent per uur, en daarvoor komen zij niet voor een paar uren naar de fabriek; wat zouden zij dan het andere gedeelte van den dag moeten doen ? De jongens, daar wat in zit, gaan naar de Zondagsschool, waaromtrent de heer Dijkhoff beter inlichtingen zal kunnen geven.

Daar zijn ook jongens, die er niets om geven en er niets geleerd hebben. Maar ik heb meesterknechts op de fabriek, die allen van werklieden afkomstig, langzamerhand opgeklommen zijn, en die goed bij de hand waren, des Zondags naar de school gingen en goed lezen, schrijven en rekenen konden.

10489. V. Maar voor u zou het toch geen overwegend bezwaar zijn, om geene jongens van 12 jaar meer te mogen nemen, wanneer de jongste leeftijd 14 jaren was, omdat gij er zoo weinig hebt ?

A. Wij zouden er ons in schikken aU het niet anders kon. In elk geval zou dit beter zijn, dan wanneer de jongens slechts 8 of 9 uren daags mochten werken.

10490. V. Dus gij zoudt, om bij uwe zaak te blijven, er u wel in kunnen schikken, zoo er wettelijk bepaald v erd, dat de jongens eerst op hun dertiende of veertiende jaar op de fabriek mochten komen ?

A. Ja, in elk geval liever dan dat zij

maar 8 of O uren mochten werken, terwijl de volwassenen 1'2 tot 13 uren moeten werken. Ook liever dan dat men de jongens na hun 14de jaar niet zoo lang zoude mogen laten werken als volwassenen, omdat men anders het ba-zwaar van vervangen krijgt.

10491. V. Indien dergelijke bepaling kwam, zou dat voor u een onoverkomelijk iets zijn ?

A Neen, onoverkomelijk zou het niet zjjn, maar men kan dat zoo direct niet zeggen.

1049-2. V. Met een overgangstijdperk zou het toch wel te vinden zjjn ?

A. Ja. maar dan zou het voor Tilburg altijd zeer goed zijn, dat de jongens verplicht waren de school te bezoeken tot hun 13de jaar, want als zij tot dien tijd op straat loopen, dan worden zij voor hun geheele leven bedorven, want dan worden zij onwillig.

10493. V. Hoe laat komen de jongens op uwe fabriek, hoelang werken zij, hoelang hebben zij rusttijd, op welk uur vertrekken zij ? Vertel ons dat eens.

A. De jongens komen in den winter 's morgens oen 8 uur en werken dan tot 's avonds 9 uur. Om 1-2 uur hebben zij een uur om te gaan eten; dan gaan zij allen naar huis. 0;n 4 uur staat de fabriek een kwartier stil, dan gaan zij bij goed weder op de plaats buiten zitten; bij kwaad weder blijven zij in de fabriek en eten daar hun boterham op met thee of koffie. Des zomers begint het werk om half zes of zes uur, op sommige fabrieken om vijf uur, en dat duurt tot 's avonds 7 a 8 uur, naar gelang van lt;le werkzaamheden, en dan hebben ze 's morgens om 8 uur ook een kwartier rust om hun boterham op te eten.

10494. V. Begrijp ik het goed, dan duurt de werktijd 's zomers 12¹/,, uur, zij beginnen 's morgens om 6 uur en eindigen 'savonds om 8 uur; dat is 14 uren. Daar gaan af, twee kwartieren en een uur, dus l'/a uur rusttijd; blijft over 12¹/₂ uur werktijd. Gij hebt gezegd dat men 'szomers wel eensomSuur'smor-gens begint te werken, 's Zomers komt er dm wel eens een half uur werktijd bij ?

A. Juist, 's Zomers is de maximum effectieve werktijd 12 a 13 uren, en '» winters H a 12 uren.

10495. V. De tegenwoordige tijd is : voor Tilburg zeker ook niet best ?

A. Het gaat redelijk, wij hebben niet te klagen

104913. V. Dat is gelukkig; maar het is toch beter geweest?

A. Ja, vroeger was-het drukker ; soms was het zelfs te druk.

10497. V. Wat bedoelt u met »te drukquot;?

A Dat de fabrieken het werk niet af konden krijgen, en er de hand mede moesten lichten om gereed te komen. Dat is echter wel 25 jaar geleden; ik herinner er mij weinig van.

10498. V. Maar het is vrij wat korter geleden, dat er fabrikanten waren die 16 uren lieten werken, in plaats van 12 of 13?

Ja, er zijn fabrieken waar 10 uur gewerkt wordt.

10499. V. Wat bedoelt gij met werken?

A Effectief werken, en dan is 16 uren te veel, dat is niet zooals het behoort. Gelukkig gebeurt het maar bij onkelen.

40500. V. In dat geval hebben de lui tusschen 12 en 1 uur niet vrij ?

A. Neen, dan eten zij onder de hand en gaan dadelijk weder aan den slag.

10501. V. Én die werktijd loopt dus hoe lang?

A. Zooals ik gehoord heb, want gezien heb ik het niet, van O'/a 's morgens tot 's avonds 10 uur. En dan werkt een gedeelte van het volk van 12 tot 1 uur door. Dat is te veel, op die wijze kan iemand niet gezond blijven. In drukke tjjden kan dat misschien bij andere fabrikanten ook voorkomen.

10502. V. Ja, nood breekt wet.

A. Ja, als de werklieden om 10 uur naar huis gaan, dan moeten zij nog eten, dus wordt het elf uur vóór dat zij naar bed kunnen gaan; zij staan dan weer om half 6 op.

10503. V. Dan blijft er niet voel tijd tot slapen over ?

A. Natuurlijk niet, die menschen werken minder met het hoofd en dan schijnt men minder behoefte aan slaap te hebben. Wanneer die menschen zoo een maand of drie gewerkt hebben, dan zien zij er bleek uit, dat kan ook niet anders, zij komen ook nooit uit.

10504. V. Ik vraag niet naar den naam

dier fabriek, dat zou u niet aangenaam zijn, niet waar?

A. Neen.

10505. V. Maar één yiaag moet gij mij nog eens beantwoorden: hoe komt het toch, dat deze ééno fabriek het zoo ontzettend druk heeft en dus wel zoo veel van het volk' moet vergen ?

A. Dat zal ik u eens duidelijk maken. Wanneer het niet druk is, werkt men maar elf uur, maar wanneer er veel-commiseiën komen, dan willen sommige fabrikanten direct daaraan voldoen.

In onze fabriek is eene betere tijds-verdeeling, de bestellers moeten wel wat langer wachten, maar de werklieden hebben daardoor minder te lijden.

i 0506. V. Kan er in uw vak op voorraad gewerkt worden'?

A. Dat gaat moeilijk, dan zouden wij soms te lang met ons goed blijven zitten.

lOSOobis. V. Maar er is toch wel iets eigenaaidigs in, dat dit speciaal in ééne fabriek voorkomt?

A. Ja.

•10507. V. U lacht daarom ? maar er zal wel eene reden voor zijn ?

A. Er zijn enkele fabrieken, die si intijds 14 uren werken, wanneer zij geen volders genoeg hebben; om nu het werk bij te houder, werken zij een paar nachten in de week door met de volderij. Ik vind dat zoo'n fabrikant dan maar meer volkommen moest zetten. Het is beter dat de machines stilstaan, dan dat de werklieden te lang werken.

ifcOS. V. Het is dus, als ik het wel begrijp, eene quacstie van kapitaal; met wat meer kapitaal vast te leggen, zou men minder van het arbeideispersoneel behoeven te vergen?

A. Juist, dat meen ik.

10509. V. U zeidet straks, toen wij over jongens spraken: Ja, zoo'n jongen van 13 a 14 jaar, die moet in de verdiensten komen, want anders is de man de eenige winnende hand. Maar de vrouw dan ?

A. Als _de vrouw 5 a 6 kinderen heeft, heeft zij genoeg met het huishonden te doen. De gehuwde vrouw is in Tilburg niet op de fabriek, ik geloof geen enkele. De statistiek zou dit kunnen uitwijzen.

Zoodra een meisje trouwt blijft zij thuis. Een enkele maal gebeurt het wel dat men zulk een meisje niet kan missen, en dan blijft zij nog ongeveer een maand op de fabriek om andere meisjes te leeren, maar die gevallen zijn zeldzaam.

Dat er geen getrouwde vrouwen op de fabrieken werken, Iaat zich misschien hieruit verklaren, dat er op de fabrieken te Tilburg niet veel meisjes werken en men dus altijd genoeg meisjes voor het werk krijgen kan, zoodat er geen incompleet bestaat, dat door getrouwde vrouwen moet aangevuld worden. Dat werken van getrouwde vrouwen op de fabrieken acht ik een groot misbruik. Ik heb bijvoorbeeld op sommige fabrieken te Verviers vrouwen in hoogst zwangeren toestand zien werken in gezelschap van jonge meisjes en jongens. Dat acht ik verkeerd.

'lOólO. Y. Gij bemerkt waarschijnlijk den goeden invloed op het gezin, wanneer de vrouw thuis blijft en niet in do fabriek werkt?

A. Zeer zeker. Vooreerst worden de kleine kinderen beter verzorgd, en in de tweede plaats vindt de man. van het werk komende, een goed gekookt maal en eene zindelijke woning, wat niet het geval kan zijn wanneer de vrouw op de fabriek werkt.

Wanneer de vrouw thuis blijft, op de kinderen past en het huishouden ordelijk en netjes houdt, dan geloof ik dat de man ook van zelf huif elijk zal worden. Een toestand zooals elders veel voorkomt, bestaat bij ons niet. In Verviers bij voorbeeld, worden kinderen van 6 of 7 weken naar crèches gebracht; do vrouwen gaan naar de fabriek, om ze bij het eindigen van het fabriekswerk weder te halen. Dan moet het eten nog worden gekookt, het huis schoongemaakt, enz. Zulk eene huishouding kan onmogelijk goed zijn.

10511. V. quot;Wat gjj zegt, hebben wij ook van andere getuigen vernomen. De arbeiderswoningen in Tilburg zien er over het algemeen goed en netjes uit; zij zijn luchtig en zindelijk, niet waar?

A. In den regel zijn het woningen zonder verdiepingen met een kleinen tuin en twee of drie vertrekken. Dooide voordeur komt men in het groote vertrek en door de achterdeur in het kleine. Die wat buitenaf wonen, houden

dan nog gewoonlijk een varken en eene geit. Lucht is er genoeg, zoogenaamde kazernes vindt men in het geheel niet.

10512. V. Dus de algemeene toestand dien gij hier hesehrijft is in Tilburg goed ?

A. Juist, Mijnheer de Voorzitter.

•10513. V. Nog iets. Het is volstrekt geen zeldzaamheid, dat de werklieden eigen woningen hebben ?

A. Het gebeurt zeer veel, dat zij, hetgeen van hun weekloon overblijft, naaide spaarbank brengen.

Wanneer dit daar dan tot een voldoend bedrag gestegen is, bouwen zij meestal een huis van twee woningen. In het eene trekken zij zelf; het andere wordt door hen verhuurd, bij wijze van geldbelegging.

10514. V. Dus er zijn een aantal werklieden die geld naar de spaarbank kunnen brengen 7

A. Het zijn in den regel menschen, wier kinderen ook reeds geld verdienen.

•10515. V. Wat verdient gewoonlijk een volslagen werkman ?

A. Wanneer hij niets bijzonders is, gemiddeld f7 a f7,50 per week, voor zoover het per uur werken betreft Dan zijn er nog machinale wevers, die per streng betaald worden, en, als zij vlug zijn, f 10 tot fl'2 per week kunnen maken.

10516. V. Wanneer gij bemerkt dat zij vlug zijn, vermindert gij dan niet hot tarief ?

A. Dat wordt niet licht gedaan. In jaren is het althans in Tilburg niet gebeurd.

10517. V. Dus de fabrikanten in Tilburg kunnen het aanzien, dat zulk een man door flink en vlug werken wat meer verdient?

A. Dat kunnen zij goed aanzien. Misschien wordt er op de handwevers wel eens iets afgedongen, maar dat geschiedt dan door de kleine fabrikanten, niet dooide groote. Dit komt daarvan, dat de kleine moeilijk kunnen concurreeren tegen de groote, die meer kapitaal en bedrevenheid bezitten. Maar zoo gaat het tegenwoordig in alle industrieën. Men moet het ergens op zoeken. Het hangt ook af van de drukte. Als het bijv wat drukker wordt, gaan de wevers direct loopen als zij te weinig verdienen.

10518. V. Daar wilde ik juist op komen. Gij hebt een 120 huiswevers?

A. Wij noemen hen buitenwevei-B, omdat zij buiten de fabriek werken.

10519. V. Hebben die menschen dan eene inrichting van zich zeiven en voor zich zei ven ?

A. Die wevers bewonen wat grooter huizen en hebben daarin eene afzonderlijke kamer, waarin 2 getouwen, soms 3 en zelfs wel 4 staan. Daar hebben zij in den regel 3 groote jongens van 20 jaren

10520 V. En werken die op stuk?

A. Per streng.

10521. V. Wat verdienen zij in do week ?

A. Dit hangt geheel af van de vlugheid van den werkman. Hoe sterker het garen is, hoe vlugger het werk gaat, maar wanneer men neemt garen van dezelfde sterkte, dan ziet men allicht een verschil van 30 a 40 pet. in het resultaat van den eenen werkman tegenover dat van den ander. Een wever maakt een stuk in 8 dagen, anderen doen er 12 a 13 dagen over. Een vlug werkman kan rekenen op eene verdienste' van f lO a f 12 per week, terwijl sukkelaars niet meer verdienen dan f5 a f6.

10522. V. Is het volk over het algemeen geschikt?

A. Zeer geschikt en gewillig; tot nu toe heb ik er geene moeite meê gehad.

10523. V. Zijn de werklui van hun kant tevreden ?

A. Wanneer zij werk hebben, zijn ze tevreden; hoe meer werk hoe liever. Het is een feit, dat de ouders er te Tilburg niet tegen op zien om de kinderen 14 en 15 uren te laten werken, eenvoudig omdat zij daardoor meer ontvangen. Ik houd het er voor, dat wanneer een maximum werkuren bepaald werd, vooral wanneer dit maximum niet te laag werd gesteld, vele misbruiken zouden worden gekeerd.

Bij een maximum zouden misbruiken voor de toekomst worden vermeden, en de Tilburgsche industrie zou daaronder niet lijden, gelijk ook de kamer van koophandel aangeeft in haar verslag.

10524. V. Zoudt gij dan de buiten-landsche concurrentie niet vreezen, bij het stellen van zulke beperkende bepalingen ?

A. Deze mogen niet te streng zijn; wanneer bijv. kinderen slechts 8 a dO uren daags inoohten werken, ware de concurrentie niet vol te houden.

-10525. V. Alles moet maat houden; maar als werd verboden ii a 16 uren te werken, en daarentegen toegestaan, gelijk bij u, een arbeidsdag van 12 a 13 uren, hoe is het dan met de buiten-landsche concurrentie ?

A. Die zou ik volstrekt niet vreezen.

i05'2(). V. Welke zijn de kwaadste buitenlandsche concurrenten ?

A. De üuitschers in bukskins en wollen stoffen, vooral de Saksers.

In Saksen vooral moeten de loonen zeer laag zijn. Men heeft mij wel gezegd, dat een volwassen arbeider daar f 4 's weeks ontvangt.

10527. V. Dat alles belet echter niet dat, als de beperkende bepalingen niet overdreven werden, gij daarin geen kwaad zoudt zien ?

A. Geen kwaad.

•10528, V. Over de positie van den werkman hebben wij gesproken. Die is inderdaad, volgens u en andere getuigen, te Tilburg goed en aangenaam. Hoe is het met de zedelijkheid in Tilburg ?

A. Die is vrij goed. Volgens de statistiek van het afgeloopen jaar waren er maar 10 onechte geboorten op eene bevolking van 31000 zielen. Voor eene fabrieksplaats is dit zeer gunstig. Worden meisjes door jongens bedrogen, dan is het in den regel haar vrijer. Maar in den regel, als het dan zoover is, trouwen zij; eerstens werken daar de fabrikanten zooveel mogelijk op, en dan de geestelijkheid, ik vind het niet meer dan billijk, dat als een jongen zijn kost kan verdienen, hij het meisje trouwt dat hij bedrogen heeft. Was het zoo niet, dan kregen wij meiden met kinderen loopen. De regel is, dat de fabrikant vraagt wie de gelukkige is; zegt zulk een jongen van ja, dan moet hjj trouwen of de fabriek verlaten, en dan kan hij in den regel ook geen werk meer vinden bij andere fabrikanten,

10529. V. Dus bestaat er dan bij de fabrikanten de wil om de zaak op den goeden weg te brengen?

A. Ik geloof dat dit in het belang der fabrikanten is om goede werklieden te behouden.

10530. V. Drinken zij ?

A. Des Zondags ja, dan wordt wel eens een goede borrel gebruikt.

10531. V. Houden zij Maandag?

A. Neen, dat kennen zij niet, wel metselaars, enz. Zoodra er een des Maandags te laat komt, en men bemerkt dat het daaraan ligt, wordt hij voor een dag teruggestuurd. Ook mag op de fabriek volstrekt geen sterke drank medegebracht worden.

10532. V. Het Maandaghouden is dus onbekend?

A. Geheel en al. De fabrikanten doen hun best het tegen te houden. Van Maandag komt Dinsdag en zoo blijft men aan den gang; dat is verkeerd.

10533. V. De gebouwen zijn minder goed ingericht tegen brandgevaar, ik zal daarover niet veel vragen, omdat wij daarover reeds het een en ander gehoord hebben. Gij hebt! te dien opzichte, geloof ik, betere maatregelen genomen ?

A. Wij hebben aan onze fabriek, die 50 meter lang is, twee trappen : een aan don rechter- en een aan den linker vleugel. Die trappen zijn echter meer aangebracht voor het gemak van de werklieden dan tegen brandgevaar.

10534. V. Dat bestaat toch niet overal ?

A. Aan do meeste groote fabrieken

zijn twee trappen Dat dit stelsel van twee trappen bij brand goed is, heeft men ondervonden toen er eenigen tijd geleden brand uitbrak in eene fabriek. die ongeveer 45 meter lang is, en waar maar ééne trap was. De menschen, die in den tegenovergestelden vleugel van de trap werkten, moesten, daar de brand in het midden uitbrak, door de vlammen loopen om de trap te bereiken. Zij gaven er dan ook de voorkeur aan om uit de ramen te springen

10536. V. En begin van brand is in Tilburg geene zeldzaamheid uit den aard van het bedrijf?

A. Neen, maar het zou voor fabrieken, die eene groote lengte hebben, aanbeveling verdienen om aan de twee uiteinden trappen te hebben.

10537. V. Hebt gij ook uit eigen beweging eenige opmerkingen of mede-deelingen te doen in verband tot deze enquête ?

A. Ja, zooals ik reeds zeide, indien

er beperkende maatregelen genomen werden ten opzichte van de fabrieken in Tilburg, dan zouden die moeten gelden voor allen gelijkelijk.

In Engeland bestaat eene wet voor half-time, maar dat zou bij ons verkeerd werken, omdat de controle dan te groot moet worden.

Neemt men bijv. aan, dat jongens en meisjes 10 of 12 uren mogen werken en de volwassenen 14 uren, dan zouden de eersten 2 uren vroeger naar huis moeten, doch wie zou oontroleeren kunnen of dat werkelijk gebeurt? üat is bijna onmogelijk. De inspecteur zou moeten nazien of de jongens er zijn, maar die fraudeeren willen, zorgen dan wel dat zij niet te vinden zijn. Als echter voor alle fabrieken geldt, dat ouden en jongen quot;12 of 13 uur mogen werken, dan kan de inspecteur controleeren wanneer zij beginnen en wanneer zij uitscheiden. Dan geloof ik, dat het goed was, dat er een verplichte rusttijd van minstens een uur werd ingevoerd, tegen 12 uur; dat zou zeer goed werken, denk ik, vooral om het misbruik van het doorwerken te voorkomèn, als het een beetje druk is, want het doorwerken gebeurt soms wel eens op C of 7 fabrieken.

10538. V. Zou één vol uur niet een beetje kort zijn voor Tilburg, omdat de huisjes zoo ver vau elkander liggen ?

A. Anderhalf uur zou ik nog beter vinden, maar ik sprak ook van minstens een uur; het zou niet schaden, want die rusttijd zou toch van don effectieven werktijd worden afgetrokken.

10542. V. Thuis-wevers, wevers, buitenwerkers, zooals men ze noemt, hebt gij er een 100, 120 in dienst. Gelooft gij, dat in die huizen of huisjes misschien de kinderen heel jong, ik bedoel beneden de 12 jaar, aan het werk gezet worden?

A. üat geloof ik niet, want zij gaan naar school.

10543. Y. Hoe komt het, dat allen naar school gaan? Zit er dat zoo in bij het volk?

A. Ja, èn de geestelijkheid èn de fabrikanten, die die familiën kennen, werken er zooveel mogelijk op, dat de kinderen naar school gaan en niet op straat ioopen. Daar de scholen gratis zijn. hebben de menschen er niet tegen, want de fabrikant wil ze niet hebben beneden de 12 jaar. Dat bestaat sedert 1854 of omstreeks dien tijd.

10544. V. Kunnen de jongens en meisjes van boven de twaalf jaar over het algemeen aardig en goed lezen en schrjj-ven ? hebben zij goed geleerd op school ?

A. Ja, vrij goed. Lezen kunnen zij allen heel goed, schrijven, ja ... . zoowat.

10545. Y. Gij hebt straks gezegd, als er zoo erg veel van hen gevergd werd, was hun dat wel aan te zien, maar de menschen, die tegenwoordig op de fabrieken werkzaam zijn en de aankomende jongens en meisjes, is dat op het oog een gezond geslacht?

A. Ja, zij zien er tamelijk gezond uit.

10.V4G. V. Dat zal wel in verband staan met de omstandigheid, dat zij ruimere en luchtiger woningen hebben dan op andere fabrieken ?

A. liet werk is niet zwaar, en, als de werktijd niet overdreven is, gaan de menschen eens wandelen,

10547. De heer liahlmniin : Behalve het rapport van de kamer van koophandel hebben wij er ook oen ontvangen van het Departement van het Nut van 't Algemeen. Daarin staan verschillende zaken, die mijns inziens geheel onjuist zijn. Er wordt onder anderen gezegd: »De schrobbelaars werken ook gedurende de schafttijden en krijgön dan overgeldquot; Ik geloof wel dat het in enkele fabrieken gebeurt, maar is het regel dat de schrobbelaars altijd in den schafttijd doorwerken ?

A. Dit kan alleen plaats hebben in die enkele fabrieken, waar des middags doorgewerkt wordt, maar op andere fabrieken is dat nooit het geval.

10548. V. Gij kent de werkzaamheden, die verricht worden in de droog-kamer of in de zoogenaamde hel. Het is daar zeer warm en het werk allesbehalve pleizierig. Gelooft gij dat het werk in de droogkamer nadeelig is voor vrouwen, en dat het beter is dat werk door mannen te laten verrichten ?

A. Bij ons op de fabriek wordt dat werk steeds door mannen verricht. Gewoonlijk wordt de stoom, wanneer men in de droogerij werkt, uit de droogbui-zen gelaten; dan worden de raampjes

open gezet en koelt het vertrek af. Natuurlijk is het dan nog eenigszins warm, maar niet in die mate dat het nadeelig werkt- op do gezondheid. Wanneer de menschen in die droogkamer gewerkt hebben, dan gaan zij een half uur uitrusten op een speciaal daarvoor bestemd, niet al te koel vertrek.

üp flinke fabrieken wordt zoo gehandeld.

10549. V. Denkt gij dat 13 uren staan of loopen, voor het draadmaken door jongens op 12jarigen leeftijd, de licha-lijke ontwikkeling belemmert?

A. Zeker niet, wanneer zij maarniet te lang werken, anders wel.

■10550. V. Op uwe machinale fabriek werken geene vrouwen, slechts volwassen mannen aan de weefgetouwen. Er zijn echter fabrieken, onder anderen die van Ledeboer, waar, zooals ik zelf gezien heb, vrouwen aan de weefgetouwen worden gebezigd. Acht gij het niet beter dat dit werk door mannen geschiedt 7

A. De lichamelijke arbeid is niet zwaar, maar toch zou het uit een zedelijkheidsoogpunt wellicht beter zijn, dat geen mannen en vrouwen dooreen aan de weefgetouwen werkten. In Verviers werkten meestentijds alleen vrouwen aan de machinale getouwen.

10551. V. Vreest gij niet, dat wanneer de wetgever er toe overging om beperkende maatregelen te nemen, hetzij ten opzichte van den arbeidstijd, hetzij ten opzichte van den leeftijd, dat men dan in Tilburg eerder zou overgaan om vrouwen aan de machinale weefgetouwen te zetten, zooals dit te Verviers geschiedt, waar ook werkelijk goedkooper gewerkt wordt?

A. Het zou mogelijk kunnen zijn, dat, wanneer de leeftijd voor de jongens van 12 op 14 jaren gebracht werd, wegens het daardoor ontstane tekort aan jongens, meer meisjes hier en daar aan het werk zouden moeten gezet worden.

1055^-2. V. En gij zoudt denken, dat dit niet in het belang der zedelijkheid kon zijn ?

A. Juist.

10553. V. Dus verhooging van den minimum-leeftijd voor kinderen zou, vol-

fens u, ten opzichte van de zedelijk-eid nadeelige gevolgen kunnen hebben, omdat men daardoor te Tilburg er licht toe zou overgaan om meer arbeid van vrouwen te eischen ?ens u, ten opzichte van de zedelijk-eid nadeelige gevolgen kunnen hebben, omdat men daardoor te Tilburg er licht toe zou overgaan om meer arbeid van vrouwen te eischen ?

A. Misschien wel.

10554. De Voorzitter : Gij bedoelt, dat dit het geval zou zijn, wanneer het mannelijk en vrouwelijk personeel door elkander aan het werk gezet werd ?

A. Ja.

10555. De heer Balilmaiiu: Gij hebt gesproken over het half-time-system, volgens hetwelk de kinderen acht uren in de fabrieken werken en dan door eene andere ploeg afgelost worden, maar is het u bekend dat aan die fabrieken ook fabrieksscholen verbonden zijn ?

A. Dat is mij onbekend, maar ik heb het aangehaald, omdat ik vind dat het voor een inspecteur onmogelijk is controle te houden, als een gedeelte van het werkvolk slechts sommige uren mag werken, en het andere meer.

10556 V. De burgemeester heeft gisteren gezegd, dat hij het aantal buitenwevers te lilburg globaal schatte op een 400. Ik heb mij terstond verbaasd over dat cijfer. Gij hebt thans medegedeeld, dat er aan uwe fabriek 1quot;20 verbonden zijn; bij Eras 200; bij Strater 80 of 100. Dus zijn wij reeds over de 400. Moet het aantal dus niet grooter zijn? Zou het wel niet 100U bedragen?

A. Ik denk wel meer dan 1000; misschien 1500. Er zijn er althans zeer veel, en er zou wel eene statistiek van te maken zijn.

10557. De Voorzitter; Gij geeft een geheel globaal cijfer op. De burgemeester zeide gister uitdrukkeljjk, dat hij het cijfer slechts zeer in het ruwe noemde, zonder er éénigszins op behaald te willen worden. Ik denk dat gij ook uw cjjfer zoo beschouwd wenscht te hebben ?

A Ja, want het zou meer en minder kunnen zijn.

10558. De heer Van der Sleydeu: Wij hebben zoo even vernomen, dat jongens van 12 jaar op de fabriek komen en dan verder geen onderwijs meer genieten. Nu wensch ik te vragen of de arbeiders, die daaruit groeien, voldoende ontwikkeld zijn met het oog op hetgeen zij te verrichten hebben, of dat gij het beter zoudt vinden dat die jongens ook op lateren leeftijd onderwijs genoten en

daardoor beter geschikt werden voor hun werk ?

A. Voor het gewone werk zjjn zij voldoende ontwikkeld. Maar zit er wat in en hebben zij de ambitie om later meesterknecht te worden, dan is het goed dat zij wat meer leeren. Maar zij, die deze begeerte hebben, gaan naar de Zondagsschool, waar sommigen zelfs blijven tot hun SSste en 30ste jnar

■10559. V. Ik had het oog op den gewonen arbeider, die arbeider is en blijft. Is voor dezen het onderwijs, dat het kind tot zijn l'ide jaar heeft ontvangen, voldoende en ontwikkelend?

A. Ik geloof dat de gewone werkman dan eene voldoende ontwikkeling heeft ontvangen. Hij kan lezen, schrijven en wat rekenen. Al die groote geleerdheid is voor zijn vak niet noodig.

10560. V. Het komt mjj voor dat er nog geen sprake is van het opdoen van

froote geleerdheid, wanneer voor het ind tusschen de 12 en 14 jaren de gelegenheid wordt geopend het vroeger geleerde in schrijven en rekenen te onderhouden, of zijn bevattingsvermogen nop wat te ontwikkelen. Nu ziet men dikwijls de treurige gevolgen, wanneer op l-i jaren alle onderwijs eindigt, want het gebeurt dat de jongens op 20 jaren niets meer weten van wat zij geleerd hebbenroote geleerdheid, wanneer voor het ind tusschen de 12 en 14 jaren de gelegenheid wordt geopend het vroeger geleerde in schrijven en rekenen te onderhouden, of zijn bevattingsvermogen nop wat te ontwikkelen. Nu ziet men dikwijls de treurige gevolgen, wanneer op l-i jaren alle onderwijs eindigt, want het gebeurt dat de jongens op 20 jaren niets meer weten van wat zij geleerd hebben

A. Wanneer de fabrieksarbeider later een bepaald ambacht wil leeren. dan ware meer onderwijs nuttig, maar dit acht ik voor den gewonen arbeider on-noodig.

10560 bis. V. Wij hebben gehoord dat de meisjes eerst op haar 15de jaar in de fabriek komen ; ik meen echter dat zij reeds op het 12de jaar de school verlaten; wat doen zij dan tot haar 15de jaar ?

A. Zij helpen de moeder in het huishouden, gaan naar de naaischool of worden kindermeisjes.

10561. V. Heeft de overigens loffelijke gewoonte, om aan te dringen op het sluiten van een huwelijk wanneer er omgang tusschen arbeiders en arbeidsters bestaat, niet het gevolg dat vele vroege en ontijdige huwelijken in Tilburg worden aangegaan ?

A. Ik zeide reeds dat de fabrikant op het sluiten van het huwelijk aandringt, als de jonge man den kost verdient ; is dit laatste niet het geval, dan wordt het huwelijk gemeenlijk ontraden door den fabrikant. Een jongmensch van 20 jaren verdient al een aardig geld.

10562. V. Dus meent gij. omdat men weet waarop het staat, dat men zich eenigszins in acht neemt ?

A. Dat is moeilijk te beantwoorden. Als men het vooruit wist, zou men het niet doen.

10563. V. De quaestie is deze : worden vele huwelijken te vroegtijdig aangegaan, ja dan neen ?

A. Ik geloof niet te vroeg; als zij op hun 22ste of 238te jaar trouwen, is dit beter dan dat zij blijven loopen. Alleen komen er dan meestal veel kinderen. Voor de ouders is het een harde tijd tot de kinderen grooter worden, vooral wanneer het hnisgezin talrijk is. Maallater als de kinderen grooter worden, beginnen de ouders er bovenop te komen Daarom zou het misschien niet goed zijn, 14 jaren verplichtend testellen, daar de ouders het geld van die kinderen vóór dien leeftijd zouden moeten missen.

Voor de toekomst van de jongens zal het niet schaden, want het lezen, schrijven en rekenen zal er dan beter inzitten.

10564. V. Ik meen van u vernomen te hebben, dat gij een werkelijken duur van 12 a 13 uur niet te lang acht. Toch is dat meer dan in andere fabrieksstre-ken gebruikelijk is, ik meen dat elders de werkelijke arbeid niet meer bedraagt dan 10 a 11 uur. Hebt gij wel eene vergelijking gemaakt tusschen de toestanden in Tilburg en elders, en meent gij dat het werk in Tilburg zooveel lichter is dan elders?

A. Do arbeid in Verviers is in den regel ook 12 uur en langer. Daar zijn sommige fabrieken, waar's nachts doorgewerkt wordt; daar heeft men twee ploegen, die ieder 12 uur werken.'s Middags gaat daar natuurljjk een uur af.

10565. V. Gij maakt steeds eene vergelijking met Verviers, waai om niet met Nederlandsche toestanden?

A. Ik maak eene vergelijking met Verviers, omdat daar ongeveer hetzelfde fabrikaat is als in Tilburg. De Twentsche nijverheid laat de weverijen slechts 10

a 11 uur werken, maar het zijn; naar ¹ ik verneem, ook weverijen en geen spinnerijen. De weverij is een arbeid, die nog al oplettendheid vereischt, dus zou 13 uur werken wel wat vermoeiend zijn.

10566. V. Gij zijt dus van meening, dat het werk te Tilburg minder afmattend is en daarom langer kan volgehouden worden ?

A. Gedurende 12 of 13 uren kunnen zij het best volhouden.

Ik heb eens eene statistiek opgemaakt van eene machinale weverij, waar 14 uren gewerkt werd, loopende over twee maanden. Het volgende jaar werd er 12 uren gewerkt, en maakte ik weer eene statistiek op. Bij vergelijking bleek mij, dat bij den 12urigcn werktijd evenveel werd afgeleverd als vroeger bij den 14urigen. Dat lag daaraan, dat de men-schen, die 12 uren werkten, vol ijver waren, omdat zij per streng betaald werden. Degenen, die 14 uren werkten, werden moe en werkten flauw.

10367. V. Daaruit volgt, dunkt mij, dat, volgens u, 12 uren de maximum-tijd is gedurende welken gewerkt mag worden ?

A. Wanneer men een maximum stelt, moet men het niet te laag nemen. Het kan toch gebeuren, dat er langer dan 12 uren moet gewerkt worden, bijv. wanneer eene fabriek extra werk heeft.

10568. V. De heer Goeman Borge-sins: Zijt gij ook bekend met de spinnerijen en weverijen in Twenthe?

A. Neen in het geheel niet'.

10569. V. üan vrees ik dat gij de vraag, die ik u wilde doen, niet zult kunnen beantwoorden.

Het is mij bekend, dat in Twenthe, althans in Enschedé, de jongens bij groepen van de fabriek uit, enkele uren naar school gaan, en dat terwijl de arbeid op de fabriek doorgaat.

Hoe schikt men dat daar ? Gij toch verklaart de jongens zelfs niet voor een paar uren te kunnen missen. In Twenthe schijnt men daar iets op gevonden te hebben, want in Enschedé wordt de fabrieksschool door de jongens van alle of van bijna alle fabrieken bezocht. Hoe kan dat?

A, In Twenthe heeft men uitsluitend spinnerijen en weverijen ; die takken van industrie z[jn daar geheel afgescheiden.

Nu meen ik dat de spinnerijen voor het grootste deel kinderen in het werk hebben. Misschien zijn de zaken daar er op ingericht de machines te kunnen laten stilstaan, zoolang de kinderen naar school zijn.

In Tilburg is het work echter zeer verschillend.

Weverijen, spinnerijen, alles vindt men daar bij elkander. Wanneer in Tilburg een gedeelte stilstaat, moet alles stilstaan, misschien is dat in Twenthe een geheel ander geval; daar is, naar ik vermeen, eene fabriek uilsluitend spinnerij of wel uitsluitend weverij, maar in Tilburg zou zoo iets niet mogelijk zijn.

•10574. V. Zijn in Tilburg de fabrieksarbeiders allen in ziekenbussen? Hoe gaat het met de arbeiders zelf en met hunne gezinnen, in tijden, dat de man, ten gevolge van ziekte, niet voor zijn gezin werken kan?

A. Er zijn enkele arbeiders in ziekenfondsen, maar niet zeer velen. In de grootste fabrieken krijgen de arbeiders, bij ziekte of ongeluk, in den regel de helft van hun weekgeld uitbetaald. Dit geldt echter niet voor kinderen, want die hebben die behoeften niet.

10575. V. Gij zegt daar: in den regel: bedoelt gij daarmede, dat die uitbetaling bij ziekte in sommige fabrieken wel, en in andere niet plaats heeft ?

A_t Ja

10576 V. Dus er zijn in Tilburg fabrieken, waarvan de eigenaars geen notitie nemen van hunne zieke werklieden ?

A. Zeker.

10577. V. Maar wat wordt er van den werkman, wanneer hij eindelijk weg moet omdat hij versleten raakt?

A. In de meeste fabrieken worden de arbeiders, als zij 40, 50 jaren daar gewerkt hebben, gepensionneerd; als zij volstrekt niet meer kunnen werken, op 70-, 80 jarigen leeftijd, krijgen zij hun halve weekgeld. Maar dikwijls komt het voor, dat een werkman niet meer geschikt is voor zijn gewone werk; dan geeft de fabrikant hem wat lichter arbeid; hij verdient dan wel wat minder, maar de man is er toch tevreden mede. Dat is ten minste de handelwijze op flinke fabrieken.

10578. V. Wanneer ik het dus goed begrepen heb, is het eene uitzondering,

wanneer oude werklieden ten laste van het armbestuur komen?

A. Dat zijn uitzonderingen.

10579. V. Gij apraakt Jaar van werklieden van 70, 80 jaren. Mag ik daaruit opmaken, dat bij dien arbeid die leeftijd dikwerf wordt bereikt ? Door getuigen hebben wij voor andere industrieën hoo-ren verklaren dat een man van 50 jaren eene uitzondering was. In den regel werden zij tusschen 40 en 45 jaren sukkelachtig, en veel verder brachten zij het niet. Geldt dat ook voor Tilburg?

A. In den regel niet. Wanneer een werkman niet meer geschikt is voor het zwaarste werk krijgt hij ander.

•10580. V. Statistieken hebt gij niet?

A. Die bestaan niet. Enkel is uit de bevolkingsstatistiek op te maken dat het sterftecijfer in Tilburg zeer laag is.

10581. V. Staat u op het oogenblik een bepaald cjjfer voor den geest ?

A. Dat niet, maar zooals ik reeds zeide, door de bevolkingsstatistiek na te gaan is mij gebleken, dat Tilburg tegenover andere plaatsen een betrekkelijk laag sterftecijfer aanwijst.

Dezer dagen sprak ik echter dr. Van der Heyden, een zeer knap geneesheer, die, op mijne bemerking omtrent het lage sterftecijfer, er op wees. dat daarentegen het ziektecijfer in Tilburg hoog was. Dit wordt voor een gedeelte toegeschreven aan het slechte drinkwater.

'1058quot;2. V. Dan wil ik u eene meer preciese vraag doen, dien ge waarschijnlijk wel zult kunnen beantwoorden. Hoeveel werklieden boven de 50 jaar hebt gij in uwe fabriek ?

A. Dit zou ik eens moeten nagaan. Er zijn er nog al veel.

10583. V. Kunt gij het niet ongeveer opgeven ? Het kan natuurlijk een enkel jaar verschillen; maar hebt gij geen gegevens daaromtrent?

A. Ik heb er misschien wel 25; maar het kan iets meer of minder zijn.

10584. V. Ik wenschte alleen eeniger-mate de verhouding te kennen tusscnen uw geheele getal werklieden en het getal van hen boven de 50 jaar, want ofschoon men daar natuurlijk geen conclusie uit mag trekken voor de andere fabrieken, geeft het toch eenige aanwij-zing.

A. Een' fabrieksarbeider begint in den regel op zijn 12de jaar, en is hij tOjaar oud, dan heeft hij reeds bijna 40 jaar gewerkt. Men laat zoo iemand niet gaan, maar houdt hem. Ik geloof, dat in dat opzicht do geest, die tusschen patroons en werklieden heerscht, zeer goed is.

10585. V. Hoe gaat het met de oplegging van boeten ? Is daar bijv. op uwe fabriek een reglement voor, waarbij dat geregeld is ?

A. Wanneer de werklieden eene fout in een stuk maken, wordt hun een bagatel afgetrokken, opdat zij het niet meer zouden doen; maar het wordt zeer zelden toegepast.

10586. V. Als dat moet geschieden, doet gij het dan zelf, of laat ge het aan de bazen over ?

A. Altijd zelf; het wordt nooit aan de bazen overgelaten.

10587. V. Worden voor het te laat komen geen boeten opgelegd?

A. Als het een enkele maal gebeurt dat de werklieden te laat komen, dan ontvangen zij eene waarschuwing. Gebeurt het evenwel meer, dan worden zij eenvoudig een halven dag naar huis gezonden. In den regel zijn het de/.elfde personen waarmede dit gebeurt.

IOüSD. De heer Bahluianu: Zijn er op uwe fabriek, evenals bij den heer Eras, ziekenfondsen, waarvoor de werkman 2. 3 of 4 centen van den gulden bijdraagt? Die centen gaan dan in een fonds, waaruit het ziekengeld betaald wordt en waarvoor ook de patroon wat bijdraagt.

A. Neen.

10590. V. Dus in geval van ziekte wordt de helft van het loon uit do kas van de fabriek betaald ?

A. Ja.

10591. V. Zou het wenschelijk zijn dat daaromtrent eene wettelijke regeling werd gemaakt ?

A.Ja.

10592. V. Ik doe de vraag, omdat door industrieelen uit Maastricht en anderen daarop werd aangedrongen.

A. Bedoelt gij eene gemeentelijke kas?

10593. V. Ik bedoel eene wet, waarbij fabrikanten en arbeiders werden ver-

i plicht tot het instandhouden van ziekenen ondersteuningsfondsen, gelijk in Duitschland eene wet ten aanzien van ongelukken bestaat.

A. Zoodanige wet zou goed en niet goed kunnen werken. Stel dat een arbeider 20 jaren aan eene fabriek en aan oen ziekenfonds bijgedragen heeft; hij verlaat die fabriek ; heeft hij nu al dan niet recht op het door hem bijgedragen geld? Zoo ja, dan moet het worden uitgekeerd, en op die wij ze zou het fonds te niet gaan.

10594. V. Gij hebt dus bezwaar tegen de regeling van dergelijke zaak, omdat zij tot groote moeilijkheden zou leiden; niet echter uit beginsel?

A. Neen.

10595. Do Voorzitter: Hebt gij ons verder nog iets mede te deelen ?

A. Neen, Mijnheer de Voorzitter.

10596. V. Uan danken wij u voor uwe inlichtingen.

G. Pollet.

Verhoor van den heer C. Eras#

10597. V. Mag ik uw voornaam, naam, ouderdom beroep en woonplaats weten ?

A. Cornelis Eras, oud 60 jaar, fabrikant in wollen stoften te Tilburg, onder de firma H. Eras en Zoon.

10598. V. Dagteekent die firma van uwen vader ?

A. Neen, mijn vader was kleermaker ; de zaak dagteekent van 40 jaar en ia door mij opgericht.

10599. V. Gij kent dus de zaken in Tilburg door en door. Hebben er in den loop dier jaren groote veranderingen in de fabrieken aldaar plaats gegrepen ?

A. Zeker. Toen ik in de fabriek kwam, hadden wij één of twee stoommachines. Doch Tilburg is verder en verder opgeklommen, en wat men vroeger met de' hand werkte, is later alles machinaal gegaan.

10Ö00. V. Hetgeen niet belet dat een groot aantal werklieden buitenwerkers zijn?

A. Ja, vooral wevers. Wij hebben bijv. 360 werklieden, en daarvan zijn zeker '200 buitenwevers en 20 vrouwen die thuis werken

10601 V. Das de helft van uw personeel bestaat uit buitenwerkers?

A. Ja, sommige fabrieken hebben echter moer binnen- dan buitenwerkers.

10602. V. Die menschen, die bij zich aan huis werken, gebruiken die de kinderen al op zeer jeugdigen leeftijd voor het werk?

A. Op het 12de of 13de jaar.

10603. V. Niet vroeger ?

A. Als ze de eerste communie gedaan

hebben, op het 11'/«de of 12de jaar, dan

gaan de kinderen reeds op den weefstoel zitten ; dat zijn in den regel de besten en zij lijden er niets door.

10604. V. Dat is eene tweede beschouwing. Gaan zij overigens tot de tweede communie trouw school?

A. Ja, in den regel wel.

10605. V. Hoeveel werklieden hebt gij aan uwe fabriek ?

A. Ik heb 137 werklieden, waarvan 114 mannelijke en 23 vrouwelijke. De mannelijke werklieden bestaan uit 79 mannen, 12 jongens van 10—18 en 23 jongens van 12—16; ongehuwde vrouwen 22 en één meisje onder de 16 jaar.

10607. V. Zijn de jongens, vallende in de door u genoemde rubriek van 12—16, meerendeels beneden de 13 of 14 jaar, of daar boven?

A Er zijn jongens bij beneden de 13 jaar.

10608. V^r. Maar het leeren van het vak is niet van dien aard, dat zij het, wanneer zij later begonnen, het niet goed zouden leeren ?

A. Dat zou geen hinder doen.

10609. V. Zij kunnen dus het vak wel leeren ook als zij wat later beginnen. En uit het belang van den fabrikant bezien, is het toch ook niet precies noodig dat de jongens 12 jaar zijn als zij beginnen.

A. Neen, dat kan evengoed 13 zijn.

10611. V. Hoe laat komt het volk aan de fabriek ?

A. In den zomer om 5 uur, en dan werken zij met een tusschenpoozen van S'/j tot 9 uur voor rust en ontbijt, aan een stuk door tot 12 uur. Dan gaan zij schaften.

10612. V. Ja, tot één uur. En om 1 uur komt de rest en dan wordt er gewerkt tot?

A. 8 uur, half 9, maar acht uur is de gewone tijd; als het heel. druk is, wordt het wel eens een half uur later.

Bovendien is er rust van 4 uur tot half 5.

10613. V. Dus dan blijven er 13 a 14 uren werktijd over ?

A. Ja, in den zomer.

10614. V. Laten wij nu den winter eens nagaan.

Hoe laat komen de werklieden des winters op ?

A. Om 8 uur; ook wordt er wel eens een uur vroeger met licht gewerkt, en dan van 1 tot 9 of half tien.

10615. V. Maar daar gaat in den achtermiddag nog een half uur af

A. Ja.

10616 V. Dus dat wordt dan weeleen werktijd van een uur of 13?

A. Ja, wij hebben in den zomer van 13—14 uren werktijd en 's winters van 1'2—13. Daar zijn nu kinderen van 12—13 jaar die een uur minder werken, omdat zij hun werk toch af kunnen ; bij de jongens van 10—18 hangt het er van af welk soort van werk zij doen.

10617. V. Wanneer u zegt, dat die jongens een uur minder werken, dan wil dit niet zeggen dat zij vroeger uitscheiden en heengaan ? Zij blijven immers even lang op de fabriek ?

A. Neen, zij gaan eerder .weg.

10618. V. Dus u weet dan uwe zaken gaande te houden, terwijl het jeugdige personeel al naar huis is ?

A. Ja, de machine loopt onder voor de wolwerkers en boven voor de spinners. Is nu beneden zooveel gedaan dat de spinners boven het werk kunnen bijhouden, dan draaien zij het licht uit en gaan heen, dat is ten voordeele van den fabrikant. De spinners werken per streng en de jongens gaan gelijk met hen op, maar worden betaald per uur dat de fabriek draait. Zij werken dikwijls 2 tot 3 uur minder als er veel wol in bewerking is.

10619. V. Dus als algemeene regel wordt gerekend, voor de jongens, in den winter een werktijd van 11—12 uur en in den zomer van 13—14 uur?

A. De doorsnede is, 11—12 en 13—14 uur.

Wanneer men bij voorbeeld 40 werklieden heeft, dan gaan er gemiddeld een tiental vroeger heen; dat komt door de kleine jongens die vroeger gedaan hebben. t

10620. V. Er blijft dus voor die jongens al zeer weinig gelegenheid over om des avonds naar eene school te gaan en iets te leeren, vooreerst omdat zij er geen tijd voor hebben en in de tweede plaats omdat de jongens te veel afgewerkt zijn om op de schoolbanken te gaan zitten ?

A. De jongens zijn blijde wanneer zij des avonds thuis zijn.

10621. V. Dus die jongens leeren niets meer dan wat zij tot hun 12de jaar op school geleerd hebben?

A. Er zijn nog Zondagsscholen,

10022. V. Maar buiten die Zondagsscholen kunnen zij niets leeren ?

A. De jongens waar wat in zit oefenen zich nog wat of nemen les.

10623. V. Wat verdienen die aankomende jongens van 13, 14, 15 jaren bij u in de week ?

A. De jongens van 12—16 jaren verdienen van f 2,50 tot f 3, en die van 16—18 jaren van f 3,50 tot f 5,50.

10624. V. Dat is dus het gemiddelde werkloon voor die jongens?

A. Ja.

10625. V. En de volwassen man van f 7,50, tot f 10?

A. Die verdienen f 7,50, f 8 tot f 10 toe.

10626. V. De buitenwerkers verdienen wellicht wat meer?

A. In den regel verdienen zij minder dan de fabrieksarbeiders. Zij hebben niet zoo geregeld eiken dag werk, en al is dit het geval, verdienen zij toch minder, omdat zij niet zoo doorwerken. Wanneer een wever op de fabriek f10 en met thuis weven f 8 kan verdienen, zal hij toch dit laatste verkiezen, omdat hij dan meer vrijheid heeft. Willen zij een dag in hun tuintje werken, dan doen zij het, maar op de fabriek moeten zij op uur en tijd zijn.

10628. V. De arbeiderswoningen in Tilburg zijn over het algemeen nog al netjes niet waar?

A. Ü ja, geheel anders dan in andere fabriekssteden. Velen hebben een klein tuintje.

10629. V. En hebben vele arbeiders ook een eigen woninkje?

A. Ja, Ik ben nog zeer tegen het doorwerken 's middags, dat in Tilburg veel geschiedt. Wanneer de fabrikant

het druk heeft, dan blijft de machine doordraaien tusschen twaalven en éénen, en moet de werkman zijn middagmaal onder het werk door opeten. Dit keur ik ten zeerste af. Bovendien ben ikzelf werkman geweest, en nu heeft mijne ondervinding mij geleerd, dat het voor den fabrikant ten slotte toch niets uithaalt. Hetzelfde geldt voor het nachtwerk. Dat alles kan slechts dienen om het aantal ongelukken te vermeerderen, terwijl do fabrikant slecht werk krijgt.

Men moet toch niet vergeten, dat de menschen, die moeten doorwerken, toch reeds den geheelen dag gebonden zijn. Zij _v die aan den volmolen staan, moeten zelfs, wanneer zij naar achter moeten, een buurman vragen om op te passen.

10631, V. Hoeveel uren op den dag dus achter elkander?

A. Gewoonlijk van 5 uur 's morgens tot 8 of 9 uur 's avonds aan één stuk. Ik weet niet, of zij dan 's morgens een half uur hebben gehad om te schaften. Maar ik keur dat doorwerken af. Sommige fabrikanten zeggen dat dat beter is dan dat die menschen door do zon loopen; maar die menschen willen ook wel eens de open lucht hebben.

10636. V. Getrouwde vrouwen werken niet in de fabrieken ? Dat vindt gij zeker goed ?

A Ja, hoe minder vrouwen in de fabrieken hoe beter.

10640. V. Als het volk in uw dienst oud wordt, wat doet gij er dan mede wanneer zij niet meer kunnen werken ?

A. Die worden door weldenkende la-brikanten geholpen. Zelfs wanneer een werkman wat minder goed is geweest, helpt de fabrikant toch. Ook krijgen zjj dan wat van de Conferentie van de St, Vincentius-Vereeniging. Wij hebben een fonds waarin de werkman van i tot 6 centen per week kan bijdragen. In geval van ziekte ontvangt hij evenveel gulden per week ondersteuning als hij centen per week heeft gestort.

10641. V. Hoe is dit fonds ingericht ?

A. Dit fonds is tien jaren geleden

door ons opgericht; wij hebben daarvoor f 300 a f 400 bijgedragen, maar wij verklaarden daarmede vrij te willen zijn. Tot nu toe is dit fonds altijd goed gegaan, want men heeft altijd geliover gehad.

10642. V. Er schijnt in dat fonds ruimte gelaten te zijn voor de deelneming ?

A. De werkman kan er zich inkoopen voor wat meer of wat minder. Van de 20 werklieden treden minstens 19 toe. Wij vragen hen niet of zij dit willen doen, zij moeten het op het kantoor komen vragen.

10643. V. Hun wordt dus in dat opzicht geen dwang aangedaan, maar de menschen zijn met de toetreding gediend ?

A. Juist.

10644. V. Hoeveel wordt gewoonlijk ingelegd ?

A. Een gehuwd man die f6 a f7 per week verdient komt meestal tot het volle bedrag. Ik geloof niet dat er vier zijn, die niet toetraden.

10645. V. Beheert gij dat of zij ?

A. Neen, de man die in de week bij het volk loopt, houdt de centen in en duwt ze in de bus.

10646. V. Maar zoolang het onbeheerd in die bus is, werpt het geene rente af 7

A, Neen, het wordt ook niet op rente

fezet. Met kerstmis worden er voor hen rooden gebakken, soms een zeshonderdtal, omdat het fonds te veel geld heeft. Menschen die genoeg verdienen, weigeren dat brood, zoodat het gebeurt dat één man, 6, 7 brooden krijgt. Als men hun geld geeft, neemt dat iedereen Dit is iets wat goed werkt.ezet. Met kerstmis worden er voor hen rooden gebakken, soms een zeshonderdtal, omdat het fonds te veel geld heeft. Menschen die genoeg verdienen, weigeren dat brood, zoodat het gebeurt dat één man, 6, 7 brooden krijgt. Als men hun geld geeft, neemt dat iedereen Dit is iets wat goed werkt.

10647. V. Gebeurt dit op de meeste fabrieken ?

A. Daar zijn er meer, doch niet velen.

10649. V. Gebeuren er wel ongelukken in uwe fabriek met de machines ?

A. Eenmaal is er een man gevallen en gestorven; tweemaal heeft er iemand eene verwonding gekregen.

10651. V. Bestaat daar ook een of ander fonds voor om daarin te voorzien, of wordt dat aan u overgelaten ?

A. Er bestaat geen fonds voor, maaide weldenkende fabrikant zorgt voor de weduwe en kinderen, dat zij hun brood verdienen kunnen.

10652. V. Vervallen die menschen dus niet aan de armen 7

A. Niet licht.

10653. V. Is dat in 't algemeen zoo in Tilburg?

A. Ik geloof, dat dit bij de meeste weldenkende fabrikanten zoo is.

10654. V. De geest van de fabrikanten tegenover het volk en van het volk tegenover de fabrikanten schijnt in Tilburg nog al goed te zijn ?

A. Ik geloof dat die in Tilburg zeer goed is. Maar dat ligt nog al veel aan de patroons zeiven.

10656. V. Wat bedoelt gjj daarmede?

A. Als de lieden goed behandeld worden. maken zij het vanzelf goed. Ue werkman moet voor den fabrikant het werk verdienen, zelf kan hij het niet. Als men zelf werkman geweest is dan weet men er alles van. De toestand in Tilburg is goed.

10657. V. Gij zegt het en alle getuigen voor u zeiden het eveneens. Het is inderdaad zeer aangenaam om dat te hooren.

Dus gemor, geklaag en verzet bestaat er niet. En de lui zoo maar wegjagen, aan den dijk zetten, gebeurt ook niet?

A. Neen, dat wordt niet lichtelijk gedaan. Er ontbreekt niets anders aan, dan dat er meer werk kon zijn.

10C58. V. ik moet toch zeggen dat, te rekenen naar de uren, die de lui met werken mogen doorbrengen, er nog al voorraad van werk schijnt te zijn. Kon er nog wat bij ?

A. Tilburg moet het werk te moeilijk zoeken. Alle winkels die in Tilburg opkomen doen in gebreid goed of in kleeren. De gemeente zou eens zoo groot zijn als de vreemden behandeld werden als wij; als wij gelijke rechten hadden. Voor ons land is gemaakt een kanaal van invoer en niet van uitvoer. Als op het goed geen ■15 pet. te heffen is, is het de moeite niet waard er aan te beginnen.

Bovendien werken de Duitschers voor minder loon, dan hier te lande uitbetaald wordt.

10659. V. Laat ons niet te ver van huis gaan en bij de eigenlijke zaken blijven.

Een kwaad ding schijnt in Tilburg nog te zjjn het gevaar bij brand in de fabrieken ?

A. Dat is niet tegen te spreken. De meeste fabrieken hebben slechts één trap. Wij hebben ook al, uit ondervinding geleerd, buiten een houten ladder aangebracht.

10661. V. Dat kwaad is dus een van de weinige verkeerde dingen in Tilburg ?

IV.

A. Ja; de meeste fabrieken hebben maar één uit- en ingang.

10662. V. Maar daarin wordt, omdat men er het verkeerde van inziet gaandeweg verbetering gebracht?

A. Natuurlijk, nu de zaak meer en meer besproken wordt is de aandacht meer op dit punt gevestigd en acht men zich verplicht voorzorgen te nemen. Dat was vroeger zoo niet. Men dacht er niet aan, omdat er niet over gesproken werd, nu wordt vanzelf daartoe meer opgewekt.

10664. De heer Balilmauu : Wordt er op uwe fabriek nog gebeden bij het begin van het werk?

A. Dat. wordt tweemaal daags gedaan, des morgens en des middags.

10665. V. Weet gij of dit op meelfabrieken in Tilburg gebeurt ?

A. Ja, dit geschiedt op verschillende fabrieken.

10666. De Voorzitter: Wij danken u er voor, dat gij gekomen zijt.

C. Eras.

Verhoor van den heer S. C. M. Soer.

( Verkort.)

10667. De Voorzitter: Mag ik uw voornamen, naam, beroep, ouderdom en woonplaats weten ?

A. Sigbert Clemens Maria Soor, arts, doctorandus in de medicijnen, oud 25 jaar, wonende te Tilburg.

10668. V. Gij zijt, zooals uw ouderdom duidelijk maakt, nog niet zeer lang gevestigd te Tilburg ?

A. Gedurende twee jaar.

10671. V. Hoe is in het algemeen de sanitaire toestand van de arbeidersbevolking in Tilburg? Nog al gunstig of ongunstig ?

A. Men moet de arbeiders te dezen opzichte in twee categorieën verdeelen : de thuis- en de fabrieksarbeiders, de wevers thuis en die op de fabrieken. Van de eersten is de toestand werkelijk vrij gunstig, die van de laatsten laat nu en dan te wenschen over.

De thuiswerkers zijn voortdurend in vrij goede positie ; de grond is tamelijk goedkoop en de woningen zijn daardoor ruim gebouwd. Ook zijn zij goed geventileerd en goed verlicht. De fabrieksarbeiders daarentegen wonen dicht bij de

4

fabriek on daardoor wat meer opeengehoopt, dan de thuiswerkers, die meer buitenaf hun huisjes hebben en overal verspreid zjjn.

-10675. V. Maar zij hebben dan toch ruimte en lucht en dat schijnt niet alleen het geval te zijn bij de zoogenaamde huiswerkers, maar ook bij de fabriekarbeiders ?

A. Maar bjj degenen die thuis werken is de toestand in den regel nosr beter.

10676. V. Bemerkt gij in Tilburg dikwijls en veel van kwetsuren door machines veroorzaakt, dat de menschen vingers verliezen of met handen en armen tusschen de machines geraken ?

A. Dat gebeurt nog al dikwijls.

10680. V. Zijn er ook, zooais dit bij sommige fabrieken voorkomt, algemeen verspreide bepaalde ziekten of kwalen van de ademhalingswerktuigen of zoo iets dergelijks?

A. Dat komt nog al veel voor.

10681. Zóóveel dat gij het in verband brengt met den aard van het bedrijf? En dat gij daaruit de conclusie durft trekken dat het bedrijf schadelijk is voor de gezondheid, dat de atmosfeer bedorven is of dat de lokalen ongezond zijn?

A. Het hangt er van af of de werkman geheel gezond is, of het werk dat hij doet wel geheel gezond is enz. Bij voorbeeld het ruwen werkt zeer ongunstig door de groote ontwikkeling van stof. Wanneer iemand daardoor eene ziekte van de ademhalingswerktuigen krijgt, wordt dit meestal dadelijk beter als hij buiten de fabriek blijft; gaat hij echter opnieuw daarin werken, dan wordt de ziekte dadelijk veel erger en soms doodelijk.

10682. V. Maar geschiedt dit ruwen tegenwoordig niet in afgesloten werktuigen, zoodat het stof onmiddellijk ge-evacueerd wordt?

A. Dat weet ik niet.

10684. V. Hebt gij gelegenheid gehad om in Tilburg eenigerlei andere go-breken op te merken, die zich opvallend voordoen ?

A. Breuken. Gij hebt mij straks gevraagd of ik mij ook ergens speciaal op .toelegde en dat is juist op breuken. Daar ik iederen dag minstens 15 breuklijders met alcoholinjecties behandel, maakt dit natuurlijk op mij den indruk, dat er ook erg veel breuklijders in Tilburg zijn.

10685 V. Hebben andoren dien indruk ook?

A. Andere medici misschien niet, omdat zich bij dezen minder breuklijders aanmelden. Zij zijn misschien juist van oen tegenovergesteld gevoelen.

10686. V. Maar ieder, die het cijfer hoort, vindt het toch zeker zeer belangrijk?

A. Men moet echter in het oog houden dat al die patiënten geen Tilbur-gers zijn; ik kreeg die ook uit andere plaatsen. Het grootste contingent wordt echter door Tilburg geleverd.

10687. V. Is dat veel, juist onder fa-briekarbeiders ? ,

A. Ja.

10688 V. Waar schrijft gij dat aan toe ?

A De geheele theorie van het ontstaan van de breuken, is nog niet opgehelderd, zooals met een aantal medische zaken het geval is. Men denkt in het algemeen dat zij ontstaan door verhoogde drukking in de buikholte bij plotselinge inspanning.

10697. V. Wanneer gij hier nu waart op eec medisch examen, wat gelukkig niet het geval is, en de professor vroeg u aan welke oorzaken zijn die breuken toe te schrijven, wat zoudt gij dan antwoorden ?

A. Dat ik het niet weet.

10698. V. En zoudt gij dan niet druipen?

A. Dat is wel mogelijk, maar de groote heeren zijn het er niet over eens, dus ik zal mij wel wachten eene uitspraak te doen.

10704. V. Men zou dus tot de conclusie moeten komen dat er geen recht-streeksch verband is tusschen den arbeid in de weverijen en het voorkomen van breuken ?

A. Ja.

10705. V. Gij weet waarover de enquête loopt; zijn er ook soms punten waarover gij ons iets zoudt kunnen me-dedeelen?

A. In het algemeen heb ik kunnen opmerken, dat het lot van den werkman afhangt van zijne huisvrouw, Is

deze inderdaad net en zindelijk, dan is er geen gebrek, krijgt de man behoorlijk eten en gaat hij goed gekleed. De slechtste huisvrouwen zijn die, welke vroeger op de fabriek hebben gewerkt. Zij, die tot haar huwelijk thuis gebleven zjjn, zjjn daarentegen de beste huishoudsters.

10706. V. Nu zijt gij nog in Tilburg, waar de getrouwde vrouw in het geheel niet werkt op de fabriek; hoe zal het zijn daar waar zij als getrouwde vrouw op de fabriek werkt! Naar uwe ondervinding kan men dus zelfs het onder-scheid waarnemen tusschen vrouwen die vóór haar huwelijk wèl of niet op de fabriek zijn geweest?

A. Ja. De buitenwevers te Tilburg hebben in den regel een klein stuk land, waar zij hun eigen aardappelen bouwen. Zij mesten een varkentje ieder jaar, zij hebben zoodoende hun eigen vleesch en vet, zij telen hun aardappelen enz. Zij zijn spaarzaam. Wanneer een Hol-landsoh werkman in Tilburg komt, zooals ik heb kunnen waarnemen aan de werkplaats van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen, waarbij ik als chirurg verbonden ben, en daar een inkomen heeft eens zoo hoog als een Tilburger, dan gebeurt het dikwijls dat hij met dat hooge inkomen toch nog gebrek lijdt, terwijl de Tilburger er niet alleen meê rond komt, maar na eenige jaren zijn eigen huis heeft en een tamelijk welgesteld man wordt.

10707. V. Waar schrijft gij dat aan toe?

A. Aan de vrouwen.

10708. V. Zoodat volgens u de Hol-landsche vrouw niet deugt ?

A. Dat niet, maar dat zij zich niet met de Tilburgsche toestanden kunnen vereenigen. Zjj komen uit een stad, kennen geen landbouw, zelfs geen geit voeren, en hebben niet het overleg in het huishouden wat een Tilburgsche heeft om inkoopen te doen; zij leven meer van den eenen dag op den anderen en zijn niet zoo spaarzaam.

10709. V. Zijt gij chirurg aan de werkplaatsen van de Exploitatie-Maatschappij 1

A. Ja, maar een ander is er als medicus.

10710. V. Vanwege de Maatschappij wordt dus gezorgd voor genees- en heelkundige hulp?

A. Het is een fonds van de werklieden, dat door de Maatschappij bestuurd wordt. Er zijn 550 werklieden lid van, die 3 pet. van hun loon er aan bjjdragen. In geval van ziekte melden zij zich bij ons aan, of wij gaan naar hen toe, en geven een bewijs af dat zij ongesteld zijn. Zij krijgen dan van dien dag af de helft van hun loon en gratis geneeskundige hulp en medicamenten. Blijven zij langer dan 6 weken ziek, dan krijgen zij een rijksdaalder per week meer.

10711. V. De heeren medici worden dus vanwege het ziekenfonds gesalarieerd ?

A. Ja.

10712. V. Over dit pnnt kunnen wij echter morgen met den heer überstadt, die ook opgeroepen is, nader spreken.

Zijn er dergelijke inrichtingen bjj andere fabrieken?

A. Zoover ik weet niet. Er is wel een fonds van de werklieden onder elkander, waaruit zij een rijksdaalder of oen daalder uitkeering krijgen.

10713. V. Zij verkrijgen daarvoor echter geene geneeskundige hulp. Hoe ko-' men zij dan daamp;raan ?

A Die moeten zij zich zelf verschaffen, of als zij heel hulpbehoevend zijn wenden zij zich tot de St. Vincentius-vereeniging, die verschillende afdeelingen telt (er zijn 5 parochiën) of anders tot het gemeentebestuur. Maar dat doen zij niet licht. Zij leenen liever bij de buren en maken eer schuld dan het te ontvangen van het armbestuur.

10714. V. Er heerscht onder die men-schen dus al een zeer goede geest?

A. Ja, vooral hebben z|j een sterken afkeer van het gasthuis. Een Tilburger is, ook in het rooruitzicht van betere verpleging, er niet toe over te halen om de zijnen naar het gasthuis te zenden. Het gaan naar het gasthuis is voor hem synoniem met doodgaan.

10715. V. Nu 'ja, maar dat kan een dwaalbegrip zijn dat ook in groote steden heerscht. Zij zijn dwaaselijk bang voor eene slechte behandeling en hebben de vrees dat zij naar de sectiekamer zullen gebracht worden?

A. Noen, dat vreezen zij niet, want zij weten heel goed dat zulks niet gebeurt.

10716. V. Dus bij ziekte zorgen de fabriekswerklieden in Tilburg liever voor zich zeiven, dan dat zij om hulp bij de stad aankloppen ?

A. Ja.

10717. V. Weet gij ook hoe het met de werklieden gaat als zij te oud worden om te werken ?

A. In Tilburg heerscht een goede

feest ; de kinderen geven hun loon aan e ouders en wanneer de vader of moeder alleen blijft staan, als al de overige kinderen weg zijn, neemt de overblijvende heel dikwijls de zorg op zich en blijft bij zijn ouders, wanneer zij hem noodig hebben. Voor de werklieden is het gelukkig als zij veel kinderen krijgen, want in den goeden tijd — nu is het wat minder — verdienen de kinderen na hun 12de jaar reeds wat geld, dat zij bij de ouders brengen, die het opsparen als een appeltje voor den dorst.eest ; de kinderen geven hun loon aan e ouders en wanneer de vader of moeder alleen blijft staan, als al de overige kinderen weg zijn, neemt de overblijvende heel dikwijls de zorg op zich en blijft bij zijn ouders, wanneer zij hem noodig hebben. Voor de werklieden is het gelukkig als zij veel kinderen krijgen, want in den goeden tijd — nu is het wat minder — verdienen de kinderen na hun 12de jaar reeds wat geld, dat zij bij de ouders brengen, die het opsparen als een appeltje voor den dorst.

10718. Gij zijt nog niet op het punt, waar ik komen wilde. De verhouding tusschen de kinderen en de ouders is dus goed en aangenaam^ maar weet gij ook of de fabrikanten iets doen voor hunne werklieden, die jarenlang bij hen in dienst zijn geweest ?

A. Ik geloof, dat sommige fabrikanten, zooals de heer Pollet, pensioen geven, maar anderen ken ik, die niets doen en bjj ongelukken niet eens naar hunne werklieden omzien.

10719. V. Als gij zegt: er zijner,bedoelt gij dan daarmede niet: er is er een ?

A. Neen, er zijn er meer.

10721. V. Die niet aan oude of ongelukkige werklieden doen?

A. Ja.

10722. V. Ik kom nog even op de breukengeschiedenis terug. De jongens zijn al vroeg naar de fabriek gegaan, op hun twaalfde jaar. Kan het nu ook wezen, dat zij zoo'n breuk al lang hebben, en dat zij die in hun jonge jaren hebben gekregen ?

A. liet kan gebeuren, maar in het algemeen zie ik weinig personen tusschen de 12 en 10 jaren.

10723. V. In de fabrieken?

A. Neen, met breuken.

10724. V. Maar mijn vraag is. kunnen zij een breuk tusschen de 12—16 jaar krijgen, terwijl dit pas ontdekt wordt als zij op lateren leeftijd voor uwe oogen komen ?

A. Dat is mogelijk, ja.

107'26. V. Maar hebt gij eenige reden om aan te nemen dat zij die breuken op jeugdigen leeftijd en bij vroege werken in de fabriek krijgen.

A. Neen, dat is louter eene gissing geweest, zonder deugdzamen grond.

10732. De Voorzitter: Wij bedanken u voor uwe inlichtingen; uw verhoor is afgeloopen

S. C. M. Soeb, arts.

Verhoor van den heer dr. H. P. gt;1.

Van der Horn van den Bos.

(Verkort)

10733. De Voorzitter: Wilt gij zoo goed zijn uw naam, voornamen, qualiteit, ouderdom en woonplaats op te geven?

A. Hendricus Petrus Maria Van der Hom van den Bos, directeur der Rijks hoogere burgerschool en der burgeravondschool, oud 38 jaar, wonende te Tilburg.

10734. V. Zijt gij reeds lang directeur der burgeravondschool ?

A. Van September 1880 tot December van dat jaar tijdelijk, cn sinds dat tijdstip definitief.

10735. V. Het schijnt dat de burgeravondschool te Tilburg nog al bloeit. Is dat niet zoo?

A. Er profitecren een groot aantal van het onderwijs op die school, voornamelijk van het onderwijs in het teekenen en in de reken- en wiskunde. Het is inzonderheid in de laatste jaren, dat deze laatste vakken meer beoefend worden dan voorheen.

10739. V. Is het ook nieteenfeit.dat uwe avondschool bezocht wordt door jongens van buiten af, voor wie dat schoolbezoek nog al zware eischen stelt 7

A. 10 a 12 komen van Oisterwijk, van elders niet.

10740. V. Zijn het zoons van ambachtslieden, die van Oisterwijk komen.

A. Timmerlieden, metselaars en schilders, die voornamelijk het teekenonder-wijs volgen.

10743. V. Hoeveel jongens zijn erop de avondschool te Tilburg?

A. Wanneer ik de 10 a 12, die van

Oisterwijk komen, buiten rekening laat. dan bedroeg in de laatste jaren het gemiddelde getal 200 leerlingen nit Tilburg.

10744. V. Komen die trouw op?

A. Vrij trouw, maar men moet er do hand aan houden.

10745.V. Met wat inspanning en goede woorden, met wat toewijding uwerzijds en van uw onderwijzend personeel, krijgt

fij het gedaan dat do jongens trouw omen ?ij het gedaan dat do jongens trouw omen ?

A. Ja. Er komen geregeld eiken avond gemiddeld 150 leerlingen, terwijl 8 a 9 moedwillig verzuimen. Om dit laatste zooveel mogelijk te keeren, wordt door den betrokken leeraar op een gedrukt formulier vermeld dat de leerling afwezig was, met verzoek den directeur omtrent de reden van die afwezigheid in kennis te stellen. Dat formulier moet den volgenden schooltijd gesteld worden in mijne banden of in die van den betrokken leeraar, en uit de invulling van het formulier blijkt dan of er werkelijke redenen voor de afwezigheid waren. Is er willekeur, dan volgt oene vermaning, en bij herhaling wordt gestraft; dan mag het onderwijs een of twee avonden niet worden bijgewoond, maar dit is den leerlingen niet aangenaam, zoodat wij de straf zoo min mogelijk toepassen.

10746 V. Hoe laat begint de avondschool ?

A. Er zijn twoo schooltijden: van 0—7 en 7—9 uren. Dit is aldus geregeld omdat onze lokalen voor het teekenonderwijs te klein zijn. Het lokaal voor het hand-, lijn- en machine-teekenen ia te klein. Nu komen de eerstbeginnenden iederen avond, behalve des Zaterdag, van 6—7, en de meergevorderden van 7—9. Des Zaterdags wordt sedert de laatste drie jaren van 7 -9 uren aan hen, die het verlangen, onderwijs gegeven in de gymnastiek. Hiervan maken ongeveer 30 a 40 gebruik.

10749. V. Wat nu het teekenonderwijs aan de avondschool betreft, wordt deze niet bezocht door kinderen, die op fabrieken werken?

A. Neen, die heb ik niet. Ik herinner mij eens een jongen ingeschreven te hebben, wiens vader wever was en die ook aan het weefgetouw stond. Maar het zal zich tot één bepalen, het is zeer zeldzaam. Het zijn bijna uitsluitend timmerlieden, schilders, metselaars, koperslagers, ambachtslieden in 't algemeen; anderen heb ik niet.

10750. V. Hebt gij wel eens onderzocht wat de reden daarvan kan zijn, wat de bezwaren zijn, die beletten dat de jongens van de fabrieken uwe avondschool bezoeken ?

A. Vroeger heb ik wel eens met fabrikanten daarover gesproken, in den laatsten tijd minder. Ik geloof dat het bezwaar dit is, dat de fabrieken gewoonlijk op die uren nog werken, wanneer bij mij avondschool is.

10751. V. Daarvoor is zeker het zetten van het onderwijs voor eerstbeginnenden op uwe avondschool op het vroege uur weinig geschikt? Als die eerstbeginnenden 's avonds wat later konden geholpen worden, zou dat het bezoek van de fabriekskinderen wellicht eenigszins in de hand werken ?

A. Ik geloof het niet.

10752. V. Gij gelooft zeker, dat het kind, dat een langen dag achter den rug heeft, afgewerkt van de fabriek komt en dankbaar is, dat het kan rasten en naar bed gaan, en ongeschikt is om dan nog onderwijs te genieten ?

A. Met diegenen, die om 9 uur eerst van de fabrieken komen, is dat zeker het geval.

10753. V. Dus het gaan op de fabrieken is het beletsel ?

A. Ik durf zeggen, dat ik van de fabrieken geen enkelen leerling krijg.

10754 V. Het verschil in stand is, dunkt mjj, zoo groot niet tusschen de kinderen van ambachtslieden, die trouw en met liefhebberjj de school bezoeken, en de kinderen van fabrieksarbeiders ?

A. Neen ik doe echter opmerken, dat de kinderen van de werklieden van de centraal werkplaats van de staatsspoor daarop eene uitzondering maken. Van dezen heb ik wel leerlingen. De centraal werkplaats zorgt tegelijk voor teeken-onderwijs en wel voor het machine-teekenen.

Vroeger had ik die jongens bijna allen, dat liep tusschen de 40 en 45. Er bestond toon ook een vereonjging aan de werkplaats van fabrieks- en hand-werksnijverheid, die het schoolgeld althans van de ijverigsten bekostigde. Ik legde dan ieder jaar een staat over om-

trent vorderingen, vlijt en gedrag gedurende den cursus. Dat is dit jaar opgehouden. Misschien is dit een gevolg van het feit, dat aan die werkplaats zelve een dagcursus wordt gehouden, omdat men terecht heeft begrepen dat de jongens, na den heelen dag gewerkt te hebben, van dat onderwijs van 7 tot 9 uur 's avonds niet veel vrucht trekken.

Ik heb met den directeur der werk-

Slaats wel eens overleg gepleegd over e vraag, of het niet mogelijk zou zijn onderwijs te geven in machine-teekcnen, zooals op de hoogere burgerschool plaats heeft.laats wel eens overleg gepleegd over e vraag, of het niet mogelijk zou zijn onderwijs te geven in machine-teekcnen, zooals op de hoogere burgerschool plaats heeft.

Daartegen gold echter het bezwaar, dat de wet op het middelbaar onderwijs daarin niet voorziet. De zaak had gecombineerd moeten worden met het onderwjjs in het lijnteekenen, zooals dat geschiedt aan de hoogere burgertchool. Op dit bezwaar is dit afgestuit, ik heb daarover gecorrespondeerd met den inspecteur, en toen heeft de centrale werkplaats zelve in dat onderwijs voorzien. Desniettegenstaande heb ik nog altijd leerlingen van de centrale werkplaats, die mijn onderwijs in het rekenen, de wiskunde, het handteekenen en machine-teekenen volgen.

10758. De heer Van Alplien : Is het onderwijs op de burgeravondschool kosteloos ?

A. Neen, het kost f 1.50 per winter-cursus.

10762. De Voorzitter: Hebt gij ons nog cenige mededeelingen te doen?

A. Neen.

10763. V. Dan danken wij u voor uwe inlichtingen.

Van der Horn van den Dos.

Verhoor van den heer J. Dijklioff.

10764. De Voorzitter; Wit gij zoo goed zijn uw naam, voornaam, beroep, ouderdom en woonplaats op te geven?

A. Jacobus DijkhofF, 49 jaar, hoofdonderwijzer aan eene bijzondere Katholieke school te Tilburg.

10765. V. Bekleedt gij ook eenegees-telijke betrekking ?

A. Neen.

10766. V. Zijt gij altijd bij het onderwijs geweest?

A. Van mijne jeugd af en gedurende 35 jaren in Tilburg.

10767. V. Gij kent dus niet alleen het onderwijs, maar Tilburg zelf ook ?

A. Wel het onderwijs. Met de toestanden te Tilburg ben ik alleen in zooverre bekend als ik met de ouders der kinderen in aanraking kom.

10768. V. Maar wanneer gij reeds 35 jaren lang een goed deel van het opkomend geslacht der Tilburgers op uw school hebt gehad, moet gij mot de bevolking toch langzamerhand in eene uitgebreide connectie zijn gekomen. Ik zou dus denken, dat gij met de Tilburgers nogal bekend zijt?

A. Wel zoowat.

10769. V. Van welken aard is uw school ?

A. Het is een school voor lager onderwijs.

10770. V. Van wie gaat zij uit?

A. Van de geestelijkheid. Het is een der vijf kostelooze parochie-scholen, die te zamen 30CO kinderen tellen.

10771. V. Laat ons bij uwe school blijven. Hoeveel kinderen zijn daar?

A. üp het oogenblik 659.

1077*2. V. Hoeveel onderwijzers hebt

gin

A. Op het oogenblik 7.

10773. V. Hebt gij jongens en meisjes?

A. Alleen jongens?

10774. V. Gij hebt ook bij uwe school eene bewaarschool?

A. Ja.

10775. V. Hoe oud komen de kinderen daar?

A. Vóór hun 5de jaar. Met hun 6de jaar gaan zij naar de dagschool.

10776. V. Hoelang kunt gij de kinderen op uwe school houden ?

A. Tot eiken ouderdom.

10777. V. Ik verbeeld mij toch dat er zekere grens gesteld is?

A. Gewoonlijk tot 16 jaar, maar zelden blijven zij zoo lang.

10778. V. Zij zullen dat niet kunnen uithouden?

A. Als jongelieden niet terecht kunnen komen en verlangen op de school aangenomen te worden, dan geschiedt dit, zonder op den leeftijd te letten. Wij hebben er een gehad van 25 jaar.

Die had een mankement gekregen en kon niets doen. Die is toen op de school geplaatst. Er is dus volstrekt geen beperking van ouderdom, maar in den regel zijn de kinderen van 12, '13 of 14 jaar. De meeste gaan tusschen het •12de en 13de jaar van school.

10779. V. Wij zullen u maar niet vragen naar het onderwijs dat aan die volwassenen gegeven wordt, want dat valt buiten ons kader.

Maar de kinderen bljjven voor het grootste gedeelte totdat zij hunne communie hebben gedaan ?

A. Ja.

10780. V. Is het dan gedaan met het schoolgaan op de lagere school ?

A. Ja.

10781. V. Maar zij komen tot hun 12de jaar en daaraan houdt gij trouw de hand?

A. Daarop ziet men geen uitzondering, des zomers noch des winters. Slechts in twee tijden van het jaar, bij het aardappelzetten en aardappel-rooien, wordt voor een halven dag verlof gegeven om thuis te blijven. Dit is hoofdzakelijk om op de kinderen te passen, terwijl do ouders op het land werken. Maar dat verlof vermindert van jaar tot jaar.

10782. V. Dus gij hebt een zeer trouw schoolbezoek ?

A. Buitengewoon; ik geloof niet dat er in Nederland een tweede voorbeeld gevonden wordt. Dit kan door de schoolopzieners bevestigd worden. Wij kennen geen schoolverzuim in geen enkele onzer scholen, en onze scholen worden bezocht door ruim 3000 jongens en meisjes uit den minderen stand, wier ouders met hard werken den kost moeten verdienen. Het onderwijs is kosteloos.

10783. V. Gelooft gij dat de kinderen van uwe gezindte te Tilburg tusschen 6 en 12 jaren allen de school bezoeken ?

A. Ik ken in Tilburg slechts 3 kinderen die niet de school bezoeken.

10784. V. Gij blijkt nu toch Tilburg nog al goed te kennen, als gij zoo op uw vingers weet na te rekenen dat er in heel Tilburg slechts drie kinderen zijn die niet de school bezoeken! In het begin spraakt gij zoo aarzelende over uwe locale kennis?

A. Bjj het begin van een schooljaar vraag ik in de school wie nog kinderen uit den vreemde kent, die niet schoolgaan. De kinderen in Tilburg worden reeds op hun 4de of 5de jaar aangemeld, maar de vreemde blijven wel eens achter. Hiervan geven wij kennis aan de geestelijkheid, en deze neemt de zorg op zich. Vooral aan de geestelijkheid heeft Tilburg den vooruitgang in het onderwijs te danken.

10785. V. Dus allen die in den leer-leeftijd vallen en zich hebben aangemeld komen trouw op ?

A. Ja.

10786. V. Meent gij dat het verlaten van uwe school op 12jarigen ouderdom daaraan te wijten is. dat de kinderen dan aan fabrieken of in werkplaatsen kunnen komen? Met andere woorden gelooft gij, dat, zoo die gelegenheid om iets te verdienen niet bestond, de kinderen wellicht nog een jaar langer van uw onderwijs zouden genieten ?

A. De hoofdroden ligt in de behoeften der huisgezinnen, die gewoonlijk te Tilburg zeer talrijk zijn. Door dat buitengewoon aantal kinderen heerscht er groote behoefte, zoodat er wat verdiend moet worden om aan den kost te blijven. Daarom schroomt ook de Tilbur-genaar don arbeid niet.

10787. V. Dat is braaf en goed, maar zoudt gij het niet beter vinden als de kleine Tilburgenaar nog een jaar langer onderwijs genoot en niet op zijn 12de jaar op eene fabriek geplaatst werd ?

A. Ik geloof dat de kinderen te Tilburg genoegzaam verstandelijk ontwikkeld zijn, en dat zij, die behoefte gevoelen aan meer uitgebreid lager onderwijs, daartoe gelegenheid in overvloed hebben. De kinderen kunnen goed lezen, schrijven en rekenen en zijn niet onbekend met de overige vakken van lager onderwijs.

10788. V. Maar verloopt het niet, blijft het geleerde er in?

A. Daarvoor zijn de Zondagsscholen, met ruim 1300 leerlingen. Konden de herhalingscholen er stand houden, dat zou heel gewenscht zijn.

Ik heb er van 12, 13 tot 25 en 30 jaar toe. Het is wel gebeurd dat jongelui van in de 40 zich aangaven als jongelui van 30 om nog lezen te lee-ren.

10789. V. Hoeveel Zondagsscholen hebt gij⁷

A. Drie, en nog twee voor de meisjes.

10790. V. Zijn er op die vijf Zondagsscholen te zamen 1300 leerlingen?

A. Ja, ruim 1300.

10791. V. In den regel zijn zij van 13—18 jaar?

A. Ja, en ook oudere.

10792. V. Daar krijgen zij eenvoudig herhaald lager onderwijs?

A. Hoofdzakelijk, om de kinderen te geven waaraan zij het meest behoefte hebben.

10793. V. Is het kosteloos ?

A. Alles kosteloos, de leermiddelen worden ook kosteloos verstrekt.

10794. V. Gelooft gij dat dit juist maakt waarom zij komen ?

A. Volstrekt niet, daar zit het niet in, in geenen deele. Wij hebben zelfs bij wijze van proef ingevoerd een schoolgeld van een dubbeltje in de maand te heffen. Wij hebben daardoor geen leerlingen verloren, maar hadden integendeel dat jaar er 50 meer dan het vorige.

10796. V. Komen op die Zondagsscholen ook kinderen van fabriekarbeiders ?

A. Meestal zijn het fabriekarbeiders en ook ambachtslieden.

Het grootste gedeelte bestaat uit fabriekskinderen.

10797. V. Als gij 30u0 kinderen op de lagere scholen hebt, hoe komt het dan dat gij er maar 1300 op de Zondagsscholen hebt?

A. Er zijn er velen die wèl op de dagsschool, maar niet op de Zondagsschool komen. Tot het bezoeken van de Zondagsschool wordt niemand gedwongen. Die de Zondagsschool niet geregeld bezoekt, wordt reeds wanneer hij voor de tweede keer verzuimt, niet meer toegelaten. Op het geregeld komen zijn wij zeer streng.

10798. V. Maar gij wendt uw invloed niet aan om kinderen op de Zondagsschool te krijgen, hetgeen gij wel doet voor de lagere school ?

A. Wij doen veel om maar te toonen dat wij alles voor de kinderen over hebben; verder gaan wij niet.

10799. V. Als ik goed verstaan heb, dan hebt gij gezegd: als wij maar her-halingsonderwijs konden geven? Wat bedoelt gij daarmede?

A. Van herhalingsonderwjjs heb ik niet gesproken. Ik heb gezegd: als wij herhaald onderwijs in den loop van de week konden geven, dan zou dat onderwijs zeer bevorderd worden.

10800. V. Hadt gij daarbij de avondschool of eene bijzondere school op het oog?

A. Ik heb zooeven willen zeggen dat wjj in de week niet kunnen geven wat wij Zondags doen.

10801. V. Dus het was niet uwe bedoeling dat gij het wenschelijk acht, maar niet bereikbaar, helaas! dat 's avonds do kinderen van 12 tot 16 jaar herhalingsonderwjjs krijgen 1

A. Als het kon gebeuren.

1080-2. V. Dat had ik uit u begrepen.

A. Er is geen mogelijkheid op.

10803. V. Waarom niet ?

A. Om gebrek aan personeel. Die overdag bezig is, behoeft inderdaad 's avonds niet afgetobt te worden. Ik heb menigen onderwijzer gesproken van eene herhalingsschool, maar de lust gaat er af, als ook de lust bij de leerlingen ontbreekt. Het is geen kleinigheid een heelen dag voor eene klasse te staan.

10804. V. Neen, dat begrijp ik, en ook dat men met de kinderen zit, als die een heelen dag op de fabriek zijn geweest ?

A. Ja, dat is een groot bezwaar. Dat ontneemt bij de onderwijzers den prikkel. Mijnheer de Voorzitter! Ik heb over de punten, die hier in aanmerking bunnen komen, rijpelijk nagedacht en die zelfs grootendeels op schrift gebracht. Mag ik dat kortheidshalve maar voorlezen 1

10805. V. Gaarne, deel ons dat eens mede.

A. Omtrent den invloed van de wet van 1874 op do kinderen kan ik niets verder zeggen dan dat daaruit resulteert dat de kinderen tot 13 jaar op school blijven. Er zijn misschien 30 of 35 kinderen, die vóór hun 13de jaar de school verlaten.

10806. V. Vóór hun 13de jaar?

A. Ja zeker, tot hun 13de jaar.

Punt 1. De gezinnen : Over de gezinnen kan ik niets mededeelen. over de vraag naar andere werkkraeliten

evenmin; ik geloof dat dit volstrekt niet ¹ bestaat.

Punt 2. Plaatselijke verordeningen, krachtens art, 8'2 der wet op het lager onderwijs (van 17 Augustus 1878, Staatsblad nquot;. 127) vastgesteld. Voor zoover mij bekend is, bestaan die in Tilburg niet, jyellicht omdat zij geene reden van bestaan hebben.

Aard en duur (in de onderscheiden jaargetijden) van den arbeid van kinderen beneden 12 jaren, builen de fa-bneks- en ambachtsnijverheid, in gemeenten waar zoodanige verordeningen niet beslaan: Alleen in het najaar worden enkele kinderen voor den veldarbeid bij het zetten en in het voorjaar bij het rooien van de aardappelen gebruikt; dit ia meer een indirecte hulp, de kinderen passen dan op de kleintjes. Slechts 2 of 4 halve dagen wordt in deze twee tijden op de bijzondere school verlof

gegeven om de school te verzuimen, ovendien zijn op ruim 3000 kinderen van de arbeidersklasse die kosteloos onderwijs ontvangen, op de bijzondere scholen er slechts 3 die zich schuldig maken aan schoolverzuim. Men kan aldus zeggen, dat Tilburg geen schoolverzuim kent, wat vooral te danken is aan den ijver der Roomsch-Katholieke geestelijkheid.egeven om de school te verzuimen, ovendien zijn op ruim 3000 kinderen van de arbeidersklasse die kosteloos onderwijs ontvangen, op de bijzondere scholen er slechts 3 die zich schuldig maken aan schoolverzuim. Men kan aldus zeggen, dat Tilburg geen schoolverzuim kent, wat vooral te danken is aan den ijver der Roomsch-Katholieke geestelijkheid.

^ Punt 3. Zondagsarbeid enz. Zondags-

arbeid wordt voor zoover ik weet dooide ondervinding op de Zondagsscholen alleen verricht op de ateliers van den Staatsspoorweg; op de fabrieken gebeurt het alleen bij defect aan de machines. De kinderen op de Zondagsschool krijgen geen verlof om weg te blijven, wanneer zij geen kennis geven van de reden waarom, daardoor weet ik het voorgaande natuurlijk.

Punt. 4. De lichamelijke toestand der arbeiders enz. Over den liohamelijken of gezondheidstoestand kan ik slechts i oordeelen naar hot uiterlijk. De jonge

lieden in de onderscheiden takken van fabrieks- en ambachtsnijverheid arbeidende, zien er over het algemeen gezond en frisch uit. Tot bewijs van den gunstigen gezondheidstoestand in het algemeen, zou ik hier kunnen bijvoegen, dat te Tilburg reeds jarenlang eene talrijke godsdienstige vereeniging bestaat uit leden boven de 16 jaar, die bijna

uitsluitend behooren tot de arbeidende klassa, waarvan de afgestorven leden gemiddeld den 52- en 53jarigen leeftijd bereikten. Een paar jaar geleden heb ik dit vernomen.

De verstandelijke toestand. De kinderen hebben over het algemeen een gezond verstand en een flink oordeel, prac-tisch, mag ik zeggen, zooals de Tilbur-gers

De zedelijke toestand. De zedelijke toestand der jongelieden, in zoover ik dien in 5 Zondagsscholen, met ruim 1300 leerlingen van 12—25 jaar heb kunnen beoordeelen, verdient alle lof. Ook heb ik altijd met lof hooren spreken over den zedelijken toestand van Tilburg als fabrieksstad.

Verbetering dier toestanden door beperking of verbod van arbeid. Eene wettelijke beperking omtrent den duur van den arbeid van jongens van 12—18 jaar komt mij niet wenschelijk voor. Werden echter do dagloonen goed geregeld en de jeugdige werklieden in de vrije uren nuttig beziggehouden, dan zou zulk eene wetteljjke beperking nuttig kunnen zijn en dan zou eene wettelijke beperking misschien wenschelijjc wezen. Doch het tegendeel zou te vreezen zijn. Een dikwerf hoog noodig stoffelijk voordeel zouden de huisgezinnen dan moeten missen en een karig voedsel het gevolg zijn, dat niet minder de gezondheid zoude krenken dan een lange arbeidsdag. Daarenboven zou door die vrije of liever gezegd ledige uren feitelijk de moraliteit der jeugd een groot gevaar loo-

Sen. Wat toch werkt noodlottiger voor e jeugd dan gebrek aan behoorlijke bezigheden, vooral in groote steden en fabrieksplaatsen? Ik keur ten sterkste af een overdreven langen arbeidsdag, waardoor de gezondheid der jeugdige arbeiders gekrenkt wordt. Gelukkig is echter in Tilburg in den laatsten tijd die lange arbeidsdag zeldzaam geworden, hij is wel lang, maar zeldzaam overdreven lang.en. Wat toch werkt noodlottiger voor e jeugd dan gebrek aan behoorlijke bezigheden, vooral in groote steden en fabrieksplaatsen? Ik keur ten sterkste af een overdreven langen arbeidsdag, waardoor de gezondheid der jeugdige arbeiders gekrenkt wordt. Gelukkig is echter in Tilburg in den laatsten tijd die lange arbeidsdag zeldzaam geworden, hij is wel lang, maar zeldzaam overdreven lang.

10808. V. Maar zij werken toch 13, 14 uren ?

A. Op verre na niet allen.

10809., V. Maar vindt gij het voor kinderen van 12 tot 14 jaar niet wat te veel?

A. Als do arbeid zwaar was wel.

■10810. V. Dat schijnt echter in Tilburg niet het geval te zijn. Maar als jongens van quot;12 tot 14 jaar, 12, 13 uren in de fabriek moeten werken, dan maakt dit toch — gij hebt het straks gezegd — de jongens ongeschikt om verder iets uit te voeren ?

A. Straatloopen kunnen zij toch wel.

40811. V. Natuurlijk, want het zouden geene jongens zijn zoo zij op dien leeftijd den Hemel niet dankten, wanneer zij eens goed op straat konden loopen. Daar zouden gij en ik, zoo oud als we zijn, in lt;iie omstandigheden nog naar verlangen; dat is dus zeer begrijpelijk. Maar dit is zckor, dat hg er na zijn 12do jaar niets meer kan bijleeren; het onderwijs is dan voor den jongen geheel afgeloopen.

Ciij zegt; de Zondagsschool. Maar gij zult het mij, hoop ik, niet ten kwade duiden, wanneer ik meen dat de Zondag ook bestemd is voor rustdag, voor dag van ontspanning op fatsoenlijke, betamelijke manier. Gaat men nu dien dag nog bestemmen om de jongens te laten onderwijzen, wat blijft er dan van hun leven over ?

A. Mijnheer de Yoorzitter? Die leertijd is niet zoo lang, dat er geen gelegenheid tot ontspanning zou overblijven.

10812. V. Maar wanneer die dan zoo kort is, zal er bg den jongen ook niet veel inkomen ^c!

A. Er is nog een middelweg tusschen kort en lang. Over het algemeen is de leertijd op de Zondagsschool zoo geregeld, dat die 's morgens en 's namiddags een uur a vijf kwartier duurt

10813. V. Het is zeker een loffelijke instelling, en zoo is het ook voor den jongen veel beter dan wanneer hij in het geheel geen onderwijs kreeg. Zoudt gij, die weet wat de kinderen in den regel uit een oogpunt van onderwijs waard zijn, het echter niet beter achten wanneer zij gelegenheid hadden om des avonds in de week nog wat te leeren 7

A. Ik ben 30 jaren aan het onderwijs geweest en ik moet verklaren, dat wij er den moed niet toe hebben.

•10817. V. Begrijp ik u goed, dan is uw bezwaar tegen deze zaak, dat er in den loop van den dag reeds te veel van de kinderen gevergd zou zjjn en dat uw onderwijzend personeel, hetzij in getal,-hetzij in krachten, te kort zou schieten. Dat zijn uwe twee bezwaren, niet waar ?

A Jft

10818. V. Wat hebt gij nog verder genoteerd ?

A. Het volgende : verlenging van den leertijd der kinderen van de arbeidende klasse acht ik niet noodig en niet wen-schelijlc, vooral in eene stad als Tilburg, waar kinderen van 12 en 13 jaren getrouw de school bezoeken. Die zijn voor hun stand genoeg onderwezen en voor hen die behoefte gevoelen aan voortgezet lager onderwijs bestaat voldoende gelegenheid. De lagere scholen te Tilburg, zoowel openbare als bijzondere, zijn toegankelijk voor kinderen van zes jaren en daarboven. Daar ontvangen ook nog ruim 1300 kinderen boven de 12 jaren onderwijs in vijf Zondags-of herhalingsscholen.

10819. V. Zijn er nog andere punten, in verband met deze enquête, waarover gij wenscht te spreken ?

A. Ik heb verder niets meer te zeggen.

10820. V. Dan danken wij u voor uwe mededeelingen. Uw verhoor is geëindigd.

J. Dijkhof.

Verhoor van den heer J. A. A. Kerstens.

10821. De Voorzitter: Ik verzoeku ons op te geven uw naam, uwe voornamen, uwe woonplaats, uw beroep en uw ouderdom.

A. Jacobus Adrianus Anthonius Kerstens, wethouder on ambtenaar van den burgerlijken stand, president van de Vin-centius-vereeniging, fabrikant, wonende te Tilburg, oud 73 jaren.

108-22. v. Uwe betrekking van president der Vincentius-vereeniging brengt u veel in aanraking met personen van minderen stand te Tilburg. Kunt gij ons eenige mededeelingen doen, in verband met het onderwerp dezer enquête^?

A. De stoffelijke welstand is te Tilburg niet ongunstig; de levenswijze is er zeer goedkoop. De meeste menschen, met eenige zorg en vlijt, hebben eene geit, mesten een varken en hebben een hoekje grond. Tilburg is zeer ruim uiteen gebouwd, gelijk men weet; de lieden hebben dus lucht en licht in over-

vloed in hunne woningen. Door dat varken en die geit kunnen zij een stukje grond bekomen; zij huren dit om het met aardappelen te bepooten, wat bij een weinig zorg zelfs voor talrijke gezinnen zeer goede vruchten geeft. Ik ken zulke gezinnen waar veel welstand is, terwijl andere met groote verdiensten tot armoede vervallen; de vrouw is dan gemeenlijk geene huishoudster en de man maakt misbruik van sterken drank, de hoofdramp van onze Nederlandsche arbeiders.

10824. V. Over het algemeen schijnen de Tilburgsche vrouwen de goede kunst van ordentelijk huis te houden wel te verstaan ?

A. Dat gaat redelijk wel, nochtans niet bij allen. Een groot gedeelte dier meisjes werkt in de fabriek, komt om 12 uren thuis en vindt gereed wat moeder gekookt heeft; zoo ook des avonds. Van huishoudelijk werk komt bij die meisjes weinig in. Trouwen die meisjes zeer jong, dan laat dat huishouden veel te wenschen over.

10825. V. Gij komt dus omtrent dit punt tot tweeërlei conclusie :

1°. keurt gij -het in hooge mate af, dat getrouwde vrouwen in fabrieken werken, wat trouwens in Tilburg niet voorkomt;

2°. heeft de ervaring ook u geleerd dat getrouwde vrouwen, die als jong meisje jarenlang op de fabriek hebben doorgebracht, geene bijzonder goede huishoudsters zijn.

A. Juist. Dienstmeisjes zijn in den regel betere huishoudsters dan fabrieksmeisjes.

10826. V. Gij meent dat door het lang blijven in die fabrieken, zij gewend zijn om thuis alles kant en klaar te vinden, zoodat die meisjes minder geschikt voor het huishouden zijn 7

A. Juist.

10827. V. Vandaar dat uwe vereeni-gingen er op uit zijn om ze een anderen weg uit te zenden als juist naar de fabrieken ?

A. Juist, ofchoon het noodzakelijk is voor die gezinnen, dat die meisjes in de fabrieken werken. Het is geen kleinigheid voor een werkman om van een jongen van •12 jaren twee of drie en een halven gulden meer of minder voor het huisgezin in de week te ontvangen. Ik zou het betreuren als eene ramp, wanneer er eene wetsbepaling kwam, waarbij bepaald werd, dat kinderen ouder moesten zijn vóórdat zij op eeno fabriek konden toegelaten worden, in de eerste plaats voor het huisgezin, in de tweede plaats voor de jongens zeiven. Wanneer de leertijd bepaald werd tot het lide jaar, zouden de jongens van 11—14 van 9—12 uren en van 2—4 uren naar school gaan, en den overigen tijd rondloopen en eigenlijk worden straatbengels, waaraan in Nederland inderdaad geen gebrek is.

10828. V. Houdt die beschouwing met een klein weinig verband met deze omstandigheid, dat het op de fabrieken, zooals die in Tilburg gedreven worden, inderdaad voor de jongens tamelijk wel is uit te houden ?

A. Het is er zeer goed voor hen uit te houden; zij werken spelende en hebben heel licht werk.

10829. V. Dit oefent natuurlijk op uw oordeel een zekeren invloed uit ?

A. Ja, zeker.

10830. V. Als gij eens de voorbeelden naast uw deur zaagt, dat kinderen van 12 è 13 jaren op de fabrieken in een ondragelijken toestand verkeerden, zou dan uw oordeel misschien niet anders luiden ?

A. Dat weet ik niet, ik weet niet of de toestanden ergens anders zoo ondragelijk zijn.

Ik heb in Twenthe wel eenige fabrieken gezien, maar niet genoeg om daarover een juist oordeel te vellen.

10831. V. Maar gesteld dat er fabrieksplaatsen waren, waar het inderdaad slecht voor do kinderen was, zou dan uw oordeel anders luiden ?

A. O ja. Ik weusch voor die kinderen het beste, zoowel voor hun stoffelijk als zedelijk welzijn.

10832. V. Om nu meer speciaal aan de zijde van de quaestie te komen, waarover gij in uwe betrekking van den president van de Vereeniging Vincen-tius a Paulo beter dan andere getuigen licht kunt laten opgaan — gij occupeert u met armenzorg?

A. Eigenlijk heel weinig. De vereeniging zorgt voor stoffelijke ondersteuning, omdat zij, zonder deze, volstrekt

geen invloed op de menschen zou hebben, maar haar hoofdwerk ia de zedelijkheid te bevorderen.

10833. V. Gij occupeert u dan toch met stoft'olijke ondersteuning van armen?

Wat leert uwe ondervinding u?

Als de werklieden in Tilburg oud worden en niet meer bruikbaar zijn, komen zij dan ten laste van philantro-pische inrichtingen ? Of zorgen goedgezinde fabrikanten voor hunne werklieden ?

A. Ja, wanneer de werklieden onbruikbaar zijn, krijgen zij pensioen uit mijn beurs. Worden zij ziek, dan ontvangen zij ondersteuning mede uit mijn beurs.

Dat is bij het grootste gedeelte van de fabrieken het geval. De eene fabrikant zou zich tegenover den anderen schamen dat niet te doen.

■10834. V. De algcmeene geest onder de fabrikanten te Tilburg brengt dus mede, de menschen van 50 of CO jaren niet aan de poort te zetten 7 Dat komt niet voor?

A. Neen. Het is eene hooge zeldzaamheid, ja ik durf zeggen dat het nooit gebeurt, dat iemand die te oud is om te werken, aan de deur wordt gezet, wanneer hij lang aan de fabriek gewerkt heeft, in zoo'n geval wordt er voor hem gezorgd.

lOSSö. V. Dat zal dan in belangrijke mate de liefdadige instellingen en het stedelijk armbestuur ten goede komen?

A. Wel wat; maar het spreekt van zelf dat niet allen zoo oud worden en bovendien zijn er nog armen die niet van fabrikanten komen.

10836. V. Wat gebeurt er in Tilburg als een werkman ziek wordt ?

A. Dan krijgt hij, al naar zijn gezin groot is, ondersteuning van den fabrikant.

10837. V. Altijd in geld ?

A. Ja; alleen de Vincentius-vereeni-ging ondersteunt hoofdzakelijk in natura, door het geven van bons, voor gort, brood, steenkolen, kleederen, enz op grond der ondervinding dat geld wel eens misbruikt wordt.

10838. V. Hoe verkrijgt men medische hulp?

A. Als men die niet zelf betaalt, van stadswege.

10839. V. Men schijnt er eene eer in te stellen dat zoolang mogelijk zelf te betalen ? Is dat ook uwe ondervinding ?

A. Ja dat is zoo, en eveneens stelt men er prijs op om een huwelijk niet pro deo aan te gaan; in het afgeloopen jaar slechts 5. Dat is een soort van eergevoel onder die menschen. Ook brengt hun eergevoel mede om geen

feneeskundige hulp van de armen teeneeskundige hulp van de armen te

rijgen. Als het zoo ver komt, dat zij er toe overgaan, dan moet de nood al zeer hoog gestegen zijn.

10840. V. Dus uw oordeel is over het algemeen gunstig?

A. ik geloof dat Tilburg, voor zoover mij bekend is, eene uitzondering maakt op tal van andere plaatsen.

10841. V. En waaraan schrijft gii dat toe?

A. Ons volk is godsdienstig en volbrengt dus zijne plichten nauwkeurig. Ik ben het eens met den heer Har-tog, van de stearine-kaarsenfabriek, die voor deze vergadering verklaarde, dat hij het betreurde, dat de godsdienstzin in ons land afnam Hij vond dit een ramp voor de werklieden. Wat den ze-dclijken toestand betreft, die is allergunstigst. Als ambtenaar van den burgerlijken stand heb ik dit eenigszins kunnen nagaan. Mij is gebleken dat in de laatste jaren op onze bevolking, 32 000 zielen, waarvan een groot deel fabrieksarbeiders zyn, slechts 10 onwettige geboorten hebben plaats gehad. Zoodra een meisje in zekere omstandigheden verkeert, wordt door de geestelijkheid er op aangedrongen om haar getrouwd te krijgen. Maar ook dat komt niet zooveel voor als de publieke opinie wel denkt, want dit zou moeten blijken uit de registers van den burgerlijken stand, welnu, in het afgeloopen jaar zijn slechts 7 gevallen voorgekomen van getrouwde vrouwen die bevallen zijn, voordat zij 9 maanden getrouwd waren. Men zal toestemmen dat dit zeer weinig is op eene bevolking van 32 000 zielen.

10842. De heer Bahlmann: Zoudt gij niet denken dat het aantal onwettige geboorten en geforceerde huwelijken minder zou worden, wanneer de militiewet geen belemmerende bepaling voor het huwen bevatte?

A. Ja, dat zou wel kunnen zijn. Er is echter nog eene zaak, waaraan de wet-

lt;»ever misschien iets zou kunnen doen. De ■wet heeft verboden om onzedelijke platen en photographieën ten toon te stellen, zou zij nu niet eveneens kunnen verbieden om van die vuile blaadjes voor twee cents aan de menschen in handen te stoppen ? Ook zou ik het wenschelijk vinden dat die Nieuw-Mal-thusiaansche brochures en dergelijke werden verboden. Dit zou de zedelijkheid bevorderen, die een van de grondslagen is van het welzijn der maatschappij.

10843. De Voorzitter : Hebt gij verder geene mededeelingen te doen ?

A. Ik zou het ook wenschelijk vinden wanneer er iets meer kon gedaan worden tegen het drankmisbruik. Ik zou wenschen dat de kroegen des morgens niet vóór 8 uren zouden mogen geopend worden en om 8 uren des avonds moesten gesloten zijn. Want do ondervinding leert, dat vooral metselaars, timmerlieden en dergelijken, die vroeg naar hun werk moeten gaan, zich niet daarheen begeven zonder een «spatjequot; genomen te hebben.

•10844. V. U is wethouder, niet waar ?

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter!

10845. V. Zoudt gij dan niet meenen, dat eene dergelijke regeling, als gij verlangt, tot de competentie van het plaatselijk gezag behoort?

A. Dat weet ik niet.

10847. De heer Bahlmann : Gij hebt esproken over de ondersteuning van e fabrieksarbeiders in geval van ziekte, en, vergis ik mij niet, dan hebt gij op dit punt eenige ondervinding, want gij zelf hebt voor uwe fabriek een ziekenfonds opgericht, waarin door de fabrieksarbeiders gedeeltelijk gecontribueerd werd ?

A. Een aantal jaren geleden heb ik een fonds opgericht, waarin ieder ar beider moet contribueeren 5 centen, en ieder meisje of jongen 2^,/2 cent per week. Daarbij had ik de vrijheid gegeven om het stoomwater te verkoopen; de opbrengst daarvan kwam in het fonds. Nu had ik bij de oprichting do { bepaling gemaakt dat het opperbestuur, i de willekeurige beschikking over het fonds, aan mij zouden verblijven. De verkoop van het stoomwater begon mij echter al spoedig te vervelen, dat geloop, vooral in den zomer, van half Tilburg om warm water was al te lastig ; dit heb ik dus opgeheven, maar de wekelijksche opbrengst daarvan ben ik toch in het fonds blijven storten.

Een meesterknecht, die veel invloed had bij het volk en wegging, wenschte toen het fonds op te heffen en to ver-deelen. Het eerste heb ik toegestaan, maar het laatste geweigerd. Jk heb gezegd dat alles op den laatsten cent aan de zieken zou worden uitgekeerd. Eindelijk raakte de kas uitgeput en heb ik uit eigen beurs de zieken ondersteund, tot hetzelfde bedrag dat zij vroeger uit het fonds trokken.

10848. V. Er bestaan bij verschillende fabrieken dergelijke ziekenfondsen.

Het is natuurlijk voor groote fabrikanten gemakkelijker dan voor kleine, die slechts 13 of 14 werklieden hebben. Maar zoudt gij het wenschelijk vinden, in navolging van Duitschland, een Ver-sicherungs-zwang in te voeren, zoodat aan de fabrikanten bij wettehjken maatregel de verplichting werd opgelegd om dergelijke zieken-, ondersteunings- en

Sensioenfondsen te stichten en te on-erhouden ?ensioenfondsen te stichten en te on-erhouden ?

A. Ik zou er volstrekt geen bezwaar in zien, wanneer iedere fabrikant op zich zelf daartoe gedwongen werd. Maar wanneer het eene algemeene zaak wordt, dan krjjgt men een bestuur, eene geheelo administratie, en dan wordt het vanzelf zeer kostbaar. Wanneer iedere fabrikant echter in het bijzonder daarvoor zorg draagt, vloeit alles in de beurs der werklieden. Eene verplichting zou ik echter zeer goed vinden, omdat het niet aan alle fabrikanten convenieert uit hun eigen beurs bij te dragen, wat dan ook dikwijls niet geschiedt.

10849. De quot;Voorzitter: Ik dank u voor uwe inlichtingen; uw verhoor is afgeloopen.

J. A. A. Eerstens.

Verniers van der Loeff, Voorzitter.

Goeman Borgesius, Onder-Voorzitter.

Bahlmann.

Smit.

Verhoor van den heer J. F. Mutsaerts.

( Verkort.)

10850. De Voorzitter : Wilt gij uw naam, voornamen, ouderdom, beroep en woonplaats opgeven ?

A. Johannes Franciscus Mutsaerts, oud 53 jaar, fabrikant van wollen manufacturen als associé der heeren L. V. Ledeboer en Zonen, wonende te Tilburg.

10851. V. ,Zijt gij reeds lang in de zaken ?

A. Sedert 1849 in de firma L.V. Ledeboer en Zonen, Rotterdammers, zooals u bekend zal zijn.

10852. V. Gjj hebt een tamelijk talrijk personeel, zoo in als buiten de fabriek ?

A. Wij hebben buiten de fabriek ongeveer 125 wevers en in de fabriek ruim 100 werkmenschen.

Op de fabriek zijn 36 meisjes, waarvan 19 weefsters zjjn. In tegenstelling van al onze concurrenten hebben wij aan onze machinale weefgetouwen weefsters en geen wevers. Zij zijn in een afzonderlijk locaal bjjeen. Een meesterknecht is er bij om het werk na te gaan. Verder 11 jongens van 12 tot 16 jaar, 7 van 16 tot 18 jaar, en boven dien leeftijd 51 personen; te zamen ruim 100. Dat is de werkelijke toestand.

10854. V. Aan uwe fabriek bestaat dus de bijzonderheid, dat gij voor het weven vrouwen gebruikt, terwijl ande-lt;lere weverijen mannelijk personeel in dienst hebben. Welke is de reden daarvan ?

A. Wij meenen dat de weefsters minstens evengoed werken als de wevers. Maar de vrouwelijke weefsters kosten ons niet zooveel als de mannelijke. Wij zien dus in het gebruiken van vrouwen

Van Alphen.

Van der Sleyden. J. D. Veegens, Griffier.

niet alleen een indirect, maar ook een direct voordeel. Wanneer de weefsters per streng bij voordeeld 4 cent zouden ontvangen, zouden de mannelijk wevers 5 cent per streng moeten hebben ; dus het loon is 25 pet. goedkooper.

10855. V. Dit is zoo duidelijk, dat ik niet begrijp, dat de concurrenten dit ook niet begrijpen?

A. Wanneer wij een honderdtal weefgetouwen hadden, zouden wij niet in staat zijn weefsters te bezigen, want honderd weefsters zijn er niet, maar wjj hebben slechts 19 weefgetouwen. Wij hebben altijd vrouwelijke weefsters gehad en ondervinden nooit moeite om open plaatsen door anderen aan te vullen. Die weefsters verdienen ook een vrij goed dagloon, ongeveer f 1 daags.

10856. V. Dus dat de andere fabrikanten geene vrouwen in dienst hebben, is eenvoudig hieraan too te schrijven, dat er te Tilburg niet zooveel vrouwelijk personeel beschikbaar is om alle weefgetouwen door vrouwen te bedienen. Begrijp ik dit goed?

A. Gedeeltelijk; er zijn veel meisjes die wel geschikt zouden zijn, maar liever niet aan eene fabriek werken, zij weven dus tehuis.

10857. V. Maar bij u werken zij toch aan de fabriek ?

A. Ja, maar als wij er bijv. 80 moesten hebben, zouden wij die niet weten te krijgen. Wanneer echter de meisjes tehuis geen weefwerk hebben wegens slapte, willen zij wel bij ons werken, en dat gebeurt dan ook, maar alleen in geval van nood. De meisjes moeten tehuis het weven aan een handgetouw geleerd hebben.

10858. V. Dat alles begrijp ik, echter vat ik nog niet dat de andere fabrikanten er zich niet op toeleggen die even

foede en beterkoope werkkracht te be-omen ; wat is daarvan de reden ?oede en beterkoope werkkracht te be-omen ; wat is daarvan de reden ?

A. Ik heb de reis herwaarts gedaan met een concurrent, die mij zeide volstrekt geen meisjes te willen hebben ; ¹ hii heeft nooit vrouwen en dat is algemeen te Tilburg het geval. Men vindt er zelden vrouwen aan de machinale getouwen.

20859. V. Gaarne hoorde ik dit nader door u verklaren. Het is mij nog niet duidelijk: de meisjes werken evengoed en goedkooper, hoe komt het dan dat anderen die niet nemen? Gij zegt, dat zij geene meisjes willen hebben. Om welke reden dan ?

A. Wij zijn er zeer tevreden over en hebben er plaats voor. Wij kunnen ze ook krijgen. Bij andere fabrikanten is er geen aanbod van meisjes.

10860. V. En bij u wel ?

A. Ümdat wij enkel meisjes hebben. Van den beginne aan hebben wij dat gehad en er ons lokaal naar ingericht.

10861. V. Schrijft gij dat hieraan toe, dat zij bij u een afzonderlijk lokaal hebben? Op andere fabrieken werkt men met jongens en mannen. Waarom nemen uwe concurrenten dan ook afzonderlijk geene meisjes ?

A. Dat weet ik niet, want deze weefsters werken evengoed als mannen en wij behoeven niet zoo hoog te betalen.

10862. V. Dan moet ik dit punt verder laten rusten.

Hoelang werken die meisjes, hoe laat komen zij ?

A. Zij werken door elkander 12 uur daags, zij komen in den winter om half acht en blijven tot 's avonds half negen ; des zomers is de werktijd van 6 a 6¹/₂ tot acht uur 's avonds.

10863. V. En van twaalf tot één gaan zij naar huis, en in den voor- en achtermiddag hebben zij een kwartier pauze, niet waar?

A. Ja.

10864. V. Hoe oud neemt gij de meisjes op haar jongst ?

A. De jongeren 19 a 20 jaar, daar beneden zijn er weinig of geen; een speelster zal 16 jaar zijn ; trouwens de andere meisjes die wij op de fabriek hebben, zijn allen 18, 20, 21 a 22 jaar.

10865. V. Meisjes van 12 a 14 jaar zijn dus niet op uwe fabriek ?

A. Neen een enkele om garens te spoelen.

10866. V. Wat de getrouwde vrouwen betreft, is uwe fabriek waarschijnlijk in dezelfde positie als alle andere fabrieken in Tilburg, dat zij er namelijk nooit op komen?

A. Wij hebben nooit eene getrouwde vrouw gohad; omdat het in de Schets stond heb ik er nota van genomen, maar ik geloof niet dat er ooit eene getrouwde vrouw in;Tilburg op eene fabriek geweest is ; ik heb er althans nooit van gehoord.

10867. V. Gij bevestigt dus, dat in de Tilburgsche fabrieken de algemeene usance is, dat de getrouwde vrouwen voor haar huishouden zorgen, en niet op de fabrieken gaan werken?

A. Ja.

10868. V. En uw indruk omtrent de gevolgen daarvan is waarschijnlijk ten gunste van dien maatregel ?

A. Ja.

10869. V. Jongens hebt gij weinig op uwe fabriek t

A. Jongens van 12 tot 16 jaar hebben wij er 11.

10870. V. Hoe oud neemt gij de jongens op hun jongst ?

A. Liefst op hun 14de, ook op hun 13de en 12de, maar natuurlijk nooit onder hun '12de jaar.

10871. V. Waarom liefst op hun 14de jaar ?

A. Omdat de jongens er dan beter uitzien en wat beter onderlegd zijn ; zij hebben dan twee jaren lang de Zondagsschool bezocht. Ik neem ze ook liefst niet ouder dan 14 jaar, omdat ze jong hun vak moeten leeren. Wij hebben ze liever van 13 dan van 12 jaar.

10872. V. Neemt gij ze in den regel eerst op hun 14de jaar?

A. Neen al naar het valt; maar wij hebben het liefst jongens van 13 en 14 jaar.

10873. V. Vertel ons nu eens iets buiten uwe fabriek. Het gros van de jongens is natuurlijk Katholiek, en doet communie met het 12de jaar. Het schoolgaan houdt dan op. Wat voeren zij nu uit van hun 12de tot hun 13de of 14de jaar, voordat zij op de fabriek komen ?

A. Ik mag quot;niet te veel van andere fabrieken zeggen; maar ik geloof dat zij dan wel op een kleiner soort fabrie-

ken gaan, waar iets minder loon ■wordt uitbetaald, jiie misschien een cent of een halve cent per uur minder betalen. Als wij geen andere kondon krijgen, zouden wij daartoe ook wel geforceerd worden, doch nu is dat niet het geval.

10874. Moet ik uit uw antwoord begrijpen, dat de jongens, die dan op 13-, Hjarigen leeftijd bij u komen, reeds bij een ander zijn geweest ?

A. In den regel is dat zoo; wij nemen geen jongens die niets kennen, maar wij betalen dan ook beter.

10875. V. Daaruit zou ik dan de conclusie trekken, dat die jongens van 12 tot 14 jaar niet ledig loepen?

A. Juist, ofschoon ik het toch wen-schelijker zou vinden dat zij wat langer school gingen.

10876. V. Heeft het ook eene kwade zijde als zij het bedrijf wat laat beginnen?

A. Dat zal ik nu niet beweren, ofschoon ik het wel goed acht dat zij het vak van draadmaker zoo vroeg mogelijk leeren, want als een jongen reeds 14 jaar is en dat dan nog leeren moet, is hem dat te min, te nietig, hij heeft dan al wat geleerd en dan gaat er dat niet zoo in.

10877. V. Overdrijft gij nu niet? Andere getuigen hebben toch verklaard dat zij dat werk toch op dien leeftijd nog wel kunnen leeren?

A. Ja.

19878. V. Nu de volwassen mannen, hoe lang werken die?

A. Nu 12 of 13 uur, in den zomer is het wel eens 14 uur geweest.

10879. V. Die werken dus gedurende denzelfden tijd als de jongens?

A. Ja, dat gaat tegen elkander op, maar het gebeurt dat boven, waar de selfactings zijn, het werk wat spoediger klaar is; dan kunnen de jongens wat vroeger weggaan. De spinners en de jongens hebben dat gaarne, want zij worden toch betaald en het is een voordeel voor ons, want wij kunnen gas sparen.

10880. V. Worden de jongens per dag of per uur betaald?

A. Per uur, maar dat uur, dat zij minder werken dan de schrobbelaars, wordt ook betaald.

10881. V. Over dat uur of dat

anderhalve uur krijgen zij dus loon ?

A. Ja, want wij hebben er voordeel van, als de jongens zonder licht werken.

10882. V. Er zijn ook fabrieken, die met electrisch licht werken, welke zijn dat?

A. £r is maar een, die van Swage-makGrs

10883. V. Hebt gij bij uwe fabriek een ziekenfonds.

A. Pardon, dat hebben wij niet. Eenige van onze concurrenten hebben het wel, en daarom hebben wij eenige jaren geleden met een paar van onze mensehen er eens over gesproken, maar die waren het niet eens met ons.

Hoewel wij het overigens eens wai*en, drukte mijn associé, mijnheer Ledeboer, er op, dat de menschen 1° ₀ moesten bijdragen, en dat was, als wij zelf er een zekere som bij gaven, naar zijne meening, nog te weinig. Een paar meesterknechts daarentegen, waarmeê er over gesproken werd, vonden echter dat het genoeg zou zijn Daar is het toen bij gebleven.

10884. V. En hoe gaat het dan, als de menschen ziek worden ?

A. Wij betalen de daarvoor benoo-digde gelden zelf. Wij hebben eene inkomst van 80 gl. uit het stoomwater, van den afgevallen stoom, wat verkocht wordt voor een halve cent de emmer. Dan hebben wij de nieuwjaarsrekenin-gen en de verdere rekeningen in het jaar, waarop zoogenaamd l⁰/₀ voor de meid wordt gekort, dat levert ook een kleine 100 gulden op ; dan komt daar nog bij de opbrengst van den verderen afval; die verschillende sommen worden gebruikt, als de menschen ziek worden. Is het eene ziekte van 8, 10, 12 dagen, dan krijgt de zieke half geld; zijn de menschen oud, dan krijgen zij evenzeer half geld; zoo hebben wij er nog een stuk of 3, 4, die 3 gl. per week genieten. Verder ondersteunen wij de menschen. Wij gevoelen dat dit onze plicht is en wij zorgen dat in dit opzicht alles naar behooren loopt.

10885. V. Uit hetgeen gij daar zegt blijkt mij, dat het bij uwe firma bestaande ziekenfonds in een tamelijk primitieven toestand verkeert?

A. Dat ben ik geheel met u eens.

10886. V. Gij legt op zijde en boekt wat van de door u genoemde toevallige baten ingekomen is en bestemt dat voor het ziekenfonds. Maar is dat bedrag groot genoeg om aan de eisohen van een ziekenfonds te voldoen ? Kunt gij daarmede rondkomen? Met andere woorden : kunt gij, wat ik gaarne op uwe verklaring aanneem dat geschiedt, bij ziekte daaruit aan do werklieden de helft van hun loon uitkeeren 7 Of moet de kas van de firma wel eens bijspringen?

A. Het laatste is het geval, doch niet altijd, want wij betalen niet allen het halve weekloon uit. Dat hangt van de omstandigheden af'. Wanneer het een werkman betreft, die jaren lang bij ons gewerkt heeft, aan wien wij gehecht zijn, en hij van ons of van de Vincen-tius a Paulo-vereeniging niets heeft, dan handelen wij naar omstandigheden.

10887. V. Wat noemt gij een man die jaren lang bij u gewerkt heeft?

A. Wij hebben '25 werklieden, die al 15 jaren bij ons zijn; zij krijgen dan een zilveren horloge.

10888. V. Ik neem gaarne aan dat do zaak goed loopt, ik ding op de waarde er van niets af, maar het blijft zoo doende toch geheel en al eene zaak van goeden wil en beleid van uwe firma. Eenigerlei zeker vooruitzicht voor den man of zijn gezin op ondersteuning in geval van ziekte, eenig recht daarop bestaat dus niet?

A. Dat bestaat niet.

10889. V. Maar menschen, die nu 7, 8, 10, 12 jaren bij u geweest zijn, wat gebeurt daarmede?

A. Wij helpen hen altijd.

10890. V. Aan dat ojjfer van 15 jaar, zoo straks door u genoemd, behoeven wij dus niet vast te houden. Het schijnt bij uwe firma regel te zijn, dat de man steeds ondersteund wordt als hij vast bij u werkt, niet maar een blauwen Maandag bij u geweest is?

A. Zoo is het. Wij onderzoeken of de werkman tot een conferentie of tot een gilde behoort, en als hij dan bij ons komt en onderstand vraagt, helpen wij naar omstandigheden. Maar wanneer het een goed werkman is. en hij komt een gulden bjjv. te kort, dan krijgt hij dien van ons.

10891. V. Dus uw steun is suppletoir aan dien van andere philantropische instellingen ?

A. .luist, wij zorgen dat hij niet te kort komt.

10892. V. Maar, wanneer de werklieden niet meer geschikt zijn om te werken, wat dan ? Zij kunnen, geloof ik, in uw bedrijf een hoogen leeftijd bei-eiken ?

A. Wanneer zij tamelijk gezond en krachtig zijn, worden zij 70 zelfs 72 jaar oud. Maar op een leeftijd van 65 jaren zijn zij gewoonlijk versleten. Zoo zijn er op het oogenblik drie. Wij hebben tegen de menschen gezegd; «gaat stilletjes naar huis met je vrouw levenquot;. Den een hebben wij f 3, aan de anderen f 4 gegeven. Een van hen heeft een wagentje met twee honden gekocht en scharrelt nu, ik weet niet met wat voor negotie. De man is nu van het werken af' en voor zich zelf gelukkig. Hij heeft nu natuurlijk meer dan f3.

10893. V. Maar ook daarvoor bestaat hoegenaamd geen fonds onder de werklieden bij u ?

A. Neen. Zij hebben geen recht op iets, maar zij meenen het wel, want wij hebben wel meer menschen gehad die wij 25 jaar lang f3 betaald hebben ; zij denken dat zij dat tot hun dood krijgen zullen, en dat zal ook wel. Maar nu krijgen wij een groot gasthuis voor mannen en vrouwen, op zeer goede en groote schaal ingericht. Dat zal aan mijn associé en mij aanleiding geven om te overwegen, of die menschen daar niet geplaatst zouden kunnen worden, want de uitgaven zijn voor ons nog al aanzienlijk, en morgen komen er misschien weder bij. Wij kunnen dat niet altijd volhouden, maar ik zal thans daaromtrent niets verder zeggen.

10899. V. Ik ben even op dit punt moeten doorgaan. Natuurlijk is de goede naam uwer firma te welbekend, dan dat de door u vooropgestelde feiten op uwe verzekering niet gaarne zouden worden aangenomen. Gij laat uwe werklieden noch bjj ziekte, noch op hun ouden dag aan hun lot over. Fondsen bestaan er echter niet, zoodat z|j geene rechten kunnen doen gelden. Gij vindt intusschen vermoedelijk den bestaanden toestand ook niet goed ?

A. Evenmin voor ons als voor den werkman.

10900. V. Dan iets anders. Ongelukken komen weinig op uwe fabriek voor, zegt gjj ? Zijn er bijzondere voorzieningen, om met bewegende deelen van machines, zonder opzet of verregaande roekeloosheid, niet in aanraking te komen?

A. Wij hebben in de laatste 10, 15 jaren weinig ongelukken gehad. Het ergste is geweest een man die zijn arm heeft verloren ; deze werkt nog op onze fabriek en heeft hetzelfde loon behouden. De meusohen gaan te roekeloos met de machines om, en van de aanwezige voorzieningen wordt geen gebruik gemaakt.

10901. V. Zijn in uwe fabriek de bewegende deelen van de machines zooveel als eenigszins mogelijk is afgeschut en afgesloten?

A. Ik geloof dat in dit opzicht onze fabriek ten minste evengoed is als andere fabrieken. Het is echter best mogelijk dat er nog verbeteringen zjjn aan te brengen, die voor de veiligheid nog grooter waarborgen zouden opleveren.

1090'2. V. Gelukkig is uwe ondervinding dat er weinig ongelukken voorkomen?

A. Ja, heel weinig.

10903 V. Werkt het volk goed, komt het prompt op, houdt het Maandag, is het gewillig ?

A. Wij zijn zeer tevreden. Het volk is gewillig en komt prompt op. Onze fabriek laat in dat opzicht niets te wen-schen over, en ik geloof dat bij andere fabrieken in Tilburg hetzelfde het geval is.

10904. V Gij laat u geheel in denzelfden geest uit als alle vorige getuigen uit Tilburg; alles goed en gunstig, hetgeen inderdaad aangenaam is te vernemen.

A. Maar daarom is bij ons niet alles zoo rooskleurig, dat het een «Doradoquot; mag genoemd worden. Er zijn vele zaken die ik anders zou wenschen. Zoo is de afstand van de woningen van de arbeiders van de fabrieken te groot, ik heb bepaald medelijden met de raenschen, als zij naar huis gaan en in een uur weer terug moeten zijn

10905. V. Geeft gij ze geen 1 '/j uur?

A. Neen, ik kan geene exceptie maken.

10906. V. Deed de oude heer Diepen dat nooit ?

A. Het is mogelijk, maar ik weet het niet. Dit weet ik wel dat, wanneer een 5- of 6-tal fabrikanten het voorbeeld gaven, het algemeen navolging zou vinden. Ik zou er sterk vóór zijn. ik geloof ook wel, dat alle eerste fabrieken van de plaats bereid zouden zijn toe te treden tot dien maatregel.

10907 V. Gij kwaamt daar op een punt, dat zeker van belang is, maar niet slaat op mijne vraag.

Mijne vraag was . deze: of het volk goed was, en daarop hebt gij een antwoord gegeven in zeer gunstigen en bevredigenden zin.

Om elkander echter goed te verstaan, herhaal ik nog eens de vraag, of naar uwe overtuiging, natuurlijk in het algemeen gesproken, geen kwaad van het Tilburgsche werkvolk is te zeggen?

A. Volstrekt niet, integendeel.

10908. V. En hoe is de geest van het volk tegenover de patroons ?

A. Heel goed, zelfs zoo, dat als er iets mocht haperen, dit eerder aan de patroons dan aan het volk zou geweten moeten worden. De menschen zijn goed, en wel in elk opzicht; wij hebben dat zelf ondervonden, want wij hebben er een 25, die meer dön 25 jaar bij ons zijn.

10909. V. Hebben die menschen naar hun stand en hunne middelen te Tilburg nog al een tameljjk redelijk leven: wonen zij nog al goed, of bekrompen ?

Gij h^bt zeker wel eens gezien hoe het in andere, groote fabriekssteden is; maakt Tilburg daarop eene gunstige uitzondering ?

A. Ik heb veel op dat terrein gezien, ook in andere landen, maar wat het punt van woningen betreft, mag ik met vrijmoedigheid verklaren, dat het te Tilburg beter gesteld is dan overal elders.

Wanneer ik andere plaatsen met Tilburg vergelijk, bij voorbeeld Helmond, waar mijne vrouw vandaan is, dan is het verschil in de woningen kolossaal. Er is in de laatste jaren eene aanzienlijke verbetering gekomen, doordat de werkman het beter heeft gehad. De werklieden hebben, voor een groot ge-

lt;leelte, een stukje grond kunnen koopen en eene eigen woning kunnen bouwen. Ik ben eens met mijne vrouw in de wijk, zoogenaamd »de Hasseltquot; gaan wandelen ; zij was buiten zich zelve toen zij daar kwam, en zeide: is dat nu de armenwijk van Tilburg ? Zij heeft te Amsterdam aan het hoofd gestaan van eene liefdadige inrichting en honderden en duizenden gezinnen bezocht, maar het verschil tusschen Amsterdam en Tilburg viel haar zeer op.

De woningen zijn meestal uitstekend; or zijn misschien een honderd, of nog enkele meer, die veel te wensohen overlaten, maar dat wordt met den dag beter.

10910. V. Gij spraakt daar van toestanden elders en noemdet Helmond, hebt gij daar vroeger gewoond ?

A. Mijne vrouw is er vandaan.

lO'Jl'l. Hebt gij nog andere fabrieksplaatsen in ons land bezocht buiten Helmond.

A. Ik ben wel op andere plaatsen geweest, maar die heb ik niet bezocht met het oog op de industrie, ik ken dus den toestand van de werklieden daar niet.

10912. V. Is er in Tilburg ook een spaarbank voor het volk?

A. Ja.

10913. V. Wordt daar veel gebruik van gemaakt?

A. O ja, heel veel, buitengewoon veel.

10914. V. Hoe staat het met het misbruik van sterken drank? Komt dat veel of weinig voor?

A Ik meen van dr. Van der Heyden gehoord te hebben, dat wij de vierde stad zijn wat betreft het drankmisbruik.

10915. V. Ja, maar ik zou liever uw eigen verklaring hebben. Hebt u last er van, dat uw volk zich te buiten gaat ?

A. Neen, een enkele keer raag dat eens zijn, als zij de geboorte van een kind gaan aangeven of zoo iets, maar anders niet.

10916. V. Komt Maandaghouden wel eens voor.

A. Neen.

10917. V. Hebt gij uit u zelf .nog eenige mededeelingen te doen ?

A. Ja, Mijnheer de Voorzitter, naar aanleiding van de Schets die ik het genoegen had van u te ontvangen, zou ik wel eenige verbeteringen willen aan de hand doen. Ik zal u mijne gedachten daarvan eens mededeelen, als het geoorloofd is. Den maximum-werktijd zou ik bepaald willen zien op 13 uur; langer zou niet gewerkt mogen worden.

Verder moet naar mijn meening de rusttijd des middags van 1 uur op I'/ï uur gebracht worden, vooral des zomers.

Dan zou ik wensohen, dat de fabrikanten genoodzaakt werden om langs de muren van de fabriek ijzeren ladders te hebben of twee stel trappen, ter voorkoming van ongelukken bij brand. I'c moet hierbij doen opmerken dat in Tilburg zeer dikwijls brand is, maar er no» nooit een menschenleven bij een brand is omgekomen.

10918. V. Er is veelal maar ééne trap, en de werklieden moeten ingeval van brand uit de vensters springen, niet waar ?

A. Wij hebben op elke verdieping een luik, en daarbij een ladder, waarmede de menschen zich kunnen rodden. Ik herhaal echter; wij hebben nog nooit een menschenleven te betreuren gehad.

Dan zou ik, hetzij met medewerking van den Staat, hetzij met die van de gemeente, een ziekenfonds willen opgericht zien.

Ik geloof dat de fabrikanten gaarne zelf daartoe 1 pet. zouden bijdragen. Ik heb een klein schetsje gemaakt om mijne denkbeelden hieromtrent te verduidelijken.

Mijns bedunkens kan een pensioenfonds voor werklieden alléén door het Rijk worden opgericht, evenals het zich reeds bemoeid heeft met het sparen, door 't instellen van de Rijkspostspaarbank. en wel op zoodanige wijze, dat het zich alleen met de fabrikanten en werkbazen in verbinding stelt, door bjjv. dezen te verplichten, wekelijks iets van het werkloon in te houden, bijv. 1 pet. van 't loon, hetwelk wordt ingeschreven op een pensioenboekje, dat t eigendom en in bewaring van den arbeider blijft, die verplicht is het bij de uitbetaling van zijn werkloon mede te brengen en te laten inschrijven, terwijl de werkgever er een register op nahoudt waarin hjj op den naam van den arbeider het ontvangene bedrag inboekt, en

na daarvan bijv. maandelijks een staat fe hebben opgemaakt, welk totaal bedrag hij tegen quitantie bij den ontvanger van de registratie ol' een ander daartoe aan te wijzen persoon stort.