\ erslag van de Dii'ectie, der Vereeniging Veeartseaijknnde in Nedei-landseli-lndii'

l-gt;� voorlielioediiig in ile \�eeartsenijkunde, door H�. raii tier Bm'ii. Het een en ander naar aanleiding van en lietrelfende de tentoonstelling van iiaarden, den 125011 en�Jtien Deceinlier 1899 geiuui-

Over het zuiveren van water fProc�d� Schuinhurg) . Iminuuiseering tegen �lioi'e Sickue.s.s� in /nid-AtVika .nbsp;Een dwerg'paard...............

Bekiio])t vei'.slag van de W'erkzaaniliedeu in het Lalioratoriuin voor onderzoekingen op liet gebiel der pathologische, Anatoinie ennbsp;Bactci'iologie te AVeltevreden, gedurende bet jaar 1899nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.

lioosaardige dekziekte in Ind Soeniedangsche, door 9. lt;le Does. . Bijdrage tot ih' Ga.snistiek der gezwellen, dooi'l)r. (,. O. Oinvcliund.nbsp;Dverzicht der geueeskiindig bidiandelde paarden van het leger.nbsp;Xegende jaarverslag van het Pare Vaeeiuog�iie en vijlde jaarverslag van het instituut Pasteur te Weltevreden van 1899. .nbsp;Over den groei der paarden in Nederlandsch-lndi� door B. �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

Eonige cijfers over .lava�s veestapel (Ovei'yedrulit iiif hef'i ijdm/ii'-VOO)' Nijvo'heid cn Landbouiv i� Ned.-Indi�, Uccl LXl) � nbsp;nbsp;nbsp;�

Bijdrage tot. di* keiiius der Ti�v|iaiiolt;oi]ien/.ielcteii, in Ind Inj/.oiider

Acai-iden als Kiulopai-asieteii, dooi� l)r. (1. (irijn.K ci) .1. dc IJaaii. 348 llyplio-niycosis detstruen.s, door ,/. de Uami cn P. J. IhxKjkamcr. 3.70nbsp;Pseudo-inalleus of goedaardige huidworni, door ,/. /v. de Does eii

llel een en ander over de tentoonstelling van door Gonvernements-dekhengsten inde Pi�canger-Begentsehap|ieii verwekte veulens.

isrA.A.is^m-ST

Vereeniging tot bevordering van Veeartsenijkunde in Nederlandscb-Indi�.

L. J. Hoogkamer, President. G�rant vjh- tydschrift. J, K. F. DE Does, Secretaris-Thesaurier.

LEDEN.

INTEEKENAREN.

VSRSZiAG

VAN DE DIRECTIE DER VEREENIG1NG TOT BEVORDERING VAN VEEARTSENIJKUNDE IN NEDERLANDSCH-INDI�, OVER HET JAAR 1898 � 1899.

De tot op heden gevolgde gewoonte, om het Verslag over het laatste Vereenigingsjaar te doen drukken in de Ie afl.nbsp;van het te verschijnen Deel, is oorzaak, dat dit overzichtnbsp;eerst heden ter kennis der leden wordt gebracht; ongetwijfeldnbsp;wel wat laat, om nog belangstelling te wekken. Om dezenbsp;reden zal het Bestuur er zorg voor dragen in den vervolgenbsp;het jaarlijksch overzicht � eindigende met de maand Juni �nbsp;zoodra mogeiijk het licht te doen zien, door het in de eerstvolgende aflevering van ons vakblad te publiceeren.

In den toestand van de Vereeeniging kwam in het algemeen weinig verandering; verminderde het aantal leden met eennbsp;tweetal, dat der inteekenaren op de Veeartsenij kundige Bladennbsp;daarentegen vermeerderde niet onbelangrijk, dank zij vooralnbsp;den zeer gewaardeerden steun door enkele leden in dezenbsp;verleend.

Zooals men uit de bijzonderheden betreffende het geldelijk beheer kan ontwaren sloot het boekjaar op 30 Juni 1899 metnbsp;een credit van f 6443.61* tegen f 6280.46* in het daaraannbsp;voorafgaande boekjaar, zoodat ten spijt van de werkelijknbsp;groote uitgaven voor bibliotheek en leesgezelschap, nog eennbsp;overschot van f 163.15 viel te constateeren, een overschotnbsp;waarop men met zulke onkosten in andere jaren om verschillende redenen niet zou mogen rekenen.

Aan de uitbreiding en het onderhoud van de bibliotheek, werd eene som van f 396.65 besteed; ook voor het volgendenbsp;jaar is op een flinke uitgave gerekend, die voor een grootnbsp;deel zal moeten dienen tot het completeeren van de voornaamste boekwerken en tijdschriften.

Omtrent de wijze van verzending van de periodieken, be-hoorende tot het Veeartsenijkundig leesgezelschap, kwamen van verschillende zijden klachten bij het bestuur in, tegenovernbsp;welke het uit den aard der zaak geheel machteloos stond,nbsp;daar niet het Bestuur, maar wel de verschillende leden ondei�-ling, voor eene geregelde verzending hebben te waken.

Enkelen werden door ons beleefd uitgenoodigd, meer zorg op die verzending te stellen; met welk resultaat, zal blijkennbsp;uit het eerstvolgend Jaarverslag.

De verschillende afleveringen der Veeartsenijkundige Bladen konden tamelijk regelmatig verschijnen; werd all. I van Deelnbsp;XII ge�xpedieerd op 5 Januari 1899, afl. 4 zag het licht innbsp;Februari van 1900.

Nogmaals wordt er de aandacht der leden op gevestigd, dat meer steun dan tot op heden in het belang van hetnbsp;algemeen, zeer gewenscht is.

Uit de begroeting voor de uitgaven kan men zien dat een som van f 150 uitgetrokken is voor Veeartsenijkundigenbsp;onderzoekingen enz. enz., hoofdzakelijk met de bedoeling,nbsp;om den leden bij het verrichten van wetenschappelijken arbeidnbsp;de gelegenheid te openen om op kosten der Vereeniging, totnbsp;een zeker bedrag, proefdieren aan te koopen.

Het Bestuur is van meening dat het bezwaarlijk op waardiger wijze de belangen der Veeartsenijkunde kan helpen behartigennbsp;dan op deze wijze; terwijl het de vrijmoedigheid, om aldus overnbsp;de gelden te beschikken, vermeent te mogen ontleenen aan denbsp;omstandigheid, dat het resultaat van dergelijke onderzoekingennbsp;door middel van ons vakblad, aan alle leden ten goede komt.

De bestuurs-vergaderingen werden zooveel mogelijk geregeld ��nmaal per maand gehouden; waar dit niet het geval was,nbsp;viel dit aan de afwezigheid ter plaatse, van een of meer dernbsp;titularissen toe te schrijven. Enkele malen werden deze doornbsp;toevallig te Batavia aanwezige leden bijgewoond.

In de maand Augustus van 1898 was onze bibliothecaris, de Heer P. Schat, tot ons leedwezen door vertrek naarnbsp;elders, genoodzaakt als zoodanig af te treden, en wei�d zijnenbsp;plaats in het bestuur eerst in November van hetzelfde jaarnbsp;aangevuld, door de komst van den Heer W. VAN der Bue�.nbsp;Ook hem mochten wij helaas slechts voor korten tijd in onsnbsp;midden zien, daar hij reeds in Maart 1899 naar Soerabaijanbsp;werd overgeplaatst.

Aan het einde van het gecombineerde hnantieel verslag over de boekjaren XHI en XIV (Zie deel XII der Veeart-senijkundige Bladen) werd medegedeeld, dat het volgende jaarnbsp;een aanvang zou worden gemaakt met een eenigszins uitge-breidere administratie der vereenigingsgelden. Dit gebeurde ook.

Naast het gewone Tiashoek werd het hoognoodige grootboek aangelegd en bijgehouden.

Voorts werd van de te verwachten inkomsten eene begroo-ting opgemaakt, waarnaar die der uitgaven werd geregeld. Gedurende den loop van het jaar werden de inkomsten ennbsp;uitgaven zooveel mogelijk aan die begroeting getoetst ennbsp;er voor gewaakt, dat bij het sluiten der boeken geen deficitnbsp;zou plaats hebben. Dit alles ten einde het eenmaal aanwezigenbsp;kapitaal ongerept te bewaren.

Aan het einde van het boekjaar zou getracht worden de verantwoording op eene meer technische wijze in te richtennbsp;zonder daardoor ingewikkeld te worden. Toch zal het aanbeveling verdienen eene toelichting te geven, nu die verantwoording voor het eerst uitsluitend in bovenbedoelden vormnbsp;plaats heeft.

Zij bestaat uit eene proefbalans, die als een extract van het grootboek is te beschouwen; eene winst- en verliesre-ke7iing, waarin de baten en nadeelen, benevens het voor- ofnbsp;nadeelig saldo voorkomt en een balans, vermeldende aan denbsp;rechterzijde hoe het tegenwoordige kapitaal is ontstaan, aannbsp;de linkerzijde, hoe het verdeeld is.

Laten wij thans deze opgaven meer in het bizonder nagaan. Bijlage A geeft de proefbalans te zien:

Onder I staat het Hoofd Kapitaal der vereeniging. Het werd geopend met een bedrag van f 6280,46�. De ver-deeling hiervan vindt men in de balans van het jaar XIVnbsp;(Deel XII pag. 20).

II is Hoofd Kassa, vermeldende het bedrag aan het einde van dit boekjaar in de kas te vinden, f 465.61�.

IH is Hoofd Boelcerij-meubilair. Bij den aanvang van het jaar werd de waarde van ieder op f 1.� gesteld (Zie nootnbsp;Deel XII blz. 14). Door aankoop van verschillende werken enz.nbsp;steeg de waarde gedurende den loop van dit boekjaar totnbsp;f 398.65. Er is dus gedurende dat jaar besteed f 398.65nbsp;� f 2 = f 396.65. Om dezelfde reden, waarom de waardenbsp;van boekerij-meubilair bij den aanvang van het jaar op f 2.�nbsp;was gesteld, wordt ze ook thans aan het einde van het jaarnbsp;daartoe teruggebracht, en dus de som, gedurende den loopnbsp;van het jaar er aan besteed, in haar geheel afgeschreven. Dezenbsp;afschrijving f 396.65 vindt men dan ook op de winst- ennbsp;verliesrekening aangegeven (Bijl. B).

f 5000 bij de Factorij der Nederlandsche Handelmaatschappij met 12 maanden opzegbaar en tegen eene rente van 2^/4 �/o¹nbsp;f 500 bij de Nederlandsche Escomptomaatschappijnbsp;met 3 maanden opzegbaar en tegen eenenbsp;rente van 2^!^,.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

V nbsp;nbsp;nbsp;is Hoofd Postspaarbank groot f 475.� te beschouwennbsp;als een tweede kassa, steeds fluctueerende en daarom vannbsp;deposito�s gescheiden.

VI. Onder ��n hoofd vereenigd vindt men hier a. de Bijkssubsidie = f 800; b. Rente van het kapitaalnbsp;f 112.40 ¹)5 c. Contr�buti�n der leden van de vereeniging;nbsp;zijnde daarvan aan het einde van �t boekjaar geind f 765.�

VH mede onder ��n hoofd vereenigd, zijn hier de inkomsten, die verkregen werden zoowel door verkoop van de oudejaar-

Moet eigenlijk zijn f 112.50. Voor de quitantie wordt f 0.10 ge�ischt voor een plakzegel, die niet geboekt is geworden bij �Alge-meene Uitgaven.�

gangen der Veeartsengkundige Bladen als door inning der abonnementsgelden. Het totale bedrag is f 464.30.

De waarde was bij het begin van het jaar teruggebracht tot f 1.� Bij het sluiten der boeken bedroeg ze /� 644 55,nbsp;er is dus gedurende den loop van het jaar besteed: f 643 55.nbsp;Aangezien nu bij het nieuwe boekjaar alles weder tot denbsp;waarde van f 1.� wordt gereduceerd, moet dus de be-steede som worden afgeschreven. Men vindt dan ook ditnbsp;bedrag als een afschrijving op de winst- en verliesrekeningnbsp;(Bijl. A.)

X nbsp;nbsp;nbsp;is Hoofd Algemeene uitgaven, groot f 148-97. Watnbsp;hieronder begrepen wordt, vindt men in eene noot aangegevennbsp;in Bijlage A. Zoowel hoofd IX als X zijn zuivere verliespostennbsp;en moeten dus als afschrijvingen voorkomen op de winst- ennbsp;verliesrekening. Hetzelfde is het geval met de twee nognbsp;volgende Hoofden.

XI nbsp;nbsp;nbsp;is een Hoofd voor Bijdragen voor veeartsenijkundigenbsp;doeleinden of ondersteuningen, groot f 121.

XII nbsp;nbsp;nbsp;is een Hoofd voor de circuleerende tijdschriften vannbsp;het Veeartsenijkundig Leesgezelschap, groot f 444.88.

Vergelijken wij thans de debet en creditzijden der proefbalans, dan zien wij, dat bij den aanvang van het jaar het kapitaal was f 6280.46*-, aan inkomsten kwamen daarbijnbsp;respectievelijk f 800; f 112.40; f 765; f 464.30. Dus looptnbsp;de verantwoording over een bedrag van f 8422.16*. Hoenbsp;deze som verdeeld is, waar de gedeelten er van te vindennbsp;zijn, kan men nagaan aan de debetzijde der proefbalans.

De Winst- en Verliesrekening levert een voordeelig saldo van f 163.15. Men beschouwe dit niet als de werkelijkenbsp;winst van het boekjaar, aangezien in onze verantwoordingnbsp;niet werd verrekend, hetgeen wij nog te goed hadden ennbsp;nog verschuldigd zijn. Voornamelijk omdat het bedrag van hetnbsp;laatste niet bijtijds werd ingediend, is deze onnauwkeurigheidnbsp;ontstaan. Hopen wij een volgende maal op beter.

Uit de Balans leert men dat de bezitting der vereeniging Deel XIII Afl. 1nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;s.

thans eene waarde vertegenwoordigt van f 6443.61� of beter, iets meer of minder, naar gelang onze nog niet ge�nde batennbsp;de uitstaande schalden al of niet overtreffen.

Moge zij dit kapitaal zoolang mogelijk ongeschonden kunnen behouden, het is een groeten steun voor tijden van tegenspoed,nbsp;terwijl de rente thans een niet onwelkome bijslag is voornbsp;hare inkomsten!

Als derde Bijlage C geven wij eene vergelijking van onze begroeting, vastgesteld in het begin van het jaar en de bedragen,nbsp;die werkelijk werden uitgegeven of ontvangen. Wij ziennbsp;daaruit dat onze inkomsten f 70.80 beneden het beraamdenbsp;cijfer zijn gebleven. Wat de uitgaven betreft, zij overschredennbsp;eenige posten met een gezamenlijk bedrag van f 372.65,nbsp;doch bleven bij de andere met een totaal van f 602.60 benedennbsp;de begroete cijfers. Het verschil f 229.95 is dus het bedrag,nbsp;dat beneden de raming der uitgaven is gebleven.

Het saldo zou dus wezen, indien de inkomsten de verwachte uitgaven dekten, f 229.95 � f 70.80 =: f 159.15.

Er is echter op de begroeting reeds een saldo van f 4.� over, en zal daarom het werkelijk cijfer bedragen f 163,15,nbsp;wat ook het geval is.

Uit de vergelijking der cijfers zien wij, dat zij nog al belangrijk verschillen. Het is ook moeielijk, wanneer voor het eerst eene begroeting opgemaakt wordt, de juiste bedragen daarvoor te vinden.

� contributi�n: 26 leden a/30�sjaars . � Inteekengelden: 173 inteekenaren a. f 3.50

PROEFBALANS

f 8422.16�- f 8422.16-^ ') Onder het hoofd �Algemeene Uitgaven� worden opgenomen, de,nbsp;kosten voor zegels, f ran herringen, schrijbehneften, verlichting en circulaires.

VERGELIJKING MET DE BEGROOTING.

IJitgaveii.

Salaris mandoer Algemeene uitgavennbsp;Uitgave V. K. Bladennbsp;Boekerij-Meubilairnbsp;Circuleer endenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Tijd

Schweizer Archiv f�r Tierheilkunde, Zurich. Tierilrztliches Centralblatt, Monatsschrift des Yereinesnbsp;der Tierilrzte in Oesterreich, Weenen.

V�t�rinaire Soci�teit ,,Absyrtus�, Utrecht. Nederlandscli-lndische Maatschappij van Nijverheid ennbsp;Landbouw^, Batavia.

Vereeniging tot bevordering der Geneeskundige Wetenschappen in Nederlandsch-Indi�, Batavia. Laboratorium voor Pathologische Anatomie en Bacteriologie, Weltevreden.

AANGEBODEN EXEMPLAREN.

Zijne Excellentie �De Commandant v,h Leger�. Departement van Onderwijs, Eeredienst en Nijverheid,nbsp;Batavia.

Directeur �s Rijks Veeartsenijschool, Utrecht. . Bibliotheek der Gemeente-Universiteit, Amsterdam.nbsp;Bibliotheek der Rijks-Universiteit, Leiden.

VERDERE WAARNEMINGEN BETREFFENDE SURRA IN NED.-INDI�.

Sedert mijn artikel over dit onderwerp, geplaatst in deze �Bladen,� dd. 2 Januari 1899, was ik in de gelegenheid,nbsp;de volgende onderzoekingen betreffende deze ziekte tenbsp;doen.

�In den loop van 1899 nam ik haar waar onder den buf-felstapel in de residenties Semarang en Rembang en bleek, dat de ziekte onder deze diersoort over eene groote oppervlakte verspreid voorkwam. Tot mijn spijt was bet onmogelijk nauwkeurige gegevens te verzamelen omtrent de hoegrootheid van bet aantal aangetaste en gestorven dieren,nbsp;daar de ziekte bij den buffel zoo weinig karakteristieksnbsp;heeft, dat het zelfs voor deskundigen dikwijls onmogelijknbsp;is ze te onderkennen zonder microscopisch bloedonderzoek.nbsp;Door toevallige omstandigheden kon ik bij een paar buffelsnbsp;het ziektebeloop tot aan den dood dagelijks observeerennbsp;en geregeld bloedpreparaatjes onderzoeken. Een dezernbsp;ziektegeschiedenissen volgt hieronder. Voor zoover ik kannbsp;nagaan, gelijkt het ziektebeloop in de meeste gevallen veelnbsp;op dat bij het paard, de verschillende geaardheid der beidenbsp;diersoorten in aanmerking genomen en sterven de dieren nanbsp;een ziekteduur van een a twee maanden aan uitputting. Ernbsp;komen echter ook gevallen voor, waarin de dood plotselingnbsp;optreedt, voordat de eigenaar nog eenig ziektesymptoom heeftnbsp;waargenomen en terwijl ze nog in zeer goeden voedingstoe-stand verkeeren. Zoo vond ik bij secties van buffelcadaversnbsp;trypanosomen, terwijl de eigenaars mij verzekerden, dat denbsp;dieren niets abnormaals vertoond hadden, tot ze, uit de weidenbsp;thuiskomende, plotseling waren neergevallen en in weinigenbsp;oogenblikken gestorven. Of in deze gevallen de trypanosomen

de oorzaak waren, dan wel dat de plotselinge dood eene andere reden had, was moeilijk uit te maken, daar in de bedoeldenbsp;streek vele buffels aan eene, dikwijls hoogst acuut verloopendenbsp;gastro-enteritis bezweken. In ieder geval schijnt het regelnbsp;te zijn, dat de ziekte chronisch verloopt, waarbij dan echternbsp;soms de dood zeer onverwacht en plotseling kan intreden.nbsp;Bij dergelijke dieren zien we dan den voedingstoestand voortdurend achteruitgaan en op verschillende plaatsen van hetnbsp;lichaam, vooral aan de ondervlakte van den buik, in lies-plooien en flanken, een huiduitslag met korstvorming optreden.nbsp;De dieren vertoonen overigens bij oppervlakkige beschouwingnbsp;weinig abnormaals; eetlust schijnt goed en het herkauwennbsp;heeft geregeld plaats. De temperatuur blijkt echter steedsnbsp;een weinig verhoogd, schommelende tusschen 39� en 40�, terwijl in de ooghoeken een taai, slijmig secreet zichtbaar is ennbsp;de conjunctiva eene eenigszins vuile kleur heeft aangenomen.nbsp;Soms ziet men ook het bindvlies sterk hyperaemisch metnbsp;overvloedige traanafscheiding; de dieren zijn dan erg lichtschuw,nbsp;de oogleden zijn gezwollen en worden, zooveel mogelijk, gesloten gehouden. In andere gevallen is de cornea van eennbsp;of beide oogen troebel of bevindt zich exsudaat in de voorstenbsp;oogkamer; soms schijnen de dieren volkomen blind te zijn.nbsp;Door de onhandelbaarheid van den buffel, wanneer het geldtnbsp;hem nauwkeurig te onderzoeken, was eene juiste diagnosenbsp;dier oogaandoeningen mij niet mogelijk. Ook ziet men, vooralnbsp;in het laatste stadium der ziekte, dikwijls een weinig mucopurulent secreet uit de neusg�^ten vloeien, waardoor soms korstvorming ontstaan is; de neusspiegel is dan voortdurend droog.

De volgende ziektegeschiedenis kan een overzicht van het ziektebeloop bij deze diersoort geven:

Den flequot; Juli kreeg ik in observatie een vrouwelijke buffel, ongeveer 8 jaren oud, in slechten voedingstoestand, oogennbsp;diepliggend, mucopurulent secreet in binnen-ooghoeken metnbsp;overvloedige traansecretie. De cornea van het rechteroognbsp;ziet geheel troebel. Uitgebreid huiduitslag onder den buik,nbsp;hartslag en ademhaling normaal, temperatuur 38.6�, vrij veelnbsp;trypanosomen in het bloed. Eetlust schijnt normaal, eveneensnbsp;het herkauwen.

11 nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Idem.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Idem.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.

12 nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Idem.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Idem.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.

nadat het den geheelen dag niets abnormaals vertoond had, ontstond tegen den avond een vrij sterk oedeem in den keel-gang en stierf het binnen een paar uren.

Sectie (14 uren na den dood, cadaver vertoont reeds sterke ontbindingsverschijnselen):

Onderhuidsch bindweefsel in keelgangstreek geleiachtig ge�nfiltreerd. Buik- en borstholte bevatten geen vloeistof.nbsp;Pericardium met vrij veel sereus vocht gevuld, waarin lossenbsp;fibrinestolsels; hart normaal, eveneens longen. De verschillende maagafdeelingen zijn alle normaal, eveneens duodenum;nbsp;in het verdere gedeelte van de dunne darmen is de mucosanbsp;een weinig gezwollen en met eene dikke slijmlaag bedekt.nbsp;Darmscheilsklieren eenigszins gezwollen. De lever schijntnbsp;abnormaal groot met zeer sterk gevulde galblaas; milt eennbsp;weinig vergroot, pulpa eenigszins week (lijkverschijnsel ?) Nierennbsp;een weinig oedemateus, broos, bast en mei�gsubstantie nietnbsp;scherp afgescheiden; lymphklieren door het geheele lichaamnbsp;zeer saprijk, eenigszins oedemateus gezwollen. Hersenmassanbsp;abnormaal week met veel vocht in hersenholten.

We zien dus, dat zoowel ziektebeloop als pathologisch-anatomische afwijkingen zeer veel met die van het paard overeenkomen, d. w. z. dat ook bij deze diersoort zeer weinignbsp;karakteristieke afwijkingen te zien zijn.

Soms neemt men eenig sereus vocht in buik- en borstholte en pericardium waar, in andere gevallen niet. Eveneens is hetnbsp;hart soms normaal, terwijl men in andere gevallen uitgebreidenbsp;bloedextravasaten onder het endocardium vindt en de hartspier broos en leemkleurig is.

Constant vindt men de lymphklieren door het geheele lichaam vergroot en abnormaal saprijk. In de mucosa dernbsp;dunne darmen treft men dikwijls puntvormige bloedingen aan metnbsp;een gezwollen slijmvlies, Peijersche plaques soms wat prominent; mucosa met eene dikke slijmlaag bedekt, terwijl het

epithelium pleksgewijze afgestooten is. De lever meestal vergroot met sterk gevulde galblaas, milt niet of slechts weinig vergroot.

Dit weinig karakteristieke pathologisch-anatomisch beeld vond ik bij alle tot heden onderzochte diersoorten terug, uitgezonderd bij de rat, waar men als zeer karakteristiekenbsp;afwijking steeds eene enorm gezwollen, harde milt aantreft,nbsp;die ruim driemaal het gewone gewicht heeft; bij marmot, konijnnbsp;en hond zag ik eveneens de milt vergroot, doch minder sterk.

Uit het voorgaande blijkt dus, dat ook in Ned.-Indi� de ziekte onder herkauwers voorkomt. In de streek, waar ze doornbsp;mij onder den buffelstapel werd waargenomen, komen nagenoegnbsp;geene runderen voor, zoodat ik haar tot heden bij deze diersoort niet aantrof, evenwel is ze door collega�s ook reeds bijnbsp;het rund geconstateerd. Uit de door mij waargenomen feiten,nbsp;dat runderen, die met een aan surra lijdend paard dezelfdenbsp;weide deelden, van de ziekte verschoond bleven, zou mennbsp;geneigd zijn, op te maken, dat deze diersoort eene minderenbsp;vatbaarheid heeft dan het paard; evenwel is het ook mogelijk,nbsp;dat de kans voor infectie hoofdzakelijk beheerscht wordt doornbsp;het voorkomen van bepaalde insectensoorten, die bij de verschillende diersoorten parasiteeren. Voor zoover ik heb kunnennbsp;nagaan, beperkte de ziekte zich onder den buffelstapel tot sporadische gevallen en nam ze niet het karakter eener epizo�tie aan.nbsp;Onder de paarden daarentegen treedt ze meestal op in den vormnbsp;van stalenzo�ti�en en stierf, waar niet tijdig maatregelen genomennbsp;werden en soms ook ondanks deze, een groot gedeelte vannbsp;de aanwezige paarden.

De ziekteverschijnselen bij de verschillende diersoorten zijn nog al uiteenloopend. Zoo schreef ik verleden jaar, dat marmotten ongevoelig voor de ziekte waren, hetgeen mij laternbsp;bleek, onjuist te zijn, daar het mij toen gelukte, zoowel doornbsp;intraperitoneale injecties als door cutane entingen deze dierennbsp;te infecteeren. Terwijl echter het konijn zeer karakteristiekenbsp;symptomen vertoont, ziet men aan de ge�nfecteerde marmotten niets of nagenoeg niets abnormaals, tot ze plotselingnbsp;sterven, zonder dat men eenig ziekteverschijnsel bemerktnbsp;heeft en soms zonder dat men de trypanosomen in het bloed

heeft kunnen aantretfen. In de meeste gevallen echter vindt men spaarzaam trypanosomen in het bloed en soms als eenignbsp;waarneembaar ziektesymptoom, zwelling der uitwendige geslachtsorganen en enkele malen (een weinig) rhinitis. Eveneensnbsp;wordt de eene diersoort veel gemakkelijker ge�nfecteerd dan denbsp;andere; terwijl bijv. bij het konijn de minste schram voldoendenbsp;is om infectie te bewerkstelligen, zijn andere diersoorten voornbsp;cutane en zelfs subcutane entingen weinig gevoelig, terwijl zenbsp;bij andere wijze van infectie in korten tijd ten gronde gaan;nbsp;Zoo nam ik bijv', bij ratten waar, dat ze, herhaaldelijknbsp;subcutaan ge�nt met trypanosomen-boudend bloed, van verschillende diersoorten afkomstig, niet ge�nfecteerd werden,nbsp;terwijl ze vervolgens intraperitoneaal met hetzelfde materiaalnbsp;ge�nt, na 4 of 5 dagen trypanosomen in het bloed vertoonden,nbsp;die zich bij deze diersoort steeds tot een �norm aantal vermenigvuldigen en in een tijdsverkoop van 6 tot 14 dagen den doodnbsp;veroorzaken. Eveneens is het voorkomen der parasiet innbsp;het geinfeeteerde organisme zeer verschillend; zoo vindt mennbsp;bijv. de volwassen trypanosomen:

30. bij de huisrat: van af den 4en of 5e� dag na de infectie tot aan den dood in steeds stijgend aantal, zoodat men tennbsp;laatste schijnbaar meer parasieten dan bloedlichaampjes aantreft. Ook bij de spontaan door rattentrypanosomen ge�nfecteerde ratten zijn de parasieten meestal in zeer groot aantalnbsp;aanwezig;

40. bij de huismuis; idem. Van deze diersoort trof ik een paar exemplaren aan, die spontaan met trypanosomen behebtnbsp;waren; de beestjes schenen volkomen gezond. Een dezernbsp;muizen, intraperitoneaal ge�nt met surrabloed van een konijnnbsp;zonder waarneembare ontwikkelingsvormen van trypanosomen,nbsp;stierf na 6 dagen aan surra (terwijl beide parasieten-soortennbsp;naast elkaar werden aangetroffen). Het bloed van deze muis,nbsp;intraperitoneaal ge�nt bij andere muizen, bracht bij deze dierennbsp;eene surra-infectie teweeg, waaraan ze in 8 a 10 dagen tennbsp;gronde gingen. De surratrypanosomen ontwikkelden zich bij

deze diersoort naast de spontaan aawezige trypanosomen, die volkomen op rattentrypanosomen gelijken;

Dat het ziektebeloop niet afhankelijk is van het grooter of kleiner aantal volwassen parasieten in het bloed, zien we aannbsp;het konijn, daar deze diersoort steeds aan de infec|;ie tennbsp;gronde gaat, terwijl men nimmer een groot aantal parasietennbsp;in het bloed vindt.

In den loop van het jaar kwam mij in handen een artikel van Ltdia Rabinowitsch en Walter Kempner in de 2e aflevering van het 30� deel van het Zeitschrift f�r Hygiene undnbsp;Infectionskrankheiten, waarin de ontwikkeling der rattentrypanosomen wordt beschreven en verder in het Centralblattnbsp;f�r Bacteriologie enz., deel XXVI, een artikel van H. G.nbsp;Plimmer en J. Rose Bradford: �Morphologic und Verbrei-tung der in der Tsetsekrankheit gefundenen Parasiten�.

Hoewel ik mij reeds geruimen tijd bediende van de ZiE-MANNsche dubbelkleuring, waarmede ik zeer mooi gekleurde bloedpreparaten kreeg, mocht het mij maar niet gelukken, innbsp;het konijnebloed de ontwikkelingsvormen der parasiet waarnbsp;te nemen. Door eerstgenoemd artikel daartoe aangespoord,nbsp;wenschte ik na te gaan, of ik bij rattentrypanosomen dezelfdenbsp;resultaten zou verkrijgen als door eerstgenoemde schrijversnbsp;wordt aangegeven. Het toeval wilde echter dat, terwijl iknbsp;verleden jaar van 5 ratten, op eene slachterij gevangen, er bijnbsp;4 trypanosomen aantrof, thans bij 19 achtereenvolgens innbsp;verschillende stadswijken gevangen ratten, bij geen enkelenbsp;genoemde parasiet voorkwam. Daar ik dus de eigenlijke

rattentrypanosomen niet scheen te kunnen machtig worden, entte ik de gevangen dieren met surrabloed en bleek mij deze diersoortnbsp;ook voor het onderzoek der surraparasieten de meest geschikte,nbsp;aangezien, zooals we reeds zagen, de dieren bij intraperito-n�ale enting prompt op de surra-infectie reageeren en in enkelenbsp;dagen een materiaal verschaffen, dat zeer rijk aan parasieten is.

Zooals uit de bijgevoegde figuren te zien is, vond ik de door L, Rabinowitsch genoemde ontwikkeling ook voor de surra-parasiet gedeeltelijk bevestigd. Ik vond echter, dat de parasietennbsp;zich steeds overlangs deelden en kon nimmer eene typischenbsp;dwarsdeeling, zooals de schrijvers die aangeven, te zien krijgen, terwijl bij de deelingsvormen door segmenteering mij geennbsp;enkele maal eene typische rosetvorming onder de oogen kwam.nbsp;Ik herinner mij echter verleden jaar in een versch preparaatnbsp;van paardebloed bij eene invasie van parasieten een aantal try-panosomen gezien te hebben, die kringvormig om een bloedlichaampje gegroepeerd lagen en die zeer veel geleken op denbsp;figuur, bij voornoemd artikel beboerende, waarbij de splijtingnbsp;uit een rosetvorm juist is voltooid en de parasieten nog dichtnbsp;bij elkaar zijn gebleven, zoodat ik de mogelijkheid, dat dezenbsp;deeiingsvorm ook bij de surraparasiet voorkomt, niet ontkennen wil. Volgens Rabinowitsch vindt men:

Volgens Plimmek en Rose Bradfokd vindt men bij de parasieten der Tsetsekrankheit de volgende ontwikkelingsphasen:

^ nbsp;nbsp;nbsp;Jnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;mindernbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gewonenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;overdwars.

2. nbsp;nbsp;nbsp;Konjugatie (versmelting dernbsp;nbsp;nbsp;nbsp;micronucle�).

.3. Het am�bo�de stadium (misschien na de konjugatie, doch ook zonder konjugatie).

4. nbsp;nbsp;nbsp;Am�bo�de vormen (met en zonder flagella; zijn steedsnbsp;in deeling).

bejammeren is, daar thans niet duidelijk is, welk verschil de schrijvers eigenlijk bedoelen tusschen de onder 3, 4 en 5 genoemde vormen.

De verschillende door mij waargenomen ontwikkelingsphasen waarvan eenige voorbeelden in bijgaande figuren worden aangegeven, zouden, om bij voornoemde benamingen te blijven,nbsp;dan genoemd kunnen worden:

Nemen we nu aan, dat in deze phasen, onverschillig of men de door mij onder 4 genoemde vormen nog weer onderver-deelen wil of niet, de geheele ontwikkelingscyclus der parasietnbsp;doorloopen is, dan staan we nog voor het raadselachtig feit,nbsp;dat men bij het konijn slechts bij uitzondering en bij sommigenbsp;andere diersoorten slechts periodisch een of meer dezer vormennbsp;in het bloed vindt, terwijl ze daarna spoorloos verdwijnen.nbsp;Het is toch niet aan te nemen, dat bij het paard bijv., waarnbsp;heden het bloed overladen is met volwassen flagellaten, deze,nbsp;zoodra ze in eene andere ontwikkelingsphase o vergaan, geheelnbsp;nit het bloed zouden verdwijnen en zich in andere organen op-hoopen, zonder dat belangrijke afwijkingen in die organen optreden.

Er moet dus �f nog een ander stadium zijn, �f bij sommige diersoorten is bij de am�bo�de vormen het protoplasma zoo teer,nbsp;dat het de kleurstof niet opneemt. Het is mij n. 1. dikwijlsnbsp;opgevallen, dat men in het bloed van aan surra lijdende konijnennbsp;zeer veel chromatin korreltjes vond ter grootte van de nucleinbsp;der parasieten; het zou dus mogelijk zijn, dat dit de kernennbsp;waren van am�bo�de lichaampjes, waarvan het protoplasma geennbsp;kleurstof had opgenomen. Dit komt mij waarschijnlijker voornbsp;dan dat de ontwikkeling zich bijv. voornamelijk in de miltnbsp;zou afspelen, zooals door Plimmbr wordt aangegeven, te meer,nbsp;daar door mij noch in de milt, noch in de lymphklieren ennbsp;testikels parasieten werden aangetroffen.

Wel wordt in voornoemd artikel gezegd van aan de Tsetse-ziekte gestorven dieren: �Die Vergr�sserung der Milz is bei

Leichenuntersuchung die deutlichste Thatsache in der patho-logischen Anatomie der Krankheit; sie wird sogar 4 oder 5 mal gr�sser wie in normalen Zustande, was besonders beinbsp;Ratten der Fall ist�, doch dit is voor surra niet geheel juistnbsp;en moet zijn: �Bij de kleine diersoorten is de milt meestalnbsp;vergroot; bij ratten is zulks in zeer sterke mate het geval ennbsp;bereikt dit orgaan meestal 3 a 4 maal het normale gewicht.

Hier is dus werkelijk eene belangrijke vergrooting aanwezig; de consistentie der pulpa is echter normaal, eer iets te hardnbsp;dan te week. Bij de groote huisdieren daarentegen vond iknbsp;deze sterke miltvergrooting nimmer, terwijl in die gevallen,nbsp;waar eenige vergrooting was waar te nemen, de pulpa meestalnbsp;zeer week was, en massa�s cadaverbacillen bevatte, zoodat hetnbsp;vermoeden gewettigd is, dat deze zwelling dan op rekeningnbsp;der ontbinding, die bij aan surra gestorven dieren bizondernbsp;snel schijnt in te treden, en niet op die der surra gesteldnbsp;moest worden. Bij paarden, die wegens surra werden afgemaakt, vond ik de milt steeds normaal of in ieder geval nietnbsp;aanmerkelijk vergroot. De afmetingen bij een pony hoognbsp; 1.26 M. (gedood wegens surra) waren bijv. als volgt:nbsp;lengte 30 c. M., breedte aan de basis 18 c. M., dikte aan denbsp;basis 2 0. M.; hier was dus zeker geen abnormale vergrooting aanwezig. Bij een tweede pony hoog 1,30 M.,nbsp;tevens lijdende aan malleus, waren de afmetingen als volgt:nbsp;lengte 0,47 M. breedte 0,235 M. grootste dikte 0.035 M. gewichtnbsp;1.350 KG. en dus eenige vergrooting te constateeren, die echternbsp;voltrekt niet opvallend is.

Schrijver schijnt dus enkel bij kleine dieren ge�xperimenteerd te hebben, of de ziekte verloopt in Europa eenigszins anders dan in de tropen. Zoo wordt o. a. in hetzelfde artikel

gezegd: �Konijnen schijnen op de grens van vatbaarheid voor deze ziekte te staan�.

Uit het hierbij gevoegd staatje van proefdieren blijkt echter overtuigend, dat het konijn hoogst gevoelig voor surra is, daarnbsp;het door de minste schram te infecteeren is en eenmaal ziek,nbsp;bijna zonder uitzondering ten gronde gaat onder zeer hevigenbsp;ziekteverschijnselen.

Uit een en ander blijkt, dat men bij de behandeling dezer ziekte hoogst- voorzichtig moet zijn in het stellen van alge-meene conclusies en dat ze voor iedere' diersoort afzonderlijknbsp;besehouwd dient te worden, daar zoowel de wijze van infectienbsp;en verbreiding, het ziektebeloop en de ziekteduur als denbsp;pathologisch-anatomische afwijkingen bij de verschillende diersoorten verschillend zijn.

Bij de rat zagen we dus de milt steeds het meest vergroot �, daar nu juist bij ratten alle genoemde ontwikkelingsvormennbsp;in het bloed gevonden worden, terwijl bij konijnen, waar denbsp;milt veel minder sterk vergroot is, de parasiet niet of slechtsnbsp;spaarzaam in het bloed te vinden is, is het m. i. niet waarschijnlijk, dat dit orgaan de hoofdzetel van de ontwikkelingsvormen zou zijn, doch moet men aannemen, dat de parasietnbsp;in een vorm in het bloed aanwezig is, die met de gevolgdenbsp;kleurmethode niet ziehtbaar wordt, zooals bij de rat. Datnbsp;zulks trouwens het geval moet zijn, wordt ons bewezen doornbsp;het experiment waaruit we zagen, dat dit bloed steeds virulentnbsp;is, ook wanneer er geene parasieten in te vinden zijn en opnbsp;andere individuen ge�nt, binnen enkele dagen de parasiet innbsp;miljoenen exemplaren te zien geeft

Gaan we nu de ontwikkelingsphasen wat meer in het bijzonder na, zoo zien we bij de kleurmethode van Ziemannnbsp;de volwassen surraparasiet als een slangvormig lichaampje metnbsp;een vrij stomp uiteinde, terwijl het andere zeer dun uitloopt.nbsp;Het geheele lichaam heeft eene onregelmatig blauwe kleur aangenomen, terwijl heel flauw aan de convexe bochten eene membraanachtige verbreeding ziehtbaar is; aan het stompe uiteindenbsp;ziet men, carmin violet gekleurd, een scherp omschreven kleinenbsp;kern, nucleus en ongeveer in het midden der parasiet eennbsp;op dezelfde wijze gekleurd, doch veel grooter lichaam, dat echter

niet homogeen is, doch donkere en lichtere plekjes bevat. Bij de deeling der parasiet zien we nu deze twee lichaampjes, die wenbsp;nucleus en nucleolus zullen noemen, zich vermeerderen. Hierbijnbsp;nemen we waar, dat de nucleus steeds homogeen en scherpnbsp;omschreven is en nagenoeg van dezelfde grootte blijft. Denbsp;nucleolus daarentegen neemt eerst in grootte toe en krijgt eennbsp;losser, meer korrelig aanzien; een gedeelte der korrels verspreidtnbsp;zich door dat deel der parasiet, hetwelk tusschen de nucleolusnbsp;en het flagellum gelegen is; vervolgens concentreeren deze korrelsnbsp;zich op een bepaald punt weer tot ��n lichaam en zijn dus tweenbsp;nucleoli gevormd; eveneens schijnen uit de nucleoli de nuclei' tenbsp;ontstaan, daar men deze steeds homogeen en nimmer in deelingnbsp;ziet. De vermeerdering van nucleoli en nuclei heeft niet gelijktijdig plaats, zoodat men parasieten ziet met ��n nucleus en tweenbsp;nucleoli en ook met twee nuclei en en ��n nucleolus of wel drienbsp;nuclei en een of twee nucleoli en omgekeerd. De parasiet neemtnbsp;hierbij in dikte toe, terwijl het stompe uiteinde meer afgerondnbsp;wordt. Nadat op deze wijze de kernen zich ver meerderd hebben, ziet men de geheele parasiet zich splijten op de wijze, zooalsnbsp;uit de figuren 5, 6 en 7 beter zichtbaar is dan beschreven kannbsp;worden. Behalve deze splijtingsvormen zien we nu in sommigenbsp;stadi�n vele parasieten, met de stompe uiteinden vereenigd in hetnbsp;verlengde van elkaar liggen, zooals fig. 8 en 9 te zien geeft;nbsp;waarschijnlijk ontstaan uit deze conjugatie van twee parasietennbsp;de onder 3 bedoelde am� bo'idevormen. Deze doen zich in velenbsp;variaties voor, van af cellen kleiner dan een rood bloedlichaampjenbsp;met enkele chromatinekorrels tot groote cellen met vele opnbsp;nuele'i en nucleoli gelijkende kernen (fig. 10, 11, 12, 13).nbsp;In sommige dezer cellen kan men de vormen van embryonalenbsp;parasieten reeds herkennen (fig. 13�22), Verder treft mennbsp;zeer onregelmatige figuren aan, bij aandachtige beschouwingnbsp;waarvan men echter deelin gsvormen herkent (fig. 23�26).

In het bovengenoemde a rtikel over rattentrypanosomen stelt men deze ontwikkeling voor, alsof de volwassen parasietnbsp;zich verdikt, zich sterk kromt, haar flaggellum verliest ennbsp;zich aldus tot eene ronde cel vervormt, uit welke dan denbsp;nieuwe vormen zouden ontstaan. Mij komt het meer waarschijnlijk voor, dat juist het omgekeerde het geval is en de vol-

wassen parasieten zich vermeerderen door deeling en konjugatie, uit welken laatsten vorm dan de z.g.n. am�bo�devormen ontstaannbsp;6n uit deze weer de volwassen parasiet.

De rattentrypanosomen onderscheiden zich van de surra-parasieten, doordat het eene uiteinde, dat bij de surraparasiet vrij stomp is, bij deze scherper is toegespitst, terwijl verder de nucleus, die bij de surraparasiet nagenoeg rond is, bij de rattentrypanosomen een ovalen vorm heeft. Bij kleuring met eenvoudignbsp;�iethyleenblauw in ��n proc.-oplossing zien we de parasietennbsp;zeer duidelijk, vooral het flagellum is zelfs duidelijker dannbsp;bij de dubbelkleuring; de kernen zijn echter niet goed te zien.nbsp;Wel is de nucleus meestal als een donkergekleurd korreltjenbsp;Zichtbaar, doch daar de heele parasiet niet homogeen gekleurdnbsp;IS, zijn de kernen niet als zoodanig te onderkennen. Om snelnbsp;een overzicht te krijgen van hoeveelheid en vorm der parasietennbsp;Ui preparaten, waarin ze afgestorven of tenminste bewegingloosnbsp;Zijn, is deze kleurmethode echter zeer voldoende. Ent mennbsp;nu eene rat, die met rattentrypanosomen behebt is, met bloednbsp;i^an een aan surra lijdend dier, dan ziet men na 3 a 5 dagennbsp;de surraparasieten naast de rattentrypanosomen optreden ennbsp;bet dier sterft aan surra. Eene tweede rat, met dit bloednbsp;ge�nt, geeft steeds beide soorten van parasieten te zien.nbsp;Spuit men daarentegen een konijn of ander dier, waarbijnbsp;Zich de rattentrypanosomen niet ontwikkelen, met deze gemengde parasieten in, dan verdwijnen de rattentrypanosomen en komen enkel de surraparasieten tot ontwikkeling.nbsp;Wat nu de ziekte zelve betreft, zoo zien we uit bijgevoegdnbsp;staatje van proefdieren, dat de meest verschillende zoogdier-soorten er gevoelig voor zijn; zoowel knaagdieren als vleesch-eters, herkauwers, eenhoevigen en ook de vierhandigen zijnnbsp;zeer gemakkelijk te infecteeren. Of de ziekte ook op dennbsp;menseh kan worden overgebracht, is niet bekend, althansnbsp;nergens vond ik hieromtrent eenige mededeeling; de omstandigheid, dat ook bij de aap de trypanosomen zich in grootenbsp;hoeveelheid ontwikkelen, spoort tot voorzichtigheid aan. Ditnbsp;brengt ons vanzelf tot de vraag wat moet gedaan wordennbsp;met het vleesch van aan surra lijdend slachtvee, wanneernbsp;bet nog in goeden voedingstoestand verkeert. Zoolang we

niets weten omtrent de vatbaarheid van den mensch voor deze ziekte, moeten we de mogelijkheid van infeetie aannemen ennbsp;dan rijst de vraag, hoe deze tot stand kan komen. De mee-ningen hieromtrent loopen zeer uiteen en dit vindt zijn grondnbsp;in de verschillende diersoorten, waarbij de verschillendenbsp;onderzoekers hunne waarnemingen hebben verricht. In hetnbsp;voornoemd artikel van Lydia Rabinowitsch wordt doornbsp;proeven aangetoond, dat ratten niet door voedering metnbsp;rattentrypanosomen te infecteeren zijn; ook mijne voederings-proeven met surraparasieten bij deze diersoort stemmennbsp;hiermee overeen; verder zegt schrijfster echter: Auch dienbsp;Angabe Bruce�s dass die Tetsekrankheit bei Hunden durchnbsp;Futterung init dem Fleische erkrankter Thiere erzeugt werdennbsp;k�nne, scheint uns noch nicht hinlanglich bewiesen. Dienbsp;M�glichtkeit einer Infection per os kann von z�falligen Ver-wundungen an Mund, Nase und Verdauungstractus abhan-gen. Rouget war eine Infection per os mit den Parasitennbsp;der Nagana ( =: Tsetse) in Algier nicht gelungen. Aus diesennbsp;Mittheilungen d�rfen wir demnach schliessen, dass auch beinbsp;der Surra- der Tsetse- und der Naganakrankheit eine Infection auf dem Digestions wege unwahrscheinlich oder �berhaupt ausgeschlossen ist�.

Deze slotconclusie nu is onjuist; den 12en en den 16en Maart voerde ik n. 1. een jong hondje met lever en milt vannbsp;een aan surra gestorven konijn en eveneens van een rat, welkenbsp;organen onmiddelijk gretig verslonden werden. Den 27eanbsp;vertoonden zich voor het eerst spaarzaam trypanosomen in hetnbsp;bloed, den len April waren de parasieten sterk vermeerderd,nbsp;terwijl het diertje zeer vermagerde en verschijnselen van lichtenbsp;conjunctivitis vertoonde; het stierf den 8en d a. v. Bij sectienbsp;werden voornamelijk de volgende afwijkingen gevonden: vrijnbsp;veel sereus vocht in de buikholte, sterk gezwollen milt, gezwollen darmscheilsklieren, terwijl het darmslijmvlies op verscheidene plaatsen kleine bloedextravasaten te zien gaf.

Daar het diertje voortdurend alleen in een hok opgesloten geweest was en dus iedere andere wijze van infectie buitengesloten is, levert dit eene positieve resultaat het bewijs, datnbsp;infectie door het eten van het vleesch van aan surra lijdende

dieren kan tot stand komen. Ook een paar jonge katten stierven respect, den lea en 30den dag na voedering met bloednbsp;van een aan surra gestorven konijn, onder verschijnselen vannbsp;Vermagering en conjunctivitis. Daar bij deze laatste tweenbsp;dieren echter geene trypanosomen in het bloed werden aangetroffen, wil ik deze gevallen voorloopig buiten beschouwingnbsp;laten Hoewel bij deze proeven de mogelijkheid niet is uitgesloten, dat de genoemde proefdieren door toevallige verwondingen van het slijmvlies ge�nfecteerd zijn, zoo doet dit practisehnbsp;niets ter zake, daar dergelijke verwondingen dan in de meestenbsp;gevallen blijken te bestaan.

Bij andere diersoorten, bijv. bij konijn en marmot, komt daarentegen eene infectie per os nimmer tot stand, daar iknbsp;reeds gedurende twee jaren aan surra lijdende konijnen ennbsp;marmotten met een groot aantal gezonde steeds in dezelfdenbsp;hekken bij elkaar liet, zonder dat ooit een hunner op natuurlijke wijze ge�nfecteerd werd. De gezonde konijnen hebbennbsp;er steeds eene voorliefde voor om de zieke dieren, vooralnbsp;Wanneer uitgebreid gangreen aan de huid van neus, ooren,nbsp;voorhoofd en oogleden optreedt, te beknagen en te belikken,nbsp;2oodat ze overvloedig gelegenheid hebben, zich op deze wijzenbsp;fo infecteeren, hetgeen echter nimmer plaats vond. Bij dezenbsp;diersoorten wordt dus de ziekte slechts door enting overge-hracht van het eene individu op het andere en daar ze nage-^aog niet door parasieten bezocht worden, laat dit zichnbsp;verklaren. Bij eenhoevigen en de groote herkauwers daarentegen pleit er alles voor dat ze door insectensteken en doornbsp;Dauwe aanraking, middels verwondingen door tuigen enz.,nbsp;het meest worden ge�nfecteerd en dat het groote gevaar voornbsp;infectie voor hen, behalve door genoemde aanraking, voornamelijk afhankelijk is van de insectensoorten, die in de streeknbsp;voorkomen, waar de ziekte heerscht. Daar we nu weten,nbsp;dat vleescheters door het eten van vleesch, waarin surrapa-rasieten voorkomen, ge�nfecteerd kunnen worden en we nietnbsp;Weten, of zulks bij den mensch ook niet het geval kan zijn,nbsp;m het m. i. gewenscht het vleesch van aan surra lijdend veenbsp;van de consumtie uit te sluiten, tenzij het in gekooktennbsp;toestand in den handel kan worden gebracht.

Volgens hetgeen thans bekend is, schijnt het vrijwel vast te staan, dat de ziekten, die onder den naam van tsetseziektenbsp;in Zuid-Afrika, onder dien van Nagana in Noord-Afrika, ondernbsp;dien van surra in Engelsch-Indi� en in navolging daarvan,nbsp;ook in Ned.-Indi� bekend zijn, alle identisch zijn en wordennbsp;veroorzaakt door de trypanosoma evansi. We zien hieruit,nbsp;dat de ziekte voornamelijk in de tropische en subtropischenbsp;landen heerschende schijnt op te treden. Reeds voor eenigenbsp;jaren werd echter door Ro�gbt bij een aan typische dekziektenbsp;(dourine) lijdend paard dezelfde parasiet in het bloed aan-getrofFen, terwijl we in de aflevering van 15 December 1899nbsp;van het Recueil de m�decine v�t�rinaire de mededeeling vinden,nbsp;dat door de H. H. Schneider' en B�ffard wederom bij eennbsp;aan dourine lijdend paard te Oran, trypanosomen in het bloednbsp;werden gevonden, terwijl deze evenals de gewone surrapara-sieten konden overge�nt worden op konijnen, honden, enz.nbsp;Schrijvers beweren, dat een mannelijk, ge�nfecteerd konijn denbsp;ziekte op een vrouwelijk overbracht door de paring en eennbsp;vrouwelijk omgekeerd een mannetj e infecteerde, hetgeen doornbsp;mij nimmer werd waargenomen, hoewel ik gedurende ruimnbsp;twee jaren steeds onder een� troep van 40 a 60 stuks konijnennbsp;en marmotten enkele kunstmatig ge�nfecteerd had. Na isnbsp;het natuurlijk mogelijk, dat de zieke dieren minder geslachtsdrift vertoonden, dan de gezonde en dat daarom nimmer paringnbsp;tusschen zieke en gezonde dieren plaats had, doch waarschijnlijknbsp;is zulks niet. Dat echter eene infectie op deze wijze mogelijk isnbsp;en bij sommige diersoorten kan plaats heben bij de paring, is nietnbsp;onwaarschijnlijk, daar dikwijls kleine slijmvliesdefecten bestaan.

Hoewel het ons dus bevreemden moet, dat in Europa deze parasiet, die zoo groot en door hare beweeglijkheid zoo gemakkelijk te herkennen is, dat ze zelfs met de eenvoudigstenbsp;microscopen te zien is, nimmer onderkend werd, zoo komtnbsp;het ons toch niet al te gewaagd voor om uit voornoemdenbsp;mededeelingen de gevolgtrekking te maken, dat de zoo mys-terieuse kwaadaardige dekziekte niets dan surra zal blijkennbsp;te zijn. Gaan we na, wat ons door verschillende schrijversnbsp;omtrent deze ziekte wordt verteld, dan krijgen we den indruknbsp;dat ze eigenlijk nog zeer onvolkomen bestudeerd is.

Omtrent de actiologie verkeerde men nog geheel in het duister; de opgegeven symptomen komen vrijwel met dienbsp;van surra overeen. Bij beide ziekten toch worden als hoofdsymptomen aangegeven: zwelling der geslachts-organen ennbsp;vervolgens op verschillende plaatsen van het lichaam; verlammingsverschijnselen voornamelijk in de achterband, voortdurendenbsp;vermagering, niettegenstaande vrij goeden eetlust en in denbsp;meeste gevallen een doodelijk verloop na een' vrij langen ziekte-duur. Deze ziekteduur wordt in Europa opgegeven van eennbsp;half tot een jaar en langer, terwijl in Ned.-Indi� de surra bijnbsp;het paard meestal binnen de drie maanden letaal verloopt.

Daar de ziekte echter in Europa niet inheemsch schijnt te zijn, doch waarschijnlijk telkens uit Afrika, en Azi� ge�mporteerd werd, laat zich hieruit het minder snel verloop innbsp;Europa best verklaren. Dat men haar verder aldaar als uitsluitend met de paring in verband staande heeft beschouwd,nbsp;vindt in dezelfde omstandigheden zijne verklaring. De Oos-tersche dekhengsten brachten haar n.1. op de stoeterijen, waarvannbsp;het natuurlijk gevolg was, dat deze de paarden, waarmeenbsp;ze in nauwe aanraking kwamen, dus voornamelijk de fokmer-ries, infecteerden. De gevallen daarentegen, waarbij dourinenbsp;werd gediagnostiseerd bij ruinen of niet voor de voorttelingnbsp;gebezigde merries en veulens, worden eenvoudig niet bewezennbsp;genoemd (Dieckekhoff : Lehrbuch der speciellen Pathologie undnbsp;Therapie fur Thierarzte, pag. 397) of genegeerd, of men tracht zenbsp;te verklaren door toevallige nauwe aanraking, waarbij denbsp;geslachtsorganen van het gezonde dier met secretieproductennbsp;van een ziek bevuild zouden zijn, terwijl men andere mogenbsp;lijke wijzen van infectie geheel buiten beschouwing laat.

Gaan we nu verder na dat door Nocard (les maladies mi-crobiennes des animaux, pag. 727) werd aangetoond, dat door subcutane injecties met bloed de dourine van het eene- paardnbsp;op het andere kan worden overgebracht en dat eveneens denbsp;hond zeer gevoelig was voor het virus, dan geloof ik niet,nbsp;dat het zeer gewaagd is, aan te nemen, dat de Europeeschenbsp;z.g.n. kwaadaardige dekziekte niets anders is dan onze Indischenbsp;surra en dat de verschillen, die men in de beschrijvingennbsp;van beide ziekten opmerkt, toegesehreven moeten worden

aan de omstandigheid, dat men in Europa van de verkeerde meening is uitgegaan, dat de dekziekte uitsluitend vs^erdnbsp;verbreid door de paring en daarmede in het nauwste verbandnbsp;stond, terwijl we in werkelijkheid te doen hebben met eenenbsp;infectieziekte, die o. a. door de paring van het eene diernbsp;op het andere schijnt te kunnen worden overgebracht.

de boosaardige dekziekte in Europa verloopt onder nagenoeg dezelfde ziektesymptomen als de Indische surra, dat de pathologisch-anatomische afwijkingen, bij beide ziekten waargenomen, volkomen met elkaar overeenstemmen;

dat de dekziekte van een ziek paard op een gezond kan worden overgebracht door subcutane enting met bloed, evenalnbsp;zulks bij surra het geval is;

dat verschillende andere diersoorten, o. a. hond en konijn, zoowel kunnen ge�nfecteerd worden door enting met bloed,nbsp;afkomstig van aan dekziekte lijdende paarden als met dat vannbsp;aan surra lijdende en dat ze onder dezelfde symptomen tennbsp;gronde gaan;

dat bij de dekziekte dezelfde parasieten, n.1. de trypanosoma evansi, zijn waargenomen als bij surra, en

dat de dekziekte in Europa wordt ingevoerd ui t streken waar surra inheemsch is.

Nu eenmaal het voorkomen van trypanosomen bij aan dourine lijdende paarden geconstateerd is, zal het dan ook zeker welnbsp;niet lang meer duren, of omtrent dit punt zal volkomen zekerheid verkregen zijn.

Resumeerende, zagen we dus dat surra in Ned.-Indi� door natuurlijke infectie optreedt bij paard, buffel en rund, terwijlnbsp;de volgende diersoorten gemakkelijk te infecteeren zijn: ratnbsp;en muis, marmot en konijn, hond en kat en verder de aap.

Infectieproeven, bij drie geiten genomen, vielen alle negatief uit, zoowel wanneer het materiaal cutaan en subcutaan alsnbsp;intraperitoneaal werd aangewend; deze diersoort schijnt dusnbsp;voor de ziekte niet vatbaar te zijn. De tot heden door mijnbsp;persoonlijk waargenomen gevallen bij paard en buffel verliepennbsp;alle doodelijk; er werden echter enkele gevallen van genezing gerapporteerd. Bij het rund, vooral het Bengaalsche,

Omtrent de behandeling valt na het in mijn vorig artikel hieromtrent meegedeelde nog te vermelden, dat intraveneusenbsp;injecties van argentum collo�dale op het verloop der ziektenbsp;eer een na- dan voordeeligen invloed schijnen uit te oefenennbsp;en dat de uitwerking eenige overeenkomst vertoont met dienbsp;bij chronische malleus; althans, bij een aan surra lijdendnbsp;paard, dat op die wijze door mij behandeld werd, nam denbsp;zwakte zeer snel toe, hoewel het middel goed verdragennbsp;scheen te worden, zelfs bij hoeveelheden van 0.800 gram pernbsp;dosis in 1 % solutie.

De aangewezen behandelingswijze, n.l. het gebruik van serum van geimuniseerde dieren, kon door mij tot heden nietnbsp;beproefd worden, daar ik geen enkel geval van genezing bijnbsp;een der groote huisdieren te zien kreeg en ik dus geenenbsp;voldoende hoeveelheid serum kon verkrijgen; op dit onderwerpnbsp;hoop ik echter later terug te komen.

Ten slotte een enkel woord over de kleurmethode der preparaten. Evenals de malariaparasieten laten de trypanosomen zich uitstekend kleuren met de Ziemannschk methode; dezenbsp;heeft echter het nadeel, dat ze met de pijnlijkste nauwkeurigheid moet verricht worden. Enkel volkomen zuivere kleurstoffen, bijv. van H�chst en Merck, geven de verlangdenbsp;chromatinkle�ring. ZiEMANK nu gebruikt vrij sterk geconcentreerde kleurstoffen, n.l. 1 % methyleenblauw en %nbsp;eosine-oplossing; deze worden in verhouding van 1 op 5nbsp;vermengd, hetgeen zeer nauwkeurig moet geschieden, alsnbsp;wanneer zich een vliesje op de kleurstof vormt. Ditnbsp;vliesje nu moet gedeeltelijk van de vloeistof verwijderdnbsp;worden om er een preparaat in te kunnen leggen, wantnbsp;komt dit er slechts even mee in aanraking, dan ontstaat ernbsp;een neerslag van kristallen op, die er niet meer is af tenbsp;spoelen en waardoor het geheel of gedeeltelijk onbruikbaar is.nbsp;Ook bij bet uitnemen der preparaten moet men dezelfdenbsp;voorzorgen nemen. Een en ander veroorzaakt dikwijls veelnbsp;last, daar de minste fout voldoende is om het proc�d� tenbsp;doen mislukken. Soms bijv, breekt het vliesje, wanneer

men met een strookje filtreerpapier het er wil afstrijken, het blijft dan als kleine eilandjes op de kleurstof drijvennbsp;en het is niet mogelijk, er een preparaat in te leggen,nbsp;zonder deze aan te raken, zoodat er een neerslag op ontstaat.nbsp;Daar nu steeds de kleurstoffen versch gemengd moeten worden,nbsp;alle te gebruiken schaaltjes, maatglazen, pipetten enz. steedsnbsp;met gedestilleerd water nauwkeurig moeten gereinigd wordennbsp;en de kleuring ongeveer 45 minuten duurt, is het dubbelnbsp;onaangenaam, wanneer na die geheele bewerking een preparaat mislukt blijkt. Om genoemde redenen is de doornbsp;Nocht aangegeven wijziging dezer methode m. i. werkelijknbsp;eene verbetering, daar ze dezelfde goede chromatinkleuringnbsp;geeft en men van het genoemde vliesje geen last heeft, terwijlnbsp;ook de hoeveelheden der kleurstoffen niet zoo nauwkeurignbsp;behoeven afgemeten te worden. Nocht maakt de !(,/� methyleen-oplossing alkalisch door er 1/2 soda aan toe te voegennbsp;en laat de vloeistof eenige dagen bij eene temperatuur vannbsp;50� k 60� staan, (z.g.n. rijpen, waardoor eene tweedenbsp;kleurstof rood van methyleenblauw ontstaatj; h�e ouder denbsp;kleurstof, hoe sterker kleuring men verkrijgt.

Voor het gebruik verdunt men deze oplossing met aq. destill. 1 op 25, terwijl men Vio Vo eosine-oplossing met 5nbsp;deelen aq. destill. verdunt en gelijke hoeveelheden neemt vannbsp;de beide kleurstoffen-, dus men neemt:

en giet beide vloeistoffen gelijktijdig in het voor de kleuring bestemde schaaltje. Men kan er thans zooveel preparaten innbsp;leggen als men wil en ze zelfs op de vloeistof laten drijven,nbsp;zonder dat men van het bewuste neerslag last heeft; enkelnbsp;zorge men, de preparaatjes met den bestreken kant naar beneden te leggen. De preparaten moeten 30 �, 45 minuten innbsp;de vloeistof blijven en steeds met gedestilleerd water goed

worden afgespoeld. De roode bloedlichaampjes lijken nu licht rose, de leukocyte� en lymphocyten blauw met violette kernen,nbsp;de eosinophilecellen donker, roserood of terracottakleurig ennbsp;de trypanosomen zeer licht blauw met karmijnkleurige nucleinbsp;en nucleoli, terwijl de bloedplaatjes eveneens deze karmijnkleurnbsp;aannemen.

Enkel bij aanwending van een dezer kleurmethoden is het raogelijk de ontwikkelingsvormen te onderscheiden daar denbsp;scherp afgeteekende kleur der kernen onmiddellijk alles watnbsp;met de parasieten in verband staat, doet onderkennen.

Wat de bij de huismuis aangetroffen parasiet betreft, deze schijnt, hoewel veel op de rattentrypanosomen gelijkende,nbsp;toch eene afzonderlijke soort te vormen, althans eene intra-peritoneale enting dezer parasiet bij een rat gaf een negatiefnbsp;resultaat, meerdere proeven hieromtrent zijn echter nognbsp;gewenscht.

De volgende staat geeft een overzicht van den ziekteduur bij de verschillende diersoorten.

� 46 �

48 �

� 50

� 51

l. HagelLale Vorm met nueleus en nucleolus Nf2 Deelin^ der nucleus. NfSendt. Deeliag Van nucleus tn nucleolus JVfJ. TWecdceUn^ der parasiet R%. VerderpeVorderd sludiunv. N?7- Driedeelinp.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'^fSen9. CorpulfalieVornien.. N?lO%i 26. Am�boide Vormen.

SURRA.

In Juni 1899 constateerde ik bovengenoemde ziekte in Heli, bij twee paarden van eenzelfden stal. Later heb ik geennbsp;gevallen meer gezien; (eenige jaren geleden had ik ooknbsp;een patient (paard) die vermoedelijk aan Surra leed, wasnbsp;toen echter niet in de gelegenheid, bloedonderzoek te doen).nbsp;De twee paarden in kwestie, waren australi�rs, en reeds enkelenbsp;jaren in Deli, en heb ik kunnen nagaan, hoe ze aan denbsp;ziekte zijn gekomen

De verschijnselen, bij paard en konijn, kunnen, vooral na de bijdrage van Pbming in een van de laatste afleve-ringen van dit tijdschrift, als bekend worden verondersteld.

Ik entte nu subcutaan met bloed van een der zieke paarden, �en derde paard. Dit dier had 6 dagen na de enting eennbsp;temperatuur van 40� C. en was zeer lusteloos;

18 dagen � nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;39� op welken

datum voor het eerst parasieten te zien waren, die aanwezig bleven tot kort voor den dood, toen ze weer verdwenen warennbsp;Dood 33 dagen na infectie.

En os 1) (no. 1) werd 19 Juli ge�nt. Juli 28 dier ziek 6n lusteloos � temp. 39�8 � na eenige dagen geen ziekteverschijnselen meer en temp. langzamerhand weer normaal. Hetnbsp;bloedonderzoek had steeds negatief resultaat. Juli 28�Aug.nbsp;^�17�23�30�Sept. 29�Oct. 4. Het dier was toen innbsp;goeden voedingstoestand en werd aan den slager verkocht;nbsp;2eer zeker hersteld van den surra-aanval die het ongetwijfeldnbsp;bad gehad. Controle-enting op cavia werd niet gedaan.

Ds no. 2 1) (zeer mager dier) ge�nt 31 Aug.�temp. ^8�2 � reeds na 8 dagen parasieten; later geen parasieten

meer te zien en ook verder geen ziekteverschijnselen. Bloedonderzoek: Sept. 7 � 10�20�29�Oct.�4�5�11�nbsp;17�23�24�30�Nov. 1. Om te zien of het dier nu hersteldnbsp;was, werd 5 Oct. met een druppel van zijn bloed (afkomstig uitnbsp;een kleine vena aan de binnenvlakte der oorschelp) een cavianbsp;ge�nt; deze kreeg surra. Een entproef op 1 Nov. toonde negatief resultaat, waarom ik den os als hersteld beschouwde.nbsp;Om nu na te gaan of hij immuun was, werd hij op 18 Nov.nbsp;opnieuw subcutaan geinfecteerd met surrabloed; resultaatnbsp;negatief. Op 6 Jan. voor de derde maal, eveneens zondernbsp;succes.

Dit dier was dus van af 1 Nov., alzoo 2 maanden, onvatbaar (het is nog in observatie). -)

Bloedonderzoek; Sept. 7�10�20�29�Oct. 5 � 11�17� 23�30. Op 31 Oct. stierf het dier: anaemisch en zeer vermagerd.

De cavia is een prachtig reagens op surra. Dit diertje is geenszins onvatbaar, maar biedt meer weerstand aan de ziektenbsp;dan het konijn. Na subcutane enting van een minimalenbsp;hoeveelheid surrabloed krijgt men constant na 8 a 10 dagen,nbsp;(bijna steeds na 8 dagen) parasieten te zien.

Bij ongeveer 50 % der dieren blijven, tot aan den dood toe, steeds de trypanosomen aanwezig; de overige 50 % heeft,nbsp;na 3 a 6 dagen parasieten vertoond te hebben, een schijnbaarnbsp;parasietvrije periode van eenige dagen; enkele hebben laternbsp;nog een of meer periodes waarin men geen parasieten waar.nbsp;neemt. De cavia�s vertonnen in �t begin geen ziekteverschijnselen, sterven later, onder symptomen van vermageringnbsp;en zware anaemie, waarbij veelal oedemateuse en necrotischenbsp;plekken aan geslachtsorganen zijn op te merken (�tnbsp;laatste echter lang niet constant, en niet zoo erg als bij hetnbsp;konijnA

^). Volgens Lingard (Britsch-Indi�) en eruce (Afrika) treedt na doorstaan van surra geen immuniteit op.

De duur der ziekte is tamelijk lang; slechts ��n mijner cavia�s stierf 25 dagen na de enting, een klein, zwak dier,nbsp;dat kort voor den dood enorm veel parasieten herbergde

Slechts ��n cavia herstelde, maar bezweek later aan een tweede infectie, althans ik vind dit de meest logischenbsp;verklaring voor het geval, dat hier volgt:

Cavia no. 3 n.1., een groot en sterk exemplaar, werd 17 Juli ge�nt en werd eerst op 5 Aug. begonnen met bloedonderzoek:nbsp;Aug. 5 18 23 -f Sept. 3 8�10�20�29�Oct.nbsp;4�16-18�23-24-28-30- Nov. 1�3�5�7�9�11 �nbsp;14�16. Op 4 Oct. werd met bloed van deze cavia ge�nt,nbsp;cavia XI, die niet ziek werd. Ik beschouwde daarom cavianbsp;3 als genezen, en entte hem op 18 Nov. opnieuw met surra-Woed; bloedonderzoek: Nov. 24�27�29�Dec. 1, waaromnbsp;ik het dier voor immuun hield. Het werd in ��n hok metnbsp;surralijders opgesloten.

Op 6 Jan. vond ik tot mijn verwondering weer try panosomen in ket bloed van cavia 3, die een maand later, 5 Febr., aan surranbsp;stierf.

Is het voor de tweede maal ziek worden van cavia 3, veroorzaakt door de 2e enting op 18 Nov.? waarschijnlijknbsp;Vi'el; de parasieten zijn dan echter zeer laat opgetreden (misschien doordat het terrein voor hun minder geschikt was).

Het samenwonen met surra-cavia�s is waarschijnlijk niet de reden, daar het mij bij verschillende in die richting genomennbsp;proeven nooit gelukte op deze wijze cavia�s te besmetten.nbsp;Hieren die maanden lang met surralijders hadden samenge-Vfoond, bleven steeds surravrij. '^)

Een andere mogelijkheid is nog, dat de enting bij cavia Xl niet gepakt heeft, en cavia 3 dus nog altijd aan zijnnbsp;eerste surra-aanval bezig was, met een abnormaal langnbsp;parasietenvrij stadium. Dit is echter onwaarschijnlijk, daar de

% Woont een rat met ratten-trypanosomen, samen met een gezonden rat, dan heeft de laatste na plm. 11 dagen ook trypanosomen � de infectie geschiedt hier waarschijnlijk door tusschenkomst van vlooiennbsp;(Babinowitsch en Kbmpnbe.)

op dezelfde wijze met surrabloed ge�nte cavia�s steeds de ziekte kregen ^). (Ook natuurlijke immuniteit kwam bij geennbsp;cavia voor, ook niet bij no. XI, die enkele maanden later weernbsp;met surra werd ge�nt, en toen bezweek.) Ik geloof dus datnbsp;cavia 3 op 4 Oct. immuun was tegen surra tengevolge vannbsp;het doorstaan der ziekte, en op 18 Nov. weer vatbaar; de immuniteit is dan zeer hort geweest, 1 a 2 maanden.

In de praktijk is het feit, dat de cavia zoo nauwgezet reageert op surra, van belang. Het kan toch gebeuren datnbsp;een paard of rund, waarbij men surra vermoedt, geen zichtbarenbsp;parasieten heeft; ent men nu een paar cavia�s, dan heeft mennbsp;na 8 a 10 dagen zekerheid � bij negatief resultaat kan mennbsp;zeher zijn, niet met surra te doen te hebben.

Buiten het lichaam is de- surra-parasiet niet lang levensvatbaar, en in het eadaver wordt ze spoedig, waarschijnlijk door de rotting, onschadelijk gemaakt..

In lijken van aan surra gestorven of afgemaakte cavia�s, bewaard bij temperatuur der omgeving, waren;

� 6 uren geen parasieten meer te zien, en entproeven op cavia�s meestal negatief � eenmaal echter hadden entproevennbsp;na 9 uren en zelfs na 12 uren, positief resultaat.

Na langer dan 12 uren bleken de parasieten steeds afgestorven. In bloed, direct na den dood aseptisch opgevangen en bewaardnbsp;tusschen twee horlogeglazen, in een afgekoelde ruimte (20� C.),nbsp;vond ik na 16 uren de parasieten afgestorven. Bewaard bij de

*). De entingen werden steeds gedaan door achter den schouder met een scherpe bistouri, een huidzakje te maken, en daarin een druppeltje bloed te deponeeren, verkregen door met een schaar een kleinenbsp;insnijding te maken in den rand der oorschelp van een surra-cavia.

Witte ratten, besmet met ratten-trypanosomen, verliezen gewoonlijk na een paar weken hun parasieten, en zijn dan minstens 2 maanden immuun (Kbmpner Rabinowitsch, � Zeitschrift f�r Hygi�nenbsp;und Infect, krankheiten, �1899).

temp. der omgeving (overdag 84 �s nachts 78 F.) waren na 30 uren nog levende parasieten aanwezig-, na 33 urennbsp;niet meer, terwijl een cavia-enting na 36 uren negatiefnbsp;resultaat opleverde '*).

In de broedstoof op 37*^ a 40^ C. houden de trypanosomen het iets langer uit, pim. 2nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;24 uren. Na dien tijd kon

In de natuur zullen zeker geen gunstiger condities voorkomen, zoodat men kan aannemen, dat do surra-parasieten, die toevallig buiten het lichaam van den gastheer geraken, nanbsp;2 dagen zijn afgestorven.

Kweeken van de trypanosoma op voedingsbodems gelukte niet, hetzij in bouillon-gelatine, Na-Cl-pepton of bloedserum.

Een buisje gedefibrineerd bloed, besmet met een druppel surra-bloed en bewaard in de broedstoof, bevatte slechts 2 dagennbsp;levende parasieten.

Het is vrij zeker dat surra door den steek van insekten wordt overgebracht van dier op dier, en wel door vliegen. �)

Door welke vlieg dit in Indi� geschiedt, is nog niet bekend; ook niet of nog andere insekten als bemiddelaar kunnen optreden, Om te zien of teeken (Ixodes) hiertoe in staat zijn,nbsp;nam ik eenige van die parasieten van een aan surra lijdenden osnbsp;(n�. 2) en zette die op een cavia. De meeste beten niet aan;nbsp;slechts vier zogen zich in de ooren der cavia vast. Deze laatstenbsp;geen surra. Ook een kleine soort luis, die op de huidnbsp;�''�an zieke cavia�s parasiteerde, bracht de ziekte niet over.

quot;) Eattentrypanosoma houdend rattenbloed was na een week besvaren bij kamer-temperatuur, nog infectieus. (Klonab.)

'). Brucb (in Afrika) bracht door middel van de Tsetsevlieg de ziekte over. Na voedering met surrabloed, nam hij na 46 uren nognbsp;levende parasieten waar in den snuit van de vlieg; na 118 uren nognbsp;in de maag. In de excreta der vliegen slechts doode parasieten.

Het spoedige afsterven der surra-parasieten is in zooverre van belang, dat het daardoor niet noodig is, de surra-cadaversnbsp;extra-diep te begraven of te verbranden.

Desinfectie van stallen, zooals men dat bij andere infectieziekten doet, is ook niet noodig. Een andere kwestie is, hoelang met surra besmette vliegen de buurt onveilig maken,nbsp;en andere dieren kunnen besmetten '), en hoever zich hetnbsp;jachtgebied van zoo�n vlieg uitstrekt. Dit is nog een tamelijknbsp;onopgeloste vraag.

Door uitrooken van den stal kan men trachten de vliegen te verdrijven-, terwijl het verder aanbeveling verdient eenigennbsp;tijd te wachten, voor men op dezelfde plaats weer paardennbsp;brengt.

Aan te raden is verder, de aan surra lijdende paarden (die toch zeker aan de ziekte bezwijken) af te maken; tenzij hetnbsp;mogelijk is, ze te deponeeren in een ruimte waar geen vliegen zijn. (Ik bewaarde mijn proefdieren steeds in een steenen, met gaas afgesloten vliegenvrije stal.)

De versche cadavers moeten ook tegen vliegen worden beschut: hetzij door toedekken, hetzij door besprenkelen metnbsp;stinkende olie.

�Kleuring der parasieten�. De gewone aniline kleurstoffen kleurden mijne trypanosomen tamelijk slecht; veel beter voldoet haematoxyline, waardoor do kernen donkerder wordennbsp;dan het lichaam der parasiet. De RoMAJfOWSKY�sche kleuringnbsp;zal zeker verre te verkiezen zijn, en ook veroorloven een bliknbsp;te werpen op de nog onbekende ontwikkelingsstadi�n vannbsp;de surra-parasiet. '�?)

*). Kemcner en Eamnowitscu int�ctoei-dcn gezonde ratten, door ze te laten bijten door vlooien, afkomstig van trypanosoma ratten.

�) Kem. en Eai!. gingen door middel van deze kleuring de ontwikkelings-gcschiedenis der rattentrypannsoma na.

DE VOORBEHOEDiNG IN DE VEEARTSENIJKUNDE

Sedert het paard, het rund en andere viervoeters tot huisdier zijn gemaakt, is hun beteekenis ten opzichte van het menschelijk bestaan eene gansch andere geworden. V��rnbsp;dien tijd leefde de mensch uitsluitend van de jacht en dennbsp;vischvangst en doodde al naar behoefte, van de in het wildnbsp;levende dieren. Slechts het vleesch werd gegeten en alleennbsp;daar, waar het ruwe klimaat eenige bedekking noodig maakte,nbsp;werden de huiden als zoodanig gebruikt.

Nadat ze in den rol van huisdier waren getreden, moest de mensch ze verzorgen en voeden. Buitengewoon ingewikkeldnbsp;was deze verpleging in den beginne echter nog niet Mennbsp;Het de kudden slechts grazen waar gras was en hield alleennbsp;toezicht, dat ze zich niet te ver verspreidden. De rijkdom diernbsp;volksstammen bestond dan ook in hoofdzaak in vee. Ik wijsnbsp;slechts op de desbetreffende mededeelingen in B�blia en in denbsp;geschiedenis van de Batavieren, toen vee of huiden dikwijlsnbsp;Gen aanzienlijk deel uitmaakte van de oorlogsbelastingen.

Intusschen moesten paard en rund, rij- draag- en trekdiensten verrichten. Aangezien er in verhouding tot de bevolkingnbsp;overvloed van vee was, werd er geen bijzondere zorg aannbsp;besteed; bezweken een of meer exemplaren, er was licht eennbsp;s-nder te krijgen.

Met het toenemen der bevolking steeg echter de waarde en werd het vee voor meer doeleinden gehouden. Om metnbsp;goed succes aan die andere bestemmingen (het ontwikkelennbsp;van groote snelheid bij paarden, het produceeren van veel

melk bij runderen), te kunnen voldoen, moest de wijze van veehouding langzamerhand verandering ondergaan, eene verandering, die als natuurlijk gevolg van de gewijzigde levenswijze der volkeren, slechts zeer geleidelijk tot stand kwam.nbsp;Zoolang deze nog als nomaden leven, kan de veeteelt onmogelijk op een hoogen trap staan. Hiermede wil ik geenszins zeggen, dat zwervende volksstammen geen goede paardennbsp;kunnen hebben. De geschiedenis leert het tegendeel, o. m.nbsp;stonden de Scyten bekend als een uitstekend ruitervolk, eenenbsp;reputatie, die ze wel in de eerste plaats te danken gehad zullennbsp;hebben aan hunne goede paarden. De wilde stoeterijen (nietsnbsp;anders was het toch) van de nomaden-stammen voorzagennbsp;nagenoeg uitsluitend in eigen behoefte. De handel in en denbsp;uitvoer van paarden was in de oudste tijden nog van geringenbsp;beteekenis.

Bij de meerbeschaafde volken met vaste woonplaatsen, bleef geen gelegenheid over om met de kudden het vrije veld innbsp;te trekken en wederom te verhuizen zoodra het voedsel opnbsp;was; daarbij het toenemen der bevolking maakte den bodemnbsp;te kostbaar om hem uitsluitend als weiland te gebruiken, zondernbsp;ooit te bemesten of op een andere wijze het produktievermogennbsp;te vermeerderen. De beschikbare grond moest met zorg wordennbsp;gecultiveerd om zooveel mogelijk menschen en dieren te voeden, want ten slotte is het toch onze moederaarde, die alnbsp;het voedsel, direct of indirect, moet leveren.

Het tot nog toe vrijwel in vrijheid levend vee nu werd in meer beperkte ruimten opgesloten of opgesteld. De menschnbsp;nam op zich het van voedsel te voorzien, maar ging daarentegen allerlei diensten vragen, opdat paard en rund zijn onderhoud zelf zou kunnen bekostigen. Eveneens werd ingegrepennbsp;wat betreft de voortplanting. Aan de vrije teelt werd paalnbsp;en perk gesteld, en deze vervangen door een beperkte teeltkeuze. Niet ieder mannelijk exemplaar werd meer in denbsp;gelegenheid gesteld zich voortteplanten (castratie) maar mennbsp;ging rekening houden met zijn eigenschappen en de te verwachten eigenschappen bij zijn nakomelingschap.

Of bij die huisdierwording het lot van paard en rund zooveel beter is geworden, wil ik in het midden laten. Vroeger

bezweken de zwakkeren als natuurlijk gevolg van den strijd om het bestaan, thans moet alles wat maar eenigsrins kannbsp;produceeren, werken en hard werken ook. De paarden voornbsp;huurrijtuigen, de renpaarden zoowel als het rund, dat tot eennbsp;�melkbron� is gemaakt, allen verkeeren ze in buitengewoonnbsp;tegennatuurlijke omstandigheden, die zich bij eerstgenoemdennbsp;maar al te zeer open baart in een te vroeg versleten zijn ennbsp;bij het renpaard en de melkkoe (van ik weet niet hoeveelnbsp;flesschen per dag) in de sterk verhoogde vatbaarheid voornbsp;allerlei ziekten.

�t Is juist de hooge waarde, die onze groote huisdieren langzamerhand hebben gekregen, welke den mensch bedachtzaam doet worden om ziekten en gebreken te voorkomen, ten eindenbsp;zich te vrijwaren voor eventueele finantieele verliezen. Nunbsp;IS het een onomstootelijke waarheid, dat het dier, hetwelk uitnbsp;zijn vrijen natuurstaat langzamerhand tot een cultuurproduktnbsp;is geworden, onder ongunstiger omstandigheden gaat verkeeren.nbsp;Een groot deel van de natuurlijke verweermiddelen zijn verloren gegaan en daarbij moet het allerlei diensten verrichten.nbsp;Waarvoor het oorspronkelijk niet bestemd was. Langzamerhandnbsp;is de mensch, meer uit eigenbelang dan wel uit andere overwegingen, er toe gekomen, om door goede zorgen zooveelnbsp;mogelijk ziekten en gebreken te voorkomen. Dit is echter nietnbsp;a-ltijd voldoende, vooral niet wat betreft de ziekten, die eennbsp;uitsluitend gevolg zijn van de huisdierwording. Ik wijs slechtsnbsp;op de gevolgen van overmatig gebruik, van het gedwongennbsp;leven in stallen, van het toedienen van ander dan het natuurlijke voedsel, van het eenzijdig ontwikkelen van enkele organennbsp;(renpaard en melkkoe), van het houden van veel vee in bepaaldenbsp;centra (spoelingsdistricten) en van het drukke veeverkeer.

Zoo werken vooral de twee laatste omstandigheden het uitbreken en verbreiden van besmettelijke ziekten niet weinig IQ de hand. Ik herinner slechts aan de geschiedenis van denbsp;laatste epizootic van runderpest in Nederland, hoe die doornbsp;buitenlandsch vee was binnengesleept en in de veerijke centranbsp;Van Z.-Hollend zooveel slachtoffers heeft gemaakt. Evenzeernbsp;'s de besmettelijke longziekte zoolang stationnair gebleven innbsp;het spoelingsdistrict.

Als laatste en niet onbelangrijke ziekteoorzaak in verband met de huisdierwording noem ik nog de gevolgen van een tenbsp;v�r gedreven veredeling, van een te eenzijdig nagestreefdenbsp;fokrichting, waardoor o. a. in Europa in vele landen het weerstandsvermogen en de vruchtbaarheid van de varkens zoo sterknbsp;is afgenomen. Voor andere huisdieren geldt dit hier en daarnbsp;ook, maar minder in het oog vallend. Wie echter sterk sprekendenbsp;feiten wil hebben, geef ik in overweging bij de Cynologennbsp;te biecht te gaan, die hebben de lijdensgeschiedenissen vannbsp;hunne edele rashonden voor het grijpen.

Heeft sedert het laatst van de vorige eeuw de veeartsenijkunde zich in de rij der wetenschappen een plaats veroverd en dank zij een rationeele beoefening van de anatomie, phy-siologie, geneesmiddelleer, hygiene en andere vakken, duizenden beoefenaren gevonden die met succes de meeste dierziektennbsp;hebben bestreden en daardoor de maatschappij voor grootenbsp;schade hebben gevrijwaard, toch moet in de eerste plaats hetnbsp;doel blijven, dierziekten te voorkomen en in de tweede plaatsnbsp;ze te genezen. Die taak is niet alleen aan de veeartsen opgelegd,nbsp;maar evenzeer aan een ieder die paarden, runderen of andernbsp;vee houdtnbsp;juist� noemen

herinnering te brengen, om de eenvoudige reden, dat er zeer veel en grof tegen gezondigd wordt. Een voorbeeld, datnbsp;binnen ieders opmerkingssfeer is gelegen, als hij tenminstenbsp;ooit in een van Java�s hoofdplaatsen is geweest. Hoe verklaart U het geren van de equipages over het harde plaveiselnbsp;aldaar? Loopen al die eigenaren van rijtuig-paarden aan dennbsp;leiband van hun inlandschen koetsier, die het �geurig� vindtnbsp;om een ander rijtuig � liefst op rondliggende asphaltstraten �nbsp;in een duizelingwekkende vaart voorbij te hollen, of is mennbsp;totaal blind voor het schoone van een flink vierkant dravendnbsp;span paarden ? Men zou het laatste moeten gelooven, afgaandenbsp;op het klein aantal behoorlijk dravende paarden, dat men hiernbsp;ziet, tegenover de honderdtallen, die in een leelijken drieslag voorbij cancanneeren. Het is jammer, maar waar, dat er in Indi�nbsp;al heel weinig gevoel bestaat voor het schoone in zake hetnbsp;tuigen van paarden en zeer kenschetsend is dan ook de

uitdrukking die ik onlangs hoorde, n.1. dat men in Indi� de paarden niet rijdt, maar drijft. Welke dan ook de ware redenen van dit drijven mogen zijn, de gevolgen blijven niet uit;nbsp;de dieren zijn v��r hun tijd versleten, omdat ze voor het mee-rendeel boven hun krachten zijn gebruikt. Schonk men meernbsp;aandacht aan het sierlijke en wat minder aan de snelheid � ennbsp;hier gaat het schoone zoo juist samen met het praktische � watnbsp;een kreupelheden en andere ziekten zou men niet voorkomen

Maar laat ik terugkeeren tot mijn eigenlijk onderwerp, tot de voorbehoeding in het algemeen. Steeds dient men hierbijnbsp;voor oogen te houden, dat onze huisdieren een bezitting, eennbsp;vermogen vertegenwoordigen voor den eigenaar zelf en gezamenlijk, een groot en belangrijk deel van het nationale kapitaalnbsp;vormen. Verliezen aan den veestapel toegebracht, doen dusnbsp;den nationalen rijkdom verminderen. Geen wonder derhalve, datnbsp;het Staatsbestuur aan deze aangelegenheid zijn aandacht geschonken heeft, algemeene maatregelen treft en voorschriftennbsp;uitvaardigt, alle met het doel om veeziekten (dus verlies vannbsp;nationaal kapitaal) te voorkomen. Hetzelfde doet de regeeringnbsp;immers evenzeer om ziekten van cultuur-gewassen tegen te gaan.

Het zal een ieder dnidelijk zijn, dat ik hier het oog heb op de bij de wet voorgeschreven bepalingen, om de besmettelijke veeziekte te bestrijden. Logisch is het, dat hierbij denbsp;belangen van den particulier moeten wijken voor die van hetnbsp;algemeen. Dat zulke maatregelen dikwijls inpopulair zijn, isnbsp;begrijpelijk, niet een ieder is geneigd zich ten nutte van hetnbsp;algemeen eenige opoffering te getroosten. De hulp van denbsp;gewapende macht is meermalen noodig geweest om de wettennbsp;in zake veeziekte te handhaven, ja, het is zelfs voorgekomennbsp;dat er menschenlevens aan werden opgeofferd. Ik verwijs hiervoor naar de geschiedenis van de veepest, (i)

/l). Bij den weinig ontwikkelden veehouder, kan men een lijdelijk, ja zelfs een actief verzet verklaren, zonder hot daarom te kunnennbsp;pardonneeren, maar hoe het te kwaliflceeren als personen die mennbsp;uit hoofde van hunne positie tot het ontwikkelde gedeelte van denbsp;maatschappij moot rekenen, paarden aan elkaar verkoopen op uitdruk-

Ten einde nu de voorgeschreven maatregelen te kunnen toepassen, heeft men in de eerste plaats deskundige ambtenaren noodig om de besmettelijke ziekte te kunnen constateeren en omnbsp;het bestuur met advies ter zijde te staan. In Nederland zijn ditnbsp;de districtsveeartsen, c.q. hunne plaatsvervangers en in Indi�nbsp;de Gouvernements-veeartsen. Om te kunnen ingrijpen, moetnbsp;men natuurlijk bekend zijn met het bestaan van een besmettelijke ziekte. Het bestuur moet daarom zoo spoedig mogelijknbsp;in wetenschap gesteld worden met het uitbreken, m.ai w. de houders of hoeders worden verplicht onmiddellijk kennis te gevennbsp;aan het hoofd van het bestuur, wanneer zich bij eenig stuk veenbsp;verschijnselen van een besmettelijke ziekte voordoen, waarna denbsp;deskundige ambtenaar een onderzoek kan instellen. Intusschennbsp;moet zulk vee al dadelijk van het overige worden afgezonderd.

Na verplichte aangifte volgt dus steeds afzondering van het zieke dier. De verdere maatregelen varieeren naar denbsp;omstandigheden, naar den aard der besmettelijke ziekte, naarnbsp;de wijze en uitgebreidheid van optreden en naar de inzichten,nbsp;die de wetgevende macht heeft gehad. Het is begrijpelijk,nbsp;dat ze voor de verschillende landen bij dezelfde ziekte uit-cenloopen. Dit hangt af van den veerijkdom, of er al ofnbsp;niet groote in-, uit- of doorvoer van vee is en dikwijls ooknbsp;van de geographische ligging van het land. In het algemeennbsp;zijn het echter de volgende:

1. nbsp;nbsp;nbsp;Opsluiten van ziek of verdacht vee gedurende korterennbsp;of langoren tijd.

3. nbsp;nbsp;nbsp;Het plaatsen van borden met den naam der ziekte opnbsp;erven of in weiden.

kelijke voorwaarde, dat de koop vernietigd wordt, als het dier kwaden droes heeft, waaruit blijkt, dat het zelfs in hun leekenoogen (ennbsp;terecht) verdacht van die ziekte was. Ik laat het oordeel aan den lezernbsp;over, onder opmerking, dat bij velen de besmettelijkheid en het gevaarnbsp;van deze ziekte pas tit bewustzijn komt, als hun eigen beurs bedreigdnbsp;wordt. Dan gaat hun ineens een licht op en blaken ze van ijver.nbsp;Of intusschen een spoorwagen en een stal in een gouvernementsnbsp;woning geinfecteerd zijn geworden, deert hun minder. Daarvoornbsp;hebben ze immers de genie en de paardenarts is wel zoo vriendelijk,nbsp;het ontsmetten van de tuigen onder zijn toezicht te laten verrichten.

4. nbsp;nbsp;nbsp;Het verbod van invoer en uitvoer van vee, bepaaldenbsp;voorwerpen en produkten naar stallen of weiden of innbsp;een bepaalden z. g. verboden kring (dit kan zich zelfs uitstrekken over mensehen en honden).

5. nbsp;nbsp;nbsp;Belemmering van het vee-verkeer door het verbiedennbsp;van veemarkten en het uitoefenen van controle op die markten.

6. nbsp;nbsp;nbsp;Het sluiten der grenzen of beperkte toelating, door hetnbsp;toepassen van quarantaine-maatregelen, het onderwerpen aannbsp;een onderzoek in een bepaalde richting (tuberculine- of mal-le�ne-inspuiting) of het alleen toelaten voor de slachtbank,nbsp;het moeten voorzien zijn van een bewijs van herkomst metnbsp;gezondheidsattest.

7. nbsp;nbsp;nbsp;Het af maken � na onteigening � van ziek en soms zelfsnbsp;van verdacht vee.

8. nbsp;nbsp;nbsp;Het vernietigen en verbranden van cadavers of deelennbsp;daarvan, het desinfecteeren van stallen, stalbehoeften, klee-deren, mestvaalten, spoorwagens enz. kortom, het doodennbsp;van smetstof op uitgebreide schaal en op allerlei wijzen.

Nu kunnen in bijzondere gevallen nog allerlei maatregelen, h. V. het muilbanden van honden en het dooden van onbeheerde en losloopende honden, voorgeschreven worden. Denbsp;ffieest belangrijke heb ik echter aangegeven, alleen moet iknbsp;hier nog aan toevoegen de in den laatsten tijd getroffen inen-tingsmaatregelen. Wanneer ik zeg in den laatsten tijd, dannbsp;heb ik uitsluitend het oog op de veeartsenijkunde, immersnbsp;hij den mensch is de inenting tegen de pokken reeds eennbsp;eeuw bekend.

Onder dit inenten versta ik het inspuiten, ook wel eens inwrijven � dus in het bloed brengen � van smetstof, verzwakte smetstof, stofwisselingsprodukten van de ziekmakendenbsp;bacteri�n, bloedserum van een dier, dat de ziekte heeft doorstaan of van andere vloeistoffen (galvloeistof) en weefseldee-len van een aan die ziekte lijdend of gestorven dier (ruggemergnbsp;hij hondsdolheid), ten einde de inge�nte exemplaren onvatbaarnbsp;fe maken of wel de ziekte bij eventueele besmetting of reedsnbsp;plaats gehad hebbende besmetting milder te doen verloopen.

Zooals men ziet, hebben al deze maatregelen ten doel om 4e besmettelijke ziekte tot een enkelen stal of een bepaald ge-ni. XIII, Afl. r.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;5

bied te beperken; dus de verspreiding tegen te gaan en daarbij tevens de smetstof te vernietigen en door de entingen te voorkomen dat zij een bodem vindt, geschikt tot verdere voort-woekering.

Niet bij alle besmettelijke ziekten wordt door den Staat ingegrepen. Onder haar bemoeienis vallen slechts die, welke de wetgever belangrijk acht. Dat deze lijst van ziekten innbsp;den loop der tijden een wijziging kan ondergaan, is duidelijk.nbsp;In Nederland vallen o. a. de tuberculose van het rundvee,nbsp;het besmettelijk verwerpen der koeien, en de infectieuse diar-rhee van de kalveren niet onder de officieele besmettelijkenbsp;ziekten en wordt het geheel aan het particulier initiatief overgelaten om zich voor verliezen aan deze ziekten te hoeden.

Het ligt geenszins in mijne bedoeling de hier in Indi� geldende voorschriften bij de besmettelijke ziekten allen tenbsp;bespreken of aan een kritische beschouwing te onderwerpen,nbsp;toch kan ik niet nalaten om even de aandacht te vestigennbsp;op de wijze van bestrijding van de voornaamste infectieziekte bij de paarden, nl. van den kwaden droes. Waar hetnbsp;in Europa en zeer zeker in Nederland geen bijzondere moeitenbsp;heeft gekost om deze te bestrijden en bijna uit te roeiennbsp;(het meerendeel der geconstateerde gevallen is bij voor denbsp;slachtbank ingevoerde paarden), gaat dit in Indi� veel moei-lijker en maakt deze ziekte jaaidijks een groot aantal slachtoffers. Tot zulke goede resultaten als in patria zal men hiernbsp;met de beste organisatie wel nooit komen. Men kan nietnbsp;over zulk een groot aantal veeartsen beschikken en daarbijnbsp;men heeft niet zulke krachtdadige voorschriften. In Nederlandnbsp;onteigent men de zieke paarden, maakt ze af en vergoedt denbsp;halve waarde, die ze zouden hebben indien ze gezond waren.nbsp;Hier is men daartoe niet gerechtigd; het gouvernement deinstnbsp;daarvoor terug en wel in hoofdzaak om zuinigheidsredenennbsp;en verliest uit het oog, dat de schade door deze ziekte aangebracht, wel degelijk groot genoeg is om zich eenige finantieelenbsp;opofferingen tot haar bestrijding te mogen getroosten. Doornbsp;het toekennen van een schadevergoeding heeft men niet datnbsp;lijdelijk verzet en werkt men de aangifte in de hand. Iknbsp;stel echter de vraag of het wel noodig is om de halve waarde

te vergoeden. Moet men het uitsluitend beschouwen als een aanmoedigingspremie op de vei�plichte aangifte of wel alsnbsp;een schadeloosstelling aan iemand, dien het ongeluk heeft, datnbsp;zijn paard kwaden droes krijgt? Mijn redeneering is deze:nbsp;Een paard aan deze ziekte lijdende, heeft absoluut geen waarde,nbsp;zoolang ze in de praktijk niet geneeslijk blijkt. Wie in Nederlandnbsp;wil het koopen, wie het gebruiken en zijn andere paarden, stallen en tuigen besmetten ? Niemand ! Het Nederlandsche Gouvernement onteigent, maakt af en geeft geld toe. Het Indische verbiedt het gebruik op den openbaren weg en het samenbrengennbsp;met andere paarden. Maar heeft een dier, dat dusdanig opgesloten moet worden, dan wel waarde? Behalve een inlander is ernbsp;eveneens niemand, die het wil koopen en als hij het koopt,nbsp;mag hij het niet eens vervoeren .. . Maar helaas, de ambtenarennbsp;die hiervoor moeten waken, hebben maar ��n paar oogen ennbsp;kunnen onmogelijk alles zien.

Een nauwgezette toepassing van de voorschriften maakt zoo�n paard dus waardeloos. Het wordt een doodeter. Nu moetnbsp;men toch aannemen, dat die voorschriften er zijn om opgevolgdnbsp;te worden. Waarom dan eigenaar dan niet verplicht zoo�nnbsp;dier af te maken en het op deze wijze de gelegenheid tenbsp;ontnemen half genezen in de kampong terug te keeren om laternbsp;Weer op te duikelen en schijnbaar genezen overal andere paarden te besmetten?

Maar de vergoeding, die men zou moeten geven! Vergoeding ? Omdat men in het algemeen belang een waardeloos dier op-rmmt, wijl het gevaar voor de omgeving, voor de maatschappijnbsp;oplevert ? Ziet dat wil er bij mij niet in, tenzij men mij denbsp;praktische geneeslijkheid van deze ziekte aantoont. Een misdadiger maakt men ook onschadelijk door hem op te sluiten,nbsp;ja- zelfs door hem het leven te benemen. Neemt het Gouvernement dan de zorg voor zijn gezin op zich? Het denktnbsp;nn niet aan ! Dit moet zich maar redden, al was die misdadiger ook man en vader, die de kost voor de zijnen moestnbsp;�'verdienen. En nu deinst men terug voor den maatregel om eennbsp;�waardeloos dier met een voor mensch en paard gevaarlijke infectieziekte op te ruimen zonder schadevergoeding.

ongeneeslijke hart- of nierziekte krijgt en al etende afsterft? Evenzeer is het een ramp als mijn paard kwaden droes krijgt.nbsp;En zou ik dan aanspraak op vergoeding kunnen maken als denbsp;Staat het opruimen van een volgens de vigeerende voorschriftennbsp;waardeloos geworden dier, uit een oogpunt van algemeennbsp;belang op zich neemt en bespoedigt ? Ik meen, dat een iedernbsp;de finantieele nadeelen in dit geval evenzeer zelf moet dragen.nbsp;Dit zal tot voorzichtigheid manen en den handel in allerleinbsp;uitschot doen verminderen. Wie een goed paard koopt waarvannbsp;hem de herkomst bekend is, zal al weinig gevaarloopen, dat hetnbsp;zich op een goeden dag met kwaden droes meldt. Zoo zal ik nimmer een paard koopen, dat op expeditie is geweest. In eennbsp;jaar tijd zijn door mij te Soerabaja maar twee gevallennbsp;geconstateerd. Het waren beide ofEcierspaarden, het eene wasnbsp;lang op Lombok geweest en het andere had deelgenomen aannbsp;de Pedir-expeditie. Nadere toelichting van dit merkwaardigenbsp;feit is overbodig.

Of het toekennen van een geringe vergoeding, b. v. voor de de huid, niet gunstig zou werken, wil ik in het midden laten,nbsp;maar dat het in strijd zou zijn met ons rechtsgevoel, om dierennbsp;aan deze ziekte lijdende in het algemeen belang zonder schadevergoeding af te maken, kan ik niet beamen en wel om de eenvoudige reden, dat ze ^absoluut waardeloos zijn (de huidnbsp;misschien uitgezonderd) en steeds gevaar opleveren voor denbsp;omgeving.

HET EEN EN ANDER NAAR AANLEIDING VANEN BETREFFENDE DE TENTOONSTELLING VAN PAARDEN,

DEN 25- EN 26o^ DECEMBER 1899 GEHOUDEN TE BANDOENG-

In den jaargang 1890 dezer Bladen werd een overzicht gegeven van de in den loop dezer eeuw door het Gouvernement aangewende pogingen om het Indische paardenrasnbsp;te verbeteren of althans den achteruitgang te stuiten. Wenbsp;leeren daaruit, dat het steeds bij een zeer zwak streven geblevennbsp;is, dat nu eens meer speciaal ten doel scheen te hebben,nbsp;bepaalde personen aan een goed baantje te helpen, dan weernbsp;eene liefhebberij was van enkele ambtenaren, waardoor de verkregen resultaten, indien hierop te bogen viel, bij hun aftredennbsp;al zeer spoedig weer verloren gingen. Uit de heele geschiedenisnbsp;leert men, dat de zaak van regeeringswege steeds met denbsp;grootste onverschilligheid werd behandeld. Wanneer er eensnbsp;door den een of ander, die zich, hetzij uit eigenbelang, hetzijnbsp;uit liefhebberij, voor het Indische paardeni'as interesseerde, opnbsp;een geschikt oogenblik hieromtrent voorstellen werden gedaannbsp;of wel, deze personen van invloed voor de zaak wist te winnen,nbsp;dan werden er eens weer eenige duizenden guldens voor ditnbsp;doel toegestaan. Hoe die aangewend zouden worden, werdnbsp;grooteudeels aan de plannenmakers overgelaten. Dat voornbsp;het fokken van goede paarden ve.el kennis vereischt wordtnbsp;en het besturen eener stoeterij ter verbetering van een paar.nbsp;denras maar niet aan den eersten den besten kan wordennbsp;overgelaten, scheen bij de Regeering niet op te komen. Innbsp;het kort blijkt uit de geheele geschiedenis, dat het dernbsp;Regeering tot voor betrekkelijk korten tijd nimmer ernst,nbsp;geweest is om iets van belang voor paardenfokkerij en veeteeltnbsp;lo doen. De som, die er jaarlijks voor werd uitgetrokken

was zoo gering, dat er voor den grooten veestapel van Ned.-Indi� werkelijk niets van belang mee gedaan kon worden, waarschijnlijk reden waarom het geld slechts zoo 'n beetjenbsp;verdeeld werd onder race-clubs, ten behoeve van harddraverijen,nbsp;tentoonstellingen, enz. De post pareerde dan ook zeker meernbsp;op de begroeting om het idee te geven, dat steeds de aandacht ook op den veestapel gevestigd was, dan om er werkelijk iets goeds mee te doen. Te meer verwekt dit verwondering, omdat de geheele bevolking bijna uitsluitend vannbsp;landbouw en veeteelt bestaat en men dus zou veronderstellen,nbsp;dat deze een eerste punt van regeeringszorg zouden uitmaken,nbsp;al was het slechts uit eigenbelang geweest, De geschiedenisnbsp;leert ons echter, dat men daar nimmer over gedacht schijntnbsp;te hebben en zoo verkeert Indi� thans in een� toestand, datnbsp;paarden- en veerassen van veel mindere qualiteit zijn dannbsp;in vroegere jaren. Terwijl in alle beschaafde landen dernbsp;wereld juist op dit gebied een enorme vooruitgang is tenbsp;constateeren, zien we hier achteruitgang. Terwijl men innbsp;Australi� in betrekkelijk korten tijd veerassen wist in hetnbsp;leven te roepen van .zoo uitstekende qualiteit, dat er thansnbsp;voor millioenen aan levend vee en dierlijke producten wordtnbsp;uitgevoerd, heeft in onze bezittingen slechts invoer plaats.nbsp;De toestand is dus treurig en dit springt het meest in hetnbsp;oog, wat de paarden betreft, daar hiermede het leger gere-monteerd moet worden en dus de achteruitgang meer aannbsp;het licht komt.

Nadat in 1879 de plannen tot oprichting eener stoeterij op het schiereiland Malossoro wederom jammerlijk misluktnbsp;waren, werd gedurende geruimen tijd absoluut niets meernbsp;tot verbetering van den paardenstapel beproefd, totdat wenbsp;thans aan den vooravond schijnen te staan van beterenbsp;toestanden op dit gebied en het stelselloos proefnemen ennbsp;liefhebberen schijnt te zullen plaats maken voor een daadwerkelijk en stelselmatig ingrijpen. Nadat reeds gedurendenbsp;de laatste 15 jaren de veeartsenij kundige dienst langzaamnbsp;maar zeker werd uitgebreid en verbeterd, werd deze in denbsp;laatste twee jaren gereorganiseerd, op welke reorganisatienbsp;de kroon werd gezet door de onlangs plaats gehad hebben-

de benoeming van een inspecteur van dezen diensttak, zoodat deze niet meer als een schip zonder roer is, doch volgens eennbsp;vast programma als ��n lichaam kan werken en aldus ooknbsp;dienstbaar gemaakt kan worden aan de verbetering van paardenfokkerij en veeteelt. Een nitvloeisel hiervan was de tentoonstelling te Bandoeng gehouden.

In 1896 was n.1. bij de Regeering het plan gevormd om de zaak der paardenfokkerij zelve ter hand te nemen evenalsnbsp;zulks in Europa geschiedt, eenigszins gewijzigd naar de toestanden alhier, n.1. door goede dekhengsten aan de bevolkingnbsp;fe verschaffen en deze onder deskundig toezicht te houden.nbsp;De proef werd op betrekkelijk kleine schaal begonnen, hetgeen,nbsp;de vele teleurstellingen van vroegere jaren in aanmerkingnbsp;genomen, zeker gewenscht was.

Door de medewerking van het Legerbestuur konden in 1896 15 van de beste 4- en 5-jarige hengsten uit het remontedep�tnbsp;te Poerabaija worden uitgezocht en werden deze aan ter goedernbsp;Haam en faam bekend staande inlanders in de Preanger-Regentschappen afgestaan voor f 300.� per stuk, in 5 jarennbsp;Hf te betalen, onder � voorwaarde, dat ze gedurende dien tijdnbsp;Hitsluitend als dekhengsten moesten gebezigd worden tegennbsp;Hen matig dekgeld en onder voorwaarde, dat ze bij verwaar-loozing, door de Regeering zouden teruggenomen worden. Hetnbsp;toezicht en de controle werd opgedragen aan den Gouvernements-veearts te Bandoeng, door wien tevens registers moestennbsp;Worden aangelegd en bijgehouden van alle plaats gehad hebbende dekkingen en daaruit gevolgde geboorten. Een gedeeltenbsp;der afstammelingen dezer hengsten nu werd ons op genoemdenbsp;tentoonstelling vertoond, alsmede de 15 stamvaders, van welkenbsp;er sedert 1896 twee waren afgevallen en door anderen vervangen.

Ie rubriek. Dekhengsten. Dit waren de voornoemde 15 stuks; 12 hiervan zijn werkelijk prachtexemplaren van Sandel-Woods, waar, behalve de rasgebreken, zeer weinig op viel aannbsp;te merken; allen verkeerden in uitmuntenden voedingstoestand,nbsp;Waaruit bleek, dat de verpleging eene zeer goede geweest isnbsp;Enkel de gangen konden bij het meerendeel beter zijn, hetgeennbsp;blijkbaar te wijten was aan onvoldoende doelmatige beweging.

Te verwonderen is dit niet, daar men natuurlijk niet verwachten kan, dat inlanders, die over het algemeen niet veel verstand van verpleging hunner paarden hebben, dit in eensnbsp;in alle opzichten goed zouden doen.

Van de drie overigen was ��n een Makassaar, die wat meer temperament kon hebben en wat licht van beenen was, overigensnbsp;een goed paard.

De tweede was een zeer sierlijke Sandelwood, die echter eveneens te fijne beenen had, terwijl de derde wat korter in denbsp;lenden kon zijn. Dit paard verkeerde in minder goedennbsp;voedingstoestand dan de overigen en was ook niet mooi glanzendnbsp;van haar.

De algemeene indruk was zeer gunstig, zoowel wat qualiteit der paarden als wat de verpleging aangaat. Dit laatste isnbsp;een punt van groot belang, daar v��r de proefneming juistnbsp;de vi'ees bestond, dat de zaak misschien zou mislukkennbsp;door slechte verzorging der paarden.

Dat de dieren na gedurende 3 jaren door inlanders verzorgd te zijn, allen in zeer goeden staat konden worden voorgebracht,nbsp;bewijst, dat, wanneer de zaak goed wordt aangepakt, ook metnbsp;inlanders veel te bereiken is.

2e rubriek. Hengstveulens van fi/j tot 2 jaar. Voorgebracht werden 37 stuks; de algemeene indruk dezer groep was zeernbsp;gunstig, ook uit den voedingstoestand bleek, dat de dieren goednbsp;onderhouden waren. Eene militaire commissie, op het terreinnbsp;aanwezig om te zien, of er geschikte troepenpaarden onder denbsp;tentoongestelde dieren zouden zijn, achtte er van deze groep 13nbsp;zeer geschikt om voor het remontedep�t te worden aangekocht�nbsp;De hoofdfout van het meerendeel was een minder mooi kruis,nbsp;dat te kort en eenigszins afhangend is.

3e rubriek. Merrieveulens van D/.j tot 2 jaar. Aanwezig waren 14 stuks. Eigenaardig was het, dat deze geheele groepnbsp;veel minder was dan de vorige ; bijna zonder uitzondering warennbsp;de dieren te fijn van beenen en te lang van rug en lendennbsp;met slechte aanhechting aan het kruis, dat evenals bij denbsp;eerste te kort en afhangend was.

Bij deze waren de gebreken der moeders in veel sterkere mate overgebleven dan bij de hengstveulens, zoodat we hier

dus waarschijnlijk door toevallige omstandigheden de minder goede exemplaren op de tentoonstelling te zien kregen, daarnbsp;het niet is in te zien, waarom de merrieveulens allen mindernbsp;goed zouden zijn dan de hengstveulens.

De 4e rubriek bestond uit 16 hengstveulens van 1 �, D/j jaar. Ook deze waren minder goed dan de tweejarigen;nbsp;ongeveer de helft vertoonde de in de vorige groep genoemdenbsp;gebreken in vrij sterke mate. Een zevental exemplaren wasnbsp;daarentegen vrij goed gebouwd en beloofden zij tot goedenbsp;paarden te zullen opgroeien.

In de 5e groep werden ons 9 merrieveulens van 1 tot 11/, jaar vertoond. In tegenstelling met de oudere zusters warennbsp;deze exemplaren bijna zonder uitzondering goed te noemen.nbsp;Zoowel beenwerk als lendenen en kruis waren hier veel beternbsp;dan bij de oudere merrieveulens.

Vervolgens kwamen aan de beurt 6 representanten der 6e rubriek hengstveulens van 1 jaar en daar beneden. Dezenbsp;groep maakte geen schitterenden indruk, daar ze allen de reedsnbsp;meermalen genoemde gebreken in vrij sterke mate vertoonden.nbsp;Dit was te meer te bejammeren, omdat er een betrekkelijknbsp;groot aantal veulens van dezen leeftijd was en men dus zekernbsp;veel betere exemplaren had kunnen inzenden.

De 7e en laatste groep bestond uit 9 merrieveulens van 1 jaar en daar beneden. Ze maakten een veel beteren indruknbsp;dan de hengstveulens van dezen leeftijd. Van de 9 stuksnbsp;waren er 6 die tot goede fokmerries beloven op te groeien,nbsp;de drie overigen vertoonden reeds eenigszins de gebrekennbsp;in bouw die aan de Preangerpaarden voor het meerendeelnbsp;eigen zijn.

In het geheel werden ons dus vertoond, behalve de 15 dekhengsten, 91 veulens, uit alle afdeelingen, waar hengstennbsp;gestationneerd waren, bijeengebracht. Neemt men in aanmerking, dat deze veulens gefokt waren bij de gewone aannbsp;dessalieden toebehoorende Preanger-merries, dan mag mennbsp;het verkregen resultaat zeker zeer gunstig noemen. Waar tochnbsp;het vrouwelijk fokmateriaal bepaald van inferieure hoedanigheid is, mag men van eene eerste generatie veulens nog geenenbsp;groote verwachtingen koesteren, hoe goed de hengsten ook

zijn. Dat hier dns van 37 voorgebraehte hengstveulens er 13 geschikt geoordeeld werden door de militaire commissie voornbsp;het remontedep�t, bewijst, dat het hier gevolgde stelsel veelnbsp;voor de toekomst belooft.

Hieruit toch blijkt, dat deze eerste generatie veulens reeds beter is dan het gros der op Java aangevoerde overwalschenbsp;paarden, waaronder men nimmer 34 % voor de remonte geschiktnbsp;gekeurde paarden aantreft.

Als curiositeit, waaruit blijkt, hoewel kwaad dikwijls gesticht wordt door het liefhebberen op een gebied, waarvan men geennbsp;genoegzame kennis heeft, verdient nog vermelding, dat denbsp;hengst, dien door de jury de eerste prijs werd toegekend, innbsp;de afdeeling, waar men hem het eerst als dekhengst had willennbsp;stationneeren, was geweigerd, omdat de Assistent-Resident diernbsp;afdeeling hem niet mooi genoeg en ongeschikt als dekhengstnbsp;vond. Van dezen hengst bleken op de tentoonstelling aanwezignbsp;te zijn 10 afstammelingen, waarvan er 7 werden bekroondnbsp;en wel 4 met eerste prijzen. Geen der andere hengsten hadnbsp;een zoo groot percentage bekroningen onder zijne afstammelingen, waaruit dus overtuigend bleek, dat het dier den hemnbsp;toegek enden eersten prijs ten volle verdiende.

Ten slotte zij nog vermeld, dat het geheele aantal geboren veulens, door de genoemde hengsten sedert 1896 verwekt,nbsp;ruim 800 stuks bedraagt, hetgeen dus 18 per jaar en pernbsp;hengst zou zijn. Dit is zeker niet zeer veel; men moetnbsp;hierbij echter niet vergeten, dat toen de proef begonnen werd,nbsp;de bevolking, op enkele uitzonderingen na, nog in het geheelnbsp;niet gewoon was, hare merries door bepaalde hengsten te doennbsp;dekken en daarvoor het geschikte oogenblik uit te kiezen, zoodatnbsp;het eerste jaar zeer weinig merries gedekt werden en het percentage der bevruchtingen zeer klein was. Het tweedejaar wasnbsp;dit reeds aanmerkelijk beter en het laatste jaar was dit getalnbsp;nagenoeg verdubbeld, terwijl het percentage der bevruchtingen)nbsp;wanneer ik mij wel herinner, 55 % bedroeg. Ook dit is dusnbsp;nog onvoldoende, doch ieder, die met do inlandsche paarden,nbsp;fokkerij een weinig bekend is, zal het zeker reeds zeer bevredigend vinden. Dit cijfer zal verder zeker van jaar tot jaarnbsp;verbeteren, nu men de fokkers er zooveel mogelijk aan went.

hunne merries v��r den 9egt;� dag na het veulcnen opnieuw bij den hengst te brengen.

Uit het voorgaande geloof ik dus te mogen besluiten, dat men thans op den goeden weg is en dat, wanneer in dezenbsp;richting consequent wordt doorgegaan en het aantal goedenbsp;hengsten langzamerhand voldoende wordt uitgebreid, men nietnbsp;behoeft te wanhopen aan de mogelijkheid, het paardenras innbsp;Ned-Indi� evengoed te kunnen verbeteren als zulks in Europanbsp;het geval is.

HARTAANDOENING BIJ COURSEPAARDEN (COEUR FORCE).

Sprekende van renpaarden zegt men �II manque de coeur�, welke uitdrukking juister is, dan men wel veronderstelt,nbsp;aangezien ze terecht te kennen geeft, dat er een meer ofnbsp;minder ernstige hartaandoening aanwezig is. Men bezigtnbsp;ze in het algemeen bij goedgebouwde paarden met flinkennbsp;galop, die evenwel niet in staat zijn om te winnen, zoodranbsp;ze een ernstigen mededinger hebben te verslaan. Ze zijnnbsp;b. V. aan het hoofd en schijnbaar hun tegenstanders de baas,nbsp;maar zoodra deze naderen en de jockey hen aanspoort omnbsp;de leiding te blijven houden, reageeren ze plotseling nietnbsp;meer op dit aandrij ven en verliezen de leiding. Past de jockeynbsp;een andere methode toe, door ze achter te houden, dan isnbsp;hun gang blijkbaar vrij en gemakkelijk; wil hij echter tegennbsp;het einde de andere paarden passceren, zoo leggen ze denbsp;ooren in den nek en blijven achter. Voor menigeen gevennbsp;zulke paarden bewijzen van een slechten wil, voor mij (Cagnyjnbsp;echter zijn ze ziek.

Men zegt ook dat ze capricious zijn, wat verklaarbaar is, want ze maken mooie courses, wanneer ze geen mededingersnbsp;hebben, die de uiterste krachtsinspanning vordert

Dit gebrek nu openbaart zich niet bij allen op hetzelfde tijdstip.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Sommigen hebbennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;als veulennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�n gedurendenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;de africhtingnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�n gedurende de training allesnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;beloofd, maarnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;toonen

hun onvermogen reeds bij nbsp;nbsp;nbsp;hun eerstenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;deboucheeren,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;terwijl

het bij nbsp;nbsp;nbsp;anderen zich pasnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;openbaart,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;wanneer zij lang en

zwaar hebben moeten kampen. Rekening houdende met den vermoedelijken grondslag van dit lijden, geloof ik, datnbsp;het analoog is, met wat men bij den mensch coeur forcenbsp;noemt, een aandoening veelvuldig voorkomend bij personen.

Als men de omstandigheden overweegt, waaronder het trainen geschiedt, wordt deze hypothese zeer waarschijnlijk.

Het veulen, voor de renbaan bestemd, verlaat de stoeterij op een leeftijd van 18 maanden; zijn dressuur is dan nauwelijksnbsp;begonnen en komt het nu in geheel andere omstandigheden.

In plaats van met de andere veulens in de weide te loopen, wordt het twee-en-twintig uren van het etmaal in een boxnbsp;opgesloten; als het de box verlaat, krijgt het een zadel opnbsp;den rug en bijzetteugels aan, wordt het met een kaptoom bedwongen en moet zich in draf en galop in een cirkel bewegen,nbsp;aangedreven als het wordt door een zweep. Het angstigenbsp;veulen doet wat van hem verlangd wordt en houdt pas haltnbsp;als het hem aan adem ontbreekt.

Het is overdekt met zweet en profiteert men van het oogenblik dat het halt houdt, om het van hand te doen veranderen. Na eenige dagen als de schrik er wat uit is, wordtnbsp;het door een ruiter bestegen en de galop begint op nieuw.nbsp;Men begrijpt, dat bij deze jonge, sterk impressionnabelenbsp;dieren deze wijze van oefening reeds voldoende is om eennbsp;coeur force te voorschijn te roepen. Overigens moet ik toestemmen, dat sommige entraineurs reeds een verstandigernbsp;methode van africhting in toepassing brengen.

Zoodra ze gewoon zijn aan het dragen van een ruiter, wordt de toestand gunstiger en worden ze nu geleidelijk geoefend,nbsp;met het doel om het spierstelsel te ontwikkelen, eene periode van africhting die ongeveer de geheele maand Octobernbsp;duurt. In November wordt de arbeid vermeerderd. De veulensnbsp;zijn getraind alsof ze weldra moeten loopen. In werkelijkheidnbsp;kunnen ze in Frankrijk pas in de maand Augustus d.a.v.nbsp;op de baan verschijnen en zijn dan ongeveer dertig maanden oud.

Het zou derhalve verstandig zijn zo van midden December tot April rust te geven en ze alleen zooveel te doen bewegennbsp;*ils noodig is voor oen goede ontwikkeling. De entraineursnbsp;weten dit zeer goed, maar de meeste eigenaren denken ernbsp;anders over. Zij willen v��r de belangrijke courses nauw-

keurig do waarde van al hun veulens weten, ze naar hun krachten rangschikken en vermeerderen daarom den trainings-arbeid. Tegen den 9'��quot; December worden de in eiken stalnbsp;aanwezige jonge paarden verdeeld in groepen van 8�10. Zijnbsp;worden bestegen en moeten een proefloop doen, maar juist ditnbsp;probeeren is veel vermoeiender dan een wedloop zelf en vooralnbsp;geldt dit voor zulke jonge dieren.

Bij een course, waar werkelijk gestreden moet worden, geschiedt dit tegen het einde tusschen de twee of drie eersten. Een jockey, die merkt dat hij kan winnen, eischt gewoonlijknbsp;niet meer dan het noodige. Bij een proefloop daarentegen isnbsp;dit anders; ieder veulen moet nauwkeurig toonen hoeveelnbsp;snelheid het ontwikkelen kan. Waar ook zijn plaats is, metnbsp;behulp van spoor en karwats wordt de uiterste krachtsinspanning tot het einde toe ge�ischt. Komt het voor, dat een veulennbsp;minder presteert, dan men verwacht heeft, zoo wordt het nanbsp;een tiental dagen op nieuw aan een dergelijke proef onderworpen. Men zal mij toegeven, dat zulk een wijze van doennbsp;de beste predisponeerende en determineerende oorzaak is, voornbsp;wat men noemt �coeur forc�.

Voor de andere paarden zijn de werkelijke omstandigheden waaronder gereden wordt, eveneens slecht. Tegenwoordig,nbsp;wat ook do op het programma vermelde afstand moge zijn,nbsp;zegt bijna iedere eigenaar aan zijn jockey, dat hij een afwachtende houding moet aannemen en slechts snelheid van zijnnbsp;paard moet eischen gedurende de laatste ,500 M. voor dennbsp;eindpaal. Alle jockeys krijgen dezelfde opdracht, zoodat eennbsp;course van 2500 of 3000 M., voor het grootste gedeelte in eennbsp;betrekkelijk langzaam tempo wordt gereden en werkelijk slechtsnbsp;gerend wordt over de laatste 800 M. Maar wat leert nunbsp;veelvuldig de praktijk: een jockey weet dat het zijn paard aannbsp;snelheid ontbreekt, drijft het daarom reeds vroeger aan ennbsp;krijgt zoodoende een voorsprong van eenige paardlengten;nbsp;de anderen verrast en hem de leiding niet willende laten,nbsp;zetten plotseling hun dieren aan en eischen momentaneel denbsp;uiterste inspanning.

Na afloop vergeten de eigenaren hun eigen lastgeving en allen uiten dezelfde klachten; �dc rit was valsch,� zeggen zc,

�er was geen gang in, mijn paard is verrast en bij den eindspurt gehinderd geworden�.

Nog een ander geval. In ��n nummer loopen twee of drie paarden van gelijke krachten. De gegeven orders zijn dezelfde : �Let op dien of dien concurrent en houd je niet bezig metnbsp;de anderen�. De jockeys doen dit, blijven bij elkaar zoodat ernbsp;eveneens in een betrekkelijk langzaam tempo gereden wordt.nbsp;Intusschen is een middelmatig paard in snellen gang gezet, ennbsp;krijgt daardoor een voorsprong van 20 tot 30 paardlengten.nbsp;Tegen het einde maken de jockeys zich echter ongerust, zij begrijpen dat van inhalen geen sprake meer is en de gegeven ordersnbsp;zijn stellig. Eindelijk neemt een van hen een besluit, drijft zijnnbsp;dier met zweep en spoor aan, de andere volgen, het middelmatige paard wint en het publiek juicht. Later is men nognbsp;verbaasd, dat onder de goede, op deze wijze geslagen paardennbsp;er een is, dat plotseling �op� blijkt te zijn.

De auscultatie van het hart heeft mij in deze gevallen nog geen juiste indicaties gegeven en mis ik voor het overige,nbsp;wat de hartaandoeningen betreft, het noodige vertrouwen innbsp;mijn kennis om een positieve uitspraak te doen, omtrent dennbsp;waren aard van deze. Ik onderzoek een dergelijk paard in rust,nbsp;vervolgens nadat het wat gestapt heeft, dan na een korten drafnbsp;om, na eenige minuten rust, het ondei'zoek te herhalen. Eveneens onderzoek ik vergelijkendor wijze een paard, dat alsnbsp;gezond bekend staat en bepaal ik me alleen tot het constateerennbsp;Van verschillen.

De aandoening is niet ongeneeslijk, als ze niet te sterk geprononceerd is, ze kan genezen; echter moet men geduld hebben. Tijd en methodische arbeid kunnen het dier weer geschikt maken voor de baan, z�� zelfs, dat het weer kan winnen.

Ik deel hier een paar gevallen uit mijn geheugen mede. De merrie La Jota heeft veel geloopen en verscheidenenbsp;prijzen gewonnen, maar is gevallen in de categorie van denbsp;paarden die, zooals men dit noemt, �op� zijn. Ze komt nietnbsp;meer uit en bij gelegenheid dat ik de pezen aan de voor-beenen in behandeling had, viel het volgende onder mijnenbsp;aandacht: als ze het hoofd naar beneden brengt om te drinken,nbsp;loopen de twee halsaders over hun geheclo lengte ter dikte

van een duim op en vertoonen een weinig veneuse pulsatie. De auscultatie leverde niets op. Ik was echter niet in denbsp;gelegenheid het hart te onderzoeken na beweging. Later werdnbsp;La Jota weer in training genomen en verscheen in militairenbsp;courses.

Eenige jaren geleden presenteerde men mij een groote merrie van vijf jaar, die men aan influenza lijdende, dacht.nbsp;Ze loopt langzaam met het hoofd naar beneden, maar waggelt niet. De art. max. is vol, echter de polslag niet waarneembaar, het hart klopt langzaam en zwak (16 tot 30 pernbsp;minuut), kleur der slijmvliezen en de temperatuur normaal.nbsp;Het dier is zeer prikkelbaar en was door allerlei omstandigheden niet methodisch getraind. Men had zich moeten haastennbsp;om ze voor de sluiting der courses in December nog te kunnennbsp;doen meeloopen. Ze had in een steeple gewonnen en ongelukkiger wijze had de jockey, ofschoon zeker van de overwinning, ze na den laatsten sprong tot het eind toe sterk aangezet met de karwats. Het dier was begrijpelijkerwijs ergnbsp;vermoeid, waarom het rust kreeg, maar de toestand werdnbsp;mot den dag erger. Ze eet weinig en kan niet meer loopen,nbsp;reden waarom ze in een luchtige maar warme box geplaatstnbsp;wordt. Aangezien methodische beweging tot de behandelingnbsp;behoort, werd de merrie eenige malen per dag buiten dennbsp;wind op een gesloten binnenplaats afgestapt en blijft ze telkens,nbsp;langzaam loopende, 5�10 minuten buiten. Als voedsel probeertnbsp;men eerst haver, maar ook wortels, beetwortels, salade enz.nbsp;terwijl ze eiken dag in het drinken 20 gr. van de volgendenbsp;oplossing wordt toegediend ;

Zoo mogelijk geeft men eiken avond vermengd met een weinig gekookte haver, het volgende mengsel;

is reeds beterschap merkbaar. De merrie eet weer drie KG. haver per dag en meer wortels enz.; ook wordt de gang beter,nbsp;de pols weer voelbaar, het hart klopt krachtiger en de frequentienbsp;is tot ongeveer zestig gestegen. Daarna in de weide gedaannbsp;en weer in training genomen, heeft ze ten minste in een coursenbsp;weer gewonnen.

De andere geschiedenis, van Fra Diavola, een van onze beste dekhengsten, verdient hier mede vermelding.

Zoon van Saxifrage, werd hij terecht beschouwd als een van de beste hengsten van zijn jaar, maar ongelukkigerwijzenbsp;had hij in de belangrijke voorjaarswedrennen voor paardennbsp;van 3 jaar twee zware mededingers, waartegen hij met moednbsp;maar zonder succes liep. Hij kwam altijd No. 2 of 3 aan.nbsp;Voor het overige waren deze twee concurrenten weldra verdwenen, omdat ze te veel in de pezen hadden geleden.

Na een welverdiende rust loopt hij in Augustus weer mee in den Grand-Prix de Deauville en wordt door Tristan metnbsp;een hoofd-lengte verslagen; van den aanvang af was ernbsp;hard gereden en galoppeerden de beide favorites bijna steedsnbsp;hoofd aan hoofd.

Ondanks zijn nederlagen werd Fra Dia vo 1 a in een course te Parijs toch als onoverwinnelijk beschouwd. Hij kamptenbsp;slechts tegen inferieure tegenstanders, en toen men tot algemeenenbsp;verbazing zag dat hij niet mee kon komen, baarde het nietnbsp;weinig opzien, z��, dat men van vergiftiging sprak. Twee vannbsp;mijn collega�s schreven zelfs brieven in een course-blad en gavennbsp;aan, wat men had moeten doen om deze vergiftiging te con-stateeren. Ik voor mij geloof echter, dat men hier te doennbsp;had met een geval van coeur forc�, als gevolg van de buitengewone inspanning te Deauville.

Het gevolg van een en ander was, dat het paard naar de weide gezonden werd en toen ik het twee maanden later onderzocht, scheen het mij absoluut gezond. Na een vijftig metersnbsp;te hebben gedraafd, kon ik constateeren dat de hartslag bonzendnbsp;was, terwijl deze bij een even oude merrie onder dezelfdenbsp;omstandigheden, kalm en regelmatig was. Fra Diavol o,nbsp;nu vier jaar oud, werd op nieuw in training genomen, maarnbsp;liep zeer ongelijk. Het beste kweet hij zich van zijn taak op

zijn laatste course en scheen te bewijzen, dat het hart werkelijk overwerkt geweest was. �t Was in October te Chantilly, veertiennbsp;maanden nadat hij te Deauville geloopen had.

De afstand bedroeg 4000 M. en hij werd gereden door den beroemden jockey Archer, die, gewaarschuwd, karwats nochnbsp;sporen had. Deze, alle sterke inspanning van zijn paard vermijdende, startte langzaam en liet zijn mededinger een twintignbsp;paardlengten vooruitgaan. Na een vijfhonderd meters versneldenbsp;hij methodisch den gang, haalde de anderen langzamerhand innbsp;en won gemakkelijk.

Misschien zal men van meening zijn, dat ik me te lang bezig houd met deze speciale kwestie betreffende renpaarden,nbsp;maar het schijnt mij toe, dat men in �t algemeen te veel op denbsp;pezen en te weinig op het hart let. En toch, een paard looptnbsp;evengoed met zijn hart als met zijn beenen. De entraineursnbsp;weten dit ook wel, de eigenaars echter houden zich daar niet meenbsp;op. Het ligt op den weg van ons, veeartsen, in naam der physiologic, om op de gevaren van de proefloopen en de snellenbsp;courses te wijzen, want het zekere gevolg is, dat menig goednbsp;paard voorgoed bedorven wordt.

Baebiee meent dat de conclusies van Cagny niet gebaseerd zijn op behoorlijke waarnemingen, noch met de gewenschtenbsp;wetenschappelijke nauwgezetheid gecontroleerd zijn, zoodat mennbsp;ze dan ook slechts onder reserve kan aanvaarden.

Teasbot betuigt zijn ingenomenheid met de mededeelingen van Cagky, aangezien dit onderwerp ook reeds lang zijne aandachtnbsp;had getrokken. Hij had echter meer gedetailleerde gegevensnbsp;verwacht, maar veronderstelt, dat Cagey daartoe minder goed innbsp;de gelegenheid is, wijl het zeer moeilijk is om renpaarden goed tenbsp;observeeren. Eigenaars en entraineurs houden er niet van datnbsp;hunne paarden onderzocht worden, reden waarom onderzoekingen van dergelijke dieren steeds zeer onvolledig zijn. Hetnbsp;komt elk jaar voor, dat veulens, die veel beloofden, plotselingnbsp;erg tegenvallen. Ook ik (Teasbot) heb meermalen bij mij zelfnbsp;gedacht of hier niet een hartgebrek in het spel zou kunnennbsp;zijn.

Van mijn bijna dertigjarige ondervinding omtrent bedoelde hartaandoening deel ik o. a. het volgende mee.

In de eerste plaats moet ik opmerken, dat liartaandoeningen veel meer voorkomen, dan men wel aanneemt, ja, in ditnbsp;opzicht zelf niet bizonder worden overtroffen, door longemphy-teem, als gevolg van overmatige inspanning. Overigensnbsp;vallen deze aandoeningen veelal gelijktijdig te constateeren,nbsp;echter heeft de laatste minder invloed op het spierstelsel.nbsp;Ik beweer nu evenwel niet dat longemphyteen zeldzamernbsp;is dan men denkt, integendeel, het komt bij bijna alle oudenbsp;paarden voor, maar is minder ernstig in zijn gevolgen.

De hartaandoening veroorzaakt veel ingrijpender stoornissen. Kracht te ontwikkelen, ziedaar de bestemming, die de mensch aan het paard heeft gegeven. De mensch regeltnbsp;dit alles nog zelf, maar het paard wordt tot uiterste inspanning gedwongen. De funeti�n van hart en longen nu houdennbsp;nauwkeurig verband met den spierarbeid, zoodat de mede-deeling van Cagny mij in geenen deele verrast en spreeknbsp;ik dan ook de hoop uit dat hij weldra�t bewijs zal leveren datnbsp;deze hartaandoening bij coursepaarden veelvuldig voorkomt.

Bedoeld lijden nu, dat langen tijd onopgemerkt blijft, openbaart zich het eerst in verminderde spierkracht en eennbsp;zekeren tegenzin in den arbeid. Het paard tot op hedennbsp;heftig en vurig, schijnt plotseling lui geworden, houdt in eensnbsp;halt en moet eerst uitrusten v��r het verder gaat. De vluggenbsp;gang is verdwenen en schijnt vooral het beklimmen van eennbsp;helling zwaar te vallen; op stal lijkt het dier ons echternbsp;gezond toe en eet als naar gewoonte.

Na een tijd van rust, nemen de verschijnselen af en wordt het oogenschijnlijk weer normaal. Oogenschijnlijk, want innbsp;Werkelijkheid duurt de beterschap niet lang, indien hetnbsp;weer aan den arbeid wordt gezet. Het eet slecht en is spoedig vermoeid, maar is op het oog gezond en heeft geen koorts.

Bij nauwkeurig onderzoek echter vindt men bijna altijd Verschijnselen van de zijde van het hart, welke deze ongeschiktheid tot den arbeid kunnen verklaren.

Over het algemeen zijn de slijmvliezen bleeker dan gewoonlijk. He arteri�n voelen week aan, de pols is zwak en soms

langzaam; vier a vijf slagen per minuut minder dan normaal. Somwijlen zijn de halsaders opgezet, steeds daarentegen als denbsp;aandoening vrij ernstig is. In een later stadium neemt men welnbsp;eens een veneuse pols waar. De^harttoon is zwakker. Overigens merkt men niets op, dan dat het dier vermagert.

Men begrijpt, dat deze versehijnselen meer of minder op den voorgrond treden, want de overgang van gezond naarnbsp;ziek zijn, komt geleidelijk tot stand.

Bij snelleren gang neemt de ademhalingsfrequentie toe, de hartslag wordt sterk en bonzend en als men meer aandrijft,nbsp;geraakt het dier buiten adem, wordt schijnbaar weerspannig,nbsp;vertraagt zijn gang en blijft ten slotte staan.

Vroeger werd dit steeds voor anaemie aangezien en bijna altijd weet de eigenaar te vertellen, dat de veearts dit gezegd heeft.

Bij auscultatie constateert men een verdubbeling van den eersten harttoon, een bijna constant verschijnsel, dat in rustnbsp;ook meestal is waar te nemen, maar na beweging natuurlijknbsp;meer op den voorgrond treedt.

Deze verdubbeling (dedoublement) van den eersten harttoon wijst primair op vermoeienis van het hart en komt overeen met hetgeen men waarneemt in het laatste stadiumnbsp;van een zelfstandige pneumonie. Zij ontstaat, zooals daar,nbsp;door een verlate systole van het hart, dat vermoeid wordt tengevolge van den grooteren weerstand in de longen. Dit isnbsp;echter tijdelijk en verdwijnt weer. Is daarentegen dezenbsp;vermoeienis een gevolg van herhaalde sterke inspanning,nbsp;zoo krijgt men met een meer blijvenden en progressieven toestand te doen.

Alle krachtsinspanning, die gepaard gaat met een krachtiger circulatie in de longen, eischt meer arbeidsvermogen van het rechter hart. Kan het hierover niet beschikken, zoonbsp;ontstaat congestie, de ademhaling wordt onvoldoende en het diernbsp;is genoodzaakt den arbeid op te geven. Het is indei'daad denbsp;onvoldoende bloedwisseling, die het werk doet staken. Indiennbsp;de spieren nog doorgingen zich samen te trekken, zoudennbsp;ze geen voldoende zuurstof ontvangen en overladen wordennbsp;met oxydatieprodukten.

Derhalve moet het wel voorkomen, dat bij paarden� waarvan men nu en dan de uiterste krachtsinspanningnbsp;eischt, het hart verschijnselen van vermoeienis vertoont;nbsp;welke vermoeidheid zich eerst uit, door een verlate samentrekking van het rechter hart en daarna door een uitzetting,nbsp;al of niet gepaard met hypertrophie van den wand. Laternbsp;breidt de uitzetting zich uit naar de opening tusschen kamernbsp;en boezem en gaat vergezeld van veranderingen aan de kleppen, welk karakteristiek zijn voor een bepaalden vorm vannbsp;chronische endocarditis.

Dit alles moet bij renpaarden voorkomen. Door mij is het bij drie kostbare volbloed dekhengsten geconstateerd,nbsp;zonder evenwel de ware oorzaak te kunnen aanwijzen. Hetnbsp;zou dus zeer interessant zijn indien Cagny zijn mededeelingennbsp;completeerde en bewijzen bijbracht voor zijn, wel is waarnbsp;zeer waarschijnlijke, hypothese.

REFERATEN.

In het abatoir te Praag trof men bij 3912 geslachte buffels geen enkel geval aan van tuberculose. Ook geen dernbsp;andere groote slachthuizen heeft tot op heden, nog meldingnbsp;gemaakt van deze ziekte bij buffels, alhoewel er autoriteitennbsp;zijn, die beweren, dat deze dieren wel degelijk daardoor aangetast kunnen worden.

Ten einde nu het vraagstuk op te lossen, zijn door Prettner twee buffelkalveren met het virus inge�nt, terwijl kalverennbsp;en cavia�s hem als controle-dieren dienden.

Ie Proef. Op 22 Augustus 1899 werd een buflfelkalf intraveneus 5 gram en intra-peritoneaal 20 gram ingespoten, van een tuberkel-bacillen-cultuur in bouillon; het kalf (contr�le-dier)nbsp;kreeg daarvan intra veneus eveneens 5 gram en intra-peritoneaal 10 gram.

Een maand daarna, nl. op 22 September, stierf het kalf en bleek het peritiomeum bij de autopsie tuberculeus aangedaan,nbsp;terwijl de bronchiaalklieren zich aanzienlijk vergroot en gedegenereerd voordeden; microscopisch werden tuberkel-bacillennbsp;aangetoond.

Op 29 September nu werd het buffelkalf afgemaakt, en trof men bij de sectie geen enkele tuberculeuse veranderingnbsp;aan. De 4 cavia�s, die met hetzelfde virus inge�nt warennbsp;geworden, gingen na 3�4 weken alle ten gronde.

21 Nov. Buffelkalf 10 gram, koekalf 4 gram intra-peritoneaal van dezelfde cultuur.

lijkopening geen tuberculeuse veranderingen. Het kalf, dat mede op dezen datum opgeofferd werd, bleek evenals het vorigenbsp;te lijden aan tuberculose van verschillende organen in de buikholte en van de bronchiaalklieren; de 5 ge�nte cavia�s stiervennbsp;na 5 weken aan tuberculose. Op grond van deze proevennbsp;komt Prettner tot het besluit dat de buffel niet vatbaar isnbsp;voor experimentaal-tuberculose.

Verdere mededeelingen, steunende op nadere onderzoekingen, zegt de schrijver ons nog toe.

In het Berlijnsch Instituut werden in het jaar 1899, 384 menschen inge�nt, die gebeten waren geworden door hondennbsp;of katten, verdacht van aan rabies te lijden. Van deze zijnnbsp;zes personen gestorven, onder welke zich bevonden drie mannen,nbsp;die zich te laat aanmeldden, d. w. z. toen de verschijnselen dernbsp;ziekte zich reeds begonnen te openbaren en een meisje, dat eenenbsp;bizonder diepe wond in de dij had bekomen; twee kinderennbsp;eindelijk werden het slachtoffer van een ander ziekteproces.

MUILKORVEN.

Tot groote vreugde der hondenvrienden heeft Mr. Walter Long van the Board of Agriculture, die sedert eenige jarennbsp;alle honden te Londen had doen muilkorven, dezen maatregelnbsp;opgeheven. The Lancet vertrouwt, dat dit niet te vroegnbsp;is, daar Mr. Long wel z�� tegen het uitschelden gedurendenbsp;al die jaren gehard zal zijn, dat hij daarvoor thans wel nietnbsp;gezwicht zal zijn. Welke uitwerking het muilkorven op denbsp;hondsdolheid heeft, kan blijken uit het aantal gevallen diernbsp;ziekte in de laatste jaren voorgekomen:

1895 1896 1897 1898 1899 (tot Oct.) bij honden. . .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;672nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;488 . 155nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;17nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1

bij andere dieren. 55 nbsp;nbsp;nbsp;22nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;16nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;0nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;0

Hoelang zal het nog duren tot het publiek overtuigd is van het nut van het muilkorven en van de wijze van ontstaan van dezenbsp;gevaarlijke ziekte ? Had men hier ook zoo�n Mr. Long, watnbsp;een angst en wat een dure reizen naar Batavia zou men nietnbsp;besparen aan hen, die de slachtoffers zijn van misplaatst medelijden met honden �die geen mensch kwaad doen!�

Ten einde de in de melk aanwezige tuberkel-bacillen te dooden, beveelt Koester aan, deze gedurende 15 minuten langnbsp;op een waterbad tot 65'^ C. te verhitten; dergelijke melknbsp;noemt men in navolging van hem �kiemvrij�. Ze heeft ditnbsp;op de gesteriliseerde melk voor, dat ze er als gewone melknbsp;uitziet en haar smaak behoudt. Reeds sinds 1892 wordt dergelijke melk in Amsterdam in het verkeer gebracht en sindsnbsp;Foestee zich in Straatsburg metterwoon heeft gevestigd, ooknbsp;d4Ar.

SiEGEET deelt nu in de M�nch. Med. Wochenschrift No. 56 van 1899 me�, dat hij met zeer goed gevolg het gebruik vannbsp;dergelijke melk heeft aangeprezen bij de zoogenaamde zomer-diarrhe�n, bij sub-acute dyspepsi�n en zelfs bij enteritides,nbsp;gepaard met atrophie.

Bij herhaalde onderzoekingen van deze melk in het hygi�nisch instituut te Straatsburg, bleek ze steeds vrij van ziektekiemen.

In de Schefhcld Medico-chirurgical Society maakt Barka melding van 22 gevallen van vergiftiging veroorzaakt doornbsp;het eten van blikken-vleesch en wel bij 12 kinderen en 10nbsp;volwassen menschen; de hoeveelheid vlcesch per persoon genuttigd, varieerde van een stukje ter grootte van een hazelnootnbsp;tot een kwart pond.

schijnselen voor den dag, verschijnselen die zich in hoofdzaak bepaalden, tot een hoogen graad van loomheid en matheid,nbsp;duizelingen, hoofdpijn, buikpijn, braken, diarrhee en collaps,nbsp;De geneeskundige behandeling bestond in het ledigen vannbsp;de maag door uitpompen en de verstrekking van exitantia.nbsp;In alle gevallen trad, uitgezonderd in ��n, genezing in. Bijnbsp;de autopsie trof men in den maagwand talrijke haemorrha-gische erosies aan, terwijl maag en darm wand sterk met bloednbsp;overvuld waren.

Het vleesch zelve zag er overigens zeer goed uit, alleen gaf het een eenigszins zoetachtige lucht van zich af. Welk stukjenbsp;ook onderzocht werd, uit alle kon men de Gaertnersche Bacillusnbsp;enteritidis cultiveeren.

Hieruit blijkt met absolute zekerheid, zegt de referent, dat het vleesch niet op een behoorlijke wijze geconserveerd is geworden,nbsp;(Zeitschrift f�r Fleisch- und M�cJihychiene),nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;In.

De Schumburg�sche methode maakt het mogelijk, om water, rijk aan verschillende ziektekiemen, in den kortst mogelijkennbsp;tijd z��danig te zuiveren, dat het volmaakt onschadelijk isnbsp;voor de gezondheid niet alleen, maar dat het ook zijn oor-spronkelijken smaak behoudt en geen kleursverandering ondergaat. Ze berust op het beginsel, dat alle bacteri�n, metnbsp;hare kiemen, die het water in houdt, binnen 5 minuten doornbsp;broomwater worden gedood; door toevoegen van ammoniaknbsp;wordt het broomwater vastgelegd en houdt men ten slottenbsp;een heldere en smakelooze vloeistof over.

Men bezigt voor dit doel cene broom broomkali-oplossing van 20: 20: 100, waarvan 0,2 c.c.M. voldoende zijn, omnbsp;in bovengenoemden tijd ��n liter rivier-water (de schrijvernbsp;spreekt van Spreewater) op enkele onschadelijke bacterie-soorten na, te steriliseeren; voor het vastleggen van denbsp;0,2 c.c.M. bi�oomoplossing is een zelfde hoeveelheid van eennbsp;ammoniakoplossing voldoende, zoodat men dus met ��nnbsp;kilogram broom, 16000 liter water kan zuiveren.

Aan A. Pfuhl werd in Juli 1897 opgedragen, om in het hygienisch-chemisch laboratorium van het Ie arm�ecorps, eennbsp;onderzoek in te stellen, omtrent deze wijze van water te zuiveren,nbsp;met dat gevolg, dat het resultaat zeer gunstig was.

Gebruikt werd water uit de waterleiding, uit verschillende riviertjes, waaraan ten overvloede nog choleravibrionen, typhus-bacillen en staphylococus pyogenes aureus werdennbsp;toegevoegd.

dat het mengsel voor een volledige sterilisatie zorgvuldig omgeroerd moet worden, dat het op deze wijze behandeldenbsp;water eene minder frissche en loogachtige smaak vertoont,nbsp;dat wegens zijn zeer gering broomgehalte echter langen tijdnbsp;achter elkaar zonder gevaar voor de gezondheid, gedronkennbsp;kan worden.

Pfuhl acht de onderwerpelijke methode van zeer groote beteekenis, met het oog op het zuiveren van drinkwater,nbsp;voor bivakkeerende en marcheerende troepen, zoowel in Europanbsp;als in de tropen.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;A. Pfuhl.

(1) Zou het geen aanbeveling verdienen, ook voor ons leger, een onderzoek naar de praktische waarde van deze zuiveringsmethodenbsp;in te stellen? Het komt mij voor van ja.

Wanneer onder de me�gevoerde Engelsche paarden de �Natal horse sickness� uitbreekt, zal het gebruik der Engelsche cavalerie in den oorlog tegen de boeren er niet weinig ondernbsp;lijden.

Sedert jaren reeds is deze ziekte de schrik van eigenaren van paarden in Zuid-Afrika. Zij toont veel overeenkomst met malaria en verloopt meestal doodelijk. Eene behandeling van ditnbsp;lijden is door haar buitengewoon snel verloop meestal buitengesloten. Een paard kan �s morgens nog geheel gezond zijn, �s mid-

dags nog weinig veranderingen laten zien, om, 2 tot 3 uur later reeds dood te zijn. Het hoofdverschijnsel bestaat in zwellingnbsp;van het hoofd; de dood volgt onder sterk schuimen uit neusnbsp;en mond. Of deze ziekte identisch is met de zoogenaamde �big-head�, voorkomende in Island en New Jersey, V.S., die daarnbsp;te lande ook groote verliezen onder den paardenstapel tenbsp;weeg brengt, is niet uitgemaakt; beide hebben de eigenaardige zwellingen aan het hoofd gemeen, bij bighead gepaard gaande met bros worden der beenderen, wat bij Natalnbsp;horsesickness nog nimmer is geconstateerd. Laatstgenoemdenbsp;ziekte krijgen de paarden maar eens, daarom hebben denbsp;�gezouten� paarden (die de ziekte hebben doorstaan) aanzienlijk grooter waarde.

Dr. Edington heeft nu zijn behandelingsmethode tegen horse sickness gebaseerd op de ervaring, dat ezels immuun zijn voornbsp;de ziekte, wanneer zij niet kunstmatig ge�nfecteerd worden ennbsp;ook dan sterven zij er zeer zelden aan. Zijn systeem is, eennbsp;gezonde ezel te enten met virus van een ziek paard en 10nbsp;dagen later gezonde paarden te enten met het bloed van dennbsp;ge�nfecteerden ezel. Op deze wijze wordt bij de paarden eennbsp;lichtere vorm der ziekte teweeg gebracht en deze zoodoendenbsp;�gezouten�.

Deze immuniseeringsmethode is ook bij de van uit Engeland meegebrachte troepenpaarden in toepassing gebracht en hooptnbsp;men zoodoende de paarden voor deze gevreesde ziekte te kunnen vrijwaren.

Voor eenigen tijd zag ik een Javaansch paardje, dat slechts 0.85 M, hoog was. Het diertje was �14 jaar oud en goednbsp;geproportionneerd. Het scelet had zijn normalen vorm, uitgezonderd een iets te zwaar hoofd.

Het merkwaardigste van dit exemplaar waren echter zijn voorhoeven, � 15 cM. lang. De toon was dusdanig naarnbsp;voren opgewipt, dat hij hooger lag dan den kroonrand. Doornbsp;den eigenaar waren ze netjes klompvormig bijgesneden.

Van ringvorming weinig te zien, de straal was echter atrophisch geworden. De achterhoeven vertoonden hetzelfde,nbsp;naaar in mindere mate. Deze toestand is ontstaan doordat denbsp;hoeven nimmer kennis gemaakt hadden met den houwkling.nbsp;Dat het dier slechts met moeite kon loopen, behoeft geennbsp;nader betoog.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;v. d. B.

Beknopt verslag van de werkzaamheden in het Laboratorium voor onderzoekingen opnbsp;het gebied der pathologisohe Anatomie en Baoteriologie te Weltevreden gedurende hetnbsp;jaar 1899.

Het afgeloopen jaar kenmerkte zich door een minder ge-regelden gang der werkzaamheden, dan gewoonlijk.

In Januari werd de heer J. F. Langenbergh tot nader order aan het Laboratorium gedetacheerd, om een onderzoeknbsp;in te stellen naar het voorkomen van Typhus, met gebi�uik-inaking van de Widalsche reactie.

Gedurende dezen verslagtijd had het personeel aan het Laboratorium veel met ziekte te kampen.

De waarnemend Directeur de heer H. F. Roll sukkelde reeds in Maart en April herhaaldelijk aan koorts en moestnbsp;in de eerste helft van Mei wegens ziekte verlof aanvragennbsp;naar Sindanglaija en Bandoeng. Daar echter een verblijf vannbsp;drie maanden geen verbetering in zijn toestand bracht, werdnbsp;een verlof naar Europa voor hem noodzakelijk.

j. DE Haan, werd de vacature niet aa�gevuld, �laar bepaald dat de waarnemend onderdirecteur tevens als waarnemendnbsp;directeur zoude optreden.

Voor den heer Langenbergii was een verlof wegens ziekte voor twee maanden (Juli�Augustus) naar Soekaboeminbsp;noodig.

Onderzoekingen van bloed, sputa, urine, etter, faeces enz. zoowel ten dienste van het hospitaal, den garnizoensdienst ennbsp;de stadsgeneesheeren, als van particulieren werden bijnanbsp;dagelijks verricht.

8. nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;portionisnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;vaginalis.

9. nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;atrophicans (scirrhus)nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;mammae,

14. nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;interstitialisnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;chronicanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;(drienbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gevallen).

15. nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;proliferansnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;(twee �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;).

Verricht werden de volgende obdukties.

teriae pulmonalis. �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;e vulnere caeso ar-

teriae pulmonalis et arteriae aortae.nbsp;� parenchymatosa ventriculi e cirr-hosi hepatis ....nbsp;Infectie bacteriis pyocyaneis generalis, frac-tura complicata ulnae inl'ecta.....

Bcluilve voor gercchtclijkc schouwing werd onze hulp nog irigeroepcn door de Justitie voor het onderzoek van vlekken,nbsp;die verdacht werden bloekvlekken te zijn.

Gedurende den loop van het jaar werden de proeven over serodiagnostiek voor hei'kenning van Malleus voortgezet, motnbsp;het doel te zien of hierdoor een praktisch diagnostisch herkenningsmiddel kon verkregen worden, daar proeven metnbsp;malle�ne in dor tijd buiten ons Laboratorium in Indi� genomen,nbsp;geen overeenstemmende resultaten opleverden, en malle�nenbsp;tijdelijk niet verkrijgbaar was Ofschoon aanvankelijk vrijnbsp;gunstige resultaten werden verkregen, gelukten latere proevennbsp;minder goed, zoodat wij nog geen definitief oordeel kunnen

uitspreken. Doordat dit onderzoek herliaaldelijk moest worden afgebroken, daar andere, meer dringende onderwerpen zichnbsp;voordeden, werd de gang ervan zeer vertraagd.

In een zestal twijfelachtige ziektegevallen bij paarden, kon door kweeking en enting bij dieren malleus met zekerheidnbsp;worden geconstateerd, terwijl op verscheidene, wegens malleusnbsp;afgemaakte dieren, sectie kon worden verricht.

Ook werden herhaaldelijk paarden ter onderzoek aangeboden, die bij mikroskopisch onderzoek bleken te lijden aan Lymphangitis cpizo�tica, (fransch: Farcin de rivi�re, duitscb:nbsp;Japanischer Wurm, maloisch: Patek) een door den Saccharomy-ces farciminosus veroorzaakte ziekte, die somtijds groote overeenkomst met malleus vertoonde.

Op de circulaires, die in het laatst van het het vorige jaar verzonden werden, om bij vei�schillende ondernemingen opnbsp;Java te informeeren, of bij hun vee wel eens verschijnselennbsp;voorgekomen waren, die met Texaskoorts in verband gebrachtnbsp;konden worden, kwamen slechts een dertigtal antwoorden in.

Slechts twee van deze bevatten modedeelingen, die werkelijk het voorkomen van Texaskoorts schenen aan te toonen, denbsp;andere spraken slechts van symptomen, die evengoed totnbsp;andere ziekten konden belmoren.

Met het oog op de belangrijkheid van deze vraag voor Java, begaf zich de heer Roll van 26 Januari tot 9 Februarinbsp;en van 14 �� 23 Februari op reis naar de Preanger-Regent-schappen, terwijl de heer de Does van 19 Februari � 25nbsp;April naar Pekalongan (afdeeling P�lcalongan en afdeelingnbsp;Batang), Samarang (afdeeling Kendal), Djapara (afdeelingnbsp;Koedoes) en Remloang (afdeeling Rembang) ging.

De heer Roll vond op ��ne onderneming werkelijk eenmaal vrij vele parasieten in het bloed. Dit was bij een kalf van Lembang (9000 voet boven zee) dat v��r twee maandennbsp;uit Samarang was aangebracht. Het dier had er al bijnbsp;aankomst slecht uitgezien.

Uit ingewonnen informaties bleek verder, dat op eene andere onderneming in die buurt in het vorig jaar (�98) zichnbsp;gevallen van haemaglobinurie hadden voorgedaan.

Ofschoon het kalf ook in Samarang of onderweg ge�nfecteerd kan zijn, is het zeer goed mogelijk, dat dit pas in Lem-Jjang plaats heeft gehad, en dat dus daar de derde plaats is, waar op Java Texaskoorts met zekerheid is aangetoond. Denbsp;vroegere waren Tjomal (afdeeling Pemalang, residentie Tegal)nbsp;en Batavia [Djatti-Bahroe).

De heer de Does was in dit opzicht minder gelukkig, daar hij ondanks een enorm aantal onderzochte bloedpraeparaten,nbsp;en het inwinnen van allerlei informaties ter plaatse, er nietnbsp;in slaagde een enkel geval van Texaskoorts met zekerheidnbsp;vast te stellen of zelfs maar betrouwbare aanwijzingen omtrent het voorkomen dier ziekte te verkrijgen.

Hieruit mag men echter nog niet besluiten, dat deze streken vrij van Texaskoorts zijn, daar de ervaring leert, dat in een gebied waar Texaskoorts inheemseh is, acute gevallennbsp;hoogst zeldzaam zijn, en zelfs gemakkelijk herkenbare chronische gevallen niet altijd worden aangetrolfen.

Toch bleef ook de reis van den heer de Does niet onvruchtbaar, daar hij gelegenheid had, het voorkomen eener andere ziekte bij karbouwen en bij runderen te bestudeeren,nbsp;die veroorzaakt wordt door eene, zoowel in het bloed als innbsp;andere weefselvochten voorkomende parasiet, de trypanosoma.

Door de welwillende tusschcnkomst van den heer L. J. Hoogkamer, militair paardenarts Ie klasse te Weltevreden,nbsp;werden gedurende de eerste helft van het jaar eenige malennbsp;paarden, die aan Surra leden, aan het Laboratorium ternbsp;bestudeering afgestaan, zoodat wij uit eigen ervaring hetnbsp;klinisch en het pathologisch- anatomisch beeld dezer ziektenbsp;leerden kennen.

Therapeutische resultaten werden niet verkregen. Wel scheen door intraveneuse injecties van argentum colloidale Cr�d� denbsp;loop van het proces vertraagd te worden, en verminderdenbsp;het aantal parasieten in het bloed, maar daar de in Indi�nbsp;aanwezige voorraad spoedig was uitgeput, moesten wij dienbsp;injecties staken, zonder een definitief oordeel te kunnen krijgen.

Tot nu toe werd, voor zoover ons bekend, Surra in de volgende Residenties door het aantoonen der parasieten innbsp;het bloed geconstateerd: Bantam, {^) Batavia, Cher�bon, Tegal,nbsp;B�kalongan, Samarang (-) Djapara. (�')

Bij runderen werd een parasiet aangetrolFen, die mikros-kopisch en in hare verhouding tot honden en cavias geheel op die der Surra gelijkt. Vroeger werd door ons bij kar'nbsp;bouwen en runderen deze parasiet wel reeds aangetoond, (^)nbsp;doch werden geen ziekteverschijnselen daarbij waargenomen;nbsp;deze werden eerst door den heer de Does op zijn reisnbsp;geconstateerd. (quot;)

Wij wenschen ons oordeel over de identiteit dezer beide trypanosomen op te schorten, tot wij in de gelegenheid zijnnbsp;geweest, door toepassing der kleuringsmethode van Roma-nowsky den bouw van don parasiet nauwkeuriger te onderzoeken. Op het oogenblik ontbreekt hiertoe het materiaal.

In tegenstelling met de Surra bij paarden verloopt de trypa-nosoma-ziekte bij runderen en karbouwen dikwijls niet \lees niet altijd{\ (�*) doodelijk; en geeft zij dikwijls zelfsnbsp;weinig verschijnselen.

Wanneer paarden aan Surra lijden, vindt men zeker, als men eenige dagen achter elkaar bloed onderzoekt, parasieten.nbsp;Bij buffels en runderen bleek dit niet het geval. Het kwamnbsp;voor dat, als bij herhaald mikroskopisch onderzoek geennbsp;parasieten gevonden werden, en Y2 � ^ c.M�. bloed van hetnbsp;dier bij gezonde jonge honden subcutaan werd ingespoten.nbsp;Da 3 of 4 dagen reeds talrijke trypanosomen in het bloednbsp;van den hond werden aangetroffen. In enkele gevallen duurdenbsp;het acht dagen. Dikwijls treedt bij deze hondjes al verhoo-ging der temperatuur op, v��r nog trypanosomen in hetnbsp;bloed kunnen worden aangetoond.

De verschijnselen die de runderen en buffels vertoonen als zij aan trypanosoma-ziekte lijden, zijn onregelmatige

(i) Zie (hekiiopt overzicht van de werkzaamheden, .verricht in het Lahoratorium voor Patholosi.iche Anatomie en Bacteriologie te Weltevreden gedurende het jaar 1898

100

verheffingen van de lichaamstemperatuur, spoedige vermoeidheid, langzame vermagering, soms hydrops der gewrichten; toenemende anaemio, abortus. Wordt de ziekte erger, dan vindtnbsp;men soms duizende parasieten in een enkelen bloeddruppel.

Van 5�12 April begaf ik mij met den gouvernements veearts DB Wilde naar Tjibaroessa (Residentie Batavia), onl vannbsp;eene daar heerschende ziekte onder de karbouwen materiaalnbsp;te verzamelen.

Bij vijf secties konden wij, zoowel op de anatomische veranderingen als door overenting op duiven, septichaemia hae-morrhagiea constateeren. Ook de op verschillende voedingsbodems gekweekte culturen bevestigden deze diagnose.

Tevens bleek, dat bij overenting van duif op duif do virulentie afnam, zoodat gewoonlijk na eenige overentingennbsp;de dieren niet meer dood gingen.

Van in loegesmolten sterile buisjes bij gewone temperatuur (27�30\ C) opbewaard bloed der geobduceerde dieren, werdennbsp;na 1 en na 3 maanden konijnen en duiven ge�nt. In beidenbsp;gevallen bleek het bloed nog virulent te zijn.

De topografisclie verbreiding der gevallen, die in do laatste twee maanden in het district Tjibaroessa waren voorgekomen,nbsp;was een zeer eigenaardige. liet viel n. 1. dadelijk op, datnbsp;gevallen, die vrij kort na elkaar voorkwamen, zeer ver van

den indruk krijgt, dat de infectie niet van stal tot stal, of van het eene dier in een stal direkt op het andere overgaat,nbsp;maar dat de dieren op hunne gemeenschappelijke weidennbsp;worden geinfecteerd.

De wijze waarop dit geschiedt zou slechts door langere waarnemingen ter plaatse tijdens een groote epizo�tie uitgemaakt kunnen worden.

In de maanden Mei en Juni hadden wij gelegenheid in de afdeeling Meester-Gornelis eene epizo�tie van Miltvuurnbsp;(Anthrax) waar te nemen.

101

eene vergelijkende studie van anthrax en septichaemia hae-morrhagica. Verder werden enkele proeven genomen, om te zien of door curative en prophylactische enting met serumnbsp;van herstelde karbouwen, op eenvoudige wijze de ziekte ennbsp;de epizo�tie bestreden kon worden. Ook werd beproefdnbsp;gemitigeerde culturen te maken door kweeking bij verschillende temperaturen.

Echter was het door den weinigen beschikbaren tijd (personen) niet mogelijk met voldoende zorg deze proeven te nemen, zoodat onze niet bevredigende i'esultaten weinig bewijzen.

Ik mag niet nalaten er hier op te wijzen, dat de beschikbare krachten aan het Laboratorium gewoonlijk te weinige zijn en dat, zoodra er zich iets bijzonders voordoet, dat extranbsp;werk eischt, andere bezigheden moeten uitgesteld worden,nbsp;zeer ten nadeele van het onderzoek. Vooral op veterinairnbsp;gebied, waarop in Indi� nog zooveel te doen valt, wordt dezenbsp;fout telkens weer gevoeld. Ook Prof. Koen drukte zijne verwondering uit over het weinige personeel aan het Laboratorium.

De heer Boorsma zette zijne onderzoekingen over de samenstelling der Inlandsche voedingsmiddelen voort. Van de resultaten, die tot nu toe verkregen werden, verscheen eennbsp;publicatie over de bestanddeelen der rijst en der ma�s.

De heer Boorsma onderzocht een groot aantal rijstmonsters van verschillende herkomst en komt tot het resultaat, datnbsp;de geheel afgewerkte sawahrijst over geheel Java weinig innbsp;samenstelling verschilt.

Tusschen die van zaadhuid en bolster bestaan grooter verschillen, vooral in het kiezelzuurgehalte.

De uiteenloopende resultaten van verschillende onderzoekers moeten hoofdzakelijk toegsschreven worden aan de omstandigheid, dat deze niet genoeg op den graad van afwerking hebben gelet.

Vergelijkt men sawahrijst met tegalrijst (de rijst der natte met die der drooge rijstvelden), dan blijkt de laatste mindernbsp;stikstof en vooral minder asch te bevatten.

In het zoogenaamde zilvervlies komen veel phosphaten voor en wel in een eigenaardige organische verbinding, die

102

�p bepaalde wijzen kon worden ge�soleerd. Dezelfde verbinding wordt aangetrof�en in enkele andere zaden en vermoedelijk ook in melk.

Van belang is, dat de pliosphaten dus niet aan eiwit gebonden zijn zooals sommigen nog wel aannemen.

Een vergelijking tusschen uitheemsche en inheemsche rijstsoorten kon nog niet geschieden, daar de toegezegde monsters niet ontvangen werden.

Binnen korten tijd zal een verslag over het onderzoek van verschillende leguminosen Verschijnen.

De heer Langenbeegii hield zich volgens zijn opdracht bezig met volgens de Widalsche reactie de frequentie dernbsp;typhus in Batavia te bepalen. Van 22 onderzochte gevallennbsp;bleek in 8 werkelijk typhus te bestaan. Het verkrijgen vannbsp;de noodige hoeveelheid bloed voor de diagnose leverde velenbsp;moeielijkheden op.

Bij het kweeken der reincultuur gaf carbolgelatine Holtz slechte resultaten. Het beste voldeed Eisner�s Joodkali-aard-appelgelatine, een weinig gewijzigd.

Het onderzoek over polyneuritis bij kippen werd door mij voortgezet en bereikt nu een punt, waar het mogelijk wordtnbsp;een eerste verslag te geven, dat naar ik hoop binnen eenigenbsp;maanden gereed zal zijn.

Daar ik herhaaldelijk aan de school tot opleiding van In-landsche geneeskundigen voor zieke of overgeplaatse leeraren in de bres moest springen, en doordat bijna het geheelenbsp;jaar door alle secties en alle pathologisch-anatomische onderzoekingen voor het militair hospitaal, voor de poliklinieknbsp;der school en van particulieren, door mij alleen moestennbsp;worden verricht, schoot er dikwijls weinig tijd over voornbsp;anderen laboratorium-arbeid, terwijl van dezen nog een deelnbsp;aan medewerking met anderen moest worden besteed.

Het uitbreken van de pest te Penang en het daarmede dreigende gevaar voor onze bezittingen gaf aanleiding to

een uitvoerige correspondentie met verschillende autoriteiten over de middelen ter bestrijding.

Op voorstel van het Laboratorium werd uit Parys eene hoeveelheid serum antipesteux besteld, en op de meest bedreigde plaa.tsen een kleine voorraad gedeponeerd, opdat, zoonbsp;zich een geval van pest mocht voordoen, althans de naastenbsp;omgeving prophylactisch zou kunnen worden behandeld.

Omtrent den invloed der sloot langs de gasfabriek op de malaria in gang Ketapang, werd onze opinie gevraagd naarnbsp;aanleiding van een adres der bewoners dier gang. Het kwam onsnbsp;voor, op grond der nieuwere onderzoekingen op het gebied dernbsp;malariaverspreiding en van een inspectie ter plaatse gehouden,nbsp;dat deze sloot geen invloed heeft op de malaria in die gang.

In September kwam Professor Koch met zijn assistent Dr. Ollwich in Batavia aan om zijne onderzoekingen over denbsp;aetiologie der malaria ook over Java uit te strekken.

In overeenstemming met den wensch der Regeering werd aan deze geleerden niet alleen alle hulp, die zij konden verlangen, verleend en een afdeeling in het Laboratorium voor hennbsp;ingeruimd, maar stelden de heer de Does en ik ons herhaaldelijk beschikbaar voor het verzamelen van gegevens uit Indische litteratuur en statistiek, en het doen van onderzoekingen.

Het was ons zeer aangenaam, met dezen uitstekenden onderzoeker, die door zijne verschillende reizen door eigennbsp;ervaring en aanschouwing met zoovele tropische ziekten vannbsp;mensch en dier kennis maakte, weer eens geregeld vangedachtennbsp;te kunnen wisselen, en weer eens een betrouwbare kritiek overnbsp;verschillende nieuwere onderzoekingsmethoden te hooren.

Over de resultaten der hier verrichte onderzoekingen zal Prof. Koch te gelegener tijd in een der Duitsche tijdschriftennbsp;berichten.

Tijdens het verblijf van Prof. Koch te Batavia gelukte het den heer DE Doe� de malaria-parasiet der vliegendenbsp;honden aan te toonen.

BOOSAARDIGE DEKZIEKTE IN HET SOEMEDANGSCHE-

Den 3en April 1900 ontving het Laboratorium voor Pathologische-Anatomie en Bacteriologie te Weltevreden door tusschen-komst van de Directeuren van B. B. (0 en van O. E. N. ('0 een exract-afschrift uit het dagboek over de maand Februarinbsp;1900 van den gouvernements-veearts te Bandong, den Heernbsp;D. Hubenet, waaruit bleek, dat in de afdeeling Soemedang dernbsp;Freanger-Begentschappen eene ziekte voorkwam onder denbsp;gouvernements-dekhengsten en de merries der Inlandsche bevolking, die, naar hij vermoedde boosaardige dekziektenbsp;zou kunnen zijn. Naar aanleiding van hetgeen in Kitt'snbsp;�Bacteri�nTiunde und Pathologische Mtkroshopie� over dienbsp;ziekte en over Bldschenausschlug der Genitali�n te lezen stond,nbsp;achtte de Heer Hubexet het van belang �(Zijn) UHoogEd.G.nbsp;�beleefd in overweging te geven het noodige te willen doennbsp;�verrichten, ten einde bacteriologische onderzoekingen doornbsp;�het pathologische-anatomische Laboratorium te doen plaatsnbsp;�hebben.�

Aangezien ondergeteekende op dat oogenblik ernstig ongesteld het bed moest houden, besloot de toenmalige Wd, Directeur van het Laboratorium Dr. G. Gkijns, niettegenstaandenbsp;hierdoor het Laboratorium uit gebrek aan personeel eenigenbsp;dagen gesloten moest blijven, zich in persoon naar Soemedangnbsp;te begeven, ten einde een voorloopig onderzoek naar den aardnbsp;der ziekte intestellen.

Uit het eenigen tijd later door den inmiddels nieuw benoemden Directeur van het Laboratorium J. DE Haan ingediende rapport blijkt het volgende;

Op den 5deu April 1900 werden te Soemedang van een 30-tal paarden, die ter inspectie waren opgekomen, een 4-tal

uitgezocht, die de meeste kans schenen te bieden infectieus materiaal op te leveren. Echter waren bij geen dier opgekomen paarden verschijnselen van het stadium (i) aanwezig,nbsp;terwijl men juist in de, in dat stadium aanwezige plaques opnbsp;de huid, de meeste kans heeft parasieten aan te treffen.nbsp;Behalve oedeem der vulva, dat bij enkele dieren nognbsp;aanwezig was, en witte litteekentjes van vroegere zweertjes,nbsp;waren een paar merries eenigszins zwak in de achterband.nbsp;Typische verschijnselen werden niet aangetroffen; trouwensnbsp;de symptomen van dourine in het begin van het 3'^� stadiumnbsp;zijn vaag. Van een paard, dat reeds een paar weken v��rnbsp;de komst van den Heer Grijns gestorven was, beschreef denbsp;eigenaar duidelijk de eigenaardige licht verheven plaques, dienbsp;vaak als voor boosaardige dekziekte karakteristiek aangegevennbsp;worden, echter ook wel bij surra worden aangetroffen. (2)nbsp;Van de uitgez�chte dieren werden 2 konijnen en 2 hondennbsp;ge�nt: een hond met het afscheidingsproduct der vagina, denbsp;overige proefdieren met bloed.

Verder werd een groot aantal bloedpraepai�aten der paarden onderzocht, doch het gelukte slechts ��n enkele parasiet tenbsp;vinden (een trypanosoma); dit was ineen met methyleenblauwnbsp;gekleurd praeparaat, zoodat niet kon worden uitgemaakt ofnbsp;deze al dan niet met dien der surra morphologisch identiek is.

Van de ge�nte dieren stierf een konijn den volgenden nacht, het andere, zonder eenig verschijnsel vertoond te hebben, nanbsp;3 dagen. De honden, die medegenomen werden naar Batavia,nbsp;vertoonden wel gedurende een 10-tal dagen temperatuurschommelingen, maar in het bloed, dat eiken dag onderzocht werd,nbsp;konden geen parasieten worden aangetoond; andere verschijnselen, als zwelling van geslachtsdeelen, plaques, etc. werden nietnbsp;waargenomen. Zij bleven beide gezond.

Waarschijnlijk moet volgens den Heer Grijns het niet-slagen der infectie-proeven toegeschreven worden aan ccn dezer tweenbsp;oorzaken; �f dat het bloed, resp. de slijm, niet op het gunstigenbsp;oogenblik wei�d genomen, �f dat de ziekte geen kwaadaardigenbsp;besmettelijke geslachtsziekte is.

(2) nbsp;nbsp;nbsp;Zjj zijn echter in vorm en uitbreiding verschiliend.�J. D. D.

Het verdere klinische verloop zou in dezen belangrijke aanwijzingen kunnen geven.

Weder hersteld zijnde, werd ondergeteekende met een 2(ie onderzoek belast. De uitkomsten ervan werden in denbsp;beide navolgende rapporten vastgelegd.

K RAPPORT,

Aan

den Directeur van het Laboratorium voor Pa-thologische-Anatomie en Bacteriologie te

Weltevreden.

1. Als eei�stc verslag betreffende het mij door UHoog Edel-gestr. opgedragen onderzoek naar den aard der ziekte door den Gouvernements-veearts D. H�benet als �boosaardige dekziekte� gerapporteerd, heb ik de eer u hetnbsp;volgende mede te deelen.

Teneinde het paardenras te verbeteren worden door het Gouvernement van Nederlandsch-Indic in do Preanger-Regenischappen aan gegoede inboorlingen h�ngsten verkocht, waarvan de koopprijsnbsp;in vier of vijf jaren wordt voldaan.

Gedurende dezen tijd bezit de verkooper het recht van wedcr-inkoop. De nieuwe eigenaren zijn verjilicht deze dieren uitsluitend als dekhengsten te laten functioneeren, terwijl het Gouvernement toezicht blijft uitoefenen op de verzorging. Wanneer eone merrie gedekt is geworden, brengt men haar na een week ofnbsp;tien dagen weder bij den hengst en herhaalt dit zoolang totdatnbsp;zij de paring weigert. Alsdan wordt zij als bevrucht beschouwd.nbsp;Zoodra dit het geval is, deelt men den datum van de �laatstnbsp;geslaagde dekking� aan den Gouvernements-veearts te Bandoengnbsp;mede door tusschenkomst van den wedana van het district, waaide hengst thuis behoort. Beide personen houden daarvan aan-teekening.

Deze korte toelichting over de fokkerij van paarden in de Preanger-Regentschappen (hoewel onvolledig) achtte ik noodignbsp;teneinde het latere beter te begrijpen.

107

3. nbsp;nbsp;nbsp;Den 6'^�quot; Februari 1900 rapporteerde de wedana vannbsp;het district Soemedang, dat onder de gedekte merriesnbsp;eene ziekte was uitgebroken, waarvan de verschijnselen zich aan de genitali�n openbaarden. Ook denbsp;twee dekhengsten, toebehoorende aan Hadji Djen tenbsp;Gending, afkomstig van het Gouvernement, warennbsp;aangetast.

4. nbsp;nbsp;nbsp;Spoedig daarop werd een onderzoek ingesteld door dennbsp;Gouvernements-veearts. Aanvankelijk meende deze metnbsp;de zoogenaamde �goedaardige dekziekte� te doen tenbsp;hebben, doch kwam later hierop terug en vermeende,nbsp;dat de dieren door �boosaardige dekziekte� waren aangetast. Hiervan wordt in zijn dagboek over Februarinbsp;mededeeling gedaan.

5. nbsp;nbsp;nbsp;Onmiddellijk werden door den Assistent-Resident van Soemedangnbsp;maatregelen genomen om eene verdere verspreiding der ziektenbsp;te voorkomen. De beide hengsten kocht het Gouvernement terug,nbsp;teneinde ze aan de fokkerij te onttrekken. Zij zijn thans gestaldnbsp;ten huize van den Gouvernements-veearts Hubenet te Bandoeng.nbsp;De zieke en verdachte merries werden gebrandmerkt.

6. nbsp;nbsp;nbsp;De Assistent-Resident verzocht verder om eene verordening totnbsp;verbod van verkoop en uitvoer dier merries (17 April 1900),nbsp;terwijl de Resident eene missive richtte aan Zijne Excellentie dennbsp;Gouverneur-Generaal, waarin de wenschelijkheid werd betoogdnbsp;van eene ordonnantie tot onteigening van aan �boosaardige dekziekte� lijdende paarden (24 April). In eene missive dd. 4 Meinbsp;verzocht de Assistent-Resident nogmaals om eene spoedige toepassing van maatregelen, daar de ziekte zich uitbreidde. Dennbsp;lOden Mei werd door den Resident een schrijven gericht aan dennbsp;Directeur van Binnenlandsch-Bestuur, bevattende eene aanvraagnbsp;van f 2500 tot aankoop der besmette merries, teneinde ze aan denbsp;fokkerij te onttrekken.

7. nbsp;nbsp;nbsp;Uit de beide missives van den Resident, respectiev�lijk gericht aannbsp;Zijne Excellentie en aan den Directeur van Binnenlandsch Bestuur,nbsp;blijken zoowel de Secretarie als het Departement van Binnenlandsch Bestuur direct ge�nteresseerd te zijn bij de vraag, of mennbsp;al dan niet met de voor de fokkerij zoo hoogst gevaarlijkenbsp;�boosaardige dekziekte� te doen heeft.

8. nbsp;nbsp;nbsp;Voorts blijkt uit het rapport van den wedana vannbsp;Soemedang (3) en de tweede der vermelde missives vannbsp;den Assistent-resident (6), dat de ziekte begin Februari

108

voor het eerst werd opgemerkt bij een aantal merries en twee hengsten in het district Soemedang en drie maanden later, in den aanvang van Mei, nog nieuwe gevallennbsp;waren bijgekomen. Tot nu toe bestaat dus de ziektenbsp;minstens drie en een halve maand. De jongste gevallennbsp;moeten thans ongeveer ��ne maand oud zijn.

9. Uit dc rapporten waarin opgaven worden gedaan betreffende het aantal, de eigenaren, liet signalement, de woonplaats en donnbsp;datum der dekking der aangetaste merries, heb ik eene lijst latennbsp;maken bevattende een veertigtal gevallen. Van deze veertignbsp;zouden negen reeds gestorven zijn.

Aanvankelijk meende ik, dat zij mij van dienst zou kunnen zijn om bruikbare, meer of min juiste cijfers te verkrijgen aangaandenbsp;de mortaliteit, het aantal der al dan niet schijnbaar genezennbsp;gevallen en den ziekteduur. Bij nauwkeuriger onderzoek blekennbsp;de opgaven tot dat doel niet geschikt, wat uit het volgendenbsp;duidelijk zal worden.

quot;10. In dc rapporten wordt melding gemaakt van den datum der dekking. Of deze op de eerste, eene latere, dan wel de �laatstnbsp;geslaagde� (2) betrekking heeft, is uit de lijst zelve niet op tenbsp;maken. Vergelijkt men nu de data der sterfte der gecreveerdenbsp;merries (welke op eene afzonderlijke staat vermeld stonden) metnbsp;die van hunne dekking, dan zouden drie van de negen merriesnbsp;respectievelijk ongeveer vier, acht of vijf maanden na hun doodnbsp;gedekt zijn.

Hebben nu de data der sterfte betrekking op andere merries dan die, welke als ziek w'erden opgegevon met vermelding vannbsp;den datum der dekking en is dc overeenkomst van bezitter ennbsp;signalement aan een toeval te wijten, dan zou het totaal der aangetaste merries meer dan veertig moeten zijn en dus het procent-cijfer der mortaliteit gunstiger worden.

11. Vergelijkt men nu de data der dekkingen, waarvan de vier oudste bijvoorbeeld ongeveer 23, 2.3, 19 en 17 maanden oud zijn,nbsp;met die der laatst geslaagde dekkingen, opgeteekend in hotnbsp;bevruchtingsregister (in zooverre dat met enkele merries, dienbsp;bevrucht werden, mogelijlc is), dan komen deze niet overeen ennbsp;liobben dus hoogst waarschijnlijk daarop geene betrekking.

Dan blijft als tweede veronderstelling over, dat men ze heeft opgegeven als datum der eerste dekking, W'aarschijnlijk met hetnbsp;doel om het eerste contact met den hengst te vermelden en vannbsp;welk tijdstip af dus eene infectie reeds mogelijk zou zijn. Hieraannbsp;heeft men echter betrekkelijk niets, zoolang de data der laterenbsp;(2) dekkingen onbekend zijn. Het is wenschelijk om deze te

weffiii, omdat man daardoor misschien achter den incubatietijd en den ziekteduui� van liet lijden kan komen, wat evenals het pro-centcijfer der mortaliteit van dilfereuticel-diag-nostisch belang is.

12. nbsp;nbsp;nbsp;Van merrie no. 4 o]) mijn lijst (9) bijvoorbeeld valt nog hetnbsp;volgende te zeggam. Als dekkingstijd staat vermeld 5-'12-�98. Denbsp;laatst geslaagde dekking moet volgens het bevruchtingsregisternbsp;in April '1899 heljben plaats gehad; later wierp ze een veulen.nbsp;Wanneer nu die merrie ten gevolge van ��ne der dekkingen tusschennbsp;vermelde data geinlbcteerd is geworden (tijdens do dracht weigertnbsp;eenc merrie in den regel don hengst) dan zou ze, indien boosaardige dekziekto gedurende de zwangerschap ware uitgebroken,nbsp;naar alle waarscbijnlijklieid geaborteerd hebben. (')

Heeft men dus te Soemcdang werkelijk met die ziekte te doen en is deze nuirrie werkelijk aangetast, dan moot de infectie naarnbsp;alle waarschijnlijkheid na het veulenen hebben plaats gehad ennbsp;dus het contact mot den hengst van zeer recenten datum zijn.nbsp;Nu is het niet waarschijnlijk, dat zulks Inj de Gouvernomentsnbsp;hengsten van Hadji Djen is geschied, daar men anders diennbsp;ouden datum niet zou hebben opgegeven, maar wel den nieuwen.nbsp;Na het veulenen is de oude geschiedenis afgcloopen en houdtnbsp;men nieuwe aanteekeningon. Waarschijnlijk is dus de merrienbsp;l)ij oen anderen hengst geweest, die ook ziek was. Daaruit volgtnbsp;weer do mogelijkheid van het bestaan van nog andere aangetaste hengsten dan de gerapporteerde.

13. nbsp;nbsp;nbsp;Uit hot in 10, 11 en 12 mcdegedoeldo blijkt de wenschelijkheidnbsp;nieuwere, betere gegevens te .verzamelen, dan waarover ik nunbsp;beschikken kan. Zoodra ik dan ook te Bandoeng het onderzoeknbsp;dor zieke hengsten als ge�indigd kan beschouwen, zal ik mijnbsp;daartoe naar Soemcdang begeven.

14. nbsp;nbsp;nbsp;Do Gouvornements-veoarts IIubenet had de welwillendheid mijnbsp;vollvomen op de hoogte te stellen van de verschijnselen der ziekte,nbsp;in zooverre bij zo door eigen aanschouwingen of informatie tenbsp;weten kon komen. Door zijn gewaardeerde hulp was ik in denbsp;gelegenheid bijna dagelijks de ten zijnen huize gestalde hengstennbsp;van roods genoemde ILviiJi Djen nauwkeurig te observeerennbsp;en kon ik over de noodige gemakken lieschikken om een zorgvuldig onderzoek te doen van het bloed der aangetaste dieren.

15. nbsp;nbsp;nbsp;Alvorens over te gaan tot de verdere mcdcdeeling vannbsp;de verkregenc inlichtingen, van bizonderheden van hetnbsp;onderzoek en de uitkomsten, verdient het aanbevelingnbsp;v��raf de overeenkomsten het verschil tusschen do ziekten,

Ill

dateeren eerst uit 1812, Fmedberger en Fe�hner (F. F.) meenen echter dat de ziekte reeds in 1796 zich innbsp;bovengenoemde stoeterij zou hebben vertoond. Zijnbsp;werd gedurende de 19*^� eeuw achtereenvolgens waargenomen in Hanover, den PruisiscTien Staat, OostenrijJc,nbsp;Zwitserland, FranTtrijlc, Hongarije, Itali�, Rusland,nbsp;Algiers, Syri�, Perzi� enz. Verschillende personen, dienbsp;een goeden naam in de veeartsenijkunde hadden en nognbsp;hebben, trachtten door nauwkeurige waarnemingen, onderzoekingen en beschrijvingen onze kennis aangaandenbsp;hare klinische verschijnselen en haren aard te vermeerderen. Het eerste gelukte, het laatste minder,

23, nbsp;nbsp;nbsp;Als gevolg daarvan kwam aan het licht, dat men oorspronkelijk twee ziekten met elkander verwarde. Men leerdenbsp;een goedaardigen en boosaardigen vorm onderscheiden.nbsp;Spoedig daarna werden zij definitief van elkander gescheiden, de goedaardige kreeg den naam van �Blaschen-ausschlag�, de andere �BescMlseuclie� (Hertwig 1847).

24, nbsp;nbsp;nbsp;Blaschenausschlag is volgens F. F. �een typisch verloo-,,pend, besmettelijk blaasjes-exantheem van de mucosanbsp;�der vagina en de huid van vulva en penis.

�Het komt meestal voor bij paard en rund, zelden bij �schapen, geiten en varkens. De infectiestof is nietnbsp;�bekend, wel weet men, dat ze uiterst licht is over te enten.

�Gewoonlijk geschiedt dit door de paring �, intusschen �is het niet zeldzaam, dat de merries elkander infec-�teeren en zelfs de veulens bij het zuigen aan de lippen,nbsp;�in den mond, aan den neus en de oogen den uitslagnbsp;�oploopen.�

De ziekte zou ook kunnen overgaan op den mensch en bij dezen een op pokken gelijkenden nitslag doen ontstaan aan de handen, tengevolge waarvan de ganschenbsp;arm en de okselklieren zeer sterk kunnen opzwellen,nbsp;gepaard gaande met hooge koorts. N. L. noemen denbsp;ziekte �exanth�me co�tal.� Zij geven verder geene beschrijving er van.

25, nbsp;nbsp;nbsp;Zij achten het ook mogelijk, dat het eerste stadium vannbsp;boosaardige dekziekte verward wordt met �Horse-pox�.

112

Waar F.P. spreken van de mogelijkheid van een op pokken gelijkende uitslag bij den mensch, ontstaan doornbsp;besmetting van goedaardige dokzickte, hebben de Frati-sche en Duitsche auteurs waarschijnlijk dezelfde gevallen op het oog.

26. nbsp;nbsp;nbsp;De Beschalseuche volgons F.F. bestaat uit: �eene localenbsp;�ontsteking met zweervorming van het slijmvlies dernbsp;�genitali�n, waarna eeno algemeene ziekte van hetnbsp;,.lichaam volgt, waarbij voornamelijk het ruggomerg ennbsp;�de huid getroffen worden, zich uitende door eenenbsp;,,spinale verlamming en vasoncuroso (urticaria).

De Franschen noemen do ziekte �mal de co�t� of �dourine� N. L. geven do volgende korte definitie:

�een besmettelijke ziekte, eigen aan de equinen, die ,,door paring wordt overgebracht en zich voornamelijknbsp;�kenmerkt door veranderingen van het centrale zenuw-�stelsel�.

27. nbsp;nbsp;nbsp;Vergelijkt men hetgeen F. F. over de ziekte (Beschalseuche) mededeelen, nauwkeurig met dat van N. L.nbsp;{Dourine) dan bemerkt men, dat beide paar schrijvers bij donbsp;bewerking van dit hoofdstuk uit dezelfde literarischenbsp;bronnen geput hebben.

28. nbsp;nbsp;nbsp;De eersten, F. F., geven eeno systematische opsommingnbsp;der verschijnselen. De beschrijvende wijze, waarop denbsp;tweeden, N. L., de ziekte schetsen, doet vermoeden, datnbsp;zij haar ook uit eigen aanschouwing kennen, wat zeernbsp;waarschijnlijk is, daar in Zuid-FranJerijk de ziekte nognbsp;heden goene vreemde is. Schneider en B�pard, (Sch. B.),nbsp;verklaren bij het geven eener beschrijving der ziekte,nbsp;dat zij de symptomen weergeven, zooals zij en denbsp;v�t�rinairen, gedurende jaren in Algiers gevestigd, zenbsp;waarnamen.

29. nbsp;nbsp;nbsp;Onze kennis betreffende boosaardige dekziekte is langnbsp;niet volledig. Men bemerkt dit uit de afwijkende opgaven der incubatietijden, de meer of mindere appre-cieering van sommige verschijnselen als al of niet eigennbsp;aan de ziekte (genitaaluitslag), de afwezigheid van opgavennbsp;aangaande de meerdere of mindere besmettelijkheid

113

gedurende den geheelen ziekteduur, of tijdens de ziekte eene volledige zwangerschap mogelijk is, of de ziektenbsp;overgaat op het jong. Ook was tot voor korten tijdnbsp;de aetiologie ons verborgen.

30. nbsp;nbsp;nbsp;De incubatie is bij �goedaardige dekziekte� ofblaasjes-uitslag 3 tot 6 dagen, soms kan men reeds na 12 urennbsp;de eerste verschijnselen der besmetting waarnemen (F. F.).

Maresch geeft voor �boosaardige dekziekte� of dourine aan, 8 dagen tot 2 maanden (F. F.). Nocard en Leclainchenbsp;bepalen voor don hengst 15�20 dagen en voor denbsp;merrie 5�6 dagen.

31. nbsp;nbsp;nbsp;Terwijl bij blaasjesuitslag het geheele ziekte-proccsnbsp;meestal locaal blijft en na 3 of 4 weken afgeloopen is,nbsp;volgt bij dourine op het eerste stadium, dat zich kenmerktnbsp;door plaatselijke verschijnselen en ongeveer ��n maandnbsp;duurt (Schn. B.), een 2� en 3� stadium, waarbij hetnbsp;geheele lichaam medelijdt. In het 2� ziet men naastnbsp;de algemeene verschijnselen, de voor deze ziekte zoonbsp;typische urticaria ontstaan, in het derde predomineerennbsp;de degeneratie-symptomen van het ruggemerg (N. L).

32. nbsp;nbsp;nbsp;Overeenlcomst: Bij beide ziekten komt voor of kannbsp;aan de genitali�n voorkomen een uitslag, zich eerstnbsp;voordoende als verheven pukkeltjes, die in blaasjes veranderen, al of niet een purulenten inhoud bevattende,nbsp;welke daarna aanleiding geven tot het bestaan vannbsp;meestal oppervlakkig gelegene zweertjes (erosies). Daarbijnbsp;kan zich eene zwelling voordoen van schaamlippen,nbsp;clitoris, eikel, koker, balzak, zaadstrengen. Verder kannbsp;eene uitvloeiing uit ureti�a of vagina bestaan en werkelijkenbsp;of schijnbare verhoogde geslachtsdrift. Dikwijls urineertnbsp;het dier vaak.

33. nbsp;nbsp;nbsp;Verschil; Bij blaasjesuitslag ziet men steeds bij dennbsp;aanvang der ziekte boven beschreven uitslag, die zichnbsp;ook kan vertoonen op de binnenvlakte van de dijen ennbsp;verder aan en in den mond, aan den neus en de oogennbsp;van het zoogende veulen. De merries kunnen elkandernbsp;infecteeren.

114

fiij doTinne treedt bedoelde uitslag zeldzamer op | slechts in zware gevallen ziet men excoriaties op denbsp;binnenvlakte der dijen door het afvloeiend secreetnbsp;ontstaan�, vaak komt slechts eene zwelling voor van dennbsp;eikel, den koker en het scrotum of de schaamlippen,nbsp;soms slechts van een van de laatste,

De ziekte wordt steeds door de paring opgeloopen. Overeenkomst. In heftiger verloopende gevallen vannbsp;blaasjesuitslag kan gelijkenis op dourine ontstaan doornbsp;eene grootere zwelling der genitali�n, gepaard met eennbsp;oedeem, dat zich uitstrekt tot de omgeving van dennbsp;anus, de perineaalstreek, den uier, ja tot op den buik.nbsp;De liesklieren zijn dan gezwollen, de uier kan absce-deeren (F. F.). Bij het loopen bestaat een abnormalenbsp;gang van de achterband.

Verschil. In zulke gevallen bemerkt men bij blaasjesuitslag koorts, die hoog kan stijgen; bij dourine schommelt de temperatuur meestal tusschen den norm en 39.5'�.

Bij blaasjesuitslag kunnen daarbij ontstaan abscesjes in de omgeving van anus en staartwortel. Ook denbsp;liesklieren kunnen abscedeeren. Bij dourine komt ditnbsp;alles niet voor.

De onregelmatigheid in de beweging van de achterband wordt bij blaasjesuitslag veroorzaakt door pijn. De beweging is stijf, het dier buigt de gewrichten niet gaarne.nbsp;Bij dourine is ze te wijten aan eene parese. De beenennbsp;worden slecht gebogen in knie- en spronggewricht,nbsp;meer of min sleepend naar voren gebracht. Men zietnbsp;daarbij in de gevorderde gevallen een gemakkelijknbsp;overknikken in het kogelgewricht Het kruis waggeltnbsp;instede regelmatig licht te schommelen.

Overeenkomst. Bovenbedoelde heftige gevallen van blaasjesuitslag genezen dikwijls slechts langzaam (totnbsp;Y2 jaar). Het dier is dan zwak en mager, vaak blijftnbsp;eene chronische vaginitis achter. Zulk een geval isnbsp;niet te onderscheiden van een aan dourine lijdend dier,nbsp;dat het I0 en 2o stadium heeft doorgemaakt. en nu innbsp;hel 3o stadium nog geene duidelijke parese-verschijn-

115

37. nbsp;nbsp;nbsp;Zooals reeds in 19 terloops werd aangestipt, zou aannbsp;de differentieele diagnostiek een welkom middel zijnnbsp;toegevoegd, indien de conclusies, die Schneider en Bufardnbsp;uit hunne onderzoekingen trekken, juist zijn. Aangeziennbsp;ik bij mijn onderzoek daarvan gebruik wensch te maken,nbsp;acht ik het wenschelijk ze hier, zoover noodig, in hetnbsp;kort te herhalen, de gronden aan te geven, waarom iknbsp;ze betrouwbaar acht en daarbij niet te vergeten op eennbsp;zwak punt in hun onderzoek te wijzen.

38. nbsp;nbsp;nbsp;Volgens Schneider en Bufard dan is de oorzaak dernbsp;dourine een trypanosoma, die op het genitaal-slijmvliesnbsp;gebracht eene ontsteking en zwelling teweeg brengt.nbsp;In het bloed, ontnomen van zulke gezwollen deelen, kannbsp;men de parasieten vinden. Later bevinden zij zich,nbsp;hoewel spaarzaam, ook in het circuleerende bloed. Zij zijnnbsp;in grooten getale aanwezig in dat, afkomstig van denbsp;oppervlakte der urticaria-zwellingen van de huid. Ooknbsp;treft men ze aan in dat van de huid van het gezwollennbsp;serotum en andere oedemateuse plekken.

Door enting van het trypanosomen houdende bloed is licht eene infectie te weeg te brengen bij honden ennbsp;konijnen. Bij de laatste verkrijgt men een typisch beeldnbsp;door ze aan de ooren te infecteeren, In moeilijke gevallen kan men de diagnose stellen door bij honden hetnbsp;verdachte bloed subcutaan te injicieeren.

39. nbsp;nbsp;nbsp;V��r SciiN. en B. ontdekte Rouget reeds trypanosomennbsp;in het bloed van een aan dourine lijdend paard. Hijnbsp;entte ze over op de gebruikelijke laboratorium-proefdierennbsp;en kwam door de overeenkomst der ziekteverschijnselen, welke sommige soorten vertoonden met die vannbsp;dourine, tot de veronderstelling, dat de laatste ziekte ennbsp;de parasiet in onderling oorzakelijk verband zoudennbsp;kunnen staan.

De bevestiging daarvan werd door Sciin en B. gevonden. Rouget�s vondst en vermoeden verhoogt weder-keerig de waarde hunner conclusi�n.

40, Behalve bij deze ziekte, waarbij ik het bestaan der trypanosoma voorloopig voor juist wil aannemen, komt eene soortgelijke parasiet voor bij Surra en Nagana.

Het ziektebeeld van Nagana is mij niet volkomen bekend, volgens de literatuur, waarover ik te Batavianbsp;te beschikken had, zou het op dat van Surra gelijkennbsp;of wel geheel daarmede overeenstemmen.

De laatste ziekte heb ik leeren kennen uit de oorspronkelijke beschrijvingen der ontdekkers en door eigen aanschouwing, in zoover tenminste eene ziekte, die opnbsp;Java onder paarden, runderen en karbouwen (*) voorkomt, en door trypanosomen wordt veroorzaakt, metnbsp;Surra mag worden geidentificeerd.

collega�s, alvorens ik wist dat trypanosomen daarbij in het spel waren. In dien tijd viel mij reeds op,nbsp;de groote overeenkomst der verschijnselen met dienbsp;der dourine. Ik liet mij op die wijze reeds uit tegennbsp;den gewezen Wlt;h Directeur van ons Laboratorium, dennbsp;Hr. H. F. Roll.

Het eenige wat mij terughield bewering dat ze identisch waren,nbsp;van het genitaal uitslag, hetwelk ik in geen enkelnbsp;geval waarnam en de zekerheid, dat de ziekte zichnbsp;buiten den weg van geslachtelijke gemeenschap kannbsp;verbreiden. Naderhand door den Gouvernements-veeartsnbsp;van Semarang den heer C. A. Penrirg op de hoogtenbsp;gebracht aangaande den waren aard, beschouwde ik dienbsp;gevallen als Surra. Dit om te bewijzen hoe machtignbsp;veel beide ziekten op elkander gelijken en dus Schr�snbsp;en B.�s vondst hoogst waarschijnlijk juist is.

Vergelijkt men aandachtig hetgeen de eerste ontdekkers van surra, Evans en Steel, over deze ziekte mededeelen,nbsp;met de beschrijvingen van dourine, dan valt het op, dat ernbsp;geen enkel werkelijk, essentieel verschillend symptoomnbsp;bestaat, wel gradueel.

117

44. nbsp;nbsp;nbsp;De reeds geciteerde onderzoekers Schn. en B. zijn vannbsp;eene andere meening en geven een paar verschillen opnbsp;die typisch zouden zijn. Dit bewijst niets anders dannbsp;dat hunne kennis aangaande surra onvolledig is.

45. nbsp;nbsp;nbsp;Niettegenstaande het slechts gradueel verschillen dernbsp;symptomen zullen dourine en surra, indien tryp.anoso-meu beide veroorzaken, voorloopig niet gelijkgesteldnbsp;mogen worden, zoolang niet bewezen is, dat de morpho-logische en biologische eigenschappen der parasietennbsp;dezelfde zijn.

46. nbsp;nbsp;nbsp;Het eenigste zwakke punt in Schn�s en B�s onderzoek is wel, dat tot op het tijdstip der publicatie (zooalsnbsp;zij dit zelf mededeelen) slechts bij een viertal gevallennbsp;van spontane dourine, werkelijk de trypanosoma gevonden werd. Hierop zal ik zonder mij nu in veronderstellingen te wagen tater waarschijnlijk terugkomen

47. nbsp;nbsp;nbsp;In alle gevallen acht ik na kennis te hebben genomennbsp;van het protocol van Sen's en B's proeven dit geennbsp;bezwaar om aan de juistheid der gevolgtrekking tenbsp;twijfelen, dat een trypanosoma de oorzaak der ziektenbsp;zoude zijn.

48. nbsp;nbsp;nbsp;De verschijnselen der ziekte onder de fokpaarden innbsp;de Preanger-Eegentschappen zooals ze mij door den Heernbsp;H�benet werden medegedeeld (die ze gedeeltelijk doornbsp;informaties, gedeeltelijk door eigen aanschouwing tenbsp;weten was gekomen), waren: een uitslag en eene zwellingnbsp;van de schaamlippen, den eikel, den penis, eene oede-mateuse zwelling van den koker en het srotum. Vannbsp;den uitslag had hij slechts de oppervlakkige zweertjesnbsp;waargenomen.

De zwellingen waren bij vele der door hem onderzochte merries, ook bij de hengsten van Hadji Djen aanwezignbsp;Uit de vulva der merries vloeide een witachtig secreet.nbsp;Op de zwarte huid nabij en ora het genitaal apparaatnbsp;zouden witte vlekken te zien zijn. Voorts hoestten denbsp;dieren bij den aanvang der ziekte, zonder eene catar-rhale aandoening van keel of bronchi�n te vertoonen.nbsp;Van eenige dieren had hij eene beschrijving bekomen,

waaruit het bestaan van urticaria zou zijn op te maken. Later zouden de dieren vermageren. Bij enkele merriesnbsp;had hij eene onregelmatigheid in den gang van de achterband opgemerkt. Benige dieren waren ten slotte gecre-veerd. Voor sectie was geene gelegenheid geweest.

49. nbsp;nbsp;nbsp;Volgens deze opgave schijnt de ziekte frappant opnbsp;dourine te gelijken. Begrijpepijk dus dat de diagnosenbsp;werd gesteld.

50. nbsp;nbsp;nbsp;Het viel echter den Heer H�benet op, dat de mortaliteitnbsp;tot nu toe betrekkelijk gering was, dat het procent-cijfer der herstelde of herstellende dieren hoog was,nbsp;doch dit verschil met de in veterinaire werken beschreven dourine, zou volgens hem waarschijnlijk gewetennbsp;kunnen worden aan klimatologische invloeden.

51. nbsp;nbsp;nbsp;Mijn eigen onderzoek der zieke dieren begon ik, zooalsnbsp;reeds werd medegedeeld, met de gewezen dekhengstennbsp;van Hadji Djen, die bij den Gouvernements-veeartsnbsp;H�benet gestald waren. In dezelfde stal bevondennbsp;zich ook nog verscheidene andere, doch gezonde paarden.nbsp;Alle werden nagenoeg op dezelfde wijze verpleegd ennbsp;leefden dus onder dezelfde uitwendige omstandigheden.nbsp;Ik had in de gezonde dieren goede objecten om daaraannbsp;den toestand der aangetaste te toetsen.

52. nbsp;nbsp;nbsp;De toestand der beide dekhengsten gedurende eeue weeknbsp;van 12 tot 19 Mei was als volgt:

Zwarte dekhengst. Doek et. Het dier was vurig, goed gevoed, had eene mooi zwartglanzende robe. In denbsp;huid achter de schouders en op de kroep bevonden zichnbsp;kleine hard aanvoelende knobbels, die de haren bovennbsp;hunne omgeving deden opsteken. Deze verdikkingen bleven gedurende eene week constant van vorm en plaats.nbsp;Scrotum gewoonlijk licht oedemateus gezwollen, nietnbsp;constant van omvang; de voorste plooi van den kokernbsp;sterk oedemateus, den uitgang gedeeltelijk verstoppende.nbsp;Beide zwellingen waren nog duidelijk deegachtig, dochnbsp;daarbij ook eenigszins hard. Dit laatste wijst naar mijnenbsp;meening op een lang bestaan er van, waardoor eenenbsp;induratie ontstond. Op de zwarte kokerhuid en op den

penis zelve waren eenige witte vlekjes te zien. Voor de opening van den koker bevond zich eene kleinenbsp;oedemateuse plek, die gedurende de week, waarin iknbsp;het dier observeerde, zich uitbreidde en den omvangnbsp;van eene hand bereikte. Liesklieren niet opgezet. Denbsp;conjunctivae waren vochtig, rood, geinjiceerd. Temperatuur en pols normaal. Hartslag: niets bizonders. Gangnbsp;volkomen in orde.

Bij nader onderzoek van het genitaal-apparaat bleek de eikel en de uitmonding der urethra wat gezwollen ennbsp;hooger rood getingeerd te zijn dan normaal. De wittenbsp;vlekken der huid vertoonden geen strengachtig littee-kenweefsel, ze waren volkomen vlak.

Bruine dekhengt. Djinga. Dit dier was kalm van natuur; bij eene merrie gebracht bleef hij rustig ennbsp;schachtte den penis niet. De robe was glanzend bruin.nbsp;Voedingstoestand goed (volgens den heer Hubenet wasnbsp;deze iets achteruitgegaan). De huid vertoonde dezelfdenbsp;reeds vermelde knobbels. Achter den linker schoudernbsp;waren deze tot eene langwerpige, 1 c.M. breede 6 c.M.nbsp;lange verdikking geconflueerd, die bij hard drukken denbsp;indrukken behield. Al deze verdikkingen veranderdennbsp;noch van vorm noch van plaats. De voorste praepu-tiaal-plooi gezwollen, evenals bij den vorigen hengstnbsp;niet bizonder week meer. Het scrotum gezwollen, nunbsp;eens meer, dan weer minder, zeer varieerend. V��rnbsp;den koker eene oedemateuse plek, die zich in het verloop der week naar voren uitbreidde en het schub-kraakbeen bereikte.

Liesklieren niet opgezet. Conjunctivae vochtig, rood, geinjiceerd. Temperatuur, pols, hartsloot en gang normaal.

53. nbsp;nbsp;nbsp;Behalve dus de zwellingen der huid van en bij de genitali�n, en bij ��n hengst voor zoover onderzocht werd,nbsp;eene lichte ontsteking (?) van de uitmonding der urethra,nbsp;valt verder niets bizonders op te merken.

120

deeling van S. �. van het bloed der zieke paarden werd dit eerst bij een paar gezonde dieren uit denzelfdennbsp;stal bepaald.

Gezonde hengsten-.

Een isabelkleurig paard, dat in vergelijking der heide dekhengsten minder goed gevoed er uit ziet. te. S.G. i.056 T. 28� C.

ZieTce deTchengsten:

Zwarte dekhengst � Boeket. te.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;S.G.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;t.054'/,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;T.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;26�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;G.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;zwaar.

2e. nbsp;nbsp;nbsp;S.G.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;t.053'/�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;T.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;26�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;G.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;licht.

3e. nbsp;nbsp;nbsp;S.G.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;t.054nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;T.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;27�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;G.

Bruine dekhengstDjingga. te.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;S.G.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;t.052'/,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;T.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;27�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;G.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;zwaar.

2e. nbsp;nbsp;nbsp;S.G.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;t.052nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;T.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;27�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;G.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;licht.

5. Waar wij bij de gezonde dieren het S. G. van het bloed zien schommelen tusschen 1.056 en en 1.053'/2 (de tem-peratuurs-invloeden, zijn in dit geval te verwaarloozen)nbsp;daar kan men een S. G. van het bloed van 1.054 ennbsp;1.0521/^ voor de zieke, welke onder dezelfde uitwendigenbsp;invloeden verkeeren, niet voor bepaald abnorm houden.

Trouwens, dit was ook niet te verwachten, daar geen van beide verschijnselen van anaemie vertoonde.

56. MiJcroskopisch onderzoek van het bloed op trypanosomen hy den zwarten dekhengst, Boeket.

4 idem van de gezwollen uitmonding der urethra = negatief 4 praeparafon (van ieder der bovenstaande twee) in alcoholnbsp;gefixeerd en met boraxmethyleenblauw getingeerd � negatief

(1) Het S.G. werd bepaald teneinde een oordeel Ie kunnen vellen over den al ot niet anaemischen toestand.

De daling van liet S.G. van het bloed houdt veelal gelijken tred met die van het haemoglobin-gehalte. Slechts b� enkele bloedziekten ks dat niet het geval en dan nognbsp;is het verschil gering.

121

16. nbsp;nbsp;nbsp;V. idem, ook het bloed uit de huid, waaronder het oedeemnbsp;voor den koker zit = negatief

Bij den bruinen dekhengst Djingga.

12. nbsp;nbsp;nbsp;V. 4 praeparaten versch van het bloed uit een paarnbsp;huidknobbeltjes = negatief

6 bloedpraeparaten (2 van de huidknobbeltjes, 2 van de gezwollen kokerhuid, 2 van de gezwollen scrotaalhuid) na een alcoholfixatie met methyleenblauw getingeerd = negatief

13. nbsp;nbsp;nbsp;V. 4 praeparaten versch van het bloed uit de huidver-dikking = negatief

14. nbsp;nbsp;nbsp;Y. Idem ook 4, van de gezwollen praeputiaalhuid waarvannbsp;2 gefixeerd en gekleurd = negatief

16. V. 4 pr. waarvan 2 gefixeerd en gekleurd van respectievelijk de huid v��r den koker, waaronder zich het oedeem bevindt, de huid van de oorschelp en van den gezwollen koker =nbsp;negatief

57. nbsp;nbsp;nbsp;Geen enkel trypanosoma werd dus ontdekt gedurendenbsp;een zes dagen voortgezet onderzoek van het bloed uitnbsp;verschillende deelen van het lichaam, zoowel in verschen,nbsp;vloeibaren als in gefixeerden, gekleurden toestand.

58. nbsp;nbsp;nbsp;Teneinde mij nog beter omtrent de aanwezigheid vannbsp;de parasiet te overtuigen, besloot ik verschillendenbsp;entingen op proefdieren te doen.

15. nbsp;nbsp;nbsp;V. 4^ (g'e�nt) .subcutaan 20 cc. jugulairbloed van dennbsp;bruinen dekhengst bij hondje I.

15. Y. 4 subcutaan Ya cc. bloed uit de gezwollen kokerhuid van den bruinen dekhengst bij cavia I.

18. V. 4 subcutaan �4 cc. bloed uit de gezwollen kokerhuid van den zwarten dekhengst bij cavia II.

59. nbsp;nbsp;nbsp;Het is niet raadzaam uit het bovenstaande nu reedsnbsp;eenige gevolgtrekking te willen maken over de al ofnbsp;niet juistheid der diagnose. Voorloopig zal ik mij bepalennbsp;tot het verzamelen van gegevens.

122

Ik heb geene meerdere honden ge�nt, daar ik voorloopig geene berging voor deze dieren heb. In Soemedang waar mijn verblijfnbsp;waarschijnlijk langer zal duren dan bier, hoop ik beter materiaalnbsp;en betere gelegenheid te vinden om entingen te verrichten.

Do 2 cavia�s, die mij nog resten, besloot ik voor later te bewaren, teneinde de trypanosomen, indien zij gcisoleerd mochten worden, naar Batavia te verzenden.

De 2 eenige konijnen, welke ik bezit, wensch ik te bewaren om de pathogeniteit van de trypanosomen te beproeven. Dezenbsp;schijnt bij dourinc te verschillen van die bij surra. Mocht hetnbsp;mij gelukken mijn voorraad onder weg te vergrooten, zoo zalnbsp;ik zo ook gebruiken voor eene directe enting van bot bloed dernbsp;zieke paarden.

Voorts zal ik trachten een tweetal goedkoop�, geschikte proef-paarden (1 hengst, 1 merrie) te verkrijgen, teneinde zoo mogelijk de ziekte in haar meer acuut eerste stadium te onderzoeken.nbsp;Mocht ik onverwachts eene bevestiging der diagnose van dennbsp;lieer Hubenet vinden, zoo zal ik U dit telegrafisch mededeelen,nbsp;teneinde u in staat te stellen de belanghebbenden (�) zoo spoedignbsp;mogelijk in te lichten

De Gouvernements- Veearts,

Aan

den Directeur van het Laboratorium voor Pathologische Anatomie en Bacteriologienbsp;te

Weltevreden.

123

65. Ik vond deze wijze van onderzoek, al kost zij meer tijd, geschikter dan het verzamelen der dieren uit een bepaalden kring op ��nenbsp;plaats en wel om een drietal i-edenen.

Ten eerste kan men bij het ondervragen, indien het geheugen van den een te kort schiet, al licht bij een of meer huisgenootennbsp;of andere nabij wonende personen terecht.

Ten tweede, indien de te onderzoeken paarden niet worden vervoerd, heeft men meer kans zwellingen, hetzij een oedeemnbsp;of infiltratie, dus ook de urticaria, aan te treffen. Eene flinkenbsp;beweging doet ze verminderen of verdwijnen.

Ten derde de kans om parasieten daarin te vinden vermindert door beweging bij dourine (Schn. B.), dus hoogst waarschijnlijknbsp;ook bij de door mij te onderzoeken ziekte, indien ze �boosaardigenbsp;dekziekte� blijkt.

60. Behalve de eigenaren dor zieke dieren werden ook de verplegers der laatste ondervraagd. Voorts onderzocht ik zooveel mogelijknbsp;al hunne paarden, dus ook die, als niet ziek opgegeven.

67. nbsp;nbsp;nbsp;De aldus verkregen inlichtingen, de korte verslagen van dennbsp;toestand der onderzochte paarden en de uitkomsten van hetnbsp;onderzoek van hun bloed vereenigde ik in een protocol, dat alsnbsp;bijlage C aan dit rapport is toegevoegd.

69. nbsp;nbsp;nbsp;Alvorens gebruik te maken van de in bijlage C vervatte inlichtingen der eigenaren en verplegers is het wenschelijk, voorafnbsp;mede te deelen in hoeverre ze betrouwbaar zijn.

70. nbsp;nbsp;nbsp;Bij het ondervragen vermeed ik zooveel mogelijk zelf de ziekteverschijnselen te noemen, trachtte door herhaling en op verschillende wijzen te vragen de betrouwbaarheid der antwoorden tenbsp;beproeven, liet zoo het cenigszins kon de beschrijvingen aan hetnbsp;paard demonstreeren, teneinde de bedoeling boter te begrijpen.

71. nbsp;nbsp;nbsp;Slechts het resum� van dat alles (zooals men zien kan vaaknbsp;heel weinig) vermeldde ik in het protocol. Zoo de inlichtingennbsp;door eigenaar en andere personen gegeven niet overeenstemden,nbsp;werden zij afzonderlijk medegedeeld.

72. nbsp;nbsp;nbsp;De meeste beschryvingen van ziektesymptomen, welke mij verstrektnbsp;werden, meen ik daarom als betrouwbaar te mogen aanbevelen.nbsp;Wat de data betreft, op dit punt schijnt hot geheugen bij eennbsp;groot deel der ondervraagde personen zeer zwak geweest te zijn.nbsp;Men zal bij nauwkeurige vergelijking dan ook enkele tegenstrijdigheden kunnen vinden.

Tawap te Pandjoenan.

No. 1. Een schimmel merrie 3 voet, 10 duim, verpleegd

bij Pion te Tjilcebo. (2*) '). In Maart 1899 gedekt door den zwarten hengst van Hadji Djen, Doeket-,nbsp;niet geslaagd �, wederom gedekt in November of Decembernbsp;(zou nu 6 of 7 maanden drachtig zijn). In Januarinbsp;1900 bij Pion ter verpleging gebracht. Volgens laatstgenoemde was het dier toen mager. In Februari (volgensnbsp;den eigenaar) eene vloeiing uit den neus, vuile oogen,nbsp;gezwollen labia vulvae, geene blaasjes of zweertjes, vermagering. Nu zou het dier bijna geheel genezen zijn,nbsp;slechts de labia vulvae waren nog wat gezwollen. Denbsp;voedingstoestand goed.

27 Mei. Het mij vertoonde paard was vet, had geene afwijkingen aan de genitali�n. Liesklieren niet gezwollen.

2. Eene vos merrie, 4 voet Va duim, verpleegd bij Ma-DASSAN te Nangg�w�r (1*). Toen men dit dier in September 1899 ter dekking bracht, -) bleek het zieknbsp;te zijn, waarom ze geweigerd werd. Kon niet uitmakennbsp;of het paard te voren reeds gedekt was. De ziekteverschijnselen waren: eene uitvloeiing uit den neus, vuilenbsp;oogen, gezwollen labia vulvae zonder blaasjes of zweertjes.nbsp;Volgens den verpleger bestond ook eene lichtgele genitaal vloeiing, vermagering. In Februari 1900 was hetnbsp;nog mager, had nog een weinig neusuitvloei�ng. Denbsp;zwelling der labia vulvae zou verdwenen zijn. In Aprilnbsp;geheel beter. Het lichaam nog wat mager.

26 Mei. Bij onderzoek bleek het paard nog mager. Kleine witte vlekjes bevonden zich op de genitaalhuid bij denbsp;vulva en op den uier. De gezwollen labia waren gesloten.nbsp;Na opening zag men de clitoris ter grootte van eenenbsp;groote boon. Mucosa van het vestibulum in die omgevingnbsp;iets rooder dan normaal. Geen gezwollen liesklieren.

4 Juni. Op den buik nabij de linkerflank tusschen de knieplooi en de onderribstreek eene weeke, kneedbarenbsp;verdikking (eene oedemateuze plek) ter grootte van een

{*) Indien de hengst niet genoemd wordt, heeft de dekking plaats gehad door een der dekhengsten van Hadji Djen te Gendlng.

rijksdaaldei�, niet scherp van grenzen. Bij liet openen der gezwollen labia vulvae zag men de vergroote clitorisnbsp;en daarboven de een weinig verdikte labia minora s.nbsp;praeputium clitoridis. Wanneer bet dier in stap langzaam voorwaarts werd geleid, sleepten de aebterbeenennbsp;op hot oogenblik, dat zij voorwaarts werden gebracht,nbsp;even over den bodem en wol links veel duidelijker dannbsp;rechts (beginnende parese). 5 Juni rectaaltomperatuurnbsp;37.3� C., toestand stationair.

4 nbsp;nbsp;nbsp;Juni uit de clitoris versch 1 prp., gefixeerd, gekleurdnbsp;2 prp. � alle negatief.

5 nbsp;nbsp;nbsp;Juni uit de huidverdikking versch 2 prp. gefixeerd,nbsp;gekleurd 4 prp = alle negatief, s. g. bloed 5 Juni:

No. 3. Eene donkerbruine merrie, verpleegd idem No. 2, 4 voet (32*). Zou 7 maanden geleden gedekt zijn ; sloeg dennbsp;hengst do laatste maal niet af. Eigenaar noch oppassernbsp;herinneren zich, wanneer de ziekte begon. De verschijnselen waren dezelfde als bij het voorgaande paard,nbsp;doch minder erg. De vulva zou weder gebeterd, hetnbsp;lichaam mager gebleven zijn.

26 Mei. Bij onderzoek bleek dit dier nog haast een veulen (2'/2 a 3 jaar). Het was mager, bij de vulva bevondennbsp;zich witte vlekjes op de genitaalhuid. De labia warennbsp;wat gezwollen, de benedenhelft der riina vulvae geopendnbsp;door zwelling der dieper gelegen deelen, waardoor denbsp;verdikte clitoris zichtbaar was. Opende men de spleetnbsp;verder, dan zag men ook de weinig of niet gezwollennbsp;labia minora. Daaronder, maar een weinig links ennbsp;rechts boven de clitoris bevonden zich een paar kleinenbsp;gezwollen verhevenheden, rechts sterker dan links.nbsp;Geenc gezwollen liesklieren.

op de rechterhelft van den buik eene handpalmgroote, weeke, kneedbare zwelling (oedeem).

4 nbsp;nbsp;nbsp;Juni. uit de zwelling van den buik versch 2 prp.,nbsp;gefix. gekl. 2 prp. = alle negatief.

5 nbsp;nbsp;nbsp;Juni. nogmaals uit de zwelling gefix. gekl. 2 prp. =nbsp;uit de clitoris idem idem = alle negatief. Uit de verhevenheden daarboven geen voldoende bloed kunnennbsp;krijgen, waai�schijnlijk dus reeds sterk ge�ndureerd.

4. Eene bruine merrie, 3 voet en 8^2 duim, verpleegd bij Madsari te Tjikedo. {6*). In October of November 1899nbsp;bij den hengst gebracht, hiermede doorgegaan tot innbsp;December. Kort na de laatste dekking stil en lusteloosnbsp;geworden, weinig eetlust (ngoejoeng). Ongeveer eennbsp;maand(?) later kreeg het dier eene vloeiing uit den neus,

Toen werd bet dier mager. Thans zouden neusuitvloei�ng en het produceeren van vuil door de oogen geheel opgehouden,nbsp;daarentegen de schaamlippen nog wat gezwollen zijn.nbsp;Het lichaam had den oorspronkelijken gezonden voedings-toestand nog niet teruggekregen. Aldus de eigenaar.nbsp;De verpleger verklaarde al deze ziekteverschijnselennbsp;behalve de vermagering nooit gezien te hebben.

27 Mei. Om den anus en de vulva de huid wit gespikkeld ; de labia gezwollen; evenzoo de in het vestibulum gelegen deelen, waardoor de rima vulvae in het benedenstenbsp;gedeelte een weinig geopend stond. De clitoris ter groottenbsp;van eene hazelnoot, links en rechts daarboven eene verdikking. De onderste helft van het slijmvlies aan dennbsp;ingang der vagina en de labia minora verdikt, doorschijnend, bleekrood, op enkele plekken is het uitgebogennbsp;en drillig. De clitoris en de deelen er om heen ge�ro-

27 Mei. Uit de bleekroode, gezwollen mucosa aan den ingang der vagina verseb 5 prp.; uit een drillignbsp;gedeelte versch 2 prp., gefix. gekl. 6 prp.; uit de clitorisnbsp;versch 3 prp., gefix. gekl. 2 prp. � alle nagatief.

f Noi 5. Eene bruinbonte merrie 3 voet 10 duim, (12**) i), verpleegd bij Djamhari te Bendoengan. Volgens dennbsp;eigenaar 3 maanden na de dekking gecreveerd (Januarinbsp;1900), was slechts 3 dagen ziek geweest, waarbij betnbsp;dier neerviel tengevolge van stijve beenen. De verplegernbsp;verklaarde het volgende: In de poeassa-maand Januarinbsp;gestorven. Zou 3 maal gedekt zijn bij Hadji Djen, konnbsp;niet zeggen wanneer; 2 weken na de laatste dekkingnbsp;ziek geworden. Verschijnselen: witte vlekken op denbsp;genitaalbuid, vloeiing uit de vulva, geene zwelling dernbsp;labia gezien; lichte verhevene, omschrevene verdikkingennbsp;ter grootte van een cent in de huid, eerst op de zijvlak-ten van de borstkast, toen op de kroep, de schouders,nbsp;de dijen (urticaria), eene zwelling onder aan den buiknbsp;(oedema); neergevallen, niet meer kunnen oprijzen, 2nbsp;dagen gelegen, toen gecreveerd. Is slechts zeer kortnbsp;ziek geweest.

No. 6. Eene bruine merrie, 4 voet 4 duim, thuis verpleegd, 8 maanden geleden gedekt, zou nu drachtig zijn en nooitnbsp;iets gescheeld hebben.

6 Juni. De flinke gezonde drachtige merrie vertoonde niets abnorms aan de genitali�n.

No. 7. Eene merrie van 4 voet 5 duim, robe = dawo�k Tcasi-moelcan; (de kleur van dit dier is mij ontschoten en in mijne aanteekeningen staat slechts de inlandsche naam)nbsp;verpleegd in Simbavg. Zou in December 1899 gedektnbsp;zijn door Djingga van Hadji Djen. Aangezien dezenbsp;hengst zeer slecht zijn dienst verrichtte, vermoedde de

eigenaar der merrie, dat het dier ziek was en liet haar niet meer dekken. Zou nooit iets gescheeld hebben.

6 Juni. Bij onderzoek van de vulva van dit oogen-schijnlijk gezonde en in goeden voedingstoestand verkee-rende dier, bleken de labia iets dikker dan normaal, het onderste gedeelte en do gezwollen commissuur vormdennbsp;een soort zak, waarin na opening de een weinig gezwollen clitoris zichtbaar werd. De labia minora normaal. Daaronder, doch links en rechts boven de clitorisnbsp;een paar kleine verdikkingen. Deze, evenals de clitorisnbsp;zelve, bezet met kleine, iets verdikte roode vlokjes ennbsp;kleine meer bleekerc erosies. Op de laatste een dunnbsp;laagje ingedikt secreet. De zakvormige gezwollen gleuf,nbsp;waarin dit alles geborgen was, bevatte ook nog eennbsp;waterig purulent secreet.

8. nbsp;nbsp;nbsp;Een muisvale merrie (register � dawoek) 3 voet, 9 duimnbsp;(4*). Elf maanden geleden gedekt door Djingga vannbsp;Hadji Djbn, niet geslaagd; toen nogmaals in Januari 1900.nbsp;Tusschen die twee tijdstippen in ziek geweest, kort nanbsp;de eerste dekkingen vloeide uit de vulva wat bloed. Ditnbsp;herhaalde zich gedurende een dag of tien. Overigensnbsp;werd niets bizonders waargenomen. In Januari 4 malennbsp;gedekt, weigerde daaima den hengst; zou nu drachtig zijn.

21 Mei. Bij onderzoek bleek het labium vulvae dex-' trum wat dikker dan normaal en iets gerimpeld. Links en inwendig niets abnorms ontdekt. Liesklieren nietnbsp;gezwollen. Het dier was vet, zag frisch uit de oogennbsp;en leek mij drachtig�.

9. nbsp;nbsp;nbsp;Eene schimmel merriegedekt door B1 an co, dekhengstnbsp;van den Regent van Soeniedang ongeveer eene maandnbsp;geleden. Zou nooit iets abnorms vertoond hebben.

5 Juni. Uitwendig geen afwijkingen te zien. Clitoris evenals bij merrie No. 7. Labia minora normaal. Daaronder links en rechts boven de clitoris 2 zeer kleine verhevenheden. Kleur mucosa normaal. Lieskliei'cn niet gezwollen.

No. 10. Eene bi�uine merrie, 4 voet 2 duim (7*). Zeven maanden geleden voor het eerst gedekt; 6 maal bij den hengst gebracht; in December voor het laatst. Daarna ziek gewordennbsp;in Januari 1900. Hadji Djen, de hengstenhouder, merktenbsp;de ziekte op en weigerde de dekking toe te laten.nbsp;De verschijnselen waren slechts hoesten en uitslagnbsp;op de huid, verder niets meer. Dit uitslag was nognbsp;niet geheel genezen. Een jongen, die het dier naarnbsp;Hadji Djen gebracht had, verklaarde hetzelfde. Ditnbsp;dier zou gebrandmerkt zijn op last van den loerah. Denbsp;loerah verklaarde, dat van de 4 merries in deze kampongnbsp;bij 2 ziekte-verschijnselen aan de genitali�n aanwezignbsp;waren, waaronder bij dit dier. Het had een duidelijknbsp;gezwollen vulva vertoond. Na confrontatie van dennbsp;eigenaar met den loerah bevestigde der eerste denbsp;woorden van den laatste.

21 Mei. Hot paard zag er friscli uit, was vet, liep een weinig kreupel aan een rechterbeen. Op de kroepnbsp;een korsterig eczeem, verder niets.

No. 11. Eene bruinbonte merrie, 3 voet 11 duim (8*). Zou voor 2 jaren 6 maal gedekt zijn, daai�na niet meer, wasnbsp;niet ziek geweest. Na confrontatie met den reeds bovennbsp;genoemden loerah verklaarde hij in overeenstemmingnbsp;met dezen dat het slijmvlies der vulva rooder was dannbsp;gewoonlijk, verder niets bijzonders.

No. 12. Eene zwarte merrie, hoogte ? (5*), verpleegd�te Tan-djongsari. Een veulen geworpen op den 24e� Mei 1900; alzoo geslaagde dekking omstreeks Juni 1899. (Waste vorennbsp;reeds eenige malen bij den hengst D o � k e t van Hadji Djennbsp;geweest.) Ziek geworden in ?, 5 of 6 dagen na de dekkingnbsp;(laatste?) Verschijnselen: Labia vulvae gezwollen, warm,nbsp;hangen naar beneden, verhoogde geslachtsdrift, mucosanbsp;zeer rood, uitvloeiing van helder slijm, later geelwit (geennbsp;blaasjes, uitslag of zweertjes gezien, geen urticaria ofnbsp;zwelling aan buik of borst). Direct behandeld met 3%nbsp;carbolsolutie, later ichthyol. Na 2 maanden genezen.nbsp;Tijdens de ziekte mager geworden, thans weer dik.

Verklaarde verder dat gelijktijdig met de zijne een tweetal merries van Hadji Joesoep werden gedekt, dienbsp;eveneens ziek waren geworden. H. Joesoep deelde dennbsp;Dokter Djawa mede, ongeveer eene week later nadatnbsp;diens paard ziekteverschijnselen vertoonde, dat de hengstnbsp;Doek et ziek was en eene duidelijke zwelling ondernbsp;den buik had.

Gedekt omstreeks December 1899 door den bruinen hengst Djingga van Hadji Djem. Had een zuigendnbsp;veulen. Ziek geworden in het laatst van Maart 1900.nbsp;Verschijnselen: vloeiing uit de vulva (eene zwellingnbsp;der labia niet opgemerkt; de duidelijke blijken vannbsp;haar bestaan zijn onder te vinden); witte vlekjes op denbsp;genitaalhuid, vermagering, abnorme gang van het achterstel (bootste eene kreupelheid na). Ten slotte neergevallen. De laatste 5 dagen steeds gelegen, weinignbsp;gegeten en niets gedronken. Het veulen had tot hetnbsp;laatste toe gezogen en geene ziekteverschijnselen vertoond.

21 Mei. Dit veulen leek mij volkomen gezond; aan den mond, den neus en de genitali�n geen litteekensnbsp;of witte vlekjes.

De moeder lag op den grond, nu eens schijnbaar machteloos, dan weer trachtte zij zich op te heffen, wat nanbsp;vele vergeetsche pogingen eindelijk met het voorstelnbsp;gelukte. Kon de achterbeenen goed bewegen. Wasnbsp;overal gevoelig voor prikken. In de half liggende houding gekomen, plukte zij zenuwachtig blad en gras vannbsp;den bodem, maar weigerde te drinken. Het dier was zeernbsp;mager, de haren waren ruig. De onderliggende zijdenbsp;van het lichaam was op vele plaatsen doorgelegen ennbsp;door het spartelen stuk geschuurd. Oogleden fiks opengesperd. Conjunctivae rood met eene iets gele tint, vaatjesnbsp;ge�njiceerd. Mucosae van mond en neus eveneens watnbsp;geel van kleur. Labia vulvae een weinig gezwollen,nbsp;hard en rimpelig (waarschijnlijk omdat dit vroeger veelnbsp;erger gezwollen was geweest), geopend. Clitoris ternbsp;grootte van een kleinen knikker, labia minora ongeveer normaal van dikte, onder deze, links en rechtsnbsp;boven de clitoris, eene erwtgroote verdikking; op denbsp;clitoris en het rechter labium een oppervlakkige erosie.nbsp;De mucosa in het onderste gedeelte van het vesti-bulum en in de vagina zeer rood, voelde heet aan.nbsp;Op het rechter labium bevond zich een stuivergrootnbsp;ulcus, dat zeer ondiep was en een korreligen hardennbsp;bodem bezat. Uitvloeiing van een purulent secreet.nbsp;Pols krachtig, 60 slagen in een minuut. Geen bonzendenbsp;hartstooten.

22 Mei. Lag als machteloos op den bodem, oogen half gesloten, lippen slap, mond geopend, extremiteitennbsp;koud, de polsslagen zeer flauw en onregelmatig 40 innbsp;de minuut. Conjunctivae veel bleeker dan gisteren.nbsp;Mest normaal. Rectaaltemperatuur 35� C. Een poosjenbsp;later bleek dit dier nog krachtig genoeg om het voorstelnbsp;op te heffen, hinnikte zelfs. Wederom werden de oogennbsp;wijd opengesperd. Een zenuwachtig plukken en etennbsp;van gras en bladeren. Dit dier gekocht, laten doodbloeden, obductie. (Zie sectieverslag bijlage D).

versch, 6 bloodprp., 3 gefix. gekl. = alle negatief; uithet vaginaalslijmvlies versch 6 bloedprp , 3 gefix. gekl. =nbsp;alle negatief; uit de oorhuid versch 6 bloedprp, gekl.nbsp;gefix. 3 alle negatief.

21 nbsp;nbsp;nbsp;Mei. Konijn I een paar plekken op de oorhuidnbsp;gescarificeerd en met bloed uit het ulcus van het labium en uit de vaginaal mucosa ingesmeerd.

22 nbsp;nbsp;nbsp;Mei. Konijn III subcutaan ingespoten 1 c.c. jugu-larisbloed en eutaan, wat week ruggemerg ge�nt.

Hondje II subcutaan ingespoten met 40 c.c, jugularis-bloed en eutaan, wat verweekt ruggemerg ge�nt.

No, 14. Eene vosmerrie, 3 voet 8 duim (3**). Zou vanaf Juli 1899 viermaal gedekt zijn, telkens met een week tus-schenruimte. Het dier was vet, scheen drachtig. Ongeveer 2 maanden na de eerste dekking (September)nbsp;ziek geworden. Verschijnselen: labia vulvae sterknbsp;gezwollen; de zwelling zette zich over de perineaalstreeknbsp;voort naar den uier, d� binnenvlakte der dijen, dennbsp;buik tot aan de borst toe; de mucosa der labia zeernbsp;rood; lichtgele vloeiing uit de vulva; (mond, neus, oogennbsp;niets, geen witte vlekken op de genitaalhuid); in dennbsp;beginne slecht gegeten, later herstelde zich dat, sterkenbsp;vermagering; toenemende zwakte van het achterstel, denbsp;achterbeenen sleepten bij het gaan; eindelijk niet meernbsp;kunnen oprijzen; anderhalven dag blijven liggen, toennbsp;gecreveerd. Ziekteduur ongeveer twee en een halvenbsp;maand.

Hadji Djangin te Passarwetan. t No. 15. Een schimmel merrie, 4 voet (5**). Van af Mei 1899nbsp;6 maal gedekt. Ruim 3 maanden later ziek geworden,nbsp;kort na het paard van Hadji Idris. Verschijnselen:nbsp;zwelling labia vulvae; uitvloeiing, eene zwelling aannbsp;den buik; (mond, oogen, neus niets bizonders); sterkenbsp;vermagering, toenemende zwakte van het achterstel;nbsp;niet meer kunnen opstaan, 6 dagen gelegen, toen ge-creveerd. Eerder gestorven ( 10 dagen) dan paardnbsp;Hadji Ideis.

Eigenaar bezit nog drie paarden door denzelfden hengst gedekt ongeveer terzelfder tijd (volgens de registers). Deze dieren zouden gezond gebleven zijn.nbsp;(Dit laatste niet gecontroleerd).

t No. 16. Eene schimmel merrie, 4 voet (1**) werd verpleegd door den vader van Hadji Ideis. Kon zich niet herinneren wanneer gedekt. Ongeveer eene maand na hetnbsp;paard van Hadji Ideis ziek geworden (October). Verschijnselen: gezwollen labia vulvae, ook de uier, wittenbsp;vlekjes op de genitaalhuid, vermagering, toenemendenbsp;zwakte van de achterband, neergevallen, gecreveerd innbsp;December.

Hadji Djaekasih te Pandjoenan. t No. 17. Eene zwarte merrie, 3 voet 5 duim (6**) verpleegd doornbsp;Oekie te Pawenang. Ziekte uitgebroken ongeveer eennbsp;veertigtal dagen na de dekking. Verschijnselen: Sterknbsp;gezwollen labia vulvae met zweertjes (koelit pitja). Uiernbsp;gezwollen, eene zwelling aan den buik, het dier werdnbsp;zeer mager, verzwakte langzamerhand in de achterband,nbsp;viel ten slotte neer, 3 dagen gelegen en toen gecreveerd.nbsp;Zou ongeveer een maand ziek geweest zijn. Volgensnbsp;mijne aanteekening zou het dier gestorven zijn 9 maandennbsp;geleden, dus in September 1899 en alzoo het laatst gedektnbsp;zijn in Juni. In bijlage B staat als datum der dekkingnbsp;vermeld 2 September 1899.

134

18. Eene bruine merrie, hoogte? (Komt niet voor in lijst bijlage A). Tweemaal 'gedekt, toen ziek geworden.nbsp;Verschijnselen: licht gezwollen labia vulvae; uitvloeiing;nbsp;(geene blaasjes, zweertjes); gebeterd; daarna vuil uitnbsp;den neus; weer gebeterd; twee maanden ziek geweest;nbsp;nu nog in leven en gezond.

19. Eene schimmel merrie, 3 voet 11 duim (38*) verpleegd bij Noeesian te Nangg�w�r. Dit dier heeft reeds eenmaal gebaard. Zou het laatst gedekt zijn in Septembernbsp;1899. Tot Januari 1900 door den eigenaar verzorgd,nbsp;daarna bij Noeksian gebracht. Zou eerst in April denbsp;ziekte hebben ontdekt n. m. 1. zwelling van de labianbsp;vulvae. V��r dien eene opzwelling op de rechter kroep-helft gehad, die doorbrak bij den heuphoek en etternbsp;ontlastte. Het dier werd langzamerhand magerder.

23 Mei. De merrie scheen in den laatsten tijd zeer slecht onderhouden te zijn: haren ruig, lichaam uitgeteerd, bizonder grooto eetlust; hartstooten gewoon.nbsp;Bij den rechter heuphoek een fistelopening, waaruitnbsp;grijsgele pus te voorschijn kwam. Conjunctivae rood,nbsp;geinjiceerd. Labia vulvae verdikt en rimpelig, voeldennbsp;hard aan, in den benedenhoek vormden zij een dikkennbsp;wrong; schaamspleet stond open, vestibulum bizondernbsp;rood, clitoris duidelijk gezwollen, evenzoo de labia minora, daaronder naar links en rechts boven de clitorisnbsp;eene verheffing der mucosa, op de clitoris en het slijmvlies van de labia vulvae dicht bij den buitenrandnbsp;ecnigo oppervlakkig ge�rodeerde plekken, eene geelwitte purulentc vloeiing uit de vagina. Liesklieren nietnbsp;te voelen. Zoodra men het dier het voedsel ontnam,nbsp;stond het suf er bij en liet het hoofd hangen. Bij hetnbsp;gaan waggelde het achterstel; op het oogenblik, dat denbsp;achterbeenen naar voren worden gebracht, sleepte denbsp;toon over den grond.

26 Mei. Het dier scheen sinds mijn vorig bezoek beter verzorgd te zijn; het zag er fikscher nit. Bijnbsp;het gaan waggelde het minder, de toonen sleepten nognbsp;duidelijk over den grond. Toestand vulvae niet veranderd. Rectaaltemperatuur 38.7*' C. Paard aangekocht.

23 Mei. Uit de huid van het gezwollen linker labium, dicht bij den buitenrand versch 3 prp. en gefix. gekl. 5nbsp;prp. = alle negatief.

Uit de mucosa van het vestibulum aan den linkerwand bij den aanvang der vagina versch 3 prp. � negatief,nbsp;gefix. gekl. 5; hiervan 3 negatief en bij 2 zeer duidelijke, maar uiterst weinige trypanosomen (1 prp.nbsp;bewaard).

26 Mei. Uit de mucosa van het linker labium versch 4 prp., gefix. gekl. 10 prp. := negatief; uit een dernbsp;verdikkingen boven de clitoris versch 4 prp. = negatief.

4 nbsp;nbsp;nbsp;Juni. Uit de mucosa van het linker labium gefix.nbsp;gekl. 2 prp. van het rechter labium versch 1 prp. gefix.nbsp;gekl. 4 = alle negatief.

5 nbsp;nbsp;nbsp;Juni. Uit de mucosa van het begin der vaginanbsp;versch 4 prp , gefix. gekl. 2 = alle negatief.

23 Mei. Konijn IV aan beide oorcn gesearificeerd en daarna met eenige druppels purulent vaginaal secreetnbsp;ingesmeerd.

Hondje III subcutaan ingespoten Yi c. c. bloed uit de gezwollen mucosa van eene der verdikkingen bovennbsp;de clitoris.

26 Mei. Konijn V subcutaan ingespoten met c. c. bloed uit verschillende plaatsen van de mucosa dernbsp;vagina, ooren gesearificeerd en ingesmeerd met hetzelfdenbsp;bloed; ook een druppel ervan in het praeputium gedaan.

20. Eene bruine merrie, 3 voet 10 duim (komt niet voor op bijlage A). Gedurende den gepasseerden drachttijdnbsp;eene zweer gehad in de kootholte van het rechter achterbeen, waarna dit dik werd en met zweren bedekt raakte.nbsp;Een veulen geworpen in Juni 1899. Veertien dagennbsp;later bij den hengst gebracht, doch niet toegelaten omnbsp;het zieke been. De zwelling, die zich tot aan hetnbsp;spronggewricht uitstrekte en de zweren bleven hardnekkignbsp;aan verschillende behandelingswijzen weerstand bieden.nbsp;Toen, ongeveer een 3 maanden na het werpen van hetnbsp;veulen naar Bandoeng gebracht om door een inlandschennbsp;veearts te worden behandeld. Na twee maanden ongenezen teruggezonden. Bij aankomst thuis was het diernbsp;zeer vermagerd, labia vulvae gezwollen; op de mucosanbsp;ervan witte pukkeltjes, eene witte, slijmige vaginaaluit-vloeiing. Met inspuitingen locaal behandeld, herstelnbsp;na twee weken. Zou nu weer dik zijn. Been nietnbsp;verbeterd. Het veulen altoos bij de moeder gelaten,nbsp;steeds gezond geweest.

26 Mei, Het dier had een dik achterbeen; aan de genitali�n niets ziekelijks ontdekt.

21. Een zwarte hengst, Doeket werd het eerste ziek. De eigenaar verklaarde aanvankelijk, dat dit geschieddenbsp;v��r de aankomst van den bruinen hengst (zie hieronder),nbsp;dus v��r den 10b� Juni 1899, trok deze verklaring laternbsp;in en beweerde dat het plaats had in October. Denbsp;Tjamat rapporteerde het geval in een missive ddo 22nbsp;October 1899 aan den Wedana-patih. Volgens diennbsp;Tjamat, die het dier zelf had bezien, bestond er eenenbsp;zwelling van het scrotum, verminderde eetlust ennbsp;een stijve gang van de achterband. Verder zou hetnbsp;dier naar bewering van den eigenaar licht verhevene,nbsp;omschrevene huidzwellingen vertoond hebben ter groottenbsp;van een gulden, eerst op de zij vlakte van de borstkas.

later op de kroep. Van een uitslag of van zweertjes op den penis niets opgemerkt. Scheen zich over het algemeennbsp;weinig van het geval te herinneren. Verklaarde, datnbsp;in de maand October op zijn erf ter dekking werdnbsp;aangeboden, eene merrie van Nata peadja te Ambiet.nbsp;Dit dier toonde gezwollen labia vulvae en werd daaromnbsp;afgewezen, zon nu nog leven.

Volgens verklaring van den dokter-djawa. Raden Mohamad Saleh (zie aldaar) zou deze hengst reedsnbsp;in Juni of te voren eene duidelijke zwelling aan dennbsp;buik vertoond hebben. Dit stemt overeen met de eerstenbsp;verklaring van den eigenaar, dat Doeket reeds v��r 10nbsp;Juni 1899 ziek was. Hij werd uit. Maart of begin Meinbsp;1900 teruggezonden naar Bandoeng. Tegenwoordigennbsp;toestand zie vorig rapport.

No. 22. Een bruine hengst. Dj ingga, 10 Juni 1899 te Noeme-dang aangekomen. Na ongeveer 2 maanden dienst te hebben gedaan, ziek geworden. Op den penis een uitslag met zweertjes, uit de urethra eene vloeiing, caput gezwollen,nbsp;evenzoo praeputium en scrotum. Op de genitaalhuidnbsp;geen uitslag. Toen, evenals bij den vorigen hengst, lichtnbsp;verhevene, omschreven zwellingen in de huid ter groottenbsp;van een gulden op de zij vlakten van de borstkast en op denbsp;kroep eene zwelling ter grootte van eene hand. Overigensnbsp;niets abnorms meer opgevallen. Teruggezonden naarnbsp;Bandoeng den 17 Maart 1900.

No. 23. Nog eene merrie (30*). Vier maanden geleden gedekt door Doeket. Zou niet ziek geworden zijn.

24 Mei. Merrie onderzocht en niets bepaald abnorms kunnen vinden. Het paard leek mij veel langer zwangernbsp;dan 4 maanden.

No. 24. Een ? merrie (9*) verpleegd te Rantja�kelc. In December 1899 te Soemedang gebracht, 3 maal gedekt

met een week tusschenruimte, weigerde de 4e maal den hengst en werd weer naar Rantja�lcek teruggebracht.nbsp;Kwam in Februari 1900 te weten, dat de merrie zieknbsp;was. Verschijnselen: witte vlekjes op de zwarte geni-taalhuid en den uier, labia vulvae duidelijk gezwollen,nbsp;geene blaasjes, ruige haren, vermagerd, verminderdenbsp;eetlust. Was nog steeds mager. De andere verschijnselen zouden weer verdwenen zijn.

No. 25. Eene vos merrie, 3 voet 8 duim (3*). Zou het eerst gedekt zijn in September 1899. Ongeveer 5 dagen nanbsp;de laatste dekking, 25 December, begon het dier tenbsp;hoesten en wat vuil uit den neus uit te proesten. Dennbsp;203toii Januari 1900 ontdekte de eigenaar de weinignbsp;geprononceerde zwelling van de labia vulvae, geenenbsp;blaasjes gezien. Het uitproesten van vuil verdweennbsp;(Geen vaginaaluitvloeiing waargenomen). Daarna ontstonden op de zij vlakten van de borstkast licht verhevene, omschrevene zwellingen ter grootte van een centnbsp;of iets grooter, die niet doorbraken. Later verdwenennbsp;deze weder spoorloos. Ook ontstond eene zwelling innbsp;de perineaalstreek. Het dier zou thans weder geheelnbsp;normaal zijn. Meldde niets omtrent vermagering.

f No. 26. Eene schimmel merrie (4**). Zou in Juli of Augustus 1899 voor het eerst gedekt zijn. Na den derden sprongnbsp;kreeg het dier eene vloeiing uit de vulva. Van eenenbsp;zwelling of meerdere roodheid der labia vulvae kon denbsp;eigenaar niets mededeelen. Onder den buik ontstondnbsp;later eene handgroote, scherp omschrevene dikke zwelling. Eetlust verminderd. Tien dagen na de laatstenbsp;dekking was het dier reeds dood. Het lijk was zeernbsp;vermagerd.

f No. 27. Eene isabelkleurige merrie 4 voet 1 duim (komt niet voor op bijlage B). Kort na het werpen van het

veulen weer gedekt in November 1899. Kreeg eene vloeiing uit de vagina, die lang aanhield (schreef dit toenbsp;aan het baren); werd al magerder, at weinig, urineerdenbsp;in de laatste dagen zeer veel, liep met de achterbandnbsp;zeer slecht, verzwakte meer en meer, viel ongeveer eenenbsp;maand na de eerste verschijnselen neer, kon niet weernbsp;oprijzen, stierf den volgenden dag. Dit had plaats innbsp;Januari 1900.

Het veulen heeft de moeder niet lang overleefd, had geen uitslag vertoond aan mond of neus en zou doornbsp;gebrek aan geschikt voedsel gestorven zijn.

f No. 28. Eene schimmel merrie, 4 voet 2 duim (8**). Gelijktijdig gedekt, ongeveer terzelfder tijd ziek geworden en ge-creveerd. (Dit gelijktijdig gedekt zijn vatte men zoo op, dat, toen het vorige dier in November 1899 besprongennbsp;werd, ook dit dier nog den hengst aannam. Volgensnbsp;de staat in bijlage B zou het dier in September reedsnbsp;bij den hengst geweest zijn). Ook de ziekteverschijnselen kwamen overeen met die der vorige merrie, waarbijnbsp;dan nog een neusuitvloei�ng werd opgemerkt.

Het veulen van deze merrie was 10 maanden oud geworden en toen gestorven, waarschijnlijk door gebreknbsp;aan behoorlijk voedsel. Geen uitslag vertoond.

No. 29. Eene vos merrie (10*). Ongeveer 3 maanden geleden (Februari 1900) voor het laatst gedekt, weigerde verder den hengst toe te laten. Daarna ziek geworden, d.w.z. het dier werd gaandeweg magerder. Geene anderenbsp;verschijnselen waargenomen. Zou nu weer vet zijn.

2 4 Mei. Het mij getoonde paard was een weinig mager. Ik kon aan de vulva niets bizonders opmerken.

f No 30. Eene schimmel merrie (7**) verpleegd bij Sarman te Tj�kebo. Gestorven in Januari 1900. Twee maandennbsp;ziek geweest, dus begonnen in November of Decembernbsp;1899 (vergelijk bijlage B; het dier zou in Februari

nog gedekt zijn. Herhaaldelijk bij het ondervragen op de data teruggekomen, werden mij steeds dezelfde genoemd.) Verschijnselen; Aan de vulva niets opgevallen,nbsp;sterke vermagering, toenemende verzwakking van denbsp;achterband, overkootte herhaaldelijk bij het gaan, konnbsp;ten laatste niet meer staan, 1 dag gelegen en toennbsp;gecreveerd. Weet geene andere verschijnselen meernbsp;op te noemen.

31. Een merrie valk, 3 voet 8 duim (11*). Zou volgens den eigenaar slechts kreupel geweest zijn, werd echter bijnbsp;eene der inspecties in Februari 1900 of later, voor zieknbsp;verklaard.

26 Mei. Het paard was nog iets kreupel, maar kon ik overigens niets ziekelijks vinden.

vulvae vertoond hebben, maar geen blaasjesuitslag. Het dier herstelde. Is nooit mager geweest. Daarop innbsp;de Poeassamaand Januari 1900 wederom gedekt, zou hetnbsp;thans drachtig zijn. Ik kon niet uitmaken of het paardnbsp;voor hare ziekte reeds gedekt was geworden. De paardennbsp;loopen daar ter plaatse los op de erven en in de tuinen.

26 Mei. Het dier zag er gezond uit, en kon ik niets abnorms vinden. Het leek mij drachtig.

j No. 33. Een bruine merrie, vier voet 2 duim (9**). In November 1899 2 maal gedekt (verg. bijlage B); wordt als datum opgegeven 11 Augustus. Ongeveer twee wekennbsp;na de laatste dekking ziek geworden. Verschijnselen: ruige haren, weinig eetlust, vermagering, verzwakking vooral van het achterstel, kon ten laatste nietnbsp;meer oprijzen, twee dagen gelegen en toen gecreveerd.

No. 34. Bezit nog een paard, dat door denzelfden hengst gedekt werd, nu vier maanden geleden ('Februari 1900). Zounbsp;nooit iets gescheeld hebben.

141

26 nbsp;nbsp;nbsp;Mei. Een goed, gezond paard, waaraan ik nietsnbsp;ziekelijks kon vinden.

No. 35. Eene bruine hengst Boejoet, gewezen racepaard, zou met medeweten van den Regent nimmer als dekhengstnbsp;gebruikt zijn, kreeg ongeveer anderhalve maand geledennbsp;eene zwelling van de huid der geslachtsdeelen.

27 nbsp;nbsp;nbsp;Mei. Het paard was uitstekend verzorgd ennbsp;zag er prachtig uit, robe glanzend, oogen frisch,nbsp;neus- en 'mond- mucosa licht rood. De conjunctivaenbsp;echter iets te rood en ge�njiceerd, koker en scrotumnbsp;gezwollen, zij waren niet meer zeer week, kneedbaarnbsp;maar wat hard (waarschijnlijk ge�ndureerd, tengevolgenbsp;van het lange bestaan der zwelling). Van af den kokernbsp;naar voren, ongeveer ter lengte van een paar decimetersnbsp;links en rechts liep eene strengvormigc zwelling. Hart-stooten normaal. Liesklieren weinig of niet gezwollen.nbsp;Temp. normaal.

29 Meien later: toestand niet veranderd. Verscheidene malen, vooral in den vroegen ochtend, naar urticaria-zwellingen gezocht, doch vergeefs.

29 Mei: uit de bovenlip gefix. geld. 3 prp. = negatief. 30 31 Mei: Uit de gezwollen scrotaalhuid versch 3 prp, gefix.nbsp;gekl. 2 prp; uit de huid der oorschelp gefix. gekl. 2nbsp;prp. = alle negatief.

r2 Juni. Uit do huid ter plaatse van de zwelling aan den buik versch 4 prp., uit de scrotaalhuid gefix.nbsp;gekl. 4 prp. :=r alle negatief.

No. 36. Een schimmel dekhengst, Blanco, zou de laatste maand niet meer gedekt hebben en 5 of- 6 dagennbsp;geleden (20 of 21 Mei 1900) voor het eerst een gezwol-

27 Mei: zag er bepaald vet uit, robe glanzend, in de huid eenige knobbels, oogen frisch, mucosa van neusnbsp;en mond uitstekend, conjunetivae iets ge�njiceerd, prae-putium en koker sterk gezwollen, kneedbaar, doch ietsnbsp;vast, daarv��r ter grootte van eene hand eene oedema-teuse, zacht kneedbare zwelling. Liesklieren niet gezwollen. Temp. normaal.

29 Mei en later: toestand niet veranderd. Verscheidene malen vooral in den vroegen ochtend vergeefs naar urticariazwellingen gezocht.

27 Mei uit het gezwollen praeputium versch 4 prp., doch slechts in ��n enkel ��n trypmiosoiim gezien.nbsp;Gedurende een 10-tal minuten deze parasiet in hare bewegingen gevolgd. Uit een knobbel in de huid op de heupnbsp;versch 2 prp. en uit de huid der oorschelp 2 prp. dezenbsp;alle negatief

29 Mei. Uit een knobbel in de huid 3 prp., uit de huid der oorschelp 3 prp., eveuzoo uit het praeputiumnbsp;3 prp, alle gefix. en gekl. = negatief.

30/31 Mei. Uit het praeputium bij den ingang versch van een tweetal plekken 12 prp. gefix. gekl. 4 prp.; uitnbsp;het scrotum gefix. en gekl. 4 prp.; uit de huid der oorschelp versch 3 prp. = alle negatief.

27 Mei. Konijn VI aan den wortel van hetoorsub-cutaan ingespoten een weinig bloed uit het praeputium, kort na de vondst der parasiet.

No. 37. Eene schimmel merrie. Zou hoog zwanger zijn, gedurende de laatste dagen vloeide uit de vulva vocht en bloed. De tijd der baring zou nog lang niet aangebroken zijn.nbsp;2 Juni. Uit de vulva kwam nu en dan een zwart-

143

achtig waterig vocht. De vloeiing zag ik niet, doch het vocht werd mij in een pisangblaadje getoond.

Verschijnselen eener a. s. haring niet aanwezig. Clitoris iets gezwollen, mucosa rood.

2 Juni uit de clitoris versch 3 prp., gehx. gekl. 4 prp.; uit de roode rnucosa nabij de vaginamonding verschnbsp;3 prp., gefix. gekl. 4 prp. = alle negatief.

No. 38. Eene vos merrie, 4. voet 2 duim (25 *). Gekocht medio Februari 1900 als zijnde drachtig (zou op dennbsp;23�� November, 1899 gedekt zijn). Twintig dagen nanbsp;den koop ziek geworden. Verschijnselen: eene vloeiingnbsp;uit den neus, in de. ooghoeken vuil, labia vulvae gezwollen, veel en vaak urineeren, vermagering, licht verhevene omschrevene zwellingen op de huid aan de zijvlak-ten van de borstkast, die naderhand weder verdwenennbsp;(urticaria), verzwakking van de achterband, sleepte metnbsp;de achterbeenen over den grond, lag reeds 10 dagennbsp;op den grond, heeft gedurende al dien tijd weinig tenbsp;eten, niet te drinken gehad.

28 Mei. De merrie lag op den bodem, het Hchaam was uitgeteerd, de oogen half gesloten, de mond geopend,nbsp;lippen slap, hartstooten niet bonzend, pols nauwelijks tenbsp;voelen. Bij het onderzoek raakte het dier geagiteerd,nbsp;wendde pogingen aan het voorstel op te heffen, watnbsp;na verstrekking van hulp gelukte, hapte in en atnbsp;zenuwachtig kauwend van het voorgeworpen voedsel,nbsp;dronk ook gretig van het voorgehouden water ; L.nbsp;Trachtte te hinniken. De onderliggende kant van hetnbsp;lichaam was dooi�gelegen. In de sterk gezwollen labia �nbsp;waren gaten en gangen, waarin het wemelde van vliegen-larven; mucosa zeer rood, clitoris ter grootte van eenenbsp;groote boon, labia minora weinig gezwollen hieronder,nbsp;links en rechts boven de clitoris eene verdikking ternbsp;grootte van een erwt en iets meer, de rechter grooter

144

dan de linker, vaginaalmucosa eveneens bizonder rood. De vulva stond open. Rectaaltempt. 37.1� C.

29 Mei. Toestand als gisteren, rectaaltempt. 36,9� C. Gekocht, gedood door verbloeding, geseceerd. (Zienbsp;sectieverslag bijlage D).

28 Mei uit de mucosa van eene der labia, zoo dicht mogelijk bij de vagina, versch 2 prp.; 29 Mei uit eennbsp;der verdikkingen (de grootste) boven de clitoris verschnbsp;2 prp.; uit de huid van het oor versch 2 prp. = allenbsp;negatief.

29 nbsp;nbsp;nbsp;Mei hondje IV. subcutaan ingespoten 50 c.c.nbsp;jugulair-bloed.

No. 39. Eene zwartbruine merrie 4 voet (24*). Zou 5 maal gedekt zijn, de laatste maal in November 1899. Zieknbsp;geworden in December. Verschijnselen: zwelling vannbsp;de labia vulvae, veel urineeren, vermagering; zou nunbsp;weer gezond maar nog mager zijn, was drachtig en hadnbsp;steeds door een veulen gezoogd; dat veulen steeds gezondnbsp;geweest.

28 Mei. Plet dier was nog mager, maar zag frisch uit de oogen, labia normaal, na het openen bleek denbsp;clitoris gezwollen tot de grootte van eene groote boon'nbsp;het rechter labium minor gezwollen, dikker dan hetnbsp;linker. Bij het gaan sleepte het dier de toonen dernbsp;achterhoeven even over den grond.

No. 40. Eene (?) merrie van 4 voet (23*), gedekt van af einde December 1899 tot begin Februari 1900 (totaal 7 maal).nbsp;Ziekte opgemerkt in Maart. Verschijnselen: labia vulvaenbsp;gezwollen, eene lichtgele vloeiing uit de vulva, veel en

vaak urineeren, urine donker van kleur. Zou nu weer gezond zijn. Dit paard niet kunnen onderzoeken.

41. nbsp;nbsp;nbsp;Een schimmel merrie, 3 voet 11 duim (22*). Zou 2nbsp;maanden na de eerste dekking ziek geworden zijn, totaalnbsp;7 maal gedekt, toen hengst afgeslagen. Ziekteverschijnselen; eene zwelling der labia vulvae, witte vlekjes op denbsp;genitaal huid en den uier, vermagering, liep 5 dagen nanbsp;de laatste dekking, v��r stijf. Zou nu weer gezond ennbsp;dik zijn.

28 Mei. Het dier was goed gevoed, had frissche oogen, labia vulvae dik en rimpelig, bij het openen bleek denbsp;clitoris iets gezwollen. Op de genitaalhuid en den uiernbsp;kleine en groote witte vlekjes. Parese der achterbeenennbsp;dubieus. Geen gezwollen liesklieren.

42. nbsp;nbsp;nbsp;Eene donkerbruine merrie (26*) Vanaf 9 Octobernbsp;1899 gedekt-, 5 maal besprongen door de hengsten vannbsp;Hadji Djen, o. a. in November. Zou nooit eene zwellingnbsp;van de labia vulvae vertoond hebben, ook geen blaasj esuitslag, wel eene vloeiing uit den neus en de vulva;nbsp;daarna vermagering, opzetting van den uier met daaropnbsp;volgende doorbraak en ontlasting van pus, witte vlekjesnbsp;op de genitaalhuid. Geene verzwakking van de achterband waargenomen.

28 Mei. Het dier ziet er tamelijk goed uit, geene parese van de achterbeenen. A an de rechter uierhelftnbsp;eene fistelopening, waaruit pus te voorschijn komt.nbsp;Witte vlekjes om den anus en de vulva en op den uier.nbsp;Labia vulvae een weinig gerimpeld, iets verdikt, nanbsp;opening ervan ziet men de clitoris en de labia minoranbsp;een weinig gezwollen.

Het aantal paarden waarnaar navraag werd gedaan, bedroeg 42. Van de verkregen inlichtingen is ��ne geheel onbetrouwbaar, No. 11; terwijl 3 andere, No. 6, No. 31

en No, 34 hoogst waarschijnlijk betrekking hebben op geheel gezonde dieren. Er schieten dus als meer of minnbsp;bruikbaar over, 38 gevallen.

Onder deze bevinden zich 10 dooden, No. 5, No. 14, No. 15, No. 16, No. 17, No. 26, No. 27, No. 28, No. 30 en No. 33.nbsp;Van de overige 28 werden 24 paarden door mij onderzocht. Van de vier andere gevallen No. 12, No. 24,

dat het dekken een hoofdfactor is geweest bij de verspreiding. Paarden niet voor de fokkerij bestemd, bleven van de ziekte bevrijd (misschien uitgezonderd No. 35,nbsp;waarvan het toch waarschijnlijk blijft, dat het paardnbsp;de ziekte verkreeg door eene paring, maar buiten medeweten van den eigenaar), terwijl van bijna alle ziekenbsp;merri�n een contact met een zieken hengst kon wordennbsp;aangetoond.

Zooals in het vorig rapport in 17 werd vermeld, komen bij deze enzo�tie, waarbij de verbreiding der ziekte door hetnbsp;dekken zoo hoogst waarschijnlijk, ja niet te betwijfelen

is, (waarom ik o. a. voorloopig surra niet behoef te noemen), slechts een 2-tal ziekten voor, die tot eene verwisseling met �boosaardige dekziekte� aanleiding kunnennbsp;geven, n. m. 1. �blaasjes-uitslag� of �exanth�me co�talnbsp;en dat wat N. L. verstaan onder �Horse-pox.�nbsp;Onderzoeken wij de verkregen inlichtingen over denbsp;ziekteverschijnselen, die de aangetaste paarden vertoondennbsp;nader, dan zien wij, dat slechts in dWe gevallen: No. 17,nbsp;No. 20 en No. 22, melding werd gemaakt van iets opnbsp;blaasjes gelijkende (witte pukkeltjes op het slijmlies dernbsp;vulva), of dat kon duiden op een vroeger bestaan daarvannbsp;(zweertjes). De verborgen ligging in de vulva zou redennbsp;kunnen wezen, dat de laatste niet waren opgemerkt.nbsp;Daar waar het voorkomen van witte vlekjes op denbsp;genitaalhuid werd medegedeeld, vroeg ik steeds of zijnbsp;niet veroorzaakt waren door blaasjes of zweertjes; hetnbsp;antwoord luidde ontkennend.

labia vulvae witte pukkeltjes (volgens den dokter-djawa geen blaasjes), die na eene korte behandeling genazen.nbsp;Het door mij later onderzochte paard vertoonde geenenbsp;afwijkingen meer aan de genitali�n. De mogelijkheidnbsp;dat hier eene der twee in 17 en 76 bedoelde ziektennbsp;bestaan zou hebben, is niet uitgesloten.

80. nbsp;nbsp;nbsp;Bij geval No. 22 waar melding werd gemaakt vannbsp;de aanwezigheid van zweertjes, wijzen de overigenbsp;verschijnselen, waarvan ik slechts �de lichtverhevene,nbsp;omschrevene zwellingen in de huid ter grootte van eennbsp;gulden enz.� (urticaria, 52), wil noemen, op �boosaardigenbsp;dekziekte.�

81. nbsp;nbsp;nbsp;Bij geval No. 17, waarbij eveneens de aanwezigheidnbsp;van zweertjes werd gemeld, stierf het dier ten slotte,nbsp;wat bij �blaasjes-uitslag� of �Horse-pox� uiterst zeldennbsp;of niet schijnt te gebeuren, De toenemende parese vannbsp;het achterstel pleit voor; �boosaardige dekziekte.�

82. nbsp;nbsp;nbsp;Bij geval No. 42 werd eene abscedeering van den uiernbsp;geconstateerd, wat zoowel bij �boosaardige dekziekte�nbsp;als bij een heftigen aanval van �blaasjes-uitslag� kannbsp;plaats hebben (vorig rapport 34�35). Maar de eigenaar-verpleger beweerde nooit blaasjes gezien te hebben,nbsp;terwijl de zwelling van de labia vulvae zoo gering scheennbsp;geweest te zijn, dat ze niet werd opgemerkt. Wat dusnbsp;weer tegen ,,blaasjes-uitslag� pleit.

83. nbsp;nbsp;nbsp;De zweertjes, beter erosies, door mij zei ven waargenomen, droegen niet het karakter van blaasjes herkomstignbsp;te zijn (verg. 94).

84. nbsp;nbsp;nbsp;Geene der aangetaste zoogende merries, No. 13, No. 20,nbsp;No. 27, No. 28, No. 39 besmette haar veulen (vorignbsp;rapport 24, 32, 33).

85. nbsp;nbsp;nbsp;Indien toch �blaasjes-uitslag� of Horse-pox bestaan heeftnbsp;onder de in bijlage C opgenomen paarden, dan moetnbsp;het zich tot een enkel en dan nog dubieus geval, No. 20,nbsp;beperkt hebben.

86. nbsp;nbsp;nbsp;Bij exclusie zou men dan reeds geneigd zijn te ge-looven, dat de enzo�tie �boosaardige dekziekte� geweestnbsp;moet zijn. Dit vermoeden wordt grooter, indien men

bemerkt, dat een 10-tal der aangetaste dieren, die verdachte verschijnselen vertoonden, gestorven warennbsp;tijdens of tengevolge der ziekte.

87. nbsp;nbsp;nbsp;De twijfel verdwijnt, indien men inlichtingen verkrijgt,nbsp;als die van de gevallen No. 5, No. 21, No. 22, No. 25nbsp;en No. 38, waarbij naast andere kenmerkende symptomen, eene beschrijving van de voor deze ziekte zoonbsp;typische urticaria gegeven en gedemonstreerd werd.

88. nbsp;nbsp;nbsp;Eene andere bevestiging vinden wij in de gevallen, waarbijnbsp;eveneens naast andere kenmerkende symptomen, eenenbsp;door mij zelve geconstateerde meer of minder ver gevorderde 2)arese van de achterband bestond, zooals bijnbsp;No. 2 (beide boenen), No. 3 (r�chter been), No. 13 (konnbsp;niet meer staan), No. 19 (beide beenen), No. 38 (konnbsp;niet meer staan), No, 39 (beide beenen).

89. nbsp;nbsp;nbsp;Ook de secties van No. 13 en No. 38 waarbij eenenbsp;verweeking van het ruggemerg werd geconstateerd (Zienbsp;bijlage D) bevestigen het bestaan er van.

Residentie: Preanger-Regentschappen. Afdeeling: Soeme-dang. District: Soemsdang. Onderdi strict: Pawenang. D e s s a: Pangdjel�rcm.

Uitwendige schouwing.

Overige- kenmerken. Aan de voorvlakte van don,hals eene handbreedte onder de kaakronding, tengevolge van het slachten, eenenbsp;groote verwonding.

Het lichaam zeer mager, de haren ruig. Do huid aan de onderliggende linkerzijde, grootendeels wond, tengevolge van decubitus; op verschillende plaatsen van hoofd en extremiteiten hetzelfde, tengevolgenbsp;van het spartelen (zie protocol). De mucosa bleekgeel, haast wit. Verschijnselen aan het genitaalapparaat: zie later. Subcutis droog.

Inwendige Bchouwdng.

Spierstelsel: niets bizonders opgemerkt (speciaal gelet op de kleur der kroepspieren). Lies -noch boeggew richt s-lympheklierennbsp;gezwollen. In het veidoop van den N. Ischiadiciis en de andere zenuwennbsp;van de heupvlecht, evenzoo aan de achter- en bovenzijde van het heupgewricht eene drillige, oranjekleurige, veel vocht bevattende massa. Denbsp;zenuwen zelf iets geler van kleur dan gewoonlijk.

Hart: Sterk samengetrokken; hartevet drillig, i�ts doorschijnend, vochtig op doorsnede; hartspier bruinrood met eene grijze tint, ietsnbsp;troebel, vast.

Longen: zeer bleek, bijna wit; sterk samengevallen, goed knisterend. De linker long was bij het doorsnijden donkerder van kleur ennbsp;vochtrijker; in de rechter bevond zich een erwtgroote knobbel,nbsp;gelijkende op dien, voorkomende in de lever.

Nieren, na verwijdering der kapsel, die goed loslaat, lichtbruin van kleur, iets geelachtig. Op doorsnede blijkt de cortex grijsbruin metnbsp;eene geelachtige tint, glomeruli te zien als roode spikkels, basis dernbsp;pyramiden donker rood, naar de papil toe bleeker wordende; de papil geel.

Lever: Oppervlakte bruin; op de voorvlakte bevonden zich een lO-tal ganzen-liagelgroote, doch verscheidene, kleinere, ronde, wittenbsp;knobbeltjes, die meer of minder boven het oppervlak uitstaken. Op denbsp;achtervlakto slechts enkele knobbeltjes. De kleinere waren gemakkelijknbsp;door te snijden, de grootere waren eenigszins verkalkt. Op doorsnede hetnbsp;leverparenchym roodbruin, nog al bloedig, hier en daar een knobbeltje alsnbsp;hierboven, levereilandjes bleeker, omgeven door eene donkerroode z�ne.

Maag: klein, gevuld met slijmigen, weinig watorigen inhoud. De mucosa van het cardiale gedeelte was bedekt met eene dunne vuil-grauwe gemakkelijk weg te wrijven laag. Het pylorusgedeelte bezetnbsp;met eene grijswitte, dikke slijmlaag, die door het spoelwater niet werdnbsp;weggenomen.

Milt: Grootte normaal; zeer rimpelig, voelde vast aan. Op doorsnede bleek de pulpa doorschijnend donker rood, droog, niet uitpuilend, Malphig. lich. even te zien, het balkenwcefsel duidelijk zichtbaar.

150

Vena cava- en a o r t a-v e r t a k k i n g e n: in het bekken opengespleten; eenige zeer dunne donkerroode coagula gevonden.

Op de genitaalhuid om de geopende vulva een zoom van onregelmatige witte vlekjes. .De labia verdikt, rimpelig, hard. De mucosa van ve.stibulum en vagina bijna, wit. Op het rechter labium eennbsp;stuivergroot, oppervlakkig ulcus met een harden korreligen bodem.nbsp;De clitoris ter grootte van een kleinen knikker, bolvormig. De labianbsp;minora normaal, daaronder, maar links en rechts boven de clitoris,nbsp;eene erwtgroote verhevenheid. Op de clitoris eenige kleine erosies. Innbsp;het vestibulum en de vagina een. weinig purulent secreet. Hetnbsp;kanaal in het collum uteri niet volkomen gesloten. De uterus-mucosanbsp;donkerbruin, vochtig, niet slijmig, geen secreet te vinden. Overigenbsp;geslachtsdeelen normaal.

R u g g e m e r g s h o 11 e bevatte veel vocht. Van af de lendenaan-zwelling naar achteren toe, in hoeveelheid toenemende, eene oranjekleurige gelatineuse massa, gelijkende op die om den N. Isch. (zie hierboven). De kleine vaatjes aan het achterste gedeelte van het ruggemerg sterker gevuld dan v��r.

R u g g e m e r g: Op verscheidene plaatsen (w'elke ik door de haast, waarmede de sectie ter wille dor entingen geschiedde, niet nadernbsp;bepaalde o. a. in de hals- en lendenaanzwelling) weeke gedeelten.nbsp;Op doorsnede in verschillende niet weeke gedeelten de X-vormigenbsp;teekening verloi-en, de vaste sneevlakte egaal wit; elders in de weekerenbsp;gedeelten de X-vormige figuur slechts gedeeltelijk weer te vinden,nbsp;het overige verweekt; door een lichten trekkendcn druk eene holte tenbsp;zien, varieerende in grootte en vorm. Een breiachtige inhoud w'erdnbsp;in deze holte niet gevonden.

Nader op t r y p a n o s o n o n onderzocht: bloed, vocht uit het ruggemergskanaal, longschraapsel, idem lever, milt, nieren, idemnbsp;uit de verweekingsholten van het ruggemerg =:= alles negatief.

Residentie: Preangcr-Regentschappen. A f d e e 1 i n g; Soeme-dang. District: Tjibeureum. O n d e r d i s t r ix t; idem. D e s s a: Tjimelaka.

Den 29en Juli 1900 door verbloeding gedood, onmiddellijk daarna sectie verricht.

151

Uitwendige schouwing.

Overige kenmerken: Eene groote verwonding aan de voorvlakte van den hals tengevolge van het slachten.

Lichaam: mager, haren ruig, de onderliggende linkerzijde van het lichaam grootendeels wond, tengevolge van schuren en decubitus;nbsp;evenzoo op verschillende uitstekende deelen aan hoofd en ledematen.nbsp;Do wonden stonken erg. Mucosae, vooral conjunctivae niet opvallendnbsp;bleek, Geslachtsapparaat zie later. Subcutis = droog.

Inwendige schouwing.

Ter plaatse der verwondingen onder de huidspier en fascie eene geel gekleurde, vochtrijke, drillige massa (oedema), dienbsp;veel eosinophyle leucocyten bevatte.

In het verloop van den N. Ischiadicus eene oranjekleurige, gelati-neuse massa, een weinig vochtrijk.

Hoofd en ii.^ls : mondholte: mucosa een weinig bleek, trachea idem, meer geelachtig.

P 1 e u r a h o 11 e: geen vocht; pericardiaalholte: een weinig helder, kleurloos vocht.

Hart: goed sainengetrokken; vet drillig, op doorsnede doorschijnend, geel en vochtig; Spier; grijsbruin, vast, aan de buitenoppervlakte ietsnbsp;troebel.

Longen: Goed samengevallen, dcegachtig, vingerindrukken blijvend, weinig crepiteerend. Op de buitenvlakte van de linkerlong een thee-schotelgroote onregelmatige, hooger dan de omgeving liggende, donkernbsp;roode plek, vlak onder de pleura en slechts eenige m. M.�s diep doordringende. Op doorsnede is het longweefsel grijsrood. Onder de pleuranbsp;en in het longweefsel spaarzaam aanwezig, hagelkorrelgroote ennbsp;kleinere knobbeltjes gedeeltelijk verkalkt, wit en ondoorzichtig.

Nieren: kapsel goed loslatend; cortex op doorsnede troebel roodbruin, glomeruli te zien als donkerroode puntjes, basis pyramiden roodbruin, naar de papil toe licht rood wordende, papil lichtgeel.nbsp;De nieren slap, maar niet broos.

Lever; bizonder groot en zwaar. Oppervlakte donkerbruin en dicht bezaaid met hagelkorrelgroote en kleinere, gedeeltelijk bovennbsp;het niveau uitstekende knobbeltjes, waarvan enkele doorschijnend warennbsp;en een wit puntje in h�t midden bezaten, zeer hard, moeilijk te kneuzen, enkele verkalkt, �p doorsnede kleur: lichtbruin, het weefsel dichtnbsp;bezaaid met de reeds beschreven knobbeltjes, structuur nauwelijksnbsp;herkenbaar.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.

Milt; waarschijnlijk iets dikker dan normaal, oppervlakte rimpelig, consistentie vast, op doorsnede pulpa iets week, een weinig uitpuilend,nbsp;donkerbruin van kleur, Matphig. lich. als , zeer kleine bleekroode vlekjesnbsp;te zien, het balkenweefsel duidelijk.

De vertakkingen der groote vaten in het bekken bevatten eenige zeer dunne, donker roode coagulumstrengetjes.

Op de genitaalhuid eenige witte vlekjes, de vulva open, de labia sterk gezwollen, niet ver van den buitenwand der mucosa eenige diepnbsp;indringende gaten, tal van maden bevattende. De wonden stonken erg.nbsp;Vestibulum niet meer zoo rood als gedurende het leven (verbloeding).nbsp;Clitoris ter grootte van eene paardeboon, labia minora iets verdikt,nbsp;daaronder naar rechts en links boven de clitoi'i.s eene verdikking ternbsp;grootte van eene erwt en iets meer, de rechter grooter dan de linker.nbsp;In de vagina een weinig purulent secreet. Uterus sterk uitgezet,nbsp;bevatte een foetus.

H e r s e n e n e n verlengde merg niet onderzocht. R u g g e-mergs holte veel vocht bevattende. Aan het einde van de lenden-aanzwelling en nabij de cauda een weinig oranjekleurige drillige massa (Zie J\��. Ischiad.).

Ruggemerg. In de hals- en lendenaanzwelling weeke plekken te voelen. Deze insnijdende zag men de X-vormige teekening geheel ofnbsp;gedeeltelijk verloren en ter plaatse, waar ze had moeten bestaan, konnbsp;door zacht trekken eene holte woorden aangetoond. Eene breiachtigenbsp;massa daarin niet te vinden.

Nader onderzoek o p t r y p a n o s o m e n; bloed, schraapsel van long, lever, milt, nier, vocht uit de gelatineuse massa onder denbsp;verwonde plaatsen, merg uit de verweekte plekken = alles negatief.

90. Bij No. 19 en No. 36 weerden in het bloed uit de gezwollen geslachtsdeelen, respectievelijk gekleurd en in levendennbsp;toestand onderzocht, trypanosomen gevonden, evenalsnbsp;door Sell. B. bij dourine, 38.

153

91. nbsp;nbsp;nbsp;Zoodra ik op alle punten overtuigd was van de juistheidnbsp;der diagnose door den Heer D. Hubenet gesteld, haasttenbsp;ik mij met het oog op 7, � telegraphisch daarvan bericht te zenden.

92. nbsp;nbsp;nbsp;Verschillende in het protocol vermelde gevallen zoudennbsp;op zichzelf beschouwd tot geene zekere diagnose vannbsp;�boosaardige dekziekte� mogen leiden, doch daar, waarnbsp;haar bestaan door andere meer sprekende gevallennbsp;bevestigd wordt, moet men de eerstbedoelde ongetwijfeld,nbsp;hoogstwaarschijnlijk of waarschijnlijk naar gelang dernbsp;verkregen gegevens, daartoe rekenen. Slechts enkelenbsp;moeten bepaald niet daartoe gerekend worden of alsnbsp;dubieus worden beschouwd.

93. nbsp;nbsp;nbsp;Hieronder volgt van alle gevallen eene korte beoordeeling tennbsp;opzichte van hunne gelijkenis op �boosaardige dekziekte�.

a. Gevallen, die slechts op deze ziekte betrekking kunnen hebben of hoogst waarschijnlijk die ziekte zijn (ik heb beide moeten vereenigen, daar geene grens te trekken was).

� No. 2, No. 3, No. 4, No. nbsp;nbsp;nbsp;25, No. 26, No.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;27,

No. 1, No. 8, No. 10 (misschien nbsp;nbsp;nbsp;beternbsp;nbsp;nbsp;nbsp;bijnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;h), No. 12

(idem), No. 18, No. 20 (misschien nbsp;nbsp;nbsp;beternbsp;nbsp;nbsp;nbsp;bijnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;b), No.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;29,

e. nbsp;nbsp;nbsp;geene betrekking op de ziekte hebbende No. 6,nbsp;No. 23, No. 34.

�94. Uit de verschillende mededeelingen en waarnemingen uit het protocol (n.m.1. van die gevallen in 93 ondernbsp;sub a geplaatst) valt het volgende klinische ziektebeeldnbsp;te construeeren.

154

Het is mogelijk; dat de ziekte somtijds begon met lusteloosheid (ngoejoeng) verminderde eetlust, No. 4, No.nbsp;33. Eene enkele maal viel als eerste symptoom hoestennbsp;op, No. 25; bij meerdere produceerden de conjunctivae,nbsp;die gedurende de ziekte steeds een weinig rooder dannbsp;normaal waren en ge�njiceerde vaten hadden, eerst een weinig mucopus, die zich in de ooghoeken verzamelde, No. 2,nbsp;No. 3 en No. 38, of vloeide uit den neus eene geringe hoeveelheid secreet, No 2, No. 3, No. 4, No, 25 en No. 38.nbsp;Deze verschijnselen waren lang niet constant aanwezig, zijnbsp;werden bij de meeste gevallen niet genoemd. Na een poosnbsp;verdwenen zij weder, waarna een genitaal- of algemeennbsp;lichaamslijden opviel. Ik had niet het geluk eerstvermeldenbsp;verschijnselen aan te treffen bij den eenigen patient,nbsp;waarbij de ziekte beginnende was.

Bij de meeste merries werd als eerste verschijnsel der ziekte waargenomen eene zwelling van de labia vulvae,nbsp;No. 2, No. 3, No. 4, No. 14, No. 15, No. 16, No. 17, No.nbsp;19, No. 25, No. 38 en No. 39. Zij kon meer of mindernbsp;duidelijk zijn, zelfs zoo gering, dat ze niet werd opgemerkt, No. 5 en No. 30. Bij erge gevallen zwollen nietnbsp;alleen de labia, maar zwol ook de perineaalstreek,No. 14 ennbsp;No. 25, de uier, No. 14, No. 16 en No. 17, en soms denbsp;binnenvlakte der dijen, No. 14. De zwelling zette zichnbsp;wel eens voort langs den buik tot aan de borst, No. 14.

De zwelling bepaalde zich niet tot het uitwendige, maar - strekte zich ook uit tot de inwendig gelegen ge-slachtsdeelen. Zoodra dit in iets erge mate plaatsnbsp;had, sloten de labia niet meer en stond dus de rimanbsp;open, No. 3, No. 4, No. 13 en No. 19. De clitoris konnbsp;vergroot zijn, No. 2, No. 3, No. 4, No. 13, No. 19 en No.nbsp;38 en den vorm en den omvang van eene groote hazelnoot bereiken; evenzoo konden de labia minora dikkernbsp;worden, No. 2, No. 4, No. 19, No. 38, No. 39, dit behoefde niet symmetrisch te geschieden. Tusschen deze ennbsp;de clitoris ontstond links en rechts van de laatstenbsp;eene verheffing (verdikking?) (i) van het slijmvlies, No. 3,

155

No. 4, No. 13, No. 19, No. 38, aan de eene zijde soms in meerdere mate dan aan de andere.

Ue zwelling bepaalde zich niet tot de submncosa, waaraan voornamelijk de vergrooting der deelen te dankennbsp;is, maar had ook betrekking op de mucosa zelve. Dezenbsp;werd dan wat doorschijnend en verkreeg op sommigenbsp;plekken uitpuilingen, die van eene drillige consistentienbsp;waren, No. 4. Gewoonlijk was de mucosa in denbsp;gezwollen deelen en de omgeving rooder dan normaal ennbsp;het meest aan den ingang van de vagina.

Meerdere malen waren lichte erosies op het slijmvlies van labia en clitoris te vinden, No. 4, No. 13, No 17nbsp;en No. 19. Deze bevonden zich niet in de diepte dernbsp;plooien, maar op de uitstekende gedeelten. Zij warennbsp;zeer oppervlakkig en hadden een harden, iets korreligennbsp;bodem.

Terwijl in de onderste helft van het vestibulum de boven beschreven veranderingen te vinden waren, vondnbsp;ik de bovenste helft nagenoeg normaal.

In de meeste gevallen werd eene vloeiing van een purulent secreet uit de vagina waargenomen, No. 2,nbsp;No. 5, No. 13, No. 14, No. 15, No. 19, No. 27 en No. 28.

Boven beschreven verschijnselen aan het vrouwelijk genitaalorgaan schijnen te kunnen teruggaan om grooten-deels te verdwijnen. De gezwollen labia slonken, dochnbsp;verkregen daardoor vaak een rimpelig voorkomen, voelden hard aan, No. 13, No. 19 en bleven lang als ziekelijknbsp;herkenbaar. Vond men uitwendig niets, dan was hetnbsp;mogelijk door opening van de rima in het vestibulumnbsp;nog veranderingen aan te treffen.

Onderwijl ontstonden op de zwarte genitaalhuid der labia, om den anus, in de perinalstreek en op dennbsp;uier, op eene mij nog duistere wijze, witte vlekjes ennbsp;vlekken. De wijze waarop hunne wording door N. L.nbsp;beschreven is, (*) zag ik niet. Aan de randen der labianbsp;vormden zij soms een onregelmatigen meer of min samen-

156

hangenden zoom om de rima, waardoor de vulva een vies uiterlijk verkreeg. In de omgeving ervan, om den anusnbsp;en in de perineaalstreek waren zij meestal rondachtignbsp;en klein. Op de huid van den uier vormden zij vaaknbsp;groote onregelmatige vlekken, No. 2, No. 3, No. 4, No. 5,nbsp;No. 13 en No. 16, No. 21 en No. 22 (voor de beidenbsp;laatste nummers zie vorig rapport).

Bij de luaiiiielijke dieren, No. 21, No. 22, No. 36 ontdekte men als eerste symptoom der ziekte eene,nbsp;zwellling van de kokerhuid. Bij ��n ervan, No 21,nbsp;was na 7 maanden, misschien wel langer, nog eenenbsp;lichte zwelling van de uitmonding der urethra te ontdekken. Een andere, No. 22, vertoonde op den penisnbsp;een uitslag met zweertjes, terwijl uit de urethranbsp;eenig secreet zich ontlastte; het caput was gezwollen.nbsp;Zoowel scrotum als praeputium (koker) konden een belangrijken omvang verkrijgen; die zwelling was echternbsp;niet constant. Zij slonk nu eens, om eene andere maalnbsp;weer in grootte toe te nemen. Op de genitaalhuid trofnbsp;ik bij No. 21 en No. 22 witte vlekjes aan.

Bij beide geslachten kon in het verloop der' ziekte eene weeke, kneedbare zwelling (oedema) ontstaan aannbsp;den buik, vanaf de grootte van een rijksdaalder totnbsp;die van eene hand of meer, No. 3, No. 5, No. 13, No 15,nbsp;No. 17, No. 21 en No. 22. Zij lag nu eens vlak voornbsp;den uier of den koker, dan weer op eenigen afstandnbsp;ervan in het midden of asymmetrisch buiten hetnbsp;mediaanvlak. Somtijds bestond ze uit een tweetalnbsp;strengen, ontspringende aan de zijwanden van den kokernbsp;en naar voren toe doorloopende tot halverwege den buik.nbsp;Deze oedemata aan den buik, noch die van de perineaalstreek en den uier zijn constant. De beide laatste werdennbsp;in geene der gevallen meer door mij waargenomen.

Behalve deze zwellingen werden bij verschillende gevallen gedurende het verloop der ziekte licht verhevene,nbsp;omschrevene verhoogingen ter grootte van een cent, eennbsp;gulden of grooter op de huid waai�genomen. Zij brakennbsp;niet door en verdwenen na eenigen tijd weder (urticaria)-

Zij verschenen op zijde van de borstkas, op de schouder-vlakte en de kroep en op de bovendeelen der ledematen; No. 5, No. 21, No. 22, No. 25, No. 38.

Terwijl bij de meeste der in sub a 93 vermelde gevallen de ziekte gepaard ging met eene vermagering van hetnbsp;lichaam, scheen dat bij enkele niet of nog niet het gevalnbsp;tc zijn. No. 21, No. 22, No. 36, alle 3 hengsten.nbsp;Bij de gestorven exemplaren en de 2 door mij afgemaakte merries, No. 13, No. 38, was het lichaam sterknbsp;vermagerd.

Een viertal dieren, No. 27, No. 28, No. 38, No. 39, schenen gedurende de ziekte polyurie te hebben gehad.

Bij vele van de in sub a 93 genoemde gevallen ontstond eene parese van de achterband, No. 2, No. 3, No. 5,nbsp;No. 13, No. 14, No. 15, No. 16, No. 17, No. 18, No. 27,nbsp;No. 28, No. 33, No. 38, No. 39.

Ik ontdekte haar het gemakkelijkste door de dieren langzaam in stap voorwaarts te leiden. Bij het naar vorennbsp;brengen van de achterbeenen werden de laatste nietnbsp;vlug genoeg omhoog getrokken, zoodat de toon over dennbsp;grond sleepte (Zie 88). Nu eens gebeurde dit met ��nnbsp;been, dan met beide. In een verder gevorderd gevalnbsp;begon het achterstel bij het gaan te slingeren en waggelen,nbsp;No. 19. Ten slotte bleek bij zeer erge gevallen, n. m. I.nbsp;bij de gestorvene en door mij gedoode, No. 13 en No. 38,nbsp;dat de achterbeenen niet meer in staat waren langer hetnbsp;achterstel te ondersteunen. Zulke dieren lagen dannbsp;schijnbaar machteloos op den grond, doch trachtten,nbsp;wanneer zij geagiteerd werden, weder op te rijzen, watnbsp;hun met het voorstel wel eens gelukte. Het gevoelnbsp;voor pijn was overal aanwezig; ook konden de achterbeenen nog flink bewogen worden.

Eenmaal zoo ver gekomen, was de dood gewoonlijk niet meer veraf. De meeste zouden na een dag of tweenbsp;gestorven zijn, No. 5, No. 14, No. 15, No. 27.

Enkele bleven in dien toestand zeer lang liggen, No. 7 (3 dagen), No. 13 (6 dagen), No. 38 (11 dagen), lagennbsp;zich door en zouden, indien zij niet spoedig aan de

De mucosa van mond, neus en oogen was somtijds iets geel gekleurd. Van bloedingen (9 evenals bij surranbsp;geen sprake.

De weinige' temperatuuropnamen, die ik verrichtte, geven mij geen recht daaromtrent eenige conclusies tenbsp;trekken.

Het hart klopte kalm en krachtig (nitgezonderd bij de 2 gedoode dieren, No. 13 en No. 38, geene enkelenbsp;maal kon ik bonzende stoeten waarnemen, zooals dienbsp;bij surra reeds spoedig na het uitbreken der ziekte waarnbsp;te nemen zijn.

Van eene anaemie was bij de door mij onderzochte dieren geen sprake, in zooverre de gebruikte methode om haarnbsp;te bepalen, niet faalde. Bij geene daarvan ging hetnbsp;soortelijk gewicht van het bloed (S. G.) beneden dennbsp;norm. Blen vergelijke de cijfers beneden:

De norm kan zich dus bewegen tusschen 1.054 en 1.056. (^) De temp. der vloeistof, waarin gewogen werd,nbsp;schommelde tusschen 27� en 28� en kan dunkt mijnbsp;verwaarloosd worden. Ook voor de beoordeeling dernbsp;volgende gevallen:

No. 21. hengst, voedingstoestand uitstekend, van de ziekte weinig te zien: gemiddeld S. G. 1.054, T. 27�.nbsp;hengst, idem, idem. S. tl. gemiddeld 1.032, T. 26�.nbsp;merrie, mager, een ver gevorderd geval (beginnendenbsp;parese) S. G. gemiddeld 1.053�t, T. 25'/^ � 26'gt;.

No; 3. merrie, mager, idem (idem) S. G. gemiddeld 1.053, T. 27�. No. 19. merrie, zeer mager, een ver gevorderd geval (aan beidenbsp;boenen en beginnende parese) S. G. gemiddeld 1.061,nbsp;T. 29quot;.

No. 13. merrie, zeer vermagerd, zeer ver gevorderd geval, kan niet meer staan, S. G. gemiddeld 1.055�/�, T. 27quot;.

(2) Volgens INasse I.OBO T? Physiologie. Elknberijer. Theil I p, ICi. M�lheim's Pliysiologie l.Oi�- l.OCO T':�,

96. nbsp;nbsp;nbsp;De patliologiscli-anatoi�isclie afwijkingen, voor zooverre zenbsp;in betrekking kunnen ^taan tot de ziekte, bij het tweetalnbsp;(ter wille van de entingen met het ruggetnerg haastig)nbsp;verrichte obducties, zijn:

a. de veranderingen in het genitaalapparaat. h. de veranderingen in het ruggemerg.nbsp;c. de drillige, oranjegele, vochtige massa om denbsp;zenuwen van den Plexus Ischiadicus, in hetnbsp;bizonder den N. Ischiadicus, ook aanwezig zijndenbsp;in het achterste gedeelte van het ruggemergskanaal.

97. nbsp;nbsp;nbsp;Wat het onderzoek naar trypanosomen betreft, slechtsnbsp;bij 2 (No. 19 en No. 36) van de 10 onderzochte gevallen (No. 2, No. .3, No. 7, No. 13, No. 19, No. 21,nbsp;[zie vorig rapport 56] No. 22 [idem], No. 36, No. 37,nbsp;No. 38), onder sub a 93 vermeld, werd de parasietnbsp;gevonden en dan nog zeer spaarzaam en slechts eenenbsp;enkele maal, niettegenstaande vele praeparaten onderzocht werden en zulks meermalen was herhaald.

In beide gevallen werd de parasiet aangetroffen in het bloed van de huid der gezwollen genitali�n.

98. nbsp;nbsp;nbsp;In het geheel werden ge�nt 2 cavia�s, .8 konijnen ennbsp;7 honden als volgt:

� n. 22 Mei 4- subcutaan 40 cc. bloed uit de jugalairvene en ceno kleine hoeveelheid merg van paard No. 13.

Hondje Hl. 23 Mei ], -subcutaan 1,4 cc. bloed uit de gezwollen mucosa dor vulva van paard No. 19. Bij dit paardnbsp;werden in een tweetal praeparaten van dat bloednbsp;trypanosomen gezien.

160

Van de bovengenoemde dieren vertoonde geen enkel tot heden parasieten, evenmin waren ziekteverschijnselen tenbsp;zien zooals Scii. en B. die beschrijven voor de dourinenbsp;bij hond en konijn.

Konijn I is den l**quot; Juni, dus na 11 dagen gecreveerd, na vooraf zeer sterk te zijn vermagerd. De obductie galnbsp;behalve eene sereuse vochtuitstorting in de buikholte nietsnbsp;bizonders te zien. (Centraal zenuwstelsel niet onderzocht.)nbsp;Voorts waren enkele konijnen een weinig vermagerd.nbsp;Van de in het protocol vermelde data wensch ik, aangezien hunne volkomen betrouwbaarheid twijfelachtignbsp;is, geen gebruik te maken, om besluiten te trekkennbsp;aangaande incubatie en ziekteduur.

gevoegde gegevens der ziekte te Soemedang met Beschitl-seuche (F. F.) dourine (N. L. en Schn. B.), dan zien wij, dat de klinische symptomen in de hoofdzaken overeen-stemmen. In de bizonderheden is een vergelijking nietnbsp;altijd raogelijk, daar van deze slechts eenige in 94nbsp;konden worden opgenomen.

102. nbsp;nbsp;nbsp;In de gevallen onder 93 sub b zijn nog enkele te vinden,nbsp;die niet voorkomen onder de gevallen sub a, zooals:nbsp;roode vlekjes op de mucosa van de clitoris, het overknikken in de kogelgewrichten der achterbeenen, No. 7nbsp;en eene abscedeering van den uier, No. 42.

103. nbsp;nbsp;nbsp;Naast die overeenstemming der symptomen zijn ooknbsp;verschillen aanwezig.

a. nbsp;nbsp;nbsp;De catarrhale neusverschijnselen staan in 94 alsnbsp;een der eerste symptomen opgegeven.

F. F. daarentegen beweren, dat ze tegen het einde der ziekte voorkomen; N. L. en ScuN. B. vermelden zenbsp;aan het einde van het 219 stadium. Het is mogelijk, datnbsp;bij de ziekte in het Soemedangsche de verschijnselennbsp;aan de genitali�n het eerst aanwezig waren, doch datnbsp;ze na het hoesten en do ncusvloei�ng, toen de aandachtnbsp;van den eigenaar of verpleger op het dier werd gevestigd, in het oog vielen. Ik trof ze bij geene dernbsp;door mij onderzochte dieren aan.

b. nbsp;nbsp;nbsp;In geen enkel geval kon ik pijnlijkheid in of eenenbsp;abnorme gevoeligheid van de lendenstreek constateeren.nbsp;Genoemde autoren geven haar aan.

c. nbsp;nbsp;nbsp;Ook merkte ik niet op, het opgebogen zijn van rugnbsp;en lenden (N. L.).

d. nbsp;nbsp;nbsp;Evenmin een verhoogde geslachtsdrift, doch hoordenbsp;��nmaal daarvan bij een geval, behoorende sub c.nbsp;93, No. 12.

c. F. F. spreken van een hoogen graad van anaemie bij het cadaver, maar noemen dit verschijnsel nietnbsp;onder de symptomen in hunne ziektebeschrijving; daarentegen doen ScHN. en B, dat wel. Mijne wegingen vannbsp;het bloed, zelfs bij broodmagere dieren, die niet meernbsp;staan konden, gaven geene anaemie te kennen.

f. nbsp;nbsp;nbsp;ScHN. en B. beweren, dat bij de in beogen graadnbsp;paretische dieren de huid gevoelloos zou zijn. Bij de 2nbsp;hevigste gevallen bemerkte ik hiervan niets.

g. nbsp;nbsp;nbsp;Volgens N. L. en Schn. en B. zouden alle lymphe-klieren vergroot zijn. Hiervan bemerkte ik weinig ofnbsp;niets. De submaxillaire lympheklieren vond ik welnbsp;eens vergroot, doch de liesklieren niet.

i. nbsp;nbsp;nbsp;Volgens N. L. zou de hartspier bij sectie murw zijn,nbsp;mijne obducties bevestigden zulks niet.

De minder algemeen voorkomende symptomen der Besehalseuche, dourine, wensch ik buiten beschouwingnbsp;te laten.

De meergenoemde autoren spreken van eene vermagering, die aan het voorstel niet zoo�n hoogen graad bereikt als aan het achterstel, 't Is mogelijk dat ditnbsp;verschil bestaat. Mij is het niet opgevallen.

Voorts maakt het op mij den indruk, alsof de ziekte in het Soemedangsche minder kwaadaardig is dan denbsp;in reeds genoemde werken beschreven �boosaardigenbsp;dekziekte�: de mortaliteit was tijdens mijn onderzoeknbsp;nog gering; op den algemeenen gezondheidstoestand vannbsp;het lichaam scheen de ziekte bij enkele dieren weinignbsp;invloed uit te oefenen of wel hij herstelde zich weernbsp;spoedig na een poos achteruit te zijn gegaan. (No. 7.nbsp;No. 21, No. 22, No. 37, No. 41 en No. 42).

Opmerkelijk is het, dat juist van de 4 hengsten die aangetast waren, zulks bij 3 het geval was; No. 36,nbsp;de vierde, hoewel eveneens nog in goeden doen, teltnbsp;hierin, niet mede, daar de ziekte pas was uitgebroken.nbsp;Men verlieze echter hierbij niet uit het oog, dat dezenbsp;hengsten in vergelijking met de door hen gedektenbsp;veel beter hygi�nische omstandigheden

163

In zoovere ik nu reeds over het lot van het drietal hengsten, dat voor eene vergelijking in aanmerking kannbsp;komen, kon oordeelen, zoude ik met Blaise medegaan.

1D6. Ook wordt door Schn. B. gemeld, dat volgens Nocard de winter een ongunstigen invloed zou uitoefenen op hetnbsp;verloop der ziekte. Indien dit juist is, zou nu nietnbsp;omgekeerd het tropische klimaat van Ned. Indi� hetnbsp;tegendeel doen?

107. nbsp;nbsp;nbsp;De beschrijvingen der achtereenvolgende en- en epi-zo�ti�n in Europa, door verschillende personen gegeven,nbsp;stemmen niet geheel overeen. Het bestaan der bovengenoemde verschillen bij de ziekte te Soemedang behoeft dus geene bevreemding te baren en zou ons nietnbsp;veroorloven aan hare identiteit met Beschalseuche ofnbsp;dourine te twijfelen.

108. nbsp;nbsp;nbsp;De zeldzame vondst der parasieten en de uitslag dernbsp;entingen geven mij echter het recht de aJgeheele identiteit te wantrouwen.

109. nbsp;nbsp;nbsp;Ik acht het wenschelijk, met de behandeling van ditnbsp;onderwerp te wachten tot eene volgende maal, daar mijnenbsp;proeven nog niet afgeloopen zijn.

110. nbsp;nbsp;nbsp;Dan zal zich eveneens de beste gelegenheid voordoen voornbsp;beschouwingen, betreffende de gelijkenis of verwantschap der ziekte met datgene, wat hier in Indi� surranbsp;wordt genoemd.

111. nbsp;nbsp;nbsp;Mijn voornemen, om aan proefpaarden de ziekte te bezorgen, ten einde de laatste in haar geheel verloop tenbsp;kunnen volgen, heb ik tot mijn spijt niet tot uitvoeringnbsp;kunnen brengen. (')

NASCHRIFT.

(1) Ter wille van duidelijklieid en juistheid zyn in de tekst eenige veranderingen aangebracht.

164

falte (Labia minora �vulvae s. Praeputium clitoridis) abgeschlossen wird.� Het gelijkstellen der labia minora met bet praeputium clitoridisnbsp;is onjuist.

Bij vele der merries, welke ik onderzocht, bevond zich aan de onderste commissuur van den ingang der vagina links en rechts eennbsp;klein, maar duidelijk geprononceerd labium minus. Andere weernbsp;vertoonden daarvan geen spoor. Hier beneden kan de mucosa eenenbsp;duidelijke dwarsplooi vormen, welke links en rechts van de clitorisnbsp;loopt ~ praeputium clitoridis. Vaak treft men deze dwarsplooi niet,nbsp;doch ziet men in plaats daarvan beiderzijds van de clitoris, maar iets daarnbsp;boven eene kleine vlakke verheffing van de mucosa = rudimentennbsp;van een praeputium. Het zijn deze kleine verhevenheden, die bij denbsp;hierboven aangetaste merries door hunne abnorme grootte vaak innbsp;het oog springen.

Bij bedoelde merries was de zwelling der mucosa van het vestihulum voornamelijk in het onderste gedeelte te zoeken, dus in de omgevingnbsp;van de clitoris. Het is deze zwelling, die de labia majora vaneen kannbsp;duwen en de schaamspleet, voornamelijk in het onderste gedeelte, beletnbsp;zich te sluiten.

Het openstaan der rima vulvae tengevolge hiervan is duidelijk te onderscheiden van het zoogenaamde �Klaffen� der schaamlippen doornbsp;ouderdom of veelvuldig baren.

BIJDRAGE TOT DE CASU�STIEK DER GEZWELLEN.

Het aantal gezwellen bij dieren, dat aan een meer nauwkeurig onderzoek onderworpen werd, schijnt niet zoo heel groot. Dit meen ik althans te moeten opmaken hieruit, datnbsp;men in de laatste jaargangen der Jahresherichte der Veterinarennbsp;Medicin telkens nog mededeelingen gerefereerd vindt, waarinnbsp;een of meerdere tumoren beschreven worden.

Het is daarom wellicht niet overbodig hier een korte beschrijving te geven van twee tumoren, die in den laatsten tijd onderzocht werden in het Laboratorium voor pathologischenbsp;anatomie en bacteriologie alhier.

Het eerste geval betreft een stier, die door den heer van Velzen geseceerd werd en bij welken een uitgebreide pleuropneumonienbsp;met talrijke knobbels werden gevonden in de longtoppen, op denbsp;pleura, in omentum en peritoneum; de grootte ervan wisseldenbsp;tusschen die van een erwt en een aardappel. Enkele gavennbsp;den indruk in het midden verkaasd te zijn.

Bovendien bevonden zich in de holten der pleurae en van den buik alsmede onder de huid, vochtuitstortingen. Stukjesnbsp;van de long eu de pleura werden mikroskopisch onderzocht.nbsp;In het eerstgenoemde orgaan zag men nieuwgevormd weefsel,nbsp;dat op vele plaatsen diffuus tusschen de alveoli inzat, eldersnbsp;deze geheel had vervangen.

Het bestond in hoofdzaak uit ongeveer ronde cellen, die dicht aaneen lagen, door een spaarzame tusschencelstof gescheiden. Hier en daar zag men er kleine vaten in, die geennbsp;afzonderlijke wand hadden; deze bestond uit niets dan eennbsp;laag endotheliumcellen en naar buiten, daartegen aan, lagennbsp;onmiddellijk de elementen van het nieuwgevormde weefsel.nbsp;Van een dergelijk vat geeft de hierbij beboerende afbeeldingnbsp;een goede voorstelling.

Op andere plaatsen waren de cellen niet rond, maar min of meer langwerpig en vond men er meer tusschencelstof, die fijn-vezelig van bouw was. Beiderlei weefsel, het rondeellige ennbsp;the meer fibrillaire gingen zonder scherpe grens in elkander

over. Daar waar de alveolen nog goed te zien waren, bevatten ze geen ontstekingsproducten.

Zooals werd opgemerkt, kwam dit nieuwgevormde weefsel diffuus in het longparenchym voor. Maar bovendien bevattenbsp;de long hier en daar ronde massa�s, die naar buiten afgegrensdnbsp;waren door fibrillair bindweefsel en die verder bestondennbsp;uit hetzelfde celrijke weefsel, dat ook in het longparenchymnbsp;verbreid voorkwam. Hier en daar doorgroeide dit weefselnbsp;het bindweefsel-omhulsel der knobbeltjes.

Reuzencellen, verkazing en tuberkel-bacillen werden niet aangetroffen; pigment evenmin.

De mikroskopische diagnose kon geen andere zijn dan fibrosarlcoma; voor tuberculose, waaraan de veranderingen,nbsp;met het bloote oog bezien, hadden doen denken, bestond geennbsp;enkel histologisch gegeven.

We hebben hier dus een geval van sarkomatose zonder bekend uitgangspunt. Het voorkomen van sarkomen in longnbsp;en pleura bij het rund wordt in oudere leerboeken wel isnbsp;waar vermeld, maar het vermoeden is gewettigd, dat sarkoomnbsp;en tuberculose vroeger meermalen verward zijn; dit is te meernbsp;waarschijnlijk, omdat, evenals in dit geval bleek, beide ma-kroskopisch bijzonder veel op elkander kunnen gelijken.

In zijn leerboek der pathologisch-anatomischen Diagnostik (Stuttgart 1895) laat Kitt zich over sarkomen in long en pleuranbsp;zeer sober uit. Wel spreekt hij van melanosarkomen, maarnbsp;daarvan was in dit geval geen sprake. Trouwens de tumor-vorming in long en pleura kan hier heel wel een secundairenbsp;zijn geweest. Hoe dit ook zij, het is in elk geval de aandachtnbsp;waard, dat tuberculose en sarkomatose bij het rund bij denbsp;sectie soms niet, of moeilijk zijn te onderscheiden.

Een tweede tumor werd onlangs verwijderd door den heer DE Does bij een oude, vette teef aan de voorzijde van den linkernbsp;voorpoot. Het gezwelletje zat vast aan de huid, maar wasnbsp;daarmede goed verschuifbaar. Het deed zich voor als een

167

konisch uitpuilende knobbel; op den top daarvan vertoonde de huid een rond, scherp omschreven, effen defect, dat rosenbsp;van kleur was. Hierop zag men in het midden een kleinenbsp;opening waaruit etter was te drukken, welke etter groepjesnbsp;van deels vervette epitheelcellen bevatte.

Het gezwel werd omsneden en verwijderd. Het had ongeveer den vorm van het voorste lid eener wijsvinger en ook de grootte kwam daarmee vrijwel overeen. De lengteaf-meting stond loodrecht op de huid en deze ging op de basisnbsp;van het ongeveer cylindrische tumortje over. Althans eennbsp;afscheiding tusschen beide was niet goed te zien. Wel daarentegen was het gezwelletje overal scherp van. het onder-huidsche bindweefsel afgegrensd. Het centrum van het gezwelnbsp;was verweekt, daaromheen vertoonde het weefsel eennbsp;radair strepigen bouw. Bij mikroskopisch onderzoek bleek,nbsp;dat men dit moest toeschrijven aan het voorkomen van talrijke,nbsp;langwerpige groepen van epitheelcellen, door spaarzaamnbsp;bindweefsel gescheiden. Naar het centrum toe bleken dezenbsp;epitheelmassa�s verhoornd. De bijgevoegde afbeelding geeftnbsp;bij zwakke vergrooting een overlangsehe doorsnede van eennbsp;deel van den tumor te zien. Beneden ziet men weefsel dernbsp;nieuwvorming, boven de normale huid, beide goed van elkaarnbsp;afgescheiden. Van de normale huid ziet men rechts de eennbsp;weinig vervormde en vergroote papillen, daaronder de subcutisnbsp;waarin doorsneden van vaten en klieren. Beneden ziet mennbsp;als donkere eilandjes de groepen van epitheelcellen dernbsp;nieuwvorming, waarvan de grootere ten deele zijn opgevuldnbsp;met een lamelleuze, schilferige massa; verhoornde epithelien.nbsp;Hier en daar ziet men hoe van de epitheelmassa�s naar buitennbsp;een soort van knop- of papilvorming uitgaat. Op een enkelenbsp;plaats was er een aanduiding, dat het epithelium in het om-geveude bindweefsel inwoekerde, maar over het algemeennbsp;was de grens tusschen beiden toch volkomen scherp en haddennbsp;de epitheelcellen haar typische vorm behouden; ook haarnbsp;functie, als men het zoo wil noemen, de verhoorning.

van de epidermis, met geen of weinig teekenen van maligni-teit. De verdeeling volgend, die Hansfmann (�) aangeeft, zou het dus een cancroid moeten heeten.

Zoekende in de beschikbare litteratuur vond ik een statistiek van Casper, (-) waaruit blijkt, dat huidcarcinomen bij bonden zeldzaam zijn. Van 702 honden, die ter sectienbsp;kwamen, hadden 56 carcinoom, wat heel veel en maar ��nnbsp;carcinoma cutis, wat heel weinig is.

Een uitgebreide statistiek over tumoren van honden gaf Fr�hner. {�') Op een totaal van ruim 60.000 behandeldenbsp;honden bleek 5 % een tumor te hebben; onder de tumoren warennbsp;40 % carcinomen.

Fr�hner beschrijft in het kort een lange rij van afzonderlijke gevallen en deelt bij een deel daarvan ook mee, dat een histologisch onderzoek werd verricht. Een beschrijvingnbsp;daarvan wordt echter nergens gegeven. Opvallend is, datnbsp;de huidcarcinomen bij den hond na operatie zeer snel ennbsp;glad genazen en zelden met het omgevende weefsel vergroeidnbsp;waren. Hetzelfde zag Fr�hner ook bij de mammaearcinomen,nbsp;die hij opereerde; ze genazen bijna zonder uitzondering. Ditnbsp;wijst nu op het betrekkelijk goedaardige van carcinoom bij dennbsp;hond en Fe�hner is zelfs van meening dat deze aandoening nunbsp;en dan spontaan geneest. Dit goedaardig karakter deed het histologisch onderzoek ook aan het boven beschreven geval kennen.

Dat laat zich beter dan als carcinoom, bestempelen met den naam van epithelioom, een soort van gezwellen, die hoewelnbsp;ze bij de carcinomen thuis hooren, zich daarvan toch onderscheiden door hun bouw en betrekkelijk goedaardig verloop. Ofnbsp;huidcarcinomen van den hond meermalen dit type vertonnen,nbsp;waag ik niet te beslissen, maar het vermoeden ligt voor de hand.

(1) nbsp;nbsp;nbsp;Die mikroskopisclie Diagnose der malignen Geschw�ltste.�Berlinnbsp;1897 S. 26.

OVERZICHT DER GENEESKUNDIG BEHANDELDE PAARDEN VAN HET LEGER.

170

III. IXosologische verdeelins van het zicktecijfer.

Overleden en atgemaakt.

Verkocht wegens gebreken.

.Aard dor ziekten on a'ebreken. �

�

.I'S

5 a

� 2.^

O S,

�

'/) ^ S

� ^ O p.

�5

-5,

= i ?; S OJ o S,

o lil

___

�

:�

�

� -

�

�,

�

�-

�

��

�

- -

�

- �

�

�-

�

3,3

�

�-

�

��

.�

�

�--

�

�-

�

-�

�

Behandeld.

Hersteld.

Overleden en afgemaakt.

Verkocht wegens gebreken.

Aard der ziekten en gebreken.

qp qp gt; s	OP 'tl OP	qp qp O cs.	c qp Tl o	_qp CS 2	qp qp	qp ^ S � O H.	b- qp cz ~ c	qp qp gt; n	� � lt;	�o ^ O (=�	OP c 3 � r: a H	� qp � C3	� � C		qp'tt � o s �
2	12	1	�	2	11	1	�	�	�	�	�	�	1	�	�
19	16	5		15	15	4						3	1	_	_
6	29	6 1 4	�	6	24	4							3
1	9	6 1 4	1	1	'7	3	1	_	_	_	_	_	_	_	_
4	11	9	�-	2	5	8	�	�	1	�	�	1	4	�	�
1	2	_	_	1	2	_	�
2	_	_	_	1	__	_	_	_	_	_	�	1	�	_	�
36	44	19	1	30	38	19	1	�.	�	�	�	2	1	�	�
77	14	6	1	68	13	5	1	�	�	�	�	7	�	�	�
1	1	�	1	1											�.
	1
1	1	1	�	�	1	1						1
9	2	_	1	4	1	_	�	�	�	�	�	2	�	�	�
3	6	1	�	3	6	1									�
73	121	5	2	68	113	5	2	_	_	_	_	_	_	_	_
4	5	3	�	4	5	2	�							1	�
3	�	2	1	2	�	�	1	�	�	�	�	1	�	2	�
40	34	16	2	35	30	15	1	�	�	�	1	4	1	�	�
5	8	1	�	4	7	1								�	�
3	9	1	�	3	8	1	�	�	�	�	�	�	�	�	�
3	6 3 1 22	4 4	�	3	6 3 1 17	4 4	�		�	�	�		�	�
12	6 3 1 22	1	�	10	6 3 1 17	1	�	�	�	�	�	�	�	�	�
18	33 7	11	�	17	30 4	10	�	�	�	�	�	�	1	1	Z
4	6	3	�	3	6	3	�	�	�	�	�	1	�	�	�
18	36	3	_	16	35	3	_	_	_	_	_	1	_	_	_
3	O 5	2	1	3	o 5	2	1	�	�	�	�	�	�	�	�
14	1 80	17	4	14	1 70	16	4								�
	--	�	�	�	�	�	�	�		�			�

Beenvliesontsteking .... Gewrichtsontsteking....nbsp;Gewrichtswaterzucht...nbsp;Gewrichtsvergroeiing...

Kreupelheden, niet ontstaan door een van de bovengenoemde ziekten der bewegingsor-ganen..

Behandeld.

NEGENDE JAARVERSLAG VAN HET PARC VACCINOG�NE EN VIJFDE JAARVERSLAG VAN HET INSTITUUTnbsp;PASTEUR TE WELTEVREDEN OVER 1899.

In het begin van het jaar werd den Heer Dr. Gr. Grijns op zijn verzoek eervol ontslag verleend als Directeur vannbsp;het Pare Vaecinog�ne en het daaraan verbonden Instituut-Pasteur en werd de Heer A. H. Nijland, die eervol ontslagen werd als Officier van gezondheid der 2'ie klasse, definitief tot Directeur van beide genoemde inrichtingen benoemd.

De proeven met de meer verdunde glycerine-vaccine, zooals die in het vorige jaar met zooveel succes was afgeleverd,nbsp;werden dit jaar voortgezet. Terwijl het vorige jaar de resultaten, verkregen met eene verdunning van 1 gewichtsdeelnbsp;vaccine op 10 deelen van een mengsel bestaande uit 2 dee-len glycerine en 1 deel water onbevredigend waren, werdennbsp;in het begin van dit jaar zeer goede uitkomsten verkregennbsp;met eene verdunning van 1 deel vaccine op 10 deelen vannbsp;een mengsel bestaande uit glycerine en z��veel water, datnbsp;het spec. gew. van het mengsel 1.182 bedroeg.

Door het mislukken van de vaccinaties verricht met de glycerine-vaccine, die in December 1898 was afgeleverd, ennbsp;waarbij gebleken was, dat de slechte hoedanigheid der koepokstof geweten moest worden aan de niet juiste samenstelling van het mengsel van glycerine en water, waarmede denbsp;vaccine was toebereid, werd in dit jaar de glycerine steedsnbsp;z�� verdund, dat het mengsel een specifiek gewicht had vannbsp;1.182. Dit mengsel had goede resultaten opgeleverd. Doornbsp;nu steeds op het soortelijk gewicht, en niet meer op eenenbsp;bepaalde verhouding der deelen glycerine en water te verdunnen, kon voorkomen worden, dat een wisselend water-gehalte van de gebruikte glycerine, evenals het vorige jaar,nbsp;een onjuiste samenstelling van het mengsel tengevolge had.

Daar ook bij verzendingen de vermenging van ��n deel vaccine met 10 deelen glycei�ine en water (spec. gew. 1.182)nbsp;zeer goede resultaten opleverde, werd voor het vervolg dezenbsp;verdunning behouden en de verhouding van het vorige jaarnbsp;van 1 deel vaccine op 7 deelen van een mengsel bestaandenbsp;uit 4 deelen glycerine en 1 deel water niet meer gebruikt.

Evenals het vorige jaar werd de meer verdunde koepokstof afgeleverd in glazen buisjes met bodem en kurksluiting, ennbsp;wel in kleine buisjes die V2 glycerine-vaccine bevattennbsp;en in groote, die 1 cM-^ inhielden.

Voor de vaccine, die tusschen glaasjes werd afgeleverd, werd dezelfde samenstelling van vroeger, nl. 1 deel vaccinenbsp;op 2 deelen glycerine en water (spec. gew. 1.182) behouden,

De verdunde glycerine-vaccine in buisjes werd evenals het vorige jaar in een stuk pisangstam verpakt verzonden.nbsp;Deze wijze van verzending bleef uitstekend voldoen.

Aangemoedigd door het goede resultaat in 1898 met de verzending van koepokstof verkregen, werd door mij al spoedignbsp;met den Inspecteur over den Burgerlijk Geneeskundigen Dienstnbsp;de mogelijkheid besproken om te Soerdbaija en Semarang eennbsp;vaecinatiebureau op te richten en door Z. HoogEdelGestr. hetnbsp;voorstel daartoe gedaan.

Iedere vveek zou daar dan evenals hier te Batavia gelegenheid kunnen bestaan om met animale vaccine inge�nt te worden. Indien een paar dagen te voren de noodige vaccinenbsp;van hier werd verzonden, zou de vaccinateur, onder toezichtnbsp;van een daartoe aan te wijzen Geneesheer, in genoemdenbsp;beide plaatsen ieder die zich daarvoor aanmeldde, kunnennbsp;inenten. Tot nog toe is eene beslissing omtrent dit voorstel,nbsp;dat, naar ik meen in een dringende behoefte zou voorzien,nbsp;niet gevallen.

Evenals het vorige jaar werden geregeld iedere week 1 of meer buisjes glycerine-vaccine aan den Heer Dr. N. DE Haannbsp;te Djonibang verzonden, die mij evenals toen geregelde ennbsp;nauwkeurige opgaven verstrekte omtrent de verkregen uitkomsten. De in genoemd vaccine-district verkregen resultatennbsp;toonen duidelijk aan, dat de qualiteit der verzonden clycerine-vaccine niets te wenschen heeft overgelaten. In het geheel

werden naar Djonibang verzonden 77 groote buisjes. Hiermede werden verricht 2930 vaccinaties, waarbij 20202 steekjes ennbsp;streepjes werden toegebracht, terwijl zich 19620 tot vaccine-puisten ontwikkelden of 97.1'�/o; bij de 803 revaccinatiesnbsp;ontwikkelden zich van de 1048 steekjes en streepjes 672 totnbsp;pokpuisten of 64.1�/o-

In de vaccine-districten Batavia, Pandeglang, Menes, Batoe Hideung, Malimping en Goenoeng Kentjana, waarin in 1898nbsp;de nieuwe wijze van vaccineeren uitsluitend met animalenbsp;vaccine, afkomstig van het Parc-Vaccinog�ne, en het gebruiknbsp;van den vaccinostyle individuel was ingevoerd, werd ook ditnbsp;jaar deze wijze van inenten toegepast.

Nadat � nog gedurende eenigen tijd de vaccinateurs van Goenoeng Kentjana, Rangliashetoeng en Malimping (*) hunnenbsp;verkregen resultaten wekelijks aan het Pare Vaccinog�nenbsp;hadden opgegeven en hieruit gebleken was, dat die uitkomsten voortdurend goed bleven, werd hun opgedragennbsp;om in het vervolg de inentingen niet meer iedere week tenbsp;controleeren, doch slechts hunne gewone tourn�e rapporten innbsp;te dienen.

Om niet geheel verstoken te blijven van opgaven, verkregen met de gezonden vaccine, waardoor het onmogelijk zou worden om te beoordeelen, of de koepokstof misschien mindernbsp;goed van qualiteit was, werd later in overleg met den Inspecteur van den Burgerlijk Geneeskundigen Dienst den verschillende vaccinateurs, in wier district een Maandagsch inen-tingspunt is, opgedragen, om eiken Maandag de een week tenbsp;voren ingeente personen te controleeren en de resultaten aannbsp;het Pare Vaccinog�ne op te geven. Hierdoor werd voorkomen,nbsp;dat eene mogelijke aflevering van minder goede koepokstofnbsp;eerst ongeveer 3 maanden na de afzending uit de ingediendenbsp;tourn�e-rapporten zou blijken.

Uit de tourn�e-rapporten bleek, dat de resultaten in 1899 in de verschillende districten, waar in 1898 reeds met denbsp;invoering der uitsluitende aanwending van animale vaccinenbsp;was begonnen, de volgende waren:

O Voor de districten Pandeglang, Menes on Batoe Hideung was het wokel�ksch opgeven der resultaten reeds In het vorige jaar gestaakt.

De uitkomsten waren ook dit jaar evenals het vorige zeer goed; van de 11098 vaccinaties, die in deze districten werdennbsp;gecontroleerd, waren 10884 geslaagd of 98,07%.

Nadat een voldoend aantal vaccinostyles uit Nederland was ontvangen, kon in Juni een aan vang worden gemaakt met denbsp;invoering van de nieuwe wijze van vaccineeren in de vaccine-districten Sevang en Tjilegon van de Residentie Bantam.

De vaccinateurs van deze beide districten werden gedurende een paar weken naar het Parc-Vaccinog�ne gedetacheerd ennbsp;daar onderricht in het gebruik van de animale vaccine en denbsp;aanwending van den vaccinostyle. Hun werd een voldoendnbsp;aantal vaccinepennen en een toestelletje om deze uit te kokennbsp;verstrekt, zoodat zij voor ieder in te enten persoon over eennbsp;afzonderlijk en uitgekookt instrument konden beschikken.

Bij de inenting werd op iederen arm 1 streepje ter lengte van Hh 2 c.M. gemaakt.

De vaccinatie werd beschouwd geslaagd te zijn, als minstens 1 streepje zich over zijn geheele lengte tot vaccinepuist hadnbsp;ontwikkeld.

In het district Sevang werden van af 26 Juni 1899 � 3 Januari 1900 3879 personen gevaccineerd; bij 1439 personennbsp;werd de vaccinatie gecontroleerd, deze was bij 1331 personennbsp;of 92.5*�/o geslaagd. Gerevaccineerd werden 12055 personen,nbsp;gecontroleerd 6833, terwijl de inenting bij 5255 of 76.9�/qnbsp;geslaagd bleek te zijn.

Voor Tjilegon waren deze cijfers in hetzelfde tijdvak 2659 vaccinaties, gecontroleerd 2298, geslaagd 2092 of 91.03 �nbsp;rovaccinaties 4059, gecontroleerd 3498, geslaagd 1878 of

Vergelijkt men deze cijfers met de resultaten in dezelfde vaccinedistricten in 1898 met gehumaniseerde vaccine bijnbsp;overenting van arm op arm verkregen, dan blijkt, dat denbsp;animale vaccine in deze districten, evenals dit in het vorigenbsp;jaar voor Fandeglarig, Menes en Batoe-Hideung was gebleken,nbsp;zelfs betere uitkomsten heeft opgeleverd dan het gebruik vannbsp;gehumaniseerde lymphe.

Slechts de revaccinaties in het district Serang waren in 1899 met animale vaccine minder goed dan in 1898 met gehumaniseerde. Het slagen der revaccinaties is evenwel van zooveel

179

momenten afhankelijk, dat hieraan de waarde der gebruikte vaccine niet beoordeeld kan worden. Deze kan slechts blijken uit de vaccinatie, welke voor beide districten, vergelekennbsp;bij het vorige jaar, veel verbeterd zijn.

Met de invoering van deze wijze van inenten in de beide genoemde districten was het vaccineeren uitsluitend met animalenbsp;vaccine afkomstig van het Pare Vaccinog�ne uitgebreid overnbsp;de geheele Residentie Bantam.

Op verzoek van den Resident van Tegal werd in September de nieuwe wijze van inenten ingevoerd in drie vaccine-dis-tricten van zijn gewest. Het vele voorkomen van syphilis,nbsp;lepra en huidziekten onder de bevolking maakte het wensche-lijk, om daar het inenten van arm op arm te vervangen doornbsp;het gebruik van animale vaccine en de aanwending van dennbsp;vaecinostyle. Op deze wijze toch is het mogelijk om hetnbsp;overbrengen van ziekten van de eene persoon op de anderenbsp;geheel te voorkomen.

De vaccinateurs van de districten Ketanggoengan, Petaroe-kan en Pesajangan werden, evenals dit voor de andere districten reeds is medegedeeld, voor korten tijd naar het Pare Vaccinog�ne gedetacheerd en na verkregen onderi'ichtnbsp;van het noodige instrumentarium voorzien. Voor de inentingennbsp;ontvingen zij de verdunde glycerine-vaccine in buisjes.

180

Ook in deze districten was de uitkomst met de animale vaccine verkregen zeer bevredigend.

Voor de districten Pesajangan en Ketanggoengan was zij zelfs beter dan die welke in 1898 door dezelfde vaccinateurs,nbsp;die toen in de districten Tegal en PcmgTca hun standplaatsennbsp;hadden, met gehumaniseerde vaccine bij overenting van armnbsp;op arm werd verkregen. Voor Petaroekan daarentegen wasnbsp;het resultaat der vaccinaties minder gunstig dan het vorigenbsp;jaar, hoewel nog van dien aard, dat zij zeer goed te noemen is.

In November werd de invoering van de nieuwe wijze van vaccineeren in de Residentie Krawang begonnen, en was zijnbsp;den 19�quot; December over alle vaccine-districten van genoemdnbsp;gewest uitgebreid.

Niettegenstaande de ongunstige ligging van twee districten, n 1. Tjiasem en Segala Herang, wat betreft de postverbinding met Batavia, werd aan alle vaccinateurs de meer verdunde glycerine-vaccine in buisjes gezonden.

Deze laatste heeft, wat de aanwending betreft, zooveel voor boven de koepokstof tusschen glaasjes, dat niettegenstaandenbsp;het slechte resultaat, het vorige jaar met de verdunde vaccinenbsp;in buisjes in het vaccine-district Batoe Hideung verkregen,nbsp;toch beproefd werd, of voor deze districten de vaccine innbsp;buisjes niet gebruikt kon worden.

den verzonden, voor Segala Herang des Woensdags, om de eerstvolgende week te kunnen worden gebruikt.

De resultaten in Krawang verkregen, waren blijkens de wekelijksche opgave de volgende:

In de districten Poerwakarta en Tjiasem zijn dus de uitkomsten tot nog toe zeer goed, voor Segala Herang en , Krawang daarentegen minder gunstig.

De verkregen cijfers zijn evenwel nog te klein om een juist oordeel over de proef te kunnen krijgen.

Aan het eind van 1899 was de nieuwe wijze van inenten uitsluitend met animale vaccine en het gebruik van den vac-cinostyle reeds uitgebreid over de geheele Residenties Batavianbsp;en Krawang, over drie vaccine-districten in de Residentienbsp;Tegal en over het vaccine-district Batavia.

In het begin van 1900 werd een aanvang gemaakt om deze methode van vaccineeren in de overige 9 vaccinatie-disti�icten van de Residentie Batavia in te voeren.

Het aantal verzonden glaasjes en buisjes geconserveerde animale vaccine bedroeg in 2500 verstrekkingen 13603 glaasjes, 5330 groote en 1024 kleine buisjes, tegen 11243 glaasjes,nbsp;505 groote en 225 kleine buisjes 1898,

In dien men rekent, dat van 1 glaasje 4 personen, van 1 groot buisje a 1 cM^ vaccine 50 (¹) personen en van 1 klein

De hoeveelheid verzonden geconserveerde animale vaccine is in het afgeloopen jaar dus zeer sterk toegenomen; zij bedraagt ruim 4 maal zooveel als die in het vorige jaar, en isnbsp;voldoende geweest voor de inenting van ruim 346000 personen.

De kalveren werden steeds gevaccineerd met de verdunde glycerine-vaccine, die voortdurend even goede resultaten bleef

Volgens opgave van een dor opzieners van de vaccine was liet zelfs mogelijk om 72� personen van 1 groot buisje In te enten.

opleveren. Door de streepjes, waarmede de beesten werden gevaccineerd, langer te maken, kon de pi-oductiekracht vannbsp;ieder beest worden verhoogd, zoodat dit jaar gemiddeld vannbsp;ieder kalf 6.3 gram vaccine tegen 4; 4.5 gram in hetnbsp;vorige jaar werd verkregen. Zoodra een vaccinestam doornbsp;voortdurende overenting van kalf op kalf minder goedenbsp;uitkomsten begon op te leveren, werd door retrovaccinatienbsp;een nieuwe stam aangekweekt.

De meeste vaccine-stammen wei�den na de 5e of 6e generatie niet meer gebruikt; een enkele werd tot de 10� generatienbsp;aangehouden om hem daania te laten uitsterven.

Van 5799 glaasjes en 1502 buisjes werden de resultaten bekend. Volgens de ingekomen berichten tot 1 Februarinbsp;waren hiermede inge�nt 92154 (*) personen, en wel 29091nbsp;vaccinaties en 63063 revaccinaties. Van de 213422 steekjesnbsp;en streepjes, die bij de bekend geworden vaccinaties warennbsp;toegebracht, hadden zich 167563 vaccinepuisten of 78.4'gt;/onbsp;ontwikkeld. Bij de 63063 revaccinaties waren van de 396306nbsp;steekjes en streepjes 174634 of 44.06�/� geslaagd.

Bij de bekend geworden vaccinaties werden gemiddeld per persoon toegebraeht 7.3 steekjes en 5.7 vaccinepuisten verkregen.

Bij de revaccinaties werden gemiddeld per persoon toegebracht 6.2 steekjes en 2.7 vaccine-puisten verkregen.

Het percentage der geslaagde vaccinaties is dus in het afgeloopen jaar iets beter geweest dan in het voorgaandenbsp;jaar.

Groote verstrekkingen van vaccine hebben dit jaar plaats gehad naar enkele streken, waar pokken waren uitgebroken.

Door zooveel mogelijk dagelijks een groot aantal buisjes vaccine naar die streken te verzenden, was het mogelijk, omnbsp;in een korten tijd alle personen in een bepaalde streek innbsp;te enten. Dergelijke groote verstrekkingen hebben plaatsnbsp;gehad naar Modjokerto, naar Banjoemas, naar Sidhoardjo ennbsp;naar Padang. Van beide laatstgenoemde plaatsen werd opgave ontvangen, hoeveel inentingen, voornamelijk revaccinatiesnbsp;met de gezonden koepokstof waren verricht.

In September en October werden in Sidhoardjo 16622 personen gerevaccineerd, terwijl in Padang met de gezondennbsp;vaccine in Mei, Juni en Juli volgens opgave van den Gewestelijk Eerstaanwezend Officier van Gezondheid 29082 revaccinaties werden verricht, waarvan 16846 slaagden.

Ten gevolge van klachten van den Civiel Geneesheer te Kediri over den slechten gang der vaccine in de ondernbsp;zijn toezicht staande vaccine-districten werden hem van af Juninbsp;iedere week 21 groote buisjes met vaccine toegezonden. Volgens opgaven van de verschillende vaccinateurs zijn innbsp;Kediri van 501 buisjes 6685 personen gevaccineerd, bij wienbsp;van de 48170 steekjes 45482 vaccinepuisten of 94.0''/,, ontstonden.

Bij de verrichte 19299 revaccinaties slaagden van 121646 steekjes er 90280 of 74.4 Yo-

Evenals het vorige jaar is aanteekening gehouden van de resultaten verkregen in enkele vaccine-districten, waarheennbsp;periodieke verstrekkingen plaats hadden en waarvan de resultaten vrij geregeld werden opgegeven.

Vergelijkt men de in deze districten verkregen uitkomsten, dan blijkt, dat in sommige gewesten de resultaten der gezonden koepokstof veel te wenschen over heeft gelaten, terwijl zij in andere zeer goede uitkomsten heeftnbsp;opgeleverd.

Aan het Parc-Vaccinog�ne werden inge�nt 4429 personen, n.1. 736 Europeanen, 3071 Inlanders en 622 Militairen.nbsp;Vaccinaties bij Europeanen:

De 5 personen (kinderen), bij wie de vaccinatie mislukte, hadden vroeger variola gehad.

Bij de 4 kinderen, bij wie slechts 1 streepje was opgekomen, werd de inenting met 1 streepje herhaald, met het gevolgnbsp;dat bij de 3 er van deze herinenting mislukte, terwijl van hetnbsp;4e kind het resultaat onbekend bleef.

Rekent men de 5 kinderen, die vroeger de pokken hadden gehad, niet mede, dan slaagden alle 254 vaccinaties of 100 �/f,.

Bij deze 254 vaccinaties waren in het geheel toegebracht 556 steekjes en streepjes, waarvan zich 537 of 96.5 % totnbsp;vaccine-puisten ontwikkelden.

Bij 78 personen werden toegobracht 2 streepjes en kwamen op 2 streepjes. �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;18nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;2 �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� kwamnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� 1 streepje.

� nbsp;nbsp;nbsp;49nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;2 � f �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� 0 �

Er slaagden nbsp;nbsp;nbsp;dusnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;96nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;vannbsp;nbsp;nbsp;nbsp;de 145 gecontroleerdenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;revaccinaties

Bij de 145 gecontroleerde revaccinaties waren toegebracht 290 streepjes; hiervan slaagden 170 of 60�/o-

Bij nbsp;nbsp;nbsp;233 personen werdennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;toegebracht 2 streepjes en kwamennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;op 2 streepjes.

� nbsp;nbsp;nbsp;4nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;')nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;2 �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� kwamnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� 1 streepje.

Van de 8 kinderen bij wie de inenting geen gevolg had, hadden 7 vroeger variola gehad.

Rekent men deze laatste niet mede, dan slaagden 741 van de 742 verrichte vaccinaties of 99.8�/(,.

In het geheel werden bij de 742 gecontroleerde vaccinaties (de 7 kinderen, die vroeger pokken hadden gehad, niet medenbsp;gerekend), toegebracht 4314 streepjes en steekjes, waarvannbsp;4207 of 97.57o slaagden.

Van de 1252 gecontroleerde revaceinaties waren dus 569 of 45.4�,,, geslaagd. Van de 2786 streepjes en steekjes, dienbsp;waren toegebracht, ontwikkelden zich 1079 of 38.7% totnbsp;vaccine-puisten.

Van de vaccinaties en revaceinaties bij militairen, militaire vrouwen en kinderen werden geen resultaten bekend.

188

gaande jaren steeds gelegenheid tot opleiding van eenige jongelieden tot vaccinateur.

Aan het eind van het jaar werd den leerlingen van het laatste studiejaar van de Dokter-Djawaschool gelegenheidnbsp;gegeven, om zich aan het Pare Vaccinog�ne de techniek dernbsp;vaccinatie eigen te maken.

Tengevolge van de zeer sterke toename van de vraag naar animale lymphe, waardoor het wenschelijk werd om bijtijdsnbsp;te zorgen, dat door uitbreiding van het Pare Vaccinog�nenbsp;aan deze vraag tegemoet gekomen kon worden, werden innbsp;den loop van het jaar de stallen voor de ingeente kalverennbsp;vergroot.

Tot nog toe is het gelukt om door een veranderde bereidingswijze der geconserveerde vaccine, bij een gebruik van een vrij wel gelijk aantal kalveren, aan de toenemende vraag naarnbsp;animale vaccine te voldoen.

Mocht in het jaar 1900 de vraag naar animale koepokstof blijven toenemen, wat zeer zeker te verwachten is, dan zalnbsp;het aantal kalveren, dat hier te Batavia door inhuren van denbsp;bevolking ter kweeking der entstof te verkrijgen is, niet meernbsp;voldoende zijn. Om hierin te voorzien, is door de Regeeringnbsp;aan den Directeur van het Pare Vaccinog�ne toegestaan, omnbsp;buiten Batavia de noodige beesten in te koopen, en na voornbsp;de kweeking van koepokstof te hebben gediend, weder tenbsp;verknopen.

Indien op deze wijze een voldoend aantal dieren verkregen zal kunnen worden, zal het Pare Vaccinog�ne in staat zijn omnbsp;aan de toenemende vraag te blijven voldoen en zal eene uitbreiding van de uitsluitende aanwending der animale vaccinenbsp;in den loop van het loopende jaar over meerdere vaccine-districten mogelijk zijn.

In 1899 kwamen aan het Instituut-Pasteur onder behandeling 387 personen, waarvan op 1 Januari 1900 nog 17 personen onder behandeling bleven.

Het jaar werd begonnen met 15 personen, die reeds in 1898 onder behandeling waren gekomen.

Van deze waren 2 personen gebeten door niet dolle honden, wat eerst na afloop der behandeling bleek, doordat van eennbsp;de entingsproeven mislukten, terwijl van de andere de hond nanbsp;afloop van de behandeling nog in leven en volkomen gezond was.

Verdeeld volgens de rubrieken waarin de pati�nten gerangschikt kunnen worden, krijgen wij voor het afgeloopen jaar ;

Rubriek A (dolheid, bewezen door overenting, of doordat andere dieren of menschen, door den hond gebeten, aannbsp;dolheid zijn gestorven) 66 personen.

Rubriek B (dolheid, geconcludeerd uit observatie of sectie door een deskundige) 60 personen

Rubriek C (dolheid, te vermoeden uit het verhaal van den palient of de omstanders) 256 personen.

Hiervan waren gebeten; in het aangezicht 41nbsp;bovenste extremiteit 168nbsp;onderste extremiteit of romp 155.

7 personen door 3 katten geinfecteerd 3nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� 1 paardnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

Om een juist overzicht te kunnen krijgen van het aantal personen, welke niettegenstaande de behandeling aan hondsdolheid zijn gestorven, werd om de 4 maanden een schrijvennbsp;gericht aan de hoofden van Gewestelijk en Plaatselijk Bestuur,nbsp;door wier tusschenkomst de pati�nten naar het Instituut-Pasteurnbsp;waren opgezonden, met de vraag om inlichtingen naar dennbsp;gezondheidstoestand van die personen.

Overleden zijn in het geheel 12 personen, waarvan 4 gedurende de behandeling; 3 binnen 14 dagen na het eindigen der behandeling en 5 meer dan 14 dagen na afloop der behandeling.nbsp;Slechts deze laatste kunnen als een niet slagen der behandelingnbsp;worden aangemerkt.

Daar evenwel, zooals uit de ziektegeschiedenissen blijkt^ onder de overledenen personen voorkomen waarvan met rechtnbsp;betwijfeld mag worden of zij werkelijk aan lyssa zijn overleden;nbsp;is een juiste opgave der mortaliteit niet te geven.

1. nbsp;nbsp;nbsp;K. Inlandsche knaap oud 4jaar. Den Januarinbsp;in Deli gebeten door een vermoedelijk dollen hond.

Drie diepe wonden in het gezicht, waarvan ��n even boven het linkeroog. Deze werden 4 uur na den beet met kalinbsp;causticum gecauteriseerd. Dennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Januari (10 dagen na den

beet) onder behandeling genomen. De eerste verschijnselen van lyssa vertoonden zich den 4^quot;' Februari (gedurende denbsp;behandeling, 16 dagen na den beet); denzelfden dag is patientnbsp;overleden.

2. nbsp;nbsp;nbsp;S. Javaansche knaap oud 6 jaar. Den 30�quot; Januarinbsp;te 8olo gebeten door een hond, waarbij de Gouvernementsnbsp;Veearts op grond van de sectie rabies had gediagnostiseerd.nbsp;Een diepe wond in het gezicht, een gedeelte van de wang isnbsp;afgescheurd. Een paar uur na den beet was de wond met

lapis infernalis gecauteriseerd. Patient kwam den 1�*�� Februari, 2 dagen na den beet, aan het Instituut Pasteur onder behandeling en werd aldaar tot 16 Februari behandeld.

Volgens een ontvangen mededeeling van den Assistent-Resident van aSoZo is patient den 2Februari (5 dagen na het eindigen der behandeling en 22 dagen na den beet) na 2 dagennbsp;ziek te zijn geweest aan lyssa gestorven.

Een ander persoon, door den zelfden hond gebeten en tegelijk met patient behandeld, is nog steeds gezond.

3. nbsp;nbsp;nbsp;P. Javaansche knaap oud 5 jaar. Den 2*^'* Februarinbsp;werd patient in Kediri door een hoogst waarschijnlijk dollennbsp;hond gebeten. Twee diepe wonden in de rechter handpalm. Denbsp;wonden werden niet gecauteriseerd, doch slechts antiseptischnbsp;behandeld. Den 7en Februari (5 dagen na den beet) kwamnbsp;patient onder behandeling; deze duurde tot 22 Februari.

Volgens een schrijven van den Resident van Kediri is patient den 18�� Maart (44 dagen na den beet en 24 dagen na het eindigen der behandeling) na 2 dagen zware koortsennbsp;te hebben gehad, gestorven.

Volgens dit schrijven �deden zich gedurende de ziekteverschijnselen voor, die doen vermoeden, dat de indertijd ontvangen dolle-hondsbeet hare nawerking heeft doen gevoelen. Desnbsp;avonds zag hij n.1. lichten en water, wat hem deed opschrikken,nbsp;en uitroepen, dat hij bang was voor een dollen hond. Dennbsp;18�� Maart uit een dogcart stappende gaf hij onder hevigenbsp;brakingen den geest.�

4. nbsp;nbsp;nbsp;R. Europeesch meisje oud IVj jaar. Den 7�� Meinbsp;in Deli door een hond gebeten, die blijkens verklaring vannbsp;den Gouv. Veearts (observatie van het levende dier) aan rabiesnbsp;lijdende was. Een vrij diepe wond en enkele schrammen op denbsp;linker wang. De wonden waren met sublimaat behandeld. Dennbsp;16�quot; Mei (9 dagen na den beet) kwam patientje onder behandeling.

Den 24�quot; Mei (gedurende de behandeling en 17 dagen na den beet) vertoonde patientje de eerste verschijnselen vannbsp;lyssa, waaraan zij in den nacht van 24 op 25 Mei is gestorven.

5. nbsp;nbsp;nbsp;P. Javaansche vrouw � 54 jaar. Den 19�quot; Maart tenbsp;Padang door een hond gebeten, welke volgens verklaring vannbsp;den Gouv. Veearts aan rabies lijdende was geweest.

Twee diepe wonden i�echter voet. Wonden niet gecau-teriseerd. Den 26*1�quot; Maart (7 dagen na den beet) kwam pati�nte onder behandeling, welke tot 10 April duurde.

Volgens een schrijven van den Gewestelijk Eerstaanwezend Officier van Gezondheid te Padang is pati�nte, na 3 dagennbsp;ziek te zijn geweest (volgens mededeeling van Inlanders watervrees, krampen en verlammingen der beenen) den 28*��quot; Meinbsp;48 dagen na het eindigen der behandeling en 70 dagennbsp;na den beet) gestorven.

Vier andere personen door den zelfden hond gebeten en gelijktijdig met pati�nte behandeld zijn nog gezond.

6. nbsp;nbsp;nbsp;W. Inlandsche knaap oud 10 jaar. Den 1�quot; Aprilnbsp;in Fekalongan door een hond gebeten, die volgens verklaringnbsp;van den Civiel Geneesheer aan rabies lijdende was geweest.

Drie vrij diepe wonden, waarvan ��n in de linker pols en twee in de linker kuit. Wonden niet gecauteriseerd. Patientnbsp;kwam den 19�quot; April (18 dagen na den beet) onder behandeling; deze duurde tot 4 Mei.

In een schrijven van den Resident van Fekalongan werd medegedeeld, dat patient den 7�quot; Mei (3 dagen na het eindigen der behandeling en 37 dagen na den beet) ziek is geworden en den 10�quot; Mei overleden is. �De verschijnselen,nbsp;v��r het overlijden geconstateerd, zijn drie dagen koorts,nbsp;klappertanden en schuim op den mond�.

7. nbsp;nbsp;nbsp;L. Chinees 38 jaar. Patient werd den 6�n Juni innbsp;Dell gebeten door een hond, bij wien op grond van denbsp;sectie hondsdolheid was geconstateerd.

Twee oppervlakkige wondjes linker duim, 3 wonden aan den rechter onderarm (waarvan 1 tot in het spierweefsel doornbsp;dringend) en 3 diepe wonden linker wang, waarvan 1 in hetnbsp;linker onderste ooglid. Met uitzondering van de wond in hetnbsp;ooglid zijn de wonden ongeveer 3 uur na den beet met acid.nbsp;carbolicum liquefactum gecauteriseerd. Den 18�quot; Juni �s avondsnbsp;(12 dagen na den beet) aan het Instituut-Pasteur onder behandeling genomen, vertoonde patient reeds den volgenden dagnbsp;(gedurende de behandeling, 13 dagen na den beet) de eerstenbsp;verschijnselen van lyssa en is ^^hij in den nacht van 20 opnbsp;21 Juni aan die ziekte gestorven.

Een ander persoon, door den zelfden hond gebeten en gelijktijdig met patient behandeld, is nog gezond.

8. nbsp;nbsp;nbsp;K. Javaan 25 jaar, den lO�quot; Mei in Deli door eennbsp;vermoedelijk dollen hond gebeten. Eenige wondjes in hetnbsp;rechter onderbeen. Den 20quot;^*�quot; Mei (10 dagen na den beet)nbsp;kwam patient onder behandeling, welke tot 4 Juni duurde.nbsp;Blijkens een van den behandelend Geneesheer ontvangennbsp;mcdedeeling is patient den 17*^quot; Juni (13 dagen na afloopnbsp;der behandeling en 38 dagen na den beet) ziek gewordennbsp;en den 2Dquot; Juni aan lyssa gestorven.

9. nbsp;nbsp;nbsp;S. Inlandsche knaap 7 jaar. Den 24 Mei in Se-marang door een hoogst waarschijnlijk dollen hond gebeten.nbsp;Patientje werd 3 maal door hetzelfde beest gebeten en bekwamnbsp;verschillende diepe wonden in den linker arm.

De wonden werden met azijnzuur gecauteriseerd. Den 30quot;quot; Mei (6 dagen na den beet) werd patient aan het Instituutnbsp;Pasteur onder behandeling genomen 5 deze duurde tot 14 Juni.

Volgens opgave van den Assistent-Eesident van Semarang is patient den 12en Juli (28 dagen na het eindigen der behandeling en 49 dagen na den beet) onder alle verschijnselennbsp;van watervrees gestorven.

Een ander persoon, door den zelfden hond geheten en gelijktijdig met patient behandeld, is nog gezond.

10. nbsp;nbsp;nbsp;S. Javaan 30 jaar. Den 3D�� Augustus in Aem�angfnbsp;door een vermoedelijk dollen hond gebeten. Eechter bovennbsp;ooglid doorgescheurd, verschillende oppervlakkige wondjesnbsp;onderste ooglid. Den 4quot;quot; September (4 dagen na den beet)nbsp;onder behandeling genomen, vertoonde patient den 12�quot;nbsp;September (gedurende de behandeling, 12 dagen na den beet)nbsp;de eerste verschijnselen van lyssa en is hij den 14�quot; Sept.nbsp;aan die ziekte gestorven.

11. nbsp;nbsp;nbsp;L. Chinees 30 jaar. Den 21�quot; Maart in doornbsp;een hond gebeten, die volgens verklaring van den Gouv.nbsp;Veearts aan rabies lijdende was geweest. Acht wonden aannbsp;beide onderbeenen, waarvan 3 zeer diep. Wonden met kalinbsp;causticum 8 uur na den beet gecauteriseerd. Den 27��quot; Maartnbsp;(6 dagen na den beet) werd patient onder behandeling genomen; deze duurde tot 11 April.

Volgens mededeeling van den Gewestelijk Eerstaanwezend Officier van Gezondh. te Medan is patient den 30^quot; Augustusnbsp;(142 dagen na afloop der behandeling en 162 dagen na dennbsp;beet) aan watervrees overleden.

Drie andere personen, door den zelfden hond gebeten en gelijktijdig met patient behandeld, zijn nog gezond.

12. C. Chinees 19 jaar. Den 22*'*'^� April in Deli door een vermoedelijk dollen hond gebeten. Tien wonden aannbsp;beide onderarmen, waarvan sommige tot diep in het spierweefsel.nbsp;Wonden niet gecauteriseerd. Den 10�quot; Mei (18 dagen na dennbsp;beet) kwam patient onder behandeling, welke tot 25 Mei duurde.

Volgens mededeeling van den behandelend Geneesheer vertoonde pati�nt den 2�quot; Juli (37 dagen na afloop der behandeling en 71 dagen na den beet) de eerste ziekteverschijnselen en is hij den 4�quot; Juli aan lyssa gestorven.

Van deze gevallen kunnen slechts No 3, No. 5, No. 9, No. 11 en No. 12 als een niet slagen der ingestelde behandeling worden aangemerkt, daar deze pati�nten verschijnselen van hondsdolheid begonnen te vertonnen meer dan 14 dagen na afloopnbsp;der behandeling. Van No. 3 is het minstens genomen zeernbsp;twijfelachtig of patient werkelijk aan lyssa is gestorven.

Een Inlander, den 6�quot; Augustus in Deli door een vermoedelijk dollen hond onder het rechter oog gebeten en die ter behandeling naar het Instituut-Pasteur werd opgezonden, kwamnbsp;den 21�quot; Augustus (15 dagen na den beet), een dag v��r hijnbsp;te Batavia aankwam, te overlijden; blijkens ingewonnen informaties onder alle verschijnselen van lyssa.

Gedurende het afgeloopen jaar was het mij 17 maal mogelijk om met de hersenen van honden, die personen hadden gebeten, en die van hondsdolheid waren verdacht, door sub-durale enting bij konijnen en marmotten en intra-oculairenbsp;enting bij honden, infectieproeven te nemen.

Vijftien maal wezen deze proeven uit, dat de dieren werkelijk rabies hadden gehad; eenmaal mislukte de proef, doordat de beide proef beesten binnen 24 uur na de infectie stierven,nbsp;en eenmaal waren de proefdieren 3 maanden na de entingnbsp;nog in leven en gezond. Het kortste incubatiestadium, bij dezenbsp;proeven door mij waargenomen, was 7, het langste 20 dagen.

196

Slechts eenmaal werd mij een stukje van de medulla oblongata van een van dolheid verdachten hond in glycerine toegezondennbsp;op de wijze, zooals dit in het vorige jaarverslag is aangegeven.nbsp;De infectieproeven hiermede verricht slaagden zeer goed.

Uit eenige opgaven, door enkele Geneesheeren verstrekt, is mij gebleken, dat van 10 personen, die door geconstateerdnbsp;dolle ot vermoedelijk dolle honden waren gebeten en dienbsp;weigerden om onder behandeling te komen, 6 of 60 % aan

OVER DEN GROEI DER PAARDEN IN NEDERLANDSCH-INDI�.

Ten vervolge op de opgaven, voorkomende op bladzijde 240 en volgd. van deel XII van dit Tijdschrift, volgen hier innbsp;staatvorm eenige gegevens omtrent groei en gewicht dernbsp;paarden, welke van af primo Januari 1899 tot ultimo Julinbsp;1900 door het remonte-depot te Poerabaja werden afgeleverd.

De daarin genoemde paarden werden hetzij bij de cavalerie dan wel bij de artillerie, ingedeeld.

198

200

202

Bij de paarden der XVII* ploeg bedroeg de gemiddelde groei 39.5 m.M.; de laagst waargenomen groei, 22 m M.,nbsp;kwam voor bij een paard, hetwelk ruim 1 jaar bij hetnbsp;remonte-dep�t verbleef; de hoogste groei, 77 m.M., viel tenbsp;constateeren bij een paard, dat gedurende minder dan 2Yjnbsp;jaar bij de inrichting werd opgekweekt. Alle paarden, totnbsp;deze ploeg behoorende, waren Sandelhouts.

In de XVIII* ploeg, welke mede geheel uit Sandelhout-paarden bestond, beliep de gemiddelde groei der paarden 33.6 m.M. De laagste groei in deze ploeg, 25 m.M., werdnbsp;waargenomen bij drie paarden, van welke een tweetal ruimnbsp;1 Yj jaar en het andere minder dan 1 Y� jaar bij het depotnbsp;aanwezig was geweest, terwijl de hoogste groei, 48 m.M.,nbsp;viel te constateeren bij een paard, hetwelk mede minder dannbsp;1 Y-2 jaar bij de inrichting verpleging had genoten.

Bij de XIX� ploeg namen de paarden gemiddeld 39 2 m.M. in hoogte toe; hier werd de laagste groei, 25 m.M., geconstateerd bij twee paarden, van welke het eene ruim IV2nbsp;jaar en het andere minder dan 1 Ys jaar bij het remonte-dep�t aanwezig was geweest en de hoogste groei, 79 m.M.,nbsp;bij een paard, dat gedurende ruim 1 Y2 jaar bij die inrichting werd opgekweekt. Ook deze ploeg bestond in haarnbsp;geheel uit Sandelhout-paarden.

De XX* ploeg werd gevormd door drie Makassaarsche en elf Sandelhout-paarden. De gemiddelde groei van eerstgenoemdennbsp;beliep 41.7 m. M., die der Sandelhout-paarden 40.9 m. M. Denbsp;laagste groei, 20 m M., werd in deze ploeg waargenomen bijnbsp;een Sandelhout-paard, hetwelk ruim 1 jaar en de hoogste groei,nbsp;71 m. M , eveneens bij een Sandelhout-paard, hetwelk ruimnbsp;2Y2 jaar bij het remontedep�t verblijf hield.

In de XXI�, geheel uit Sandelhout-paarden bestaande ploeg, namen de paarden gemiddeld 40 1 m. M. in hoogte toe; hiernbsp;werd de laagste groei, 15 m. M., waargenomen bij een paard,nbsp;dat gedurende ruim 2 jaar, en de hoogste groei, 70 m, M.,nbsp;bij een paard, dat gedurende minder dan 2Y.2 jaar bij denbsp;inrichting werd opgekweekt.

Onder de paarden der XXII� ploeg treft men 1 Makassaarsch paard aan; dit paard nam, bij een verblijf van minder dan 2Y2

jaar in de inrichting, 59 m. M. in hoogte toe. De overige paarden waren allen Sandelhouts; hun gemiddelde groei bedroeg 39.6 m. M., terwijl de laagste groei, 10 m. M., werdnbsp;waargenomen bij een hunner, hetwelk minder dan 2'/.^ jaarnbsp;bij het depot verbleef; de hoogste groei, 60 m. M., ondergingnbsp;een paard, dat gedurende ruim 2^!^ jaar bij de inrichtingnbsp;verpleging genoot.

De XXIID ploeg bestond uit 1 Makassaarsch paard, hetwelk na een verblijf van minder dan 21/., jaar bij het depot eenenbsp;hoogte-vermeerdering van 49 m. M. aanwees en 13 Sandel-hout-paarden, welke gemiddeld 38.5 m. M. groeiden. De laagstenbsp;groei, 25 m. M,, werd in deze ploeg waargenomen bij 3 San-delhoutpaarden, van welke er een gedurende minder dan 2 i/.jnbsp;jaar een ander minder dan 2 jaar en het derde minder dannbsp;11/2 jaar bij het dep�t verblijf hield. De hoogste groei, 70nbsp;m, M., deed zich daarbij voor bij een Sandelhout paard, datnbsp;minder dan 2'l^ jaar bij de inrichting aan viezig was.

Op drie Makassaarsche paarden na, bestond de XXIV^ ploeg geheel uit vSandelhout-paarden. Van de Makassaarschenbsp;paarden bedroeg de gemiddelde groei 33 m M., terwijl dienbsp;van de Sandelhout-paarden 41.7 m M. beliep. In deze ploegnbsp;werd de laagste groei, 15 m. M., geconstateerd bij eennbsp;Makassaarsch paard, dat gedurende minder dan 21/3 jaar bijnbsp;het dep�t verbleef en de hoogste groei, 69 m. M., bij eennbsp;paard, dat aldaar ruim 2 jaar verpleging genoot.

De paarden van de XXV� ploeg eindelijk, welke geheel uit Sandelhout-paarden bestond, namen gemiddeld 40.8 m. M.nbsp;in hoogte toe. In deze ploeg ondei'gingen den klenisten groei,nbsp;16 m. M., twee paarden, van welke het eene gedurende ruimnbsp;21/2 jaar en het andere gedurende ruim 2 jaar bij het dep�tnbsp;werd opgekweekt. De hoogste groei, 74 m. M., viel hierbijnbsp;t� cotistateeren bij een paard, dat minder dan 2 jaar tenbsp;Poerabaja verblijf hield.

De gemiddelde groei van alle in voornoemd tijdvak afgeleverde paarden bedroeg alzoo voor de Sandelhout-paarden 39.6 en voor de Makassaarsche paarden 41.5 m. M.

Brengt men deze cijfers in verband met die van de jaren 1895, 1896, 1897 en 1898, dan vindt men dat de gemiddelde

205

groei der 385 van af 1895 tot ultimo Juli 1900 afgeleverde Sandelhout-paarden 40.3 m. M., en die van de in dat tijdvaknbsp;afgeleverde 20 Makassaarsche paarden 40.5 m. M. bedroeg.

Onder al deze paarden bevindt er zich ��n of 0,25 o/g, dat slechts 6 m M. groeide.

Het eerstgenoemde paard was bij aankomst in het remonte-dep�t reeds 6 m. M. boven de gewone remonte-maat (1.256 M.); van de 9 paarden, welke slechts van 10�^15 m. M.nbsp;groeiden, waren er bij aankomst in het dep�t drie 6 m. M.nbsp;beneden de remonte-maat van 1.256 M., hadden er 3 juistnbsp;de maat van 1.256 M. bereikt, was een zevende reeds 4 m. M.,nbsp;het achte 22 m. M. en het negende paard reeds 39 ,m. M.nbsp;daarboven.

Het paard, dat 101 m. M. groeide, was bij aankomst inde inrichting 7 m. M. beneden de gewone remonte-maat van 1.256 M.

De laagste hoogte der afgeleverde paarden bedroeg 1.256 M. Zij kwam voor bij twee Sandelhout-paarden, welke bij aflevering den leeftijd van 4gt;Y, jaar hadden bereikt en bij aankomst bij het remonte-dep�t eene hoogte hadden van 1.240 M.nbsp;Deze beide paarden verbleven respectievelijk ruim 2^!^ jaarnbsp;en ruim 2 jaar bij de inrichting.

114 stuks van 4 voet (1.256 M.) tot 4 voet 1 duim (1.282 M.) 182 � � 4 � 1 duim � 4 � 2 � (1.309 M.)

Naar het steller dezes voorkomt, is thans het oogenblik aangebroken om de sinds 1896 in dit tijdschrift verstrektenbsp;periodieke gegevens betreffende den groei der paarden innbsp;Nederlandsch-Indi�, te vergelijken met de uitkomsten neergelegd in het artikel van den paardenarts der l^i� klasse Mars,nbsp;opgenomen in het zesde deel dezer �Bladen.�

Kwam genoemde paardenarts in dat opstel, op grond van bij het remonte-depot gedane metingen, tot de slotsom dat bijnbsp;het sandelhoutpaard de groei in het tijdperk van den 2nbsp;^ 3-jarigen tot den 4 '/j a 5-jarigen leeftijd gemiddeld 14nbsp;m. M. bedraagt, terwijl hij voor den Makassaar slechts 10nbsp;m. M. is, uit de sedert bij het remonte-dep�t verkregen uitkomsten blijkt ten volle, dat de door den Heer Mars opgegevennbsp;cijfers in geenen deele met de werkelijkheid overeenstemmen.

Die uitkomsten toch, loopende over 25 ploegen ter gezamenlijke sterkte van ruim 400 door de inrichting afgeleverde paarden (de paardenarts Mars beschikte bij het stellen vannbsp;zijn artikel over de gegevens, opgeleverd door de metingennbsp;van slechts 198 paarden) toonen aan, dat de gemiddelde

207

groei der hier bedoelde Sandelhout-paarden 40.3 m. M. en die van de Makassaren 40.5 m. M. bedraagt.

De door den Pleer Mars uitgesproken zienswijze, dit de paarden bij aankomst op het remonte-depot den grootsten groeinbsp;achter den rug hebben, de groei aldaar, dooreen genomen,nbsp;weinig te beteekenen heeft en het dus zaak is bij den aankoop van jonge paarden voor genoemde inriehting als eischnbsp;te stellen, dat zij eene hoogte hebben van 1.256 M. alsnbsp;minimum, kan dan ook bezwaarlijk worden onderschreven.

Aangezien hiermede de juistheid is aangetoond van de op^ blz. 153, Deel X van dit tijdschrift uitgedrukte meening, datnbsp;twijfel aan de door den Heer Mars getrokken conclusi�n volkomen gerechtvaardigd is en alzoo het doel, waarmede sindsnbsp;1896 de onderhavige gegevens jaarlijks werden verstrekt, isnbsp;bereikt, kan ondergeteekende thans zijn taak als ge�indigdnbsp;beschouwen en hiermede het behandelde onderwerp wordennbsp;afgesloten.

BENIGE CIJFERS OVER JAVA�S VEESTAPEL- (O

Een machtig woord is de wereld ingezonden door een onzer ingenieurs over den economischen achteruitgang vannbsp;Java�s bevolking.

Het schrikbeeld van een a. s. hongercrisis voor het rijke Java werd in uitzicht gesteld! Niet zoo maar, op losse gronden, maar met treurig welsprekende cijfers.

En al behoeven wij geen onvoorwaardelijk geloof te slaan aan de in Koloniale Verslagen voorkomende cijfers, tochnbsp;blijven de conclusi�n zelfs met een ruime reductie dier cijfers,nbsp;waar, bedroevend waar.

In nauw, zeer nauw verband met deze eerste zoo schromelijk verwaarloosde plicht ^�de irrigatie van Java� staat de achteruitgang van Java�s Veestapel, wat buffels en paarden betreft.

Op dit feit is ook al meermalen gewezen, maar het schijnt dat men ook daar tegenover machteloos staat of althansnbsp;zoo doet.

Hit hieronder volgende cijfers zal men zien dat wat de buffels betreft al zeer bijzondere feiten te constateeren vallen.

De gegevens werden geput uit de Koloniale Verslagen van 1870, 1880, 1890 en 1895.

II BUFFELS.

Met opzet zijn die van 1875, 1885, weggelaten om betere overzichten te hebben over ruimer tijdvakken.

In het verslag van 1870 waren de opgaven over de resi-denti�n Batavia, Djokjakarta en Soerakarta niet opgenomen en voor Madoera alleen die van het regentschap Pamekassan.

Tussehen 1870 en 1895 verminderde het aantal buffels met 92910 stuks, en tussehen 1880 en 1895 zelfs met 223.223nbsp;stuks, waarbij in acht moet genomen worden dat in dat tijdvaknbsp;de veepest heerschte in West-Java; en waar alleen de Preangernbsp;zich eenigszins van hersteld heeft.

waarvan nog maar respectievelijk over zijn, zullen zeker wel gegevens berusten in de archieven,nbsp;welke de oorzaken van deze verontrustende achteruitgangnbsp;kunnen aantonnen.

Djokjakarta schijnt naast Kediri een bij uitnemendheid geschikt terrein te bezitten voor karbouwen. In die residentienbsp;toch verdwijnen in 10 jaar tijds 40.000 buffels, en vijf jaarnbsp;later is dat deficit weer bijna aangevuld (34000). Vermoedelijk zal de opgave wel fout zijn geweest en heeft men voornbsp;59000 in 1890, 95000 te lezen. Het is maar eene omzettingnbsp;van cijfers.

Neemt men echter de cijfers inclusief Batavia, Djokjakarta en Soerakarta, dan valt ook daarmede een achteruitgang te constateeren.

Slechts zes residenti�n (met Soerakarta, zeven) toonen eene vermeerdering aan.

RUNDEREN.

Djokjakarta. In 1880 werden 131378 runderen opge-goven, in 1890, 74000 en in 1895, 130859. Een gegoochel van cijfers in het decennium van 1880,90 dat ernstige bezorgdheid zal gegeven hebben aan de Regcering bij zulk eennbsp;sterfte. Gelukkig bleef Djokjakarta als bijzonder gezond genoteerd! Toch werd in 1865 nog niet het oude cijfernbsp;gehaald, wat te denken geeft. Schitterend zijn de cijfersnbsp;voor M a d o e r a, trouwens de bekende voorraadschuur voornbsp;Oost-Java.

Slechts do K e d o e blijft hier ook achterlijk, wat bij de volgende staat over de paarden eveneens het gevml is.

213

De cijfers van deze staat zijn bedroevend. Want behalve de opgave van 1880, die ook voor de buffels bijzonder gunstignbsp;was, zien wij in 1890/5 een gestadige achteruitgang en stuitnbsp;de laatste opgave zelfs met eene vermindering van ruimnbsp;60.000 beesten.

Bijna alle residenti�n toonen achteruitgang. Rembang verloor zelfs in 5 jaar ruim 14000 paarden, maar Banjoe-mas vertoont een schitterende vooruitgang van 1600 op 10726.nbsp;De opgave van 1890 zal ook wel weer foutief geweest zijn.nbsp;Madioenen Kediri verloren respectievelijk bijna 20000nbsp;en 13800 paarden, voorwaar eerbiedwaardige cijfers. Denbsp;klachten over den achteruitgang van het paardenras, ziet mennbsp;hier in cijfers maar al te duidelijk uitgedrukt.

Uit alle cijfers blijkt ten overvloede dat de veterinaire dienst op veel te kleine schaal ingei�cht is. Een 20nbsp;veeartsen, waarvan er nog 5 buiten Java werkzaam zijn,nbsp;zal niemand als voldoende erkennen; zeker, er komen nognbsp;wat mantri�s bij, maar ook die suppleering kan moeilijk alsnbsp;afdoende beschouwd worden.

214

In 1878 gaf het Kol. Verslag op dat op 100 beplante bouws (eerste gewassen) slechts 83 buffels, 49,9 runderen en 19,2nbsp;paarden kwamen. Een totaal van 152,1 beesten, dus feitelijknbsp;1,5 beest per bouw. De waarde der paarden voor zulk eenenbsp;berekening kan men wel op nul stellen.

Deze cijfers zullen, de vermeerdering van de bevolking in aanmerking genomen en rekening houdende met den groetennbsp;achteruitgang van de buffels en paarden, er wel niet beter opnbsp;worden als op uit. December de nieuwe telling zal bekend zijn.

Zelfs een stationair blijven van do cijfers voor de buffels wijst reeds op hoogst ongunstige toestanden speciaal voornbsp;West-Java als men daarbij rekening houdt met de enormenbsp;uitgestrektheden der West-Java-residcnti�n.

Maar nog ernstiger wordt de toestand, als men weet, dat wat de voortteeling bij de buffels aangaat, de Soendanees ernbsp;vreemde theorie�n op na houdt.

Bovendien bezit West-Java niet het flinke rund van Oost-Java en kent men er nog minder het gebruik van voor sawahbouw, transport enz.

Waar dus in den aanvang gesproken werd van een achteruitgang van den veestapel, dan geldt dat speciaal, voor West-Java � waar nu reeds het bewerken van sawahs hoe langer hoe meer geheel op menschenarbeid neerkomt.

Toch zal het dringend noodig zijn voor de daarmede belaste regeeringspersonen om hun ernstige aandacht ook te wijden aannbsp;sommige andere residenti�n waar de toestand verre van gunstig is.

Het doel van dit opstel is te wijzen op den schrikbarenden achteruitgang van buffels en paarden in sommige residenti�n,nbsp;waar toch hoogstwaarschijnlijk met een beetje goeden wil,nbsp;onder het verstrekkende motto van �leering en leiding� welnbsp;veel aan te veranderen zal zijn.

En ten slotte de vraag: welke zijn de resultaten van de registratie en het merken van buffels in sommige kampongsnbsp;van de Residentie Batavia?

PERSONALIA.

Eervol, op verzoek, uit �s lands dienst de Gouvernements-Veearts te Pamaliasan J. Breedveld.

OVER POLYNEURITIS GALLINARUM

Toen in Juli 1896 de Regeering mij opdroeg, een onderzoek in te stellen naar de physiologische en pliarmacodynamischenbsp;eigenschappen der in de roode rijst vervatte looistof ennbsp;eventneele andere in aanmerking komende bestanddeelennbsp;van die rijstsoort, inzonderheid met betrekking tot beri-beri,nbsp;was de heer Dr. Eijkman reeds eenigen tijd naar Europanbsp;vertrokken, de heer Dr. Vorderman op zijne enqu�te-reisnbsp;door Java en Madura; Dr. Eijkman had zijne laatste proevennbsp;over kippen-polyneuritis nog niet gepubliceerd: ik moet dusnbsp;aansluiten aan hetgeen ik uit betrekkelijke missives en uitnbsp;inlichtingen aan het laboratorium voor pathologische anatomienbsp;en bacteriologie kon te weten komen. Daarbij kwam nog, datnbsp;de heer Roll, waarnemend directeur dier inrichting, een paarnbsp;dagen na mijne terugkomst uit Atjeli wegens eene epizo�tienbsp;in Tegal voor geruimen tijd Batavia verliet.

Het kan dus niet verwonderen, dat ik bij het begin van mijn onderzoek niet dadelijk partij kon trekken van alles,nbsp;wat de onderzoekingen van Dr. Eijkman omtrent het verbandnbsp;tusschen polyneuritis en voeding aan het licht hadden gebracht.

De bewuste looistof was nog niet uit het zilvervlies afgescheiden; en ik stond dus voor de vraag, van welken kant ik de kwestie moest beginnen.

Een persoonlijk onderhoud met den Directeur van Onderwijs, Eeredienst en Nijverheid had mij de overtuiging geschonken,nbsp;dat het de bedoeling der Regeering was, dat ik mij niet

218

angstvallig aan de letter van die opdracht zoude houden, maar dat mijn onderzoek er naar zou streven, door opsporing van het verband tusschen voeding en polyneuritis, ennbsp;door uitbreiding der door Dr, Eijkman verkregen resultaten, tot een inzicht in de aetiologie der neuritis te komen,nbsp;dat het mogelijk zou maken, de richting aan te geven, waarinnbsp;de rationeele bestrijding der polyneuritis moest worden gezocht.

Tevens zou worden nagegaan in hoeverre de kleurstof in de roode rijst gevonden een geneesmiddel of een voorbehoedmiddel tegen beri-beri mocht worden geacht.

Het kwam mij voor, dat ik mij niet tot de roode kleurstof alleen moest bepalen, maar dat ik het geheele zilvervlies innbsp;het oog moest vatten, daar het wel een bijzonder toevalnbsp;zoude wezen, als juist de gemakkelijkst chemisch aan te too-nen stof de gezochte bleek te zijn.

Bovendien had de heer Roll mij nog medegedeeld, dat volgens de laatste, toen nog niet gepubliceerde proeven vannbsp;Dr. Eijkman niet alleen de roode, maar alle halfgepelde rijstnbsp;de polyneuritis bij kippen voorkwam.

Er stonden nu twee wegen open: �f de studie der polyneuritis gallinarum voort te zetten, �f voedingsproeven op groote schaal in gevangenissen of legerafdeelingen te nemennbsp;in streken, waar beri-beri veelvuldig voorkwam.

Wat het laatste betreft, zoo was het in de eerste plaats rationeel, de uitkomsten van Dr. Vordekman�s enqu�te afnbsp;te wachten, en in verband met deze voorstellen te doen.nbsp;Bovendien was het te voorzien, dat dergelijke proefnemingennbsp;op groote bezwaren en kosten zouden stuiten, zoodat ik besloot, eerst te trachten verder door te -dringen in het verbandnbsp;tusschen de polyneuritis der kippen en de voeding.

Ik heb deze kippenproeven nu meer dan drie jaar bijna onafgebroken voortgezet en meen thans zoover gekomen tenbsp;zijn, dat het niet ondienstig zal zijn, het tot nu toe verkre-gene te publiceeren.

Daar reeds Eijkman (') uit zijne proeven de overtuiging gekregen had, dat het ontstaan der polyneuritis bij hoendersnbsp;niet afhankelijk was van gebrek aan eiwit of vet, scheen hetnbsp;mij gewenscht toe, na te gaan, of misschien bij de aetiologienbsp;dezer ziekte de zoogenaamde zouthonger eene rol kan spelen.

Ook Eijkman had hieraan gedacht en was reeds proeven begonnen over den invloed van de asch van dedek, die echter door zijn vertrek niet werden afgeraaakt,

F�rster (-) toch had reeds vroeger gevonden, dat wanneer men dieren voedert met vleesch, waaruit men de oplosbarenbsp;zouten heeft verwijderd, zijniet in het leven kunnen blijven.

Hij nam o. a. proeven met het i'esidu van de Liebigsche vleeschextract-bereiding. Zijne proefdieren, honden en duiven,nbsp;vermagerden en gingen onder digestiestoornissen en verschijnselen van algemeene spierzwakte te gronde.

De groote invloed der onderzoekingen van VoiT, Petten-KOFER en anderen over eiwit, vet en koolhydraten als voedingsstoffen drong deze waarnemingen wel wat op den achtergrond; maar toch werd van tijd tot tijd weer op de onmisbaarheid der zouten gewezen.

Zoo bewees B�nge (s*) de noodzakelijkheid van het gebruik van keukenzout bij voeding met plantaardige stoffen; en werdnbsp;reeds in 4; 1870 in Hermanns Handbuch der Physiologie denbsp;onmisbaarheid der voedingszouten erkend.

(�) C. Eijk.\ian: Polyneuritis bij hoenders. Jaarvei'slag v. li. Laboratorium voor Path. Anatomie en Bacteriologie te IPeltewedea 1890,'1893, 1896.

(-) J. F�rster : \4rsuche �ber 'die Bedeutung der A.schenhestandtheile in der Nahrung. Zeitschrift f�r Biologie Bd. 9.

(^) G. Bunge: Ueber die Bedeutung des Kochsahos und das Verhalten des Kalisalzes im menschlichcii Organismus. Zeitschr. f. Biologie Bd. 9.

Idem Ethnologischer Nachtrag zur Abhandlung �bei' die Bedeutung des KochsaUes u. s. w. ibidem Bd. 10.

Idem Der Kali-, Natron- und Chlorgehalt der Milch verglichen mit dem anderer Nahrungsmittel und des Gesammtorganismus,nbsp;ibidem Bd. 10.

220

Toch werd de aandacht hoofdzakelijk aan eiwit, vet en koolhydraten gewijd, en werd behalve voor ijzer en calciumnbsp;over het algemeen aangenomen, dat de overige zouten vannbsp;zelf terecht zouden komen.

Bij eene zeer gemengde voeding is de kans daarop natuurlijk zeer groot; waar echter de voeding eenzijdig wordt, kan hetnbsp;eerder voorkomen, dat tegen den regel, dat alle bestanddeelennbsp;in voldoende hoeveelheid voorhanden moeten zijn, gezondigd wordt. Dit is m. i. het hoofdbezwaar tegen eentonigenbsp;voeding.

Om nu na te gaan of bij het ontstaan der polyneuritis aan een gebrek aan zouten mocht worden gedacht, nam ik voe-deringspoeven met de in water oplosbare bestanddeelen dernbsp;asch van dedek (i), met Dr. Lahmaots Nahrsalz, met phos-phorzure soda, met subcarbonas ferri, en met natriumcarbonaat.

Phosphorzure soda en subcarbonas ferri koos ik, omdat het zilvervlies belangrijk rijker is aan phosphorzuur en aan ijzernbsp;dan de afgewerkte rijst. Met natriumcarbonaat werd ge�xperimenteerd, in verband met de nieuwere onderzoekingen overnbsp;den invloed der alcaliciteit van het bloed op de praedispositienbsp;voor infectie-ziekten (2).

Op Lahmanns Nahrsalz {�^) was mijn aandacht gevestigd door Dr. W. Boorsma, die meende er zeer goede resultatennbsp;mede verkregen te hebben als toevoegsel aan kindervoedsel.

Op het standpunt van Dr. Lahmann, die de voedingszouten als hoofdzaak, de overige voedingsstoffen als bijzaak beschouwt,nbsp;wil ik hier niet nader ingaan Daar echter zijn Nahrsalznbsp;een soort waterig extract is uit Europeesche bladgroenten,nbsp;die een zeer goeden naam als toespijzen hebben, wegens hunnbsp;gehalte aan zouten (misschien ook wel wegens hun gehalte

f*') C. Leiimann. Ueber die Alloalescenz des Blutes und speciell die Einwirlcung dor Kolilensilure darauf. Pfl�gers Archiv Bd. 58.

Loewit. Untersucliuogen zur Alkalicitiit des Blutes. ibidem BI. 58. Fodor und Biglbi!. Neue Uiitersuclmngen fiber die Alkalicitiit desnbsp;Blutes. Central-Blad f. Bact. Bd. 21 �97.

221

aan nog onbekende verbindingen) meende ik een proef ermede geheel gerechtvaardigd.

Het beproeven van de asch der fijne dedek lag natuurlijk voor de hand, daar de dedek zelf een gunstige werking had.

Dat ik aan den eenen kant met zoo samengestelde mengsels, aan den anderen met enkelvoudige zouten begon, had zijn oorzaak in de volgende overweging. Het was theoretisch [denkbaar, dat slechts op een enkel zout de werkingnbsp;van het zilvervlies berustte, dat dus de nadeelige invloed vannbsp;het pellen berustte op het verwijderen van een enkel zoutnbsp;uit het voedsel, onverschillig of hierdoor een voorbehoedmiddel werd weggenomen, of een voor de voeding van het perifere zenuwstelsel noodzakelijk bestanddeel. Was dit het geval,nbsp;dan kwamen van de zouten waarschijnlijk slechts die vannbsp;ijzer en van phosphorzuur in aanmerking. Immers blijkt uitnbsp;de analyse van gepelde rijst en van fijne dedek, dat bij hetnbsp;pellen voornamelijk deze twee verbindingen verloren gaan.

Aan den anderen kant was de kans even groot, dat niet een enkele verbinding, maar een groot aantal gezamenlijk denbsp;taak vervulden, de polyneuritis tegen te houden. In datnbsp;geval was het beter met natuurlijke mengsels te beginnennbsp;en dan later na te gaan, welke verbindingen daaruit zondernbsp;schade voor het dier weggelaten konden worden.

Het phosphorzuur werd als natriumzout [Na^ HPO4] gegeven, daar het gebruik van vrije anorganische zuren op den duur geen gunstige werking op het organisme uitoefent.

In 6 gevallen werd het beproefd bij hoenders, bij welke reeds door voeding met gekookte afgewerkte rijst polyneuritisnbsp;was ontstaan. Deze waren Nos. 8, 9, 12, 15, 22, 24 (zienbsp;voor de beschrijving der proeven de hier achter gevoegde

222

protocollen). Het had echter in geen enkel geval een zichtbaar therapeutisch effect.

Het natriuincarbonaat en het subcarbonas ferri werden van het begin der proef bij de rijst gegeven, het eerste werd innbsp;oplossing met de maagsonde in de maag gebracht, het laatste in den vorm van pillen toegediend (Pilulae Blaudii). Denbsp;spijsvertering leed er niet onder, de ontlasting bleef normaal.

De hoenders met natriumcarbonaat als bijvoeding werden allen in betrekkelijk korten tijd ziek, n.1.

dus, dat noch het phosphorzuur, noch het natriumcarbonaat, noch het ijzercarbonaat iets hielpen.

Men zal mij omtrent de laatste proef tegenwerpen, dat ik niet van eene organische ijzerverbinding gebruik gemaaktnbsp;heb, daar meermalen beweerd is, dat anorganische ijzerver-bindingen niet in het darmkanaal zouden worden opgenomen. (*)nbsp;Ik moet daartegen verwijzen naar de ondei�zoekingen van

Woltering ('), die de resorptie van ijzer uit anorganische verbindingen bij dieren experimenteel bewees.

(�) H. W. F. ,6. Woltering: Over de Resorptie van IJzerzouten. Onderz. Physiol. Lab. Utrecht Reeks 4 Deel 3 1895; waar ook uitge-breidere litteratuur-opgaven.

Ook de proeven met de aschbestanddeelen der dedek en die met Lahmanns Nahrsalz vielen negatief uit.

Om zeker te zijn, dat de kippen eene equivalente hoeveelheid aten, werden de zouten der asch zoowel als het Nahrsalzextract met wat water aangelengd en dan innig vermengd met eene afgewogen hoeveelheid afgewerkte rijst, dienbsp;vrij droog gestoomd was. Dit mengsel werd op een baknbsp;uitgespreid in de zon gedroogd. Men kan het dan in stop-flesschen geruimen tijd bewaren, zonder dat bederf optreedt.

Van de aldus gepraepareerde rijst werd dan eene afgewogen hoeveelheid met de gewone afgewerkte rijst vermengd en aannbsp;de vogels verstrekt. Bleken deze de gepraepareerde korrelsnbsp;te versmaden en de gewone uit te zoeken, dan werd 's morgensnbsp;eerst alleen gepraepareerde rijst gegeven en eerst als dezenbsp;op was, andere. Wij waren zoo zeker van de genuttigdenbsp;hoeveelheid zouten.

Met Lahmanns Nahrsalz werd eene gewone voederingsproef genomen: in elk dagelijkschnbsp;Nahrsalzextract voor. Alle 6

Van deze proefdieren werden 8, 9 en 12 voor een gene-zingsproef gebruikt; van 7, 10 en 11 werden, nadat zij onder verschijnselen van verlamming, dyspno� en cyanose gestorvennbsp;waren, de nervi ischiadici naar MarcJii onderzocht en bijnbsp;alle drie vele gedegenereerde zenuwvezels aangetroffen.

In de eerste werden de hoenders met afgewerkte gekookte rijst gevoed, tot zij de eerste verschijnselen van polyneuritisnbsp;vertoonden, de anderen werden 12 dagen met hospitaalrijstnbsp;(zie Eijkman 1. c.) gevoed en kregen daarna de asch vannbsp;dedek erbij.

Van de eerste serie verliep bij een (No o) de ziekte zoo snel, dat er geen tijd was om de werking der zouten uitnbsp;dedekasch te beproeven.

Bij de vijf andere kon zelfs geen merkbare vertraging van het ziekteproces geconstateerd worden.

Bij de eveneens uit zes hanen bestaande tweede serie werd de verlamming ook niet tegengehouden; ��n stierf aan eennbsp;intercurrente ziekte (No. 20).

No. nbsp;nbsp;nbsp;14nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;22nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dagen,

Wij komen dus op grond van onze experimenten met verschillende zouten en zout-mengsels tot de conclusie: Hetnbsp;optreden der polyneuritis hij voeding der hippen met geheelnbsp;afgewerhte rijst han niet als gevolg van zouthonger wordennbsp;opgevat.

Het kwam mij niet ongewenscht voor, eens na te gaan in hoeverre de herkomst der rijst invloed uitoefent op hetnbsp;uitbreken der ziekte.

Door sommigen toch wordt het ontstaan der beri-beri met het nuttigen van bepaalde rijstsoorten in verband gebracht;nbsp;en vooral de uitheemsche soorten, met name de Rangoen-^nbsp;Siam- en Saigon-rijst verheugen zich in dit opzicht niet innbsp;eene gunstige reputatie.

W�el werd het door de proeven van Eijkman, die inmiddels in het Jaarverslag van het Laboratorium voor pathol. anat. en bact. te Weltevreden over 1896 verschenen waren,nbsp;onwaarschijnlijk gemaakt, dat in dit opzicht de herkomstnbsp;van de rijst groote verschillen zoude opleveren, daar tochnbsp;ook bij voeding met sago en met arengzetmeel polyneuritis

ontstond, en dus de rijst niet het specifieke agens bleek te zijn; maar aan den anderen kant waarschuwden ons denbsp;proeven met aardappelmeel, waarbij de kippen geen zenuwont-aarding kregen, alle voedsels, die hoofdzakelijk uit amylaceanbsp;bestaan over ��n kam te scheren.

Zes kippen werden gevoed met rauwe geheel afgewerkte uitheemsche rijst, die wij door tussehenkomst van een makelaar uit Soerabaja betrokken. Deze proef moest na 6^3nbsp;maand gestaakt worden, omdat'de rijst op was en wij denbsp;zelfde soort niet dadelijk weer konden krijgen.

Van deze kippen stierven er drie (Nos. 43, 47 en 48) onder zeer duidelijke verschijnselen van polyneuritis; terwijl de drienbsp;overige (Nos 44, 45 en 46) aan het einde der proef geennbsp;enkel verschijnsel van parese vertoonden. Zij waren zelfsnbsp;respectievelijk 785, 539 en 418 gram in lichaamsgewicht toegenomen.

Van een bijzonder schadelijke werking dezer rijst in vergelijking met de inheemsche bleek dus niets.

Het feit, dat drie kippen gedurende de proef gezond bleven, behoeft ons niet te verwonderen, daar reeds doornbsp;Eijkman (1) gevonden was dat kippen enkele malen ondanksnbsp;voeding met afgewerkte rijst niet ziek werden.

Zes hanen werden gevoed met gekookte onafgewerkte roode inheemsche rijst. Deze proef had evenals de volgendenbsp;tevens ten doel, te zien of het koken der rijst den beschermenden invloed van het zilvervliesje vermindert.

Het resultaat dezer proef is niet zeer sprekend, doordat alle kippen na eenigen tijd stierven aan eene bijkomendenbsp;ziekte, die aan vele van mijn proefdieren het leven kostte,nbsp;en die ook onder Eijkman�s hoenders dikwijls groote slachtingnbsp;aanrichtte. Ik hoop deze later afzonderlijk te beschrijven.nbsp;De hoenders, die aan deze ziekte lijden, vertoonen behalvenbsp;algemeene verschijnselen anaemie, kleine gele haardjes innbsp;den geheelen pharynx, een fibrineus beslag op de choanae.nbsp;Later breidt de fibrineuzc ontsteking zich uit op de conjunctiva,nbsp;en kan keratitis en etterige iritis et chorioiditis optreden.nbsp;Alle gevallen verliepen doodelijk.

226

Van de zes hanen vertoonde echter geen enkele ooit ver-lammingsversehijnselen niettegenstaande zij zorgvuldig werden geobserveerd.

No. 49 nbsp;nbsp;nbsp;stierfnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;110nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dagen,

Eene beschermende werking van het gekookte zilvervlies tegen de polyneuritis blijkt hieruit in elk geval wel, daarnbsp;in de proeven met rijst zonder zilvervlies gewoonlijk nanbsp;ongeveer 4 weken de ziekte optreedt.

Zes hanen eten gekookte onafgewerkte witte Siam-rijst. Deze proef werd gedurende 124 dagen voortgezet, en moestnbsp;toen worden gestaakt, daar de voorraad op en geen nieuwenbsp;verkrijgbaar was.

E�n (No 63) geraakte bij de verbouwing van het Laboratorium in eene andere groep en werd gedurende eenigen tijd met gekookte afgewerkte rijst gevoed, waardoor hij polyneuritis kreeg. De vijf andere bleven gezond.

Ook hier bleek de uitheemscbe rijst niet nadeelig; en het koken verminderde de beschermende werking niet.

Deze proef werd genomen ter bevestiging van een proef van Dr. Eijkman (�). Deze had ongeveer op de zelfde wijzenbsp;een proef genomen met 7 kippen, van welke er 3 aan eenenbsp;intercurrente ziekte stierven, de 4 overigen aan polyneuritisnbsp;dood gingen. Door toevallige omstandigheden werd slechtsnbsp;bij twee dezer de klinische diagnose door mikroskopisch onderzoek der zenuwen bevestigd.

Mot het oog op de hypothese, dat beri-beri zou veroorzaakt worden door een vergift, dat zich in de gepelde rijst bij het bewaren zou ontwikkelen, welke stelling o. a. doornbsp;van DiEREjif eenigen tijd ijverig werd verdedigd, was hetnbsp;wenschelijk, deze proeven te herhalen, teneinde door eennbsp;groofer aantal waarnemingen de bewijskracht beter in hetnbsp;oog te doen vallen.

De rijst voor deze kippen werd als �padie� (d. i. in de aren) bewaard in een met atap gedekt uit bamboe opgetrokken gebouwtje, geheel overeenkomende met de schuurtjesnbsp;die de inlanders op Java gebruiken en door hen �loemboeng�nbsp;genoemd worden. Nu en dan werd deze padie in de zonnbsp;gelucht, om haar voor den invloed van vocht te bewaren.

Eiken ochtend en eiken avond werd zooveel rijst, als voor de voeding noodig was, in een rijstblok (loempang) gestamptnbsp;tot het zilvervlies geheel verwijderd was, en daarna gewand,nbsp;gewasschen en gestoomd. Deze bewerkingen geschiedden allenbsp;door Javaansche bedienden (dwangarbeiders) onder mijn persoonlijk toezicht. Het was dus ideaal naar volks gebruik.

De vijf kippen werden echter alle ziek met typische verschijnselen van polyneuritis, waaraan zij overleden, en bij alle werden in de naar Maechi onderzochte zenuwen vele gedegenereerde vezelen aangetoond.

No. 91 nbsp;nbsp;nbsp;stierfnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;28nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dagen,

Tien andere hanen werden met deze zelfde eigen gepelde rijst gevoed, ook deze werden alle ziek; doch toen de verschijnselen van verlamming en van andere de polyneuritisnbsp;vergezellende stoornissen zoo duidelijk waren, dat voor eennbsp;klinisch waarnemer geen twijfel over bleef, werden zij voornbsp;eene genezingsproef gebruikt.

geheel op inlandsche wijze bewaard, volstrekt niet gunstig afsteekt bij de op Europeesche wijze behandelde zooals dienbsp;b. V. in het hospitaal verstrekt wordt.

pelde (geheel afgewerkte) rijst veroorzaakt, alleen gegeven, even snel en even zeker polyneuritis hij hoenders als de opnbsp;Europeesche wijze behandeldequot; (').

De proeven met verschillende rijstsoorten leerden ons dus, dat niet de herkomst van de rijst, maar de graad van afwerking het punt is, waarop wij onze aandacht moeten vestigen,nbsp;als wij over de kans, dat bij voeding met eene bepaalde rijstsoort polyneuritis zal optreden, willen oordeelen.

Daar door sommigen een groote invloed van het vet op het ontstaan van polyneuritis wordt aangenomen, mochtennbsp;enkele onderzoekingen in deze richting niet ontbreken.

Daar de afgewerkte rijst slechts 0,6 vet bevat, het zil vervlies daarentegen 14�1.5nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;{^) terwijl het zilvervlies gemid

SciiARL�E en Bernelot Moens. Scheikundig onderzoek van grassoorten, granen en peulvruchten in betrekking tot hun aanwending als paardenvoedsel in Indi�. Geneesk. Tijdschr. v. Ned.-Indi� Deel XI1864nbsp;blz. 373.

P. A. Boorsma ; Scheikundig Onderzoek van in Ned.-Indi� inheemsche Voedingsmiddelen. Geneesk. Tijdschr. v. Ned.-Indi� Deel 39 blz. 505.

met het afstampen van het vliesje ongeveer 70% van het vet verloren. Een verlies dat b. v. tegenover dat aan eiwit,nbsp;dat slechts ongeveer 14 �/o bedraagt, zeer groot genoemdnbsp;mag worden.

Nu leert wel de physiologic, dat het vet door koolhydraten vervangen kan worden, mits voor ��n deel vet 2,3 deelen koolhydraten gesubstitueerd worden, maar daar in het gewonenbsp;leven bij geen catagorie van menschen het vet geheel ontbreekt, en opzettelijke stofwisselingsproeven over het algemeennbsp;zich over slechts korten tijd uitstrekken, kon een langzaamnbsp;werkende nadeelige invloed der onthouding van vet op hetnbsp;organisme aan de waarneming ontsnapt zijn.

Bij drie kippen, die door voedering met gekookte afgewerkte rijst polyneuritis gekregen hadden, (Nos 45, 46, 47) werdnbsp;1 resp. 2 gram oleum olivarum per dag toegediend. Daarnbsp;een kip ongeveer 50 gram gepelde rijst per dag eet, en innbsp;het zilvervlies, dat 6 % van de korrel gaba uitmaakt tegen denbsp;zaadkern 70�/q ongeveer 14,6 �/g vet voorkomt, is het verliesnbsp;aan vet door het pellen ontstaan per dag: (50 : 70) X ^nbsp;X 0,146 = 0,63 gram.

Drie hanen werden gevoed met gekookte afgewerkte rijst en kregen daarbij de eerste week 0,5 gram oleum olivarum,nbsp;daarna 1 gram daags. Deze werden alle drie ziek n. 1.

No. nbsp;nbsp;nbsp;70nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;24nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dagen.

No. nbsp;nbsp;nbsp;71nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;49nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

No. nbsp;nbsp;nbsp;72nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;33nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

Drie hanen werden eveneens gevoed met gekookte afgewerkte rijst en kregen per dag daarbij 0,5 gram olie, die door uittrekken met petroleumaether uit dedek verkregennbsp;was. Na een week werd de hoeveelheid op 1 gram gebracht.nbsp;No.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;67nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;wasnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;duidelijknbsp;nbsp;nbsp;nbsp;verlamdnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;34 dagen.

No. nbsp;nbsp;nbsp;68nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;37nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

No. nbsp;nbsp;nbsp;69nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;30nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

Wij zien nbsp;nbsp;nbsp;hieruitnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;datnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;de hoeveelheidnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;vet,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dienbsp;nbsp;nbsp;nbsp;in het zilver

vlies vervat is, niet de stof is, die het uitbrehen der polyneuritis tegenhoudt.

Uit de in het voorgaande aangehaalde en beschreven proeven blijkt, dat de reden, waarom de onafgewerkte rijst geen, denbsp;afgewerkte rijst wel polyneuritis veroorzaakt, niet gezochtnbsp;kan worden in de veranderingen, die de rijst na het pellennbsp;zou ondergaan, en evenmin in het gebrek aan voedingszoutennbsp;en aan vet.

Uit Eijkmans onderzoekingen was bovendien reeds gebleken, dat ook geen eiwithonger hierbij eene rol speelt; immers zagnbsp;deze de ziekte ook uitbreken bij hoenders, die een nietnbsp;onbelangrijke hoeveelheid vleeseh bij de rijst ontvingen.

Koolhydraten vormen het hoofdbestanddeel der rijstkern, en wij zien dus het merkwaardige feit, dat een voedselnbsp;ongeschikt is, zonder dat in het in onvoldoende mate voorhanden zijn van verteerbaar eiwit, vet, koolhydraat of zoutennbsp;de verklaring dier ongeschiktheid gevonden kan worden;nbsp;terwijl het evenmin aannemelijk is, dat er eene schadelijkenbsp;stof in voorkomt.

Er blijft ons dus geen andere weg open, dan te erkennen, dat de gewone eisch aan een voedingsmiddel gesteld, hetnbsp;bevatten van een zeker kwantum verteerbaar eiwit, vet,nbsp;koolhydraten en zouten, niet voldoende is.

Deze conclusie is niet zoo heel vreemd, als men bedenkt hoe ontzettend moeielijk het is, ondanks alle chemische analysennbsp;van moedermelk, voor deze een goed surrogaat te vinden,nbsp;en hoe men steeds weer de ervaring opdoet, dat, waar mennbsp;meende er een gevonden te hebben, dit praeparaat ons tochnbsp;telkens weer in den steek laat.

Wij zijn bij de beoordeeling van de deugdelijkheid van een voedsel niet gereed, wanneer wij de' hoeveelheid eiwitnbsp;(die dan gewoonlijk nog slechts uit eene stikstofbepalingnbsp;berekend wordt\ vet, koolhydraten en zouten bepaald hebben,nbsp;ook niet al hebben wij de correctie voor de verteerbaarheidnbsp;aangebi�acht. Wel kunnen wij daaruit berekenen, of eennbsp;stikstofevenwicht daarbij mogelijk zal zijn en of de arbeid.

231

die zoo inwendig als uitwendig verricht moet worden, daaruit kan worden verkregen; maar niet of een blijvende gezondheidnbsp;daarbij mogelijk is.

De tot nu toe verrichte stofwisselingsbepalingen leerden ons de stofwisseling van den geheelen mensch of van hetnbsp;geheele dier kennen, maar, daar de stofwisseling der spierennbsp;en der groote klieren zoo groot is in vergelijking met dienbsp;van andere organen, yalt de invloed van deze organen binnennbsp;de waarnemingsfouten eh binnen de individueel� verschillennbsp;van de stofwisseling der eerste. Dit is de reden, waaromnbsp;wij ondanks het groot aantal proefnemingen over allerleinbsp;voedsels, van de stofwisseling van het zenuwstelsel nog zoonbsp;goed als niets weten, terwijl wij de stofwisseling in de periferenbsp;zenuwen slechts per analogie aannemen.

De meeste proeven over stikstof-evenwicht werden slechts gedurende enkele dagen voortgezet, zoodat een onveranderdnbsp;lichaamsgewicht en stikstofevenwicht alleen bewijzen, dat aannbsp;de groote stofwisseling (als ik dat maar eens zoo noemennbsp;mag) was te gemoet gekomen; maar dat ook aan de eischennbsp;der kwantitatief meer bescheiden organen was voldaan, bleeknbsp;daaruit niet.

Niet alleen zijn er een groot aantal verschillende eiwitstoffen, (') vetten enz. maar er is ook een aantal andere samengestelde stoffen, die zonder twijfel bij de voeding eene niet onbelangrijke rol spelen, al is hunne werking niet volkomennbsp;verklaard. Wij behoeven b. v. slechts aan het eigenaardigenbsp;feit te denken, dat de scheurbuik, die gewoonlijk ontstaatnbsp;bij gebrek aan Versch voedsel, zooals op groote zeereizennbsp;dikwijls werd waargenomen, geneest als de lijders weer verschnbsp;vleeseh en versche groenten kunnen nuttigen.

Wij moeten er dus ook hier op bedacht zijn, dat er nog niet nader bekende stoffen in het spel kunnen zijn.

Om hierin eenig beter inzicht te verkrijgen, stonden twee wegen open. Wij konden trachten verschillende stoffen uit hetnbsp;zilvervlies te isoleeren, en wij konden zoeken naar andere yoe-

(') Bordet, Wasser.mann en Sch�tze toonden aan, dat elke diersoort haar specifieke melk met specifieke eiwitlichamen levert. lief. weekbladnbsp;Ned. Tijdsclir. v. Geneesk. 1 Dec. iOOO No. 22 blz. 884.

dingsmiddelen, die de zelfde werking hadden, en door vergelijkende analysen van deze achter de waarheid trachten te komen.

Voor de eerste moest worden nagegaan hoeveel zilvervlies, resp. fijne rijstzemelen ('dedek) noodig was, om de neuritisnbsp;tegen te houden, als overigens alleen afgewerkte rijst werdnbsp;gegeven. Hiertoe werden kippen gevoerd met gekookte afgewerkte rijst, waaraan nauwkeurig afgewogen hoeveelhedennbsp;dedek waren toegevoegd. Eijkman (i) l^ad reeds aangetoond,nbsp;dat kippen met rijst en fijne rijstzemelen gezond konden blijven en zelfs als zij reeds ziek waren k�nden herstellen. Hijnbsp;legt er daarbij reeds den nadruk op, dat de hoeveelheid dernbsp;zilvervliesjes niet te gering moet wezen.

Vijf hanen (Nos. 86�91) werden gedurende 16 dagen gevoed met gekookte afgewerkte witte rijst.

E�n vertoonde toen duidelijk polyneuritis, waaraan hij den 20sien (jag der proef overleed (quot;N�. 89). Een andere (N�.nbsp;90) vertoonde lichte parese en cyanose. De drie overigenbsp;hadden bleeke kammen.

Na den zestienden dag werd aanvankelijk 8, later 10 gram fijne dedek (rijstzemelen) met hunne rijst vermengd

Van deze stierf No. 87 na 2 maanden aan eene croupeuze keel- en oogontsteking. In de zenuwen werd geen degeneratienbsp;aangetroffen. No. 90 ging aanvankelijk vooruit, .maar stierfnbsp;na 72 dagen aan een algemeene infectieziekte. In de zenuwen werden slechts eenige overblijfselen van vroegere degeneratie gevonden.

No. 88 vertoonde na 5 maanden nog geen enkel verschijnsel van neuritis, maar leed toen aan eene huidziekte, waarbij zichnbsp;later eene croupeuze keel-, neus- en oogaandoening aansloot,nbsp;zoodat hij 6 maanden na het begin der proef stierf. Bijnbsp;deze werden in de zenuwen enkele oude gedegenereerdenbsp;bundels aangetroffen.

No. 86 was aanvankelijk gezond; doch vertoonde na drie maanden eene vermindering der spierkracht. De hoeveelheid

(�) Polyneuritis bij hoenders. 1. c. proef 13, 15 on 16. Zie ook mijn proefdieren 16 en 19.

233

der dagelijks verstrekte dedek werd daarom op 12 gram gebracht, waarna de pareseverschijnselen weer verdwenen. Na 7 maanden stierf hij aan eene eroupeuze keel- en oogontsteking, en werden in zijne zenuwen enkele gedegenereerdenbsp;bundels gevonden.

Zes hanen, kregen gekookte geheel afgewerkte rijst met dagelijks 7 gram dedek. Deze werden alle ziek n. 1.;

Wij zien hieruit, dat kleine hoeveelheden dedek de ziekte wel vertragen, maar niet tegenhouden, terwijl grootere hoeveelheden dit wel doen. 12 Gram dedek per dag is hiervoornbsp;in den regel voldoende.

Wij moeten hierbij opmerken dat de dedek uit den handel niet zeer constant van samenstelling is, daar zij een wisselende hoeveelheid grove zemelen bevat. Men kannbsp;hieraan gedeeltelijk te gemoet komen, door zelf dedek tenbsp;maken van onafgewerkte rijst, zooals die b. v. door de chi-neesche handpelmolens (pengilingan monjet) verkregen wordt,nbsp;door haar door stampen van het zilvervlies te ontdoen. Echternbsp;wordt zelfs op deze wijze nog geen zuiver zilvervlies verkregen,nbsp;daar het van den samenhang van zaadhuid en kern afhankelijknbsp;is, of er meer of minder van de buitenste lagen der kernnbsp;aan het vlies blijven hangen.

Ik besloot nu te beproeven of de werkzame bestanddeelen van het zilvervlies met water konden worden uitgetrokken.nbsp;Hiertoe werden 2 K. G. fijne dedek met eene groote hoeveelheid water 24 uur gekookt, gecoleerd, gefiltreerd en hetnbsp;Altraat ingedampt tot een exti�act.

Daar deze zoo voor de hand liggende proeven reeds begonnen werden, voor nog de resultaten der dedekvoedering bekend waren, berekende ik voor de eerste serie de hoe-

234

veelheid Van het benoodigde extract volgens de hoeveelheid zouten, die in zooveel zilvervlies voorkomen, als verwijderdnbsp;wordt bij het pellen van zooveel rijst, als de dieren aten.nbsp;Daar echter de dedek uit den handel geen zuiver zilvervliesnbsp;is, is het inogelijk dat in deze proef de dosis der zoutennbsp;w'at te klein is uitgevallen, niettegenstaande ik ruim ander-halfmaal zooveel extract gaf, als de berekening eischte.

Zes hanen werden gevoed met gekookte afgewerkte rijst, en ontvingen daarbij tweemaal daags 0,25 gram extract alsnbsp;boven beschreven, dat hun in een weinig water opgelost pernbsp;maagsonde werd ingegeven.

Alle werden paretisch en stierven onder de duidelijkste verschijnselen van polyneuritis.

No. 37 nbsp;nbsp;nbsp;stierfnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;27nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dagen,

Zes andere hanen werden daarop met gekookte afgewerkte rijst gevoed, waarbij 1/10 van het drooggewicht aan metnbsp;warm water uitgekookte dedek was toegevoegd.

Hierbij is aangenomen, dat de gaba bestaat uit 24 gabaschil, 6 a 7 �/o zilvervlies en 70 kern.

Ook deze kippen stierven alle aan polyneuritis; de diagnose werd bij alle door mikroskopisch onderzoek der zenuwen bevestigd.nbsp;No. 80nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;stierfnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;39nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dagen,

Vier kippen aten gekookte rijst en daarbij zooveel met warm water bereid extract als overeenkomt met 15 gram fijne dedek.

236

131 en 132 waren na 8 maanden nog volmaakt Welvarend. Van toen af werd alleen afgewerkte rijst gegeven. No. 131 bleek na zes maanden rijst gegeten te hebben nognbsp;gezond te zijn. No. 132 stierf na 3 maanden aan polyneuritis.nbsp;Bij de drie gestorven dieren werd de diagnose door hetnbsp;mikroskoop bevestigd.

Vier kippen kregen gekookte afgewerkte rijst, met per dag 12 gram van het residu der vorige bereiding.

Van deze kippen stierven er drie N�*. 138, 139, 140 aan polyneuritis, welke diagnose door het mikroskopisch onderzoeknbsp;werd bevestigd, resp. na 26 dagen, d'/j maand en 6 maanden. De andere (No. 141) was na 10 maanden nog gezondnbsp;en kreeg daarna alleen afgewerkte rijst. Zij bleef daarbijnbsp;langzaam in gewicht toenemen tot de proef 6 maanden laternbsp;gestaakt werd; deze was dus immuun.

Vier hanen aten gekookte afgewerkte rijst vermengd met 10 gi-am dedek, die met warm water was uitgetrokken, ennbsp;in pillen zooveel extract van dedek als met 15 gram dedeknbsp;overeenkomt.

Van deze hoenders stierven er drie (N�gt;*. 142, 143, 145) aan polyneuritis, wat zoowel klinisch als uit de pathologisch-anatomische veranderingen bleek. Zij gingen dood na resp.nbsp;D/g, 5 en 6 maanden; de andere bleef 10 maanden gezondnbsp;en werd daarna op enkel rijst gesteld, onder welk regimenbsp;hij na 14 dagen aan multipele neuritis begon te lijden.

Ofschoon dus het uitbreken der neuritis in deze proeven wel wat later plaats had, dan bij enkele rijstvoeding (watnbsp;misschien, voor een deel kan verklaard worden uit de omstandigheid, dat voor eenige der proefdieren hennen genomennbsp;waren) zien wij toch het meerendeel der hoenders aan polyneuritis bezwijken, zoodat wij de conclusie moeten trekken,nbsp;dat de beschermende stoffen van het zilvervlies voor het grootste deel hij de toegepaste bereidingsmethoden verloren zijnnbsp;gegaan. Vooral de proef, waarin extract en residu gelijktijdig gegeven werden, laat eene andere vei'klaring nietnbsp;best toe.

236

Om gegevens voor vergelijkende analysen te krijgen, moesten wij zoeken naar stoffen, die in kleine hoeveelheid bij de onafgewerkte rijst gegeven, het uitbreken der ziekte verhinderen. Vleesch was hiertoe reeds ongeschikt gebleken.

Een ander voedingsmiddel, dat de gewenschte eigenschap bezat, was ons nog niet bekend, en ik moest dus op goednbsp;geluk af naar zulk een stof gaan zoeken, toen mijne aandachtnbsp;gevestigd werd op een soort erwten, die veelal als bij voedsel aan hoenders gegeven wordt. Dit is de �phaseolus ra-diatus Java�, in het Maleisch katjang hidjoe genaamd. Tenbsp;lijk met deze beproefde ik ook nog eene andere inheemschenbsp;boononsoort, de �soja hispida tumida Java� of katjang kedel�h.nbsp;Beide munten uit door een hoog eiwit-gehalte, de laatstenbsp;tevens, doordat zij veel vet bevat.

Zes hanen werden gevoed met gekookte afgewerkte rijst en kregen bovendien per dag 10 gram katjang hidjoe.

Van deze stierven er drie aan croupeuze ontsteking der neus- en keelholte en der oogen, nl. N��. 56, 59 en 60 respecti-velijk na 57, 30 en 60 dagen; geen dezer vertoonde eenignbsp;verlammingsverschijnsel. De drie overigen (Nos. 55, 57 en 58)nbsp;waren na 150 dagen nog gezond en waren resp. 130, 365 ennbsp;200 gram in gewicht toegenomen.

Zes andere hanen aten dezelfde rijst, maar met 12 gram katjang kedel�h er bij. Van deze hanen gingen er twee doodnbsp;aan croupeuze ontsteking zonder nog verlammings-verschijn-selen vertoond te hebben. Dit waren No. 75, die na 30 en

Bij deze alle trad als complicatie de croupeuze keelaandoening op; echter werd de polyneuritis door het onderzoek der zenuwen bewezen.

237

Daar het aanvankelijk schoen alsof ook de katjang kedel�h de polyneuritis tegenhield, werden ook proeven genomennbsp;met de schil en de kern afzonderlijk, om te zien of ernbsp;misschien ook hier eene dergelijke tegenstelling kon worden waargenomen als bij de rijstkorrel.

Vijf hanen werden gevoed met afgewerkte gekookte rijst, waarbij dagelijks 7 gram fijngemalen schillen van sojaboonennbsp;werden toegevoegd. (Ook in de vorige proef waren de boonennbsp;fijngemalen, daar zij nog al hard zijn).

E�n van deze (No. 98) stierf aan croupeuze ontsteking; de andere aan polyneuritis, n. 1.

No. nbsp;nbsp;nbsp;96nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;39nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dagen,

Bij alle vier werd in de zenuwen volgens Marclii degeneratie kangetoond. Ook bij No. 98 ontbrak deze niet.

Vijf jonge hanen aten gekookte afgewerkte rijst, waarbij per dag 1/8 van het gewicht dor droge rijst aan katjangnbsp;kedel�h werd gedaan, van welke de zaadhuid verwijderd was.

Ofschoon deze dieren langer gezond bleven dan meestal met hoenders, die enkel rijst kregen het geval was, gingennbsp;toch alle aan zenuwontaarding te gronde.

Van N��. 101, 103 en 105 werden de zenuwen volgens MarcM onderzocht en bij alle degeneratie aangetoond.

Daar de voedingspi'oeven 'altijd zeer lang moeten worden voortgezet, om uit het niet ziek worden tot de onschadelijkheid of de geschiktheid van een voedsel te kunnen besluiten,nbsp;werden met katjang hidjoe ook genezingsproeven genomen.

Zes hanen waren onder een ander regime, deels door rijst alleen, deels met een ander praeparaat verbonden, ziek ge-

worden. Zij kregen nu de zelfde (eigen gepelde) rijst, die zij reeds hadden (cf. blz. 227), maar daarbij in de eerstenbsp;dagen 10, later 7 gram katjang hidjoe, waarvan de schilnbsp;was verwijderd. Daar de katjang uit den handel gedroogdnbsp;is, werden de erwten hiertoe eerst in water een weinignbsp;opgeweekt, waarna de schil zeer gemakkelijk loslaat. Nanbsp;het pellen werden zij weer in de zon gedroogd. Doornbsp;telkens slechts voor een paar dagen te bereiden, werd bederfnbsp;voorkomen.

Bij deze proeven werd gewacht met de toediening van katjang hidjoe, tot er zeer duidelijke symptomen der polyneuritis aanwezig waren, zoodat aan de diagnose geen twijfelnbsp;mogelijk bleek. Bij sommige was de ziekte zoo ver gevorderd,nbsp;dat het eten in de krop moest worden gebracht, daar zijnbsp;niet meer konden slikken.

Behalve bij ��n proefdier, dat een zoo snel verloopende ziekte vertoonde, dat er geen tijd was voor eene genezings-proef, verbeterden alle merkwaardig snel. Echter verloor iknbsp;mijne geheele serie aan de op bladzijde 225 beschreven crou-peuze ontsteking, die zoovele van mijne en van Eijioiajs�Snbsp;resultaten bedorven heeft.

Het komt mij gewenscht voor, eenige dezer proeven wat uitvoeriger mede te deelen; wie gelegenheid heeft ze te herhalen, zal er door getroffen zijn, dat in sommige gevallennbsp;van zeer ver gevorderde verlamming zoo buitengewoon snelnbsp;de ergste verschijnselen weer verdwijnen.

No. 111 was zoo ziek, dat hij niet alleen niet kon staan, maar dat het eten hem in den bek moest worden gedaan.nbsp;Na drie dagen met 10 gram katjang hidjoe gevoerd te zijn,nbsp;at hij weer zelf; na 12 dagen werden de erwten tot op 7nbsp;gram verminderd; hij liep toen weer. Na een maand wasnbsp;hij zeer welvarend, doch stierf na twee maanden aan crou-pcuze ontsteking.

No. 112 ging na duidelijk verlamd geweest te zijn zeer goed vooruit, maar stierf na een maand aan eene intercur-i�ente ziekte.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,

No. 115 was zoo ziek, dat hij niet kon pikken en het eten hem in den bek moest worden gestopt. Na 5 dagen

met katjang (zonder zaadhuid) gevoederd te zijn, kon hij weer zelf eten. Na 11 dagen liep hij reeds weder vrij goed;nbsp;overleed echter na 21 dagen aan croupeuze ontsteking.

No. 117 was duidelijk verlamd, toen met katjang begonnen werd. Deze herstelde langzaam en was na een maand weernbsp;goed, toen hij aan croupeuze ontsteking begon te lijden.

No. 118 vertoonde eveneens een spoedige verbetering, die echter door het optreden van croupeuze ontsteking werdnbsp;gestuit.

Nos. 156, 159, 161, 162 en 165 toonden ook alle den gunstigen invloed der toevoeging van katjang hidjoe.

Vier lianen, die aan polyneuritis leden, kregen bij de rijst dagelijks 5 gram schillen van katjang hidjoe.

Bij een (No. 108) was de ziekte reeds zoover gevorderd, dat geen beterschap werd verkregen. De drie andere verbeterden opmerkelijk.

No; 107, die duidelijk verlamd was, maar nog zelf kon eten, kon na 4 dagen reeds weer staan; na 2 maanden was hij volmaaktnbsp;gezond, maar werd kort daarop ziek aan croupeuze ontsteking.

No. 113 verbeterde ook snel, was na twee maanden friseh en liep goed; daarna werd hij ziek en stierf aan de croupeuze ontsteking.

No. 120 was duidelijk paretisch toen de toevoeging van katjangschillen begon; hij werd geleidelijk beter en w'as nanbsp;21 dagen weer goed, terwijl hij in lichaamsgewicht toenam.

Di'ie maanden na de eerste verlammingsverschijnselen raakte hij in gevecht met een kleine raaf, waarbij hij zich sterk moest inspannen. Hierop volgde een aanval van dyspnoenbsp;en den volgenden dag was hij weer verlamd. Deze verlamming nam snel toe, zoodat hij den derden dag na hetnbsp;gevecht gevoerd moest worden, en ik hem den regenachti-gen vierden dag bij de droogstoof moest leggen om hemnbsp;niet te laten verkleumen.

Na 7 dagen gevoederd te zijn kon hij weer alleen eten, en in de nu volgende 14 dagen verbeterde hij veel en liepnbsp;hij weer. 2 maanden na het gevecht was de haan weer geheelnbsp;welvarend, daarna werd hij lijdend aan croupeuze ontstekingnbsp;waaraan hij 5 maanden na het begin der proef overleed.

Vier hanen, waarvan ��n (No. 220) door gaba, de drie andere (No. 221, 222 en 223) door gekookte afgewerktenbsp;rijst ziek geworden waren, werden gevoed met gekooktenbsp;afgewerkte rijst, waarbij 7 gram katjang hiris (cajanus indi-cus), die, omdat zij nog al hard zijn, fijn gemalen werden.

Een van deze (223) stierf na een paar dagen ; de andere genazen en namen geregeld in gewicht toe.

Wij zien uit deze proeven, dat zoowel de schil als de kern van de katjang hidjoe eene genezende werking op de polyneu-tis uitoefent en dus a fortiori ook een prophylactische werkingnbsp;moet hebben, zooals dan ook uit de eerste serie geblekennbsp;was. De katjang hiris gedraagt zich evenals de katjangnbsp;hidjoe. De katjang kedel�h daarentegen bleek veel mindernbsp;in staat de polyneuritis te verhinderen.

Vergelijken wij de k. hidjoe met de k. kedel�h wat hunne chemische samenstelling aangaat, dan vinden wij, dat de opnbsp;Java geteelde k. hidjoe bevat

eiwit 21%, vet 4,1% en asch 3,6% de k.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;kedel�hnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;42%, � 28% �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;5,7%

De nbsp;nbsp;nbsp;toevoegingnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;vannbsp;nbsp;nbsp;nbsp;8 gramnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;katjang hidjoe wasnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ruimschoots

voldoende om de ziekte tegen te houden, zelfs om haar te genezen; die van 8 gram k. kedel�h niet. In het eerstenbsp;geval kregen de kippen als zij 50 gram rijst aten:

in het nbsp;nbsp;nbsp;tweede geval �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;6,9 �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� 2,6 � �nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;0,75 �

Wij zien hieruit duidelijk, dat noch eiwit-, noch asch-honger de oorzaak der polyneuritis kan zijn.

Daar in deze beide reeksen de hoeveelheid genuttigde rijst de zelfde is, kan men ook niet aannemen, dat in het eenenbsp;geval een geringere quantiteit schadelijke rijst werd gegeten-

Daar bij de proeven van Eijkman reeds gebleken was, dat de toevoeging van een niet onaanzienlijke hoeveelheid vleesch,nbsp;die meer dan groot genoeg was, om het verschil in eiwit tuS-schen afgewerkte rijst en onafgewerkte te compenseeren, niet

in staat was, om de polyneuritis te voorkomen, terwijl aan den anderen kant vleesch alleen een zeer goed middel was,nbsp;om de reeds uitgebroken neuritis te genezen; daar hij bovendien vond, dat ook bij voeding met sago, tapioca ennbsp;arengzetmeel polyneui�itis Ontstond, met aardappelmeel ennbsp;met melksuiker daarentegen niet, kwam deze er toe, aannbsp;het zetmeel een overwegenden invloed toe te kennen, en het'nbsp;als iets positief schadelijk te beschouwen, zij het ook, dat ernbsp;nog een ander moment noodig is om deze schadelijke invloed te ontwikkelen, (i)

Toch bleef er voor mij in deze beschouwing iets onbevredigends, te meer, toen de in het vorige hoofdstuk beschreven proeven mij schenen aan te toonen, dat de rijst, bij welkernbsp;voedering de ziekte ontstond, toch niet als schadelijk konnbsp;worden beschouwd. Er was een schijnbare tegenspraak innbsp;de proeven van mij en die van Eijkman, en ik streefde ernbsp;daar�m naar, het bewijs te leveren, dat de polyneuidtis ooknbsp;wel onafhankelijk van zetmeel kan ontstaan.

Hierbij kwamen mij de oude proeven van Fokster in de gedachte over de vraag, of eiwit alleen in staat is het levennbsp;te onderhouden.

F�rster (-) voederde duiven en honden met het residu van vleesch, waaruit vleeschextract bereid was, waaruit dusnbsp;de in heet water oplosbare zelfstandigheden verwijderd waren.nbsp;Hij vond, dat deze dieren na eenigen tijd stierven, en datnbsp;voor hun dood verschijnselen van spierzwakte en vermageringnbsp;optraden. Daar F�rster de zenuwen niet onderzocht had,nbsp;was het zeer goed mogelijk, dat hier polyneuritis in het spelnbsp;geweest was; maar dat zij niet was herkend, daar de aandacht toen nog niet op die ziekte gevestigd was.

Ik voerde daarom 4 duiven met vleesch, dat gedurende twee dagen met herhaaldelijk gewisseld water uitgekookt werd,nbsp;en daarna gedroogd, om het voor bederf te bewaren.

{') Eijk-Man; .Taarverslag v,h. Lab. te Weltevreden-1895 blz. �123v. v � Beri-beri en Voeding. Geneesk. �ijdschr. 19�2�98

{-) J. F�rster; Versucbe �ber die Bedeutung der Aschenbestand-tlieile in der Nahrung. Zeitsclir. f. Biologie Bd. IX.

Ofschoon dit voedsel de eerste twee dagen weinig aftrek vond, aten de duiven het toch spoedig.

De vier duiven stierven alle, na de volgende verschijnselen vertoond te hebben: lusteloosheid ] zij blijven den geheelennbsp;dag in elkaar op hun stokje zitten, ook als men tracht hennbsp;op te jagen. Eenige dagen later kunnen zij niet meer vliegen, terwijl het loopen bemoeielijkt is. Na den dood werden bij alle de nervi ischiadici en radial es volgens de methodenbsp;van Marchi onderzocht; bij drie werden zeer vele gedegenereerde vezelen in de zenuwen gevonden; bij een slechtsnbsp;een betrekkelijk gering aantal, ofschoon altijd belangrijk meer,nbsp;dan bij de controle-duiven.

Bij drie duiven, die aan eene toevallige ziekte in de kooi van het laboratorium gestorven waren (Nos. 5 � 7) werdennbsp;slechts in hoogst enkele zenuwen sporen van degeneratienbsp;gevonden.

Eene andere proef werd genomen met hanen, die gevoed werden met vleesch van karbouwen, dat gedurende twee uurnbsp;op 120� C. verhit was in een autoclaaf. Hiertoe werdennbsp;rations vleesch van 100 � 200 gram per haan en per dagnbsp;fijn gehakt en in stopflesschen gedaan, die door een stopnbsp;met een randje watten gesloten werden. Deze werden gesloten verhit en bewaard. Gewoonlijk werd eene hoeveelheidnbsp;voor een week tegelijk gemaakt. Ik overtuigde mij eikennbsp;dag, dat de inhoud, die verstrekt werd, een aangenamen reuknbsp;naar corned beef had behouden, en er dus geen kwestie vannbsp;bederf kon zijn.

No. 125 na 19 dagen, bij dezen konden enkele gedegene-i�eerde vezelen worden aangetoond;

No. 122 na 19 dagen, na duidelijke verlammingsverschijnselen te hebben vertoond;

No. 123 na � maanden, deze was duidelijk verlaipd, en had vele gedegenereerde vezelen;

243

No. 151 werd niet ziek; nam gedurende 11 maanden 500 gram in gewicht toe en kreeg daarna alleen gekookte afgewerkte rijst; bij dit regime bleef hij drie maanden gezondnbsp;en nam in dien tijd nog 300 gram toe; daarna werd denbsp;proef gestaakt.

Wij zagen dus hier in twee series de polyneuritis ontstaan, zonder dat zetmeel gegeven werd. Het ontstaan der poly-neuritis is dus niet aan een bepaalde soort van zetmeel gebonden ; het is zelfs geheel onafhankelijh van de aanwezigheidnbsp;van hpolliydraten.

Ook uit deze proeven blijkt duidelijk, dat het geen gebrek aan eiwit is, dat de ontaarding der zenuwen verooi�zaakt.

Wij zagen reeds in het vorige hoofdstuk, dat Eijkman vond^ dat bij voeding met aardappelmeel en met melksuiker geennbsp;polyneuritis optrad.

Deze eigenaardige afwijking in het gedrag dier beide kool. hydraten pleitte sterk voor eene specifieke werking van hetnbsp;zetmeel, of van een zijner splitsingsproducten en scheen denbsp;verklaring van het uitbreken der polyneuritis wegens hetnbsp;ontbreken van een of ander bestanddeel in het voedsel in dennbsp;weg te staan. Aan den anderen kant scheen mij het ontstaannbsp;van zenuwontaarding bij duiven en kippen, die uitsluitendnbsp;met vleeschpraeparaten gevoed werden, waarvan het eerstenbsp;absoluut vrij van koolhydraten was, het tweede slechts sporennbsp;van suiker kon bevatten, niet vereenigbaar met het aannemennbsp;van eeiie positief schadelijke werking van het zetmeel, ofnbsp;liever van bepaalde zetmeelsoorten.

Ik ging daai'om na, of misschien het niet ziek worden der kippen met aardappelmeel en met melksuiker in Eijkmassnbsp;proeven aan iets anders kon worden toegeschreven. Hetnbsp;viel mij daarbij op, dat er eene vrij groote hoeveelheid vleeschnbsp;moest worden toegevoegd, om het eiwit-gebrek aan te vullen.

JSfu had Eijkman zelf reeds gevonden, dat voeding met vleesch alleen niet alleen het uitbreken der ziekte voorkwam,nbsp;maar dat vleeschvoeding zeer geschikt was om zieke kippennbsp;weder te genezen. Het kon dus zijn, dat de hoeveelheidnbsp;vleesch, die toegevoegd moest worden, om het deficit aan eiwitnbsp;te dekken, juist groot genoeg was om de zenuwen voornbsp;degeneratie te behoeden.

Men zal hiertegen aanvoeren, dat de hoenders met tapioca en vleesch wel ziek werden, evenals die met arengzetmeelnbsp;en vleesch, maar daarbij moet men bedenken, dat door jongerenbsp;stofwisselingsproeven is nitgemaakt, dat de hoeveelheid eiwit,nbsp;die naast zetmeel noodig is om het stikstofevenwicht tenbsp;bewaren, in vrij sterke mate varieert met de soort van hetnbsp;zetmeel (i). Verder mag niet uit het oog verloren worden,nbsp;dat als in eenig voedsel de noodige hoeveelheid eiwit ontbreekt, dit te kort uit het orgaaneiwit van het dier wordtnbsp;aangevuld en dat, zooals hongerproeven geleerd hebben, hierbijnbsp;de spieren in de eerste plaats aangesproken worden. Eennbsp;dier, dat dus uit zijn orgaaneiwit in zijn stikstofbehoefte moetnbsp;voorzien, staat wat de 'stofwisseling betreft, gelijk met een,nbsp;dat vleeschvoeding heeft-,�zoolang tenminste de hoeveelheidnbsp;aan het organisme onttrokken eiwit zekere grenzen niet overschrijdt door te lang voortzetten der proef.

Het was nu zaak, de proeven van Eijkman te herhalen, maar daarbij het vleesch te vervangen door een ander eiwit-praeparaat, dat geen of althans uitei'st weinig protectivenbsp;eigenschappen bezat. Dit praeparaat had ik.

Het was mij namelijk uit eene vroegere proef gebleken, dat de protective eigenschappen der katjang hidjoe verlorennbsp;gaan, als men deze gedurende een k twee uren op 120� C.

(') M. R�bnee in von Leydens Handbucb der Eniahrung.stherapie amp; Diiitik 1897.

in stoom verhit. Ik had deze proeven genomen, in verband met die over de uitwerking van voedering met gesteriliseerd vleesch, en zal haar in � 10 beschrijven.

Ik voedde nu 4 kippen met 30 gram gekookte afgewerkte rijst en 25 gram gesteriliseerde katjang per hoofd en pernbsp;dag; 2 maal 4 andere werden gevoed met 30 gram aardappelmeel en 25 gram katjang als voren. Nog 2 maal 4 kippennbsp;werden gevoed met 30 gram melksuiker en 25 gram katjang.

Van de eerste serie gingen 3 kippen dood (No. 171, 172, 173); twee van deze vertoonden uitgebreide degeneratie innbsp;hare zenuwen, ��n minder ver gevorderde. No. 174 bleefnbsp;gezond, ook toen na 11 maanden de katjang weggelaten werd.

Van de aardappelmeel-hoenders stierven er van de eerste serie drie, n. 1.; N�^. 175 en 176 na duidelijk klinische symptomen vertoond te hebben. In de volgens Marchi onderzochte, zenuwen werden dan ook zeer vele gedegenereerdenbsp;vezelen aangetroffen. No. 177 stierf terwijl ik voor eenenbsp;week op reis was; zij zou volgens mijn amanuensis duidelijk .nbsp;verlamd zijn geweest; de zenuwen waren niet bewaard. Denbsp;vierde, No. 178, bleef gedurende 10 maanden gezond, daarnanbsp;kreeg zij alleen gekookte afgewerkte rijst, en werd daarmeenbsp;in 14 dagen ziek.

De tweede serie bestond ook uit vier hoenders. Deze stierven alle na verlammingsverschijnselen vertoond te hebben ; ��n werd toen zij reeds paretisch was door een rat opgevretennbsp;(208); van de drie andere hadden er twee (N��. 207 en 210)nbsp;zeer vele, de andere (No. 209) weinige gedegenereerde vezelen.

Van de met melksuiker gevoede kippen kregen van de eerste serie drie de ziekte: ��n terwijl ik op reis was en voornbsp;welke waarneming ik dus op mijn amanuensis moet vertrouwen, (No. 180); twee (No. 179 en 181) onder duidelijkenbsp;verlammingsverschijnselen. Bij deze twee werden talrijkenbsp;gedegenereerde vezelen gevonden. E�n kip (No. 182) bleefnbsp;9 maanden lang gezond en werd toen zij daarna 3 maandennbsp;met gekookte afgewerkte rijst gevoed werd, ook niet ziek.

Van de tweede sei�ie stierven ook drie kippen (N�^ 203, 205 en 206) met typische klinische verschijnselen ; alle hadden gedegenereerde vezelen ; de vierde (No. 204) was na 10 maanden nog

Wij zagen dus, dat in de in dit hoofdstuk vermelde proeven Jiet aardappelmeel en de melksuiker zich niet anders gedragen dan de gekookte afgewerkte rijst. Hiermede vervaltnbsp;de eenige grond, die ons noopte in bepaalde zetmeelsoortennbsp;specifieke nadeelige stoffen te zien; de proeven van hetnbsp;voorgaande hoofdstuk krijgen daardoor grooter beteekenis.

Ofschoon het geen direct verband houdt met het voorgaande, acht ik het niet ongeschikt hier te vermelden, dat het ons ook gelukt is, polyneuritis bij eenden te verwekken,nbsp;en wel door eenvoudige rijstvoeding.

Onze aandacht werd hierop gevestigd door Dr. Voeder-MAN. Deze merkte op een goeden dag, dat een eend, die op zijn erf rondliep en gewoonlijk met overgeschoten rijstnbsp;van zijn tafel gevoerd werd, moeielijk liep. Hij zond haarnbsp;daarom naar het laboratorium, waar zij onder uitsluitendenbsp;voeding met gekookte afgewerkte rijst na zeer duidelijkenbsp;verlammingsverschijnselen stierf. In de zenuwen werden gedegenereerde vezelen gevonden.

Wij voedden daarom nog eenige eenden met gekookte afgewerkte rijst, en zagen er vier de typische ziekte-verschijn-selen vertonnen en dood gaan. Bij twee van deze werden de zenuwen naar Marchi onderzocht en vele gedegenereerdenbsp;vezelen aangetroffen.

Daar eenden geen krop hebben, was dus hier polyneuritis onafhankelijk van gistingsprocessen in den krop ontstaan.

Dr. Dijkman nam gedurende de vele jaren, dat hij zich met het vraagstuk der polyneuritis der hoenders bezig hield,nbsp;nooit verlammingsverschijnselen waar bij hoenders, die metnbsp;gaba gevoed werden. De gaba scheen daarom in scherpenbsp;tegenstelling te staan tegenover de afgewerkte rijst, wat een

247

van de redenen was, die er sommigen toe brachten, om in de afgewerkte rijst veranderingen aan te nemen, die na zekerennbsp;tijd in deze tot het ontstaan van een zenuwvergift zoudennbsp;leiden. Eijkman zelf, die door zijne proeven met verschnbsp;gepelde rijst deze hypothese reeds weerlegd had, meende,nbsp;dat de aanwezigheid van het zilvervliesje in staat zou zijn,nbsp;eigenaardige processen in den darm of in den krop, waarbijnbsp;een vergif zou kunnen ontstaan, tegen te gaan.

Ik hield gedurende de jaren, dat ik met deze proefnemingen bezig was, altijd eenige hoenders aan, die met gaba gevoerd werden; deels om altijd eene kleine reserve-voorraad proefkippen te hebben, deels om hunne gewichtstoename metnbsp;die van op andere wijze gevoede exemplaren te vergelijken.

Onder deze nam ik eenige malen polyneuritis waar, welke diagnose zoowel klinisch als door mikroskopisch onderzoeknbsp;der zenuwen werd gesteld.

Dat onder de met gaba gevoerde kippen van Eijkman de ziekte nooit werd waargenomen, laat zich waarschijnlijknbsp;verklaren uit het feit, dat bij de hoenders, die langeren tijdnbsp;in de ijzergazen kooien van het laboratorium gehouden werden, zoo dikwijls croupeuze ontsteking van neus- en keelholtenbsp;optrad. Eijkman had hier even veel last van als ik in dennbsp;eersten tijd, voordat nog het laboratorium verbouwd was ennbsp;ik betere hokken kon laten inrichten. De polyneuritis tochnbsp;brak bij de gaba-kippen gewoonlijk eerst uit, nadat zij verscheidene maanden onder observatie waren; en in de oudenbsp;kooien waren dan de meesten reeds aan eene intercurrentenbsp;ziekte gestorven. Van de 6 gevallen, die ik waarnam, kwamnbsp;er dan ook slechts een in de kooien, de overige alle in denbsp;bamboehokken voor.

Het feit, dat ook polyneuritis ontstaat bij voedering met gaba, verdient daarom ten zeerste onze aandacht, omdat hetnbsp;aantoont, dat het uitbreken der polyneuritis gallinarum langnbsp;niet in zulk een innig verband met den aard der voedingnbsp;staat als het aanvankelijk scheen.

248

Ten einde te trachten de stof of stoffen, die de zenuw-ontaarding tegengaan, uit het zilvervliesje te isoleeren, werden nog de volgende proeven genomen:

Uit de dedek werd een extract gemaakt met koud water. Hiervan werd zooveel gegeven als met 12 gram dedek overeenkomt, door het met een weinig rijstmeel en wat glycerinenbsp;tot eene pillenmassa te maken en als pillen te laten innemen. De meeste kippen leeren dergelijke pillen zeer spoedignbsp;uit de hand oppikken, en die dit niet leeren stopt men haarnbsp;eenvoudig in den bek.

Van vier hoenders stierven er twee aan polyneuritis, welke zoowel klinisch als mikroskopisch werd geconstateerd. Een,nbsp;No. 146 na ruim 16 weken, de andere, No. 148 na 18nbsp;weken. De twee andere waren na 6 maanden nog volkomen gezond; 'zij werden toen verder met enkel gekooktenbsp;afgewerkte rijst gevoed, onder welk dieet de ��ne na 1 maandnbsp;stierf (No. 149), terwijl de andere (No. 147) na nog 5 maanden,nbsp;toen de proef gestaakt werd, geheel gezond was..

Een tweede praeparaat was uit dedek verkregen door deplaceeren met 1% azijnzuur; de colatuur werd gekookt ennbsp;na toevoeging van nog een wminig azijnzuur bleef zij 24 uurnbsp;bekoelen, waarbij het eiwit werd neergeslagen. Het helderenbsp;filtraat der bovenstaande vloeistof gaf bij koking een neerslag,nbsp;dat bij bekoeling weer oploste. Dit neerslag werd kokendnbsp;afgefiltreerd en was het praeparaat A. van Dr. Boorsma (i).

Dit praeparaat bevatte o. a. 28 % organische stof en 72 % asch, waarvan 59 % PjOj en 5,4 % Pe^Og. Deze stof kwamnbsp;mij belangrijk voor, omdat over het algemeen wordt aangenomen, dat wij phosphor in organische verbinding moeten

(') Dr. P. A. Boorsma. Scheikundig Onderzoek van in Ned.-Indi� inheemsche voedingsmiddelen. Geneesk. Tijdsein�, voor N. I. XXXIXnbsp;blz. 511.

opnemen, en de proeven met phosphorzuur negatief waren uitgevallen. Bovendien is, zooals wij vroeger reeds vermeldden, de afgewerkte rijst arm aan phosphor en ijzer. Mijnenbsp;verwachting werd echter teleurgesteld.

Vijf kippen, die dit praeparaat bij de afgewerkte rijst kregen, werden alle ziek onder typische verschijnselen, n.1.nbsp;No.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;161nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nanbsp;nbsp;nbsp;nbsp;28nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dagen

Van Nos. 163 en 164 werden de zenuwen mikroskopisch onderzocht en aldus de diagnose bevestigd.

Daar bij de pogingen, om den drager der protectieve eigenschappen van het zilvervlies daaruit af te zonderen, deze eigenschappen schenen te verdwijnen, een feit, dat ons nognbsp;veel duidelijker zal te voorschijn komen bij de behandelingnbsp;der dei�ivaten van katjang hidjoe, kwam de gedachte bij mijnbsp;op, dat de gezochte stoffen door de bereiding ontleed zoudennbsp;worden. Was dit het geval dan was het weer het meestnbsp;waarschijnlijk, dat wij met eene hydrolytische splitsing tenbsp;doen hadden. Ik besloot daarom eene pi�oef te nemen metnbsp;het verhitten van gaba op 120�C.; er bestond dan veel kans,nbsp;dat de ontleding ook optrad.

Van vier kippen met gesteriliseerde gaba gevoed stierven No. 152 na 5 en No. 155 na 6 maanden aan polyneuritis;nbsp;de beide andere waren na 11 maanden nog gezond; van toennbsp;af werd alleen gekookte rijst gegeven tengevolge waarvan denbsp;eene, No. 154, in een maand aan polyneuritis dood ging,nbsp;terwijl No. 153 na 5 maanden nog volkomen gezond was.

Daar de phaseolus radiatus Jav. in veel sterker mate het vermogen bezit, de polyneuritis bij kippen te voorkomen, of

de reeds uitgebroken ziekte te genezen, dan de zaadhuid der rijst, zelfs meer nog dan vleescb, lag het voor de hand,nbsp;ook bij deze te trachten de werkzame bestanddeelen er uitnbsp;af te zonderen.

In de eerste plaats werden de globulinen onderzocht, die het grootste deel van het eiwit dezer boonensoort uitmaken (').

Vijf hoenders, die gevoed werden met gekookte afgewerkte rijst, waaraan 2 gram globulinen (overeenkomende met 8 gramnbsp;katjang) daags werd toegevoegd, werden alle ziek. E�n stierfnbsp;aan eene andere ziekte; de vier overige alle aan polyneuritisnbsp;(N��. 167 � 170). Het mikroskopisch onderzoek toonde innbsp;die vier gevallen zenuwontaarding aan.

Van vier hoenders, die met een waterig extract uit katjang hidjoe en afgewerkte rijst gevoed werden, bleef geen enkelenbsp;door de ziekte verschoond. Van ��n konden de zenuwennbsp;niet onderzocht worden, daar zij door een rat werd opgevreten, toen zij reeds ziek was (No. 213); bij de drie anderenbsp;(N��. 211, 212 en 214) werd volgens Marchi degeneratienbsp;aangetoond.

Vier kippen kregen per dag 5 gram van dit praeparaat en verder afgewerkte rijst. Drie van deze stierven aan duidelijke polyneuritis, wat ook bij mikroskopische controle werdnbsp;bevestigd, nl.

No. 187 werd in 6 maanden niet ziek, en bleef ook gezond toen daarna nog 5 maanden lang enkel afgewerkte rijst werd gegeven.

Bij twee reeds zieke kippen (No. 195 en 196) gaf dit praeparaat geen verbetering.

(�) P. A. Boorsma. Scheikundig Onderzoek van de in Ned.-Indi� inheemscho voedingsmiddelen. Tweede stuk. Goneesk. Tijdschr. voornbsp;Ned.-Indi� Deel XL.

Eindelijk werd nog een proef genomen met eene combinatie der drie vorige praeparaten.

Vier hoenders werden gevoed met gekookte afgewerkte rijst en kregen daarbij dagelijks ieder 5 gram uitgeloogdenbsp;katjang hidjoe alsnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;187�190; 2 gram globulinen en 2 gram

Van dit viertal werd een kip, toen zij reeds de eerste verschijnselen der ziekte vertoonde, door een rat opgegetennbsp;(No. 215).

Twee (N***. 216 en 218) stierven in 3 en 4 weken aan exquisite polyneuritis met uitgebreide degeneratie in de zenuwen; ��n bleef gezond ook toen na 8 maanden slechtsnbsp;afgewerkte rijst werd gegeven.

Reeds vroeger was een proef genomen met 4 hanen, die gevoed werden met gekookte rijst en 10 gram katjang hidjoe,nbsp;die ��n uur op 120� C. verhit was geworden. Deze stiervennbsp;alle aan polyneuritis, n. 1.

Ten slotte werd een proef genomen met ta�-g� (gt;), de in het donker ontkiemde erwten der phaseolus radiatus, dienbsp;door Chineezen en Inlanders als eene lekkernij wordt beschouwd en ook bij de rijsttafel der Europeanen in den vormnbsp;van sambalan of sajor nu en dan worden genuttigd.

Ik overtuigde mij door telling van het aantal spruitjes in eene bepaalde gewichtshoeveelheid tao-g�, en van het aantalnbsp;boontjes in de zelfde hoeveelheid, dat in het ontwikkelingstijdperk, waarin de ta�-g� verkocht wordt, deze ongeveer

(') VoRDERMAN. Analecta op bromatologisch gebied 1. Geneesk. Tijdschr. v. N. J. IJoel XL XXXlU. 3. blz. 350.

Vier aldus gevoede hoenders stierven alle aan polyneuritis, wat zoowel uit het verloop der ziekte als uit het onderzoeknbsp;der zenuwen naar MarcM duidelijk bleek.

No. nbsp;nbsp;nbsp;184nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;30nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

No. nbsp;nbsp;nbsp;186nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gt;gt;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;34nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

No. nbsp;nbsp;nbsp;185nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;6nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;maanden.

Wij deden dus bij den phaseolus radiatus de zelfde ervaring op als bij' de zaadhuid der rijst, echter in veel sprekender vorm. nbsp;nbsp;nbsp;Bijnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;allenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;pogingennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;om de werkzame bestand-

deelen af te zonderen, gingen zij verloren: evenzoo bij het ontkiemen en bij het steriliseeren. Zij werden onder verschillende omstandigheden blijkbaar ontleed.

Indachtig aan mijn opdracht of liever aan de redactie van deze wordt het tijd, dat wij eens over de roode kleurstofnbsp;der roode rijst het een en ander mededeelen. Zooals iknbsp;reeds met een enkel woord in de inleiding aanduidde, warennbsp;er redenen, die mij er toe brachten, niet dadelijk met hetnbsp;onderzoek naar den invloed der kleurstof te beginnen. Innbsp;de eerste plaats duurde het eenigen tijd eer ik van deze stof,nbsp;waarvan maar een betrekkelijk geringe hoeveelheid in denbsp;roode rijst voorkomt, een voldoenden voorraad had; dannbsp;hielden andere reeds begonnen proeven mij op; en ten derdenbsp;kwam het mij a priori niet zeer waarschijnlijk voor, dat dezenbsp;stof juist de beschermende eigenschappen zou bezitten, waardoor de roode rijst zich van de witte scheen te onderscheiden.

Volgens hare reacties toch zou deze stof tot de looistoffen moeten gerekend worden, daar zij met ijzerzouten een zwartnbsp;neerslag geeft. Nu hebben de looistoffen en het looizuur wel

eene raime toepassing in de geneeskunde gevonden; maar behalve hier en daar als lokaal werkend zwak adstringens,nbsp;worden zij slechts bij chronische enteritis aangewend.

Eene algemeene werking van looistoffen op het organisme is niet aangetoond en de gunstige werking bij sommige darm-aandoeningen berust waarschijnlijk op de belemmering, dienbsp;verschillende bacteri�n in hunnen groei van looistoffen ondervinden, al worden zij er niet door gedood

Was de parasiet, die de polyneuritis zou kunnen veroorzaken, er eene, die in het darmkanaal levend daar omzettingen veroorzaakt, waarbij zenuwvergiften gevormd worden, (eene mogelijkheid, waarop Eijkman de aandacht heeft gevestigd) dan zou de looistof door den groei dezer organismennbsp;te belemmeren, het uitbreken der neuritis kunnen voorkomen,nbsp;Echter is voor zoo ver mij bekend nooit gebleken, dat tannicanbsp;eenen gunstigen invloed op de beri-beri uitoefenden; en wasnbsp;dus ondanks deze theoretisch mogelijke verklaring mijne verwachting niet hoog gespannen.

Dat onze kleurstof ook eene belemmerende werking op den groei van bacteri�n kan uitoefenen, bleek mij daaruit,nbsp;dat de toevoeging van ongeveer 0,3 �/o roode kleurstofnbsp;aan agar-agarvoedingsbodems ten gevolge had, dat bacteriumnbsp;coli sleclits op enkele buisjes en dan nog uiterst langzaamnbsp;groeide.

Het feit, dat er volgens de latere onderzoekingen van Dr, Eijkman geen versehil in werking was tusschen onafgewerktenbsp;witte en roode rijst, en dat ook in Dr. Vordekman's e�qu�tenbsp;geen verschil in den invloed van beide rijstsoorten, mits beidenbsp;onafgewerkt, op het heerschen van beri-beri kon wordennbsp;geconstateerd, was wel in staat het vermoeden, dat in denbsp;kleurstof een specificum tegen neuritis gevonden zou zijn, aannbsp;het wankelen te brengen.

Ik achtte het daarom voldoende, een klein aantal waarnemingen over deze stof te doen.

(�) Ralph Stockman. The action and therapeutical value of vegetable adstringentia. Brit. Med. Journ. Dec. 4-1886; gerefereerd in Schmidt�s Jalirb. 213.

254

In twee gevallen, waarin ik aan zieke kippen deze stof had toegediendnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;9 en 12), zag ik niet de minste verbe

Ik voedde later nog drie hoenders (N�*. 224�226) met gekookte afgewerkte rijst, waarbij per dag en per hoofdnbsp;0,25 gram der roode kleurstof werd gedaan. Daar deze stofnbsp;amorph en zeer fijn verdeeld is, hangt zij sterk aan de vochtige rijstkorrels aan, zoodat geene voorzorgsmaatregelen noodignbsp;zijn, om te voorkomen, dat de toegevoegde stof door denbsp;hoenders verworpen wordt. De toegevoegde hoeveelheid isnbsp;ruim tweemaal zoo groot als die, welke in 60 gram roodenbsp;rijst wordt aangetroffen.

Deze kippen stierven alle drie aan duidelijke verschijnselen van polyneuritis en het onderzoek der zenuwen gaf de bevestiging der diagnose.

De Tdeurstof der roode rijst blijkt dus noch genezende, noch beschermende eigenschappen te bezitten.

Gaan wij de in het voorgaande vermelde resultaten nog eens na, dan komen wij tot de volgende overwegingen.

Wij hadden in de polyneuritis gallinarum, zooals Eijkmax haar beschreef, eene ziekte, die, zoowel in hare klinische verschijnselen, als in de afwijkingen, die zij in het perifere zenuwstelsel deed ontstaan, zeer veel op beri-beri geleek. Bij beidenbsp;bleef de oorzaak tot nu toe onbekend.

Een opmerkelijk verschil bestond daarin, dat, terwijl een zeer eng, onmiddellijk verband tusschen de polyneuritis dernbsp;hoenders en den aard der voeding bleek te bestaan, de beri-beri niet zoo direkt met de voeding in verband gebracht konnbsp;worden; ja er eigenlijk, behalve de resultaten van Vorderman �snbsp;enqu�te (i), zelfs niet zoo heel veel waarnemingen voor ditnbsp;verband schenen te pleiten.

(') A. Ct. Vou�erman. Onderzoek naar het Verband tusschen den Aard der Rijstvoeding en het Voorkomen van Beri-beri in de Gevangenissen op .lava en Madoera. Uitgegeven door de Vereeniging totnbsp;Bevordering van Geneeskundige Wetenschappen in Ned.-Indi�. 1898.

255

Wel was herhaaldelijk een of ander voedsel beschuldigd, beri-beri te veroorzaken; maar op de argumenten dezer beweringen viel meestal zeer veel af te dingen; en ook VoR-dbrman�s onderzoek bleef niet zonder tegenspraak.

Het komt mij voor, dat door de door mij verkregen uik komsten de analogie tusschen de kippen-neuritis en de beri-beri eene veel grootere is gebleken, dan zij aanvankelijknbsp;scheen; en dit versterkt in mij de overtuiging, dat de verderenbsp;studie der aetiologie dezer ziekte nieuwe gezichtspunten voornbsp;die der beri-beri openen zal.

Uit het feit, dat polyneuritis bij hoenderachtigen ook optrad bij voedering met gaba en met voedsels, die in het geheelnbsp;geen koolhydraten bevatten, bleek, dat ook hier geen direTctnbsp;oorzakelijk verband bestaat tusschen het optreden der ziektenbsp;en de voeding.

Ik geloof, dat juist de resultaten der proeven met gesteriliseerd en met uitgekookt vleesch het recht geven om een in het voedsel aanwezig schadelijk bestanddeel uit te sluiten.nbsp;De vergelijking der resultaten met al en niet gesteriliseei�denbsp;katjang hidjoe en afgewerkte rijst pleiten hier eveneens sterknbsp;voor, te meer, daar door het ontstaan van polyneuritis bijnbsp;voedering met aardappelmeel en met melksuiker, de redennbsp;verviel om in bepaalde zetmeelsoorten eene specifiek schadelijke stof aan te nemen (men mocht zich die dan als eennbsp;gepraeformeerd gif voorstellen, of aannemen, dat er tijdensnbsp;de digestie een vergift uit gevormd zoude worden).nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� *

Eene verklaring van de eigenaardige verschijnselen, die zich bij de behandelde ziekte voordoen kan m. i. slechts innbsp;twee richtingen gezocht worden. Of men kan denken aannbsp;een deficit, aan een partieelen honger, �f men kan zich voorstellen, dat er een agens in de natuur verspreid is, dat eenenbsp;ontaardenden invloed op de zenuwen uitoefent, en dat hetnbsp;van den aard van de voeding afhangt, of het perifere zenuwstelsel weerstandsvermogen genoeg bezit, om aan dezen invloednbsp;het hoofd te bieden. In de laatste onderstelling zou hetnbsp;het meest voor de hand liggen, zich die schadelijk werkendenbsp;oorzaak als een mikro�rganisme voor te stellen.

is op hun weerstandsvermogen tegen infectiekiemen, is reeds ovei�bekend; men denke slechts aan het ontstaan van absces-sen in weefsels, wier voedingstoestand (bv. door voorafgeganenbsp;ischaemie) geleden heeft bij inspuiting van staphylokokkennbsp;in het bloed (i). Dat ook chemische stoffen de vatbaarheidnbsp;voor bepaalde infectieziekten kunnen wijzigen, blijkt o. a. uitnbsp;de proeven van CHARiit, Guillemonot en Lbvaditi (-), dienbsp;vonden, dat door herhaalde inspuitingen van organische zurennbsp;(oxaalzuur, melkzuur en citroenzuur) het weerstandsvermogennbsp;van dieren tegen bacterium pyocyaneum afnam; terwijl inspuitingen met zwavelzure soda, met phosphorzure soda ennbsp;potasch en met keukenzout de tegenovergestelde uitwerkingnbsp;hadden.

Het negatief resultaat der voedingsproeven door Eijkmas in den dierentuin te Amsterdam genomen (�') pleitte voornbsp;eene dergelijke opvatting. Echter deelde deze onderzoekernbsp;mij in een particulier schrijven mede, dat hij bij latere proeven met geforceerde rijstvoeding w�l polyneuritis zag optreden. Hiermede is de mogelijkheid eener infectie niet uitgesloten, maar wel het voornaamste feit, dat tot de aannamenbsp;daarvan drong, vervallen.

Voor de andere verklaring, - dat wij met een partieelen honger zouden te doen hebben, is eveneens veel te zeggen.

Ik wees er reeds in � 4 op, dat wij van de stofwisseling van het perifere zenuwstelsel uiterst weinig weten. Uit hetnbsp;betrekkelijk geringe aantal bloedvaten in de zenuwen mogennbsp;wij echter wel tot eene geringe stofwisseling besluiten.nbsp;Mocht er nu voor de instandhouding van het perifere zenuwstelsel een bepaalde stof of groep van stoffen onontbeerlijknbsp;zijn, die voor de stofwisseling der spieren misschien onverschillig is, dan mag a priori aangenomen worden, dat hiervannbsp;slechts weinig noodig zal zijn. Het kan ons daarom nietnbsp;verwonderen, als dergelijke stoffen tot nog toe aan de waar-

(�') Eijkmax. Beri-beri en Voeding. Nederl. Tijdschrift voor Gc-neesk. 1899 I blz. 291.

257

neming i. e. aan de chemische analyse ontsnapten, fik behoef slechts te herinneren aan het feit, dat wij nog niet eens dennbsp;vorm kennen, waarin phosphor- en calciumverbindingen in onsnbsp;lichaam moeten worden opgenomen, om ons ten goede tenbsp;komen, om te doen inzien, hoe groote leemten in onzenbsp;kennis aangaande deze materie nog voorkomen).

Wanneer nu in eenig voedsel de voor het zenuwstelsel onmisbare stoffen ontbreken, of in onvoldoende hoeveelheidnbsp;aanwezig zijn, zal eerst de mogelijk voorhanden reserve-voor-raad, hetzij die in de zenuw zelf, dan wel in het bloed ofnbsp;in eenig ander orgaan aanwezig is, verbruikt worden. Eerstnbsp;daarna zullen stoornissen optreden; evenals bij eiwit-hongernbsp;eerst het circuleerende eiwit verbruikt wordt en pas daarnanbsp;dat der organen Er zal dus van het oogenblik, waarop denbsp;onthouding begint, nog een zekere tijd moeten verloopen,nbsp;alvorens de verschijnselen van den kant van het zenuwstelselnbsp;optreden; er zal een soort ineubatie-tijdperk zijn. Ditnbsp;zal langer zijn naarmate het tekort aan voor de zenuwnbsp;onontbeerlijke voedingsstoffen in het aangeboden voedselnbsp;kleiner is.

Wordt behalve deze ,,protective stoffen�, zooals ik de nog onbekende verbindingen in het voorgaande nu en dan zondernbsp;eenige praejudice genoemd heb, ook nog eiwit onthouden,nbsp;wat o. a. bij absoluut dieet het geval is, dan zal, zooalsnbsp;bekend is, het voor de stofwisseling onmisbare eiwit uit denbsp;organen vooral uit de spieren getrokken worden. Daar nunbsp;het spiervleesch ook protective eigenschappen bezit, is hetnbsp;waarschijnlijk, dat er met het eiwit uit de spieren zooveelnbsp;van die stoffen vrij komen en dus voor de zenuwen beschikbaar worden, dat de polyneuritis wordt voorkomen.

Op deze wijze verklaren wij ongedwongen, waarom bij totalen honger geen polyneuritis wordt waargenomen.

Ik geef toe, dat er nog aan eene derde mogelijkheid kan gedacht worden. Men kan nl. een zenuwontaardend giftnbsp;aannemen, dat in het darmkanaal zoude kunnen ontstaan,nbsp;en een tegengift, dat dat vergift of althans de werking ervannbsp;neutraliseert. Het ontbreken van dit tegengift zou dan de

258

deur voor het ontstaan der polyneuritis openzetten, en het zou in dat geval van het al of niet voorkomen van het vergift afhangen of al of niet de ziekte zich vertoonde. Dezenbsp;opvatting geeft schijnbaar eene gemakkelijke verklaring vannbsp;het feit, dat bij eene zelfde voeding sommige hoenders wel,nbsp;andere niet ziek worden.

Echter zijn er tegen deze opvatting juist door mijne onderzoekingen bezwaren gerezen. Daar het ontstaan der polyneuritis niet gebonden bleek aan de aanwezigheid van zetmeel of van koolhydraten, maar ook bij uitsluitende eiwitvoedingnbsp;plaats had, kan men moeielijk meer met de hypothese volstaan, dat bij sommige voedsels bijzonder geschikte voorwaarden in het darmkanaal aanwezig zouden zijn voor denbsp;ontwikkeling van bepaalde mikro�rganismen, welke eennbsp;zenuwgift produceeren, daar de condities voor den groei dezernbsp;wezens altijd aanwezig zouden moeten zijn. Ook ligt in hetnbsp;aannemen van een zoozeer verspreid tegengift m. i. iets gewaagds, daar wij hiervan bij de bekende antitoxinen geennbsp;enkel voorbeeld aantreffen.

Bovendien is de bovenbedoelde verklaring toch ook niet zoo eenvoudig als zij lijkt. Immers men moet zich weernbsp;afvragen, waarom bij hoenders, die in het zelfde hok op denbsp;zelfde wijze gevoed worden, in sommigen zich het vergift zounbsp;ontwikkelen, in andere niet. En wij ontkomen dus toch nietnbsp;aan de noodzakelijkheid om met individueele verschillennbsp;rekening te houden, die wij niet verklaard hebben en gewoonlijk praedispositie noemen.

Houden wij echter rekening met individueele verschillen, dan kunnen wij ook bij het aannemen van een partieelennbsp;honger ons zeer goed eene voorstelling maken, waarom bijnbsp;een zelfde voedsel de eene kip ziek wordt en de andere niet.nbsp;Het is bekend, dat de stofwisseling bij verschillende individuen van een zelfde soort quantitative verschillen vertoont.nbsp;Wij zien, dat de eene mensch een veel grooter kwantumnbsp;voedsel noodig heeft, om bij den zelfden arbeid zijn lichaams-evenwicht te bewaren dan de andere. Wij zien het eenenbsp;kind bij een voedingsregime kwijnen, waarbij het anderenbsp;groeit en bloeit. Waar dus de totale stofwisseling niet onbe-

259

1 ..gnjko quiintitative, misschien ook wel geringe qualitative verschillen vertoont, is er niets tegen om in de afzonderlijkenbsp;weefsels, die toch te zamen de algemeene stofwisseling opleveren, individueele quantitative afwijkingen te vooronderstellen. En als wij ons hiertoe gerechtigd mogen achten,nbsp;dan is er niets ongerijmds meer in de onderstelling, dat eennbsp;voedsel, dat voor sommige kippen juist genoeg van de nognbsp;onbekende zenuwvoedingsstoffen bevat, voor een andere tenbsp;weinig heeft.

Of wij nu den invloed der voeding op het uitbreken der polyneuritis gallinarum opvatten als eene verandering dernbsp;praedispositie, of als eene zuivere voedingsstoornis door par-tieelen honger, wij komen toch altijd tot deze conclusie;

Er komen in verschillende natuurlijke voedsels stoffen voor, die zonder belangrijke schade voor het perifere zenuwstelselnbsp;niet kunnen worden gemist. De verspreiding dezer stoffennbsp;over de verschillende voedingsmiddelen is eene zeer ongelijkmatige. Van de onderzochte waren phaseolus radiatus ennbsp;cajanus indicus het rijkst, afgewerkte rijst het armst aannbsp;deze stoffen.

Het afzonderen dezer stoffen stuit op het bezwaar, dat zij zoo gemakkelijk worden ontleed. Deze ontleding, die o. a.nbsp;in vochtige warmte plaats heeft, wijst er op, dat het vrijnbsp;samengestelde stoffen zijn.

PROTOCOLLEN.

KIPPEN.

1. nbsp;nbsp;nbsp;Roodbonte haan, weegt 650 gram; wordt gevoed met gekooktenbsp;geheel afgewerkte rijst; hegin der proef 23 Sept. 1896.

14� 10 gevoed met gekookte afgewerkte rijst, waaraan op 50 gr.nbsp;1 gr. van het oplosbaar gedeelte der asch van dedek aloes isnbsp;toegevoegd.

2. nbsp;nbsp;nbsp;Zwartroodbonte Jonge haan, weegt 877 gr.; gevoed als 1; beginnbsp;der proef 23�9�96;

3. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met gelen hals; weegt 895 gr., gevoed als 1; beginnbsp;der proef 23�9�96;

4. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met witte slagpennen; weegt 700 gr., gevoed als 1;nbsp;begin der proef 23�9�96;

26.1

5. nbsp;nbsp;nbsp;Witte haan met zwarte veeren; weegt 782 gr., gevoed aks 1; begin der proef 23 �9�96.

6. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan, gevoed met afgewerkte gekookte rijst, weegt 702 gr.,nbsp;begin der proef 23�9�96.

7. nbsp;nbsp;nbsp;quot;Witte haan, gevoed met afgewerkte gekookte rijst, waarin op 50nbsp;gr. 0,7 gr. Nahrsalz van Dr. Laiimann voorkomt; begin der proefnbsp;24�10�96.

17�10 begint parese van jde pooten te krijgen; loopt inoeielijk op een stok, weegt 798 gr.

De beide nervi ischiadici worden volgens Marchi onderzocht; zij blijken vele gedegenereerde vezelen te bevatten.

28� 10 krijgt voortaan dagelijks 0.025 gr. roode kleurstof uit i�oode rijst bij zijn ovei�ige voedsel.

5�11 paresen nemen sterk toe, krijgt van nu aan afgew�rkte rijst met 0,24 gr. Na^ HPO^ per dag.

262

9. Gele hen, weegt 622 gr.; gevoed al.s 7; begin der proef 24�9�96.nbsp;24�40 begint minder te eten.

26�10 begint door te zakken in zijn pooten; dagelijks 0,025 gr; roode kleur.stof bij het overige voedsel.

5�11 paresen nemen toe; thans witte rijst met 0,24 gr. Na.j HPO^. 10�11 gaat achteruit.

Onderzoek der zenuwen volgens Marchi: vele gedegenereerde vezelen in de n. n. ischiadici; niet in den vagus.

11. Witte hen, weegt 544 gr., gevoed al.s 7, begin derproef24�9�96.nbsp;12�10 eet slechts weinig.

Sterk vermagerd, krop bijna leeg; in pericardium vrij veel sereuze vloeistof; de n. n. ischiadici bevatten niet zeer vele gedegenereerdenbsp;vezelen; de n. vagus geene.

12. Witte haan, weegt 600 gr., gevoed als 7; begin der proef 24�9�96.nbsp;27�10 begint paresen der pooten te krijgen; daarom 0,025 gr.nbsp;roode kleurstof uit de roode rijst aan hot overige voedselnbsp;toegevoegd.

5�11 paresen nemen toe; nu dagelijks witte afgewerkte rijst met 0,24 gr. Na^ HPO^.

13. Gele haan, weegt 855 gr., wordt gevoed met gekookte afgewerktenbsp;rijst, begin der proef 9�10�96.

263

14. nbsp;nbsp;nbsp;Grijze haan, weegt 751 gr., gevoed als 13, begin dor proef 9�10�96;

15. nbsp;nbsp;nbsp;Geel-grijze haan, weegt 700 gr., gevoed met afgewerkte gekooktenbsp;rijst, begin der proef 9�10�96;

7�11 duidelijke paresen der toonen, krijgt dagelijks 0.24 gr. Na^ PHO^ bij de iljst.

16. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte hen, weegt 610 gr., gevoed als 13, begin der proef 9�10�96;

In December steeds gezond, ook in de eerste helft van Januari. 13�1�97 dood in zijn hok gevonden, oorzaak onbekend, gewichtnbsp;560 gr.

17. Bruine haan, weegt 800 gr., gevoed als 13, begin der proef 9-21�10 voortaan gepraepareerde rijst als 1.

18. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart. wit bonte haan, weegt 625 gr., gevoed als 13, begin dernbsp;proef 9�10�96.

Nervi ischiadici naar Marchi onderzocht, in beide zenuwen worden gedegenereerde vezelen aangetroffen.

19. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine haan, weegt 787 gr., gevoed als 13, begin der proef 9�10�96.nbsp;21�10 loopt een weinig stijf, gepraepareerde rijst als 1.

6-41 paretisch, zit met den kop op den grond, en sterk naar beneden gekromden hals, vleesch.

264

24�'H weer sterk paretiscb, thans rijst met dedek vermengd. Onder dit regime genezen; werd in September 97 voor een anderenbsp;proef gebruikt.

20. nbsp;nbsp;nbsp;Geelzwarte haan, weegt 877 gr., gevoed als 13, begin der proefnbsp;9�10�96.

21. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart en wit bonte haan, weegt 637 gr., gevoed als 13, beginnbsp;der proef 9�10�96.

2�4 heeft croupeuze neus- en keel-ontsteking, die voortschrijdt op de conjunctiva.

22. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte hen, weegt 450 gr., gevoed met afgewerkte gekookte rijst,nbsp;begin der proef 9�10�96.

Werd later paretiscb en is gestorven op een dag, dat ik afwezig was, zoodat de datum niet is ingcvuld.

23. nbsp;nbsp;nbsp;Wit met zwarte haan, weegt 612 gr., gevoed als 13, begin dernbsp;proef 9�10�96.

265

24. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan. weegt 715 gr., gevoed ah 13, begin der pi�oef 9�10� 96;

5�11 begint een weinig moeielijk te loopen en door te zakken, 0,24 gr. Na^ HPOj.

25. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met bruine en enkele witte veercn, weegt 940 gr.,nbsp;gevoed met gekookte afgewerkte bospitaalrijst, begin der proefnbsp;4 -11�96.

18�11 voortaan 2 maal daags 0,25 gr. Na^ GO., opgelo.st in 15 gr. water, dat per maagsonde wordt ingegeven.

26. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart bruin bonte haan, weegt 775 gr., gevoed als 25; begin dernbsp;proef 4�11�96.

27. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart en gele haan, weegt 575 gr., gevoed als 25; begin dernbsp;proef 4�11�96.

27� 11 sterk paretisch, soporeus; vleesch; 's middags gestorven,nbsp;weegt 301 gr., geen sectie.

28. nbsp;nbsp;nbsp;Zw'art met wit. bonte haan, weegt 931 gr., gevoed als 25, beginnbsp;der proef 4�11�96.

29. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart en wit bonte haan met enkele gele veeren, weegt 740 grnbsp;gevoed als 25 ; begin der proef 4~-ll�96.

30. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met gele kraagveeren, weegt 902 gr., gevoed als 25,nbsp;begin der proef 4�11�96.

266

.�H. Bruin luet zwarte haan met gele pooten, weegt 825 gr., gevoed met afgewerkte gekookte rijst, ontvangt por dag 50 mg. Fe G(\ innbsp;Blaudsche pillen; begin der proef 30�12�90.

32. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin met zwarte haan met grijze pooten, w(gt;egt 885 gr., gevoednbsp;als 31, begin dor proef 30�12�96.

33. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin met zwart(; haan met witte pooten, weegt 715 gi'., gevoednbsp;als 31, begin der proef 30�12�96.

34. nbsp;nbsp;nbsp;Bruingele haan met witte pooten, weegt 675 gr., gevoed als 31,nbsp;begin der proef 30�12�96.

35. nbsp;nbsp;nbsp;'/wart en witte haan niet gele pooten, weegt 735 gr., gevoed als 31,nbsp;liegiu der proef 30�12�96.

27� 1 is uit zijn hok verdw'enen, waarschijnlijk door den bediendenbsp;begraven, zonder hot te rapporteeren.

36. nbsp;nbsp;nbsp;Grijs en zwarte haan met zw'arte pooten, weegt 775 gr., gevoednbsp;mot gekookte rijst als 31, begin der proef 30�12�96.

267

37. nbsp;nbsp;nbsp;Zw'art mot bruin bonte haan met zwaarte pooten weegt 775 gr.,nbsp;gevoed met gekookte afgewerkte rijst en ontvangt dagelijks pernbsp;maagsonde 0,5 gr. van een waterig extract van fijne dedek, beginnbsp;der proef 30�12�96.

38. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart met liruine haan met zwarte pooten, weegt 795 gr., gevoednbsp;als 37, begin der proef 30�12�96.

39. nbsp;nbsp;nbsp;Licht bruine haan met witte pooten, weegt 790 gr., gevoed als 37,nbsp;begin der proef 30�12�96.

40. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met witte pooten, weegt 720 gr., gevoed als 37, beginnbsp;der proef 30�12�96.

41. nbsp;nbsp;nbsp;Zwartbruine haan met zwarte pooten, weegt 760 gr., gevoed aisnbsp;37; begin der proef 30�12�96.

42. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart met geelbruine haan met zwarte pooten; weegt 625 gr.,nbsp;gevoed als 37, begin der proef 30�12�96.

43. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart en witte hen; weegt 712 gr., gevoed met rauwe, geheelnbsp;afgewerkte rijst afkomstig van Soerabaja, begin der proef26�1�97.

44. nbsp;nbsp;nbsp;Witte hen, weegt 620 gr., gevoed als 43, begin der proef 26�1�97.

45. nbsp;nbsp;nbsp;Gele hen, weegt 661 gr., gevoed als 43, begin der proef 26�1�97.

18� 9 behalve de rijst per dag 1 gr. olenm olivarum met eennbsp;weinig Na, GO., in emulsie gebracht.

�46. Zw-art gele hen, w'eegt 632 gr., gevoed als 43, begin der proef 2fG 1�97.

47. nbsp;nbsp;nbsp;Gele hen, weegt 645 gr., gevoed als 43, begin der proef 26�1�97.

48. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte hen, w-eegt 787 gr., gevoed als 43, begin der proef 26�1�97.nbsp;23�2 zakt bij het loopen door, vleesch.

269

49. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart gevlekte kip, weegt 520 gr., wordt gevoed met gekooktenbsp;onafgewerkte inheemsclie roode rijst, begin der proel 12 2 97.

21� 5 dood gegaan aan een croupeuze keelaandoening, vertoondenbsp;nooit verschijnselen van verlamming.

50. nbsp;nbsp;nbsp;Kip met witte borst en zwarte pooten, wordt gevoed als 49, begin der proef 12�2�97.

24� 3 gestorven, diphtheritisch beslag in neus en keelholte, vertoonde geen vetlammingsver.schijnselen tijdens hare ziekte.

51. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart rood wit bonte kip (wiring galingj weegt .525 gr., beginnbsp;der proef 12�2�97.

20� 5 lijdt aan croupeuze oogaandoening, beide corneae aangedaan.nbsp;28�5 aan deze ziekte gestni-ven, vertoonde nooit verlammingsverschijnselen.

52. nbsp;nbsp;nbsp;Witte haan met enkele bruine veertjes en witte pooten, weegtnbsp;545 gr., gevoed als 49, begin der proef 12�2�97.

22� 6 lijdt aan croupeuze ontsteking van den pharynx en dernbsp;choanae met aandoening der beide conieao.

53. nbsp;nbsp;nbsp;Haan met zwart gerande gele veeren, weegt 525 gr., gevoed alsnbsp;49, begin der proef 12�2�97.

54. nbsp;nbsp;nbsp;Wit zwart bonte baan, weegt 560 gr., gevoed als 49, begin dernbsp;j.)roef 12�2�97.

.55. .longc baan, weegt 870 gr., wordt gevoed met gekookte afgewerkte rijst, waaraan |)er dag 10 gr. boontjes van de katjang hidjoe (pha-seolus radiatus) wordt toegevoegd, begin dei- proef 27�3�97.

270

56. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, gevoed als 55, weegt 975 gr., begin der proef�27 -8�97.nbsp;21�5 lijdt aan croupeuze neus- en keelontsteking.

57. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, weegt 855 gr., gevoed als ,55, begin der proef 27�3�97.nbsp;21�5 gezond, weegt 930 gr.

58. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, weegt 980 gr., gevoed als 55, begin der proef 27�3�97.nbsp;21�5 welvarend, weegt 1190 gr.

Jonge haan, weegt 850 gr., gevoed als 55, begin der proef 27�3�97. deze haan is 20�4 gestorven, oorzaak bij sectie niet gebleken, hadnbsp;geen verschijnselen van verlamming vertoond.

60. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, gevoed als 55, weegt 928 gr., begin der proef 27 �3�97;nbsp;21�5 is ziek, weegt 570 gr.

61. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, weegt 895 gr., eet enkel onafgewerkte witte Siam-rijst, begin der proef 7�4�97.

62. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, weegt 677 gr., gevoed als 61, begin der proef 7�4�97.nbsp;21�5 is welvarend, weegt 1000 gr.,

63. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, weegt 800 gr., gevoed als 61, begin der proef 7�4�97.nbsp;21�5 gezond, weegt 950 gr.,

21� 6 is hij het verbouwen van het laboratorium tusschen anderenbsp;kippen in gekomen en heeft daardoor sedert eenigen tijd afgewerkte rijst gegeten, is paretisch.

64. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, weegt 672 gr., voeding als 61, begin der proef 7�4�97.nbsp;21�5 is gezond, weegt 950 gr.

65. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, weegt 632 gr., gevoed als 61,l)eginder proer7 4 -97.nbsp;21�5 is welvarend, weegt 580 gr.

271

66. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge haan, weegt 681 gr., gevoed als 61, begin der proef 7 -4�97.nbsp;21�5 loopt goed, weegt 900 gr.

67. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine haan, weegt 1250 gi�., gevoed met gekookte afgewerktenbsp;rijst, waarbij eiken dag 0.5 gr. olie uit dedek als emulsie in 0,1quot;�nbsp;Na, GO,| per inaagsonde wordt gegeven, begin der proef 21-8�97.

4�10 is duidelijk verlamd, krijgt een dag vleesch en daarna de zelfde rijst als vroeger met 10 gr. katjang hidjoe.

69. Jonge haan, gevoed als 66, begin der proef 9�9�97.nbsp;9�10 begint moeielijk te loopen.

70. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge baan, gevoed met geheel afgewerkte gekookte rijst, waarbijnbsp;dagelijks 0,5 gr. olijfolie wordt toegediend in emulsie, begin dernbsp;proef 10�9�97.

71. nbsp;nbsp;nbsp;Wit en zwart bonte haan, weegt gevoed als 70, begin der proefnbsp;2�9�97.

72. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine haan, weegt 1100 gr., gevoed aks 70, begin dor proefnbsp;21�8�97.

24�9 is duid(dijk paretisch, heeft aanvallen van tonische krampen in de poolen.

74. Zwartbruinbonte baan, w'cegt 040 gr., wordt gevoed met gekooktenbsp;afgewerkte rijst, waarbij per dag 10 gr. fijngemalen katjang kedetohnbsp;(zwarte sojaboon op Java geteeld) gevoegd wordt, begin der proefnbsp;19�10�97,

272

27�12 lijdt aan croupeuze ontsteking van neus en keel met uitbreiding op den conjunctivaalzak en de oogen.

Beide nervi ischiadici volgens Marchi onderzocht, vertoonen vele gedegenereerde zenuwvezels.

75. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan, weegt 680 gr., gevoed als 74, begin der proenbsp;19�10�97.

In het slijmvlies van mondholte, pharynx en larynx vindt men spelde-knop- tot gerstekorrelgroote, een weinig uitpuilende haardjes van grijsgele kleur, die op doorsnede een kaasachtigen inhoud vertoonen.nbsp;De cornea is sterk troebel, de iris verkleurd; een beslag in hetnbsp;pupilvlak. In de iris enkele kleine knobbeltjes. Ghoroidea gezwollen,nbsp;troebel; lens en corpus vitreum helder. Meningen en hersenopper-vlakte vertoonen geen afwijking. Zenuwen niet onderzocht.

76. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart en wit bonte haan met witte kraag, weegt 830 gr., gevoednbsp;als 74, begin der proef 19�10�97.

77. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin zwarte haan, weegt 780 gr., gevoed als 74, begin dei' proefnbsp;19�10�97.

24�12 lijdt aan croupeuze ontsteking van mond en meusholte, lichte oogaandoening.

Beide n. n. ischiadici volgens Marchi onderzocht vertoonen vele gedegenereerde vezelen in alle stadi�n.

78. nbsp;nbsp;nbsp;Bruinzwarte haan, weegt 630 gr., gevoed als 74, begin dei- proefnbsp;19�10�97.

4� 2�98 lijdt aan croupeuze ontsteking van keel- en neusholtenbsp;met aandoening der oogen.

79. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met gele voeren,nbsp;begin der proef '19�10�97.

In de volgens Marchi ondei'zochte ischiadici worden gedegenereerde vezelen aangetroffen.

80. nbsp;nbsp;nbsp;Zwartbruine haan met witte pooten, weegt 665 gr., gevoed metnbsp;gekookte afgewerkte rijst, die vermengd wordt met 7 gr. fijne dedek,nbsp;waaruit door kokend water de daarin oplosbare bestanddeelen zijnnbsp;uitgeloogd, begin der proef 31�10�97.

9� 12 begint door te zakken bij bet loopen, croupeuze aandoening van keel en mondholte, fibrineus be.slag in conjuncti-vaalzak, cornea troebel.

In de nervi ischiadici, die naar Marchi onderzocht werden, niet vele maar duidelijk gedegenereerde vezelen.

81. nbsp;nbsp;nbsp;Wit en zwart bonte haan, weegt 830 gr., gevoed als 80, beginnbsp;der proef 31�10�97.

De nervi ischiadici volgens Marchi onderzocht vertoonen duidelijke degeneratie, vooral eerste stadia.

82. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met bruine kraag, weegt 940 gr., gevoed als 80,nbsp;begin der proef 31�10�97.

In beide n. n. ischiadici vele gedegenereerde vezelen; in beide n. n. vagi geen enkele.

83. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart-bonte haan, weegt 740 gr., gevoed als 80, begin der proefnbsp;31-10�97.

9�12 zakt een weinig door in het loopgewricht, laat zich niet opjagen, verliest zijn evenwicht als hij tracht snel te loopen.

274

In de volgens Marchi onderzochte zenuwen vele gedegenereerde vezelen in verschillende stadia.

84. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine haan met zwarten staart, weegt 770 gr., gevoed als 80,nbsp;begin der proef 31�10�97.

Nervi ischiadici volgens Marchi onderzocht; in sonunige vezelen degeneratie, meest eerste stadium.

85. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met witte slagpennen, weegt 7.50 gr., gevoed alsnbsp;80, begin der proef 31�10�97.

2� 1�98 lichte paresen, lijdt aan croupeuze ontsteking van neusnbsp;en keel met voortschrijding op de oogeu.

In de volgens Marchi onderzochte zeiuiw'en slechts weinig gedegenereerde vezelen.

86. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met enkele bruine veereii, weegt 985 gr., wordt 16nbsp;dagen met uitsluitend gekookte afgewerkte rijst gevoed en krijgtnbsp;daarna dagelijks 8 gr. lijne dedek bij de zelfde rijst, begin dernbsp;proef 2--12�97.

18�3 heeft geen eetlust, ziet bleek, loopt goed, in den con-junctivaalzak der beide oogen bevinden zich vele tilaria, deze verwijderd en eenige dagen achtereen de conjunctivaalzak metnbsp;0,9% keukenzoutoplossing uitgespoeld, waarbij nog enkele tilarianbsp;voor den dag komen.

20� 3 is nog zwak, zakt door bij het loopen; voortaan 12 gr. dedek.nbsp;16�4 weegt 850 gr^, loopt nog wat stijf.

In de naar Marchi behandelde nervi ischiadici worden slechts enkele gedegenereerde vezelen aangetroffen.

87. nbsp;nbsp;nbsp;Witte haan met enkele bruine veeren, weegt 900 gr., gevoed alsnbsp;86, begin der proef 2�12�97 ;

27-5

17� 3 zeer bleek, heeft, filaria in den conjunctivaalzak, behandeldnbsp;als 86.

16�4 lijdt aan een huidziekte van don kam, die door scbilfer-achtige witte korstjes bedekt wordt, loopt goed, weegt 562 gr.

Do nervi ischiadici volgens Marchi onderzocht, bevatten enkele gedegenereerde vezelen in zeer ver gevorderd stadium.

89. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin zwart bont(! haan, weegt 840 gr., gevoed als 86, begin dei'�nbsp;proef 2�12�97.

90. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin zwart bonte haan met bruine kraag, weegt 876 gr.; gevoednbsp;als 86, begin der proef 2�12�97.

In pericardio een weinig sereus vocht (ca 3c. c.). In de halsvaten en in de hartsholten gestold bloed.

In de longen zwart roode plekken, vrij vast, bij doorsnede geen lucht bevattend. Deze beslaan rechts de geheele laterale zijde van denbsp;long; links zijn enkele kleinere plekken verspreid.

In �t duodenum oen croupeus beslag op eenhyperhaemische bodem, zich over een groot deel van het slijmvlies uitstrekkend. In het jejunumnbsp;en ileum verschillende plekken met sterk gevulde kleinste vaatjes.

De haarden in de longen blijken bij mikroskopisch onderzoek te bestaan uit sterk overvulde uitgezette capillairen, terwijl op verschillende plaatsen 'een celarm ('xsudaat w�ordt aangetrolfen, waarin vele kleine mikrokokken.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� 'nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'

276

91. nbsp;nbsp;nbsp;Grijs bruine haan met gele pooten, weegt 680 gr., gevoed metnbsp;gekookte witte Javarijst van de laatste oogst, die als padi in eennbsp;op het erf van het laboratorium opgerichte loemboeng bewaard wordt.nbsp;Eiken dag wordt �s morgens en �s avonds zooveel rijst als voor denbsp;voeding noodig is, gestampt tot het zilvervlies verwijderd is. Begiiinbsp;der proef 14�12�97.

Beide nervi ischiadici volgens Marchi onderzocht, vertoonen vele sterk gedegenereerde vezelen, (groote intensief zwarte myeline-kloinpen).

92. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart bonte haan met grijze ponten, weegt 670 gr., gevoed alsnbsp;91, begin der proef 14�12�97.

In de volgens Marchi onderzochte heupzenuwen zeer vele gedegenereerde vezelen in alle stadia.

93. nbsp;nbsp;nbsp;Wit en bruin bonte haan met witte pooten, weegt 670 gr., gevoednbsp;als 91, begin der proef 14�12�97.

N. n. ischiadici volgens Marchi. Praeparaten zijn niet mooi, maar in sommige vezelen kan degeneratie onmiskenbaar worden waargenomen.

94. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan, weegt 790 gr., gevoed als 91, begin der proelnbsp;14�12�97;

95. nbsp;nbsp;nbsp;Grauwzwartgele haan, weegt 690 gi'., gevoed als 91, begin dernbsp;))roef 14�12�97;

277

96. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte liaan met bruinen kop en kraag, w'eegt 860 gr., wordtnbsp;gevoed mot gekookte afgewerkte rijst, waaraan per dag 8 gr. schillen van katjang kedel�li wordt foegevoegd, begin der proef 7�12�97;

In de naar Marchi behandelde zenuwen vele gedegenereerde vezelen met groote myclineklom])en,

97. nbsp;nbsp;nbsp;Wit zwart bonte haan, weegt 950 gr., gevoed als 96, begin dernbsp;proef 7 - 12�97;

6� 1�98 hoeft een droog schubachtig eczeem o]i kam en lellen,nbsp;zit in elkaar, kan niet o))staan.

In de volgens Marehi beh.andelde zenuwen vele vezelen met beginnende degeneratie.

98. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met groene mctaalglans, weegt 790 gr., gevoed alsnbsp;96, begin der proef 7�12�97;

22-12 lijdt aan ei�oiipeuze ontsteking van neus, mond on ked, conjunctivitis en keratitis.

25�12 dood, W'eegt 480 gr., duidelijke veilanuningsverschijnselen zijn niet waargenomen.

fn beide nervi ischiadici worden naar de methode van Marchi verscheidene vezels in het beginstadium van degeneratie aangetrolfen.

99. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin wit bonte haan met gele pooten, weegt 690 gr., gevoed alsnbsp;96, begin der proef 7�12 -97 ;

Beide heupzennwen volgens Marchi onderzocht, vertoonen alle stadia van degeneratie.

100. nbsp;nbsp;nbsp;Wit. bruin bonte haan met gele pooten, weegt 910 gi�., gevoi'dnbsp;als 96i begin der (iroef 7�12�97;

Nervi ischiadici volgens Marchi onderzocht bevatten vrij veel gedegenereerde zenuwvezelen.

101. nbsp;nbsp;nbsp;Wit zwart bonte haan met licht roode pooten, weegt 875 gr.,nbsp;wordt gevoed niet gekookte gelieel afgeweilcte rijst waaraan 7 a 8

278

quot;T. fijngemalen sojaboonen wordt toegovoegd, die van linnne zaad-Jmid zijn ontdaan. nbsp;nbsp;nbsp;^

In de nervi i.sohiadici worden niet zeer vele, maar duidelijk gedegenereerde vezelen aangetroffen.

102. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte kip met eenige bruine veeren, w^eegt 710 gr., gevoed alsnbsp;101, begin der proef 8�12�97;

1�3 zit met wijd uitgespreide poolen, als zij wordt neergezet, laat de vleugels hangen, loopt slechts met de grootste moeite, karnnbsp;bleek.

103. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte kip, weegt 750 gr., gevoed als 101, begin der proefnbsp;8�12�97.

104. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte kip met bruine hals en vleugels, weegt 790 gi'., gevoednbsp;als 101, begin der proef 8�12�97;

12�2�98 loopt moeielijk, zit met dooi'gebogen pooten en laat zich niet opjagen, is gemakkelijk nit haar evenwichtstoestandnbsp;te brengen.

105. nbsp;nbsp;nbsp;Wit zwart bnrrtc haan, weegt 700 gr., gevoed als 101, begin dernbsp;jtroef 8�12�97;

De volgens Marchi gepraepai'eerde zenuwen vertonnen vele vezelen in bet beginstadium der degeneratie (kleine zwarte bolletjes in hetnbsp;pcu-ifere deel der .scheede kleiner dan de halve vezeldoorsnede, sommige ook gi�ooter).

106. nbsp;nbsp;nbsp;Bonte haan, weegt 725 gr., wordt gevoed met eigengepeldenbsp;gekookte rijst (als 91) begin der proef 17�1�98;

8�2 duidelijk paretisch, zakt door in voef en toongewrichten, ontvangt nu dagelijks 7 gr. schillen van katjang liidjoe (pha-soolns radiatns), welke gepeld zijn door do erwten even in

279

watei� to weekeii, waai�door de schil o-emakkelijk los laat, en dan gedroogd; hierbij de zelfde rijst als te voren.

30�4 ziek geworden aan eene oroupeuze ontsteking van neus-en keelholte met aandoening der oogen.

In de volgens Marchi onderzochte nei�vi ischiadici worden vrij vele gedegenereerde vezelen aangetroffen, doch ..alle in ver gevorderdenbsp;stadia, geen versche.

107. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine haan met gele pooten, weegt 762 gr., gevoed met eigenge-pelde gekookte rijst, begin der proef 17�1�98;

6�2 is licht paretisch; krijgt nu eiken dag 9�10 gr. geschilde katjang hidjoe.

19� 4 begint in elkaar te zitten, slijmafscheiding op heide oogen,nbsp;iris O. D. wat rood.

In de beide nervi ischiadici vrij vele, in de radiales slechts weinige gedegenereerde vezelen, bijna alle in het stadium waarin de myelinenbsp;grootendeels is geresoi'beerd, ook eenige zandlooper-vorinen.

108. nbsp;nbsp;nbsp;Witte haan met eenige bruine veeren, weegt 740 gr., gevoednbsp;met eigcngepelde gekookte rijst, begin der proef 17�1 98;

109. Grijs bruin bonte haan, weegt 009 gr., gevoed met eigcngepeldenbsp;gekookte rijst, begin der proef 17�1�98;

280

6� -2 vertoont paresen der pooten, krijgt van nu aan dagelijksnbsp;5 gr. .schillen van katjang liidjoe hij die zelfde rijst.

21� 5 in conjunctivaalzak rechter oog een dik fibrineus exsndaat,nbsp;keratitis, hypopyon.

11e ischiadici en radiales bevatten nog gedegenereerde vezelen; echter bijna uitsluitend stadia, waarin nog slechts enkele myeline-bollennbsp;overgebleven zijn, of waarin de Schwannsche schede geheel ledig is.

110. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart geel witbonte haan, wordt gevoed met eigengepelde gekookte

4� 2 is sterk paretisch, eet weinig, van af heden dagelijks 7 gr.nbsp;geschilde katjang liidjoe.

111. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart en gele haan, weegt 7.50 gr., wordt gevoed met gekooktenbsp;eigengepelde rijst, begin der proef 17�2�98;

5� 2 is zeer duidelijk verlamd, krijgt van nu af dagelijks 10 gr.nbsp;geschilde katjang hidjoe bij de rijst.

I)�2 is nog niet in staat zelf te eten; de erwten en de rijst moeten in zijn pharynx gebracht worden, daar hij niet kannbsp;slikken.

.2�2 lijdt aan conjunctivitis tibrinoss, iris een weinig verkleurd. 4�4 veel fibrineus exsudaat in cotijunctivaalzak.

In de volgens Marchi onderzochte zenuwen worden gedegenereord(gt; vezelen aangetrolfen met kleine inyeline bolletjes in de Schwannsche scheede.

112. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart bruine haan met lichte kraag, weegt 960 gr., gevoed metnbsp;gekookte eigen gepelde, rijst, begin der proef 17�1�98.

281

26� 2 duidelijk uitgesproken verlamming, krijgt nu dagelijks 10gr.nbsp;katjang hidjoe, waarvan de schil is verwijderd.

'113. Zwart en wit bonte haan, weegt (717 gr., gevoed met gekookte eigen gepelde rijst, begin dor proef 17�1�98;

7�2 begint door te zakken hij het loopen, dagelijks 5 gr. schillen van katjang hidjoe bij die rijst.

3� 4 zit in elkaar gedoken mot opgezette veeren, in de neusholte een croupeus beslag; onder de membrana nictitans eennbsp;fibrineus exsudaat.

Gedegenereerde vezelen ontbreken niet, doch zijn weinig in aantal en meest in ver gevorderd stadium.

114. nbsp;nbsp;nbsp;Bonte haan, weegt 610 gr., gevoed met gekookte eigen gepeldenbsp;rijst, begin der proef 17�1�98;

9�2 kan in het geheel niet eten, cyanose, krampen, is door de hevige regens doornat geworden, het voedsel moet met denbsp;maagsonde in de ki-op gebracht worden.

115. nbsp;nbsp;nbsp;Wit met zwarte haan met rose pooten, weegt 604 gr., gevoed metnbsp;gekookte afgewerkte eigen gejzelde rijst, begin der proef 17�1�98;

12� 2 begint naar de korrels te pikken; maar kan haar nognbsp;niet goed naar binnen werken.

282

20�2 zit in elkaar met uitstaaiide veeren; op linker oog beginnende conjunctivitis.

26� 2 zwaar ziek; beide corneae troebel; gele korreltjes in dennbsp;pharynxwand.

116. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin zwart bonte haan met gele pooten, weegt 770 gr., gevoednbsp;niet afgewerkte gekookte rijst vermengd met 7 gr. dedek aloes (fijnenbsp;rijstzemelen); begin der proef 17�2�98;

22�5 heeft o|i heide oogen fibrinenze conjunctivitis en kleine croupeuze beslagen in de keel.

In enkele bundels van de volgens Marcid onderzochte nervi ischiadici worden gedegenereerde vezelen aangetrolfen.

117. nbsp;nbsp;nbsp;Wit met zwarte haan met roode pooten, zw'art vleugeldek ennbsp;zwarte kraag, weegt 735 gr., gevoed als 116, begin der proef 17�2�98;

16�4 is duidelijk paretisch, valt bij het opjagen om, spoedig dyspnoe, weegt 590 gr., krijgt van nu aan de zelfde rijst metnbsp;7 gr. geschilde katjang hidjoc.

28� 4 zakt nog sterk door, vleugels niet paretisch, is monter.nbsp;30�4 zit in elkaar,

118. nbsp;nbsp;nbsp;Bonte haan met zwart vleugeldek en zwarte kraag, weegt 700 gr.,nbsp;gevoed als 116, begin der proef 17�2�98.

16� 4 lichte paresen der pooten, laat zich niet opjagen, weegtnbsp;695 gr., krijgt nu 7 gr. geschilde katjang hidjoe in plaatsnbsp;van de dedek.

9� 5 rechter oog dicht geplakt, hij het o|)enen een stuk fihri-neus exsudaat uit conjunctivaalzak verwijderd, in de choanaenbsp;een croupeus beslag.

119. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin met grijze haan, w-eegt 745 gr., gevoed als 116, begin dernbsp;proef 17�2�98;

283

De volgens Marchi onderzochte nervi ischiadici vertooneii slechts enkele gedegenereerde vezelen.

120. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart-witbonte haan met gelenbsp;werkte gekookte rijst, waaraan 7 gr.nbsp;der proef 17�2�98;

26� 3 begint een weinig dooi� te zakken, daarom de dedek opnbsp;12 gr. gebracht.

16�4 zakt door op zijn pooten, vleugels krachtig, voortaan 5 gr. katjangschillen, geen dedek.

27� 4 loopt goed, heeft alleen bij het neerkomen van een sprongnbsp;nog iets onzekers.

.25�6 beeft �.s morgens gevochten met een ki�aai (gal i, was daarna zeer sterk dyspno�sch, en loopt minder goed.

15� 8 loopt goed, heeft een squameus eczeem op den ko|), dat zichnbsp;over de huid van den hals uitbreidt.

27� 8 zit in elkaar gedoken, rechter oog traant en slijmt, in dennbsp;pharynxwand kleine gele knobbeltjes.

24�9 dood; oog en een stuk pharynxwand in absoluten alcohol voor nader onderzoek bewaard.

121. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine haan met zwarte pooten en zwart-roodo kam, weegtnbsp;760 gr., gevoed als 116, begin der proef 17�2�98;

16� 4 loopt goed, geen lilaria meer, de kam wordt langzamerhand met een squameus eczeem bedekt, weegt 570 gr.

Ill de volgens Murchi onderzochte zenuwen worden in verschillende vezelen zwarte korrels aangetroil'en.

12il. Zwarte haan niet hrnine kraag, weegt 596 gr., wordt gevoed met vleesch, dat geilurende een uur in oen autoclaaf op 120� C verhit is.nbsp;begin der proef 4�6�98.

In de naar Marc/ii behandelde zenuwen worden versiireide gi'degene-reerde vezelen aangetrolfen, in verschillende .stadia.

123. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine haan met zwarten staart, weegt 686 gr., gevoed als 122,nbsp;begin der proef 4�6�98.

In do naar Marc/ii onderzochte nervi ischiadici worden vrij vele gedegenereerde vezelen met kleine myelineholletjes aangetroffen.

124. nbsp;nbsp;nbsp;Zw'art-withonte haan, weegt 605 gr., gevoed als 122, begin dernbsp;proef 4�6�98.

Sectie: In pericardio een weinig soreus vocht. Darmkanaal hype-ra�misch; in dikken darm een zeer sterk stinkende licht bloederig gekleurde inhoud, do blindzakken zijn met een groene stopverfachtigenbsp;massa gevuld.

125. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin-withonte haan, weegt 636 gr., gevoed als 122, begin dernbsp;I)roef 4�6�98.

In de volgens Marchi onderzochte heupzenuwen worden hier on daar enkele gedegenereerde vezelen aangotroffen.

126. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin met zwarte haan, w-cegt 980 gr., wordt gevoed met gekookte afgewerkte rijst, waaraan 8 gr. katjang liidjoo is toegevoegd,nbsp;welke gedurende een luir op 120� C. verhit is in stoom, begin dornbsp;proef 4�6�98.

285

In de volgens Marchi onderzoclite nervi ischiadici vele gedegenereerde zenuwvezelen.

127. Zwart bruine haan, met zwarte borst, weegt 697 gr., gevoed alsnbsp;126, begin der pi'oel' 4�6�98.

In de nervi ischiadici, die volgens Marchi onderzocht werden, worden zeer vele sterk gedegenereerde vezelen aangetrot�en. (Demonstratie-praeparaat).

128. nbsp;nbsp;nbsp;Grijs wit bonte haan met lijnc kraag, weegt 855 gr., gevoed alsnbsp;120, begin der proef 4�6�98.

129. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte baan met enkele witte en bruine vecren, weegt 503 gr.nbsp;gevoed als 120, begin der proef 4�0-^98.

130. nbsp;nbsp;nbsp;Geheel witte kip, weegt 859 gr., wordt gevoed met gekookte afgewerkte rijst en krijgt dagelijks daarbij zooveel extract uit dedek,nbsp;als overeenkomt met 15 gr. dedek, in pillen; het extract is metnbsp;kookend water gemaakt; begin der proef 4�6�98;

3� 9 zakt door als men haar op een stok laat staan en staatnbsp;met trillende pooten.

7�10 eet traag, kan bijna niet meer op haar stok klimmen. 13�10 dood, is gedeeltelijk door ratten opgevreten.

286

In de beide nervi i'adiales matig vele gedegenereerde vezelen, meest in het beginstadium. In den nervus iscliiadicus dexter meer gedegenereerde vezelen.

'131. Zwartbruine nbsp;nbsp;nbsp;haannbsp;nbsp;nbsp;nbsp;metnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;hoogennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;kam, weegt 933 gr., gevoed als

14�9 nbsp;nbsp;nbsp;looptnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nognbsp;nbsp;nbsp;nbsp;goed,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;weegtnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;830nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gr.

132. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin en witte kip, weegt 772 gr., gevoed als 130, begin dernbsp;proef 4�6�98;

26�2 voeding met dcdekextract gestaakt, krijgt nu alleen gekookte afgewerkte rijst.

In de volgens Marchi behandelde zenuwen worden slechts zeer weinig gedegenereerde vezelen aangetroffen.

133. nbsp;nbsp;nbsp;Grijs-wit-bonte haan, weegt 562 gr., gevoed als 130, liegin dernbsp;proef 4�6�98.

2�7 loopt wat nioeielijk, is door do andere hanen deerlijk gehavend, verscheidene wonden op rug en hals, die gehecht moeten worden; in een ander hok geplaatst.

287

In de naar Marchi onderzochte nervi ischiadici worden verschillende bundels met gedegenereerde vezelen aangetroffen.

134. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met geel zwarte kraag, sedert 4�6�98 gevoednbsp;met gaba.

De nervi ischiadici volgens Marchi onderzocht vcrtoonen vele gedegenereerde vezelen.

N. B. Gedurende den geheelen tijd, dat ik mij met voedingsproeven bezig hield, werden cenige hanen aangehouden en met gaba gevoed. Deze waren echter niet genummerd.

Bij deze werd voor Maart 98 nooit polyneuritis waargenomen; daarna trad die bij �en haan op. Met het oog hierop werden bij

136. nbsp;nbsp;nbsp;Grijze haan, weegt 808 pr., gevoed met gaba, begin der proefnbsp;4�6�98;

In de nervi ischiadici, die volgens Marchi onderzocht werden, konden slechts enkele typische gedegenereerde vezelen worden , aange-toond.

137. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine haan met zwarte vleugels, weegt 711 gr., gevoed nietnbsp;gaba; begin der proef 4�6�98; was in Octobei' nog gezond; isnbsp;toen voor een infectie-proef gebruikt.

138. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte kip, weegt 875 gr., wordt gevoed met gekookte afgewerkte rijst, waarbij dagelijks 12 gr. gedurende ��n dag met warm

288

In de beide nervi ischiadici, naar Marchi, verscheid�ne fraai gedegenereerde vezelen.

139. nbsp;nbsp;nbsp;Grijs-wit-bonto kip, weegt 030 gr., gevoed als 138, begin dernbsp;proef 4�6�98;

27� 6 ligt cyanotisch in zijn hok, kan niet staan, af en toe krampen van de strekspicren dor pooten.

140. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met enkele witte veeren, weegt 080 gr., gevoed alsnbsp;138, begin der proef 4�6�98;

29� 6 valt bij het opjagen om, is duidelijk paretisch, slijmvliezennbsp;bleek.

In de nervi ischiadici, die naar Marchi onderzocht werden, vele sterk gedegenereerde vezelen.

141. Zwarte kip met zwart gele kraag, weegt 700 gr., gevoed als 138nbsp;begin der proef 4�0�98;

142. Zwarte haan met geel zwarte rugveeren en witgeschubde pooten,nbsp;weegt 600 gr., w�i�dt gevoed met gekookte geheel afgewerkte rijst,

289

waaraan 10 gr. niet heet water uitgetrokken dedek is toegcvoegd en bovendien zooveel waterig dedekextract in pillen als overeenkomtnbsp;met '12 gr. dedek, begin dei' proef 4�6�98;

'14�7 zit veel in elkaar gedoken en wordt door de andere kippen aanhoudend gepikt; daarom geisoleerd.

15�7 ligt somnolent in zijn hok, kan niet meer op zijn pooten staan, buik en omgeving der cloaca met vloeibare ontlastingnbsp;bevuild, wat aanleiding geeft tot erosies en infllfraat, in dennbsp;loop van dien dag gestorven.

Tn zeer vele vezelen der volgens Marchi onderzochte nervi ischiadici kleine zwarte myelinebolletjes, meestal een weinig kleiner dan denbsp;doorsnede van een vezel, soms iets grooter; zij liggen meest verspreid soms twee aan twee.

143. Zwarte kip met bruin geel gerande rugveeren en zwart geschubde pooten, weegt 763 gr., gevoed als 142, begin der proef4�6�98;

In beide nervi ischiadici en in den nervus radialis zeer vele gedegenereerde vezelen met groote myelinebollen.

144. Grijs bonte haan, weegt 556 gr., gevoed als 142, begin dernbsp;proef 4�6�98;

12�3 zeer duidelijk verlamd, kan bijna niet meer loopen; gebruikt vooi� een genezingsproef.

145. Zwarte haan met geel gerande veeren en zwartgcschubde pooten, weegt 565 gr., gevoed als 142, begin der proef 4�6�98;

290

13� 12 kan niet meer staan, cynoso; �s avonds gestorven,nbsp;de naar Marchi behandelde zenuwen zeer vele gedegenereerde vezelen in verschillende stadi�n.

'146. Zwart en zwart-wit-bonte haan met zwarte pooten, weegt 077 gr. en wordt gevoed met gekookte geheel afgewerkte rijst, w'aarbijnbsp;dagelijks in pillen zooveel met koud water gemaakt e.xtract van dedeknbsp;als overeenkomt met 12 gr. dedek, begin der proef 18�8�98;

12�12 staat zeer zwak op zijn pooten en valt bij den minsten stoot om, opstaan gaat uiterst langzaam, om 1 uur gestorven.nbsp;In de volgens Marchi onderzochte nervi ischiadici vele versche ennbsp;eenige oude stadi�n van degeneratie.

147. Bruin-zwart-bonte kip met blauwe oogen en gele pooten, weegt ,5.30 gr., gevoed als 146, begin der proef 18 -8�98;

14�10 nbsp;nbsp;nbsp;looptnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;goed,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;weegtnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;570nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gr.

22�.3 nbsp;nbsp;nbsp;looptnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;goed,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;weegtnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;810nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gr.

148. Bruin met zwarte haan met zwartgele kraagveeron en geelwitte pooten, weegt 715 gr., gevoed aks 146, begin der proef 18�8�98;

In beide volgens Marchi onderzochte heupzenuwen vele gedegenereerde vezelen; enkele met groole myelinebollen, de meeste met fijne korrelsnbsp;in groot aantal.

291

149. Bruin-zwarte haan met witte poolen en geelbruine oogen, weegtnbsp;715 gr., gevoed als 146, begin der proef 18�8�98;

14�10 nbsp;nbsp;nbsp;looptnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;goed,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;weegtnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;685nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gr.

26�2 bijvoeding met extract gestaakt; van nu af alleen gekookte afgewerkte rijst.

150. nbsp;nbsp;nbsp;Jonge witte haan met witte poolen en snavel, weegt 775 gr.,nbsp;wordt gevoed met vleesch, dat gedurende 1 uur op 120quot; C. verhitnbsp;werd. Dagelijks ongeveer 150 gr., begin der proef 22�8�98;

14�10 nbsp;nbsp;nbsp;looptnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;goed,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;weegtnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1035nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gr. �

Lever egaal donkerbruinrood. Milt niet vergroot, pulpa donkerrood, niet uitpuilend.

Longen licht rose, bevatten geen haarden; in de bronchi een groenachtig schuim. In larynx en pharynx geen afwijking.

Bij het onderzoek der nervi ischiadici werden in vele vezelen kleine zwarte bolletjes aangetroffen, meestal quot;/rnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;middellijn bedra

151. nbsp;nbsp;nbsp;Witte haan niet enkele bruine vlekken, gele pooten en bek,nbsp;weegt 780 gr., gevoed als 150, begin der jiroef 22�8� 98;

29�11 nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1)nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;))nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1350nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

14.....12 nbsp;nbsp;nbsp;))nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;))nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1.360nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

292

22�2 nbsp;nbsp;nbsp;looptnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;goed,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;weegtnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1410nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gr.

21� 3nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1550nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� krijgt IfX) gr. in plaats van 150

152. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart met bruine haan met bruine kraag, weegt 880 gr., gevoed met gaba, die een uui� op 120 C. in stoom verhit is, beginnbsp;der proef 19�9�98;

16� 2 kan slechts zeer moeielijk loopen; om 11 uur gestorven.nbsp;In de naar Marchi ondei'zochte heupzenuwen werden slechts enkele

155. Z\vart-wit-brninl)onte ki|), weegt 780 gr., gevoed als 152, begin der pro(d' 19�9�98;

29 nbsp;nbsp;nbsp;'1'fnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;looptnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;goed,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;weegtnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;745nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gr.

20 -1�99 nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'1nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;945nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

22- 2 nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;))nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;800nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

30 nbsp;nbsp;nbsp;-3 ligt in zijn bok, lijdt aan croupeuzi� keel-en nensaan-iloening; oni 12 imr gestorven.

In fb� 'volgens Marclii behandelde beupzennwen vde gedegenereerile vezelen met groote myeline.lxdlen.

1,56, Witte kip met enkele zwarte staartveeren, weegt 600 gr., wordt gevoed met gekookte algewerktn rijst, begin der proef 29 -11�98 ;nbsp;'16�12 loopt nog goed, weegt .540 g/'.

20 nbsp;nbsp;nbsp;-12 duidelijk paretiseb, baat zieb niet opjagen, krijgt voortaannbsp;de zelfde rijst; maar daarbij pei' dag 5 gi'. k.'ifjang bidjoe.

294

18�12 is duidelijk paretisch, cyanose; krijgt nu voortaan de zelfde rijst, maar daarbij 5 gr. katjang hidjoe per dag.

4�1 zit in elkaar gedoken, loopt weer slechter, katjang gevoerd 16 -1 loopt weer goed, eet de katjang /.elf.

22 nbsp;nbsp;nbsp;4 librineiis e.vsiidaat in den conjiinctivaalzak, membrana nicti-tans geinliltreerd.

158. nbsp;nbsp;nbsp;Witte kip met zwarte vleiigeldekveere.n, weegt 510 gr., gevoednbsp;met gekookte afgewerkte rijst, begin der proef 29 -11 -98;

16- nbsp;nbsp;nbsp;12nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;loopt goed, docli isnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;wat sul', kam een weinig cyanotiscb.

18 nbsp;nbsp;nbsp;12 sterk parotiscli, .somnolent, cyanotiscb; krijgt bij de zelfdenbsp;rijst 0,6 gr. dedekpraejiaraat A.

19 nbsp;nbsp;nbsp;12 ligt bijna dood in zijn liok, dagelijks 5 gi'. katjang hidjoenbsp;bij de rijst, het eten moet met de slokdarmsonde in den slokdarm gebracht worden, daar zij niet kan slikken.

1,59. Zwart-bruin-witte haan. weegt 0(X) gr., gevoed met gekookte afgewerkte rijst, begin der proef 29 11�98;

295

27� 12 duidelijk verlamd, krijgt nu 5 gr. katjang hidjoe hij denbsp;zelfde rijst.

21 nbsp;nbsp;nbsp;�3 9nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;9nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;9nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;630 9

19 nbsp;nbsp;nbsp;-4 zit in elkaar, kam en lellen bleek, stinkt uil zijn strot,nbsp;gele korrels in den phai-ynxwand.

160. Br'iiin-zwarte liaan met zwarte slijmvliezen, weegt tioO gr., gevoed met gekookte afgewerkte rijst, begin dei- proef 29�11- -98;

161. Zwa�'te haan met witte horst, weegt 360 gr., wordt gevoed met gekookte afgewerkte rijst, waaraan 0,3 gi'. en sedert 15�12 0,45:nbsp;gr, van dedekpraeparaal A is toegevoegd, begin fier proef29�11 �!'8nbsp;16�12 lo�[it goed, is vroolijk, weegt 5(i0 gr.

27 nbsp;nbsp;nbsp;12 duidelijk paretisch, valt hij opjageii als hij tracht liardnbsp;te loopen achtei'over; krijgt nu ile zelfde rijst en flaaidiij 5 gi-.nbsp;katjang tiidjoe.

19�4 idijft lusteloos, slijmvlies der momlludte lirlit hloedemi, long aan de punt ge�i'odeerd.

296

10�7 hlijft zwak, zit ve(gt;lal fo sullon, is stork anaeniisrli; inrt gaba govo(�(|.

liij de sectie Idijkt het gehiade darmkanaal met onvejdi'erde gaha-korrels gevuld. In de i-iaditei- tong eene kh'ine catarrhaie haard.

In 't pericardium een weinig vloeistof. Het peritoneum dej- Incht-zakken en van den darm troebel.

In de lionpzennwfm worden met de methode van Marc/ii vide gedege-ni'reerde vezelen aangetoond; vooi'al in het derde stadium.

102. lirnin en geelbruine haan nnd sjiitse kam. weegt 800 gr., gevoed als '161, begin der pi-oel� 29� 11-�08.

�I4--1 linker oog ontstidlt;en, iris rood; heeft cronpeiiso haaj'djes in de, keel;

16�1 zeer vele haardjes in larynx en pharynx; de oogen zitten dicht; in den conjnnctivaalzak groote schotelvormige (ihilne-pro[)pen keratitis; van de lihi'ine-|iroppen gi'�nt op agar-agar.

Itld. Haan nnd zwart en wit gerande veeren, weegt 605 gr., gevoed als 161, begin der proef 29�11 �98.

164. Witte haan met eenige zwart-en-withonte veeren, wi'egt 640 gr., gevoed als 161, begin der proef 29 -11nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;98.

297

In de naar Marc/ii ondei�zoclite heiipzeiiiiwen vele gedegenei�eerde vezelen.

105. Wit en zwartbonte baan, weegt 620 gr., gevoed als 161, begin der proel� 29 - 11�98;

20- -12 valt om aks men hem opjaagt, kiljgt voortaau gekookt(.'nbsp;afgewerkte rijst met 5 gr. katjang hidjoe.

22- 2nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gt;1nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gt;)nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;785 �

2� 3 zit in elkaar met een oog dielit. eonjunetivitis tibnuosa.nbsp;4--3 op beide oogen blind.

166. nbsp;nbsp;nbsp;IJrnine baan met zwa�'te staart en gele kraag, eet gekookte at-gewerkte rijst vermengd met 2 gr. glolmline uit katjang bidjoe.nbsp;begin d(�r proef 4 1�99;

22 nbsp;nbsp;nbsp;1 op beide oogen vermeerderde traanafscheiding, coi-neacnbsp;troebel.

167. nbsp;nbsp;nbsp;Wit met zwart bonte, liaan, weegt .5.50 gr., gevoed als 166, beginnbsp;der [iroef 4�1 -~99;

In beide heiipzenuwen volgens Marc/ii vele gedegenereerde vezelen in alle stadia.

168. nbsp;nbsp;nbsp;Zwartbonte liaan, weegt 650 gr., gevoed als 166; begin dernbsp;proef 4�1�99;

298

'16�2 begint iiioeielijkei' Ie bxipeii, eveuwiehtsstoornisson. 22�2 weegt 565 gi'.

2�3 is licht paretisch, kan niet goeil oj) een stok loopen. 2i�3 weegt 570 gr.

169. nbsp;nbsp;nbsp;/wart-bruin-bonte baan, weegt 635 gi�., gevoed als 166, begin

170. Bruine haan met zwarten staart, weegt 700 gr., gevoed als 166.nbsp;begin der [troef 4�1�99;

In de beide heupzenuwen laten zirb naar ilarchi vele fraai gedegenereerde vezelen aantoonen.

171. Witte haan met enkele bruine veeren, weegt 750 gr., wordtnbsp;gevoed met gekookte afgewerkte rijst, waaraan per dag 25 gr. katjang hidjoe wordt toegevoegd, die 2 uur lang op 120quot; C. in stoomnbsp;is verhit; begin der pi'oef 18�2�99;

In verscheidene der volgens Marr/n. behandelde zenuwvezelen kleine zwarte myeline-bolletjes.

172. Zwart met wit en bruine haan met gele kraag, weegt .550 gr.,nbsp;wordt gevoed als 171, begin der pnn^f 18�2�99;

11� 3 kan niet goed togen den'dorpel opklimmen, bij valt daail)ijnbsp;dikwijls achterover.

14� 3 dood.

299

In de iia;ir Marehi Indiaiidelde heupzenuwi'ti vele typisch gedegenereerde vezelen in te en 2e stadium.

173. Zvva rte haan met geelzwarte kraag, weegl 739 gr., gevoed als 171, begin der proef' 18�2-�99;

In beide neiwi ischiadiei naar Marclii vele uiterst fraai gedegenereerde vezelen.

175. Wit-zwart-bruin-bonte haan. weegt 620 gr., wordt gevoed juet 30 gr. aardappelmeel en 25 gr. katjang hidjoe, die gedurende 2 uurnbsp;op 120' C. verhit is in stoom, begin der proef 18---2�99;

In de volgens Marc/i.l behandelde zenuwen vele duidelijk gedegenereerde vezelen.

176. Zwarte haan met zwartgele kraag, weegt 830 gr., gevoed al 17.5, begin der proef 18�2�99;

300

In do naar Marcfii onderzochte zenuwen komen in meer dan de helft dor vezelen kleine zwart gekleurde bolletjes voor, in vele grootte.

177. Grijs met bruine haan, weegt 650 gr., gevoed als 175, begin der pi'ocf 18�2�99:

8�4 gestorven terwijl ik op reis was; heeft volgens den amanuensis verlammingsverschijnselen vertoond.

10�12 is duidelijk vej�lamd, kam cyanotisch; vooi' een andere l)roef gebruikt.

179. nbsp;nbsp;nbsp;Wit m�t zwarte haan met zwarten nek, buik en staaj-t, poofen,nbsp;licht grijs, weegt 650 gr., wordt gevoed met 30 gr. melksuiker ennbsp;25 gr. katjang hidjoe, die 2 uur op 120� G. verhit is geweest,nbsp;begin der proef '18�2�99;

In de naar Marchi behandelde nervi ischiadici worden vele gedegenereerde vezelen aangetroffen.

180. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin met grijze haan met gele halskraag en rose poolen, weegtnbsp;570 gr., gevoed als 179, begin der proef 18�2�99;

11 � 4 dood gevonden; schijnt verlamd te zijn geweest, wat ik wegens afwezigheid niet zelf heb kunnen constateeieii.

1�2.

183. nbsp;nbsp;nbsp;Zwa�le baan met bruine en witte veeren, weegt 685 gr., wordtnbsp;gevoed met gekookte algew(;ilite rijst, waarbij per dag 10�12 gr-tao-geb wordt gevoegd, begin iler proef 22- 2�99;

29--3d.:.d.

In de volgens Marchi bebandidde beupzennwen v(de gedegenereerde vezelen met myidine-klompen.

184. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine haan met zwarb' veeren en gele pooten, weegt 550 gr.^nbsp;gevoed als 183, begin dei� proef 22�2�99;

;�.02

�24 -8 dood ill zijn liok govondoii, is voor eini groot docd door ratten opgevreten, geen sortie.

185. Zwarte liaan met bruine veep'im, weegt 890 gr., gevoed als 188,nbsp;begin der proef 22�2 -4)9;

In den naai� Marchi behandelden nervus ischiadicus vele gedegenereerde vezelen, vooral met kleine zwarte bolletjes ter grootte van de doorsnede van een vezel, echter ook groofere. Sommige ledige Scliwann-sche schei'den.

186. Zwarte hen met zwart en geelgerande kraag en rngvi.eren, weegtnbsp;690 gr., gevoed als 188, begin der proef 22 -2 - 99;

In de naar Mavrhi onderzochte hen|)zennwi'n vele gedegenereei'de vezelen met groote rnyelinc-klompen.

187. tlrijsbonte ki|) (faisanten type) weegt 550 gr., wordt gevoed metnbsp;gekookte afgewerkte rijst, waaraan per dag 5 gr. katjang bidjoenbsp;wordt toegevoegd, waaruit de globulinen met 10 konkenzontop-lossing zijn nitgetrokken, begin der proi'f 22 -2nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;99;

1�12 loo|)t goed, w(.egt 875 gr. 6 t) ..nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;..nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;..nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1180 ..

188. Bruine baan met eenige zwarte veeren en gele pooten. weegtnbsp;630 gr., gevoed als 187, begin dei' [n-oef 22 2 99;

;]o;5

�'* nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'�gt;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;590nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;hneft tgt;i'ne liuirt/.ickte. waardooi-

do - 0 nbsp;nbsp;nbsp;))nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;))nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;(;45nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�

lil de naai� Marchi onrlerzochte /.eiuivveii worden vele gedegenereerde vezelen met kleine myeline-hollen aangetroffen.

189. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan niet bruine kraag, witte |iooten en grijze oogen,nbsp;weegt 8.55 gr., gevoed als 187, begin der proef �22 2 99;

In de naar Marehi behandelde zenuwen worden slechts een paar oude gedegenereerde vezelen aangetrolfen, terwijl in enkele vezels oni denbsp;kernen der Srhwa�nisehe srheeden een kleine zwarte hof is.

190. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart met bruine haan niet zwarte pooten, weegt 720 gr., gevoednbsp;als '187, begin der )iroef 22�2 99;

In de naar Mnrelii behandelde beu[izenuwen worden veie fraai gedegenereerde vezelen aangetrotfen.

191. nbsp;nbsp;nbsp;Hruine haan met zwarte veeren, w'ee.gt ti-lO gr., gevoed met gaba,nbsp;die 0[i de pasar gekocht is, begin der proef �22 2 99;

In de volgens Miirchi onderzochte zeiiuwen (n. isi'biad.) vele gedegenereerde vezelen.

192. nbsp;nbsp;nbsp;liruine baan met grijs en hruine balsveeren, weegt 7�20 gr., gevoed met gaba, begin der proel �2�2nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�2 99;

�21�4 � nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;790 �

4�5 is zeer zwak, motiliteitsstoornissen zijn wel aanwezig, maar kunnen ook wid gevolg van lichaamszwakte zijn.

304

193. Zwarte haan met bruine dekveeren en gele poolen, weegt 810 gr., gevoed met gaba, begin der proef 22�2 -99;

�194. Zwarte haan met geel- en zwarte kraag en staart, zwarte poolen, weegt 760 gr., gevoed met gaba, begin der proef 22 2�99;

195. nbsp;nbsp;nbsp;Grijsbonte kip, is ziek geworden door voeding met gekookte afgewerkte rijst; is zeer duidelijk verlamd, en krijgt nu per dag 8 gi'.nbsp;katjang hidjoe, waaruit do globulinen met 10 pet. keukenzoutoplossingnbsp;zijn uitgetrokken, bij die rijst; gewicht op 12�3�99 800 gr.

15�3 de katjang hidjoe moet met wat rijstmeel en glycerine tot eenc pillenmassa gemaakt worden om haar te kunnen ingeven.

196. nbsp;nbsp;nbsp;Bruin met zwarte kip, is door eten van gekookte afgewerkte rijstnbsp;ziek gew'orden; is vrij kaal.

28�3 sterk paretisch, krijgt rijst als te voren met 8 gr. katjang hidjoe waaruit de globulinen zijn verwijderd.

197. nbsp;nbsp;nbsp;Zwarte haan met grijs en zwarte kraag, witte vlerken en wittenbsp;poolen, weegt 550 gr., gevoed met gekookte afgewerkte rijst waaraannbsp;6 gr. katjang hidjoe is toegevoegd, uit welke de globulinen zijn verwijderd, begin der proef 21 -7 B9;

305

15� 8 zit ill elkaar, kan bijna niet �pstaan, is door de overijienbsp;kipjieii gewond in d(' lienjistreek;

In de naar Marchi onderzoclite zenuwen vele gedegenereerde vezelen niet groote invelinekloinpen.

198. (Irijs-bruinboiite kip, gevoed als 197, begin der proef �21�7�99; �2H�7 aan eene intereurrente ziekte gestorven.

199. Zwart-bruinboiite baan met geel zwa�'te pooten, weegt 655 gi-., eet vleesch, dat gedurende 2 uur op 1�20'' G verhit is, begin dernbsp;|iroef 21�7�99;

In de volgens Marchi onderzochte zenuwen vide vezels niet kleine zwa�'te inyelineholletjes in de mergsclieede; groote kloinpeu komennbsp;niet voor.

�200. tTrijs-met-zwartboute kip met witte pooten, weegt 630 gr., gevoed als 199, begin der jiroef �21-7 -99;

In de naar Ma-rchi onderzochte nervi radiates vele gedegenereerde vezelen; meestal kleine bolletjes, ook wel groote zwarte kloinpeu.

2�l. Kleine zwarte kiji, is ziek gewoi'den dooi� voeding met gekookte afgewerkte rijst en krijgt nu bij die rijst katjang hidjoe, waaruitnbsp;de eiwitstoffen zijn uitgetrokken.

�202. Zwarte kip, is minder sterk paretiscli dan �201 en wordt op de zelfde wijze gevoed.

8� 8 blijkt aan croupenze neus-en keelaandoening te lijden, opnbsp;��n oog conjunctivitis; proef gestaakt.

203. Zwa�rte haan met geel bonte kraag en witte pooten, wordt gevoed met 25 gr., gesteriliseerde katjang hidjoe en 30 gr. midksuiker per

306

24-'I�2 voortaan sleolits 15 gr. katjang liidjc.o ini 80 gr. melksniker. 28�I�1900 is duidelijk verlamd.

24�'1 kan niet meer staan, laat zijn vleugels hangen; om 12 uur gestorven, weegt 530 gr.

201. Zwarte kip met gele en oi'anje veeren en zwa�'te poolen, weegt 803 gr., gevoed als 203, begin der proef 30 8 -99;

205. Bruine kip met zwarten staai't en rose ponten, w(!egt 850 gr., gevoed als 208, begin der proef 80�8�99;

20(1. Zwartbruine kip met gde ponten, weegt 805 gi'., gevoed als 203. begin der proef 30�8�99;

In de volgens Marchi, onderzochte zenuwen worden in zeer vele vezelen kleine zwa�-te myeline-bollen aangetrolfen ter grootte van ' der doorsnede van een vezel; izi sommige vezels grootere.

207. Licht bi'uine baan met zwa�le staartveeren, weegt 74u gr., wordt gevoed met een mengsel van 25 gr. katjang liidjoe, die gedni�endenbsp;2 uur op 120quot; C. verhit is in stoom, en 80 gr. aardappelmeel (hiei'nbsp;bereid), begin dei' |)i'oef 30�8 - 99;

13�9 zit in elkaar met opstaande veei'eii, loopt weinig, �s avonds gestorven.

In de naar Marchi. bebandelde heiipzeniiwen vele gedegenereerde vezelen meestal in het eerste stadium, eenige in een ouder.

307

:208. B)'iii])-\vit.boi)to kip met zwarte staart en gele pooteii, weegt 620 gr., gevoed als 207, begin der proef 30 8- 99;

209. nbsp;nbsp;nbsp;Donker bruine ki[) met zwarte staartveei'en, weegt 320 gr., gevoednbsp;als 207, begin der proef 30�8�99;

In beide volgens Marc/ii onderzochte henpzennwim wor-den weinig gedegenereerde vezebm aangetroifen.

210. nbsp;nbsp;nbsp;JJonkerbruin-en-zwart-lijnbonte kip rnet geelzAvarte ponten, weegtnbsp;600 gr., gevoed als 207, begin dev proef 30�8 -99;

In de volgens Marchi behandelde nervi iscbiadici zeer vele gedegenereerde vezelen, met groote zwarte rnyelinebollen.

211. Bruin met zwarte. ki|) met zwarte pooten, weegt 600 gr., wordtnbsp;gevoed met gekookte afgewerkte rijst, waaraan 2 gr. koud bereidnbsp;extract uit katjang hidjoe is toegevoegd, begin der proef 8--9�99;

in lie naar Marchi behandelde nervi iscbiadici zijn zeer vele sterk gedegenereerde vezelen aan te toonen.

212. Bruin met zw�ai�h' kip met gi'ooten kam, weegt 810 gr., gevoednbsp;als 211, begin der proef 8�9�99;

In de beide heupzenuwen worden naar Marchi, vele sterk gedegenereerde vezelen aangetoond.

308

213. Zwni'tbruiuc. kip lui't liclite kraag, wergt (i2() gr., gevcx'd als 2'M liegiii (Ier proef 8�9�99:

14--9 zit ill (�Ikaai� met opge/.idte vecren, laat de vleugels liaiigeii. is eyaiiotisch.

214. Witte ki() met lialfbriiine vlerken, weegt 7lu gi'., gevoed als 211, begin der [iroef 8�9�99;

'1.0�9 loopt uiterst inoeielijk, nu en dan krampen. � l(gt; -9 ligt in zijn hok met telkens terugkeei-ende aanvallen vannbsp;opisthotonus, moet gevoerd worden.

In d(! naar Marc/ii bobandeldi' zenuwen vrij vele gedegenereerde ve-zebni meestal met nog kleine rnyelineklompen.

21.�. Wit-bruinbonte ki|), gevoed met gekookte afgewej'kte rijst, waarbij |ior dag ,� gr. nitgekookte katjang hidjoe, 5 gr. globulinen en 2 gr.nbsp;watei'ig ('xtraet van katjang hidjoe, begin der |gt;roef 29 -t) � �99:

210. flonte haan met zwarten staart, weegt 700 gr., wordt gevoed als 21.5, begin der jiroef 29- 9--�99:

217. Zwartbruine haan, weegt 070 gr., gevoed als 215, begin der |iro(�f 29- 9-�99;

0�-6-1900 loo|it nog goed, weegt 770 gr., voortaan alleen rijst 2�12 loopt nog goed, proef gestaakt.

218 Wit-zwart-bonte liaan, weegt 780 gr., gevoed als 215, begin der proef 29�9- �99;

309

'16�'I loopt mot iloii hiel op den rond; voort,'Uin 8 ar. katjang hiris bij gekookte afgewerkte rijst.

221. nbsp;nbsp;nbsp;VVit-met-zwarte haan, weegt l�OO gi�., gevoi'd met gekookte afgewerkte rijst, begin der )iroef 29�9�99;

7 nbsp;nbsp;nbsp;12 zit metnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;den loop op dennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;grond, vooi'taan 8 gr. katjang

222. nbsp;nbsp;nbsp;Zwart-withontenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;haan, weegt 820nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gr.,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gevoed als 221, begin der

229. Door algewerkti' rijst verlamde haan, krijgt dagelijks 8 gr. katjang hiris bij die rijst sedert 10 -12 �99;

224. nbsp;nbsp;nbsp;Bruine baan nnd. zwarte pooten,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;eetnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gekookte afgewerkte i-ijst

waaraan |ier dag nbsp;nbsp;nbsp;0,25 gr. kleurstofnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;uitnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;de roode rijst toegevoegd

In de naar Marehi hidiandelde zenuwen weinig maai� zeei- duidelijk gedegenereerde vezelen.

226. nbsp;nbsp;nbsp;Wit eu zwart gevlekte haan, weegt 760 gr., gevoed als 224, beginnbsp;der proef 13�2- 1900;

227. nbsp;nbsp;nbsp;Wit-zwarl-bruinboutc haan, weegt 560 gr., wordt gevoed als 224,nbsp;begin der proef 13�2�1900;

310

EENDEN.

. Orauwe eend is op het erf van Dr. Voiidkiim.v.n' ziek geworden. Zij ki'eeg daar overgebleven gekookte afgewerkte rijst uit de keuken.

In het midden van December 1896 wenl zij door Dr. V. aan het laboratorium afgestaan. Zij w-as toen reeds een paar maanden [la-retisch en had bijna geen stem.

Het pericardium bevatte geen vloeistof. In de nervi ischiadiri werden vele gedegenereerde vezelen gevonden.

2. Zwarte eend met groengelen snavel, weegt 1290 gr., gevoed metnbsp;gekookte afgewerkte rijst uit de hospitaalki'uken, begin der jiroefnbsp;16-12�96;

3. (Irijze eend met gele ponten, weegt 990 gr., gevoed als 2, beginnbsp;der proef 16�12�96;

4. nbsp;nbsp;nbsp;(Irijze eend met gele ponten en gelen snavel, weegt 1060 gr., gevoed als 2, begin der proef 30--12--96;

5. nbsp;nbsp;nbsp;Grijze eend met gele poolen en geelgroenen snavid, weegt 1120 gr.,nbsp;gevoed als 2, begin der proef 30�12�96;

In do nervi isehiadici naar Marehi zeer vele gedegenereerde veziden, in de nervi vagi slechts weinige.

DUIVEN.

1. nbsp;nbsp;nbsp;Tortel wordt gevoed met vleesch, dat driemaal met veel gede.stil-

leerd water gei�uimen tijd iiitgekookt werd, l)egin der jO�oef�T- 12.....97;

In de iiervi ischiadici, radiales (m in ��n vagns, die alle naar Marclii ondei�zocht werden, vers(dieidene dnndols met gedegenereerde vezelen in verschillende stadia.

In ��n nervns ischiadirns en in ��n radialis zeer vele gedegenei-eerde vezelen in alle stadia. De andere ischiadirns en radialis in alcoholnbsp;bewaard.

In de beide nervi ischiadici en radiales talrijke gedegenereei'de vezelen in alle stadia. In de beide vagi (nit de bmirt van het hart), die geheel onderzocht werden, slechts ��n gedegenereerde vezel.

4. nbsp;nbsp;nbsp;Tortel gevoed als 1, begin dei� pi'oef einde Decemhei� 97;

In de beide nervi ischiadici buitengewoon vele gedegenereerde vezelen; in de radiales vele gedegenereerde vezelen in alle stadi�n.

.5. Tortel is 27�4�98 ilood gevmiden in bet algemeene bok. was gevoed met gaba.

In de naai� Marrhi behandelde zenuwen wordt slechts hier en daar een heel enkele gedegenereerde vezel gevonden.

t). en 7. Deze tortels waren voor een proef met pepton-voeding bestemd, stierven echter reeds na vier of vijf dagen aan eene inter-currente ziekte.

Van f) wp.rdeii onderzocht n. ischiad. en ii. rad. dexter en n. med. sin. Enkele sedes'enereerde vezelen werden aangetrolTen, doch nietnbsp;noemenswaard iii xergelijkinn- met No. 1�.o;

Van 7 werden beide ischiadici en beide radiales ondei-zocht en slechts hiel' en daar een enkele gedegenereerde vezel gevonden; soms innbsp;een heel |ilnis|)raeparaat (t8 niM.) geen �en.

( rU li.f'l Welpnscliappelijt: Jaai'rentlag raii IipI Ijihoralcir'ntm voor Path. Atuilomir en Haclerlologie Ie Wellevreilen).

BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER TRYPANOSOMEN-ZIEKTEN, IN HET BIZONDER DIE, WELKE OP JAVA VOORKOMEN,

In den aanvang van Steel�s uitgebreid rapport over zijne onderzoekingen in zake surra treft men de volgende zinsnede aan: �It is not at all improbable that in the futurenbsp;�we shall find �Surra� t; king a place in veterinary sciencenbsp;�as one of the most serious diseases with which we havenbsp;to contend.�

Deze voorspelling, in 1885 door Steel geuit, blijkt, nu van verschillende zijden meer en meer mededeelingen over onderzoekingen op dit gebied w�rden openbaar gemaakt, volkomennbsp;bewaarheid te zijn.

Doch niet voor Surra alleen geldt het bovenstaande. Ook voor de baar verwante of op haar gelijkende Nagana ofnbsp;Tsetse-zieTcte. In den laatsten tijd is gebleken, dat ook boosaardige dekziekte tot dezelfde groep behoort.

In het vervolg zal men dus aan deze gansche groep door trypanosomen veroorzaakte ziekten, vooral voor den tropenveearts een grooter plaats in de veterinaire pathologie moeten toekennen.

Het is mijne bedoeling, in de volgende bladzijden niet alleen mijne eigen onderzoekingen naar ziekten door trypa-nosomen veroorzaakt mede te deelen, maar ook om datgene,nbsp;wat mij uit de literatuur over de trypanosomen en de doornbsp;deze veroorzaakte ziekten bekend is geworden nauwkeurignbsp;daarmede en onderling te vergelijken.

Het allereei-st werden de trypanosoinen in 1841 ontdekt door Valertiji in het bloed van forellen {SaJmo fario). Hijnbsp;�ag daarin 7�13 fx, lange spoelvormige lichaampjes, die zichnbsp;snel en levendig bewogen. Het volgend jaar gebeurde ietsnbsp;dergelijks bij kikvorschen door Gloge, Maijer en Gruby*nbsp;De tweede noemde zijne parasiet amoeba rotatoria, de laatstenbsp;gaf haar den naam van trypanosoma (trypanos = boor; soma =nbsp;lichaam) om liunne borende beweging. Deze geslachtsnaamnbsp;bleef, hoewel men haar nog menigmaal zou veranderen, tennbsp;slotte de meest gebruikelijke. Naar alle waarschijnlijkheidnbsp;werden soortgelijke parasieten reeds in 1845 door Grosnbsp;waargenomen bij rat, veldmuis en mol, en in 1850 doornbsp;Wedl bij vogels Hunne beschrijvingen echter laten te wen-schen over. In hetzelfde jaar werden de parasieten doornbsp;CiiA�SSAT in het bloed van ratten waargenomen.

Na eene pauze van ongeveer elf jaar hooren wij in 1861 weer eens iets over dergelijke parasieten-vormen, die door Ererth innbsp;den darm van vogels zouden zijn waargenomen. De verwantschap,nbsp;die hij tusschen deze en soortgelijke parasieten in het bloednbsp;van diezelfde dieren vermoedde, werd zeer betwijfeld. In 1870nbsp;beschreef Ray Larkaster nogmaals de trypanosomen van dennbsp;kikvorsch en dacht een nieuwen naam uit; Unclulariaranarum.

Zeven jaren later (1877) ontdekte Lewis te Bombay, Calcutta en Simla in het bloed van een tweetal rattensoorteh {mm rufescens en mus decumanus) mikroskopisch kleine 20�nbsp;30 y lange, doorschijnende, zeer fijne parasieten, die hij eerstnbsp;voor spirillen aanzag, doch naderhand als protozo�n herkende en om het bezit van hun geesel rekende tot de f,a-(jellaten. Ongeveer 29 �/,, der gevangen ratten bleken ze tenbsp;herbergen. Kert gaf deze parasieten den naam van Herpe-

tomonas Lewisii. Tot nu toe werden de trypanosomen onbetwist voor onschadelijk gehouden (').

Het was Dr. Griffith Evans, die het eerste de �Surm� aan de wetenschappelijke wereld bekend maakte, In 1880nbsp;den last bekomen hebbende om een onderzoek te doen naarnbsp;een sterfte onder de paarden in een district der Punjab,nbsp;stuitte hij op genoemde ziekte en bevond, dat ze in denbsp;Europeesche veeartsenijkundige wetenschap nog onbekend was.nbsp;De inboorlingen dier streken daarentegen kenden haar sindsnbsp;heugenis. Zijne bevindingen werden samengevat in een verslagnbsp;met bijlagen, dat naderhand als supplement in Steel�s gedruktnbsp;rapport werd opgenomen.

Ook werden ze openbaar gemaakt in ,,The Veter. Journ.� Londen 1881 � 1882 ('-j.

Evans opende de mededeeling zijner gegevens met eene verklaring van den naam Hurra en stelde voor dien voor-loopig te behouden. Plij vermeldde aangaande de geografischenbsp;verbreiding der ziekte, dat ze, te oordeelen naar de bekomennbsp;inlichtingen niet oostelijk van den Indus zou voorkomen,nbsp;doch ten westen daarvan zeer verbreid en vermoedelijk ooknbsp;in Perzi� te vinden was. De beschrijving der ziekte lijktnbsp;mij grootendeels zeer juist en slechts in enkele punten verschillen mijne bevindingen van de zijne.

In de bijlagen van het stuk vindt men de noodige aantee-keningen over de lichaamstemperatuur, den pols, de ademhaling^ en nu en dan over een onderzoek naar het albumengehaltenbsp;der urine. Ze betroffen een zevental gevallen van surra,nbsp;waarvan drie op natuurlijke wijze de ziekte verkregen, tweenbsp;door subcutiine injectie van virulent bloed en twee door hetnbsp;ingeven daarvan.

De ziektovorschijnsclen door hem genoemd zijn: een pro-dromium, dat gewoonlijk ongemerkt voorbij gaat, daarna vadsig zijn, onvaste gang, koorts, cene gele verkleuring der slijmvliezen. Later petechi�n in de gele of vuil geel gekleurde con-junctivae en membranae nietitantes; bij de merrie een geel-

( ) Uit verschillende referaten, voernanielijk: fj/s lioeiitatozoaires de Lf.VKUAN et I!l..VNCIIAIi|].

gekleurde mucosa van de vulva met duidelijke bloedingen; oedemateuse zwellingen aan de beencn; bij de merrie eennbsp;oedeem tusselien de voorbeonen, bij den hengst aan den koker:nbsp;de koorts verloopt intermitteerend. Onderwijl wordt het diernbsp;opvallend mager en zwak en dat wel niettegenstaande patientnbsp;meestal met smaak en goed vreet, doch vertoont het daarbijnbsp;een voorkeur voor gras. Het drinkt veel en urineert vaak.nbsp;Het dier ziet er ten slotte uit als een skelet, valt nu uitnbsp;zwakte neer en sterft onder convulsie symptomen; of patientnbsp;blijft eenige dagen krachteloos liggen om geleidelijk en haastnbsp;onmerkbaar te bezwijken.

Aan het cadaver kon hij geene noemenswaardige afwijkingen vinden. Evaxs overdreef in hooge mate de bezwaren, verbonden aan het doen eener sectie in heete klimaten. Hijnbsp;vatte zijne uitkomsten samen als volgend, dat na zorgvuldignbsp;nieren, lever, hart, longen, het slijmvlies van de maag ennbsp;darmen te hebben onderzoclit, hij bereid is te verklaren �thatnbsp;this disease is not characterised by any structural organicnbsp;change�; en voegde er bij ,,it is purely a disease of thenbsp;blood.� Het onderzoek schijnt ook mikroskopisch te hebbennbsp;plaats gehad.

Hij maakt slechts melding van de aanwezigheid van eene abnormale hoeveelheid helder sereus vocht in de peritoneaal-holte, een donsachtig lymphelaagje op het peritoneum, eennbsp;abnormale hoeveelheid vocht in de pleuraholte en bij ��nnbsp;geval een sterke uitzetting van den pericardiaal-zak door vocht.nbsp;Somtijds petechi�n op het davmslijmvlies, dat zelf min of meernbsp;geel gekleurd is, evenals het subperitoneale bindweefsel.

De cijfers, die Evans gaf betreffende de morbiditeit, zijn weinig waard, aangezien do voorwaarden waaronder de paarden op do verschillende posten verkeerden, niet daarbij vermeld staan en zij, zooals uit zijn rapport blijkt, nog al zeernbsp;verschillen.

Het gelukte hem door subeutane injectie van surraparasie-ten bevattend bloed bij gezonde individuen de ziekte over te planten. Hij achtte het daarom, ook naar de meening dernbsp;inboorlingen mogelijk, dat eene bepaalde soort vlieg, die innbsp;staat is de paarden z�� te steken, dat het bloed uit de wond

te voorschijn treedt, de ziekte somtijds overbrengt en vermeldde daarbij, dat, ter plaatse waar de surra het ergste heerschte,nbsp;ook veel vliegen voorkwamen. Desniettegenstaande beschouwde hij surra als niet contagieus of infectious in den gewonennbsp;zin en meende een bewijs daarvoor te zien in het feit, datnbsp;77 aangetaste paarden, die van Jutta naar Edwardesebadnbsp;werden gebracht, aldaar stierven zonder andere dieren tenbsp;hebben geinfecteerd.

Evans maakte ook melding van spontaan ziek geworden muildieren. Deze hadden dezelfde verschijnselen.

Eveneens was dit het geval met kameelen, die in hoofdzaak hetzelfde vertoonden. De eenige afwijking van belang bij het lijk zou eene abnorme hoeveelheid vocht in de buikholte en den pericardiaalzak zijn.

Volgens het meerendeel der ingewonnen berichten zouden runderen en ezels immuun zijn. Slechts ��ne mededeelingnbsp;van weinig waarde maakte melding van surra bij hoornvee.

Of honden op de natuurlijke wijze geinfecteerd kunnen worden wist hij niet; wel gelukte het hem ze kunstmatignbsp;ziek te maken.

Evans vond in het bloed der aan surra lijdende individuen bij tusschenpoozen eene bepaalde soort parasiet, die hij nietnbsp;rekende tot de bacteri�ngroep (i). Alhoewel hij in denbsp;beschrijving van de parasiet bewijst goed te kunnen waarnemen,nbsp;maakte hij toch geen melding van de unduleerende membraan.nbsp;Ook wordt vreemd genoeg als maatstaf voor grootte-bepalingnbsp;de breedte van witte bloedlichaampjes gebruikt.

Hij meende te hebben opgemerkt, dat de parasieten eene groote affiniteit tot de roode bloedlichaampjes v�rtoonen, dochnbsp;een contact met de witte schijnen te vermijden. Voorts kreegnbsp;hij den indruk, dat ze in staat waren aan de roode bloedlichaampjes te zuigen, deze mede te slepen en somtijds eennbsp;stuk er af te brokkelen. Zij bewegen zich meestal met hetnbsp;stompe einde voorwaarts. Waarschijnijk zouden zij het lichaamnbsp;schaden door hunne stofwisselingsproducten. Gedurende denbsp;ziekte ontstaat eene vermeerdering der leucocyten, tegen het

318

De voorwaarden, welke noodig zijn om de ziekte te doen hocrsclien, verdeelde hij in drie rubrieken : the proximate, cautienbsp;(onmiddellijke oorzaak), the remote cause (verwijderde oorzaak)nbsp;en the ultimate cause (bijkomende oorzaak).

Tot de eerste rekende hij de parasiet en trachtte in cene lange redeneering, uitgaande van zijn weinige, niet veelnbsp;betcekenende proeven, te bewijzen, dat ze do ziekte veroorzaaktenbsp;en niet als een gevolg daarvan zich tot in grooten getale innbsp;bet bloed vermeerderde.

Tot de tweede rubriek rekende hij al datgene, wat de ziekte in het individu brengt; b. v. do vlieg, indien dezenbsp;werkelijk de ziekte veroorzaakt. Evans scheen zeer huiverignbsp;zich hierover beslist uit te laten. Ook aarzelde hij het voedselnbsp;hiertoe te rekenen, niettegenstaande hij aannam, dat de parasiet,nbsp;al ware het ook in een andere gedaante, buiten het lichaamnbsp;in den vochtigen bodem, in stilstaande vijvers, enz. leeft ennbsp;zich vermeerdert. Het meest verdacht vond hij het vuilenbsp;drinkwater. Zijne proeven om de parasiet in het water tenbsp;kweeken, mislukten.

Tot de derde rubriek bracht hij atmospherische en apdere invloeden, die gunstig zouden werken op den groei vap lagerenbsp;organismen. Daarin zocht hij eeno verklaring voor de waarneming, dat natte jaren, voorafgegaan door droge, gunstignbsp;zouden zijn voor het heerschen der ziekte. Het stof dernbsp;uitgedroogde poelen zou zich in den drogen tijd met denbsp;hypothetische kiemen verspreiden. Do daarop volgende nattenbsp;tijd zou dan gunstig zijn voor hunne ontwikkeling.

De ziekte vertoonde zich volgens Evans gewoonlijk in Augustus en September, duurde voort tot Januari om dannbsp;te eindigen.

In het vervolg van dit stuk zal blijken, dat Evans door zijne onderzoekingen een in hoofdzaak juist begrip verkregennbsp;had van de ziekte. De infectie-modus en de ontwikkelings-

cyclus der parasiet bleven hem verborgen. Met menig onderzoeker na hem zou dat eveneens het geval zijn.

Naderhand werd surra door Evans nog menigmaal geconstateerd in verschillende streken van Engelsch-Indi�. Hij stelde Lewis in staat door het toezenden van een geinfecteerdennbsp;hond ook zijne parasieten te onderzoeken en te vergelijkennbsp;met die der ratten.

Deze laatste beweerde toen na vergelijking, dat beide parasieten wel na verwant, maar niet identisch waren. Dochnbsp;hij meende tevens, dat ze evenals bij de rat onschadelijk zoudennbsp;zijn voor de gezondheid en schreef het sterven van zijnnbsp;proefhond toe aan �distemper�� (Hondenziekte).

Bij dit dier was het verloop der ziekte bizonder chroniseh ( 4 maanden). Lewis zou waarschijnlijk tot andere gedachten gekomen zijn, indien hem de acute vorm in handennbsp;ware gevallen.

Naderhand (1884) verklaarde Lewis de surraparasieten voor identisch met die der ratten (').

Intusschen verschenen in 1881 van de hand van B. Koen en V. WiTTicii mededeelingen omtrent het voorkomen vannbsp;dergelijke parasieten bij hamsters.

De laatste zag ze voor spirillen aan. Ook Mitropiianow gaf in 1883 goede beschrijvingen van soortgelijke orga^nbsp;nismen bij donderaal {cobitis fossilis) en grondel {carassiusnbsp;vulgaris); hij doopte ze Haematomonas cobitis en carassii

Vier jaren na Evans, dus in 1884, kreeg Steel eene opdracht om in Burma een onderzoek te doen naar de oorzaak van eene sterfte onder de transportmuildieren van hetnbsp;Britsch-Indische leger (�).

Het bleek hem dat te Rangoon en Tanghoo eene ziekte heerschte veel gelijkende op de surra van Evans en teweeggebracht door een zelfde parasiet. Mocht hij in den beginne

(') Zie ref. L. Rabinowitscb on W. Kempner in sZeitsclirift f. Ilyg. uiid Infect. Kr. B. XXX, 1899. Report on surra, Lingard.

(^) Report of Veterinary Surgeon .1. 11. Steel A. V. 1). On his investigation into an obscure and fatal disease among army transportnbsp;mules in British Burma.

320

al geaarzeld hebben deze meening uit te spreken, naar gelang zijn onderzoek vorderde, werd het hem meer en meer duidelijknbsp;wel degelijk met surra te doen te hebben, maar in een doornbsp;onbekende invloeden afwijkenden vorm. Niettegenstaandenbsp;deze verklaring, vermeed hij zorgvuldig in zijn rapport hetnbsp;woord surra te gebruiken voor de oorzaak der sterfte tenbsp;Rangoon en Tafiglioo. Onpartijdig geoordeeld krijgt mennbsp;den indruk, dat de beide ziekten identisch zijn, doch diegenenbsp;waarmede Steel te doen h.ad, was van een veel intensievernbsp;verloop. De tegenstrijdigheden, die er volgens hem zoudennbsp;bestaan, zijn van onbeduidenden aard.

Steel zag m��r verschijnselen en beschreef ze nauwkeuriger. De meest merkwaardige der nieuwe symptomen, die hij opr.oemde, zijn wel: het ontstaan van oppervlakkige,nbsp;gemakkelijk genezende mucosa-defecten in den mond, dennbsp;neus, aan de vulva en eene zwelling van de mucosa dernbsp;schaamlippen, gepaard gaande met eene lichte uitvloeiing,nbsp;die aan de uitwendige opening opdroogt tot eene roodbruine massa.

Ook de lijkverschijnselen waren i�ijkelijker. Ik wil hier slechts als de voornaamste noemen de aanwezigheid van geelnbsp;gekleurde, gedegenereerde plekken en zweren in de mucosanbsp;der maag, welke laatste tot perforaties aanleiding geven ennbsp;eene vergroote, weeke milt.

Steel hechtte groot gewicht aan het bestaan van inter-mitteerende koorts, om den aard der ziekte te doorgronden. Doch mijns inziens ging hij te ver met regelmatig terugkee-rende perioden van zeven tot tien dagen aan te nemen. Innbsp;geene der door hem als voorbeeld gegeven curven is het mijnbsp;gelukt die regelmaat te ontdekken; integendeel zij bewijzennbsp;juist alle, dat er van een regel geen sprake is. Gelijktijdignbsp;met het rijzen en dalen der koortscurve, meende hij respectievelijk een verschijnen en verdwijnen van de parasieten tenbsp;kunnen constateercn. De icterische verkleuring en de pete-chi�n in de mucosa van het oog en van de vulva (in denbsp;laatste slechts zeer gering) bracht hij daarmede in verband.

Hij beschouwde de ziekte als een , relapsing fever�, en vergeleek haar meer speciaal met de �famine fever� van den

raensch. De parasieten zouden daar ook geen protozo�n zijn, zooals de eerste ontdekker beweerde, maar bacteri�n, namelijknbsp;spir�len. Heeten die van den mensch Spirochaeta Ohermeieri,nbsp;hij wenschto die der eqninen Spirochaeta Evansi te noemen.nbsp;EvA�fS echter wilde daarvan niets weten en bleef ze voornbsp;protozo�n houden.'

Steel beweerde verder, dat er verschillen zouden bestaan tusschen de parasieten van Evans en de zijne. Doch denbsp;verschillen zijn onbeduidend en berusten hoofdzakelijk opnbsp;eene andere opvatting van de bewegingen der organismen.

Hij was de eerste, die ze kleurde en meende juist in zulke objecten de overeenkomst met spirillen duidelijk te kunnennbsp;waarnemen. Niettegenstaande dat, aarzelde Steel ze volkomen identisch te verklaren en noemde ze daarom spirillo�den.nbsp;De chromocyten van het bloed vond Steel evenals Evansnbsp;veranderd; beider beschrijvingen verschillen echter onderling.

Hij slaagde er in de ziekte op gezonde individuen (waaronder ook honden en een aap) over te planten door subcutane injectie of het ingeven van virulent bloed. Toch geloofdenbsp;hij niet aan de infectieuse natuur, aangezien hem geenenbsp;gevallen bekend waren, waarbij de ziekte spontaan wasnbsp;overgegaan.

Een groot gedeelte van Steel�s rapport is gewijd aan het bespreken der oorzaken en invloeden, die de ziekte zou tenbsp;voorschijn roepen of wel haar ontstaan bevorderen, doch hetnbsp;gelukte hem niet daarin eenige klaarheid te brengen.

Vergelijken wij de publicaties van Evans en Steel, dan zien wij, dat de eerste het hoofdwerk verrichtte en de laatstenbsp;slechts de klinische en pathologiseh-anatomische kennis dernbsp;ziekte vermeerderde.

Gum (*) rapporteerde in 1886 over eene epizootic van surra onder de inlandsche paarden der grassnijders te Kohatnbsp;en meende, dat de parasieten meer van nematoden of rond-wormen weg hadden dan van spirillo�den.

In het zelfde jaar doelde Crooksiiank (') mede, dat uit oen vergelijkend onderzoek van de surra-parasieten en dergelijke organismen, gevonden in het bloed van ratten in Londen, beide morphologiscli identisch bleken te zijn en evenzoonbsp;de parasieten door Mitropiiarovv beschreven. Die der surranbsp;werden door Crookshank bestudeerd aan praeparaten, hemnbsp;door Evans toegezonden. De eerste twijfelde aan hunnbsp;pathogeen karakter en noemde ze Trichomonas Evansi.

Wij zien alzoo, dat tot nu toe een tweetal onderzoekers met hunne overtuiging omtrent de schadelijkheid der trypa-nosomen, speciaal bij surra, vierkant tegenover de meeningnbsp;staat van verschillende andere, waaronder personen van naam.nbsp;Het is dus begrijpelijk, dat niet een ieder de aetiologischenbsp;beteekenis der trypanosomen bij surra onmiddellijk erkende.

N�ttall en Steel constateerden in 1887 te Meerut wederom eene uitbraak van surra onder paarden en muilezels.nbsp;De parasiet werd aangetoond. Een 7 tal paarden echter, dienbsp;nagenoeg de zelfde surra-verschijnselen vertoonden, herstelden.nbsp;Of de parasiet bij deze dieren ook gevonden werd, staat innbsp;het referaat niet vermeld, zoodat het best mogelijk is, dat.nbsp;men hier te doen had met een geval van zoogenoemdenbsp;�Bilious-fever�, waarvan reeds gewag wordt gemaakt innbsp;Evans eerste rapport.

Vandijk Carter (�) trachtte door proefentingen met de trypanosomen der rat uit te maken of die parasieten en die dernbsp;surra identisch zijn. Reeds Evans gaf in voormeld rapportnbsp;de wenschelijkheid te kennen eerstbedoelde trypanosomennbsp;bij het paard te enten, doch eerst Steel, door Vandijk Carter daartoe aangezocht en in de gelegenheid gesteld, voerdenbsp;dit in 1885 uit. In 1887 werd door den laatste de uitslagnbsp;der proefentingen openbaar gemaakt. De eerste serie proefdieren bestond uit ratten, honden, katten en apen, die allenbsp;subcutaan ge�nt werden. Bij alle was het resultaat negatief.

(�) Rabinowitsch, Kompner; Ueber Blutparasieten Zeitschr. f. llyg. mid Infect. Bd. XXX, 1899.nbsp;Thiovarzt: 1888; rcf.

Vervolgens entte Vandijk Cart�:r een konijn en een aap intra-peritoneaal. Het eerste dier vertoonde geene parasieten in het bloed, het tweede weinige op den tweeden dag, 18 uurnbsp;na de enting en op don derden dag. Steel entte 4 paardennbsp;met een weinig bloed, vermengd met water, 3 subcutaannbsp;en 1 intra-jugulair. De suboutaan ge�nte dieren vertoondennbsp;sleehts eene locale reactie, met lichte temperatuur schommeling, overigens niets.

B�rke heeft gedurende de jaren 1887 tot 1897 en misschien ook later, veel over surra geschreven. In originali is mijnbsp;slechts bekend een stukje in The Journal of Comparativenbsp;Medecme and Surgery, 1887, getiteld �Surra or progressivenbsp;Anaemiaquot;, waarin schrijver de Britscli-Indische veeartsennbsp;wenscht voortelichten van welk standpunt zij de surranbsp;hadden te beschouwen. De parasieten zouden waarschijnlijknbsp;als een gevolg der ziekte in grooten getale in het bloed verschijnen. Naderhand veranderde hij van inzicht. Het overigenbsp;door hem geschrevene heb ik hoofdzakelijk uit de Jahreshe-richte van Ellesberger en Scir�TZ leeren kennen en geefnbsp;hieronder het r�sum�.

Hij begon met surra gelijk te stellen met pernicieuse anaemic van mensch en dier, het pathogeen karakter der parasieten betwijfelende. Later, in 1892, meende hij de ziekte als malaria te mogen opvatten (i) en vond in 1897, dat daaraannbsp;niet meer was te twijfelen (-). Pease (-) bestreed dit, wantnbsp;noch de curve der temperatuur, noch de parasieten zoudennbsp;overeenkomen. Burke beschouwde dus in dien tijd en misschien reeds vroeger, de parasieten wel als pathogeen. Ooknbsp;beweerde hij in 1892 (9, dat surra niet werd verkregen doornbsp;een miasma uit den bodem, maar door eene infectie met denbsp;faecali�n der dieren. De ziekte kon ontstaan door een ino-culeering daarmede. Verder dacht B�rke in 1888 (J) datnbsp;surra door ratten zou kunnen worden verbreid, in 1889 O ^{1 2}

(') .Talirosborichte Elliuibergi'r Sch�tz 1892. (�-)nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1897.

C) nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;')nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1888.

nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;')nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1889.

ontkent hij dat weer ten sterkste en meent het heerschen der ziekte met Noorde- en Noordwestewinden in verband te moeten brengen.

Wij zijn, zonder het goede begrip van de opeenvolging der publicaties van andere onderzoekers te zullen schaden, dennbsp;tijd vooruitgeloopen om het door Burke geschrevene in eensnbsp;af te doen. Doch keeren wij thans terug tot 1888.

In (^) dat jaar verscheen in het Recue�l de M�decine v�t�rinaire eene verhandeling over surra, die niets nieuws mededeelde en slechts ten doel scheen te hebben, de ziekte in ruimeren kring bekend te maken. De schrijver schijnt voornamelijk uit Steel�s rapport geput te hebben; hij gaf diensnbsp;beschrijving en opvattingen weer {-).

Kort daarna werd in het aan bovengenoemd Reciieil toegevoegde Bulletin de la Soci�t� centrale een memorie van Blakchard besproken. Deze zag in Tonkin, evenals zijnnbsp;voorganger Lascaux in Senegal, onder de uit Frankrijk ge-importeerde muilezels eene ziekte optreden, die, te oordeelennbsp;naar de beschrijving, veel overeenkomst vertoonde met denbsp;surra in Britsch-Indi�. Maar de verschijnselen waren veelnbsp;intensiever. Bij de autopsie vond hij onder andere eene ver-weeking van hersenen en ruggemerg en brooze beenderen, dochnbsp;maakte geen gewag van maagzweren of genitaal-aandoeningen.

In het bloed werden aaltjes gevonden, op surra-parasieten gelijkende organismen. Voorts zou gedurende de ziekte eenenbsp;vermeerdering van het aantal leucocyten plaats vinden, dochnbsp;over eene verandering der chromocyten wordt niet gesproken.nbsp;Hij noemde de ziekte dan oq]s. pernicieme anaemie, ma.a,rnbsp;gaf ze den naam van moeras anaemie. Van een intectieusnbsp;karakter bleek den schrijver niets. China-tinctuur zounbsp;eenige gunstige werking uitoefenen.

(�) De publicatie van DuruY over malaria bij paarden in Senegambiigt; kan misschien voor een deel betrekking hebben op surra of een soortgelijke ziekte.

De vermelde genezen gevallen zullen hoogst waarschijnlijk daartoe niet behooren.

verschillende vormen der trypanosomen bij de lagere en die der hoogere dieren. Zijne onderzoekingen dienaangaande werden van 1886� 1889 openbaar gemaakt. Hij gaf uitvoerigenbsp;beschrijvingen en afbeeldingen van de verschillende gedaanten waaronder de parasieten in het bloed verschijnen en wistnbsp;ook een ontwikkelingscyclus onder het mikroskoop na tenbsp;speuren. De parasieten der vogels beschouwde hij als eenenbsp;afzonderlijke soort: Trypanosoma avium sanguinis, en veronderstelde, dat deze van het moederdier bij de nesthokkersnbsp;op het jong overgaan. De verschillende tj'pen van de parasieten in het bloed van kikvorsch en visch zouden de hoogstnbsp;ontwikkelde vormen zijn der trypanosomen van rat en hamster.nbsp;Deze laatste noemde hij Trypanomonas. Bij jonge vogelsnbsp;vond liij de jonge parasieten in grooten getale in het beenmerg, de milt en de nieren; bij kikvorschen en visschen voornamelijk in de nieren en wel gelijkende op die der zoogdieren.

Chai.achnikow (') verrichtte ongeveer ter zelfder tijd een dergelijk onderzoek. Hij beschouwde de verschillende typennbsp;bij kikvorschen en visschen als vari�teiten. Ook hem ontgingen de ontwikkelingsvormen niet. Het gelukte hem denbsp;parasieten in liondeserum te kweeken. Do jonge parasietennbsp;waren veelal in overvloed in de nieren te vinden en gelekennbsp;dan op die der ratten en hamsters.

In 1892 verscheen in Journ. de m�d. de Bordeaux {-) ceno mededceling aangaande de ontdekking cener ziekte bij konijnen veroorzaakt door trypanosomen De ontdekkers warennbsp;JoLTET en Nabias.

In Engelsch-Indi� heeft men de noodzakelijkheid, om eene zoo schadelijke ziekte als surra nader to leeren kennen ennbsp;eene geneeswijze te zoeken, reeds lang gevoeld en ten uitvoernbsp;gebracht. Alfreu Lirgard werd daarmede belast. Zijn innbsp;1893 verschenen publicaties, een omvangrijk rapport met uitgebreide protocollen, bevat, behalve een kort overzicht vannbsp;de historie en de geographische verbreiding der ziekte, eenenbsp;uitvoerige beschrijving der symptomen en lijkverarderingen.

eene bespreking van de mogelijke aetiologische factoren en het infectieus vermogen van verschillende lichaamsvochten,nbsp;benevens eene nauwkeurige mededeeling van de proefnemingen om surra te genezen.

Uit het historische gedeelte werd het voornaamste boven naar de data ingelascbt, hier zij nog gemeld, dat nog eennbsp;rapport werd opgenomen van Kimmington, managing directornbsp;of the Bombay Tramway Co., betreffende het uitbreken vannbsp;surra in de stallen ]der maatschappij in November en Decembernbsp;1888. Dit I�apport is in zooverre merkwaardig, als daarinnbsp;het eerst de meening werd uitgesproken dat het door rattennbsp;en bandicots-faeces bevuilde voedsel de ziekte veroorzakennbsp;zou, een meening waarop Lingard naderhand ingaat.

In de beschrijving der ziekte werd geen bepaald koortstype aangenomen (vergel. Steel), maar wel een latente periode, paroxismen en intermissies, naarmate de al of niet aanwezigheid der parasieten in het bloed, wat gepaard zou gaannbsp;respectievelijk met eene verergering of vermindering dernbsp;symptomen.

Lingard beschreef uitvoerig de urticaria-versehijnselen, waarvan tot heden weinig gewag werd gemaakt. Bij zijnenbsp;pogingen om surra te genezen, beproefde hij o. a het serumnbsp;van hevig aangetaste dieren en van een genezen dier (rund),nbsp;doch zonder succes. Tal van geneesmiddelen werden aangewend, maar vruchteloos. Arsenicum echter scheen eennbsp;krachtig dcstrueerenden invloed op de parasieten in het bloednbsp;te kunnen uitoefenen. Het middel werd als preventivumnbsp;aanbevolen.

In de volgende jaren 1894 en 1895 verschenen achtereenvolgens een tweetal �summary of further report on surra�, waarin Lingard beknopte mededcelingen deed van de uitkomsten zijner verdere onderzoekingen. Deze hadden nietnbsp;alleen betrekking op de trypanosomen der eigenlijke surra,nbsp;maar ook op die van andere spontaan ge�nfecteerde dieren.nbsp;Dat alles werd met den naam van surra betiteld en naar denbsp;diersoort gesproken van ratsurra, dogsurra enz. In zooverre hetnbsp;direct de surra der paarden aangaat, treft men het volgendenbsp;aan: beschrijvingen van nieuwe enzo�tie�n in Britsch-Indi�,

327

waaronder bij kameelen en vermoedelijk bij olifanten; den uitslag van de voortzetting der genezingsproeven, waaruit hetnbsp;nuttig effect van de arsenicum-behandeling blijkt; voorschriftennbsp;tot toepassing van het middel; voorschriften tot voorkomingnbsp;eu beteugeling der ziekte.

Voorts deelt Lingard mede, dat het reeds vroeger gemelde genezen rund, waarvan de geneeskracht van het serum te vergeefs beproefd werd, voor herentingen onvatbaar bleek. Hijnbsp;nam verder waar den overgang van de parasiet van eenenbsp;zoogende koe op het kalf, terwijl in de melk niets abnormsnbsp;kon worden aangetoond.

Bij honden werd in 1893 te Bombay eene spontane uitbraak van surra waargenomen, die deze dieren hoogst waarschijnlijk op eene jachtpartij op vossen, hyena�s en jakhalzen hadden opgeloopen. Het volgend jaar herhaalde zich het geval. De trypanosomen waren op paarden over tenbsp;enten.

Aangaande die parasieten bij de ratten (mus decumanus), vindt men opgaven betreffende de frequentie waarmede zij innbsp;bedoelde dieren voorkomen; na het vallen van de regens wordtnbsp;het aantal ge�nfecteerde ratten grooter. Foetus in besmettenbsp;moeders zijn vrij van trypanosomen. Bij 12 paarden geluktenbsp;het 4 maal de parasieten over te enten. Na eene langenbsp;latente periode van 13 tot 63 dagen, gedurende welke geenenbsp;parasieten te vinden waren, zouden deze in het bloed verschijnennbsp;en eene kortstondige ziekte van 2 tot 5 dagen veroorzaken,'nbsp;vvaarna dc dood volgt. De niet ge�nfeeteei�de paarden blekennbsp;toch hoogst gevoelig voor surra te zijn.

Ook andere dieren waren gevoelig voor ratten-trypanosomen, zooals runderen, apen en veldratten. Bij konijnen, katten,nbsp;honden, ezels en caviae gelukte de enting niet. Daarentegennbsp;waren zij wel gevoelig voor de parasiet, die eenmaal eenenbsp;passage door het paard had gemaakt.

Infectie-proeven met uitwerpselen van. ge�nfecteerde ratten en bandicots slaagden niet in eene streelr, waar de surra niet enzo�tisch voorkwam, gedeeltelijk wel na eene langenbsp;voortzetting der proef in eene streek waar dat wel hetnbsp;geval was.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.

328

Bij bandicots (Mus (Neisokia) giganteus) waren de trypano-somen meestal absent bij de volwassen dieren en geraakkelij-ker te vinden bij de halfwassen en jonge dieren. De vormen der parasieten verschilden echter onderling, doch Lisgard gelooft, dat zij toch tot de zelfde soort behooren. Foetus bleven eveneens van eene infectie verschoond, Caviae ennbsp;konijnen bleken gevoelig, indien zij dagelijks met groote quan-titeiten van ge�nfecteerd bloed, afkomstig van halfwassen dieren, werden ge�nt. Een ezel, herhaaldelijk ge�nfecteerd metnbsp;trypanosomen houdend bloed, vertoonde slechts even parasieten en stierf dennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dag. Entproeven met trypanoso

Uit het bovenstaande blijkt dat Lisgard genegen schijnt alle trypanosomen voor identisch te houden, of wel ze voornbsp;na aan elkander verwant te achten. Merkwaardig zijn vooralnbsp;zijne proeven, waarbij do trypanosomen der ratten en bandicots palhogeen blijken te kunnen zijn voor andere dieren.nbsp;De uitkomsten verschillen hierdoor ten zeerste van die vannbsp;VAN Duke Canter, wien het zelfs niet gelukte ze op veldratten over te brengen.

Sinds dezen tijd kan men rekenen, dat het ongeloof aan de schadelijkheid der trypanosomen verdwenen is. Evans, Steelnbsp;en Lingard zochten de infectiebron in het water of voedselnbsp;en wel tegen de volksmecning in, die voornamelijk vliegennbsp;daarvan beschuldigden. Wij zullen spoedig zien hoe veelnbsp;waarschijnlijker de laatste opvatting is.

Zoo was het ongeveer met het surra vraagstuk gesteld, toen Bruce in 1894, onafhankelijk van bovengenoemde schrijvers,nbsp;een trypanosoma vond als oorzaak van een sedert lang zeernbsp;gevreesde ziekte in Zuid Afrika, nl. do Tsetse-ziekte en tegelijknbsp;aan het licht bracht op welke wijze de parasiet \an dier totnbsp;dier word overgeplanL

Reeds Livingstone (') kende deze ziekte in 1857. Hij leed door haar groote schade en meende, dat een bepaaldenbsp;vliegensoort de ziekte veroorzaakte door het injicieeren van

(') . Sammelreferat v. nbsp;nbsp;nbsp;llyg. Rundschau 1899.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;- Report on

329

een gift. Een reeks van onderzoekers hield zich tot 1890 toe bezig met de verdachte vlieg, beschreef haar en onderzochtnbsp;hare giftigheid. De vlieg op zich zelf bleek onschadelijk, dochnbsp;waarschijnlijk zou zij eene infectiestof, misschien wel miltvuurnbsp;op gezonde individuen overbrengen.

Bk�cb bracht de natuurlijke wijze van infectie eener dergelijke ziekte tot klaarheid. Belast met eene opdracht de Tsetse-Fly disease in Zoeloeland te onderzoeken gaf hij denbsp;uitkomsten over de eerste drie maanden in het Preliminarynbsp;lieport: Tsetse-Fly Disease 1895 en bracht ongeveer een jaarnbsp;later een uitgebreider verslag uit in een Further Report onnbsp;the Tsetse-Fly Disease or Nagana in Zididand, eerst gedruktnbsp;in den aanvang van 1897 (').

Het terrein voor zijn onderzoek was eene breede, lage kuststrook, oostelijk van het Lebombo gebergte, ten zuiden van Lorenzo Marquez, tusschen de rivieren Pongola en Alkusi,nbsp;waarin de ziekte, door de inboorlingen Nagana genoemd, heerschtenbsp;en de Tsetse-vlieg talrijk voorkwam. Om de laatste redennbsp;werd die streek een Fly-Country genoemd. Het station,nbsp;waar hij zich vestigde, Ubombo, gelegen op den top vannbsp;een der heuvels, was daarvan bevrijd en de ziekte aldaarnbsp;niet iuheemsch. Hij had dus slechts van daar af tenbsp;dalen naar de vlakte, om midden in het besmette land te zijn.

Bij zijn onderzoek liet Br�ce zich door een tweetal heer-schende mecningeri omtrent het ontstaan der ziekte leiden, nl. ten eerste, dat de ziekte door den beet van de Tsetse-vlieg zou worden veroorzaakt, ten allen tijde algemeen erkendnbsp;door het Europeesche gedeelte der bevolking; ten tweede,nbsp;dat het beersehen ervan verband zou houden met de aanwe-van groot wild in de streek, een bewering der

(') Dodi' wolwillondc tusscUeukoiust van den Directeur van Ouderwijs, Eeredienst cn Nijvcidieid werden deze belangrijke rapporten, die niet in don handel zijn, hij hot Engelsche Consulaat voor het Laboratorium aangevraagd, waarvoor dit zijn Hoog Edolgestreiige gi�ootennbsp;dank verschuldigd is.

dat de tsetse-vlieg op zich zelve onschadelijk is; ook door anderen reeds bewezen.

2 '. dat ze schadelijk wordt, wanneer ze te voren het bloed van een aangetast dier heeft gezogen.

3�. dat gezonde dieren, door muilkorven buiten staat gesteld om te vreten of te drinken, in eene ge�nfecteerde streeknbsp;eenige weinige uren bloot gesteld aan de steken dernbsp;vlieg, de ziekte kregen.

dat de tsetse-vlieg uit de ge�nfecteerde streek in een gezonde overgebracht door hare steken de ziekte kan veroorzaken.

Voorts bewees Bruce dat draadjes wol, met try panosomen bevattend bloed gedrenkt en daarna gedroogd, na 12 uurnbsp;nog infectieus waren, na 24 uren werd de uitslag dubieus,nbsp;na 48 uren was van infectie geen sprake meer. In vochtigennbsp;toestand bewaard bloed kon de ziekte nog na 24 uur veroorzaken, evenzoo na 48, 72, 96 uren. Zeven dagen oud bloednbsp;was ongevaarlijk. Proeven met de vliegen genomen toondennbsp;aan, dat deze, na 48 uur te voren infectieus bloed te hebbennbsp;gezogen, de ziekte door hunne steken nog konden overbrengen.nbsp;Na 48 uur waren dan ook levende trypanosomen in dennbsp;snuit van het dier te vinden, terwijl ze na 48 uren in levendennbsp;toestand in de maag konden worden aangetroffen.

Bruce geeft eene duidelijke beschrijving met mooie platen van de vlieg en verhaalt haar levenswijze, gewoonten ennbsp;ontwikkelingscyclus.

De parasiet der ziekte, vaak bij massa�s in het bloed der zieke dieren te vinden, gelijkt zeer veel op de trypanosoma der surra. Lirgard zelf kon aan de hem toegezondennbsp;praeparaten geen verschil opmerken. Toch geloofde dezenbsp;niet, dat de beide ziekten identisch waren, daar die in Britsch-Indi� geen runderen zou dooden en die uit Zuid-Afrika wel.nbsp;Bij de gevallen in de Pundjab, waarbij hij gedurende December 1895 het tegendeel had waargenomen, schreef hij denbsp;oorzaak van den dood voornamelijk aan de koude toe. Brucenbsp;meende, dat de parasieten in hond, paard en koe eenigszinsnbsp;van vorm veranderden.

331

Toen eenmaal de mogelijkheid van eene infectie door de vlieg was vastgesteld, besloot hij nader te onderzoeken of innbsp;het bloed van het wild, waarop de vliegen ook aasden, denbsp;schadelijke trypanosomen huisden. Daartoe werd het bloednbsp;van 55 dieren bij honden subcutaan ingespoten. Negen maalnbsp;viel de proef positief uit, nl. met 3 wilde beesten, 3 koedoes,nbsp;1 buffel (*), 1 boschbok en 1 hyena. Thans was het hemnbsp;duidelijk, waarom de Tsetse-vliegen in een eenmaal ge�nfecteerde streek schadelijk zijn. Het wild zelf scheen ondernbsp;de infectie betrekkelijk weinig te lijden. Toch stierven zijnbsp;somtijds waarschijnlijk daaraan, te oordeelen naar enkelenbsp;vermagerde cadavers, welke hij aan trof.

De omschrijving der ziekte, bij paarden, ezels, runderen en honden, welke ook spontaan (d. w. z. door tusschenkomstnbsp;der vliegen) worden ge�nfecteerd, gelijkt veel op die vannbsp;surra. Ook de lijkverschijnselen komen overeen. Uitvoerigernbsp;zal ik hierop later dienen terug te komen.

Ook bij Nagana bleek het bleed nog infectieus te zijn, wanneer mikroskopisch daarin geene parasieten meer kondennbsp;worden aangctroffen. De arsenigzunr-therapie volgens Liijgakd,nbsp;doch gewijzigd toegepast, vertraagde wel het ziekteverloopnbsp;en deed spoedig de parasieten uit het bloed verdwijnen, maarnbsp;bracht geene genezing tot stand. Ook preventief was hetnbsp;middel van weinig waarde.

De Tsetse-ziekte of Nagana zou volgens een ingenieur, die gelegenheid had de ziekte te leeren kennen, overeenkomennbsp;met La mouclie uit de Congo-streken.

Vergelijken wij nu datgene, wat Bruce over Nagana aan het licht heeft weten te brengen, met dat wat tal van onderzoekers te zamen hebben kunnen produceeren over surra,nbsp;dan moet ons opvallen, hoe hij de laatsten eene groote schrede voor was. Hij ontdekte niet alleen het Nagana-virus, denbsp;trypanosoma, maar wist ook te bewijzen op wat wijze datnbsp;virus in het lichaam wordt gebracht (door de vlieg). En

(') Ik geloof niet, dat met Buffel (Bu/falo) een karb�iiwensoort wordt bedoeld.

Wat van het meeste belang is, waar die vlieg hoogst Waarschijnlijk. zijn smetstof opdeed (het wild).

Zijn arbeid werd echter belangrijk verlicht door de in het oog vallende wijze, waai�op de vliegen het vee infecteerden,nbsp;zoodat men reeds v��r Beuce tot de overtuiging kwam, datnbsp;hun steek schadelijk .was. Eveneens door het geloof dernbsp;inboorlingen aangaande het verband tusschen het verdwijnennbsp;van het wild en de ziekte.

Daarlatende of Surra en Nagana identisch zijn of niet, zien wij door de vondst van Beuce het gebied, waar schadelijke trypanosomen zouden voorkomen, belangrijk uitgebreid,nbsp;daar heel Centraal- en Zuid-Afrika er toe gerekend mogennbsp;worden.

Nadat het eerste gedeelte van Be�Ce�s rapport was bekend geworden, verscheen in den aan vang van het jaar 1896 in dennbsp;Recueil de M�decine V�t�rinaiee een referaatje van eeuenbsp;mededeeling betreffende trypanosomen bij een rund in Algiers.nbsp;D^. Legeain constateerde namelijk bij een geslacht rundnbsp;(een mager en anaemisch dier) aan het abattoir te Bougie (�)nbsp;de aanwezigheid van bedoelde parasieten.

In dat artikeltje worden voorts de Fransche v�t�rinairen opgewekt tot het doen van dergelijke onderzoekingen, welkenbsp;waarschijnlijk er toe zouden kunnen leiden de oorzaak opnbsp;te sporen der pernicieuse anaemie bij de dieren in de Afri-kaansche koloni�n.

Als antwoord op deze aanmoediging verschijnt kort daarop in het zelfde tijdschrift eene mededeeling van Chauveat, datnbsp;hij reeds in 1892 bij een zeer anaemisch paard in Algiei�snbsp;trypanosomen ontdekt had, gelijkende op de parasieten vannbsp;Evans. liet bedoelde paard leed in hoogen graad aan anaemie en stierf spoedig na ter behandeling te zijn opgenomen.nbsp;Het bloed van het gestorven dier bevatte 60 ^ lange, op trypanosomen gelijkende organismen (bij surra slechts 20�30), welkenbsp;zich levendig bewogen. Te oordeelen naar de verdere beschrijving van Chauveat gelijkt de parasiet in gedaante op

(') Boug-ie, aan do Middellandschc-Zee in Afgier,gelegen, wordt door I.i.NG.vnn verliecrdelijk in Zuid-Franki�ijk gei)laatst.

die van Evans, doch vertoont ook belangrijke verschillen, welke wij later nauwkeuriger zullen aangeven. De schrijvernbsp;deelt verder mede, dat in het noorden van Algiers een ziektenbsp;onder paarden en runderen voorkwam, die veel gelijkenisnbsp;vertoonde met de Nagana van Bruce. De Ts�ts�-vlieg wasnbsp;daar onbekend.

In dat zelfde jaar 1896 maakte Rouget (�) den uitslag zijner onderzoekingen bekend betreffende eene trypanosoma-soort,nbsp;twee jaren te voren ontdekt bij een paard lijdende aannbsp;dourine.

Hij gaf eene goede beschrijving van de parasiet en beweerde dat, hoewel morphologisch gelijkende op die door Evansnbsp;bij paarden, muilezels en kameelen, door Lewis en doornbsp;CiiA LACHNIKOW bij ratten gevonden, verschillende biologischenbsp;kenmerken daarentegen niet overeenstemden. Zijne pogingennbsp;om de trypanosoma in verschillende sera, humor aquaeus,nbsp;ui�ine fe kweeken, mislukten.

Koudbloedige dieren en vogels waren ongevoelig voor eene infectie met bloed. De eerste ook wanneer zij bij een hoogenbsp;temperatuur werden bewaard. Evenzoo ongevoelig warennbsp;vleermuizen en cavia�s. Kanaalratten konden slechts somtijdsnbsp;geinfecteerd viorden, enkele hiervan stierven, bij de overigennbsp;verdwenen de parasieten weder uit het bloed.

Gevoelig daarentegen waren witte en grijze muizen, witte ratten, konijnen en honden. Zij werden ziek en stierven alle.

Door de overentingen verloor de parasiet hare eigenschappen niet. Geringe, oppervlakkige wonden zouden voldoende zijn om eene infectie te veroorzaken. Zekerder was eenenbsp;subcutane, intra-veneuse of intra-peritoneale enting. De beidenbsp;laatsten bespoedigden de verbreiding der parasieten in hetnbsp;lichaam en het intreden van den dood. De verbreiding dernbsp;parasieten in het lichaam geschiedde sneller naarmate meernbsp;werd inge�nt. Een druppel infectieus bloed in den conjunc-tivaalzak gebracht, zou voldoende zijn om eene infectie teweeg te brengen. Voorts geloofde hij ��nmaal bij een paarnbsp;konijnen de ziekte door den co�tus te hebben zien overgaan.

In sperma van geinfeeteerde marmotjes gelukte het parasieten te vinden. Door voorzichtige toediening van virulent materiaal als voedsel wordt de ziekte niet overgebracht.

Eouget beweerde, dat er verband zou bestaan tusschen den duur der ziekte en het gewicht en volume der dieren.nbsp;De ziekte eindigde echter steeds doodelijk, uitgezonderd bijnbsp;rioolratten. Acht tot tien uur na het sterven bevat het cadaver geen parasieten meer. Het dooden der proefdierennbsp;met lichtgas of chloroform oefende geen invloed uit op denbsp;trypanosomen in het bloed. Het moederdier infecteerde haarnbsp;foetus niet.

De verschijnselen der ziekte verschilden naar gelang der diersoort. Bij het konijn ontstond onder anderen bij eenenbsp;enting aan het oor een sterk oedeem van dat orgaan metnbsp;thrombose der venae. Opmerkelijk echter waren bij konijnen en honden het medelijden van het genitaal-apparaat (').nbsp;Eo�get spreekt het vermoeden uit dat, wegens de overeenkomst tusschen de verschijnselen bij Dourine en bij de ziektenbsp;zijner proefdieren, de eerste waarschijnlijk in oorzakelijknbsp;verband zou staan met de trypanosomen. Hij had nog geenenbsp;proeven op paarden kunnen nemen.

Preventieve inspuitingen met het serum van zwaar zieke konijnen en honden, op het punt om cachectisch te succom-beeren, zouden bij witte muizen succes gehad hebben. Denbsp;toediening ervan, nadat reeds parasieten in het bloed te vin

geheel onwerkzaam. Het verwondert mij dat Eouget nergens gewag maakt van Bruce�s parasiet bij Nagana.

In 1898 verschenen E. Koch�s �Eeise-Berichte�, een werkje bevattende rapporten aan de Duitsche Eegeering toegezonden, ten einde deze op do hoogte te houden van zijne onderzoekingen aangaande de tropische infeclie-ziekten bij menschnbsp;en dier.

Koch deelt mede, dat na de veepest-epizo�tie, die uit de Somalilanden over het Duitsche gebied naar het Zuiden van

Afrika trok, de veestapel in het binnenland zich weer hersteld had, doch in de kuststreken niet, alhoewel het Duitsche Gouvernement opnieuw vee importeerde. In die strekennbsp;kwamen nog herhaaldelijk epizo�ti�n voor, die de uitbreidingnbsp;van den veestapel verhinderden. Men wist omtrent dienbsp;ziekten niets: noch ol er ��n of meerdere heerschten, nochnbsp;of ze aan de kusten ontstonden of uit het binnenland afkomstig waren.

In 1897, toen Koen zich te Daressalem bevond, was de sterfte weder uitgebroken. Een onderzoek met het mikros-koop bracht aan het licht, dat zoowel Texaskoorts als Tsetse-ziekte voorkwam De Tsetse ziekte werd voorloopig gelijkgesteld met Surra en dus ook geen onderscheid gemaaktnbsp;tusschen de parasieten.

Koch verklaarde, dat hij nog geen wezenlijk verschil kon vinden tusschen de beide ziekten (').

De door hem geconstateerde spontane gevallen, 26 in aantal, hadden alle betrekking op runderen. Naderhand in 1898 gelukte het hem ook een aangetast muildier te onderzoeken.

Koch merkte in de door hem bezochte kuststreken op, dat de dieren elkander niet infecteerden. Het aangetaste veenbsp;was steeds afkomstig uit een bepaalde streek, diep in de binnenlanden gelegen. Aldaar bleek, na nauwkeurige informatie,nbsp;die ziekte niet voor te komen. Dus moest het vee op dennbsp;transportweg naar de kust de infectie opgeloopen hebben.

Bij nader onderzoek kwam aan het licht, dat zij een land passeerden, waar geen vee kon worden gehouden. Steedsnbsp;gingen de ge�mporteerde dieren daar spoedig ten gronde.nbsp;Hier werd dus waarschijnlijk de infectie opgedaan. Zoo�nnbsp;plek noemde Koch haard. Een dergelijke haard zou vermoedelijk de Rouaha-rivier zijn. Die streek kon men dusnbsp;vergelijken met de Fhj-Counfries aan de oevers van de Zambesi. Naderhand wist Koen nog twee van zulke verdachte

['] Zoo ver ik uit Kocn's gesprekken over dit onderwerp tijdens zijn verblijf te Batavia heb kunnen opmaken, identificeert hij thans denbsp;beide ziekten en parasieten niet meer.

336

plekken aan te wijzen. Hij was van meening, dat stekende insecten de infectie te weeg brachten.

Experimenteel kon de ziekte worden overgebracht op ratten en honden. Vooral de laatste waren bizonder gevoelig. Tweenbsp;ezels en twee bastaarden van Massai- en Maskat-ezels daarentegen vertoonden 3 '/^ maand na de infectie nog geene parasieten in het bloed, terwijl de contr�le-dieren alle reeds tengevolge der ziekte waren bezweken.

Koen onderzocht ook ratten op hun eigene trypanosomen en vond ze. Deze konden morphologisch onderscheiden worden van die der runderen. Entte men nu een door zijn natuurlijke trypanosomen ge�nfecteerde rat met de parasietennbsp;der ziekte bij de koe, dan konden na eenigen tijd beide soortennbsp;neven elkaar in het bloed worden waargenomen. Een bewijsnbsp;dus, dat ze wel degelijk van elkander te onderscheiden zijn.nbsp;Wilde men nu de beide parasieten weder scheiden, dan hadnbsp;men slechts een hond te enten met het bloed van de dubbelnbsp;ge�nfecteerde rat. De rattentrypanosomen gingen niet over,nbsp;die der ziekte bij koeien gedijden in het hondenlichaaninbsp;uitstekend. Koen is dus de eerste, die een duidelijk en degelijk bewijs geleverd heeft, dat die beide trypanosomen absoluut verschillend zijn. Indien nu de trypanosomen der ratten te Daressalem en Britsch-Indi� dezelfde zijn, bewijst ditnbsp;nog niet, dat de proeven van Lingard, waarbij werd aangetoond dat rattentrypanosomen somtijds paarden ziek kunnennbsp;maken, onjuist zijn, maar wel, dat de daardoor veroorzaaktenbsp;ziekte niet eenvoudig met surra gelijk gesteld mag worden.

In 1898�1899 werd de uitgave van Lingaed's rapporten voortgezet en verscheen : Report on Surra in Equines, Bovines,nbsp;Buffaloes and canines etc. Vol II in 2 deelen, waarin, behalvenbsp;zijne nieuwe onderzoekingen, breedvoerig herhaald wordt,nbsp;hetgeen reeds in zijne voorgaande �summary reports� vermeldnbsp;stond. Uitvoerig worden de en- en epizo�ti�n van surranbsp;besproken, die sinds 1893 zich in Br: Indi� vertoond hadden,nbsp;terwijl in het kort wordt gerefereerd, hetgeen onderwijl overnbsp;trypanosomen-ziekten buiten Indi� het licht zag. Werd totnbsp;nu toe de wijze, waarop de dieren ge�nfecteerd konden raken,nbsp;uitsluitend langs het darmkanaal gezocht, thans schenkt de

337

schrijver ook meer aandacht aan de mogelijkheid van eene infectie door insecten en wel voornamelijk door vli�gen.nbsp;Hiertoe heeft zekerlijk bijgedragen Beuce�s publicatie overnbsp;de Nagana. LiNGAED beweerde reeds in 1891 mikroskopischnbsp;te hebben aangetoond, dat de lichaamsvochten van bepaaldenbsp;vliegen, na het zuigen van trypanosomen houdend bloed,nbsp;eveneens deze parasieten bevatten en dat zulk materiaal,nbsp;bij gezonde dieren ge�nt, surra kan veroorzaken. Hij achttenbsp;het mogelijk, dat sommige vliegensoorten in staat zijn denbsp;smetstof over te brengen op dezelfde wijze, als de Glossinanbsp;morsitans. Doch hij laat daarop onmiddellijk volgen, datnbsp;het meest belangrijke wel zou wezen te weten te komen,nbsp;welke vlieg met trypanosomen geinfecteerd kon raken doornbsp;het drinken van water uit moerassen en bamboe-bosschen,nbsp;om daarna door haar steek gezonde dieren surra te bezorgen,nbsp;zonder dat vooraf zich een geval van de ziekte had voorgedaan.

Livqaed scheen dus iw overtuigd te zijn dat de surra-parasieten ook buiten het lichaam van eenig dier in den een of anderen vorm kunnen voortbestaan. Het overbrengen dernbsp;infectie door vliegen, die met wonden in contact komen,nbsp;achtte hij ook mogelijk. Een onderzoek naar de aanwezigheid van trypanosomen bij in het vrije gevangen vliegennbsp;gaf steeds negatieve resultaten.

Zijn eerste bericht over surra bij runderen, zou eigenlijk van 1895 dateeren, toen bij een tweetal zieken de aanwezigheid van trypanosomen in het blo�d werd aangetoond. Eennbsp;dezer dieren stierf; waaraan hij dat weet, is in Bruce�s rapport te lezen. Bij de proefentingen met parasieten van verschillende herkomst, genazen de runderen steeds, indien zijnbsp;niet bezweken aan eene intercurrente ziekte. Hij deed ooknbsp;proeven op buffels, waarvan er 2 van de 3 gebruikte dierennbsp;stierven. Hpontaan aangetaste scheen hij niet te hebbennbsp;aangetroffen.

Uit de beschrijvingen van do wijze waarop Lingard zijne proeven nam, blijkt de zorg, die daaraan besteed is. Geennbsp;onderzoeker van surra schijnt tot dusverre op zoo�n ruimenbsp;schaal te hebben ge�xperimenteerd. Hoe schijnbaar vreemdnbsp;zijne resultaten ook mogen lijken, tot nadere controle op

Het onderzoek naar de eigenschappen van de Nagana-pa-rasiet, werd op verzoek van hoogerhand, ter ondersteuning van Bruce�s onderzoekingen in Afrika, ook vooi�tgezet in liet Laboratorium voor Pathologie te Cambridge.

Het virus werd door middel van overentingen op proefdieren uit Zuid-Afrika overgebracht. Aan het einde van het jaar 1898 verscheen eene voorloopige publicatie van Prof.nbsp;Kanthack, Dr. Durban en Dr. Blandford, die kort daarna,nbsp;door N�ttall in het Duitsch vertaald, opgenomen werd innbsp;de Hygi�nische Rundschau van dat jaar. Ik wensch hier denbsp;hoofdzaken kort weer te geven.

Volgens het oordeel van bovengenoemde onderzoekers zou de door Rouget gevonden parasiet op de hunne, die vannbsp;Nagana, gelijken. Zij wijten de weinige verschillen aan onjuiste waarneming van Rouget. Hunne proeven bewezen, datnbsp;de duur der ziekte volkstrekt niet afhankelijk is van de hoeveelheid ge�noculeerd virulent materiaal.

Ook werkte dezelfde smetstof bij verschillende dieren van dezelfde soort niet gelijk. De verschillen moeten dus wordennbsp;toegeschreven aan de meerdere of mindere resistentie vannbsp;het individu zelf.

Alle door hen ge�nte diersoorten, behalve vogels, waren gevoelig voor eene infectie. Daaronder bevond zich ��n ezel ('j,nbsp;die twaalf weken na de enting wegens hoogen graad vannbsp;zwakte gedood moest worden. Verder twee bastaarden tus-schen paard en zebra en twee tusschen ezel en zebra; dezenbsp;bleken alle vatbaar, maar de met ezelbloed gekruiste dierennbsp;schenen iets resistenter te zijn. De proeven waren bij hetnbsp;verschijnen der publicatie nog niet afgeloopen. Vier wekennbsp;na de enting leefden alle bastaarden nog. Verder entten zijnbsp;een bosclibok (een Zuid-Afrikaansch stuk wild). Dit dier vertoonde ook de parasieten in het bloed, maar stierf eerst nanbsp;zeven maanden, zonder opmerkelijke ziekteverschijnselen tenbsp;hebben vertoond.

Infectie kon worden teweeggebi�cacht met bloed, het sap van lympheklieren, milt, enz. door snbcntane, intraveneusenbsp;en intraperitoneale enting. Doch ook kleine wondjes warennbsp;daarvoor geschikt. Bij het voorzichtig per os toedienen van virulent bloed aan konijnen bleef de ziekte achterwege. Gaf mennbsp;echter aan ratten de versche resten van aan Nagana overledennbsp;dieren, dan infecteerden zich enkele daarmede. Men was dannbsp;in staat bij deze aan snuit en ooren wondjes aan te toonen,nbsp;die de waarschijnlijke infectie-poorten waren. Het indruppelennbsp;van bloed in den conjunctivaalzak bleef vruchteloos (vergel.nbsp;Rou�et). Zij meenden daarom te mogen besluiten, dat denbsp;ziekte slechts overgeplant kon worden bij contact van virulentnbsp;niiateriaal met opene wondjes.

Een mogelijkc infectie door den co�tus, die Rouget waarnam, schreven zij aan verwonding toe. In het sperma van aangetaste mannelijke proefdieren konden geene parasieten worden aangetoond.

De cadavers rotten spoedig. Het bloed was 24 uren na den dood, ja reeds veel eerder, avirulent. De parasiet sterftnbsp;dus in het cadaver zeer spoedig en laat geen resistenterenbsp;vormen ter verdere infectie achter.

De verschijnselen der ziekte waargenomen bij hunne proefdieren, hoofdzakelijk de gebruikelijke kleine, stemden overeen met die door Ro�get medegedeeld. Deze varieerden naarnbsp;gelang der diersoort, doordat ��n of meer symptomen totaalnbsp;afwezig waren of zich in meerdere mate voordeden. Ook zijnbsp;merkten bij de konijnen evenals Rouget een medelijden dernbsp;genitali�n op.

Nog dient vermeld, dat de nauwkeurige onderzoekers zich niet uitlieten over eene vormverandering der chromocyten.nbsp;Zij beweerden verder, dat tijdens die ziekte wel eene anaemicnbsp;bestaat, maar dat deze nooit zoo hevig is, dat de dood daaraannbsp;mag worden toegeschreven. Leucocytose zou niet altoos voorkomen. In de urine waren spektroskopisch urobiline-strepennbsp;te ontdekken. Wonden (aseptische) genazen zeer moeielijk,nbsp;terwijl bij den hond licht pyaemische processen ontstonden.nbsp;Evenals de symptomen verschilden ook de pathologisch-anatomische veranderingen naar gelang van de diersoort.

340

Volgens hen zouden de parasieten geene toxinen in het bloed achterlaten en mogen dus de verschijnselen der ziekte niet aannbsp;de inwerking van dergelijke giften worden toegeschreven.

Immunisatie-proeven mislukten alle, Zij konden geene vermenigvuldiging onder het mikroskoop waarnemen, maarnbsp;beschreven onderscheidene vormen, waarin de parasieten zichnbsp;konden veranderen. Van het normale type afwijkende voi�-men troffen zij ook aan in het sap der lympheklieren. Eennbsp;biologische beteekenis mocht voorloopig nog niet daaraannbsp;worden gehecht.

Hunne ondervinding aangaande de ratten-trypanosomen was, dat deze niet op andere diersoorten waren over te brengennbsp;(ten minste niet op honden, katten, konijnen en muizen).nbsp;Ook morphologisch verschilden zij van de nagana-parasiet.

Kort na deze publicatie maakten Lydia Rabinowitsch en Walter Kempner eene reeks keurige proefnemingen bekend,nbsp;verricht met de trypanosomen van gewone ratten. Zij gebruikten voor hunne proeven witte ratten en toonden aan,nbsp;dat deze trypanosomen niet geheel onschuldig waren, zoo-als hun ontdekker Lewis meende.

Zij zijn de eerste personen aan wie het gelukte de ontwik-kelingsvormen aan te toonen van ��n der trypanosomen-soor-ten voorkomende bij zoogdieren. Bij die van de vogels en lagere dieren waren zij reeds lang bekend. Zooals te verwachten -was, bleken ze in hoofdzaak overeen te komen.nbsp;Hun succes hadden zij te danken aan de RoMANOWSKY-kleuring.

Het gelukte hun proefdieren actief en passief te immuni-seeren. Zij zijn dus gelukkiger dan vorige onderzoekers. Doch vergeten wij daarbij niet, dat ze met eene ratten-try-panosomensoort experimenteerden.

Ook waren Rabinowitsch en Kempner in staat eenig licht te werpen op den infectiemodus. Zij toonden aan, dat vlooiennbsp;daarin betrokken zijn. Wanneer dergelijke insecten, gevangennbsp;van geinfecteerde dieren, goed werden afgespoeld en daarna,nbsp;fijn verdeeld in NaCl-oplossing intraperitoneaal werden ingespoten, dan konden zij op deze wijze de ziekte overplanten.nbsp;Dit gelukte hun vijf maal van de negen. Vlooien van nietnbsp;ge�nfecteerde dieren waren onwerkzaam. Met het mikros-

841

koop Waren In het lichaam der ge�nfecteerde vlooien geert trypanosomen te ontdekken. Het gelukte hun ook, door denbsp;verdachte insecten te laten steken, de ziekte te doen overgaan. Hunne pogingen om de rattenparasieten op anderenbsp;diersoorten over te brengen, mislukten.

In den aanvang van het jaar 1899 publiceerde C. A. Penning, gouvernements veearts te Semarang, in de Veeartsenij-Icitndige Bladen voor Ned. Indi�, Deel XII, zijne aanteekenin-gen betreffende eene ziekte onder de paarden op Java, die hij het eerste als surra herkende. Reeds ongeveer tweenbsp;jaren te voren had hij de trypanosomen bij de aangetastenbsp;dieren ontdekt. In het ruggemerg van het cadaver zoudennbsp;de parasieten in even grooten getale voorkomen als in hetnbsp;bloed. Het ruggemerg zou echter niet die belangrijke veranderingen ondergaan, waarvan anderen gewag maken. Hijnbsp;meende, dat de temperatuurstijgingen in nauw verband metnbsp;de ontwikkelingsphase van de trypanosomen zouden staan.nbsp;De outwikkelingscyclus wordt op 16 dagen geschat. Cavia�snbsp;zouden refractair zijn. Konijnen vertoonden hetzelfde ziektebeeld als door Ro�get beschreven. Ook bij ratten vondnbsp;Penning trypanosomen in het bloed, die, zooals Koen hetnbsp;eerst waarnam, van die der surra in vorm verschilden.

De jongste meest verrassende publicati�n aangaande ons onderwerp geschiedden door G. Schneider en M. Biifard,nbsp;in de laatste aflevering van het Becue�l de M�d. V�t. 1899nbsp;en de eerste nummers van 1900. Zij zouden er namelijk innbsp;geslaagd zijn buiten eenigen twijfel vast te stellen dat Dourine,nbsp;Beschalseuche of Mal de co�te, door eene trypanosoma-soortnbsp;wordt veroorzaakt. Mocht men al lang in onwetendheidnbsp;verkeerd hebben aangaande den aard van het virus, denbsp;zoozeer gevreesde ziekte zelve is al te goed bekend. Het isnbsp;daarom overbodig de verschijnselen hier te recapituleeren.

Volgens Schneider en Bueakd was Ciiauvra� (zie hiervoor) in 1892 in Algiers de eerste die de parasiet gezien heeft.nbsp;De magere, hoogst anaemische hengst, waarbij hij haar aau-trof, zou een in het laatste stadium van dourine verkeerendnbsp;dier geweest zijn. Als de veronderstelling waar is, dan moetnbsp;Chauyeat eene zeer onjuiste beschrijving van die parasiet

342

Na hem vond Ro�get, zooals hiervoor reeds vermeld is, een trypanosoma in het bloed van een aan dourine lijdendnbsp;paard. Getroffen door de overeenkomst der ziekteverschijnselen van dourine met die bij zijne proefdieren, na een entingnbsp;met de parasiet, vermoedde hij, dat er een oorzakelijknbsp;verband zou bestaan tusschen die ziekte en het trypanosoma.nbsp;Het verloren gaan van zijn virus belette hem voorloopig doornbsp;exprimenteeren op paarden of ezels zekerheid dienaangaandenbsp;te verkrijgen.

Daarna ontdekten Schneider en Bufard (') medio 1899 de parasiet weder in het bloed afkomstig uit de bij dourinenbsp;optredende urticaria-zwellingen der huid. Sinds dien werdnbsp;eene reeks van proeven genomen, die naar zij meendennbsp;bewezen dat Roxjget�s onderstelling juist was. Zij geloofdennbsp;het recht te hebben deze uitspraak te doen, ten eerste doornbsp;de overeenkomst der ziekteverschijnselen van Dourine metnbsp;die bij hunne proefdieren en ten tweede doordat het mogelijknbsp;was, telken male met de parasiet ook de ziekte over tc entennbsp;van het paard op den hond en weder terug op het paard.

Voor de ziekte bleken gevoelig te zijn, gerangschikt naar hunne vatbaarheid in eene afdalende trap: het ^aard, d�nbsp;het konijn, de rat, de muis en de ezel. Infectieus was allesnbsp;wat bloed bevatte en verder medullair substantie uit de verweekte haarden in het ruggemerg, sperma, vaginaalsecreet.nbsp;De ziekte kon worden overgebracht door eene subeutanenbsp;injectie, door het kunstmatig inbrengen van virulente stof innbsp;den conjunctivaalzak en de vagina, door den co�tus en doornbsp;submeningeale injectie van verweekt ruggemerg.

De incubatie zoowel als de duur der ziekte en de hevigheid der verschijnselen zouden volgens de onderzoekers in de eerstenbsp;plaats afhangen van de ter infectie ingespoten hoeveelheidnbsp;parasieten (^). Verder waren deze verschijnselen afhankelijknbsp;van de soort van het proefdier en de meerdere of mindere

(-). Ook Rouget wa-s tot deze conclu.sie gekomen. Daarentegen vonden de onderzoekers uit Cambridge voor Nagana juist het tegendeel.

l�esistentie vau het organisme zelf. Daarbij toonden zich jonge individuen gevoeliger dan volwassene. Enkele dieren warennbsp;refractair. Ook geloofden de onderzoekers, dat bij sommigenbsp;genezing zou kunnen intreden.

Somtijds ontstond onmiddellijk na de enting eene tempe-ratuursverhooging, die duidelijker zou zijn naarmate het proefdier meer resistentie bezat.

De beschrijvingen der ziekteverschijnselen bij de verschillende proefdieren komen overeen met die door Ro�get gegeven, waaruit zou blijken dat diens waarnemingen nietnbsp;voor een gedeelte onjuist zijn, zooals door de Cambridgenbsp;onderzoekers werd verondersteld. Ook Schneidee en Bufardnbsp;zagen een opvallend mede lijden van het genitaal-apparaat bijnbsp;konijn en hond. Aan de oppervlakte der gezwollen mucosanbsp;bij het eerstgenoemde dier waren de parasieten in overvloednbsp;te vinden, Evenzoo troffen zij ze aan in het sperma en aannbsp;de oppervlakte der wonden, die tijdens de ziekte zeer lichtnbsp;ontstaan. In overvloed waren ze te vinden in de urticaria-zwellingen der huid bij hond en paard. Zij veronderstelden, datnbsp;die circumscripte zwellingen het gevolg zijn van eene verstopping der vaatjes door de parasieten. In het circuleerende bloednbsp;zelf kon men ze bij het paard niet altoos gemakkelijk opsporen.

liet gelukte hun eene volledige serie der ontwikkelingsvor-men te vinden. Deze blijken in hoofdzaak overeen te komen met die door Rabinowitscii en Kempheb aangegeven.

Toen het toepassen der Romanowsky-kleuring voor de studie der lagere bloedparasieten algemeen gebruikelijk werd, beproefde men ze natuurlijk ook op de verschillende trypanosoma-soorten ^ zoo Peimmer en Bradford voor de Nagana-parasiet,nbsp;welke door hen bestudeerd werd. Zij ontvingen den stamnbsp;hunner trypanosoma, door hen genoemd J^ryponosoma Brucii,nbsp;uit Cambi�idge. In eene voorloopige mededeeling (Centralblatt f.nbsp;Bact. u. Parasitenk. 1899 Bd. XXVI) geven zij eene nauwkeurige beschrijving van de gekleurde en ongekleurde parasieten,nbsp;benevens de typen uit den ontwikkelingscyclus, die in hoofdzaaknbsp;weder overeenkomen met die bij de ti'ypanosomen der vogels ennbsp;ratten. Een nieuwe vorm, die der conjugatie, werd daaraan toegevoegd. Voorts werd de verbreiding der pai�asiet in het lichaam

344

der ge�nfecteerde dieren nagegaan. Behalve de typen Van den ontwikkelingscyclus werd weinig nieuws aan het licht gebracht.

C. A. PESBiifG paste de bovengenoemde kleuringswijze op de trypanosomen der surra toe (Veeartsenijk. Bladen voor Ned.-Indi�, Deel XIII) en zou dezelfde vormen gevonden hebbennbsp;als die door de beide vorige onderzoekers opgemerkt. Vannbsp;de vermoedelijke aanwezigheid van een zoogenaamd conju-gatie-type werd reeds in de vorige publicatie gewag gemaakt.nbsp;Hij kon de verschillende vormen slechts verkrijgen door rattennbsp;intra-peritoneaal te infecteeren. In deze mededeeling geeftnbsp;Pevning eene uitvoerige beschrijving van surra bij buffels,nbsp;benevens de pathologisch-anatomische afwijkingen, verbetertnbsp;eene onjuistheid uit de vorige publicatie, nl, dat cavia�s re-fractair zouden zijn en vermeldt het vervolg der uitkomstennbsp;zijner proefentingen. De beschouwingen, die hij laat volgen,nbsp;zijn zeer lezenswaardig. Hier zij slechts gereleveerd zijnnbsp;vermoeden, dat in het bloed (b. v. dat van konijnen) nognbsp;andere typen van ontwikkelingsvormen zouden aanwezig zijn,nbsp;wier protoplasma echter zoo teer is, dat de Romanowsky-kleuring daarbij niet slaagt.

Ook meent hij: �dat het niet zeer gewaagd is aan te �nemen, dat de Europeesche zgn. kwaadaardige dekziektenbsp;�niets anders is dan onze Indische surra en dat de verschillen,nbsp;�die men in de beschrijving van beide ziekten opmerkt, toe-�geschreven moeten worden aan de omstandigheid, dat mennbsp;�in Europa van de verkeerde meening is uitgegaan, dat denbsp;�dekziekte uitsluitend werd verbreid door de paring en daar-�medc in het nauwste verband stond.�

In het zelfde tijdschrift, waarin boven geciteerde publicatie staat, wordt nog door A. Vrijburg te Deli eene bijdragenbsp;geleverd over surra. Hij geeft er eenige waarnemingen dernbsp;ziekte bij paarden en bultossen (zebu), bij de laatste doornbsp;enting overgebracht. Deze zouden beide genezen zijn. Eennbsp;ervan werd na de genezing nog 2 maal ge�nt en bleek immuun te zijn (�). Als reagens om na te gaan of een dier nognbsp;aan surra lijdt, wordt de enting van wat bloed subcutaan bij

cavia�s aanbevolen ('). Na 8 of 10 dagen zonden de parasieten zich prompt in het bloed vertoonen. Verder werd een onderzoek naar het weerstandsvermogen der parasiet gedaannbsp;en getracht ze te kweeken en door teken en luizen over tenbsp;brengen. De beide laatste proeven vielen negatief uit

Na het verschijnen van de beide laatst geciteerde publicaties werd in het Geneeskundig Tijdschrift voor Ned.-Indi� 1900. Dl. XL het beknopte jaarverslag van het Laboratoriumnbsp;voor Pathologische Anatomie en Bacteriologie gepubliceerd.nbsp;Daaruit bleek, dat de schrijver van dit opstel reeds in hetnbsp;b�gin van het jaar 1899 (Febr.�April) op zijne reis ter onderzoek naar de verbreiding van Texaskoorts op Java hetnbsp;pathogenc karakter der surra-trypanosomen voor rund ennbsp;karbouw kon vaststellen. Een korte opsomming van de voornaamste symptomen werd daai-aan toegevoegd.

Eene verbeterde llomanowsky kleuring stelden de onderzoekers Wasil'mcslzy en Senn (Zeitschrift f. Hyg. u. Infec-tionskr. Bd. XXXITI) in staat een nauwkeuriger ondefzoek te verrichten naar den bouw der trypanosomen en wel dienbsp;der wilde ratten, overge�nt van wilde rat op witte rat.

Het gelukte hun aan te toonen, dat de parasiet is opgebouwd uit een hyalin of fijn korrelig plasma, waarin men een kern vindt. Het plasma wordt omgeven door eene fijnenbsp;hyaline laag, perihkisf genoemd, die aan eene zijde van hetnbsp;lichaam een unduleereude membraan vormt. Aan den vrijennbsp;buitenrand van dit vliesje loopt een draad, die aan het eenenbsp;einde van het lichaam den geesel vormt en nabij het anderenbsp;in een dwars-staafje eindigt. Dit staafje noemden zij ,,Geis-selwurzel� (r= nucleolus Rabinowifsch-Kempner micronucleusnbsp;Plemmer en Bradford). Over de verdere bizonderheden ennbsp;over de waardeering dezer organen hoop ik later iets nadersnbsp;mede te deelen. Bij alle typen van den ontwikkelingscyclusnbsp;konden zij genoemde bizonderheden aantonnen.

In de vergadering der Acad�mie de m�decine dd. 31 Juli 1900 bracht Nocard een rapport uit over �V�tude �xp�ri-mentale de la dourine dn clievnV� van Bufard en Scitseidjir.

Dat rappoi�t werd gepubliceerd in het door de Acad�mie uitgege -ven Bulletin. In deze vergadering verkondigt de gevvoon'ijk zoo nauwkeurige onderzoeker zulke stoute beweringen, gesteundnbsp;door weinige gegevens, dat het bevreemdend mag heeten.

Na een kort overzicht van de ziekte te hebben gegeven verklaart Nocaed, dat hij in den beginne zich skeplisch gevoelde ten opzichte van het oprzakelijk verband tusschen Dourine ennbsp;trypanosomen. Hij was meer geneigd aan te nemen, dat denbsp;aanwezigheid van die parasiet, zoo verbreid voorkomende innbsp;Afrika, als eene toevallige complicatie moest worden opgevat.nbsp;Bij de overigens gezonde dieren zou ze later parasitair kunnennbsp;voorkomen. De verzwakkende werking van de Dourine zounbsp;een gunstigen invloed op hunne vermeerdering uitoefenen, innbsp;den zelfden zin als zulks gebeurt met het^fro.s-o/nnnbsp;bij veepest. Later werd Nogard overtuigd van de juistheid dernbsp;onderzoekingen van B�fard en Schreider.

In zijne beschouwing omtrent het verband der trypanosomen-ziekten beweerde hij, dat de meeste schrijvers, waaronder Koch, surra en nagana als identisch rekenen. Zij zoudennbsp;beide dezelfde diersoorten aantasten enz.; het rund en de geitnbsp;genazen dikwijls, daarentegen zouden zeebra�s, buffels ('),nbsp;antilopen en olifanten refractair zijn. In hoeverre deze bewering waar is,, kan men zelve uit al het voorgaande opmaken.nbsp;De symptomen der ziekten hebben eenige overeenkomst metnbsp;die der dourine.

De ts�ts� komt wel niet in Indi� voor, maar alle vliegen, in staat om bloed te zuigen, zouden de ziekte kunnen over-enten en bij de Indi�rs zou het een algemeen yerbreidenbsp;meening zijn, dat de Tabanus Trapicus door hun steek denbsp;ziekte overbrengt (-'). Hij beschouwt dat weinige als voldoende om te besluiten, dat surra en nagana indentisch zijn.

Wut dourine betreft stemde hij toe, dat deze van de beide boven bedoelde ziekten genoeg verschilt, om een klinisch onderscheid te maken. De verschillen, zooals de uitsluitendenbsp;wijze van overplanting door den co�tus en het minder heftig

(��) (ioeu (gt;nkel Br�: Iiid. schrijver vmu iiaam lid zich zuu Ixuit uit.

347

karakter, trachtte hij weg te redeneeren. De immuniteit der herkauwers achtte hij niet bewijzend tegen de gelijkstellingnbsp;der dourine met surra en nagana. De trypanosomen zoudennbsp;namelijk als alle parasieten zich ten slotte aanpassen aan hetnbsp;milieu, waarin zij genoopt zijn uitsluitend voort te leven. Alsnbsp;voorbeeld haalt hij hei volgende aan.

Ro�get experimenteerde bovenal op witte muizen; zijn parasiet verkreeg hierdoor eene buitengewone virulentie voornbsp;deze diertjes. Bufard en SoHXEinEK gebruikten voornamelijk honden, waardoor hun parasiet minder virulent werd voornbsp;bedoelde diertjes. Aan Nocard gelukte het niet meer eennbsp;witte muis te dooden nadat de parasiet de 28-'^''' passage doornbsp;een hond had gemaakt.

Na het doorloopen van bovenstaande literatuur stelt men zich onmiddellijk de vraag in hoeverre zijn de door verschillende waarnemers beschreven ziekten al of niet identiek?- Heeftnbsp;men slechts met ��n ziekte te doen, die zich in den loop dernbsp;tijden veranderd heeft, aangepast aan bodem, klimaat en eennbsp;bepaalden infectiemodus, of zijn zij van huis uit geheel verschillend? Is er nog van eene verwantschap der parasietennbsp;iets te bemerken?

Naar mijne raeening zijn deze vragen slechts te beantwoorden, wanneer een onderzoeker gelegenheid heeft de ziekten en haar virus naast elkander te bestudeeren. De overeenkomst tusschen de trypanosomen en de verschijnselen zijnnbsp;vaak z�� groot, dat men genegen is de verschillen aan onjuiste waarnemingen of conclusies der verschillende onderzoekers te wijten. Voor de behandeling der stof is het echternbsp;noodig voorloopig eene scheiding te behouden en wensch iknbsp;daarom de drie best beschreven vormen als typen aan tenbsp;nemen, nl. Surra, Nagana en Dourine, In het vervolg mogenbsp;dan blijken in hoeverre eene scheiding al dan niet recht vannbsp;bestaan heeft.

( Vit hef Wetensehappelijli JaarversUu/ van h.et I.ntHii'dfoeuhn eooe l^uth, AtiDlomie en fhicterieloffie te W elferretien.)

ACARIDEN ALS ENDOPARASIETEN,

l)r. (i. (liRIJiVS eii J. DE IIAAiV.

Den D*'quot; .hmi 1900 stierf een van onze Lampon^sclie apen 'ejMioc('plialiis) ten gevolge van een vergiftiging met opium.nbsp;Deze aap liad eenigen tijd gediend voor een voed(gt;i�ingsproetnbsp;met afgewerkte rijst, had echter nooit ecnig verschijnsel vannbsp;neuritis vertoond. Wel had hij sommige dagen aan snfferigheidnbsp;en soranolentie geleden, doch deze verschijnselen warennbsp;altijd wdsselende geweest, zoodat er geen waarde aan gehechtnbsp;kon worden. Dyspnoe was nooit waargenomen.

Bij de sectie werden aan geen enkel orgaan afwijkingen gevonden, behalve aan de longen.

De pleura costalis was normaal en er waren geen adhaesie�. De longen vertoonden, zoowel aan de opervlakte als diepernbsp;in het weefsel gelegen, een vrij groot aantal kleine knobbeltjes, waarvan de grootste in hunne afmetingen met eene halvenbsp;rijstkorrel overeenkwamen. Zij hadden een bruinachtig gelenbsp;kleur en waren scherp begrensd, zoodat zij aan haardjesnbsp;of aan kysten deden denken, De longen zelf waren bleeknbsp;grijs. Het talrijkst werden zij aangetroffen in de toppen,nbsp;maar ook in andere deelen waren zij niet schaarsch. Meestalnbsp;lagen er eenigen dicht bij elkaar en was daaromheen eennbsp;vrije strook. Toen wij er een insneden, bleek het eene holtenbsp;te bevatten, die met een witachtige fijn korrelige zelfstandigheid gedeeltelijk gevuld was. In een weinig van deze stof,nbsp;die op een voorwerpglaasje was uitgestreken, vonden wij bijnbsp;zwakke vergrooting detritus-massa en gelede pooten, wat onsnbsp;aanleiding gaf tot een nauwkeuriger onderzoek.

Bij het voorzichtig openen der verschillende holten, bleken de meesten kleine diertjes te bevatten, die 0.7�0.8 mM, langnbsp;waren. Bij mikroskopisch onderzoek zagen wij al ras datnbsp;wij met Acariden te doen hadden. Wij troffen zoowel larven

met () pooten als volwassenen met 8 pooten aan. Onder een groot aantal onderzochte individuen werd echter geennbsp;enkel exemplaar met duidelijke geslachtsorganen gevonden;nbsp;waarschijnlijk hadden we dus nog slechts enkel larven ennbsp;nymphen voor ons.

Bijgaande afbeeldingen (fig. 9 en 10) geven eene reproductie van photographie�n.

Daar wij onder de ons ten dienste staande beschrijvingen en afbeeldingen van parasitaire acariden de gevonden speciesnbsp;niet aantrolfen, werd de hulp ingeroepen van Dr. J. C.nbsp;Koningsberamp;ee, zo�loog aan 's Lands plantentuin, doch ooknbsp;deze vond in de hem toegankelijke litteratuur geen met denbsp;onze overeenkomende soort. Naar zijne meening zijn ernbsp;minstens 2 species vertegenwoordigd. Ten einde deze tenbsp;determineeren, casu quo te beschrijven, ried Dr. Koningsbergernbsp;ons aan de exemplaren naar Howard, Dep. of Agriculture tenbsp;Washington, op te zenden, hetgeen geschied is.

Daar algemeen opgegeven wordt, dat acariden niet als endopa-rasiten voorkomen en de enkele gevallen die als zoodanig beschreven werden, als foutieve waaimemingen worden beschouwd, waarbij de parasieten tijdens de sectie naar binnen geloopennbsp;zouden zijn, komt ons deze waarneming belangrijk voor, daarnbsp;hier van een binnendringen post mortem geen sprake kan zijn.,

De parasieten zijn n.1. in een bindweefselkapsel ingesloten. Het is ons niet gelukt eene communicatie tusschen dezenbsp;kapsels en de bronchi aan te toonen. De kapsel bestaatnbsp;uit een vrij dikken wand van librillair en elastisch bindweefsel,nbsp;waartusschen een groote hoeveelheid van een zwarte pig-� mentachtige massa wordt aangetroffen. Deze massa komtnbsp;geheel overeen met den inhoud van een deel van het darmkanaal van de acaride, dat men zichtbaar kan maken doornbsp;haar in kruidnagelolie of in anilineolie doorschijnend te latennbsp;worden. Om de kapsel heen vindt men eene vrij groote zone,nbsp;waar het longweefsel verschijnselen van chronische ontstekingnbsp;vertoont. Fig. H geeft hier eene afbeelding van.

(Cit liet Wetenschappelijk .Taarverslag van het Laboratorium voor Path. Anatomie en Bacteriologie te Weltevreden).

HYPHO-MYCOSIS DESTRUENS.

.1. i)t: liAAiv Pil li. .1. iioo(;kamer.

In den loop van het jaar 1900 kwamen in de veeartscnij-kundigc kliniek van den Militairen Paardenarts der klasse L. J. Hoogkamer eenige pati�nten onder behandeling, lijdende aan eene aandoening, . die tot nog toe nimmer door hemnbsp;was waargenomen. Dit laatste gaf aanleiding tot het inroepen van de hulp van het Laboratorium voor Pathologischenbsp;Anatomie en Bacteriologie.

Daar het, zooals uit het vervolg blijken zal, voor de prognose van het hoogste belang is, dat de juiste aard dezer ziekte zoo spoedig mogelijk worde herkend en een doelmatige behandeling worde ingesteld, volgt hier in do allereerste plaats een zooveel mogelijk nauwkeurige klinischenbsp;beschrijving der voorgekoraen gevallen en dor gevolgde wijzenbsp;van behandeling.

Op den 2.0quot;*'*^quot; April 1900 werd veeartsenijkundige liulp in-gcroepon voor een paard, toebehoorendc aan den Heer W. te Kramat.

Anamnese. Heeds sinds een paar weken had men opgemerkt, dat het moeielijk kon kauwen, en onder het eten een bloederig-slijmige speekselafscheiding vertoonde. De voodings-loestand was sinds de laatste dagen een weinig achteruitgegaan.

Status praesens. Sandelhout, hengst, hoog 1,256, zwart, oud 12 jaar, voedingstoestand middelmatig. Bij het openennbsp;van den mond, waarmede in verband met de anamnese eennbsp;aanvang wordt gemaakt, blijkt het tandvleesch rondom dennbsp;pr�e. alveolaris van het snijtandsbeen en het slijmvlies vannbsp;het palatum durum sterk gezwollen, donkerrood gekleurd en

neemt men boven den hals van de beide.binnenste snijtanden een tweetal defecten in het tandvleeseh waar, ter grootte vannbsp;een erwt, uit welke door druk een slijmig haemorrhagischenbsp;massa kan worden ontlast. Beide deze tanden staan tamelijknbsp;los en kunnen met duim en wijsvinger gemakkelijk naar voren en achteren worden bewogen. De middelste snijtanden,nbsp;zoowel als de hoektanden, zijn nog goed bevestigd. Bij nadernbsp;onderzoek, met behulp van de sonde, blijken de defecten denbsp;uitgangsopeningen te zijn van een submuqueus gelegen fistel-kanaal, voerende in een gemeenschappelijke holte ter groottenbsp;van een boon en gelegen lateraal van en boven den linkernbsp;binnensten snijtand. Blijkens de ruwe en harde oppervlaktenbsp;waarover het instrument heen glijdt is ook reeds het beennbsp;gedeeltelijk van periost ontbloot. Alhoewel do beide binnenstenbsp;snijtanden vrij los staan, is het niet mogelijk met de sondenbsp;tot in de alveolairholte door te dringen. Verder neemt mennbsp;aan de ventrale zijde, ter hoogte van de mediaanlijn, eene ongeveer 4 cM. lange en 1 cM. breede laesie waar, langs welkenbsp;men met den wijsvinger gemakkelijk tot op de ventrale vlaktenbsp;van den processus alveolaris kan doordringen. Ook hieruitnbsp;ziet men zich een taai, bloederig slijm ontlasten.

De randen blijken zeer oneffen, hier en daar als uitgevreten en op enkele plaatsen bedekt met jong, woekerend gra-nulatieweefsel, dat bij de minste aanraking sterk bloedt.

Het periost is reeds tot voorbij het foramen incisivum vernietigd. Nu en dan ontlasten zich langs de flstelopeniug,nbsp;vrijwillig afvloeiendc met het spoelwater of met slijm, dannbsp;wel langs kunstmatigen weg met behulp van den scherpennbsp;lepel, grijsgeel gekleurde, tamelijk vaste massa�s, ter groottenbsp;van een speldekop tot die van een erwt of kleine boon,nbsp;waaraan mikroskopisch niet de minste structuur te herkennennbsp;is en die ons in den aanvang deden denken aan kalkachtignbsp;geinfiltreerde massa�s. Zoo zeer heeft hun voorkomen overeenkomst met grauwachtige kalk, dat de inlandsche oppassers ze steeds betitelen met den naam van �bidji-bidji ka-rang�. Intusschen, zooals uit de beschrijving van het mikroskopisch onderzoek zal blijken, hebben ze niets met kalknbsp;te maken. Soms zijn ze zelfs tamelijk week en laten zich

B52

dan met den nagel vrij gemakkelijk verdeelcn. Hun vorm is zeer verschillend Gewoonlijk zijn ze zeer onregelmatignbsp;van oppervlak en vooral aan de grootere zijn een aantalnbsp;fijnere en grovere uitloopers te zien, met welke zij min ofnbsp;meer vast in het omgevende weefsel zijn bevestigd, zoodatnbsp;ze eerst met eenige inspanning kunnen worden verwijderd,nbsp;hetgeen dan gCAvoonlijk met een lichte bloeding gepaard gaat.nbsp;Daarna blijft een holte over, wier wanden niet same7ivallen.nbsp;Kondom de randen van de laesies treft men in de submucosanbsp;hai'de, omschreven, bolvormige plekjes aan, welke bij insnijding dezelfde boven beschreven massa�s bevatten. Ook in hetnbsp;pcriost en hot been zelf blijken ze voor te komen. Doornbsp;een en ander is een zoodanige destructie aangericht, datnbsp;verschillende openingen en tistelgangen zijn ontstaan, dienbsp;tot in de becnzelfstandigheid zijn te vervolgen. Dikwerfnbsp;ziet men die eigenaardige vormsels, ter grootte van eennbsp;kleine rijstkorrel, als een grijsgclc punt voor in de openingnbsp;van cen nauwen tistelgang zitten.

Daar aan het voorkomen van deze eigenaardige massa�s, zooals uit het vervolg zal blijken, een grooto diagnostischenbsp;waarde moet worden toegekend, werd er cenigen tijd langernbsp;bij stil gestaan.

Diagnofie. ,,Alveolair periostitis� zoo luidde deze aanvankelijk. Doch waardoor werd deze veroorzaakt? Reeds vi�oeger waren cen drietal ]gt;atienten onder behandeling geweest, dienbsp;klinisch cen ziektebeeld vertoonden, overeenkomende met hetnbsp;beschrevene. Daar evenwel in deze gevallen door toevalligenbsp;omstandigheden geen mikroskopiscli onderzoek kon wordennbsp;verricht, blijven zij verder buiten beschouwing. Toch rijptenbsp;langzamerhand, op grond van hetgeen ook bij deze pati�ntennbsp;was waargenomen, de overtuiging, dat het hier een specifieke,nbsp;ons tot nog toe onbekende ziekte gold. Aan de mogelijkheid van Actinomycose en Botryomycose werd gedacht ennbsp;materiaal voor mikroskopisch onderzoek verzameld. De uitslag van dit onderzoek wordt aan het einde dezer verhandeling medegedeeld.

Prognose. Oj) grond van de reeds genoemde vroeger gedane waarnemingen in analoge gevallen, waarbij genezing

^vas tot stand gekomen door een jood-joodkalium-therapie, met gepast gebruik van den scherpen lepel, werd deze nietnbsp;infaust gesteld.

- Therapie. Zooveel mogclijk werd al het zieke weefsel weg-gelepeld, twee malen per dag tinctura jodii ingepenseeld op zieke plaatsen en 10 gram jodetum kalicum per dag verstrekt.

In den aanvang liet alles zich zeer gunstig aanzien. De zwelling van de mucosa verminderde gaandeweg, de afscheiding langs de verschillende fistelkanalcn werd geringer, denbsp;woekeringen werden kleiner, zoodat bij patient, acht dagennbsp;nadat de behandeling was begonnen, een belangrijke verbetering kon worden vastgesteld. Ongelukkigerwijze moest denbsp;eigenaar van het paard, wien reeds een goede aflooop wasnbsp;voorgespiegcld, plotseling voor eenigen tijd de stad verlatennbsp;en werd de verpleging van den patient toevertrouwd aan eennbsp;inlandschen paardenjongen, die dermate aan zijn lust totnbsp;luieren toegaf, dat, toen het paard na verloop van een korten tijd weer werd gezien, niet alleen datgene wat vroegernbsp;gewonnen was, weer verloren bleek,, maar de toestand zelfsnbsp;belangrijk achteruit gegaan was. Blijkbaar was de voorge-sehreven behandeling niet, of zeer slecht toegepast.

Aangezien het paard geen groote waarde vertegenwoordigde, l)esloot de eigenaar er zich van te ontdoen en werd het daardoornbsp;aan verdere waarneming onttrokken. Zooals reeds gezegdnbsp;is, had bet ziekte-proces zich in enkele dagen tijds belangrijk uitgobreid, zoodat ook reeds de alveolair-holten van denbsp;beide middelste snijtanden waren aangetast. Ook bij anderenbsp;gevallen werd waargenomen, dat ten spijt van algerneene ennbsp;locale behandeling en van een vlijtig gebruik van den scherpen lepel het proces toch in korten tijd snelle vorderingennbsp;maakt. Om deze reden is dan ook later steeds, zoodra denbsp;diagnose was gesteld, onverwijld overgegaan tot een operatiefnbsp;ingrijpen, waarbij al het zieke weefsel tot ruim in het gezonde met het mes werd verwijderd.

II. Spoedig daarop kwam een geval dezer ziekte voor, dat een treffend beeld oplcverdc van haar hoogst ernstignbsp;en destructief karakter. Het betrof een gewonen Javaanschen

354

bastaardhengst, afkomstig uit Buitenzorg, hoog circa, 1,S M. en toebehoorende aan den ijsfabrikant B. te Molenvliet.

Anamnese. De eigenaar deelt mede, dat het lijden reeds van een paar maanden te voren dagteekent, gedurende welken tijd telkens slijm en bloed uit den mond afliep.

Ondervond het eten aanvankelijk geen bezwaren, later ging dit moeielijker en ontlastte zich veel taai bloederig slijm uitnbsp;den mond. De voedingstoestand was in de laatste veertien dagen aanzienlijk achteruitgegaan.

Status praesens. Vermagerd dier, in hooge mate apathisch. Temperatuur en hartswerking normaal, ademhaling moeielijk.

Het hoofd ter plaatse van neus en bovenlip zeer gezwollen, zoodat het daar even breed is als over voorhoofd en kakennbsp;cn het in uiterlijk veel overeenkomst heeft met den kop vannbsp;een nijlpaard. Uit de neusgaten, die zeer vernauwd zijn, evenals uit den mond, vloeit een slijmig, bloederig vocht, dat innbsp;de omgeving een bijna ondragelijken stank verspreidt. Hetnbsp;dier is zeer dyspno�sch, de lucht wordt met moeite door denbsp;vernauwde neusopeningen opgezogen. De conjunctivae zijnnbsp;opgespoten, muco-purulente afscheiding in de binnen-oog-hoeken.

Bij het openen van den mond blijkt dc onderkaak gezond. Niet alzoo de bovenkaak. Heft men de bovenlip op, dannbsp;valt oen, zich over den geheelen processus alveolaris en pa-latinus uitstrekkend, ongeveer liandpalm groot defect in hetnbsp;oog, waarin men aan de voorzijde nog een viertal snijtandennbsp;(binnenste en middelste) waarneemt, die met duim en wijsvinger zeer gemakkelijk heen en weer bewogen kunnen woi--den, bij welke manipulatie slijm en bloed afvloeit, gemengdnbsp;met speldekop-groote, grijsgele massa�s, wier uiterlijk voorkomen geheel overeenstemt met dat der bij geval 1 beschrevene.

Het zieke gedeelte van de bovenkaak is veranderd in een hobbelige, ulcereerende vlakte, met onregelmatig verloopende,nbsp;sterk uitgevreten randen, waarin op verschillende plaatsennbsp;openingen, in den regel opgevuld met de reeds genoemdenbsp;grijsgele korrels, voerende naar even zooveel meer of minder diepe gangen en in den regel omlijst door woekerendnbsp;granulatie-weefsel, dat bij de minste .aanraking sterk bloedt.

Het geheel is bedekt met een bloederige slijmniassa. Verwijdert men deze, dan ziet men de grijsgele massa�s in de fistelopeningen zich tegen het roode granulatieweefsel scherpnbsp;aftcekenen. Na het wegnemen der grijsgele proppen blijkt,nbsp;dat de fistelgangen veel ruimer zijn dan aanvankelijk werdnbsp;vermoed en dat met een dikke sonde gemakkelijk kan wordennbsp;doorgedrongen tot in de linker zoowel als rechter neusgang.nbsp;Hierbij stuit men niet op been, glijdt integendeel overal doornbsp;een weeke massa.

Over een afstand van 3 i 4 cM. rondom het defect is de raucosa sterk geinfiltreerd. Bij het betasten van deze stuitnbsp;men hier en daar op min of meer omschreven hardere plekken, een bewijs, dat het ziekteproces ook daar bezig is zichnbsp;tc ontwikkelen. Bij verder onderzoek komt men tot de ervaring, dat de aandoening zich, zeer waarschijnlijk van dennbsp;processus alveolaris of palatinus uit, heeft verbreid op bovenlip en neus, daar beide zeer gezwollen zijn en hier en daar,nbsp;vooral in het orale gedeelte van de zijvlakten van den neus,nbsp;harde, omschreven, boongroote plekken worden aangetroffen,nbsp;die bij insnijding de beleende grijsgele proppen ontlasten.

Dat deze den juisteu weg der verbreiding is geweest, kan worden afgeleid uit liet feit, dat de mucosa van de bovenlip gezond is. Ook de rug van den neus is in het oralenbsp;gedeelte reeds vrij aanzienlijk in omvang toegenomen, zoodatnbsp;het vermoeden rijst, dat ook het neusbeen in het proces betrokken is. Van den processus nasalis van het snijtandbeonnbsp;is door de sterke zwelling niets tc voelen.

De beide neusopeningen blijken door het toenemen in omr vang der neusvleugels zoodanig vernauwd, dat riten slechtsnbsp;met ��n vinger in de richting van dien dorsalen neusgangnbsp;kan binnen dringen.

In de mcening, dat hier misschien nog hulp was teverlee-nen en ook om het onderzoek zoo volledig mogelijk te doen zijn, werd begonnen het zieke weeft el met den scherpen lepelnbsp;weg te nemen, waarmede te gelijkertijd vele groote, korreligenbsp;brokken van de reeds meermalen genoemde eigenaardige massanbsp;werden verwijderd. Sommige dezer hadden afmetingen alsnbsp;nog niet door ons werden aangetroffen; oen was 6 cM. lang.

4 cM, breed en 3 cM. dik. Na verwijdering der proppen ontstonden openingen, die het mogelijk maakten gemakkelijknbsp;met den vinger uit de mondholte zoowel in de rechter alsnbsp;linker neusholte te komen. De processus palatinus bleek,nbsp;zoo niet geheel, dan toch gedeeltelijk verwoest. De snijtanden werden weggenomen, hetgeen weinig inspanning kostte,nbsp;daar ze onkel door het omringende granulatie weelsel werdennbsp;vastgehouden; van een processus alveolaris was geen spoornbsp;meer te vinden. De vrij aanzienlijke bloeding, die met ditnbsp;alles gepaard ging, kon gemakkelijk gestelpt worden.

Diagnose, Het bovenstaande samenvattende, bleek hier dus te bestaan een specifieke alveolair-periostitis en ostitisnbsp;van den processus alveolaris en palatinus, die zich van daarnbsp;uit had verbreid op bovenlip, neus en vermoedelijk ook opnbsp;liet neusbeen.)

Therapie. Daar aan een operatief' ingrijpen hier niet meer gedacht kon worden, aangezien de verwoesting te ver wasnbsp;voortgesehreden en het dier in een allertreurigsten toestandnbsp;verkeerde, werd tot afmaken besloten.

Bij de sectie bleek, dat van de snijtandsbeenderen niets meer te vinden was en dat ook reeds het neusmiddenschotnbsp;was aangetast. Daar waar dit n.1. normaal verbonden is metnbsp;den processus palatinus en nog een weinig verder in cau-dale richting, nam men waar, dat over een afstand van ruimnbsp;een cM. het slijmvlies van het kraakbeen was afgelicht doornbsp;een laag ter dikte van eenige milimeters, bestaande uit eennbsp;grijsgele, korrelige zelfstandigheid, die blijkens mikroskopischnbsp;onderzoek van denzelfden aard was, als de reeds meermalennbsp;beschreven korrels. Het neusbeen bleek nog gezond.

Hl. Korten tijd na behandeling van voorgaand ziektegeval werd op nieuw dezelfde aandoening waargenomen bij eennbsp;paard toebehoorende aan den Heer K. te Parapattan, dat,nbsp;zooals de eigenaar mededeelde, een wond had aan do onderlip, die men eerst een zestal dagen geleden had opgemerkt^nbsp;alhoewel het reeds vroeger de aandacht had getrokken, datnbsp;het dier onder het kauwen veel slijmerig speeksel ontlastte.

met het achterstel naar den voederbak gekeerd en links en rechts met het hoofd stevig bevestigd, een en ander om tenbsp;voorkomen, dat de zieke onderlip tegen eenig voorwerp uit denbsp;omgeving zou worden geschuurd, daar het dier naar het schijntnbsp;geplaagd wordt door een ondragelijken jeuk. De eetlust isnbsp;goed, het kauwen geschiedt nog zeer gemakkelijk, alleennbsp;vloeit daarbij veel bloederig slijm en speeksel uit dennbsp;mond.

Reeds dadelijk valt in het oog, dat de onderlip zeer in omvang is toegenomen en slap naar beneden afhangt. Innbsp;het midden van deze, echter een weinig meer naar links,nbsp;bemerkt men aan de inwendige vlakte een zieke plek, ruimnbsp;6 cM. in doorsnede, door woekerend granulatie-weefsel oneffen en hobbelig van oppervlak, met bloederig slijm bedekt. Bij nader onderzoek ziet men hier en daar verschillende openingen, in de meeste van welke een grijsgele massa,nbsp;van den omvang van een rijstkorrel tot boon, wordt waarge-nemen en die langs meer of minder wijde gangen, door denbsp;mucosa heen, tot diep in het weefsel van de lip voeren.nbsp;De meeste van die gangen blijken voor het grootste gedeeltenbsp;met dezelfde zelfstandigheid opgevuld te zijn. In de mucosanbsp;is een defect ter grootte van een rijksdaalder, dat zich trechtervormig naar de cutis toe uitbreidt. Daar waar mucosa ennbsp;submucosa schijnbaar nog gezond zijn, in de onmiddelijkenbsp;omgeving van de aandoening, bemerkt men evenwel bij betasten, dat deze dikker en vaster zijn dan normaal en treftnbsp;men ook hier onregelmatige, scherp omschreven verhardingennbsp;aan, die de een meer, de andere minder, den vrijen randnbsp;van de onderlip naderen.

Rechts is het ziekteproces reeds zoover voortgeschreden, dat hier en daar nog slechts een randje gezond weefsel vannbsp;1 cM. breedte overblijft. Naar links strekt het zich nietnbsp;verder uit dan tot ruim 1 cM. lateraalwaarts van de me-diaanlijn, terwijl het in de mediaanlijn tot op ongeveer 2 cM.nbsp;het tandvleesch is genaderd. Bij het bevoelen en betastennbsp;van de zieke lip doet patient steeds moeite zich te schurennbsp;aan hand of vingers van den onderzoeker, of ook aan zijnnbsp;eigen voorbeenen, die tot dat doel hoog worden opgetild.

Diagnose. Op grond 'van het uiterlijk voorkomen der aandoening, van de aanwezigheid der grijsgele massa�s, die listelgangen en openingen Opvullen, van de omschreven harde plekken in submucosa, spieren en subcutis en van het destrueerend karakter, moet besloten worden tot het bestaan van hetzelfdenbsp;ziekte-proces als beschreven in de gevallen I en II.

Therapie, Daar de � eigenaar niets weten wil van een operatie wordt tinctura Jodii uitwendig en 10 gram Joodkalum per dag inwendig voorgeschreven en het zieke weefsel zooveelnbsp;raogelijk met den scherpen lepel verwijderd.

De voorschriften werden met de meeste nauwgezetheid opgevolgd en de verpleging liet niets te wenschen over. Het dier bleef dag en nacht kort aangebonden, zoodat schuren onmogelijk was en werd steeds door een goeden staljongennbsp;bewaakt en gevoederd. Ondanks deze behandeling ging hetnbsp;proces ongestoord zijn gang en bleek na een achttal dagennbsp;zoodanig in omvang te zijn toegenomen, dat het in de me-diaanlijn reeds tot op 1 cM. afstands tandvleesch en pro-cesus alveolaris was genaderd en de geheele lip als het warenbsp;van binnen naar buiten was doorgevreten. Deze was daarbijnbsp;zeer gezwollen en hing als een zware klomp naar omlaag,nbsp;terwijl voortdurend bloederig slijm afdruppelde. Het diernbsp;was natuurlijk niet meer in staat de mondspleet te sluiten.

Daar de Jodiumtherapie blijkbaar niets vermocht en het zich liet aanzien dat de onderkaak spoedig mede in de aandoening betrokken zou worden, bleef niets anders over dannbsp;operatief ingrijpen, waartoe de eigenaar ten slotte zijn toestemming verleende.

De bezwaren aan eene operatie verbonden, waren in dit geval niet gering. D� extirpatie moest zich tot ruim iu hetnbsp;gezonde weefsel uitstrekken. Hiermede zouden bijna zoo goednbsp;als de geheele rechter helft en een gedeelte van de linkernbsp;zijde van de lip gemoeid zijn, terwijl de incisie in de me-diaanlijn tot dicht bij het tandvleesch zou moeten loopen.nbsp;De vraag, of na wegnemen van het zieke gedeelte de beidenbsp;wondranden nog bij elkander konden worden gebracht, bleeknbsp;bevestigend beantwoord' te kunnen worden. De kansen voornbsp;genezing p�r priraam schenen niet zeer groot. In de eerste

plaats had men met een zeer ge�nfecteerd operatieveld te doen, zoodat reeds het aseptisch opereeren met veel bezwarennbsp;gepaard zou gaan, en in de tweede plaats kon het afvloeiennbsp;van mondslijm tijdens de nabehandeling, bij de verticalenbsp;houding van het hoofd, moeielijk worden voorkomen. Konnbsp;genezing per primam niet worden verkregen, dan was het tenbsp;voorzien, dat het paard een gespleten onderlip zou o verhouden,nbsp;waardoor een groot deel van de onderkaak met de tandennbsp;bloot zou komen en steeds afvloeien van speeksel zou plaatsnbsp;hebben.

Bovendien zou de mucosa voortdurend aan allerlei belee-digingen bloot staan en het aanvatten van het voedsel zeer bezwaarlijk zijn, gezwegen nog van de vraag of een diernbsp;met zulk een defect aan de onderlip op zuiver cosmetischenbsp;gronden nog wel bruikbaar is.

Ondanks al deze overwegingen werd, in diepe narcose, het geheele zieke gedeelte van de onderlip zooveel mogelijknbsp;wigvormig verwijderd, waardoor een defect ontstond, dat innbsp;sagittale richting ongeveer B en in frontale richting 10 cM.nbsp;groot was. De bloeding was vrij aanzienlijk. Nadat denbsp;grootere arterieele takken waren onderhonden, de kleinerenbsp;getordeerd en de veneuse bloeding door tamponade gestildnbsp;was, werd overgegaan tot de hechting, die door middel vannbsp;een tiental ontspannings- en fijnere hechtingen plaats had.nbsp;Aan afzonderlijke hechting van de mucosa viel niet te denken,nbsp;daar de lip, na het tegen elkander brengen van de wondranden, bijna strak tegen de onderkaak aanlag. Tusschen lipnbsp;en kaak werd eenig jodoformgaas gelegd, de lip injodoform-gaas en watten gepakt en de snijtanden, alsmede een gedeeltenbsp;van de onderkaak tot over het tongriempje met een dikkenbsp;laag watten bedekt. Over het geheel kwam een goed sluitend verband.

Na het ontwaken werd patient naar den stal gebracht en aldaar kort aangebonden, zoodat schuren onmogelijk was.nbsp;Eten of di'inken wei'd niet verstrekt. Des avonds bleek hetnbsp;verband geheel doordrenkt, reden waarom het werd verwijderd, de wondvlakte met y., % sol. hypermang. kal. werdnbsp;afgespoeld en het verbinden op gelijke wijze plaats had als

des morgens. De algemeene toestand liet niets te wenschen over: het dier stond rustig en deed niet de minste pogingnbsp;meer tot schuren; temperatuur 38.2.

Den daarop volgenden morgen: temp, 37.8, algemeene toestand uitstekend, verband doordrenkt. Bij de verband-wisseling bleek de wond zeer goed te staan. Twee malennbsp;daags werden waterinjecties in het rectum gedaan, om aannbsp;den dorst te gemoet te komen. Voedsel niet verstrekt.nbsp;Avondtemp. 38.3, nieuw verband.

Op dezelfde wijze werd de behandeling 3 dagen voortgezet. De gunstige toestand bleef voortduren, zoodat den 4**quot; dag drinkwater per os werd toegestaan.

De voedingstoestand van het dier ging er natuurlijk niet op vooruit. Behalve dat het zich aan een voortdurendnbsp;vasten moest onderwerpen, miste het ook de noodige rust,nbsp;omdat het steeds door opgebonden moest blijven,

Den 6'�'' dag was de toestand evenwel zoo gunstig, dat reunio per primam kon worden aangenomen, weshalve toennbsp;het eten van goed gereinigd gras werd toegestaan, dat aannbsp;de linker zijde in den mond werd gestopt.

Daar zich ten gevolge van het verband hier en daar op de mucosa van de onderlip een weinig druk-necrose begonnbsp;te vertoonen, werd dit verder weggelaten en de mondholtenbsp;na lederen maaltijd (�s morgens en �s avonds) met % sol.nbsp;hypermang. kalic. gereinigd, terwijl de wond met jodoform-poeder werd bedekt.

Den 8''quot; dag werden de hechtdradcn verwijderd en was volkomen genezing tot stand gekomen.

Aanvankelijk ging het eten en vooral het aangrijpen van het voedsel nog moeielijk, maar ook dit werd langzanbsp;merliand beter. Den 20��quot; dag na de operatie kon hetnbsp;paard weer dienst doen. De snijtanden en een gedeelte vannbsp;de onderkaak bleven door de verkorting van de onderlipnbsp;onbedekt. Toch viel dit weinig in het oog, daar het diernbsp;een flink ontwikkelde bovenlip had, die het gemis gedeeltelijknbsp;aanvulde.

iV. Den 10*'� Augustus daaropvolgend kwam een p.aard onder behandeling van den offic. v. gez. 1� kl. Dr. S., met

verzoek hulp te willen verleenen voor een kleine verwonding aan de linkerzijde van de bovenlip.

Status praesens. Aan de linkerzijde van de bovenlip, 1 cM. boven den vrijen rand van deze, bestaat eene, evenwijdig aan de mondspleet verloopende, 4 cM breede zwelling, die geleidelijk in de omgeving overgaat en zich uitstrektnbsp;vau het ventrale einde van den hoorn van het neusvleugel-kraakbeen af, tot een weinig v��r de Ie kies (3'� praemolaris).nbsp;In het orale gedeelte van de zwelling bevinden zich een paarnbsp;erwtgroote laesies, met ingevreten, gerafelde randen, waaruitnbsp;bij zachten druk een grijsgele massa te voorschijn komt,nbsp;geheel overeenkomende met die, welke in de reeds beschrevennbsp;gevallen werd aangetroffen. Na verwijdering van deze komtnbsp;men in een kleine, zakvormige holte met vrij rigide wanden,nbsp;die een dieper doordringen met de sonde niet toelaat. Nietnbsp;ver van deze verwijderd bevinden zich op een paar plaatsennbsp;nog speldekop groote defecten, omzoomd door een hardennbsp;onregelmatig gevormden rand, die tot in het subcutane bindweefsel dooi�dringen, maar waaruit bij druk geen propjesnbsp;ontlast worden. Behalve op deze veranderingen stuit mennbsp;bij het betasten in de diepte op harde, omschreven, erwt totnbsp;boongroote zwellingen, in het centrum der aandoening gelegen. Mucosa en submucosa van de bovenlip zijn normaal,nbsp;zoodat het lijden nog beperkt blijkt tot huid, subcutis ennbsp;spieren. Patient heeft veel last van jeuk en tracht voortdurend die zieke plaats te schuren.

Diagnose. Op grond van hetgeen in de boven beschreven gevallen was waargenomen, behoeft niet de minste twijfel tenbsp;bestaan omtrent den aard van dit lijden en hoewel hetnbsp;klinisch beeld in menig opzicht met dat der vorige pati�ntennbsp;verschilt, hetgeen waarschijnlijk in hoofdzaak hieraan moetnbsp;worden toegeschreven, dat het proces nog niet zoover isnbsp;gevorderd, wordt niet geaarzeld dezelfde ziekte aan te nemen. Het mikroskopisch onderzoek bevestigt ons vermoeden.

Therapie. Onder coca�ne-anaesthesie wordt het dier nog denzelfden ochtend geopereerd. Het zieke gedeelte van denbsp;huid wordt ruim tot in het gezonde gedeelte omsneden ennbsp;al het aangetaste weefsel met het mes verwijderd, waarbij

een gedeelte van den M. orbicularis oris en van den M. levator labii superioris alaeque nasi moest worden medegenomen.

daarna werden de hechtingen verwijderd en 10 dagen na de operatie kon het dier weer dienst doen.

V. Den .oen September kwam een nieuw geval van hetzelfde ziekteproces onder behandeling, bij een paard van den Luit. der art. S.

Anamnese. De eigenaar deelt mede, dat het dier reeds sinds ?gt; weken lijdende is aan eene verzwering aan de buitenzijde van de voorknie, welke aanvankelijk zeer klein, thansnbsp;reeds den omvang van een rijkdaalder heeft bereikt. Denbsp;wond scheen erg te jeuken, want patient deed onophoudelijknbsp;pogingen daarin te bijten en moest daarom dag en nachtnbsp;opgebonden blijven. Bij gebrek aan veeartsen ij kundige hulpnbsp;en ook omdat de aandoening voor niet zeer belangrijk werdnbsp;gehouden, had de eigenaar het zelf dagelijks doen verbindennbsp;met 3% earbolzuuroplossing.

De toestand verbeterde niet, de verzwering breidde zich integendeel meer en meer uit. Daarom werd nu te Batavianbsp;onmiddellijk veeartsenijkundige hulp ingeroepen.

Status praesens. Sandelhout hengst, oud 6 jaar, slechte huidcultuur, zeer vermagerd.

Pols en ademhaling versneld, temperatuur 39,6, icterisehe conjunctivae, waarin enkele ecchymosen. Slechte eetlust.nbsp;Het paard hoest veel. Bij onderzoek der borst�rganen blijktnbsp;het te lijden aan een pleuro-pneumonie. De tocht van Bandoeng naar Batavia heeft hieraan zeker geen goed gedaan.

In het bovenste gedeelte van de laterale zijde van het carpaalgewricht bestaat een rijksdaaldergroot ulcus in de huid,nbsp;bedekt met een dikke slijmerige laag.

Na verwijdering van deze komt een tamelijk onregelmatige, granuleerende vlakte voor den dag, waarin hier en daar, vooralnbsp;naar de doi�sale zijde van het gewricht, openingen en gangennbsp;voorkomen, die toegang verleenen naar de subcutis. Dezenbsp;zijn opgevuld met de bekende grijsgele propjes. Zooveel

mogelijk worden ze voor mikroskopisch onderzoek met den scherpen lepel verwijderd, waarbij tevens blijkt, dat het procesnbsp;zich niet verder dan tot in het onderhuidsehe bindweefselnbsp;uitstrekt. De huidrand rondom de laesie, onregelmatig vannbsp;vorm en hier en daar als uitgevreten uitziende, is verdikt,nbsp;voelt leerachtig aan en vertoont, op verschillende plaatsen,nbsp;plekken ter grootte van een speldekop tot die van een erwt,nbsp;die, eenigszins boven het niveau der huid uitstekende, scherpnbsp;omschreven en harder zijn dan de omgeving. Snijdt mennbsp;deze plekken in, dan blijken ze te bevatten grijsgele korrels,nbsp;die zich tot in de subcutis uitstrekken. Hier en daar zietnbsp;men in de nog intacte huid reeds kleine laesies ter groottenbsp;van een speldeknop. Alles bij elkaar genomen heeft hetnbsp;zieke huidgedeelte reeds den omvang van ruim een handpalm bereikt.

Diagnose. Volgens hetgeen bij klinisch, zoowel als mikroskopisch onderzoek werd gevonden, bestaat hier, behalve de pleuro-pneumonie, een ziekte in de huid volkomen analoognbsp;aan de boven beschi�even gevallen, nu evenwel met een loca-lisatie alleen in de huid.

Therapie. Al het zieke weefsel werd met het mes weggenomen. Onmiddelijk na dit ingrijpen was het dier verlost van zijn ondragelijke huidjeukte; het deed ten minste nietnbsp;de minste poging meer om zich te schuren.

Het paard stierf na een paar dagen aan zijn pneumonie, waardoor het verder beloop der genezing aan onze waarneming werd onttrokken.

VI. Tot onze niet geringe verbazing gingen er 2 maanden voorbij, in welke zich geene nieuwe gevallen der bovenbeschreven ziekte meer voordeden.

In het begin van November werd evenwel een paard van den Heer M. ter behandeling aangeboden, dat volgens dennbsp;eigenaar leed aan een neus-keelcatarrh.

Status praesens. Bij onderzoek valt onmiddelijk op, dat de rechter zij vlakte van den neus een diffuse zwelling vertoont van ongeveer 1 dM. lang en 3 a 4 cM. breed, zichnbsp;uitstrekkende van den lateralen neusvleugel tot ongeveer ternbsp;hoogte van de 2e kies (2e praemolaris). Een weinig caudaal

van dezen neus vleugelrand, waar de zwelling het belangrijkst is, neemt men een drietal laesies waar ter grootte van een graankorrel, rondom welke de huid hard en leerachtignbsp;aanvoelt en die voeren in een � 2 cM. diep kanaal, opgevuldnbsp;met de grijsgele propjes, van hetzelfde voorkomen als in denbsp;andere gevallen beschreven. Ook treft men hier en daar innbsp;het gezwollen gedeelte enkele omschreven, boongroote, hardenbsp;plekken aan, die zich blijkbaar tot in de subcutis uitstrekkennbsp;en voor een deel ook nog tot in den musculus pyramidalisnbsp;nasi. Verder blijkt ook de huid en de subcutis aan de mediale zijde van den lateralen neusvleugel te zijn aangetast.nbsp;Op 2 cM. afstand van de monding van het traankanaal ennbsp;eaudaal daarvan, bevindt zich een erwtgroote laesie met ingevreten randen, waaromheen huid en subcutis over geringennbsp;afstand hard en hobbelig aanvoelen. Met de sonde kan mennbsp;een eindweegs in het onderhuische bindweefsel dringen.

Diagnose. Als in de vorige gevallen, om welke reden den eigenaar werd aangeraden het dier een operatieve behandeling te doen ondergaan.

Therapie. Onder coca�ne-anaesthesie werd de rand van den lateralen neusvleugel, van den dorsalen hoek af tot aannbsp;den ventralen hoek toe, omsneden. Hierna werd van dezenbsp;incisie uit, even boven de art. labii superioris en evenwijdignbsp;aan deze verloopende, een snede gelegd tot ongeveer ternbsp;hoogte waar de M. pyramidalis nasi tusschen de beide takkennbsp;van den M. levator labii sup. alaeque nasi te voorschijn komt.nbsp;Hierdoor werd, na de huid te hebben losgepraepareerd, voldoende ruimte verkregen, om met behulp van mes en schaarnbsp;het zieke weefsel ruim weg te nemen. Het dier was na 14nbsp;dagen volkomen genezen.

VIL Cavalerie-paard No. 78 werd den SO�� November op het ziekenrapport gebracht met de mededeeling, dat hetnbsp;sinds de laatste dagen minder gemakkelijk kon kauwen ennbsp;onder het eten vooral bloederig, slijmachtig speeksel uit dennbsp;mond liep.

Status praesens. Sandelhout hengst; 16 jaren oud; goed gevoed; pols, ademhaling en temperatuur normaal; eetlustnbsp;goed. Wel duurt het verorberen van het dagelijksch ration

voedsel langer dan gewoonlijk en vloeit daarbij slijmig speeksel met bloed vermengd af. Aan de rechterzijde van het hooid blijkt de zijvlakte van neus en wang een weinig gezwollen, doch bij druk niet pijnlijk. Er bestaat hevige jeuk. Bijnbsp;inspectie van de mondholte wordt aan de laterale zijde vannbsp;het tandvleesch van Ie en 2e kies, zich ook uitstrekkende overnbsp;de mucosa der wang, een defect waargenomen ter groottenbsp;van een rijksdaalder, met onregelmatigen en uitgevreten rand.nbsp;Rondom dezen rand is het slijmvlies over een kleine uitgestrektheid gezwollen en voelt men hier en daar kleine, harde,nbsp;omschreven plekken, uit welke bij druk grijsgele korrels metnbsp;de bekende eigenschappen te voorschijn komen.

Aan de orale zijde bestaat een kleine opening, waardoor men met de sonde 5 cM. diep tusschen het slijmvlies en dennbsp;processus alveolaris kan dringen. In dit kanaal zijn dezelfdenbsp;grijsgele propjes aanwezig. Het periost is aldaar verlorennbsp;gegaan, de sonde glijdt ten minste over ontbloot been.

Therapie. Zoowel in orale als in aborale richting wordt, van het zooeven genoemde kanaal uit, met den scherpen lepel al het zieke weefsel weggekrabd, tengevolge waarvan denbsp;kroon van beide bovengenoemde kiezen en een gedeelte vannbsp;den proc. alveolaris geheel bloot komen te liggen. De kiezen staan nog zeer vast, waaruit blijkt, dat vermoedelijk denbsp;alveolair-holten zelve nog gezond zijn. Het defect, door dezenbsp;behandeling ontstaan, had een lengte van 7 en een breedtenbsp;van 4 cM Voor zoover kon worden nagegaan, was werkelijk al het zieke weefsel verwijderd. De woud werd metnbsp;oen hinken jodoform-tampon opgevuld en, daar het dier tochnbsp;de eerste twee dagen niet mocht eten of drinken, werd denbsp;mond met een handdoek over den neus dicht gebonden, waardoor de tampon goed op zijn plaats kon worden gehouden.nbsp;Na een paar dagen kon onder de bij geval III beschrevennbsp;voorzorgsmaatregelen voedsel worden verstrekt.

Aanvankelijk nam de zwelling van neus en wang af, hetgeen deed hopen, dat het doel was bereikt, doch deze hoop bleeknbsp;ijdel, toen na een paar dagen op de wondvlakte weder enkelenbsp;van de bekende grijsgele korrels werden waargenomen, die

bij nader onderzoek afkomstig bleken te zijn uit een kanaal, dat zicli in de richting van den processus alveolaris 3 a 4nbsp;cM. diep dorsaalwaarts uitstrekte. Uit dit kanaal kon na vernbsp;wijding met het mes, een boongroot stuk te voorschijn worden gebracht. De zwelling van neus en wang, alsmede denbsp;jeuk, waren in de laatste dagen ook weder toegenomen.

Het bleek dus, dat bij het eerste ingrijpen niet alle ziek weefsel was verwijderd en dat al zeer spoedig recidief wasnbsp;opgetreden. Na onderzoek bleek ]ook de bovenkaak te zijnnbsp;aangetast, hetgeen vermoedelijk een gedeeltelijke resectie vannbsp;deze met extractie van de D en 2e kies noodig zou maken.

Ten einde het zieke gedeelte van de bovenkaak en wellicht ook van het neusbeen, toegankelijk te maken, werd, te beginnen ongeveer ��n cM. beneden den reehter lateralen ooghoek een snede gelegd tot op het been, evenwijdig aan dennbsp;ondersten orbitaalrand, tot nagenoeg aan de mediaanlijn vannbsp;het hoofd, vandaar uit evenwijdig aan die mediaanlijn overnbsp;voorhoofd en neus tot aan den dorsalen hoek van den lateralen neusvleugel. Hier werd lateraalwaarts afgebogen, de val-sche neuszak gekleif en de laterale neusvleugel tot op dennbsp;processus nasalis van het os intermaxillare doorsneden. Denbsp;periost-spier-huidlap tverd nu omgeslagen, tengevolge waarvannbsp;het grootste gedeelte van het neusbeen, de aangezichtsvlaktenbsp;van de voorkaak tot aan de Ie molaris en de processus nasalis van het os intermaxillare bloot kwanen. Nu bleek eerstnbsp;recht welke uitbreiding het proces reeds had gekregen. Denbsp;processus alveolaris van het os maxillae superioris was tot aannbsp;de fe molaris aangedaan. Van daar uit had het lijden zichnbsp;voortgeplant; in dorsale richting, tot aan het foramen infra-orbitale en in orale richting over den margo interalveolarisnbsp;en den proc. nasalis van het os intermaxillare tot aan dennbsp;hoektand. De processus palatinus was slechts met een smullen rand, waar deze aan het zieke gedeelte van den proc.nbsp;alveolaris grenst, in het proces betrokken. Vooral van denbsp;aangezichtsvlakte van de voorkaak en inzonderheid van dennbsp;proc. nasalis ossis intermax. was het been diep ingevreten ennbsp;overal bedekt met een grijsgele korrelige massa. Het kosttenbsp;weinig moeite de 3 praemolares te verwijderen, waarbij bleek.

dat ook in de alvoolair-holten het proces zich had voortgezet. Ook de neusvlakte van de voorkaak was aangedaan.

Al het zieke been werd met behulp van hamer, beitel etc. verwijderd. Daar het ons slechts te doen is om de uitbreidingnbsp;der aandoening weer te geven, blijven de technische bizon-derheden dezer operatie hier achterwege.

Na afloop der kunstbewerking liet de algemeene toestand van patient weinig te wenschen over. Eeeds op den 3en dagnbsp;werd eenig gras verstrekt, dat met graagste genomen en goednbsp;gekauwd werd. Het genezingsproces ging verder ongestoordnbsp;zijn gang.

Om den misstand in het uiterlijk voorkomen, die zich later ontwikkelde, waardoor het paard ongeschikt was voor dennbsp;dienst, is het afgemaakt.

In de boven vermelde 7 ziektegevallen hadden we, zooals uit de nauwkeurige beschrijvingen voldoende zal zijn gebleken,nbsp;te doen met een zeer scherp omlijnd ziektebeeld. Wij meenen,nbsp;uit do daarbij voorkomende vei�schijnselen, deze gevolgtrekkingen te mogen maken:

h. Het slijmvlies van mondholte, lippen en neus verkeeren onder de gunstigste voorwaarden voor de infectie.

c. nbsp;nbsp;nbsp;Aan zich zelf overgelaten breidt zich de aandoening opnbsp;de omgeving uit, onverschillig welk weefsel hierbij innbsp;het spel is. Steeds loopt het op vernietiging van datnbsp;weefsel uit,

d. nbsp;nbsp;nbsp;In de mondholte grijpt het proces sneller om zich heennbsp;dan in de huid.

e. nbsp;nbsp;nbsp;Het sterk woekerend en te gelijk vernietigend karakternbsp;van het lijden, gevoegd bij de aanwezigheid van denbsp;eigenaardig geelgrijze proppen, die men steeds in ope-ningen aan de oppervlakte en in gangen en holten in denbsp;diepte van het zieke weefsel aantreft, maken het stellennbsp;der diagnose gemakkelijk Hevige jeuk is mede eennbsp;constant verschijnsel.

Hun uitwendig voorkomen is reeds met een enkel woord beschreven. Zeer wisselend in omvang, gewoonlijknbsp;niot grooter dan een speldekop, erwt of boon, bereiken zijnbsp;een enkele maal zeer groote afmetingen.

Op het eerste gezicht zou men meenen te doen te hebben met necrotische producten, die gedeeltelijk met kalk zijnnbsp;geinfiltreerd. Bij onderzoek blijkt echter nergens kalk daarinnbsp;aanwezig te zijn Hun consistentie is vrij vast, doch kleinerenbsp;partikels laten zich betrekkelijk gemakkelijk tusschen dek- ennbsp;objectglas samen drukken. Beziet men met het mikroskoopnbsp;een dergelijk platgedrukt stukje in 10 % KOH oplossing, dannbsp;valt onmiddellijk een zeer fraai gevormd mycelium in het oog,nbsp;dat zich in alle richtingen voortzet tusschen een grondzclf-standigheid, bestaande uit breede, een weinig glanzende, homogene bundels, in welker mazen ieucocyten gelegen zijn.nbsp;Bizonder fraai kan men het myeelium aantonnen, wanneer hetnbsp;praeparaat b. v. 24 uren aan de kali-inwerking wordt blootgesteld. Dan is van de Ieucocyten en de grondzelfstandigheidnbsp;nagenoeg niets meer te zien en ti'cedt het myeelium alleennbsp;op den voorgrond. Een photogram van een dergelijk praeparaat is figuur 7.

Om na te gaan welke histologische veranderingen in het zieke weefsel bestaan, werden stukjes uitgesneden, die dergelijke grijsgele propjes bevatten en in sublimaat-alcoholnbsp;gefixeerd. Bij zwakke vergrooting der van deze stukjes gemaakte coupes blijkt, dat van het prae-existente weefsel alnbsp;zeer weinig meer voorhanden is. Dit is over groote gedeeltennbsp;vervangen door bindweefsel, waarin hier en daar kleinere en

grooterc, door retractie, ten gevolge van de alcohol-harding nu losgelaten, eilanden gelegen zijn van andere structuur dannbsp;de omgeving (tig. 6.) Deze eilanden zijn doorsneden van grijs-gelc piopjes. Bij sterkere vergrooting blijken deze laatstennbsp;te bestaan uit breede balken van een glanzende, homogenenbsp;grondzelfstandigheid, die een netwerk vormen, in welks mazen leucocyten gelegen zijn. Tusschen deze balken en vooralnbsp;aan de peripherie, zijn zeer fraaie mycelium-draden zichtbaar,nbsp;met talrijke vrije sporen, die weer op nieuw tot een mycelium uitgroeien. Afbeelding eener ontkiemende spore isnbsp;tig. 8. Kondom dit centrale gedeelte nu bevindt zich alsnbsp;het ware een ring, bestaande uit leucocyten met een uiterstnbsp;geringe grondzelfstandigheid en enkele gi�ootere leucocyten,nbsp;met meer ontwikkeld protoplasma-lichaam (resorbtie-cellen).nbsp;In deze laag leucocyten zetten de mycelium-draden, dienbsp;uit het centrale gedeelte komen, zich voort. Nog verdernbsp;naar buiten volgt een zeer vaatrijk bindweefsel, waarinnbsp;duidelijk ook nog weer 2 zones zijn te onderscheiden. Denbsp;zone, die het meest nabij de leucocyten-laag is gelegen, bevat zelve een groot aantal dezer cellen en vertoont plekken,nbsp;waarin de fibrillaire grondzelfstandigheid gezwollen en homogeen glanzend is, benevens fraaie myceliumdraden Nog verder naar buiten is het bindweefsel nagenoeg normaal. Alleennbsp;doet zich ook hier op sommige plaatsen de grondzelfstandigheid eenigszins gezwollen voor.

Men zou op den eersten aanblik geneigd zijn te meenen, dat het bovenbeschreven balkennet geheel uit fibrine bestaatnbsp;en dat ook hier en daar in het omgevendc weefsel fibrine-stroken zich bevinden. Uit de mikroskopische reacties blijktnbsp;dit evenwel niet zoo te zijn. De WEiGER�sche fibrine-kleuringnbsp;toch valt volkomen negatief uit.

Bij toepassing der kleuring volgens vos Giesos, worden die breede balken, zoowel in het centrale gedeelte als in hetnbsp;daaromheen gelegen bindweefsel, fraai rood gekleurd, hetgeennbsp;ons het recht geeft, vooral ook met het oog op den negatievennbsp;uitslag der WEi�ERT�sche kleuring, tot het bestaan eenernbsp;hyaline degeneratie te besluiten.

praeparaten is zeer moeielijk, en een goede methode is daarvoor door ons, ondanks vlijtig pogen, nog niet gevonden. Een enkele maal werd een vrij goede kleuring verkregennbsp;volgens de methode, door Unna voor de kleuring van huid-parasieten aangegeven.

Fraaie praeparaten verkrijgt men evenwel door kleuring met de cochenille aluin-pikrinezuur-oplossing van Unna ennbsp;insluiting in canada-balsem. Laat men dan de praeparatennbsp;eenigen tijd liggen, waardoor de canada-balsem een weinignbsp;indikt en dus van brekings-index verandert, dan kan men innbsp;het gekleurde weefsel zeer fraai de ongekleurde, doch duidelijk gedifferentieerde myceliumdraden waarnemen.

Uit het feit, dat het mycelium het machtigs! ontwikkeld is in de geelgrijze proppen, dit zich van daaruit continu innbsp;de omgeving uitstrekt en daar niet meer wordt aangetroffen,nbsp;waar in het weefsel de ziekelijke veranderingen ophouden,nbsp;meenen wij voorloopig de conclusie te mogen trekken, datnbsp;dit micro-organisme met de genese dezer ziekte in oorzakelijknbsp;verband staat. Op geenerlei wijze konden andere micro-orga-nismen worden aangetoond in die producten, welke geheelnbsp;waren afgesloten van contact met den inhoud van mond ofnbsp;neus, of met de buitenlucht.

Wij stellen ons voor, dat de ontwikkeling der pathologisch-anatomische veranderingen op de volgende wijze tot stand komt.

De pathogene schimmel of diens sporen, dringen van buiten af het lichaam van het dier binnen. Wij hebben goede grondennbsp;om aan te nemen, dat deze infectie met het voedsel (b. v.nbsp;het gras) wordt ingevoerd. Deze meening berust op het feit,nbsp;dat in die gevallen, welke in een weinig gevorderd stadiumnbsp;door ons werden waargenomen, n. 1. geval I en een nietnbsp;beschreven geval, waarvan wij alleen een spiritus-praeparaatnbsp;van een gedeelte van het hoofd bezitten, duidelijk kon wordennbsp;uitgemaakt, dat de primaire aandoening zich bevond in hetnbsp;tandvleesch rondom den hals van een snijtand en zich vannbsp;daar uit verder had voortgeplant. De infectie moet dannbsp;plaats hebben doordat met het voedsel (gras, gaba) nu eensnbsp;het slijmvlies rondom de tanden of kiezen, een ander maal

371

dat van de lip of mondholte wordt verwond, waarvoor natuurlijk in den aard van het voedsel ten allen tijde gelegenheid bestaat. Op die wijze wordt de porte d�entr�e gemaakt. Denbsp;vermoedelijk ook in het voedsel aanwezige infectie-kiemennbsp;dringen langs dien weg binnen en veroveren meer en meernbsp;terrein voor hunne verwoestingen.

Dat hetzelfde ziekte-proces in de huid optreedt, hoewel uit het door ons besehreven aantal gevallen reeds eenigszinsnbsp;blijkt, minder menigvuldig, pleit niet tegen onze onderstelling,nbsp;daar hier op andere wijze, langs kleine huidwonden, denbsp;smetstof kan binnendringen.

Eenmaal in het weefsel zich genesteld hebbende, groeit de hyphomyceet uit en brengt in zijn omgeving, vermoedelijknbsp;naar analogie van hetgeen ons bekend is omtrent de werkingnbsp;van andere miero-organismen, door toxine-werking een hyalinenbsp;degeneratie tot stand, ten gevolge waarvan ontstaat denbsp;mikroskopisch door de grijsgele kleur herkenbare substantie.nbsp;De bindweefselwoekering en het cellig infiltrant in de onmiddellijke omgeving daarvan, moeten natuurlijk worden opgevatnbsp;als de reactie van het organisme, dat tracht deze geheel aannbsp;het normale weefsel vreemde massa te verwijderen of onschadelijk te maken. De excentrische woekering van het myceliumnbsp;wordt daardoor evenwel niet belemmerd. Dit breidt zichnbsp;voortdurend in de omgeving uit en overal daar, waar hetnbsp;zijn uitloopers heen zendt, ontstaat om deze, dezelfde hyalinenbsp;degeneratie. Op die wijze groeit de massa door juxt-appositienbsp;on ontstaan de velerlei uitloopers van allerlei gi-ootte ennbsp;omvang, die aan de grijsgele proppen hun grilligen vormnbsp;geven en waarmede zij min of meer innig in de omgevingnbsp;bevestigd zijn. Geen weefsel, van welken aard ook, biedtnbsp;aan dezen invloed weerstand.

Het is ons gelukt uit kleine propjes, die geheel van de buitenwereld afgesloten, diep in het weefsel higen en dus opnbsp;gecnerlei wijze secundair konden zijn geinfecteerd, goed geslaagde kweekproeven met dezen hyphomyceet te verrichtennbsp;op zuren agar-bouillon de pause. Na eenige dagen ontwikkelen zich daarop geelachtige knopjes, die gedeeltelijk innbsp;den agar zitten, zeer vast zijn en bij mikroskopisch onderzoek

uit geheel het zelfde mycelium bestaan, als in de propjes wordt aangetroffen. Evenzeer slaagde het kweeken in zurennbsp;bouillon de pans�.

Met de op deze wijze verkregen cultuur werden entproeven gedaan bij paarden. Aan den hals van eenige tanden werdnbsp;het slijmvlies opgelieht en een weinig van de cultuur daarondernbsp;gebracht. Ook in kleine huidwanden werd zij ingewreven.nbsp;Langs geen van deze beide wegen is het ons tot nog toenbsp;gelukt de ziekte kunstmatig te doen ontstaan.

In de veeartsenijkundige literatuur komen enkele beschrijvingen voor van ziektegevallen, die met de onzen overeen schijnen te komen.

Drouin beschrijft onder den titel �sur une nouvelle mycosc du cheval� (') ��n waarneming bij een paard volkomen analoognbsp;aan het door ons besehreven geval IV, waar uitsluitend innbsp;de huid de aandoening gezeteld was. Stukken der grijsgelenbsp;proppen werden door hem ter onderzoek gegeven aan Nexonnbsp;die daaraan een mycelium vond en kweekproeven verrichttenbsp;op RauTjINSche vloeistof. Infectie-proeven mislukten.

Nocard en Leclainche (-) geven een overzicht van eenige ziektegevallen, die door Engelsch Indische en Amerikaanschenbsp;veeartsenijkundigen, onder den naam van Bursaltee en Leeches,nbsp;zijn beschreven. Het komt ons evenwel voor, dat ondernbsp;deze namen velerlei ziektebeelden van geheel verschillendennbsp;aard zijn saamgevat.

Bursattee of Leeches is volgens deze schrijvers een aandoening van de huid en van het onderhuidsche bindweefsel, voorkomende bij het paard en veroorzaakt door de tegenwoordigheid in de weefsels van een mycelium. Uit het historisch overzicht blijkt, dat .James Kerr reeds in 1829 ecunbsp;ziekte bij het paard heeft beschreven gekenmerkt door denbsp;aanwezigheid van kleine, ulcereerende gezwelletjes aan denbsp;commissuur der oogleden, op het gelaat en aan het serotum.nbsp;Volgens onze ervaring hebben deze aandoeningen niets te makennbsp;met de door ons beschreven ziekte. Wij namen in den loopnbsp;van ons onderzoek ook meerdere malen dergelijke afwijkingen

aan de ooghoeken van paarden waai�, doch konden nimmer in de daarbij aangetroffen korrels een mycelium vinden. Ooknbsp;de aandoening aan de genitali�n is van anderen aard. Aannbsp;het praeputium en scrotum van het paard komt een enkelenbsp;maal een ziekte voor, waarbij zich ook propjes ter groottenbsp;van een gierstkorrel in het zieke weefsel bevinden. Dezenbsp;korrels zijn evenwel nimmer ruw van oppervlak, nagenoegnbsp;volkomen rond, kunnen geraakkelijk uit een duidelijk achterblijvende bindweefsel-kapsel worden gedrukt en bevattennbsp;nimmer een n-iycelium. Op deze verschillende aandoeningennbsp;hopen wij later nog wel cens terug te komen.

In 1879 deelt F. Smith mede, dat hij bij een paar zieke paarden met wonden in de huid, in deze wonden hardenbsp;conerementen heeft gevonden van grijze kleur, die de groottenbsp;van een ei kunnen bereiken. Deze conerementen bevattennbsp;schimmeldradeu en speciale cellen van epithelo�d karakter,nbsp;glinsterend en geel van kleur. Die onze beschrijving opmerkzaam heeft gelezen, vindt daarin een en ander doornbsp;Smith gezien terug, doch naar het ons toeschijnt heeft dezenbsp;zijn bevindingen niet op de juiste wijze verklaard.

In 1894 geeft Theobald Smith een beschrijving van, naar het Bureau de l�industrie animale te Washington, in alcoholnbsp;opgezonden conerementen. Hij herkent ook daarin een mycelium, dat hij vergelijkt met het micro-organisme der actino-mycose of van den madoeravoet. Volgens hem ontwikkeltnbsp;het mycelium zich in de weefsels, die zich met kalkzoutennbsp;infiltreeren. In de talloos vele door ons onderzochte grijsgelenbsp;proppen werd nimmer een spoor van kalk aangefroffen.

Het proces, dat wij in mikroskopische praeparaten van de eerste stadi�n af hebben kunnen volgen, doet zich steeds opnbsp;de door ons beschreven wijze voor en nooit anders.

Ook het door Droujk en Rbnon beschreven geval wordt door Nocard en Leclainche geciteerd en zonder meer doornbsp;hen bij de Bursattee of Leeches ingelijfd, terwijl zonder twijfel het geval van Dro�ir behoort tot den cutanen vorm dernbsp;door ons beschreven ziekte.

De pogingen om het mikro-organisme te kweeken zijn bij �een der vroegere auteurs gelukt.

374

Uit het bovenstaande blijkt, dat het materiaal onder den naam van Bursattee of Leeches saamgegaard, een behoorlijke schifting noodig heeft en vooral, dat �f aan de beschrijving der met het mikroskoop waargenomen afwijkingennbsp;niet te veel waarde moet worden gehecht, �f dat ondernbsp;de gevallen als Bursattee en Leeches beschreven er geen is,nbsp;dat volkomen met de onzen overeenkomt. Wij hebben onsnbsp;daarom genoodzaakt gezien voor de door ons beschrevennbsp;ziekte een nieuwen naam te bedenken en stellen voor diennbsp;van Hyphomycosis destruens, die de beide hoofdeigenschappen van dit lijden, nl. de aanwezigheid van een myceliumnbsp;en het zeer op den voorgrond tredend destrueerend karakter,nbsp;weergeeft.

(Uit het Wetemchappelijk Jaarverslag van hel Laboratorium voor Path. Anatomie en Bacteriologie te Weltevreden).

PSEUDO-MALLEUS OF GOEDAARDIGE HUIDWORM.

Volgens het algemeen gevoelen der veeartsen komt kwade droes op liet eiland Java zeer verbreid voor. Daarnaast doetnbsp;zich evenwel onder paarden en muilezels volgens onze eigennbsp;ervaring en die van anderen (') veelvuldig een ziekte voor,nbsp;veel minder besmettelijk dan de kwade droes en hemelsbreednbsp;van dezen verschillend in haar verloop, omdat zij meestal,nbsp;wanneer zij maar vroegtijdig genoeg is herkend, met beslistenbsp;zekerheid tot genezing kan worden gebracht (-). Toch gelijktnbsp;het klinische beeld dikwerf zooveel op dat van echten kwadennbsp;droes, dat verwarring gemakkelijk mogelijk is.

Deze ziekte nu is volstrekt niet nieuw. Reeds (-i) in het begin der 19e eeuw onderscheidden de l^�ransche veeartsennbsp;een vorm van kwaden droes onder den naam van farcin denbsp;rivi�re, farcin en cul de poule, farcin curable, gekenmerktnbsp;doordat de aandoening uitsluitend in de huid voorkomt.nbsp;Peiirson, die in 1865 de ziekte in Zweden bestudeerde, geeft alsnbsp;zijn meening te kennen, dat de farcin du nord geen echte huid-worm is, maar een vorm van lymphangitis, wiens behandelingnbsp;gunstige resultaten geeft, In 1867 beschrijft Delorme verschillende epizo�tie�n van een goedaardigen vorm van worm.

(') o. a. van den Militairen P,aarclenarts der klasse L. J. Hoogkamer, dien wij zeer verplicht zijn voor de demonstratie van vele gevallen uit zijn praktijk en voor het inatej-iaal, dat hij ons steed.s zeernbsp;bereidwillig voor onderzoek afstond.

(-) Door Tokisiiige word deze ziekte in Japan ook hij runderen w'aargenomen. iCentralbt. tur Bakt. Bd. XTX blz. J H).

die zeker geen kwade droes is en twijfelt wel aan de identiteit dezer aandoening met kwaden droes, docli komt niet tot denbsp;overtuiging, dat hij met eene op zich zelfstaande ziekte tenbsp;doen heeft.

Na 1870 werd deze ziekte vooral door de Fransche veeartsen waargenomen in Frankrijk en Algiers. Barrier geeft reedsnbsp;in 1876 als zijne meening, dat de farcin de l�Alg�rie eenenbsp;ziekte is speciaal van het lymphvatenstelsel. Deze meeningnbsp;werd onmiddellijk bestreden door Tixier en Delajiotte, dienbsp;de farcin d�Afrique, zooals de ziekte door de Fransche schrijvers bij voorkeur wordt genoemd, volkomen gelijk steldennbsp;met kwaden droes. Een ongelukkig toeval had hun bij hunnenbsp;onderzoekingen parten gespeeld. Hunne proefdieren ledennbsp;aan beide ziekten te gelijker tijd, eene mogelijkheid laternbsp;meer waargenomen. De opvatting van beide ziektebeeldennbsp;als gevolg van eene zelfde oorzaak had zich in Frankrijknbsp;zoodanig vastgezet, dat men algemeen den farcin d�Afriquenbsp;bleef beschouwen als een gewijzigden vorm van kwaden droes.

In 1881 onderscheidde Ch�nier den kwaaddroezigen huid-worni van de farcineuse lymphangitis. Deze laatste heeft volgens dezen onderzoeker tot uitsluitende anatomische zitplaatsnbsp;het lymphvatenstelsel en is niet van kwaaddroezigen aard.nbsp;De inenting van virulente kwaaddroezige smetstof veroorzaaktnbsp;kwaden droes en nooit farcineuse lymphangitis en omgekeerd.

In 1883 doen Rivolta en Micellone eene belangrijke mededeeling omtrent deze ziekte, die haar voor goed harenbsp;plaats aanwijst Zij beschreven het constante voorkomen innbsp;den etter van eene speciale parasiet, die reeds in 1873 doornbsp;Ri VOLTE bij bepaalde vormen van huid worm was gezien.nbsp;Volgens deze onderzoekers nu bestaat er bij het paard eenenbsp;soort van worm, teruggebracht en onderhouden door een crypto-coccus, die steeds in de knobbels en strengen van den wormnbsp;voorkomt, ook in de zoodanige, die diep in de huid liggennbsp;en nog geen contact met de buitenlucht hebben gehad. Dezenbsp;ziekte kan van het eene paard op het andere worden overgebracht.

Naast enkele Italiaansche blijven vooral de Fransche onderzoekers in deze ziekte, voor welke Nocarii den naam van

377

lymphangite �plzo�tique f*) voorstelt, groote belangstelling toonen, zooals uit de veelvuldige Fransehe publicaties blijkt.

Iq de laatste jaren werd het bestaan der ziekte vastgesteld in Japan (Japanisclier Wurm) door Tokishige, in Ruslandnbsp;en te Samarkand door Tartakowsky.

Opmerkelijk is het, dat in de Engelsclie literatuur niets wijst op het voorkomen dezer ziekte in Engelsch-Indi�. Tochnbsp;vermoeden wij, dat zij zich ook daar wel eens zal vertoonen.nbsp;Voor dit vermoeden bestaat eenige grond, daar de verschillende ziekten onder het vee, die in onze koloni�n wordennbsp;aangetro�en (surra, veepest, bursattee etc), ook gewoonlijknbsp;daar geen onbekenden zijn.

Omtrent de geographische verbreiding der ziekte deelen Nocard en Leclainche (-) mede, dat zij in Frankrijk reedsnbsp;omstreeks 1820 werd waargenomen bij paarden, die gebruikt

(farcin de rivi�re). Zij verspreidde zich van het Zuiden naar het Noorden en bezocht ook de departementen van Oost- ennbsp;Midden-F rankrij k

Na 1850 verdween de ziekte nagmoeg, ten gevolge der genomen sanitaire maatregelen. Telkens ontstonden evenwelnbsp;hier en daar nieuwe haarden, veroorzaakt doordat in Algiersnbsp;besmet geraakte troepenpaarden naar Frankrijk werden teruggezonden. In het Zuiden van Frankrijk blijft zij onder denbsp;paarden van het Leger voortbestaan.

In Zweden kwam zij vroeger in bepaalde provinci�n (Dalarne en Noorland) veelvuldig voor.

In Rusland is zij voorgekomen in oen dorp van het Gouvernement Novgorod en vooral in het Gouvernement van Olonetz. Zij verschijnt daar meestal als neusaandoening, tennbsp;gevolge waarvan menigvuldige verwisseling met kwaden droosnbsp;plaats heeft en vele paarden ten onrechte worden afgemaakt.

(') Deze iiaaiii komt ons luinder geschikt voor, omdat allicht verwarring ontstaat met oen andere door Nocakd beschreven ziekten I. lyniphangite ulc�reuse.

del verme). In de kliniek te Napels werden in den loop van 5 jaren 1200 paarden voor deze ziekte behandeld.

In Algiers komt zij voor onder de paarden en muilezels; ook in Egypte. .Japan is in hooge mate besmet. Van 1887�nbsp;1891 werden 9316 gevallen geconstateerd. In 1891 alleennbsp;2589 gevallen, van wmlke er 95 stierven en 84 werden afgemaakt. Te Guadaloupe worden de muildieren er door gedecimeerd. In Centraal-Europa is de ziekte onbekend. In denbsp;Engelsche on Daitsclie literatuur komt zij niet voor.

Ook omtrent het voorkomen dezer ziekte in Nederlandsch �ost-Indi� konden door ons in de literatuur geene mede-deelingcn worden gevonden. Wel is ons uit besprekingennbsp;bekend, dat zij op Java over bet geheele eiland verspreidnbsp;voorkomt, ook op Sumatra en Bali hier en daar. De inboorling noemt haar als iedere andere huidaandoening bij hetnbsp;paard S�lo-lcarang, en indien hij zich nauwkeuriger wil uitdrukken, spreekt hij van patek (een naam ook gebruikt voornbsp;de bij den mensch voorkomende frambocsia Iropica).

Eene vi ij ruime klinische waarneming, alsmede met goed gevolg genomen ent- en kweekingsproeven, geven ons aanleiding, eene nadere beschrijving Jiet licht te doen zien vannbsp;de wijze, waarop deze ziekte, wier juiste herkenning met hetnbsp;oog op de behandeling en prognose van zoo overwegendnbsp;groot belang is, zich in onze Koloni�n voordoet.

Het komt ons voor, dat de beste naam voor deze ziekte is: Goedaardige huidworm of Pseudo-malleus. De gebruikelijkenbsp;naam van Saccharornycosis farciminosus, hoewel een w�einignbsp;lang, zegt het meeste: eene ziekte veroorzaakt door splijtzwammen en in haar klinisch voorkomen gelijkende op wormnbsp;(farcinj.

De goedaardige huidworm is eene ziek'e, die zich gewoon-lijk openbaart door het optreden van knobbels en strengvormige verdikkingen in de huid. De knobbels gaan over in abscessen, breken door en ontlasten een etterigen inhoud. Innbsp;den etter nu zijn zeer geniakkelijk, zelfs bij matige vergroo-ting, tal van saccharorayces- cellen te vinden, die gedeeltelijknbsp;vrij liggen, gedeeltelijk in witte bloedlichaampjes opgesloten

579

voorkomen en dit wel soms in zoo grooten getale, dat de cellen er letterlijk mee volgepropt zijn. Na den doorbraak veranderen de knobbels in karakteristieke zweren, die door nauwe listelgangen, in de reeds genoemde strengvormige verdikkingen verloopende, met elkander in verbinding kunnen staan.nbsp;Het lijden kan ook bel neusslijmvlies aantasten, alwaar dannbsp;kleinere of grootere knobbeltjes optreden, die spoedig innbsp;verval geraken, veretteren en zweren vormen, die groote verwoestingen kunnen aanrichten. De regionaire lymphklierennbsp;nemen gewoonlijk in omvang toe, doch veretteren hoogstnbsp;zelden. Het geheel bootst den echten huidworm na.

Het eerste is bijna altijd het geval, wanneer de ziekte zich in Europeesche buurten vertoont. Het tweede kan plaatsnbsp;hebben in de kampongs der bevolking, waarin karren- ot

grobakverhuurderijen worden aangetroffen en wel het meest opvallend langs drukke transportwegcn. Men vindt dan innbsp;de meeste verhuurderijen van eenige beteekenis ��n of meerdere gevallen naar gelang van de zorg, die men aan de behandeling besteedt, in meer of minder vergevorderden toestand.nbsp;De dieren worden, indien zij nog dienst kunnen doen, nooitnbsp;ge�soleerd. Slechts met de hopelooze gevallen, die overalnbsp;bedekt zijn met zweren, gebeurt dat wel. Wij zagen nimmernbsp;zulke door en door besmette stallen, als waarvan Feemi ennbsp;Aruch (') gewagen, waar de kleinste wond in de huid dernbsp;paarden vroeger of later onvermijdelijk door deze ziekte moetnbsp;worden aangetast. Hoogst waarschijnlijk is onvoldoende huid-verpleging en onzindelijkheid op het gedragen tuig en op denbsp;stallen oorzaak voor het enzo�tisch worden.

Volgens Nocard en Leclainche gaat het lijden dikwerf uit van eene vroeger bestaan hebbende wonde, door druknbsp;van het tuig als anderszins veroorzaakt. Ook Fermi ennbsp;Aruch meenen, dat zeer waarschijnlijk eene lichte wonde ofnbsp;ontvelling voorafgaat, door welke de smetstof naar binnennbsp;treedt. Wij zagen bij beginnende gevallen de ziekte meestalnbsp;ontstaan op plaatsen, die in innig contact komen met het

880

tuig, doch konden daar lang niet altijd litteekenS van oude verwondingen vinden. Het schijnt dus ook raogelijk te zijn,nbsp;dat besmetting kan ontstaan door de smetstot in de huid tenbsp;wrijven. Een door ons in die richting genomen proef gafnbsp;geen resultaat, door den ontijdigen dood van het paard aannbsp;eenc intercurrente ziekte.

Meestal had bij de pati�nten, die wij te zien kregen, de ziekte reeds eenigen tijd bestaan. Wij zagen dan bij denbsp;jongste gevallen aan de voorborst, achter den elleboog ofnbsp;elders op het lichaam in de huid knobbelvormige verdikkingen,nbsp;al of niet door strengen onderling verbonden. Zulk een knobbel, bij het betasten weinig hard en pijnlijk, neemt langzaamnbsp;in omvang toe, en verkrijgt ten slotte dien eener kers.nbsp;Aan den kop en de fijnere hiiidgcdeelten bereikt de knobbelnbsp;gewoonlijk slechts de grootte van eenc erwt. Na eenigen tijdnbsp;wordt de knobbel week en al zeer spoedig kan dan fluctuatienbsp;worden vastgesteld. Het middelste punt van den huidknobbel,nbsp;dat het meeste uitsteekt, verliest zijn haren en kort daarna,nbsp;dikwijls zelfs voordat do haren geheel zijn uitgevallen, volgtnbsp;doorbraak door eene kleine opening, wmarbij een propje, dikkenbsp;witte, reukelooze etter wordt ontlast. Somtijds is de etternbsp;meer dun vloeibaar en eenigszins geel van kleur, of metnbsp;bloed diffuus of stroperig rood gekleurd. De eenmaal gevormdenbsp;opening wordt snel grooter, zoodat reeds na eenige dagen denbsp;knobbel veranderd is in eene cirkelronde komvormigo holte Denbsp;bodem dezer holte, bevrijd van etter, heeft een frisch roodennbsp;tint en is bij betasten vast, eenigszins korrelig; de randen, scherpnbsp;begrensd, gaan geleidelijk, zacht glooiend in den bodem over.nbsp;Dikwerf vindt men in den bodem eene kleine opening, dienbsp;toegang geeft tot ^en nauwen fistelgang, gelegen in eene somsnbsp;uitwendig reeds zichtbare, soms slechts voelbare streng. Dienbsp;iistelgang eindigt meestal in een iets verder gelegen abscesnbsp;of zweer. Aan de voor- en onderborst, achter de ellebogennbsp;of aan de ledematen vindt men gewoonlijk eene gansche rij vannbsp;dergelijke abscessen en zweren, aldus onderling verbonden.

Geeft de zweer geen toegang tot eene fistel, dan verandert de komvormige holte in eene meer ondiepe van napvormigenbsp;gedaante. In dezen toestand scheidt ze slechts weinig etter

381

af, blijft lang bestaan, en geneest ten slotte spontaan. Het is echter ook mogelijk, dat eene woekerende, bleek roode ennbsp;gemakkelijk bloedende granulatie-massa uit den bodem omhoog groeit, de holte geheel vult en zich boven het oppervlak der huid verheft.

Meestal is dit het geval, wanneer de bodem van de oorspronkelijke zweer toegang geeft tot ecu fistelgang. Men ziet dan een woekerend vlceschbergje met in het middennbsp;cene kleine opening (farcin en cul de poulej ('). In dergelijke gevallen treedt zelfs bij krachtige behandeling diernbsp;woekeringen en splijting der fistelgangen de genezing moeie-lijk op. De regionaire lymphklieren zijn, zooals boven reedsnbsp;opgemerkt, vast en gezwollen, doch veretteren zelden.

Nocard en LECLAisrciiE geven aan, dat somtijds ook het subcutane weefsel onder de aangedane huidgedeelten medenbsp;gaat lijden, ten gevolge waarvan eene ontsteking ontstaat dernbsp;fijnere lymphbanen (lymphangite r�ticulaire diffuse), die zichnbsp;klinisch verraadt door eene sterke zwelling, die warm aanvoelt.

Treedt de aandoening op aan de huid der voorborst, dan zijn eenige abscessen, gewoonlijk ter hoogte van het boeg-gewricht, doch mediaal (waar het trekzeel ligt), voldoendenbsp;om het lymphklierpakket nabij het boeggewricht (gland, cer-vicales superficales) aan eene of aan beide zijden te doennbsp;zwellen. Enkele zeer oppervlakkig gelegen kliertjes (ondernbsp;M. sterno-cleidomastoideus en huidspier) worden gemakkelijknbsp;in het etteringsproces betrokken. Het dieper gelegen gedeelte,nbsp;enkel gezwollen, is soms als eigroote, zeer harde tumor tenbsp;voelen, dikwerf zelfs te zien.

Breidt het ziekte proces aan de voorborst zich uit, dan heeft dit plaats langs de lymphwegen in de huid. Men ziet dannbsp;in gevorderde gevallen aan ��ne of aan beide zijden van denbsp;mediaanlijn, zonder bepaalde volgorde, een reeks van knobbels, abscessen en zweeren, als de kralen van een rozenkrans naast elkander gelegen, die eerst naar beneden,

(') De beschrijving van Tokisuige van dit stadium der ziekte komt niet met onze ervaring overeen. Hij zegt; �Bei alten, schwachenundnbsp;abgemagerten Pati�nten is das Geschw�r hohl, h�hnerafter-ahnlich, undnbsp;zeigt uur schwache Granulation�. Centralbl. f�r Bact. Bd. XIX. pag. 107.

382

dan achterwaarts tusschen de voorpootcn door loopt over de ondei'borst tot aan het schubkraakbeen, of daar voorbij overnbsp;don buik. Het is inogelijk, dat het proces aan do voorborst aan ��ne zijde begint, en nu van daar uit zich tusschennbsp;de voorpooten of verder naar achteren aan beide zijdennbsp;voortzet. Somtijds ontstaat eene vrij sterke oedemateusenbsp;zwelling van het onderhuidsche bindweefsel tusschen denbsp;vooi�pooten, doordat hetzij de ziekelijke veranderingen eennbsp;stoornis in de circulatie teweeg brengen, of wel eene lymph-angite r�ticulaire diffuse in de subcutis optreedt. Bestaatnbsp;deze zwelling, die gewoonlijk warm aan voelt, eenigen tijd, dannbsp;wordt ze vast. De richting waarin het ziekteproces voort-schreidt, in dit geval van voren naar achteren, is meestalnbsp;op te maken uit het feit, dat de meeste knobbels meer naarnbsp;achteren iii de rij te vinden zijn, de zweren daarentegennbsp;meer in het voorste gedeelte.

Begint de aandoening aan een der zijden van de borstkas, dan heeft dit meestal plaats in de nabijheid van den elleboognbsp;in de singelstreek. In deze streek ontstaan niet zulke karakteristieke rijen van abscessen en zweren als aan de voor- ennbsp;onderborst. De verbreiding kan van het oorspronkelijkenbsp;absces in alle richtingen plaats hebben, doch het meest geschiedt dit achter den elleboog benedenwaarts naar de onderborst toe. Is deze bereikt, dan ontstaan weder de reedsnbsp;beschreven rijen van abscessen en zweren, doch na zichnbsp;voor- en achterwaarts uitbreidende. Zoodra de onderborstnbsp;bereikt en het proces naar voren een weinig voortgeschredennbsp;is, treft men ook een zwelling aan van de boeggewrichts-lymphklieren.

Elders aan den romp worden gewoonlijk minder duidelijke rozenkranzen gevormd. De knobbels, abscessen en zwerennbsp;liggen dan meer of minder zonder regelmaat verspreid. Innbsp;ver gevorderde gevallen kunnen zij op bepaalde plaatsen b. v.nbsp;de kroepvlakte zoo dicht naast elkander gelegen zijn, datnbsp;��ne wondvlakte wordt gevormd.

Slaat het proces op het praeputium over, dan kan zich aan den voorrand van deze losse huidplooi een zwelling vormen uitnbsp;knobbels, abscessen en zweren bestaande. Wordt het scrotum

aangetast, dan is liet mogelijk, dat het proces in de diepte dringt en zoowel het parenchym van den bal en den bijbalnbsp;als dat van de zaadstreng in verettering doet overgaan.

Aan de ledematen wordt de saccharoinycose dikwerf aangetroffen. De verspreiding der ziekte langs de lymphewegen valt hier zeer duidelijk in het oog. Evenals.aan de onderborstnbsp;vormen zich lange rijen van knobbels, abscessen en zweren,nbsp;onderling verbonden door strengen.

Als snoeren slingeren zij zich om het aangetaste lidmaat en breiden zich zoowel beneden als bovenwaarts uit. Eennbsp;fraai voorbeeld van een dergelijk proces geeft tig. 1.

Ook in de huid van den kop kan de ziekte optreden. Meestal liggen dan de knobbels, abscessen en zweren zeernbsp;verspreid. In de dunne huid van de lippen en den neus zijnnbsp;de aandoeningen niet groot van omvang, bereiken gewoonlijknbsp;de grootte van een erwt of iets meer. Nimmer zagen wijnbsp;het mondslijmvlies aangetast, daarentegen is het niet zeldzaam,nbsp;het proces op het neusslijmvlies te zien overgaan (').

Te oordeelen naar het materiaal, dat ons tot heden ten dienste stond, komt goedaardige huidworm het meeste voornbsp;aan de voorborst en achter de ellebogen, dus op plaatsen waarnbsp;het tuig drukt of schuurt. Volgens de statistische opgave vannbsp;Tokisiiige, loopende over 97 gevallen, is de frequentie waarmede de ziekte aan verschillende lichaamsdeelen begint, als volgt:nbsp;voorste extremiteitennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;20

Zooals reeds met een enkel woord werd aangeduid, kan het lijden oolc overgaan op het neusslijmvlies. Dit nu kan plaatsnbsp;hebben doordat �f eene aandoening, die reeds aan den kop

(�) Nocard en LECUAiNcaiE citeeren een geval beschreven door Ga-rARiNi, waarbij de ziekte zich in het slijmvlies van de vagina had geopenbaard.

bestaat, geleidelijk op het neusslijmvlies zich uitbrcidt, of de ziekte treedt aldaar op zonder dat aan den kop ziekelijkenbsp;veranderingen zijn waar te nemen. Misschien speelt het wi-ij-ven met den snnit over jeukende, zieke deelen van het lichaamnbsp;of aspiratie van stof met infectiekiemen hierbij een rol.

De wijze waarop een ulcus in den neus zich ontwikkelt, is niet gelijk aan die waarop dat in de huid plaats heeft.nbsp;In plaats van groote knobbels ziet men hier kleine korrels,nbsp;die niet in abscesscn overgaan, maar van hunne oppervlaktenbsp;af veretteren. Voorts breidt het proces zich niet uit doornbsp;vorming van strengen, maar door het uitzaaien van kleinenbsp;korreltjes in de omgeving. Die korreltjes veretteren in hunnbsp;geheel, loopen ineen en vormen zweren.

Aan een neusaandoening, kunstmatig te weeg gebracht door het inwrijven van saccharomyces houdenden etter in het verwonde slijmvlies, kon het proces van den aanvang af wordennbsp;gevolgd. Twee en veertig dagen na de enting werd op hetnbsp;midden van het neusseptum, nabij de uitwendige opening,nbsp;in het slijmvlies een klein lieht geel puntje waargenomen,nbsp;een weinig boven het slijmvliesoppervlak uitpuilende. Ditnbsp;puntje bereikte na verloop van 3 dagen de grootte van eennbsp;linze. Na verloop van ongeveer 10 dagen had het knobbeltjenbsp;de grootte van een erwt, werd vlakker, ruw aan de oppervlakte, van welke een purulente massa kon worden afgeschraapt,nbsp;die tal van saccharomyces cellen bevatte. Eenige dagen laternbsp;had het een meer onregelmatige gedaante verkr egen met eenenbsp;centrale inzinking. In de 30 week ontstonden in de omgevingnbsp;zeer kleine licht gele korrels. Na 25 dagen was de oorspronkelijk aangetaste plek veranderd in een op een malleus-chankernbsp;gelijkende zweer ter grootte van een kwartje, met opgeworpen, onregelmatige randen en een licht gelen spekachtigennbsp;bodem, die rijkelijk pus afzonderde, terwijl in de omgevingnbsp;verscheidene licht geel gekleurde, hennepgroote korrels waren,nbsp;wier oppervlakte reeds ruw begon te worden en dus innbsp;verval geraakte.

Van dit oogenblik af breidde het ulcus zich weinig meer uit; het aantal secundaire knobbeltjes nam echter nog toe,nbsp;waardoor de aandoening een vrij groote oppervlakte besloeg.

385

Na ruim een maand kwam het proces tot staan en trad spontaan genezing op. Opmerkelijk was de weinige reactienbsp;v.in de omgeving, die tijdens de ontwikkeling van het ulcusnbsp;had bestaan ; ternauwernood was eenige hyperaemie aanwezig.nbsp;Zwelling dor submaxillaire lymphklieren was eerst na ruimnbsp;o weken waar te nemen. Die zwelling kan vrij belangrijknbsp;worden, de grootte van een kippenei bereiken. De klierennbsp;zijn nu eens week dan eens vast en al ot niet met de omgeving vergroeid (').

Treedt geen genezing in, dan conflaeeren meerdere ulcera tot een groote wondvlakte met grillig verloopenden rand ennbsp;zeer ongelijken bodem, die al naar mate hij door een minnbsp;of meer dikke laag pus is bedekt rood, rose of geelwit isnbsp;gekleurd. In zulke gevallen deelt ook de omgeving in hetnbsp;ontstekingsproces; het slymvlies is gezwollen en hoog roodnbsp;gekleurd. Waarschijnlijk heeft men dan niet meer met eennbsp;ongecompliceerde saceharomyces-infectie te doen.

Het ziekte-proces kan zich meer en meer uitbreiden; septum, bodem en bovenkant van den neusgang en ook de neusschelpcn raken bezaaid met de meer genoemde geelachtigenbsp;promineerende knobbeltjes.

Niet alleen in de mucosa, maar ook in de dunne kraak-beenplaten der conchae zitten saccharomyceshaardjes. Zelfs de dunne beenplaat, die kaa.kboezem van neusholte scheidt,nbsp;biedt geen weerstand, zoodat ook ten slotte de kaakboezemsnbsp;aangetast worden. De ulcera op het neusmiddenschot kunnennbsp;leiden tot perforaties, die natuurlijk blijvend zijn en meestalnbsp;in het voorste gedeelte van den neus gevonden woi�den. Bijnbsp;bestaande neusaandoening, waarbij al naar den omvang dernbsp;uitbreiding geringere of grootere afscheiding van muco-purulontnbsp;secreet wordt aangetroffen, kan men in dat secreet de sac-charomyces cellen aantonnen. Tengevolge van stagneerendnbsp;secreet kunnen de neusgangen verstopt geraken en kan eennbsp;Vlij belangrijke dyspnoe optreden, alsmede rotting van de

(') Volgens �OKisiiiGE zijn de klieren veek en bewegelijk en is ver gevorderde induratie zeldzaam. Haardjes van saccharomyces vond hijnbsp;in de klieren niet, slechts ��n enkele maal verettering.

slijinig-ettcrigc massa, die een walgelijken stank verspreidt, Wij zagen de infectie niet dieper in de liiclitgangen dringennbsp;dan tot nabij de choanae. Nocaed en Leclaii�che gevennbsp;op, dat ook de larynx en de trachea en zelfs bij uitzonderingnbsp;de groote bronchi niet vrij blijven. Bij het paard, waarbijnbsp;de infectie in den neus door ons kunstmatig was tot standnbsp;gebracht, vonden wij ruim een jaar later bij de sectie in hetnbsp;parenchym van een der longen een rijstkorrelgroot knobbeltjenbsp;bijna geheel uit saccharomyces-cellen bestaande.

Niet gecompliceerde saccharomycose is naar ons oordeel een locale aandoening van huid of slijmvlies, een enkelenbsp;maal van kraakbeen of been, die met betrekkelijk geringenbsp;ettering gepaard gaat. Na den doorbi�aak van de knobbelsnbsp;en de huid wordt weinig etter meer afgescheiden. Evenzoonbsp;bij niet zeer ver gevorderde neusaandoening.

De algemeene toestand van den patient lijdt gewoonlijk niet ten gevolge der aandoening. Ons is een geval bekend,nbsp;waarbij de geheele linker kroephelft en uitwendige dijvlaktenbsp;��ne groote wond geleek, zonder dat het dier koortste ofnbsp;vermagerde; het bleef rond en vet tot aan zijn genezingnbsp;toe. Fermi en Aruch meenen dat de voedingstoestand vannbsp;het dier groeten invloed heeft op bet verloop der ziekte.

Schommelingen van de lichaamstemperatuur tot 39'* en hooger moeten hoogst waarschijnlijk op rekening wordennbsp;gesteld van bijkomende infectie. In zulke gevallen treedtnbsp;wel degelijk vermagering op, die dan evenwel als gevolgnbsp;van deze hektische koortsen moet worden opgevat, die zelfsnbsp;den dood ten gevolge kunnen hebben, hetzij door uitputting,nbsp;hetzij doordat het dier in een algemeen septichaemischennbsp;toestand geraakt.

De prognose behoeft zelden ongunstig te zijn. Bij doelmatige behandeling zagen wij alle gevallen genezen. Het aantal is evenwel niet zoo groot, dat dit eenige statistische waardenbsp;bezit. Fermi en Aruch vermelden genezing van 60 %,nbsp;Nocard en Leclainche van 90 %.

Zoolang de ziekte zich tot de huid bepaalt en dus plaatselijke behandeling gemakkelijk uitvoerbaar is, kan in niet al

387

tc ver voortgoschreden gevallen de voorzegging gerust gunstig zijn Bij aandoeningen van den neus is het wel eenigszins anders gesteld. Zijn de aangetaste plaatsen van de neus-opening uit te bereiken, dan kan veelal nog een therapienbsp;worden toegepast, die herstel ten gevolge heeft. Niet aldusnbsp;wanneer het proces tot in de hoogere gedeelten van den neusnbsp;is doorgedrongen. Dan is de beoordeeling van de uitbreiding niet goed meer mogelijk en de uitslag der behandelingnbsp;niet te voorspellen.

Zooals wij boven zagen, is het mogelijk dat spontane genezing optreedt. De beterschap treedt dan plotseling in, dikwerf tijdens een gedurende geruimen tijd vruchteloos toegepaste behandeling, en vordert zeer snel.

In de uitgesproken gevallen is de diagnose voor hem, die eenige malen lijders aan goedaardigen huidworm heeft waargenomen, ook wel zonder hulp van het mikroskoop betrekkelijk gemakkelijk te stellen. Het verdient echter aanbevelingnbsp;steeds de diagnose met het mikroskoop te controleeren (').nbsp;De eenvoudige wijze waarop dit kan geschieden, ontneemtnbsp;ons de verontschuldiging, dat een mikroskopisch onderzoeknbsp;niet onder alle omstandigheden kan plaats hebben. Het mikroskoop behoort vooral in den tegenwoordigen tijd, nietnbsp;minder dan stethoskoop en percussie-hamer, tot de hulpmiddelen van onderzoek voor een ieder die geneeskunde beoefent.

Om het mikroskopisch onderzoek te verrichten verschaffe men zich een weinig pus uit een versch absces en onderzoekenbsp;dien onmiddellijk of neme dien in een reageerbuisje of glazennbsp;doosje mede. Een kleine hoeveelheid van dezen etter tusschen

(') Eenmaal werd ons een ])aai'd tot onderzoek aange))odeii, dat aan den onderlip eenige stuivergroote, cirkelronde, ondiepe zweren metnbsp;fraaie randen, doch wecken bodem vertoonde. Het uitwendig, voorkomen dier zweren wees volmaakt op een aandoening van saccharomy-cotischen aard. �er wille der zekerheid werden de pus en het krabselnbsp;van den bodem mikroskopisch onderzocht, doch werden geen saccharo-inyces-cellen gevonden. Uit de pus konden malleus-bacillen gekweektnbsp;worden.

object- en dekglas geplet, met of zonder toevoeging van een weinig physiologische zoutsolutie of water, levert een goednbsp;beeld der parasieten, zoo deze althans aanwezig zijn. Zijnnbsp;geene versche abseessen voorhanden, dan is het raadzaam,nbsp;behalve eenigen etter van een zweer, het uitkrabsel van dennbsp;bodem der zweer mede te nemen. In oude zweren vindtnbsp;men de parasieten dikwijls zeer spaarzaam.

Evenzoo is het gesteld met het secreet uit den neus. In versche gevallen zijn de parasieten daarin zeer gemakkelijknbsp;te vinden, in verouderde soms zeer moeielijk. Kleurmidde-len zijn volkomen overbodig, een vergrooting van 300�600nbsp;is voldoende.

De parasieten doen zich voor als kleine, ovale, naar de polen eenigszins toegespitste, langwerpige lichaampjes, metnbsp;dubbelen contour en een inhoud, waaruit dikwerf een helder glinsterende korrel kan worden waargenomen. In de etterlichaam-pjes vindt men ze tot groepen vereenigd, soms in zoo grootennbsp;getale, dat deze er als het ware mede volgepropt zijn. Buitennbsp;de cellen komen ze meestal afzonderlijk voor, of 2 in denbsp;lengte-as met elkaar samenhangend. Van deze twee parasieten is de eene dan meestal veel kleiner dan de andere:nbsp;een jeugdige parasiet, die door knopvorming ie ontstaan. Over-gangen van dezen jeugdigen vorm totdat de scheiding heeftnbsp;plaats gevonden, worden aangetrotfen. (Zie fig. 2). Een enkelenbsp;maal vindt men reeksen van 3 of 4 saraenhangende parasieten. Somtijds ziet men den bovengenoemden korrel in dennbsp;inhoud dansende bewegingen maken (Brownsche moleculair-beweging). Door toevoeging van een weinig methyleenblauwnbsp;wordt de dubbele contour nog gemakkelijker zichtbaar, daarnbsp;deze kleurstof niet in den celwand wordt vastgelegd, maarnbsp;wel den inhoud geheel of gedeeltelijk kleurt.

In droge praeparaten heeft dit indringen der kleurstof veel moeielijker plaats; de parasieten zijn dan verschrompeld ennbsp;nemen dikwerf een meer schuitvormige gedaante aan.

In doorsneden van weefsels is het zeer moeielijk kleuring tot stand te brengen. De eenigste methode waarmede wij eenignbsp;resultaat verkregen, is die door Unna in de Monatshefte f�rnbsp;Dermatologie Bd. XVIII aangegeven voor het kleuren van

B89

huidparasieten. Toch was dit resultaat verre Vali schitterend en was het zeer moeielijk in de gekleurde objecten de saccharo-inyceten als zoodanig te herkennen.

Het mikroskopisch onderzoek van aangetaste huidgedeelten leert, dat de aandoening meestal zetelt in de huid en bij denbsp;grootere knobbels zich ook uitbreidt tot in de subcutis of totnbsp;in de huidspierlaag. In het centrale gedeelte van de aangedane plek vinden we een ophooping van leucocyten ennbsp;moeielijk te onderscheiden saccharomyceten, naar de peripherienbsp;een breede kapsel van vast geweven bindweefsel en tusschennbsp;beide lagen in een losser bindweefsel met zeer sterke klein-cellige infiltratie.

Ten einde tc trachten de parasieten in cultuur te brengen, werden zoodanige knobbels, die nog niet waren doorgebroken,nbsp;zoi'gvuldig geschoren, gedesinfecteerd en nu met een Pas-teurschc pipet aangeprikt. De opgezogen etter werd dannbsp;onmiddellijk op de voedingstoffen overgebracht.

Bij het gebruik van den gewonen zwak alkalischen bouillon of agar-agar, is het zeer moeielijk de parasieten in cultuurnbsp;te bi'engen. Toch gelukt het, maar eerst na langen tijd.nbsp;Op agar-agar ziet men na ongeveer 3 a 4 weken, tusschennbsp;de overblijfselen van den uitgezaaiden etter, geelachtig wittenbsp;puntjes zich ontwikkelen, die slechts langzaam in omvangnbsp;toenemen. Ongeveer na 2 maanden hebben deze koloniesnbsp;den omvang van een hennepkorrel bereikt en worden nietnbsp;meer grooter. Deze kolonies zijn vast in den agar-agarnbsp;gegroeid; men kan ze onmogelijk verwijderen zonder eennbsp;gedeelte van den agar mede te nemen. Met naalden kunnennbsp;de koloni�n, die een vrij vaste consistentie hebben, in kleinenbsp;stukjes worden verdeeld. Zulk een klein stukje, tusschennbsp;dek- en objectglas plat gedrukt, geeft een zeer fraai myceliumnbsp;te zien (lig. 3). De saccharomyceten zijn dus in de kunstmatigenbsp;voedingsstof tot een mycelium uitgegroeid. In alkalischennbsp;bouillon vermeerderen de saccharomyceten zich langzaam,nbsp;doch nimmer namen wij daarin vorming van mycelium waar.

Veel gemakkelijker komt de parasiet tot ontwikkeling op den door Martin (*) ingevoerden agar-bouillon de panse,

890

die evenwel vooraf met azijnzuur of melkzuur flink zuur is gemaakt ('). Op deze voedingsstof gelukt het in 3 dagen reedsnbsp;een krachtige cultuur te verkrijgen (tig 4). Evenzoo in dennbsp;op dezelfde wijze zuur gemaakten bouillon de pause, waarinnbsp;zich in enkele dagen zeer fraaie, sneeuwwitte, uit een fraainbsp;mycelium bestaande bolletjes ontwikkelen, die de groottenbsp;van een kleine kers kunnen bereiken.

Ook op aardappelen groeit de parasiet, doch langzaam. Na 3 a 4 weken ontstaan kleine, licht bruine kolonies, dienbsp;naar mate zij uitgroeien donkerder worden, condueeren ennbsp;een zeer Onregelmatige, op een miniatuur-gebergte met hoogenbsp;toppen gelijkende massa vormen. Deze kolonies zijn eveneensnbsp;zeer vast en laten zich moeielijk van den aardappel afnemen.

Ent men op deze wijze pus uit gesloten haarden, dan bemerkt men nimmer de ontwikkeling van eenig andernbsp;mikro-organisme. De ettering is dus een gevolg van denbsp;aanwezigheid der saceharomyeeten. Van onze entingsproevennbsp;met parasieten-houdenden etter gelukte alleen die op hetnbsp;paard. Met de kunstmatig verkregen culturen slaagden totnbsp;nog toe geene entingen.

wisseld kan worden, is de echte huidworm. De ulcei-a van beide ziekten, hoe^yel gewoonlijk op het oog reeds van elkandernbsp;te onderscheiden, kunnen somtijds zeer op elkander gelijken.nbsp;De voornaamste verschillen zijn in het kort de volgende. Bijnbsp;saccharomycose vindt men, wanneer meerdere zweren aanwezig zijn, deze meestal bij elkander gelegen, hetzij in eene rij,nbsp;een snoer vormende of zonder eenige regelmaat. Malleus-zw'e-ren daarentegen liggen meestal meer verspreid, b. v. ��n opnbsp;de binnenvlakte der rechter dij, een andere op de binnenvlaktenbsp;van het linker spronggewricht en een derde b. v. op het scrotum.

Bij saccharomycose hebben de ulcera de vroeger reeds beschreven vormen. Bij malleus zijn zij dikwijls onregelmatig van vorm, de rand is ondermijnd, de bodem ligt meestal diep.

('�) In fia'. 4 is weergegeven '1 cultuur van 3 dagen oud op ziireTi agar-houillon de pause, die krachtig is gegroeid en een even oudenbsp;cultuur op alk. agar, waarvan nog nagenoeg niets te zien i.s.

391

zonder tot een fistel toegang te geven, is ongelijk, gaat ge-woonlijk niet geleidelijk in den wand over en is zelden hard-

men slechts zelden afgaan. De consistentie van den etter is bij saccharomycose dik, bij malleus dunner en dikwerf rijkelijk met bloed gemengd. De algemeene gezondheidstoestandnbsp;kan een diagnostisch hulpmiddel van belang zijn. Zoodranbsp;deze lijdt, zonder dat groote verwoestingen aan den romp ofnbsp;in den neus bestaan, moot aan de mogelijkheid van kwadennbsp;droes gedacht worden. En wanneer eenmaal verdenking innbsp;dit opzicht bestaat, vcrzuime men nimmer, al worden rijkcdijknbsp;saccharomyces-cellen gevonden, hetzij door het aanleggen vannbsp;culturen (') of door middel van malle�ne, zich zekerheid tenbsp;verschaffen omtrent het al of niet gelijktijdig voorkomen dernbsp;beide ziekten.

De therapie is, zoolang zich het lijden alleen tot de huid bepaalt, eenvoudig. Hoofdzaak bij de bebandcling is geduldnbsp;en nauwlettend toezicht. Langs een drietal wegen is hetnbsp;mogelijk genezing te verkrijgen: H. door verwijdering vannbsp;het aangetaste weefsel langs opei�atieven weg, 2� door vernietiging van het aangetaste weefsel door cauterisatie, S�. doornbsp;het opwekken van een verhoogd etteringsproces, om hetnbsp;aangetaste weefsel en de parasieten uit te stooten, door middel van vesicantia �f caustische middelen.

De eerste methode kan natuurlijk slechts bij omschreven aandoeningen worden toegepast.

De tweede en derde, hetzij ieder afzonderlijk, hetzij in combinatie, zijn het meest gebruikelijk. Hier te lande isnbsp;tinctura andol-andol een goed vesicans. Heeft de huidaandoening een niet te groote uitbreiding verkregen, dan veroorzaakt het penseelen met andol-andoltinctuur de gewenschtenbsp;uitwerking: behalve blazen op de intacte huid, ontstaat innbsp;de zweren en abscesseii verhoogde etterafscheiding. In dezen

(') liet eenvoudig-st is, om liicrvoor gebruik te maken vandeaard-appel-cultuur. Kwade droes-bacillen geven daarop in 2�3 dagen de karakteristieke lichtgele [barnstoen-gele] cultuur met donkere verkleui-ingnbsp;van den aarda|)pel in de omgeving. Saccharomyces-cellen groeien ooknbsp;op aardappelen, maar eerst na zeer veet langer tijd.

392

etter kan Men in den aanvang rijkelijk parasieten vinden', na eenigen tijd wordt hun aantal steeds geringer. Deze in-penseeling dient meerdere malen te worden herhaald.

Voor strengen en fistels is de beschreven behandeling minder geschikt, evenmin voor zoodanige aandoeningen, dienbsp;zeer diep gaan. Het splijten der fistels is hier zeer aan tenbsp;bevelen en toepassing van diep inwerkende caustica bv. dennbsp;thcrmocaut�re. Dit is ook voor oude weinig suppureerendenbsp;ulcera zeer aan te bevelen.

Van dubbel-joodkwik in zalfvorm zagen wij over het algemeen weinig bevredigende resultaten. Beter schijnt het ons, dit middel in poedervorm in de zweren en gespleten fistelsnbsp;te brengen.

De inlander gebruikt het arsenik-praeparaat van den passar wrangan en onzuiver kopersulphaat, troesi. Hij past dezenbsp;middelen toe in poedervorm of vermengd met moes vannbsp;bladeren als constituens.

Bij aandoeningen in den neus, die van de neusgaten uit te bereiken zijn, is een krachtige cauterisatie, zoo spoedignbsp;mogelijk toegepast, noodzakelijk. Zijn van de neusopeningennbsp;uit do aangedane plekken niet toegankelijk, dan blijft weinignbsp;anders over dan het gebruik van den inlander over te nemennbsp;en corrodeerende oplossingen of mengsels toe te passen.nbsp;Zeer verstandig gebruikt hij hiervoor minder gaarne causti-sche mineralen dan sterk prikkelende plantaardige stoffen,nbsp;die een hevige acute ontsteking te weeg brengen. De uitwerking van een dergelijke behandeling is soms zeer belangrijk. Wij zagen eenige malen door deze behandeling genezingnbsp;tot stand komen. De uitbreiding en de zitplaats der aandoening zal hierbij zeker mede een rol hebben gespeeld.

Om een tweetal redenen zouden wij de wenschelijkheid willen bepleiten, dat met betrekking tot den goedaardigeunbsp;huidworm meer nauwkeurig omschreven politie-voorsehriftennbsp;werden gegeven.

1quot;. omdat de goedaardige huidworm door zijne gelijkenis op kwaden droes een scherp toezicht op de gevallen dezernbsp;ziekte wenschelijk maakt.

393

2^. omdat de goedaardige huidworm, zij het dan ook in betrekkelijk geringe mate, het eigendom in gevaar brengt.

Het sub 1�. vermelde toont de noodzakelijkheid aan, dat elk geval door een deskundige worde onderzocht.

Het onderstaand schema ter bestrijding dezer ziekte, geeft in het kort onze meening daaromtrent weer.

20. Verplicht onderzoek door een deskundige om door mikroskoop en cultuur malleus al dan niet uit te sluiten.

A. nbsp;nbsp;nbsp;Bij zeer ver gevorderde gevallen, met weinig hoop opnbsp;genezing, afmaken en toekennen van schadeloosstelling aannbsp;den eigenaar.

a. nbsp;nbsp;nbsp;Geen verdere afzondering eischen, hoogstens gescheidennbsp;houden van de gezonde dieren.

b. nbsp;nbsp;nbsp;Reiniging van de door het dier gebruikte standen ennbsp;tuigen.

d. nbsp;nbsp;nbsp;Verstrekken van verband tot gebruik en van de noodigenbsp;geneesmiddelen.

De bepalingen hierin opgenomen houden rekening met de weinige besmettelijkheid der ziekte en zijn van dien aard,nbsp;dat de juiste toepassing er van, die door de weinige gestrengheid mogelijk is, zeker mede zullen werken om de verspreiding der ziekte tegen te gaan en haar ten slotte geheel uitnbsp;te roeien.

(Uit het Wetenschappelijk Jaarverslag van het Laboratorium voor Path. Anatomie en Bacteriologie te Weltevreden).

Beknopt verslag van de werkzaamheden in het Laboratorium voor Onderzoekingen opnbsp;het gebied der Patho'ogische Anatomienbsp;en Bacteriologie te Weltevreden gedurende het jaar 1900,

In het afgeloopen jaar kwam tot stand de algeheels scheiding tusschen het Laboratorium en de Dokter-djawaschool.

De betrekking van Directeur en Onder-directeur tevens werd van 1 Januari tot 18 April 1900 nog steeds waargenomennbsp;door den Officier van Gezondheid der 2� klasse Dr. G. Grijns.nbsp;Bij Gouvernements Besluit dd. 28 April 1900 No. 1 werdnbsp;de eervol ontslagen Officier van Gezondheid der 1� klassenbsp;bij het Nederlandsche leger J. DE Haan tot Directeur benoemd en bij Gouvernements Besluit dd. 5 December 1900nbsp;No. 1 tot Onder-Directeur Dr. G. Grijns, die bij hetzelfdenbsp;besluit eervol uit H. M. Militairen dienst werd ontslagen.

De Heer J. K. F. de Does bleef als Gouvernements-Veearts gedetacheerd bij het Laboratorium belast met het doen vannbsp;onderzoekingen op veterinair gebied.

Door den Chef van den Militairen Geneeskundigen Dienst werd de Officier van Gezondheid der 1� klasse Dr. C. D. OuwE-HAND bij het Laboratorium gedetacheerd tot het uitbreidennbsp;zijner kennis op pathologisch-anatomisch gebied en de Officier van Gezondheid der 2� klasse Dr. S. F. W, van Hasseltnbsp;met bestemming om zich te oefenen in de methoden van hetnbsp;bacteriologisch drinkwater-onderzoek, zijnde hij aangewezennbsp;om het water uit de drinkwaterleiding te Soerabaija gedurendenbsp;den aanleg bacteriologisch te onderzoeken.

Aan den waarn. Onder-Directeur werd bij Besluit van den Dir. van 0. E. N. dd. 15 September 1900 No- 12156 eennbsp;verlof verleend tot herstel van gezondheid naar Soekahoemienbsp;en Sindcmglaija voor den tijd van 2 maanden.

De Gouvernements-Veearts de Does leed gedurende Februari, Maart en April aan een ongesteldheid, die het gelukkig niet noodig maakte dat hij met buitenlandsch verlof ging,nbsp;maar hem toch ruim 2 maanden aan zijne bezigheden onttrok.

Bij Besluit van den Dir. van O. E. N. dd. 17 December 1900 No. 16415 A. werd de tijdelijk bij hst Laboratoriumnbsp;werkzame inlandsche bediende Raden Mas Krebbt alias Dja-JEKG WiNOTO benoemd tot amanuensis en de id. Mas Moha-MED Hadjali tot Ie bediende.

�en dienste van het Hospitaal, den Garnizoensdienst, de stadsgeneesheeren, den Militairen- en Civielen geneeskundigennbsp;dienst op Java en de buitenbezittingen, den veterinairen dienstnbsp;op Java en de buitenbezittingen en van enkele particulierennbsp;werden een groot aantal onderzoekingen verricht van verschillenden aard, uitsluitend van diagnostisch belang. Obducties werden niet verricht, daar deze in den vervolge alle ten goede komennbsp;aan d� leerlingen der Dokter djawaschool, met uitzonderingnbsp;slechts van die, welke uit een wetenschappelijk oogpunt vannbsp;groot belang zijn.

De onderzoekingen over polyneuritis bij kippen vorderden dit jaar zoover, dat daaromtrent een D rapport aan de Re-geering is uitgebracht. Dit rapport wordt met eenige hieronder nog nader aan te geven onderzoekingen afgedruktnbsp;in het Geneeskundig Tijdschrift voor Nederhmdsch Indi�, onder de rubriek �Mededeelingen uit het Laboratorium voornbsp;Pathologische Anatomie en Bacteriologie.� Verder werdennbsp;onderzoekingen gedaan over den �Enkelvoudigen reactie-tijdnbsp;op electrische prikkels bij Europeanen, die gedurende langennbsp;en Europeanen die gedurende nog slechts korten tijd in denbsp;tropen vertoeven.� Deze onderzoekingen, hoewel voor hetnbsp;grootste gedeelte gereed, zijn nog niet geheel afgesloten ennbsp;kunnen dus voorloopig nog niet worden gepubliceerd.

Het Malaria-onderzoek, door Professor Koch te Batavia aangevangen, werd door den officier van Gezondheid dernbsp;2e. klasse Dr. J. Kunst in de vrije oogenblikken die hij aannbsp;zijn werkkring �n als officier van Gezondheid �n als Leeraarnbsp;aan de Dokter-djawaschool nog wist te ontwoekeren, voortgezet. Ook hieromtrent kan, naar ik mij vlei, spoedig eenenbsp;mededeeling worden tegemoet gezien.

In de maand Mei werd met kracht aangevat het kweeken van pestbacillen, ten einde op het oogenblik waarop werkelijknbsp;deze gevreesde ziekte haar intrede in onze koloni�n mocht doen,nbsp;in staat te zijn een voldoende hoeveelheid entstof te kunnennbsp;leveren. Deze onderzoekingen, die onder zoodanige voorzorgennbsp;worden verricht, dat voor de omgeving daarvan niet hetnbsp;minste gevaar is te vreezen, gingen in den aanvang metnbsp;zeer groote moeielijkheden gepaard, daar de microbe van denbsp;pest, hoe weinig kieskeurig op het medium waarop zij zichnbsp;ontwikkelt, op den gewoonlijk van karbouwenvleesch bereidennbsp;voedingsbodem niet in cultuur was te brengen. Eerst nanbsp;geruimen tijd konden goede culturen worden verkregennbsp;op den volgens Martin bereiden zoogenaamden bouillonnbsp;de panse. Zeer belangrijke feiten kwamen bij dit onderzoek aan het licht, waaromtrent nader zal worden bericht.nbsp;Voorloopig zij het genoeg reeds nu mede te deelen, datnbsp;de bacterie hier veel sneller haar virulentie verliest dan elders.nbsp;Merkwaardig is ook de wijze waarop deze microbe zichnbsp;gedraagt tegenover de hier voorkomende ratten.

De groote grijze kanaalrat is even gevoelig als elders; zij sterft in 46�48 uren. De kleine bruine rat, die menig-vuldiger alhier voorkomt, is veel minder gevoelig. Een cultuur, die een grijze rat in 48 uren doodt, is niet in staat denbsp;bruine rat te dooden. Wordt een bruine rat ge�nt metnbsp;bacteri�n, afkomstig van een aan pest gestorven grijze rat,nbsp;bv: ��n druppel vocht uit een gezwollen lymphklier, dannbsp;gaat ook deze in 3 a 4 X 24 uren dood. Een bruine rat,nbsp;nu weer van deze rat ge�nt, sterft ook nog in 5 a 6 dagen,nbsp;maar wordt van deze rat nu weder een bruine rat ge�nt,nbsp;dan is die enting niet meer in staat de bruine rat te dooden.

stateerd, zoowel met een bacterie-stam afkomstig van de epidemie te Oporto, als een afkomstig uit Nathrang.

Een merrie, die door ons geregeld met doodo culturen werd inge�nt om een pestserum te bereiden, stierf ongelukkigerwijze na ruim i/.j jaar behandeld te zijn. Veel en tijd-roovende arbeid is daardoor verloren gegaan, maar dit heeftnbsp;ons niet weerhouden op nieuw te beginnen. Daar wij innbsp;het bezit zijn van een paar goede stammen van pestbacillennbsp;van voldoende virulentie, kan ten allen tijde, zoo het noodignbsp;mocht worden, de bereiding van Haffkt.ne�s entstof in hetnbsp;groot worden ter hand genomen.

Op veeartscnijkundig gebied werd ook getracht het Laboratorium langzamerhand meer en moer te doen beantwoorden aan de eischen van de praktijk.

Met het oog op het veelvuldig voorkomen van kwaden droes in onze koloni�n, legden wij ons toe op de bereiding van Malle�-ne, ten einde het voor de veeartsen mogelijk te maken deze,nbsp;voor de diagnostiek van occulten kwaden droes zoo belangrijke stof, steeds in verschen toestand te kunnen krijgen.nbsp;De gebrekkige hulpmiddelen, waarover het Laboratoriumnbsp;beschikt, zijn oorzaak dat nog slechts een kleine hoeveelheidnbsp;door ons werd bereid. Door aanschaffing van de noodigenbsp;toestellen zullen wij evenwel weldra in de gelegenheid zijnnbsp;aan alle aanvragen te voldoen. Eveneens zijn wij reeds innbsp;het afgeloopen jaar begonnen met de bereiding van vaccinnbsp;tegen miltvuur.

De onderzoekingen over Surra werden voortgezet. De uitslag van dit onderzoek wordt neergelegd in een wetenschappelijk rapport, dat evenzeer op de boven aaogeduide plaatsnbsp;wordt gepubliceerd. Deze ziekte werd aan toegezondennbsp;praeparaten door ons geconstateerd te Atjeh en te Bondowoso.nbsp;Verder troffen wij haar aan onder een veestapel nabij Meester-Cornelis en herhaaldelijk hier te Batavia, zoowel bij paardennbsp;als runderen. Vele pogingen van allerlei aard een geneesmiddel te vinden mislukten tot nog toe.

Een uitvoerig rapport, afgedrukt in Deel XIII afl. 2 der Veeartsenijkundige Bladen werd door den Gouvernements-

Veearts de Does uitgebracht omtrent �Boosaardige dekziekte in het Soemedangsche�. In hetzelfde Tijdschrift werdennbsp;door Dr. Ouwbhand gepubliceerd beschrijvingen en afbeeldingen van enkele merkwaardige gezwellen bij dieren aan-getrot�en. Omtrent meerdere pathologisch-anatomische vondsten,nbsp;zoowel bij mensch als dier, zal nog nader worden verslagnbsp;gedaan.

Onderzoekingen over Saccharomyces farciminosus hielden ons ook dit jaar bezig. Het gelukte ons een voedingsstofnbsp;samen te stellen, waarin de micrc-organismen dezer ziekte innbsp;slechts enkele dagen tot ontwikkeling komen, terwijl daarvoornbsp;vroeger weken noodig waren. Ook omtrent deze ziekte zalnbsp;een publicatie het licht zien.

Bij een 8-tal paarden werd door ons een ziekte ontdekt, waarvan een beschrijving in de literatuur niet voorkomt.nbsp;Wel is door den Franschen Veterinair Dnoum een ziektenbsp;beschreven, die op de onze gelijkt en misschien komen ondernbsp;de als Bursattee beschreven ziektegevallen er enkele voor,nbsp;die meer tot onze ziekte behooren, maar een ziektebeeldnbsp;zooals wij dit nu kennen, troffen wij nergens aan. Deze ziektenbsp;wordt veroorzaakt door een schimmel en leidt in korten tijdnbsp;tot het optreden van groote verwoestingen van weefsel bijnbsp;het aangetaste dier. Een publicatie hieromtrent verschijnt.

Tot ons leedwezen bleven wij gedurende het jaar 1900 nagenoeg geheel verstoken van offieieele mededeelingen omtrent het optreden van belangrijke ziekten onder het vee opnbsp;Java. Toch is het noodzakelijk, dat een Laboratorium waaraannbsp;officieel de bestudeering der ziekten onder den veestapel isnbsp;opgedragen, op de hoogte worde gehouden van de voorkomende ziekten. Geschiedt dit niet, dan verliest het Laboratorium de voeling met de praktizeerende veeartsen, zeer ten

^99

nadeele van de pogingen om onze kennis op veeartsenij kundig gebied uit te breiden. In den laatsten tijd heeft de Inspecteurnbsp;van den burgerlijken veeartsenijkundigen dienst Dr. Driessek,nbsp;door particuliere mededeelingen aan den Directeur van hetnbsp;Laboratorium omtrent het optreden van belangrijke of besmettelijke ziekten onder het vee, hierin een gunstige verbeteringnbsp;gebracht.

Het 2a deel van het �Scheikundig onderzoek van in Neder-landsch-Indi� inheemsche voedingsmiddelen� door Dr. P. A. Boorsma, werd gepubliceerd in Deel XL, Afl. 3 van hetnbsp;Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch-Indi�.

In het afgeloopen jaar werden aan de Regeering voorstellen gedaan en plannen overgelegd met betrekking tot de oprichtingnbsp;van een cursus in tropische ziekten voor de zich in Indi�nbsp;vestigende burger- en militaire geneeskundigen. Daar denbsp;werkkring van het Laboratorium hierdoor zeer in omvangnbsp;toeneemt, werd voorgesteld een uitbreiding van het Laboratorium met een klinicum, een werkplaats voor klinischenbsp;mikroskopie en een voor klinische chemie, benevens een vermeerdering van het pei�soneel met een medicus, aan wien hetnbsp;geven van klinisch onderwijs zou kunnen worden opgedragen.

HET EEN EN ANDER OVER DE TENTOONSTELLING VAN DOOR GOUVERNEMENTS-DEKHENGSTENnbsp;IN DE PREANGER REGENTSCHAPPENnbsp;VERWEKTE VEULENS, IN DECEMBER 1900 TE BANDOENGnbsp;GEHOUDEN.

Deze tentoonstelling was op dezelfde wijze ingerieht als die van verleden jaar en bestond voor een gedeelte uit dezelfdenbsp;veulens, waarvan het gros, daar ze een jaar ouder waren,nbsp;thans beter kon worden beoordeeld. Waren er het vorig jaarnbsp;echter slechts 91 stuks, thans was dit getal tot 185 veulensnbsp;gestegen.

Er was dit jaar tevens eene rubriek fokmerries aanwezig, waarvan 34 stuks werden voorgebracht.

Evenals de hengsten waren ook deze merries over het algemeen goed onderhouden; ze vertoonden echter, op eennbsp;paar uitzonderingen na, in vrij sterke mate de gebreken innbsp;lichaamsbouw, die de Preanger paarden zoo zeer kenmerken.nbsp;Lange lenden, kort, eenigszins afhangend kruis, smalle borstnbsp;en te lichte, weinig solide beenen waren vrij algemeen; denbsp;hoogte wisselde tusschen 1.27 M. en 1.36 M.

De hengsten verkeerden evenals verleden jaar in uitstekenden staat. Men kon echter merken dat de meeste geene voldoende doelmatige beweging kregen, zoodat de gangen in denbsp;eerste plaats slecht te beoordeelen waren, omdat de dierennbsp;niet behoorlijk aan de hand wilden draven en bij anderenbsp;zeer middelmatig waren.

In de rubriek hengstveulens van 2 tot 3 jaar waren thans 59 stuks voorgebraeht. De verwachting, verleden jaar omtrentnbsp;deze veulens uitgesproken, werd niet teleurgesteld; ze hadden

zich voor liet rneercndecl goed ontwikkeld, terwijl de verpleging weinig te wensclien overliet. Door de luinwezige re-monte-commissie werden dan ook van deze groep 20 stuks voor het remonte dep�t aangekocht. De gebreken der moeder-dieren in aanmerking genomen, valt het op, hoe deze bij kruising met goede Sandolhouts reeds in de eerste generatienbsp;bij een groot gedeelte nagenoeg verdwijnen, althans zeer sterknbsp;verminderen. Het zal thans hij de dressuur moeten blijkennbsp;of ze ook de minder aangename karaktereigenschappen dernbsp;Preangermoeders met de gebreken in lichaamsbouw voldoendenbsp;verloren hebben om geschikte rijpaarden te leveren. In datnbsp;geval toch zou reeds deze eerste generatie in menig opzichtnbsp;boven vele der tegenwoordig aangevoerde Sandelhouts tenbsp;verkiezen zijn. Ze waren n.1. thans reeds 1.28 a 1.3-1 M.nbsp;hoog, terwijl bij vele dquot; hals minder zwaar en de aanhechtingnbsp;van het hoofd beter was dan bij de meeste volbloed Sandelhouts.

Het komt mij echt'^r zeer gewenscht voor, dat door de Regeering al het mogclijke gedaan woi'dt om vroegtijdigenbsp;castratie dezer bastaard-liengsten in de hand te werken, innbsp;de eerste plaats om te voorkomen, dat ze aan de voorttelingnbsp;zullen gaan deelnemen. Het gevaar hiervoor is werkelijknbsp;niet denkbeeldig, aangezien sommige zeker mooier zullennbsp;worden dan de volbloed Sandelhout-dekhengsten en ze dezenbsp;in hoogte overtreffen; in de tweede plaats omdat er nognbsp;slechts een klein getal Goiiv. dekhengsten beschikbaar is,nbsp;zoodat de fokkers dikwijls groofe afstanden moeten afleggennbsp;om de merries gedekt te krijgen, en in de, dei�de plaats omdatnbsp;de meeste fokkers absoluut niet begrijpen, dat men van een�nbsp;mooi gobouwden bastaard-liengst niet een even goed veulennbsp;zou krijgen als van een volbloed. Castratie is verder voornbsp;dit soort paarden gewenscht, omdat de Preanger paarden vannbsp;nature vechtlustig en schreeuwerig zijn met zeer opgewektenbsp;geslachtsdrift, zoodat, indien ze niet zeer goed gereden worden, ze steeds neiging toonen te vechten met iederennbsp;hengst, die in de buurt komt of amourettes aan te knoo-pen met in de nabijheid zijnde merries, onverschillig ofnbsp;deze in bet tuig staan of vrij rondloopen. Hoe onaangenaamnbsp;deze eigenschappen zijn, is voldoende bekend. Het vroegtijdig

eastreeren heeft echter bovendien het voordeel, dat de voorhand zich minder zwaar ontwikkelt, waardoor bij Indische paardennbsp;in het algemeen de lichaamsbouw beter wordt, daar bijnanbsp;constant bij de hengsten de voorhand te zwaar is in verhouding tot de achterband. Indien men dus door het vroegtijdignbsp;eastreeren een beter temperament en tevens beteren lichaamsbouw kan verkrijgen, dan is het in ieder�s belang, dat de veulensnbsp;deze kunstbewerking ondergaan. De fokkers begrijpen dit echternbsp;nog niet.

Volgens inlandsche adat wordt enkel de hengst als luxe rij- of tuigpaard gebezigd en verliest het dier dus in waardenbsp;door het te doen eastreeren.

Bij het groote Indische publiek bestaat dezelfde meening en, helaas, ook in het leger schijnt men met hand en tandnbsp;aan dit Indische vooroordeel vast te houden, zeer ten nadeelenbsp;der Indische paardenfokkerij en dus ook van de leger-remon-teering. Een sterk staaltje hiervan werd gegeven bij de aanschaffing der draagpaardjes voor den transporttrein in Afjehnbsp;waarvan ruinen waren uitgesloten. Iedereen zal het wel metnbsp;mij eens zijn, dat juist ruinen voor dezen tak van dienst aangewezen waren, hoe makker en kalmer toch de dieren, hoenbsp;minder begeleiders men noodig heeft en hoe minder risiconbsp;voor ongelukken. Om deze reden was dus de uitsluiting vannbsp;ruinen al eene verbazende.....(vul zelf maar in, lezer.)

Ten tweede werd de prijs natuurlijk hooger door eene groote categorie van de beste dieren uit te sluiten; doch waarnbsp;het �t meest op aankomt, is het volgende: Sedert ongeveernbsp;10 jaren tracht het Gouvernement de paardenfokkerij ternbsp;Sumatra's Westlcust te verbeteren door Gouvernements hengsten ter beschikking der bevolking te stellen en de minderwaardige hengsten en hengstveulens te doen eastreeren. Om ditnbsp;vrijwillig gedaan te krijgen was de bevolking voorgehouden,nbsp;dat ruinen minstens even goede gebruikspaarden zijn alsnbsp;hengsten en dat in de toekomst het Gouvernement bij voorkeurnbsp;ruinen zou doen aankoopen voor de verschillende takken vannbsp;dienst en zie, de eerste maal de beste, dat er een vrij groot getalnbsp;paarden tegelijk gevraagd werden en iedereen bij voorkeurnbsp;ruinen zou nemen, wordt deze categorie eenvoudig uitgesloten.

Daar zaten nu de arme, goedgeloovige fokkers met hunne ruinen. De collega�s, die zich aan geene raadgevingen gestoord hadden, maakten goede zaken en de fokkers, dienbsp;zich kosten en moeite hadden getroost om een beter productnbsp;te verkrijgen, bleven met hunne ruinen zitten, die thans innbsp;de oogen van het onwetend publiek nog meer gedaald waren.nbsp;Hoe noemt men nu zoo iets? Och we zullen maar zeggen:nbsp;�dat is Indisch,� want ik geloof niet, dat in andere landennbsp;zulke absurditeiten bestaanbaar zijn. Hier schijnt het ernbsp;echter zoo bij te hooren, dat hetgeen door den eenen tak vannbsp;dienst met zorg en moeite wordt opgebouwd, door den anderennbsp;tak opzettelijk wordt omvergeworpen. Met de eene hand wordennbsp;duizenden gegeven om een bepaald doel te bereiken en metnbsp;de andere wederom duizenden om het verkregen resultaat tenbsp;vernietigen. Hier was natuurlijk weer een would-be paardenkenner van achter de schrijftafel aan het woord geweest,nbsp;die �f uit onwetendheid zondigde �f op deze wijze aan zijnnbsp;vooroordeel lucht gaf; �t is echter wel treurig, dat de Regeeringnbsp;zoo dikwijls op deze manier gediend wordt. Te hopen isnbsp;het dat men in de Preanger later niet voor dergelijke verrassingen zal staan. Voor het leger kunnen thans ook ruinennbsp;worden aangekocht en voor wat betreft bastaard-veulens, voornbsp;hoogeren prijs dan hengstveulens, n.1.:

Tot mijne verwondering vernam ik echter, dat de door de remont�-commissie op de tentoonstelling aangekochte hengstveulens voorloopig niet zouden geca.streerd worden, doch slechtsnbsp;dan, wanneer ze lastig bleken. Het schijnt dus, dat ook hiernbsp;geen eenheid van wil bestaat. Het legerbestuur stelt bastaard-ruinen boven bastaard-hengsten, hetgeen blijkt uit denbsp;prijzen en te Atje/i wordt eene commissie benoemd om leger-paarden aan te koopen met het uitdrukkelijk verbod om ruinennbsp;te nemen terwijl het voor het reniontedep�t geheel aan dennbsp;directeur schijnt overgelaten te worden, of de bastaard-hengstveulens gecastreerd zullen worden of niet. Geen eenheid van

wil dus, liefhebberen; ieder autoriteitje heeft zijn eigen zienswijze en voert die door en we weten het, op het gebiednbsp;van paardenfokkerij is niets zoo gevaarlijk als gebrek aannbsp;eenheid. Op de tentoonstelling waren behalve de Commandantnbsp;der cavalerie en de militaire commissie voor den aankoopnbsp;van remontepfiarden nog eenige militaire commissies aanwezig,nbsp;naar ik vernam, allen om na te gaan, in hoeverre de Preangernbsp;op den duur zou kunnen voorzien in de behoefte aan leger-paarden. Omtrent de uitgebrachte rapporten werd mij totnbsp;heden niets bekend; wel weet ik, dat er onder genoemdenbsp;officieren een paar waren, die de Preanger paardenfokkerijnbsp;sedert jaren kennen en een grooten vooruitgang constateerdennbsp;in het aantal bruikbare paarden, hetgeen ook mijne opinienbsp;is. Wat nu bovengestelde vraag betreft, zoo hangt het ernbsp;ratuurlijk in de eerste plaats van af, welke eischen men aannbsp;het Indische legerpaard wil stellen, �t Is mij altijd een raadselnbsp;geweest hoe de tegenwoordige paardjos, die men hier gebruikt,nbsp;van gemiddeld 1.28 M. hoogte (ter Sumatra�s Westkust metnbsp;een minimum maat van 1.19 M.), geschikte legerpaardcn kunnennbsp;zijn, daar, hoe deugdzaam overigens ook, een dier van opnbsp;zijn hoogst 300 K. G. levend gewicht geene belasting van ongeveer 100 K. G., (soms nog veel meer), in snelle gangen overnbsp;moeielijke terreinen kan dragen.

Dit punt overlatende aan de vakmannen op dit gebied en aannemende dat de tegenwoordige paardjes voldoende zijn,nbsp;zoo heeft, m. i., de Regeering het thans geheel in de handnbsp;om te zorgen, dat binnen 10 jaar enkel de Preanger Regentschappen het leger een voldoend aantal remontepaarden kannbsp;leveren, die minstens evenveel zullen kunnen prestoeren alsnbsp;de tegenwoordige, altijd aannemende, dat de thans aangekochtenbsp;ook bij de dressuur geschikt zullen blijken.

De Residentie Preanger Regentschappen toch heeft een paardenstapel van 47000 stuks. Nemen we aan, dat hiervannbsp;zijn 10000 stuks fokmerries, dan zijn hiervoor noodig, denbsp;afstanden in aanmerking genomen, minstens 100 dekhengsten.nbsp;Tot heden waren slechts 15 hengsten door het Gouvernementnbsp;verstrekt en hoewel hiervan in den beginne veel minder gebruik gemaakt werd dan thans, werden toch onder den eersten

jaargang veulens er reeds 20 aangetroffen, die geschikt werden geoordeeld om voor troepenpaard te worden opgekweekt. Ik geloof dus niet, dat het te optimistisch is, te verwachten,nbsp;nu gebleken is dat de regeling bij de bevolking in dennbsp;smaak valt en dat deze zeer goed in staat is, al is het dannbsp;ook onder eenige leiding, de paai'den goed te verplegen, dat,nbsp;wanneer het aantal hengsten verzevenvoudigd wordt, het aantalnbsp;geschikte veulens minstens in dezelfde mate zal toenemen nietnbsp;alleen, doch dat ook het aantal paarden in de Preanger weernbsp;zal stijgen, zoodra de fokkers bemerken dat er wat mee tenbsp;verdienen is. Voor een dertig jaren toch bedroeg het getalnbsp;Preanger paarden bijna het dubbele van thans, n.1, ruimnbsp;90000 stuks.

Wanneer dus het Gouvernement slechts een voldoend aantal geschikte hengsten beschikbaar stelt en zorgt dat de merriesnbsp;enkel door deze gedekt worden door alle andere hengsten tenbsp;doen castreeren, zoo kan men er zeker van zijn, zooals uit denbsp;genomen proef gebleken is, dat in korten tijd het fokmateriaalnbsp;enorm vooruitgaat, zoowel qualitatief als quantitatief en dan isnbsp;wel het minste wat men verwachten mag, dat er jaarlijksnbsp;een paar honderd paarden te verkrijgen zijn, die eene vergelijking met de tegenwoordige legerpaarden glansrijk zullennbsp;kunnen doorstaan.

In de rubriek merrieveulens van 2 t'm. 3 jaar werden 34 stuks voorgebracht, waaronder 6 goede en eenige vrij goedenbsp;exemplaren werden aangetroffen, de rest vertoonde sterk hetnbsp;Preangertype, terwijl bij de eerstgenoemde de karakteristiekenbsp;rasgebreken in lichaamsbouw voor een groot deel verdwenennbsp;waren; de hoogte varieerde tusschen 1.26 M. en 1 31 M.nbsp;Van de volgende groep: hengstveulens van 1 tot 2 jaarnbsp;waren 36 exemplaren aanwezig. In zijn geheel maakte dezenbsp;een vrij gunstigen indruk, bij vele waren de genoemde gebreken in bouw echter nog in meer of mindere mate aanwezig.nbsp;De hoogte varieerde van 1.22 M. tot 1.27 M.

In de groep merrieveulens van 1 tot 2 jaar werden 24 stuks voorgebracht; hiervan was de helft vrij goed, denbsp;rest minder; te lange lenden en te fijn 'oeenwerk waren de

4or.

In de beide volgende groepen : hengstveulens beneden 1 jaar en merrieveulens van dien leeftijd, werden respectievelijk 11nbsp;on 21 stuks gepresenteerd.

Voor zoover op genoemden leeftijd een oordeel te vormen is, maakte deze categorie vooral wat de merrieveulens aangaat,nbsp;een vrij goeden indruk, zoodat er goede fokmerries van vernbsp;wacht mogen worden.

Tot onze verwondering waren er gcene prerai�n uitgeloofd voor ruinen, hetgeen toch om straks genoemde reden zeernbsp;gewenscht zou zijn. Naar we uit goede bron vernamen, zal ditnbsp;echter het volgend jaar wel geschieden en in plaats van de eerstenbsp;rubriek hengstveulens van twee tot drie jaar, enkel premi�nnbsp;worden uitgeloofd voor ruinen van dien leeftijd. Het zou,nbsp;mijns inziens, niet kwaad zijn dan nog een stap verder te gaannbsp;en in de rubriek: hengstveulens van 1 tot 2 jaar tevensnbsp;premi�n voor ruinen beschikbaar stellen, opdat de fokkers,nbsp;die hunne veulens vroeg laten castreeren, eveneens in aanmerking kunnen komen voor een� prijs en dus in geen enkelnbsp;opzicht behoeven achter te staan bij de fokkers, die de dierennbsp;in het geheel niet of op lateren leeftijd doen opereeren.

Zooals reeds werd opgemerkt, was eene remonte-commissie op de tentoonstelling aanwezig, die de paarden monsterde ennbsp;aankocht op den dag der bekroningen, daags v��r de tentoonstelling, toen het publiek geen toegang had. Hierover werd,nbsp;en niet geheel ten onrechte, geklaagd. De eigenaars dernbsp;paarden, voor een deel gewone dessalieden, waren nog nietnbsp;op de hoogte van de waarde hunner gecroiseerde veulens,nbsp;zoodat enkelen hunne dieren aanboden voor een� lageren prijsnbsp;dan ze zouden hebben kunnen bedingen. Mijns inziens, zounbsp;het beter zijn, wanneer alle Gouvernements-comraissies bijnbsp;den aankoop van paarden op .lava en Sumatra steeds denbsp;dieren volgens hunne waarde taxeerden en nimmer met denbsp;bevolking gingen onderhandelen over den verkoop. Zij zounbsp;hierin spoedig een waarborg zien, niet bedrogen te worden.nbsp;Het geschacher om een paar gulden is verschrikkelijk vervelend, doch, mijns inziens, ook minder waardig voor personen

(lie namens het Gouvernement koopen en waarvoor dient het? Om enkele guldens uit te sparen ten koste van den inland-schen fokker? Dat zou zeer onpolitiek zijn, daar de Regeeringnbsp;juist door het besteden van goede prijzen de fokkerij witnbsp;aanmoedigen; het heeft dus in �t geheel geen zin. Mogelijknbsp;zal de eerste maal deze of gene probeeren, nog iets meer tenbsp;krijgen dan de getaxeerde waarde, doch zoodra men weet,nbsp;dat de taxaties onherroepelijk zijn, zal men er dadelijk meenbsp;tevreden wezen, daar de remonte-commissie voor dit soortnbsp;paarden een� mooien prijs kan besteden, hooger dan men tutnbsp;heden in de Preanger gewoon was.

Naar ik verder vernam, zal aan de in 1901 te houden tentoonstelling eene paardenmarkt verbonden worden. Mitsnbsp;hieraan tijdig voldoende publiciteit gegeven wordt over heelnbsp;Java, zal zulks zeker nog meer paardenliefhebbers naarnbsp;Bandong lokken dan tot heden het geval was, hetgeen ongetwijfeld den fokkers ald�iar ten goede zal komen. Zoonbsp;zij het.

DE VOORBEHOEDING IN DE VEEARTSENIJKUNDE.

Na cenige algemeene beschouwingen over de wijze van bestrijding van infectieziekten gegeven te hebben, stel ik menbsp;voor enkele grepen te doen uit de praktijk zelf, om aan tenbsp;toonen hoe men door tijdig, gepaste voorzorgsmaatregelen tenbsp;nemen, zijn vee voor tal van ziekten en gebreken kan behoeden.

Het spreekt van zelf, dat deze maatregelen velerlei zijn en met zeer uiteenloopend doel worden genomen. Feitelijknbsp;heeft men voor iedere ziekte zijn bepaalde voorbehoedings-raaatregelen te treffen. Aangezien deze echter veeltijdsnbsp;bestaan uit hygi�nische voorschriften, welke voor verschillendenbsp;ziekten geldig zijn, zal ik er mij toe bepalen deze algemeenenbsp;maatregelen aan te geven.

Zoo zal het reinigen, desinfectecren en luchten van stallen evenzeer gunstig zijn ter voorkoming van infectieziekten alsnbsp;om zijn dieren tot zekere hoogte te behoeden voor ademhalings-gebreken, evenals een oordeelkundig gebruik van onze werkdieren vroegtijdige beengebreken en hartaandoeningen zatnbsp;voorkomen.

De voorbehoeding zou men dan ook kunnen noemen, het oordeelkundig toepassen van �de voorschriften der hygi�ne.nbsp;Immers de hygi�ne geeft aan de wijze van verpleging, voeding en gebruik van de dieren. Zij leert ons hoe we onzenbsp;stallen moeten inrichten, wat, hoe en hoeveel we moeten

voeren on hoeveel arbeid we kunnen en mogen eisclien. Dit alles in verband met leeftijd, ras, voedingstoestand, omstandigheden van het dier zelf (drachtig of niet), jaargetijde ennbsp;klimaat.

Geen veeteelt kan met succes worden gedreven zonder eenigszins op de hoogte te zijn van de algemeene voorschriftennbsp;van de gezondheidsleer. Wie deze in den wind slaat, ondervindt dit tot schade van zijn beurs en van zijn veestapel.

Ik moet er met nadruk op wijzen, dat de voorbehoeding grootendeels op het treffen van hygi�nische maatregelennbsp;neerkomt en wel, om geen grond te geven aan de verkeerde opvatting, dat ze bestaat in het toedienen vannbsp;allerlei medicamenten, zooals men dat in Europa ziet doennbsp;voor kalfziekte, houtvuur, enz. Gewoonlijk bestaan dezenbsp;v�orbehoedingsmiddelen 'uit een mengsel van zaden en planten-poeders, enz. enz., welke, als geheimmiddel�juist daai�omnbsp;zoo gewild � den veehouders verkocht, doelloos worden ingegeven.

Juist het tegendeel beoogt de voorbehoeding. De medicijnkast blijft zooveel mogelijk gesloten. Waar deze al geopend wordt, is het om naar een van de vele desinfieientia te grijpen,nbsp;teneinde eventueel aanwezige smetstof, die nadeel zounbsp;kunnen veroorzaken, te dooden. Zoo gebruiken we b. v. eennbsp;carbol-oplossing om de navelstreng van pas geboren kalverennbsp;of veulens mee te reinigen, ten einde infectie van daaruit tenbsp;voorkomen. Deze zoude n. 1. een navelontsteking ten gevolgenbsp;kunnen hebben, welke het dier absoluut waardeloos maakt ennbsp;het begin is van de bij veulens voorkomende z. g. �Lahme,�nbsp;een ziekte waarbij veelal alle gewrichten van de ledematennbsp;aangedaan zijn.

Een ander voorbeeld vindt men in het reinigen, met een of ander desinficiens, van de geslachtsdeelen bij hoogdrachtige runderen om bij een geval van verwerpen (abortus), meerdere gevallen te voorkomen. Het heerschend (enzo�tisch) verwerpen heeftnbsp;n. 1 in vele landen enorme schade aangericht en bleef somsnbsp;jaren lang aan denzelfden stal gebonden. Sedert men echternbsp;weet, dat het een infectieziekte is, heeft men het met succesnbsp;kunnen bestrijden. Dat men met het uitspuiten van de

410

scheede eu het reinigen van schaamlippen, staart en anus, evenals van het onderhuidsch inspuiton van carbol-oplossing,nbsp;zulke goede resultaten heeft gehad, is in hoofdzaak te dankennbsp;aan het feit, dat een en ander steeds gepaard ging met hetnbsp;reinigen van den stal en het vermijden van alle verderenbsp;besmetting door o. a. in de eerste plaats elke koe die verwerpt,nbsp;onmiddellijk te verwijderen. ,,De Brui/n� zegt dan ook innbsp;zijn GeburtsMlfe beim Eind: �Die weitere Prophylaxis wirdnbsp;darin bestehen, der Ansteckung vorzubeugen und den Infec-�tionsstoff zu vernichten, wenn man glaubt, dasz diesernbsp;�ausserhalb dos k�rpers verhanden oder schon eingedrungennbsp;�sein k�nne.�

Een ander voorbeeld uit de veeteelt is het reinigen van uier en handen v��r dat men gaat melken. Bij het rundnbsp;komen n, 1. allerlei vormen van uierontsteking (mastitis)nbsp;voor, waaronder er wel is waar zijn, die vrij spoedig kunnennbsp;genezen, maar die in elk geval de molk tijdelijk schadelijknbsp;voor de consumtie en ongeschikt voor de zuivelbereiding maken.nbsp;Do melk uit ��n ziek kwartier is voldoende om de geheelenbsp;melkopbrengst van de boerderij te bederven. Dit was dennbsp;boer reeds lang bekend, v��r hij ooit van infectie ennbsp;bacteri�n had gehoord, tlij waakt er dan ook zorgvuldignbsp;voor, dat zulke melk niet in den karnton terecht komt, wantnbsp;het geheele vat boter zou van inferieure kwmliteit worden.nbsp;Ten einde nu het ziek worden van de melkklieren te voorko-dient men o. a. zijn handen en het uier eerst goed te

reinigen. Het laatste is vooral daarom zeer aanbevelingswaardig, omdat anders al het vuil in den emmer terecht komt. Dit geheel te vermijden is zeer mooielijk, wat nietnbsp;wegneemt, dat men er naar moet streven.

groot deel ontstaan door infectie van buiten uit. Onzindelijkheid en slecht melken spelen hierbij een hoofdrol. Zindelijkheid kan men ten slotte een ieder loeren, maar goed melken is een andere zaak; vooral in Indi� vindt men maar weinignbsp;goede melkers. Op zich zelf zeer verklaarbaar: de inlandernbsp;doet weinig of niet aan zuivelbereiding. Hij fokt met eennbsp;ander doel; zijn rundvee moet werken en is daarna voor de

411

slachtbank bestemd, zoodat het niet gecultiveerd wordt om veel melk te produceeren. Het gedeeltelijk of niet goed leeg-melken wekt nieraandoeningen in de hand, en vooralnbsp;wanneer reeds ontsteking is ingetreden, is het leegmelken vannbsp;gunstigen invloed op het verloop van het ziekteproces.

Intussschen is goed melken niet zulk een eenvoudige zaak. Zelfs met den besten wil heeft menigeen jaren noodig,nbsp;voor hij zich een goed melker mag noemen. In grootenbsp;veefokkerijen laat men dan ook nooit dezelfde koeien gedurende een geheele lactatieperiode aan dezelfde melkers,nbsp;want allicht schuilt er een onder, die de kunst minder goednbsp;verstaat. Men verruilt af en toe om de nadoelen daarvannbsp;op te heffen. Een feit blijft het echter, dat de slechte melkersnbsp;de meeste uiergebreken in hun koppel hebben.

Het melken bestaat niet in het eenvoudig trekken aan de spenen, integendeel dit trekken moet zoo weinig mogelijknbsp;geschieden. Men vat met volle hand den tepel, grijpt alsnbsp;het ware in het uier en sluit daarna de vuist door de vingersnbsp;een voor een van boven af dicht te knijpen. Op deze wijzenbsp;wordt de tepelholte en het onderste gedeelte van den melknbsp;boezem van het overige afgesloten. Dit gebeurt reeds metnbsp;duim en wijsvinger. Doornuookde andere vingers te sluiten,nbsp;komt de daarbeneden aanwezige melk onder een hooge drukking,nbsp;overwint de kracht van de sluitspier van het tepelkanaalnbsp;(het z. g. slot) en komt in den vorm van een straal te voorschijn. Dat de beginner menigmaal wegens kramp in zijnnbsp;vingers moet uitrusten, weet ik bij eigen ervaring, zoodat hetnbsp;mij erg duidelijk is, dat een inlander maar liever trekkendenbsp;melkt, n 1. den tepel boven tusschen duim en wijsvinger aanvat en zoo knijpende naar beneden strijkt. Somwijlen is dezenbsp;methode noodzakelijk, n. 1. bij eerstbarende met kleine tepelsnbsp;en wanneer de harde zwelling (oedeem) een aanvatten metnbsp;de volle hand onmogelijk maakt.

Gelijk een moeder haar kind onningt met vele zorgen, is de veehouder er op uit om zijn dieren te vrijwaren voornbsp;nadeelige invloeden. Hij vangt hiermede reeds aan v��r denbsp;geboorte. Het hoogdrachtige rund of de merrie, die weldra

412

een veulen ter wereld zal brengen, beide vereischeu bijzondere verpleging, niet alleen voor zich zelf, maar ook voor het tenbsp;verwachten jong. De merrie wordt vrijgesteld van allennbsp;zwaren arbeid, zonder daarom evenwel op stal te blijven. Juistnbsp;matige beweging is gunstig; dus tot lichten trekdienst in stapnbsp;kan ze ongestraft gebruikt worden. Voor het werkrund geldtnbsp;hetzelfde en bij bet melkrund wordt gezorgd, dat het een paarnbsp;maanden �droog� staat. Zoodra de 8�**= maand van de zwangerschap is ingetreden, mag een koe niet meer gemolkennbsp;worden. Het zou te veel van haar krachten gevergd zijn,nbsp;indien men daarmee doorging.

Voor elk zwanger dier is verder een eerste eisch een krachtige voeding, die men het beste verkrijgt, door bij het normale ration hooi of gras een of ander krachtsvoer te geven Ernbsp;moet veel eiwit worden toegevoerd. Het nog ongeboren jongenbsp;dier vraagt veel en de moeder moet in staat zijn dit tenbsp;kunnen geven, zonder zelf in voedingstoestand achteruit tenbsp;gaan.

Men vermijde alle ruwe behandeling en elke plotselinge verandering in het voer, stelt ze niet bloot aan ruw weer, kortom voorkomt alles wat een plotselinge circulatiestoornis in denbsp;buikholte zou kunnen veroorzaken, want dit kan een abortusnbsp;ten gevolge hebben. Vertoonen zich de eerste verschijnselen vannbsp;de aanstaande baring, dan brengt men het dier op een rustigenbsp;en ruime plaats, geeft het een overvloedig en zacht stroolegernbsp;en neemt een afwachtende houding aan om slechts in tcnbsp;grijpen als de nood dringt. Zooveel mogelijk moet ze aannbsp;de natuur worden overgelaten; een te vroegtijdig ingrijpennbsp;kan de noodlottigste gevolgen voor moeder en jong na zichnbsp;sleepen. Eveneens kan men het veulen of kalf, als de navelstreng eenmaal verzorgd is, aan de zorgen van het moeder-dier toevertrouwen, als men slechts een oog in �t zeil houdt.nbsp;Anders staat de zaak, wanneer het kalf niet mag zuigen ennbsp;men het zelf moet opvoeden.

In dit geval dient men zooveel mogelijk de natuur na te bootsen. Onmiddellijk na de geboorte verwijdert men hetnbsp;kalf en laat het met sfroo droogwrijven, een behandeling,nbsp;die anders de koe met haar tong doet. Men geve het

dikwijls kleine hoeveelheden lauwe of versch uitgemolken melk en onthoude het vooral de biest (de eerste moedermelk of collostrum) niet. Deze werkt juist door het hoogenbsp;zoutgehalte zoo gunstig om de eerste mest (meconium ofnbsp;darmpek) af te drijven. Juist aan den afgang van de eerstenbsp;faecali�n schenkt men in stoeterijen voor raee-paardennbsp;veel aandacht. Het schijnt voor te komen, dat veulens bezwijken, wanneer dit niet tijdig geschiedt. De verplegersnbsp;die zulks weten, zetten dan ook veelvuldig lavementen ofnbsp;verwijderen deze ingedroogde meststoffen met de vingers.

Het ligt hier niet in mijn bestek om de opvoeding van het jonge dier verder te behandelen. Alleen nog maak ik denbsp;opmerking, dat elke verandering van voedsel geleidelijk moetnbsp;geschieden. Dit geldt zoowel van den overgang van moedermelk op vast voedsel (het spenen) als wel van melk op anderenbsp;zuivel- (karnemelk en wei) of meeldranken. Elke plotselingenbsp;verandering veroorzaakt digestiestoornissen, die bij de jongenbsp;dieren licht doodelijk kunnen verloopen.

Eveneens neemt men voorzorgen in acht door ze �s nachts binnen te halen en ze later nog steeds in de gelegenheid tenbsp;stellen om den nacht naar verkiezing binnen of buiten doornbsp;te brengen, ten einde beschutting te vinden voor ruw weer,nbsp;een gelegenheid waarvan dan ook trouw gebruik wordtnbsp;gemaakt.

Doet men zoo zijn best om jonge en eveneens hoogdrachtige dieren voor de schadelijke gevolgen van temperatuurswisselingnbsp;te behoeden, o. m. ook door ze bij groote hitte een gelegenheidnbsp;te geven om in de schaduw de zou te ontvlieden, hetzelfdenbsp;is aan te bevelen voor dieren ingevoerd uit streken met eennbsp;ander klimaat. Zoo moet het Australische paard ingevoerdnbsp;op Java, eerst acclimatiseeren. Zulks is begrijpelijk, als wenbsp;ons eens te binnen brengen, dat Sydney op �: oJquot; Z.B. ennbsp;Java op =t 40 Z.B. ligt. Deze overgang is aanzienlijk en zalnbsp;grooter of kleiner zijn al naar het jaargetijde. Voegt mennbsp;hierbij nog het feit, dat deze paarden een lange zeereisnbsp;achter den rug hebben, dan is het duidelijk, dat de omstandigheden, waaronder ze hier in den eersten tijd verkeeren,nbsp;niet bepaald gunstig genoemd kunnen worden, te meer nog

daar ze van droog voer � aan boord in elk geval worden gezet. Hiermede bedoel ik niet, dat die grasvoederingnbsp;slechter is, integendeel, maar ik wijs op de plotselingenbsp;verandering van voedsel, (�J De ervaring heeft me dan ooknbsp;geleerd, dat zulke paarden, als ze nog jong zijn, met bijzondere zorg behandeld moeten worden. De importeurs wetennbsp;zulks en brengen ze dan ook niet op vendutie voor ze 10�14nbsp;dagen rust hebben gehad om zich ten minste van de zeereisnbsp;te herstellen. Aangezien deze paarden desondanks veelalnbsp;voldoende in hun vleesch zitten, laat de kopper zich maarnbsp;al te vaak door den schijn bedriegen en spant de 4 a 5nbsp;jarige dieren onmiddellijk voor den wagen. Daar deze africhting niet altijd behoorlijk en steeds te vroeg begint, blijvennbsp;de gevolgen gewoonlijk niet uit. Dikke, versleten kogels ennbsp;ademhalingsgebreken (dampigheid) zijn veelal de resultaten.nbsp;Eens en voor altijd is het mooie er af. Een en ander magnbsp;later een beetje opknappen, maar men blijft rijden met luxepaarden, die slecht op adem zijn en kogelgewrichten hebben,nbsp;die door hun zwelling bijna iederen leek in het oog vallen.nbsp;Inderdaad een span Australische wagenpaarden met zuiverenbsp;beenen, ook al zijn ze nog jong, is een ware zeldzaamheid.nbsp;Ik meen dan ook niet te overdrijven, als ik den eisch stel,nbsp;dat men jonge Australische paarden minstens drie maandennbsp;rust (met afstappen) en krachtige voeding moet gunnennbsp;alvorens ze in te spannen of te bestijgen. De zuinigheidnbsp;bedriegt de wijsheid, indien men ze reeds onmiddellijk gaatnbsp;africhten, zonder ze eenigen tijd te gunnen om zich tenbsp;acclimatiseeren.

Wat betreft de bovenvermelde veelvuldig voorkomende adem-halingsstoornis bij zulke paarden, laat ik gaarne plaats voor de opvatting van een ander collega, die ze reeds meermalennbsp;bij aankomst geeonstateerd had en meende, dat ze ontstondnbsp;ten gevolge van de temperatuurswisselingen aan boord, voorat

(') Hoe of de voeding in Australi� zelf was, hangt af van het jaargetijde en of het paard reeds arbeid�^en zoo Ja welke � heeftnbsp;verricht. Zijn de dieren nog jong en onafgericht, dan mag men veronderstellen, dat ze aan boord komende van groen op droog en hijnbsp;ontscheping weer van droog op groen voedsel overgaan.

zoo sterk voor die, welke in de nabijheid van de machinekamer geplaatst zijn. Hij voegde er tevens bij, dat deze dampigheid bij rust meestal weer genas. Hoezeer ik zelfnbsp;dit nimmer bij aankoop heb geconstateerd � het onderzoeknbsp;op ademhalingsgebreken is uit den aard der zaak op een ven-dutieplaats niet erg nauwkeurig � komt me dit toch aannemelijk voor en is het een reden te meer om zulke jongenbsp;paarden een paar maanden vacantie te geven.

Oefent in dit geval het ondoelmatig gebruik (in casu het te vroeg gebruik) e�n ongunstigen invloed uit bij jonge paarden, in andere gevallen kan hetzelfde ook geschieden bijnbsp;oudere dieren. Dit openbaart zich op allerlei wijzen, afhangende van het orgaan of lichaamsdeel, waarvan de inspanning wordt geeisclit. Bij ondoelmatige training voor denbsp;renbaan wordt te veel van het hart ge�ischt (coeur force)nbsp;en menig paard voor altijd geknakt, wat men had kunnennbsp;voorkomen, door van het dier onnoodig het uiterste tenbsp;vragen. Pees-aandoeningen en rheumatische hoefontsteking kunnen eveneens na te zware inspanning optreden. Na een langenbsp;manoeuvredag in moeilijke terreinen komen deze ziektennbsp;meermalen voor. Het is dan ook zaak om op oneffen,nbsp;steenachtige en op mosrassigen bodem zooveel mogelijk tenbsp;stappen.

Ook de wijze van voeding der dieren kan aanleiding geven tot ziekten. Ik stel op den voorgrond, dat het voedsel zelfnbsp;goed is. Toch kan het dan onder sommige omstandighedennbsp;nadeel veroorzaken. 'Om een frappant voorbeeld aan te halen,nbsp;noem ik de ziekte bekend onder den naain van haemoglobinurienbsp;bij paarden, ook wel �maandagziektequot; of �pinksterziekte� genoemd, Deze laatste twee namen duiden de tijdstippen aannbsp;waarop ze zich het meest vertoont. De in het oog vallende verschijnselen zijn, een waggelende achterband en als het erger isnbsp;een neervallen, gepaard met koffiebruin urineeren. De ziektenbsp;treedt plotseling op, gewoonlijk kort nadat het paard is ingespannen. Het sterftecijfer is zeer aanzienlijk. Ofschoon de oorzaaknbsp;niet in alle deelen volkomen 'opgehelderd is, staat het vast,nbsp;dat ze zich gevaarlijk voordoet bij die, welke zwaar gevoed

416

Avorden en een of meer dagen rust hebben gehad. Men treft de aandoening dan ook het meest aan bij paarden van bierbron-werijen, omnibusmaatschappijen enz. Door ze op den rustdagnbsp;lichter te voeren en ze �s avonds van te voren slobbering tenbsp;geven in plaats van ma�s, boonen of ander krachtsvoer, heeftnbsp;men het aantal ziektegevallen tot een minimum teruggebracht.

Men doet hetzelfde in Europa bij de meeste bereden korpsen, door ze op Zaterdagavond in plaats van haver,nbsp;slobbering te geven, zoowel met het oog . op deze ziekte alsnbsp;om kolieken te voorkomen. In het algemeen toch blijftnbsp;het aanbevelenswaardig om paarden, gewoon aan zwaren arbeid,nbsp;op verminderd ration en lichter verteerbaar voedsel te stellen,nbsp;zoodra ze plotseling rust krijgen. Doet men dit niet, dannbsp;zijn digestiestoornissen aan de orde van den dag.

In Indi� waar gras gevoerd Avordt en men minder last heeft van digestieziekten, kan men in den regel volstaannbsp;met het ration krachtsvoer tot op de helft te verminderen.nbsp;Indien hiervoor geen bepaalde andere redenen bestonden, hebnbsp;ik het bij troepenpaarden nimmer noodig geacht, de gabanbsp;geheel te onthouden en al of niet te vervangen door deduknbsp;en heb me hierbij steeds wel bevonden.

Als een laatste voorbeeld, hoe men door goede voorzorgen zijn paard voor ziekten of gebreken beschut, Avijs ik op hetnbsp;hoefbeslag. Bijna klassiek is het gezegde: �het hoefijzer isnbsp;een noodzakelijk kwaad�. Noodzakelijk geworden in verbandnbsp;met het gebruik van het paard op harde Avegen. Het hoefijzer Averkt altijd eenigszins belemmerend op de goede functienbsp;van den hoef en geeft op zich zelf � weinig hoefsmeden zijnnbsp;volmaakt � aanleiding tot hoefziekteu en hoefgebreken. Latennbsp;Ave de ijzers Aveg, dan krijgen Ave ze echter evenzeer en nunbsp;is het de groote kAvestie, Avat de minste nadeelen veroorzaakt.nbsp;De balans slaat verreweg door ten gunste van het hoefijzer,nbsp;zoodat van het noodzakelijk lnoaacl niet zoo buitengewoonnbsp;veel overblijft dat bovendien nog vermindert, naarmate de hoefsmeden beter Avorden. Ik zou dan ook in Indi� evenals innbsp;Europa de troepenpaarden vierTicint heslagen willen hebben.nbsp;Bij de korpsen geschiedt dit slechts als het door den paarden-

arts uoodig wordt geacht, 't zij voor een lossen wand, 't zij voor brokkelhoeven, sterke afslijting of om andere redenen.nbsp;In het vredesgarnizoen gaat dit alles goed. De escadrons ennbsp;batterijen moeten echter gereed zijn om plotseling eenigenbsp;flinke dagmarschen te maken. Zou het dan geen wijze voorzorg zijn als men de paarden steeds op vierkant beslag had ?nbsp;De dagmarschen voor de veldbatterijen zullen in tijd vannbsp;oorlog toch wel grooter zijn dan gemiddeld 15 palen per dagnbsp;met ��n rustdag tegen twee marschdagen. Er zal dan vrijnbsp;wat meer worden ge�ischt. Van de Cavalerie spreek ik nietnbsp;eens, voor haar is deze afstand belachelijk klein. Alsdannbsp;zullen er natuurlijk om allerlei redenen paarden uitvallen,nbsp;maar ik zal mij verheugen, wanneer dit cijfer niet doornbsp;allerlei hoef kreupelheden nog hooger wordt. En deze kreupelheden zullen bij de onbeslagen achterhoeven niet uitblijven.nbsp;Hoe ze ontstaan, minder nog door het afslijten der hoeven, dannbsp;door het indringen van steeentjes in de witte lijn, waardoor de toestand met den dag erger wordt, is te duidelijknbsp;om nog nadere verklaring te behoeven. Ook het afslijten isnbsp;van gewicht; menig paard heeft van achteren een gespannennbsp;pijnlijken gang, welke verdwijnt, zoodra het beslagen wordt. (')nbsp;Voor wagenpaarden geldt, wel is waar in mindere mate, hetzelfde. Aangezien ze gewoonlijk meerdere uren loepen, is hetnbsp;sterke afslijten en de gespannen gang meer opvallend, dan bijnbsp;troepenpaarden. Te Soerabaja heb ik de mijne steeds vierkant moeten beslaan. Hoe goed de hoeven van de Indischenbsp;paarden over het algemeen ook zijn, tegen ly., uur loopennbsp;per dag op de harde wegen zijn ze niet bestand. Waar denbsp;dienst aanzienlijk minder is, kan men de achter-ijzers ontberennbsp;hetgeen tevens het voordeel heeft, dat het dier op het asphaltnbsp;niet zoo licht uitglijdt.

(1) Dat het nogal eons voorkomt, dat d(! paardenarts achterijzers noodig acht, blijkt uit het volgende. Bij de 2de Veld-Batterij rnarchee-rende van Banjoe-Biroe naar Babakan, moetende afleggen i06 palennbsp;in zeven dagen plus drie rustdagen, waren van de 54 eigenlijke batterij-paarden 20, dus 5 pGt. vierkant beslagen. Dit is natuurlijk geschiednbsp;op advies van mijn collega aldaar. Kan een beter argument tot stavingnbsp;van mijn pleitrede voor het vierkante beslag worden bijgebracht?

418

De voorhoeven moeten bij gebruik op kunstwegen steeds beslagen zijn. Niet alleen omdat ze zwakker van bouw zijnnbsp;en daarom spoediger at�slijten, maar ook om ze te beschuttennbsp;tegen het voortdurende schokken op het harde plaveisel.nbsp;Al wordt het paard z�� weinig gebruikt, dat de hoef voldoende bijgroeit, op plaveisel loopt het altijd stram ennbsp;pijnlijk. Wie met een onbeslagen paard op harde wegennbsp;heeft gedraafd, weet hoewel vlotter de gang ineens wordt,nbsp;als hij op het gras of op een zandweg komt. Zoodra mennbsp;het doet beslaan, wordt ook de gang op het plaveisel veelnbsp;vrijer.

Heeft het onbeslagen paard een beperkten gang, ook hoef-bevangenheid kan het gevolg zijn. Tweemaal heb ik dit kunnen constateeren aan de voorhoeven van wagenpaardennbsp;met veel temperament. Bij het eene zelfs twee malen. Denbsp;onbeschutte hoeven konden het telkens met kracht neerkomen op den harden bodem niet verdragen. Hoewel hetnbsp;��iie paard, dat reeds twee malen ziek was, voorbeschikt isnbsp;om het weer te worden, doet het nu reeds een halfjaar langnbsp;op voorijzers dezelfde diensten als vroeger, zonder opnieuwnbsp;ziek te worden.

�tis jammer, dat het goed vertrouwen in de soliditeit van de hoeven der Indische paarden, zoo juist strookt met denbsp;oud-Hollandsche zuinigheid. Indien het beslag geen geldnbsp;kostte, zouden vrij wat hoeven, die het thans zonder beschutting moeten doen, zorgvuldig beslagen zijn en het zou eennbsp;geringe moeite zijn om den paardenhouders te overtuigen,nbsp;dat het beslag, mits goed uitgevoerd, een niet te verwerpennbsp;voorbehoedingsmiddel is voor allerlei kreupelheden.

Babakan, Juli 1900.

PERSONALIA.

Benoemd: tot Doctor in de Veeartsenijkunde aan de Universiteit tenbsp;Bern op een proefschrift; �Untersuchungen �ber Bacillol,�

(**) De schrijver was zoo viendelijk ons de publicatie, betreffende zijne onderzoekingen over bacillol toe te zendennbsp;cn ons in de gelegenheid te stellen kennis te maken metnbsp;zijn wetenschappelijken arbeid.

Na de pharmacologische eigenschappen van dit middel te hebben meegedeeld, gaat hij over tot de bespreking van denbsp;therapeutische waarde en behandelt achtereenvolgens de aanwending van bacillol bij verschillende ziektetoestanden.

Bij ziekten van de genetali�n, en vooral bij endometritis, werden gunstige resultaten verkregen. Tenesmi worden bijnbsp;vaginaal en Uterus irrigatie met 1 �/.j a 2 % solutie zoo goed alsnbsp;niet waargenomen; daar het middel minder prikkelend werkt,nbsp;wordt het door patient minder spoedig ge�vacueerd en is denbsp;inwerking op de mucosa van langer duur. Gevallen vannbsp;intoxicatie zijn tot heden nog niet voorgekomen.

Bij praeput. catarrh van paarden vindt het aan de kliniek van de Berlijnsche Hoogeschool veelvuldige aanwending.

Ook bij schurft van schapen (dermatocopten) en andere huidziekten zooals dermatitis gangraenosa, eczema is het eennbsp;zeer werkzaam middel gebleken.

Wat aangaat de waarde van dit middel in de chirurgie, volgens schrijver is het bijzonder geschikt voor het desinfec-teeren van handen, instrumenten en operatievcld, en oefentnbsp;het ook oen zeer gunstigen invloed uit op het wondverloop.

420

Inwendig werd het met succes toegepast bij gastroenteritis: ook wordt het ten zeerste aangeprezen voor het ontsmettennbsp;van abatoirs, stallen, spoorwegwagens enz. en zou het om zijnnbsp;veel geringer toxische eigenschappen de voorkeur verdienennbsp;boven sublimaat.

In oplossingen van 5 % vindt het dan ook reeds voor deze doeleinden op verschillende plaatsen en bij het leger eennbsp;ruim gebruik.

Wat ten slotte betreft de toxische eigenschappen, schrijver deelt ons aan de hand van een serie van proeven mede, datnbsp;het bacillol per os verstrekt in dosis van 1 � 2.37 gram pernbsp;kilo lichaamsgewicht, bij konijnen vergiftigings verschijnselennbsp;voor den dag doet treden, terwijl giften van meer dan 2.37nbsp;gram den dood ten gevolge hebben.

Bij paarden vertonnen zich na de toediening van 1.04 gram per kilo lichaamsgewicht geen intoxicatieversehijnselen,nbsp;daarentegen treedt na een dosis van 1.5 gram per kilonbsp;lichaamsgewicht de dood in.

Wij wenschen onzen collega geluk met het resultaat van zijn wetenschappelijk werk en hopen dat zijn voorbeeldnbsp;navolging moge vinden.

Van Makasser naar Pamakasan en belast met het ve eart-senijkundig toezicht in de residenti�n Madoera en Balt en Lombok de Gouvernenients-veearts S. J. Fischee.

Van Buitenzorg naar Pajakombo en belast met het veeart-senijkundig toezicht in de Padangsche Bovenlanden en de Afdeeling Mandeling en Angkola (residentie Tapanoelie) denbsp;Qouvernements veearts Ch. Th. G. H. de Wilde.

Wegens langdurigen dienst, ��n jaar verlof naar Europa aan den Gonvernement veearts: H. �t Hoen, te Pajakombo.

Wegens ziekte, twee jaren verlof naar Europa aan den Gouvernements-veearts B. Sikkema te Kediri.

Bij Koninklijk Besluit dato 13 Juli 1900 No. 29 als hebbende zich onderscheiden bij de krijgsverrichtingen in Afjeli ennbsp;onderhoorigheden, gedurende het tijdvak van 1�. Juni 1899nbsp;tot 31 December d. o. v.:

Op verzoek, eervol uit H. M. Militaire dienst, met behoud van aanspraak op pensioen (Gouverncments Besluit No. 18nbsp;dato 17 April 1901).

Wegens langdurigen dienst, ��n jaar verlof naar Europa aan den paardenarts der !� klasse: A. M. Vekmast.

422

Bij aankomst uit Nederland te Banjoe-Biroe, de paardenarts der 2'� klasse: A. J. Tromp de Haas.

No.	Namen.	Qualiteit.	Woonplaats.
1	Bergh, J. D. van den . . .	Gouvernements-veearts.	Rembang.
2	Bosma, K...........	Gouvernements-veearts.	Bondowoso.
3	Breedveld, J.........	Gouvernements-veearts.	Pamakasan.
4	Burg, W. van der.....	Mil. paardenarts 2^ klasse.	Soerabaija.
5	Does, J. K. F. de.....	Gouvernements-veearts.	Batavia.
6	Esser, W. J.........	Gouvernements-veearts.	Soerabaija.
7	Fisscher, D. J........	Gouvernements-veearts.	Makassar.
8	Heelsbergen, C. van (^) . .	Mil. paardenarts 20 kl. N. L.	Amsterdam.
9	Hellemans, J.........	Gouvernements-veearts.	Serang.
10	Hoen, H. �t.........	Gouvernements-veearts.	Pajacombo.
11	Hoogkamer, L. J......	Mil. paardenarts Ie klasse.	Batavia.
12	Kerkhoven, E. J.......	Landheer van Sinagar.	Soekaboemi.
13	Lim Liam Boe.......	Chef der firma Oeij Hoaij Soeij.	Batavia.
14	Mars, H, ..........	Mil. paardenarts Ie klasse.	Makassar.
15	Penning, C. A........	Gouvernements-veearts.	Semarang.
16	Poel, P. Pgt;'. van der ....	Gouvernements-veearts	Soerakarta.
17	Rathkamp amp; Co.......	Apothekers.	Batavia.
18 (0	Sandelhout Stamboek.... Correspondent voor Nederland.	Adres Pres; A. E, Kerkhoven.	Bandoeng.

No.	Namen.	Qualiteit.	Woonplaats.
1	Adam, H...........	Ge�mpl. der kina-onderne-ming Soekanegara.	Tjibeber.
2	Alberti, D. J.........	Kapitein der Artillerie.	Batavia.
3	Albrecht amp; Rusche (i) . . .	Boekhandelaren.	Batavia.
4	Baak, A. J. van......	Administrateur.	Malang (Soemba Angoeng).
5	Baerveldt, I. F........	Ie Luitenant der Artillerie.	Batavia.
6 7	Balen, R. A. Plemper van . Basel, F. J. L. Merssen	Mil. Paardenarts I0 klasse.	Salatiga.
	Senn van........ .	Landheer.	Indramajoe.
8	Bedier de Prairie, L. P, .	Administrateur.	Proepoek (Tegal).
9	Berensberg, A. P. de Pelser.	Kapitein der Artillerie.	Atjeh.
10	Bibliotheek..........	Departement Binn. Bestuur.	Batavia.
11	Bibliotheek..........	Regiment Kavalerie.	Salatiga.
12	Bibliotheek..........	Departement van Oorlog.	Batavia.
13	Bik, P. A. de Nijs.....	Landheer.	Batavia.
14	Blokhuis, M..........	Landheer Tanah-Wangie.	Toeren. Malang.
15	Bochardt, A..........	Apotheker.	Tegal.
16	� Boer, J. D. de.......	Ie Luitenant der Artillerie.	Soerabaja.
17	Boers, A. J.......... Twee exemplaren.	Landheer van Kekitong.	Halte Kali Osso-Goendih, Soera, karta.

No.	Namen.	Qualiteit.	Woonplaats.
18	Bohl, J. M. L........	Landheer Matraman.	Mr.-Cornelis.
19	Boreel, W. T��. Jiquot;-.....	Landheer Panoembangan.	Soekaboemi.
20	Bosch, F. G. T.......	Oud-Kapitein der Artillerie.	Nederland.
21	Bossche, F H, H. van den	Controleur B. B.	Manindjoe (Afd. Agam).
22	Boutmy. D. C........	Administrateur van Srogol.	Buitenzorg.
23	Bovenkamp, A. van den . .	le Luitenant der Artillerie.	Soerabaja.
24	Braak, H. L. C. van. : . .	Adm. van Soekabrentie.	Soekaboemie.
25	Brans, A. J. Berkhoff . . .	Koopman.	Batavia.
26	Brenkman, N. Jr......	Ge�mpl. Koffie-ondernem.	Blitar.
27	Bruijn Prince, P. M. L. de	Resident.	Magelang.
28	Bock, A...........	Adm. van Karang Pand.	Soerakarta.
29	Biinekamp..........	Handels Employ�.	Batavia.
30	Busing, M......... . .	Gemeente-veearts.	Naarden.
31	Camphnis, H. J.......	Insp. M. N. Koffielanden.	Wonogiri-Goro-marto. Solo.
32	Cate, A. W. Naudin ten. .	Koopman.	Medan.
33	Cock, C. A. ter.......	Luitenant der Artillerie.	Taroetoeng.
34	Constant, H..........	Administrateur.	Malang (Gloen-ting).
35	Cordesius, F. H.......	Controleur B. B.	Siak.
36	Cordesius, C.........	Particulier.	Indramajoe.

No.	Namen.	Q U A L I T E I T.	Woonplaats.
54	Elias, Witzen M.......	Administrateur.	Malang (Kali Gledek).
55	Engelenberg, A. J. N. . . .	Controleur B, B.	Lombok.
56	Enger, J. G, F.......	Landheer van Melambong.	Salatiga.
57	Esveld, D. F. van......	Leeraar�s Rijks-veeartsenij-school.	Utrecht.
58	Faber, J. Th. W. . . . ; .	Landheer.	Tangerang.
59	Grevers, J. A. P......	Lt. Kol. Komm. Kol.-reserve.	Nijmegen.
60	Greve, W. R. de. . . � . ,	Kapitein Genie le Adeeling Krijgsschool.	�s Gravenhage.
61	Groeneveld, W.......	le Luit. der Kavalerie.	Poerabaja.
62	Haas, A. J. Tromp de. . .	Mil. Paardenarts 2e klasse.	�s Gravenhage.
63	Haase, K. T.........	Adm. V. Goenoeng Oemboek.	Blitar.
64	Happ�, T...........	Ritmeester der Kavalerie.	Salatiga.
65	Harders, J. A. C......	Administrateur.	Artana-Socka- boemi.
66	HarlofF, G..........	Administrateur.	Malang (Soember-perkoel).
67	Harloff............	Control. B. B,	Bandoeng.
68	Heidens, P. A. H. . . . . .	le Luit. der Infanterie.	Atjeh.
69	Heijblom, H. P. G.....	Administrateur.	Tjimahi.
70	Heijden, M. .........	Administrateur.	Malang fSoember Soebraj.
71	Hendriks, B.........	le Luit. der Kavalerie.	Banjoemas.'

No.	Namen.	Qualiteit.	Woonplaats.
72	Heukelom, W. F. van . . ,	Hoofd Administ. Tjiasem en Pamanoekan Landen.	Soebang (Kra-wang).
73	Hibma, M. A. ;......	Gemeente-veearts.	Franeker.
74	Hofland, K. P........	Kapt. der Artillerie.	Nederland.
75	Holle, W. H. C.......	Ie Luitenant der Artillerie.	Banjoe-Biroe.
76	Hones, L. ten........	Administrateur.	Malang (Pocr-baia.)
77	Hoogstraten C. W. van. . .	Majoor der Artillerie.	Batavia.
78	Houtum, A. van.......	Adm. van Semplak.	Buitenzorg.
79	Hubert, H. J........	Dir. Officier van Gez. 2e kl.	Semarang.
80	Hummelgens, C. M. N. . .	Controleur B. B.	Kapongan (afd. Panaroekan).
81	Jaager, C. J. de.......	Resident.	Kediri.
82	Jacometti, T**. Azon.....	Koopman.	Batavia.
83	Jann�, L. T.........	Districts-veearts.	Roermond.
84	Jansen, T*'. H.......	Controleur Binn. Bestuur,	Cheribon.
85	Jenne, H...........	Veehandelaar.	Batavia.
86	Jeronimus, C. S.......	Particulier.	Bindjeij, Medan.
87	Jongh, J. de.........	Mil. paardenarts. Ie kl.	Arnhem.
88	Julius, C. F.........	Kapt. Intendant.	�s Gravenhagc.
89	Kessler, W..........	Erfpachter.	Garoet.
90	Kinderen, M. der......	Landheer.	Buitenzorg.

No.	Namen.	Q�aliteit.	Woonplaats.
91	Kleine, Wed. J.......	V eeteelt-onderneming Djati-baroe.	Batavia.
92	Knoote, A..........	Oud-Majoor der Artillerie.	Garoet.
93	Koch, C. J..........	Landheer van Soemberkerto.	Nederland.
94	Kortman, E..........	Veearts.	Roozendaal.
95	Kramers, L. W.......	2e Luitenant der Artillerie.	Soerabaja.
96	Kronouwer, H. C......	Kapitein der Artillerie.	Padang.
97	Krijgsman, W. J. A. . . .	Landeigenaar.	Padang.
98	K�chlin, A. Th.......	Administrateur.	Malang (Bantoer)
99	Leer sum, P. van......	Dir. Gouv. Kina-Ondern.	Bandoeng.
100	Leesgezelschap........	Veeartsenijkundig.	Dordrecht.
101	Leesgezelschap........	�Selakaton�.	Soekoredjo.
102	Lent, H. J. C. van.....	Gemeente-veearts.	Tiel.
103	Ligtvoet, W.........	Gep. Resident.	Soekaboemi.
104	Lisnet, P. H.........	Ie Luitenant der Kavalerie.	Salatiga.
105	Lijkles, O'quot;. S........	Geneesheer Dir. Krankzinnigengesticht.	Soerabaja.
106	Marcks, A. C. . ......	Apotheker.	Buitenzorg.
107	Maren, J. T'�. van......	Ie Luitenant der Kavalerie.	Djokjakarta.
108	Marker, J. F.........	Landheer.	Pasoeroean.
109	Meer, J. M. van der. . . .	Ie Luitenant der Artillerie.	Soerabaja.
110	Meertens, E......; ; . .	Gew. Secretaris.	Bandoeng.

		11
No.	Namen.	0, U A L I T E I T.	Woonplaats.
130	Schmalz, C. 0........	Landeigenaar.	Ambarawa.
131	Schuurman Elink, G. . . .	Administrateur.	Toeren (Malang).
132	Schuurman Elink, H. . . .	Administrateur.	Tocren (Malang).
133	Siccama, Rengers Hora Jhr. H. H. W......	1� Luitenant Ka valeric.	Salatiga.
134	Sluijs, D. van der......	Hoofd keurm. Stads-Abatt.	Amsterdam.
135	Smits, H. G. S.......	Ie Luit. der Artillerie.	's Hage.
136	Snethlage, A. C. G.....	Rijtuig-fabrikant.	Batavia.
137	Stelling, W. F. Denninghoff.	Administrateur.	Tjidadap (Tji-
138	Spies, A. van der Hegge, .	Ie Luit. der Artillerie-	beber). Atjeh.
139	Steenkamp, J. C. P. W. A.	Ie Luit. der Artillerie N. L.	Utrecht.
140	Stierling, J. G. E. G do dieu.	Administrateur.	Djatie-Nangor
Ui	Stuffken, J. G.......	Oud-Luitenant der Artillerie.	(Soemedang). 's Gravenhagc.
142	Swaving, A. J........	Landheer.	Bandoeng.
143	Tan Kang Ie........	Landheer.	Mr.-Cornclis.
144	Tichler, J. W. A......	Ritmeester, gep.	Batavia.
145	Veen, K. van der......	Gouvernements-veearts.	Medan.
146	Veenstra, J. .......	Bewaarder v h. Kadaster.	Batavia.
147	Velders, A. F. ...... .	Controleur B. B.	Soemedang.
148	Vclzen, J. van.......	Gemeente-veearts.	Schiedam.
149	Velzen, P. A. van......	Gouvernements-veearts.	Batavia.

19 Uitgaven: Per salaris mandoer.........		f	218.50
gt;gt;	algemeene uitgaven........	yy	175.�
ty	uitgave der V. K. Bladen.....	yy	1000.�
yy	aankoop Boekerij-Meubilair.....	yy	250.�
yy	kosten circuleerende Tijdschriften. .	yy	500.�
yy	bijdragen voor veeartsenijkunde en veeteelt .............	yy	150 �
yy	onvoorziene uitgaven.......	yy	59.50
	Totaal.	f	2308.�

Proefdier.	Datum en wijze van ENTING.	Resultaat en ziekteduur.
Marmot No. 1,	9 Mei cutaan, met bloed konijn.	14 Juni trypanosomen in het bloed. 6 Julinbsp;nbsp;nbsp;nbsp;idem. t 30 Augustus = 113 dagen.
, nbsp;nbsp;nbsp;No. 2.	9 Mei cutaan, met bloed konijn.	t 12 Juni = 33 dagen.
� nbsp;nbsp;nbsp;No. 3.	28 Augustus cutaan, met bloed marmot.	3 nbsp;nbsp;nbsp;Sept.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;trypanosomen spaarzaam. 8 nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;geen trypanosomen. 12 nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;vrjj veel trypanosomen. 14 nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;geen trypanosomen. 14 Oct, nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� 19 Nov. wel trypanosomen; vulva gezwollen. 26 Nov. geen trypanosomen; vulva niet meer gezwollen,nbsp;t 18 December =111 dagen.
, nbsp;nbsp;nbsp;No. 4.	28 Augustus cutaan, met bloed marmot.	t 11 September = 14 dagen.
, nbsp;nbsp;nbsp;No. 5.	13 September cutaan, met bloed marmot.	14 Oct. trypanosomen spaarzaam, 26 Novembernbsp;nbsp;nbsp;nbsp;idem vulva gezwollen, t 12 December = 91 dagen.
No. 6.	13 September cutaan, met bloed marmot. 15 Januari intraperi-toneaal met bloed paard.	Resultaat nihil. Idem.
� nbsp;nbsp;nbsp;No. 7.	17 December intrape-ritoneaal, met bloed konijn.	22 Decemder geen trypanosomen. f 25 December = 8 dagen (cadavernbsp;niet onderzocht).

PSOEFDIER.	Datum en wijze van ENTING.	Resultaat en ziektbduur.
*�armot No. 8.	3 Januari intraperi-toneaal, met bloed konijn.	23 Jan. spaarzaam trypanosomen. 25 Febr.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� f 20 Maart = 76 dagen (milt 0.700 gram).
1) nbsp;nbsp;nbsp;No. 9.	3 Januari intraperi-toneaal. met bloed konijn.	23 Januari trypanosomen. 19 April geene ziekteverschijnselen en ook geen trypanosomen meer.
No. 1.	24 Mei �99 intraperi-toneaal. met bloed paard.	14 Juni trypanosomen. 13 Juli geen trypanosomen, zeer ziek. 13 Juli gedood .2 maanden.
gt;1 No. 2.	28 Augustus intrape-ritoneaal, met bloed marmot.	Resultaat nihil.
quot; No. 3.	19 November cutaan, met bloed marmot.	14 December geen trypanosomen. 17nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;j,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,j gewone ziektesymptomen. t 8 Januari 1900 = 50 dagen.
1! No. 4.	19 November cutaan, met bloed marmot.	14 December geen trypanosomen. 17nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;I) gewone ziektesymptomen. t 25 December = 36 dagen.
No. 5.	17 December intrape-ritoneaal, met bloed konijn.	18 Jan. 1900 trypanosomen, gewone ziektesymptomen.nbsp;t 12 Febr = 55 dagen, milt 1.300nbsp;gram.
� No. 6.	3 Januari 1900 in-traperitoneaal, met bloed konijn.	18 Januari trypanosomen; begin gewone ziektesymptomen. 16 April in zeer deplorabelen toestand afgemaakt.

Proefdier.	Datum ek wijze van ENTING.	Resultaat en ziekteduur.
Koniin No. 7.	3 Jan. 1900 cutaan, aan beide oorennbsp;met bloed konijn.	18 Jan. geen trypanosomen; reeds hevige ziektesymptomen.nbsp;t 30 Jan. = 27 dagen; milt 1.600nbsp;gram.
No. 8.	17 Dec. �99 intraperi-toneaal, met bloed marmot met trypa- nosomen.	4 Jan. 1900 begint verschijnselen van conjunctivitis te vertoonen.nbsp;15 Maart zeer ziek. 18 nbsp;nbsp;nbsp;,, afgemaakt.
,, No. 9.	15 Jan. iiitraperitone-aal, met bloed paard surra.	Resultaat nihil.
� No. 10.	15 Jan. intraperitone-aal, met bloed paard surra.	Resultaat nihil.
� No. 11.	28 Febr. intraperito-neaal, met bloed aap met trypanosomen.	14 Maart spaarzaam trypanosomen. 16 April zeer ziek afgemaakt.
� No. 12.	28 Febr. intraperitone-aal,met bloed konijn.	14 Maart spaarzaam trypanosomen. 16 April zeer ziek afgemaakt.
Hondje.	12 en 16 Maart 1900 gevoerd met levernbsp;en milt van konijnnbsp;en rat met surra.	27 Maart. Een trypanosoom in een bloed-preparaat aangetroffen. 1 April. Vrij veel trypanosomen. t 8 April = 27 dagen. Vrij .veelnbsp;vocht in buikholte; milt sterknbsp;gezwollen, gewicht 34 gram bynbsp;levend gewicht hond van 1.5 KG.nbsp;Lever zeer licht van kleur ennbsp;broos, vettig gedegenereerd.nbsp;Darmscheilsklieren gezwollen ennbsp;donkerrood op doorsne�.

Proepdiee.	Datum ee wijze yan ENTING.	Kes�ltaat en ziekted�uk.
No. 1.	7 Juli �99 cutaan, met bloed buffel surra.	18 Juli: wordt zeer mager; puru-lente conjunctivitis; geen trypanosomen. 19, 20, 21 en 23 Juli: idem. t 24 Juli 17 dagen.
� No. 2.	12 Juli �99 melk met surrabloed van konijn laten drinken.	22 Juli geen trypanosomen. 2B ,, nbsp;nbsp;nbsp;5,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,, 6 Aug. � 2 Aug. begin conjunctivitis, t 11 Aug, = 30 dagen.
� No, 3.	9 Maart en 12 Maart 1900 gevoerd metnbsp;rat No. 5 en 3 metnbsp;veel trypanosomen.	16 Maart bloedonderzoek negatief. 27 nbsp;nbsp;nbsp;,,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;J, 1 April nbsp;nbsp;nbsp;�nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� 8 ,, nbsp;nbsp;nbsp;,,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,, dier vermagerd. 12 April geen trypanosomen; dier zeer vermagerd, schijnt overigensnbsp;normaal, 19 April idem.
� nbsp;nbsp;nbsp;No. 4.	23 Maart intraperito-neaal, met j bloed konijn surra.	27 Maart bloedonderzoek negatief. 1 April vrij veel trypanosomen. 9 nbsp;nbsp;nbsp;� geen dier schynt volkomen gezond. 13 April zeer veel trypanosomen;nbsp;beestje vermagerd, vertoont overigens niets abnormaals; eetlustnbsp;steeds goed. 19 April idem.
No. 1.	15 Jan. 1900 subcutaan met bloed paardnbsp;surra.	18 Jan. geen trypanosomen. 24 ,, nbsp;nbsp;nbsp;,,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,!
� nbsp;nbsp;nbsp;No. 1. �*� xni, afl. 1.	26 Jan. subcutaan met bloed muis met trypanosomen.	29 Jan. geen trypanosomen. 1 Febr. � nbsp;nbsp;nbsp;� 4 � nbsp;nbsp;nbsp;,)nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;j) 4

PROEt'DIER.	Datum en wijze van ENTING.	Resultaat en ziektedu�r.
	4 Febr. 1900 intrape-ritoneaal, met bloed konijn surra.	7 Febr. geen trypanosomen. 11 nbsp;nbsp;nbsp;� enorm veel � 112 � = 8 dagen; milt 1.050 gram, lever 6.300 gram.
Eat nbsp;nbsp;nbsp;No. 2.	15 Jan. subcutaan met bloed paard surra. 4 Febr. subcutaan met bloed muis surra. 12 Febr. intraperito-neaal met bloed rat surra.	Zonder resultaat. Zonder resultaat. 15 Febr. geen trypanosomen. 17 nbsp;nbsp;nbsp;� wel f 20 � nbsp;nbsp;nbsp;8 dagen; milt 0.900 gram.
� nbsp;nbsp;nbsp;No. 3.	12 Feb. gevoerd lever van rat No. 1. 5 Maart intraperito-neaal met bloed aap met try panosomen.	Geen resultaat. 11 Maart veel trypanosomen. t 12 ,,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;7 dagen; milt 0.700gram.
� nbsp;nbsp;nbsp;No. 4.	13 Febr. gevoerd lever van konijn surra. 5 Maart intraperito-neaal bloed marmot surra.	Resultaat nihil. 12 Maart spaarzaam trypanosomen 20nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,, geen trypanosomen; dier blijft verder gezond.
,, nbsp;nbsp;nbsp;No. 5.	23 Febr. intraperito-neaal met bloed konijn surra.	25 Febr. � 3 Maart geen trypanosomen. t 9 Maart = 14 dagen; milt 0.990 gram.
Muis No. 1. met trypanoso-men behebt.	26 Jan. intraperito-neaal met bloed ko-nyn surra.	t 4 Febr. = 9 dagen. Dier herbergt enorm veel trypanosomen van beide soorten.
Muis No. 2.	1 Febr. intraperitone-aal met bloed muis No. 1.	4 Febr. spaarzaam trypanosomen. 7nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,, massa�snbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� van beide soorten, t 10 Febr. = 9 dagen; milt 0.095nbsp;gram.

Proefdier.	Dat DM EN WIJZE VAN ENTING.	Resultaat en ziekteduue.
No. 3.	8 Febr. intraperitone-aal, met bloed muis No.2.	t 11 Februari, met veel trypano-somen = 3 dagen.
�^ap.	10 Aug. �99 subcutaan, met bloed surra.	8 Sept. geen trypanosomen. dier blyft gezond.
	10 Febr. 1900 intrape-ritoneaal, met bloed konijn surra.	17 Febr. veel trypanosomen. 19 � 23 Febr. veel trypanosomen. 28 Febr. � 5 Mrt. minder � 11 Maart weinig trypanosomen. Dier heeft geen ziekteverschijnselen vertoond. 1 April, sporadisch trypanosomen. 9nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� Geennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� dier lijkt volkomen gezond. 13nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;� Zeer veel trypanosomen, geen ziekteverschijnselen.
geit.	15 Juli �99 cutaan aan ooren, met bloednbsp;konijn surra.	Kesultaat negatief.
'^�Rge bok.	9 Aug. �99 subcutaan ingespoten en cutaan aan beide ooren,nbsp;bloed buffel surra.	Re,sultaat negatief.
'^��ge geit.	19 Maart intraperito-neaal bloed konijn surra. 4 April intraperitone-aal en subcutaan met bloed hondje surra.	Resultaat negatief. Resultaat negatief.

	VACCINATIES.				REVACCINATIES.
V A G GIN E - D I S � U 1 G T E N.	^ � -r ci ^ ^ Ci' K*-	i'g 4) p 1 �	__ -^3 � c� lt;! o	O O c� P _�� S ' tc �' Cinbsp;g 5C	JS'O �-gnbsp;ci u.	c __ S quot;p	fi rt P 'cc lt;J Qi bii	'S'� Ci feiS O CS o CS k.quot; Mt Ci 3 i,r.
Ketanggoengan, van af 4 Sept. '1899 � 3 Jan. 1900...........	3718	1676	1505	89.8 %	5839	2081	1271	61.07%
Petaroekan, van af 9 Aug. �99-3 Jan. 1900	3465	1606	1485	92.4 �	8289	3879	2561	66.02 �
Pesajangan � � 9 � nbsp;nbsp;nbsp;�99-3 ') 1900	5873	2721	2483	91.2 �	5622	2242	1026	45.7 �
---� .... ..........

VACCINE-	DISTRICTEN.	VACCINATIES.				REVACCINATIES.
VACCINE-	DISTRICTEN.	4 I	i'S b/D qj 13 'p co S 8	^ quot;� CO bc a ~ ci lt; o bsa	O . O t- �2 !2h onbsp;^ bJD	cO ^ gt;	i'g bid o 13 0 �-gt; p-i c 8	co b�i ^ cO b�	O quot;s o bi� o ci p cOnbsp;'X 72 i� c
Ketanggoengan .	.......1898	4913	4831	3683	76.2 %	5554	5365	3844	71.6%
Ketanggoengan .	.......1899	3718	1676	1505	89.8 �	5839	2081	1271	61.07,,
Petaroekan . .	.......1898	3420	3032	2874	94.7 �	3172	3723	3032	81.4 �
Petaroekan . . .	.......1899	3465	1606	1485	92.4 �	8289	3879	2561	66.02 �
Pesajangan . . .	.......1898	5088	4706	3783	80.3 �	4594	4128	1598	38.7 �
Pesajangan . . .	.......1899	5873	2721	2483	91.2 �	5622	2242	102amp;	45.7 �

V A G G 1 N E - D I S T R I G T E N.	VAGGINATIES.				REVAGGINATIES.
V A G G 1 N E - D I S T R I G T E N.	rt ^ lt;3 S	i'V quot;o s	� g lt;5 o;	�1 ^ CA Ch o 1�!	^ �	�V � 8	5 P3 ro ^ ^ O fci:	S � O ^ O � O o
Poerwakarta, van af 4 Dec.�3 Jan. 1900.	259	259	259	100 %	1250	895	610	68.1 %
Tjia,seni van 12 Dec.�3 Jan. 1900 . .	356	309	290	93.5 �	565	477	311	65.2 �
Segala Herang van af 19 Dec.�3 Jan 1900.	104	59	47	79.6 �	374	173	118	69 nbsp;nbsp;nbsp;�
Krawang van af 26 Nov.�3 Jan. 1900.	311	242	212	87.6 �	639	344	235	68.3 �

Bagelen.....	. nbsp;nbsp;nbsp;4
Semarang.....	. 17
Djokjakarta ....	. 42
Soerakarta.....	. 21
Djapara......	. 14
Rembang.....	1
Madioen.....	. nbsp;nbsp;nbsp;5
Kediri......	5
Soerabaija.....	. 12
Pasoeroean ....	. 14
Probolinggo ....	2
Besoeki.....�	� 9
Celebes......	. nbsp;nbsp;nbsp;4
Sumatra�s Westkust .	. 25
Sumatra�s Oostkust. .	. 61
Atjeh......	. nbsp;nbsp;nbsp;4
Bangka en Billiton.	. 13

	1810	188�	18��	18�.gt;
Bax�am .....	8500	11602	4800	7099
Kkawakq ....	10200	6279	6800	5847
Preanoer ....	90400	81407	44300	46726
ClIERIBON ....	54000	35350	20000	17584
Tegai.......	17200	11975	17100	17024
Pekalongan . . .	7100	6814	8700	5505
Semarang ....	18100	13285	14800	18382
.Tap AR A.....	10,500	11007	10900	88.50
RemhAxVG ....	46900	.55594	41800	27289
SOERAliA,TA. . nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.	34900	42491	42700	31.505
Madobra ....	4200	20361	25000	32535
Pasoeroeaa' . . .	53000	.59707	45700	.52,557
Proboeisogo. . .	30900	37806	31200	25472
Bezoeki.....	53500	70063	61600	60452
Bas.ioe.mas ....	11200	10277	1600	10726

	1870	1880	1890	1895
Bagelen.....	10000	8857	9300	10576
Kedoe .....	12700	10455	9700	8879
Madioen.....	51000	38585	44400	24653
Kediri. .^ . . . .	23200	28045	37300	23566
	547500	559960	477700	435227
Batavia.....		30005	20400	21479
Djokjakarta. . .		14255	7100	8367
SOBRAKARTA .. . nbsp;nbsp;nbsp;.		28015	31700	20494
		632235	536900	485567

Zwart met	gele	haan,	W'eegt
� proef 4�6-	-98.
14�10 nbsp;nbsp;nbsp;g	ezoncl.	weegt	1006	gr,
29�11	))	�	1290	�
16�12	))	))	1380	�
20�1�99	))	))	1530
22�2	)gt;	))	1770	))
21�3	�	j)	1996	))
20�4	))	�	2050	�
22�5	�	�	2220	))
30�6	))	0	2340	))
21�7	j)	�	2430	))
21�9	�	�	2450	�
1�12	))		2500

Bruin	boute	haan	met	zwarten
gin der proef 18�2�99; 21�3 loopt goed, weegt				995	gr.
21�4	))	))	�	1400	))
20-5	�	))	�	1320	�
30�6	})	� �	))	1300	))
21�7	))	�	))	1355
21-9	))	�	))	1470	�
1�12	�		�	1400	))

21�3		loopt	g'oed,	weegt 835		gr.
21-	-4	))	�	�	850	�
22-	-5		�	))	915	�
30-	-6	��		y)	1050	))
21-	-7	�	�	)gt;	1160	))
21-	9	))	n		1300	))
1	12	�	)gt;		1410	gt;1

21�3	loopt goed.		wee^t	770	g'r,
�i].--4	)gt;	))	o	680
22�5	)1	�	0	705	�
30--6	�	O	0	810	�
21- 7	))	O	0	785
21�9	�	�gt;	.)	810
1 12	�	�gt;gt;		1060	�

VEEARTSENIJK�NDIGE BLADEN

NEDERLANDSCH-INDi�.

VEREENIGING TOT BEVORDERING

DEEL XIII.

INHOUD

isrA.A.is^m-ST

Vereeniging tot bevordering van Veeartsenijkunde in Nederlandscb-Indi�.

LEDEN.

INTEEKENAREN.

VSRSZiAG

VAN DE DIRECTIE DER VEREENIG1NG TOT BEVORDERING VAN VEEARTSENIJKUNDE IN NEDERLANDSCH-INDI�, OVER HET JAAR 1898 � 1899.

15

17

PROEFBALANS

f 8422.16�- f 8422.16-^ ') Onder het hoofd �Algemeene Uitgaven� worden opgenomen, de,nbsp;kosten voor zegels, f ran herringen, schrijbehneften, verlichting en circulaires.

VERGELIJKING MET DE BEGROOTING.

IJitgaveii.

INSTELLINGEN ENZ. WAARMEDE DE VEEARTSENIJ-KUNDIGE VEREENIGING IN RUILING VERKEERT.

AANGEBODEN EXEMPLAREN.

VERDERE WAARNEMINGEN BETREFFENDE SURRA IN NED.-INDI�.

29

35

39

42

� 46 �

48 �

49

� 50

� 51

�f

�11'),

ft

JV?/2

-t a. 4.

.V?/7

TRYPANOSOMES! RU DE MUIS.

SURRA.

54

58

DE VOORBEHOEDiNG IN DE VEEARTSENIJKUNDE

60

61

62

63

66

67

68

HET EEN EN ANDER NAAR AANLEIDING VANEN BETREFFENDE DE TENTOONSTELLING VAN PAARDEN,

DEN 25- EN 26o^ DECEMBER 1899 GEHOUDEN TE BANDOENG-

HARTAANDOENING BIJ COURSEPAARDEN (COEUR FORCE).

84

REFERATEN.

87

MUILKORVEN.

88

92

II�

Verricht werden de volgende obdukties.

��

15

98

100

101

102

BOOSAARDIGE DEKZIEKTE IN HET SOEMEDANGSCHE-

K RAPPORT,

Aan

Weltevreden.

107

108

22.

110

Ill

112

113

114

115

117

120

Gezonde hengsten-.