éO^. Ci •

X^, nbsp;nbsp;nbsp;^ '/t^

^ ,

(X.OO'^-' f ^ f ^ ff . nbsp;nbsp;nbsp;,

CEINION LLEN— gan J. M. Edwards, M.A. Ysgol y Sir Tref5ninon, gyda nodiadau bywgraffiadol anbsp;detholion o waith amryw lenorion o amser Robertnbsp;Jones Rhoslan, hyd y Gohebydd—nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;- 1/6 net

Hanes a Chan—Detholion gan yr un awdwr : nbsp;nbsp;nbsp;1/6 net.

Yn gyfaddasedig i’r Safonau uchaf.

BLODAU GWENT—o waith farddonol, Ossian Gwent:

Pris gostyngedig nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;6d.

Trwy’r post . nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;7d.

WELSH GRAMMAR—by S. J. Evans, M.A., County School, Llangefni -nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1/6 net

STORIES FROM WELSH HISTORY—by Wm. Glover, Book I., for Standard I. '•nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;4d. net

Do, do. Book II. do, II. - nbsp;nbsp;nbsp;4|-d. ,,

HANES DIWEDDAR RHAI 0 FAN GENHEDLOEDD. EWROB.^—Eel Esiampl i’r Cymry. Gan John Roberts,nbsp;C.M., Llanaelhaiarn. Llian, Pris -nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;- 1/-

To appear early in 1910.

Llantwit Major (Site of the 5th Century “ University ”), its History, Traditions, Monumental relics and Neighbourhood, by Marie Trevelyan -nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;-nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;2/6.

Much interesting information is presented in this book.

Mynachdai Cymru—^hanes y mynachdai Cymru gyda darluniau ; gan T. Mardy Rees.

P.S.—Send for complete catalogue.

John E. Southall, Dock Street, Newport.

DRINGO’R ANDES

GAN

ELUNED.

Trydydd Argraffiad.

Gyda RHAGAIR Gan IFANO.

Y CASNEWYDD AR-WYSG (NEWPORT, Mon.)

CYHOEDDWYD GAN

John E. Southall, 149 Dock Street 1909

RHAGAIR i’r ail argraffiad

AR gais y cyhoeddwr yr ymgymerais a darllen proflen-ni’r ail argraffiad hwn o lyfr darllen liudol Eluned. Yr wyf wedi darllen proflenni llawer o lyfrau erioed, ond^nbsp;nemor i un gyda chymaint o fwyniant a chyn lleied onbsp;ymdrech : mae Elunedfwedi’,g^Veld a chlywed cystal, acnbsp;wedi teimlo’n well n^ lL^^gweS'yw’r llyfr bwygilydd ynnbsp;hudol odiaeth. Djffia^^^j^fedebyg, reswm y cyhoeddwrnbsp;dros gael ail argraffiadnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;a bvynnw’n gyson ag orgraff

a gramadeg a chystraweh^i'fpn llên y genedl, fel y gallai ysgolfeistri ac ysgolorion Cymru gael llyfr darllen a llyfrnbsp;at efrydu Cymraeg o dan yr un clawr.

Cofied Eluned, yn anad neb, er fy mod i’n arfer orgraff yr argraffiad, na ryfygaswn newid iod ar ddim ynnbsp;ei hargraffiad cyntaf hi ond ar orchymyn y cyhoeddwr ;nbsp;ac arweinwyr Cymdeithas y faith Gymraeg a awgrymoddnbsp;iddo’r gorchymyn. Ond fe wel Eluned, ond odid, iminbsp;fod yn gynnil ddigon gyda holl neilltuolion ei mynegiantnbsp;hi, yn air ac atalnod, ac imi adael iddi ddweyd “ gwlaw ”nbsp;yn lie “ glaw ” er gwaethaf adroddiad pwyllgor yr orgraffnbsp;(1905)—nid am mai “ gwlaw ” sy gywir, ond am yrnbsp;ofnwn y diluw tan a dywalltasai hi ar ol “ glaw.”

IFANO

Caerdydd,

Alban Hefin, 1907.

PENODAU

Cyn y Diluw Wedi’r Diutw

Y nbsp;nbsp;nbsp;Cychwynnbsp;Croesi’r HiRIjATTHnbsp;Lle’r Beddau

Y nbsp;nbsp;nbsp;Ffrwd Gyntafnbsp;Brodorion Patagonianbsp;Cyrraedd Teca ...nbsp;Troed yr Orseddnbsp;Dilyn yr Afon ...nbsp;Dydd Nadolignbsp;Noson yn y Goed wignbsp;Tuag Adre

Adios ......

DRINGO’R ANDES.

PENXOD I

CYN' Y DILUW

CHYDIG dros bedair blyr.edd yn ol, biithid colofnau newydduror. Cyniru anbsp;hanes y lUfogydd dinistriol ym. IMhatagonianbsp;bell. Nid pawb sy’n gwybod, hwyrach,nbsp;mor agos yw’r cysylltiad rhwng Cymrunbsp;a Phatagonia ; ond yn un o ddyffrynnoeddnbsp;ffrwythlon y wlad eang honno mae dros dair mil o Gymrynbsp;vvedi sefydlu Gwladfa Gymreig ar lan yr afon Camwy; acnbsp;hyd nes y daeth y dwfr diluw yr oedd y dyffryn tawel ynnbsp;ddarlun gwycho’r hyn allai diwydrwydd a dyfais y Cymronbsp;ei gyflawni mewn estron fro. A rhyw ymgais carbwl yvvnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;^

hyn o bennod i geisio desgrifio y Dyffryn cyn ac xvedi’r diluw.

Fel un o blant cynhenid y wlad, ac fel un a fu yn Ilygad-dyst o’r holl ddinistr a’r trueni, diau fod i minbsp;gymwysderau arbennig, ond yn anffortunus mae eisieunbsp;cymwysderau ereill i ddesgrifio stormydd bywyd.

DRINGO R ANDES

Cyn eich arwain drwy’r diktw, hoffwn roi i chwi gip-drem frysiog o Ddyffryn y Gamwy fel yr oedd cyn y diluw —dyffryn bychan gwastad rhwng bryniau graeanog, ynnbsp;rhyw driugain milltir o hyd wrth bedair o led, a’r afonnbsp;Camwy yn rhedeg drvvy’r canol: hen afon fawr, droellog,nbsp;hamddenol pan yn ei hiawn bwyll, a’r helyg wylofus ynnbsp;tyfu ar ei glannau gan chwareu rnig a’r pysgod rbadlonnbsp;ddeuant am wib i’r wyneb i wel’d yr haul.

Gwastad iawn yw y dyffryn, a chyn ei sefydlu gan y gwladfawyr yr oedd yn hollol ddigoed, oddigerth y coednbsp;ar lannau yr afon ; ond erbyn blwyddyn y diluw yr oeddnbsp;yno filoedd lawer o goed ar hyd a lied y dyffryn, wedi eunbsp;plannu gan y ffermwyr Cymreig, yn ceisio gwneud eunbsp;cartrefi fel bythynnod gwynion Cymru, yn nythu mewnnbsp;llwyni coed. Ac yn wir, yr oedd golwg hapus, Iwyddian-nus arno—y ffermdai dy_d o briddfeini neu gerryg, y caeaunbsp;destlus, y berllan a’r ardd gylch y ty,—y daoedd porth-iannus yn blewynna’r melusion, y ffarmwr diwyd yn dilynnbsp;ei arad ddwbwl yn hyderus baratoi ei dir erbyn y delai’rnbsp;amser i fwrw’r had i’r ddaear ; y plant ar eu ceffylaunbsp;chwim yn cyrchu tua’r ysgolion mewn hwyl ac afiaith,nbsp;yn chwareu mabol gampau ar y ffordd ; y man bentrefinbsp;yn llawn brwdfrydedd gyda’u cyrddau llenyddol,—ynbsp;corau yn dechreu ymgasglu ynghyd er paratoi ar gyfer ynbsp;frwydr eisteddfodol oedd i fod yn ystod y gaeaf—rhywnbsp;fywyd ac afiaith ymhob peth, fel pe byddai ffawd ynnbsp;dechreu gwenu ar yr hen Wladfa wedi llawer o helbulon

a gorthrymderau. Ond—diwmod machlud haul oedd hi er hynny. “ Ganys yn y dydd hwnnw y rhwygwyd hollnbsp;ffynhonnau y dyfnder mawr, a ffenestri y nefoedd a agor-

DRINGO’r ANÖfes

wyd, a’r gwlaw a fu ar y ddaear' ddeugain niwrnod a deugain nos.”

Dechreuodd y gwlaw ym rais Mai ; nid oedd neb yn synnu at y gwlaw ar y cychwyn, cariyê dechreu ein gaeafnbsp;ni yw Mai, a byddai’r gwlaw yn dod yn d dymor, anbsp;phawb yn paratoi ar ei gyfer. Ond yn y flwyddyn 1899nbsp;ni chafwyd ffordd sych dramwyol o fis Mai hyd ddiweddnbsp;Tachwedd. Gwlawiai am ryw bythelnos yn ddwys-ddyfal,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;^

yna delai’r haul allan yn ei ogoniant, a’r wybren las uwch-ben yn edrych mor hafaidd a siriol fel y gallesid tybied fod y cyfan drosodd am ysbaid maith. Ond ail-ddechreunbsp;wnae C3m pen ychydig ddyddiau, nes erbyn canol Mehefinnbsp;yr oedd y dyffryn fel cors, a thrafnidiadh a masnach wedinbsp;eu parlysu.

Yn araf ond sier fe godai’r afon, a’r dwr llwyd-felyn yn corddi yn chwyrn ar ei ffordd tua’r mor. Dechreuai ^nbsp;rhai o’r hen sefydlwyr ddarogan fod llif yn agosau, canysnbsp;cawsid llifogydd by chain ym mlynyddoedd cyntaf ynbsp;Wladfa : ond gwenu’n anghrediniol a wnae’r mwyafrif,nbsp;gan dybied mai rhyw dymor ychydig yn wlypach nagnbsp;arferol ydoedd, ac y deuai haul ar fryn eto. Ond dal inbsp;wlawio yr oedd, a’r afon yn dal i godi, ac yn y mannaunbsp;isaf ar y dyffryn yr oedd eisoes wedi torri dros ei clmu-^Mr^'^ *nbsp;lannau ; ond yr oedd y Dyffryn Uchaf, a’r mwyaf ffrwyth-lon, yn ddiogel hyd yn hyn. Yr oedd yno gannoedd onbsp;Gymry dewr yn gweithio ddydd a nos ar geulannau’r afonnbsp;i gadw’r gelyn rhag dinistrio eu cartrefi clyd.

Nid oedd yr hin yn oer fel arferol, ac nid oedd chwa o wynt yn cynhyrfu man donnau’r afon, nac yn sibrwd ymnbsp;mrig y coed : y wybren las ddigwmwl wedi troi yn un

DRINGO R ANDES

cwmwl mawr caddugawl. Ni welwyd haul y dydd na ser y nos am yn agos i bedwar mis. Disgynnai’r gwlaw o-ddydd i dydd ac o nos i nos mewn distawrwydd ofnadwy.

Yr oedd hyd yn oed yr aniieiliaid iel pe’n deall iod rhywbeth allan o Ie ; ymgynullent yn yrroedd mawrion arnbsp;yr ucheldiroedd gan sgrwtian yn anfoddog yn y gvvlyban-iaeth oedd mor ddieithr iddynt. Cwynfannai’r defaid ynnbsp;ddolefus ar y gwastadeddau corsiog mewn hiraeth amnbsp;ddaear gadam a chorlannau diddos. A thrwy’r dyffryn i Uii -gyd yr oedd pob calon yn euro mewn pryder ac ofn.

Ar y I5fed o Orffennaf, ar nos Sul fythgofiadwy,, disgynnodd y dinistr ar y dyffryn tawel gyda rhuthrnbsp;dychrynllyd, gan ysgubo ymaith mewm j^chydig oriaunbsp;lafur ac aberth deg mlynedd ar hugain.

Noson ddu, ddiloer, yn nyfnder gaeaf, a’r gwlaw yn dyfal ddisgyn,—carlamai’r bechg5m glew ar eu ceffylaunbsp;h^nyf drwy’r cyfan o djiquot; i dy, ac o bentref i bentref, a’rnbsp;un oedd y gri ymhob man, “ Ffowch am eich einioes,nbsp;mae’r dwr yn dod ! ”

Y tadau a frysient i’r caeau i gyrehu’r ceffylau i’w dodi. yn y wagen, a’r mamau dychrynedig a godent eu rliainbsp;bychain o’u cwrlid clyd, cynnes, gan frysio i’w dilladu oreunbsp;y gallen! ; y gwyr ieuainc a’r gwyryfon gasglent ynghyd ynbsp;daoedd i’w gyrru tua’r bryniau, rhag eu colli yn y dyfroedd.nbsp;Ond pwy all ddesgrifio y mudo rhyfedd hwnnw ? Dimnbsp;ond chwarter awr o rybudd a geffid yn aml, a rhaid oeddnbsp;ceisio gofalu am ymborth a dillad i gadw newyn ac oerninbsp;draw ; ond yn aml iawn, cyn y byddai’r wagen wedinbsp;cychwyn, byddai y dwr wedi cyrraedd,—chwip ar y ceffyl-

DRINGO R ANDES.

au ffyddloii, ac yna i ffwrdd am einioes, a’r dwfr diluw fel Tuynyddau o’u hól.

Nid hanes un person nac un teulu sydd yma, ond hanes fair mil, yn wyr, gvvragedd, a phlant bychain. Acnbsp;i ba Ie yr oeddynt yn mynd, a sut Ie oedd eu lloches ?

Dim ond y bryniau moelion graeanog gylchynnent y dyffryn, 11e nad oedd cysgod coeden na gwrych,—^anbsp;chofiwch mai nos oedd hi, a’r gwlaw yn dal i dywalltynnbsp;ddidosturi ar y ffoaduriaid dychrynedig.

Yr oedd miloedd o anifeiliaid ar y bryniau erbyn hyn hefyd, a phob un yn dweyd ei^gwyn yn ei iaith ei hun.

Ond uwchlaw’r cyfan clywid swn y dinistrydd ; rhuai fel llew ysglyfaethus ar ei daith drwy’r goedwig. Clywid ynbsp;tai yn syrthio o un i un, a phob calon yn gofyn yn einbsp;hing, tybed ai cartref clyd ei pherchen oedd hwnna, ac ynnbsp;cofio am y mil myrdd creiriau teuluaidd nas gwelid bythnbsp;mwy.

Ond, drwy drugaredd, nid oedd llawer o amser na hamdden i feddwl; yr oedd yn rhaid trefnu rhyw gysgodnbsp;i’r gwragedd a’r plant. Ac mewn llawer dull a modd ynbsp;gwnaed hynny ar hyd a lied y dyffryn yn ystod misoedd ynbsp;diluw, yn ddigon amrywiol i ysgrifennu llyfr arnynt.

Credaf fod trigolion gwledydd newyddion yn fwy cyflym eu hamgyffrediad gyda phethau y bywyd beunyddiolnbsp;dyfeisiant bob math o bethau i ddod allan o ddyryswch cr- ,•, ^nbsp;neu benbleth : mae’r land dyfeisgar wedi profi hynny ynbsp;tuhwnt i amheuaeth erbyn heddyw.

Wele’r Wladfa bellach yn pabellu ar ben y bryniau, ac yn disgwyl am y wawr, ac ni fu gwylwyr mwy pryderusnbsp;ar gaerau unrhyw wersyllfa erioed. Yr oeddynt yn dyheu

DRINGO’R ANDES

am y wawr, ac eto yn ei hofni ag ofn mawr iawn. Fel pe mewn gwawd, Ie gododd yr haul yn ei holl ogoniantnbsp;arferol y bore cyntaf yma, ynte ai fel cennad hedd anbsp;gobaith y daeth ? canys diau i’w belydrau siriol fod ynnbsp;nerth i lawer calon ysig yn y dydd du hwnnw.

’Rwy’n digalonni wrth feddwl tynnu’r darlun. ddar-llenydd tirion; mae mor amhosibl ei sylweddoli ond i’r rhai fu’n dystion mud o’r trueni. Ond nid llawer o ddimnbsp;ond dwr oedd i’w weled yn ystod dyddiau cyntaf y Ui :nbsp;cyrhaeddai o fryniau i fryniau, heb son am af on na cham-las, na thai na thiroedd, d:'m ond brig y llwyni coed ymanbsp;ac acw fel man ynysoedd ynghanol y mór. Dadleuai’r /onbsp;plant a’u gilydd er ceisio penderfynu 11e y dylasai eunbsp;cartrefi fod : byddai ambell dy cadarnach na’r cyffredinnbsp;wedi sefyll hwyrach, a dim ond y tó a’r simneiau yn ynbsp;golwg.

Pe daethail estron i ben y bryniau ar ddamwain, hawdd fuasai iddo ddychmygu mai b^ mawr oedd ynbsp;dyffryn, yn llawn o gychod pysgota, canys yr oedd ynonbsp;lawer iawn o bethau yn nofio ar wyneb y dwr ; ymddang-hosent o bell fel cychod, ond pan elid i lawr i’r pentrefnbsp;agosaf, sef y Gaiman, 11e nad oedd y dyffryn onid rhywnbsp;ddwy filltir o led o fr3m i frjm, ceid eglurhad buan anbsp;thrist ar y cychod. Yr oedd pont fawr gref yn croesi’rnbsp;afon yn y Gaiman, ac yn ystod dyddiau cyntaf y llinbsp;cedwid cwmni o ddynion ar y bont ddydd a nos, rhag_nbsp;fod y teisi gwenith, a’r teisi gwair, a’r dodrefn, a’r celfi {e-o-Gnbsp;amaethu, ddeuent yn llu gyda’r dwr yn ei, blocio a’inbsp;hysigo. Ie, dyna oedd y cychod—holl gynnwys y cartrefinbsp;cTyd yn mynd tua’r mór.

DRINGO R ANDES

Ffoasai ugeiniau o deuluoedd i’r Gaiman gan feddvvl fod pentref ar y llethr felly yn berffaith ddiogel, a dynanbsp;oedd syniad y pentrefwyr hefyd, canys nid oeddynt ynnbsp;cyffro fawr i symud, ond yn gwneud eu goreu i gynor-thwyo eu cyfeillion anffodus.

Ond—^ar banner nos y bu gwaedd!—^Wele mae’r dyfr-oedd yn dyfod ! a bu’r dychryn a’r rhuthr mor fawr nes yr aeth yn ddyryswch difrifol, pawb yn ffoi heb geisio achubnbsp;dim ; ond cofiwch mor gul oedd y dyffryn fan hyn, a’rnbsp;dwr wedi bod yn cronni am ddyddiau, a phan dorrodd, yrnbsp;oedd fel y Bay of Biscay mewn storm. Cyn pen bannernbsp;awr nid oedd ond rbyw banner dwsin o dai yn sefyllnbsp;yn y pentref i gyd. Ysgubfa ofnadwy oedd bonno, ondnbsp;cawn weled ei gwaitb eto wrtb fyned ar i lawr.

Oni bae fod acen y Gymraeg i’w chlywed wrtb deitbio ar hyd y bryniau, gallesid tybio fod llwytbi lawer o bennbsp;! frodorion y wlad wedi dod ar ymweliad ac yn pabellu arnbsp;yr ucheldiroedd, can3?s dyna oedd i’w weled ar byd yjnbsp;triugain milltir, pebyll o bob lliw a llun—gwagenni anbsp;cberbydau, corlannau wedi eu gwneud o ddrain y paitb,nbsp;lie ’rcedd y mercbed a’r plant yn godro'r da, a’r dynionnbsp;yn dal eu ceffylau ac yn corlannu’r defaid y nos. Canysnbsp;nid pobl i blethu dwylaw mewn anobaitb a dweyd fodnbsp;y byd ar ben j'w Cymry Patagonia , ond pobl wedinbsp;wynebu llawer storm, ac wedi dysgu gwneud y goreu o’r-gwaetbaf.

Wedi teitbio ryw 30 milltir ar i la,wr o ben ucbaf y dyffryn, deuir i Drelew, prif bentref masnacbol y Gamwy,nbsp;a therfyn ein rbeilffordd fecban ; a d.j^na’r unig fan drwynbsp;y dyffryn a acbubwyd rbag y dinistr, a tbrugaredd fawrnbsp;oedd bynny.

DRINXtO R ANDES

Ar hyd y ffordd arferol nid oes ond rhyw naw milltir rhwng Trelew a Rawson, prif dref y Diriogaeth, ac eis-teddfa’r Rhaglawiaeth : ond i fyned yno ym misoedd y 11 inbsp;rhaid oedd teithio dros y paith anial am ddeg milltir arnbsp;hugain, ac wedi cyrraedd yno, dyna olygfa druanaidd anbsp;geffid.

Dyma oedd Canan yr hen Wladfawyr 35 mlynedd yn ¦ol : yma y dechreuasant sylweddoli rhai o ddyheadau anbsp;breuddwydion eu bywyd ; yma yr adeiladasant eu byth-ynnod cyntaf o dywyrch a gwellt, a’u toi a brwyn a helyg,nbsp;gan dorri’r coed a chasglu’r brwyn, a dewis eu tiroeddnbsp;heb ofyn caniatad i neb pwy bynnag.

Yma y gwelsant yr Indiaid gyntaf : mintai fawr o honynt yn cyrraedd ryw nawn-gwaith tawel, a golwgnbsp;wyllt, beryglus arnynt gyda’u gwisg groen a’u gwallt dunbsp;hir, a’u meirch nwyfus wedi eu gwisgo mor orwych gydanbsp;charpedau amryliw, a ffrwyni a gwrthaflau arian ynnbsp;fflachio ym mhelydrau’r haul. Bu dychryn mawr 3m ynbsp;gwersyll bychan gwladfaol y dydd hwnnw; anawddnbsp;gwybod syndod pwy oedd twyaf, eiddo’r Indiaid wrthnbsp;weled cymaint o bobl wynion, ynte eiddo’r Cymry wrthnbsp;weled cymaint o bobl felyn. Ond dydd gwyn iawn fu ynnbsp;banes y Wladfa, er hynny,—dydd ffurfio cyfeillgarwchnbsp;rhwng yr Indiad a’r Cymro bery’n bur mi obeithiaf tranbsp;bo brodor yn troedio’r peithdir.

Eithr ymhell cyn blwyddyn y Hi, mudasai y Cymry o un i un i’w ffermj’dd ar hyd a lied y dyffryn, gan adael yrnbsp;hen gartref cyntefig i fynd yn eiddo’r Hispaeniaid a’rnbsp;Italiaid. Yr oedd wedi tyfu yn dref weddol lewyrchus, anbsp;channoedd o dai heirdd ynddi, a chan ei bod wedi ei

DRINGO R ANDES

hadeiladu ar lan yr afon, yr oedd perllannau a gerddi hyfryd o’i chylch ymhob man.

Cyrhaeddodd y dwr i Rawson tua’r 22ain o Orffennaf ; yr oedd wedi cael wythnos o amser i gasglu ei r.erthoeddnbsp;ynghyd, a rhuihrodd ar y dref fel bwystfil ibdbns ar einbsp;ysglyfaetb. Yr oedd yn noson ystoimus, ddrycinog;nbsp;cbvvytbai’r gwynt yn ei antertb, dylifai’r gwlaw yn ddi-drugaredd, rbuai’r dwr fel taranau, clywid swn y tai ynnbsp;cwympo o un i un fel swn magnelau lawer, fel erbynnbsp;toriad gwawr nid oedd mur yn sefyll ar j^r boll wastadedd^nbsp;dim ond tcmenni o falurion.

Gan fod yn y dref lawer o fasnachdai, bu’r golled yn ddinistriol iawn i lawer Eidalwr diwyd, canys un prysurnbsp;iawn yw’r Italian ; mae fyny fel ebedydd jm y bore, anbsp;pbob amser yn canu, ac fel y Cjmro, mae ei gan yn was-tad yn y cywair lleddf. A pba ryfedd onide ? Mor helbulusnbsp;a tbrist yw ei banes, a cbymaint o filoedd o bonynt sy’nnbsp;alltudion o’u gwlad, a’u biraetb yn angberddol am gaelnbsp;dycbwel eto cyn delo’r alwad olaf. Dybead ac ucbel-gais pob Eidalwr yw crynboi digon o arian i fynd yn ol i /cnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;4

Italia i dreulio d yddiau benaint, ac fe synnecb gyn Ileied sydd yn ei foddloni, canys gall Eidalwr fyw yn bapus anbsp;cbysurus 11e y byddai Cymro neu Sais farw o newyn. Nidnbsp;yw bytb yn digalonni: plentyn yr baul ydyw, ac y maenbsp;gwenau’r baul yn wastad er ei wyneb.

iilelus cael dweyd, yn swn y stoim fel byn, na ddi-galonnodd Cymry’r Gr mwy ycbwaitb, er mor anobeitbiol yr olygfa o ben y bryniau moelion. Wedi i’r ben afonnbsp;ymbwyllo, ac i’r ffurfafen lasu, ac i’r dyffryn adgyfcdi o’inbsp;ddyfrllyd fedd, yr oedd y Wladfa fel cjmiweirfa morgrug.

PENNOD II.

WEDI R DILUW

WYRACH nad anyddorol i’r daiilenwyr fyddai cael clywed sut yr ysgrifennwyd yrnbsp;hyn sy’n dil}^, ac o dan ba amgylchiadau.

Hanes pleserdaith i wlad y naynyddoedd ydyw, myfi yn ieuanc a hoew, ac hebnbsp;wybod fawr ond am ochr euraidd bywyd,nbsp;yn cychwyn fy nhaith i’r Andes mewn gwynfyd, gannbsp;freuddwydio a dychmygu am y rhyfeddodau oeddnbsp;o fy mlaen ; yn treulio fy noson olaf dan gronglwydnbsp;yr hen gartref urddasol wnaed mor gain a thlws drwynbsp;lafur cariad tad a mam,—rhu’r mor yn dod gyda’rnbsp;awel gan gasglu miwsig rhwng aflonydd ddail yr aethnen,nbsp;murmur yr hen af on a’m suodd i gysgu er yn blentyn,nbsp;heno eto’n dweyd yr un stori felus.

DRINGO’R ANDES

Canu’n iach fore trannoeth a “chwifio’r cadach gwyn”/tA^'''^ yn nhro ola’r ffordd. Teithio am fisoedd, crwydro mil-oedd o filltiroedd ol a blaen,—^gweled rhai o olygfeyddnbsp;godidocaf y byd, cael dp ar fywyd gwell a dyheadaunbsp;uwch,—a dod ’nol i’r hen gartref i geisio sylweddoli rhainbsp;o’r breuddwydion, a hwyrach, wedi gorffwyso ac ym-davvelu o flinderon y daith, ddanfon gair tros y don at fynbsp;nghydieuenctyd yng Nghymru i ddweyd wrthynt bethnbsp;welais yn yr Andes.

Eithr “ dyn sy’n cynllunio, ond Duw sy’n trefnu.’^ rhoi pin ar bapur, cyn dadebru o gyfaredd swynionnbsp;yr Andes wen, cyn cydio mewn bywyd fel y darllenaswnnbsp;ef yng nghysgod y mynyddoedd,—yr oedd cartref fynbsp;mebyd yn garnedd o adfeilion, a minnau yn ffoadur di-gysgod a digartref ar lethrau’r bryniau, tra dyffryn tawel ynbsp;Gamwy, gyda’i ffermdai clyd a’i fan bentrefydd yn or-chuddiedig a dwfr, a dim i’w weled ond brig y coed felnbsp;man ynysoedd ynghanol y mor,—y nef fel pe wedi troinbsp;coin ar y fangre fuasai gynt mor llewyrchus ; y ffurfafen ynnbsp;gwgu’n guchiog ac yn dal i dywallt y gwlaw yn ddidru-garedd ; fair mil o Gymry digartref yn byw mewn pebyllnbsp;ar frj.niau graeanog y dyffryn, a phopeth oedd anwylnbsp;ganddynt wedi ei ysgubo ymaith tua’r m6r.

Ychydig iawn o eiriau fyddai’n ddigon i ddesgrifio fy mywyd 3m ystod y misoedd dilynol,—^mewn cychod,nbsp;mewn dwfr, mewn llaid, mewn malurion yn chwilota amnbsp;weddillion ; weithiau mewn dillad sychion, yn amlachnbsp;mewn dillad gwlybion. Gweld y dwr yn cilio, o’r alanasnbsp;yn dod i’r golwg,—rrmrddyn ar ol murddyn yn ymgodi felnbsp;ysbrydion y dyfnder, a’r celfi fuasai gynt yn drysorau teulu-

14 DRINGO’R ANDES

aidd yn sglodion ar hyd y dyffryn ; y caeau destlus 11e

g-yr.t yr ymborthai’r daoedd mevvn llawnder yn rhychau

ac agennau hyllig, a’r brasdir du dyfasai wenith goreu’r

byd yn gwneud man fynyddoedd yng ngwaelod y Werydd, nbsp;nbsp;nbsp;t

a dim ond y clai melynwyn, gyda gweddillion gwreidd-

iau y tyfiant rhonc fuasai gynt yn glasu’r dyffryn.

Wedi misoedd o ddisgwyl am ddaear sych a gwenau liaul Gwanwyn, daeth yn amser i bawb ymysgwyd o’rnbsp;tristyd a’r dychryn, a cheisio codi bwthyn unnos o’rnbsp;gweddillion adawyd gan y dyfroedd ; minnau fel un o’rnbsp;llu, aethum gyda’r gweithwyr i’w cynorthwyo ym ol fynbsp;r.ga.llu, a chan nad cedd wiw colli amser i deithio ol anbsp;blaen bob nos tua’r bryniau, codwyd caban coed i Elunednbsp;gael llechu yno dros nos, a gweini ar y gweithwyr liwnbsp;dydd. Byddant hwy yn flinedig ar fachlud haul wedinbsp;bod mor ddiwyd drwy wres y dydd, a thaena cwsg einbsp;mantell yn dyner trostynt hyd doriad gwawr drannoeth.

Llechwn i yn fy nghaban coed, a chwibianai’r gwynt ei leddf hwiangerdd drwy’r tyllau a’r rhigolau oedd yn yrnbsp;estyll. Yn y gongl fwyaf eysgodol yr oedd gennyf fordnbsp;gron a channwyll wêr mewn canhwyllbren welsai ddyddiaunbsp;gwell. Yr oedd hen foncjff helyg yn gwneud eisteddlenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;L

burion ; fy unig ofld oedd fod y gwynt braidd yn hyf ar fy nhipyn cannwyll, ae yn fy ngorfodi i wastraffunbsp;matches, a rheiny’n brin ac yn anawdd eu cael.

Nid yw’r darlun yn ddeniadol iawn, a yw, i oes sydd yn glythu mewn moethau ? Ond treuliais rai o oriau ded-wyddaf fy mywyd yn y geil gyfyng honno—oriau euraiddnbsp;wnaeth i mi anghofio’r tristyd a’r trueni, y tlodi a’r caledinbsp;oedd o fy mlaen. Diolch nad oes geil all gadw enaid,—

DRINGO’R ANDES.

—tra’m pabell bridd rhwng muriau coed, ehedai fy enaid mewn gorfoledd ar frigau gwyn yr Andes, a drachtiai ynnbsp;helaeth o ysbryd y mynyddoedd, heb gofio dim am Bindernbsp;corff na’r dyfodol tywyll oedd yn hylldremu o ganol corsnbsp;ar.obaith fy nghartref adfeiliedig. Sugnwn nerth a gobaithnbsp;wrih syllu ar Orsedd y Cwmwl; mae’r Orsedd yn ddigonnbsp;gwyn i gymylau’r nef ddisgyn yn esmwyth ami i orfïwysnbsp;ennyd cyn tywallt eu bendithion ar ddaear sychedig.nbsp;Ac fel yna, o nos i nos, yng ngoleu gwan fy nghannwyllnbsp;wêr, a rhwng bregus furiau fy mwthyn coed, yn nistaw-rwydd nos y paith, y cefais fy nghip, mewn adgof, arnbsp;Gopa’r Andes.

PENNOD III.

Y CYCHWYN

I^AE llawer yn son am yr Andes fel y byddai hen emynwyr Cymru yn son am “ India ac aurnbsp;Peru”—trwy ddychymyg. Dychmygais innaunbsp;lawer er yn blentyn am fynyddoedd mawrnbsp;Deheudir America, a hiraeth lond fy nghalon am gaelnbsp;syllu a’m llygaid fy hun ar eu holl fawredd a’u gogoniant.nbsp;Llawer mae calon dyn yn ddymuno mewn oes, onide ?nbsp;Ac O, mor ychydig o’r dymuniadau hynny sydd yn caelnbsp;eu sylweddoli ! Ond fe geir ambell un yn ei holl felusdernbsp;a’i wynfyd, a theimlwn fod yr un hwnnw yn gwneud inbsp;fyny am lu o siomedigaethau. Felly fmnau gyda’r daithnbsp;i’r Andes; breuddwyd wedi ei sylweddoli yn ei berffeith-rwydd fu y darn yma o’m hanes.

DRIXGO R ANDES

Cnd pan yn meddwl am y testyn sy gennyf i draethu arno, fel y dyhea fy enaid am iaith a thalent inbsp;wneud cyfiawnder ag ef ! Eithr hyd nes y daw rhywnbsp;freuddwydiwr i gerdded yr un llwybrau a mi ac i ddanfonnbsp;ei weledigaethau fel cenhadon y wawr, rhaid i Gymrynbsp;ieuainc Gwalia geisio ymfoddloni ar ddarlun carbwl anbsp;thruenus o amherffaith.

Ond ofni yr oeddwn y buasai’r Andes wedi ymwar-^^^cw^uJ-eiddio llawer cyn y delai’r Gweledydd, ac yna collasid am byth hanes yr hen fynyddoedd godidog fel yr oeddynt ynnbsp;y dechreuad. Y syniad yna yn unig a’m sjmbylodd i /o öo^uinbsp;gychwyn ar orchwyl mor anhraethol uwchlaw’m gallu- ^nbsp;oedd,—y dyhead angherddol am i Gymru gael rhan, penbsp;ond gronyn eiddil, o’r gwynfyd deimlais i wrth deithio’rnbsp;anialdiroedd distaw, glan, a gwylio’r haul yn gwisgo’rnbsp;peithdir a mantell o dan, a’r Hoer yn ei goroni ag arian ;nbsp;a chael syllu ar fynyddoedd a rhaeadrau a Ilynnoedd anbsp;choedwigoedd na fu nemawr i lygad dynol yn gorffwysnbsp;amynt erioed.

Mi debygaf fod mannau fel hyn yn brin yn ein byd erbyn heddyw. Mae cenhedloedd y ddaear yn cyniwairnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;v

ac 3m dylifo i bob mangre ddistaw, gysegredig, gan nbsp;nbsp;nbsp;^

chwalu’r tlysni a’r s\v3m a dwylaw halog y byd ; mae’r blodyn 'gwyllt fu’n gwasgar ei berarogl ar allor ei Luniwr,nbsp;yn colli ei wenau ac yn marw o dor calon am ei lu anwybnbsp;iaid sy’n sathrfa dan draed ; mae’r ednod amryliw eu plunbsp;fu’n ymbincio yng nglesni’r dwr, ac yn hyfforddi eunbsp;nbsp;nbsp;nbsp;A-oA,

bychain yn ddiofn, a’r cór asgellog fu’n llanw’r coedwig-oedd a’u mawl—^maent oil yn ffoi mewn dychryn pan

c

DRINGO R ANDES

¦ddelo’r hwn a luniwyd ar ddelw’r nef i feddiannu eu hetifeddiaeth!

Nid wyf fi elyn i wareiddiad, ond O ! y trueni fod yn rhaid aberthu cymaint er ei fwyn, eithr a yw y rlieidiaunbsp;hyn i gyd yn gyfiawn ? Ymddengys i mi weithiau einnbsp;bod yn colli pethau gwell wrth geisio am yr ymwareiddiadnbsp;yma. Pan oedd Cymru’n wledig, syml a thawel, ynbsp;gwnaeth ei gwaith goreu ; nid yw tyrru i’r dinasoedd a’r/4nbsp;pentrefydd wedi gwella dim ar hen wlad ein tadau ynnbsp;ystyr goreu’r gair. Mae’n rhaid i bob enaid cryf wrthnbsp;dawelwch ac unigedd i wynebu ei fywyd a dewis einbsp;f renin.

Mae yna gyfnod unig ymhob bywyd arwrol, nid unigedd yr anial a’r mynydd bob amser hwyrach ; gall fod yn unigedd rhwmg muriau’r carchardy, neu eiddo’r alltudnbsp;ymhell o’i fro, ond mae yno dawelwch i ddwysfyfyrio acnbsp;i gasglu nerth ysbrydol, ac ennill buddugoliaethau a’unbsp;galluoga i adael y byd yn well ac yn burach nag y cafw'ydnbsp;ef. Oni bydd hyn yn amcan a nód pob bywyd, yn ofernbsp;ac am ddim y llafurir.

Maddened y mwyn ddarllenydd i mi am grwydro oddiwrth fy ngw^ers. ’Rwy’n addaw mynd yn syth at fynbsp;ngwaith yn awr, a chychwyn i’r Andes ar fy union ar gefnnbsp;fy march gwyn, a theithio cyn dod adre’n ol ryw 2500nbsp;o filltiroedd, a gweled rhai o olygfeydd mwyaf godidog ynbsp;byd.

’Rwyf wedi bod yn ceisio clweyd wrthych o’r blaen y fath Ie yw’r Wladfa Gymreig. Ond pe bawn yn dweydnbsp;ar hyd fy oes, fyddech chwi fawr doethach, gan ei fod ynnbsp;berffaith amhosibl i chwi ddychmygu am Ie mor anhebyg

DRINGO R ANDES

i ddim welsoch erioed. Ond fe gymeraf yn ganiataol eich bod yn cofio prif ffeithiau sefydliad y Wladfa ar ynbsp;Gamwy, canys y mae’n rhaid i ni’n awr adael y dyffrynnbsp;hwnnw o’n hol, a theithio 400 milltir drwy anialdiroedd'nbsp;difrifol cyn cael cip ar gyrrau’r Andes. .

Y mae man uchaf y dyffryn yn wersyllfa gyffredinol gan y rhai sydd yn cychwyn tua’r Andes ; bydd yno lawernbsp;o wagenni gyda’u gilydd weithiau. Felly y bu pan oedd-ym ninnau yn cychwyn—yr oedd yno ddeg o wagenni,nbsp;a chwe’ cheffyl ymhob un,

“ Deuparth gwaith yw dechreu ”—a deuparth taith yw • cychwyn hefyd. Mae pob peth yn mynd yn hwyliog arnbsp;ol cychwyn iawn. Gelwir y wersyllfa gyntaf ym “ Ffosnbsp;Halen,” a bydd yno gynhulliad niawr yn ystod misoeddnbsp;yr haf; yno y mae pawb yn taclu ei wagen yn gryno, ac ynnbsp;diosg ei wisg glasurol, wareiddiedig, ac yn gwisgo amnbsp;dano yn wreiddiol Batagonaidd, neu, mewn geiriau ereill,nbsp;yn ei addasu ei hun i’r daith. Mae ambell i gyfnewidiadnbsp;yn chwerthinllyd i’r eithaf—adgofiai fi am lawer hysbysiadnbsp;Saesneg welswn mewn newydduron a misolion—“ Beforenbsp;and after.” Er fod yn y Ffos Halen lawer o wagenni,nbsp;nid oedd yn ein cwmmi arbennig ni ond un wagen a phumpnbsp;o bersonau,—^y Bonwr Rhys Tomos yn gofalu am y wagen,.nbsp;Caradog yn gyrru’r ceffylau, a Mair (merch Rhys Tomos)nbsp;a ninnau ar bob i geffyl.

Wrth edrych dros fy nyddlyfr gwelaf y nodiad can-lynol am y Ffos Halen ;—“ Tachwedd 25ain. Cyrraedd hyd yma tua 2 o’r gloch, y marchogwyr ar newynnu, a’rnbsp;wagenni a’r bwyd mor hir yn dod, ond wedi iddynt gyr-xaedd, hei ati i wneud tan a hel y gêr coginio o bob-

DRINGO R ANDES

¦cyfeiriad.—Gael cwpaned o de ardderchög a thafelli o fara ymenyn teilwng o unrhyw was ffarm, a welsoch chinbsp;erioed mor felus oeddynt.”

Llawer gwigwyl (neu picnic ys dywed Die Shon Dafydd) gynhelir yng Nghymru yn ystod misoedd yr haf, a hwyrachnbsp;fod rhai o’m darllenwyr yn meddwl mai rhywbeth fellynbsp;oedd y pryd bwyd hwnnw yn y Ffos Halen,—y llian claer-wyn a’r llestri tsheni a phob danteithion, a’r boneddig-esau yn ynigystadlu a’r blodau yn eu gwisgoedd amryliw,nbsp;a’r goedwig yn moesgrymu’n wylaidd, gan daenu einbsp;ch3'sgod gwyrddlas dros y cyfan. Na, nid fel yna y teithirnbsp;anialdiroedd Patagonia. ’Doedd dim coeden yn cysgodinbsp;rhag gwres haul canol haf, pridd llwyd y Wladfa yn cym-eryd 11e y llian claerwyn, a phawb a’i gwpan dun ynnbsp;mwynhau ei de wedi ei wneud yn y tegell.

Yr oedd Mair a minnau wedi ein breintio a chysgod pabell i lechu’r nos, a mawr yr helynt y noson gyntaf ynnbsp;gosod honno i fyny, a ninnau’n dysgu sut i droi ynddinbsp;heb ddod i wrthdarawiad. Erbyn i ni gael trefn ar bethau,nbsp;cherdded o gwmpas i ystwytho tipyn ar ein cym^unbsp;blinedig, yr oedd yr haul ar fynd i lawr, a ninnau’nnbsp;barod i’n swper. Yr oedd y cawl wedi bod yn berwi’nnbsp;^nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ddyfal, a dyna bawb i ’mofyn ei blat tun a’i Iwy haearn,

ac eistedd yn gyleh, a gosod y croch^n cawl yn y canol, /«-a phawb i’w helpu ei hun. “ How vulgar ! ” meddai ambell fonhesig fursenaidd.

Ond—gwelwch draw yng nghyfeiriad y Dwyrain. Beth sydd yn gwneud i bawb dewi’n sydyn, gan syllu mewnnbsp;edmygedd mud ? Mae’r haul wedi ffarwelio hyd doriadnbsp;gwawr yfory ; ond wedi gadael ei gysgod megys yn ernes

DRINGO R ANDES

o’i ail ddyfodiad. Mae’r wlad fawr wastad yn ymagor' o’n blaenau, a’r hen afon Camwy yn ymdroelli ac ynnbsp;icr-o-p ynaddolennu ar ei thaith tua’r mór, ac wele’n codi megysnbsp;o eigion y mór hwnnw yr hyn ymddengys fel pelen o dannbsp;ysol ; mae’n symud yn raddol, raddol, ond mor ofnadwynbsp;ddistaw yw ei holl symudiadau, mae’n gwneud i’r rhainbsp;sy’n syllu ddal eu hanadl nid mewn braw, ond mewnnbsp;rhyw barch a chysegredigrwydd nas esbonir mewn geiriau..

Ond wele frenhines y nos wedi esgyn i’w gorsedd, ac mae’n edrych yn ogoneddus, a holl lu’r wybren yn brysionbsp;i dalu teyrnged iddi; a ninnau, y cwmni bychan ar ganol,nbsp;y paith mawr unig, yn metliu peidio codi ein lief mewnnbsp;can o fawl i Grewr y cyfan.

Gorffwys yn gynnar yw y rheol ar y paith, a buan yr oedd pawb wedi taclu ei orffwysfan, y dynion yn nghys-god y llwyni drain, a ninnau ein dwy yn y babell, Nidnbsp;oes eisieu goleuni trydanol ar beithdiroedd Patagonia ;nbsp;mae yna oleudy mawr i fyny fry, ac mae’r gwyliwr ar ynbsp;twr wedi trimio ei lamp a gloewi ei wydr mor dda fel nanbsp;buasai goleu trydanol (y darganfyddiad mawr diweddaraf)'nbsp;ond megys cannwyll frwyn wrth ei ochr.

Distawrwydd y paith yn y nos,—pwy all fynegi am dano na’i egluro ? Peth i’w deimlo ydyw, ac nid i ysgrif-ennu na siarad am dano. iVnawdd peidio breuddwydionbsp;aml i freuddwyd tlws wrth syllu ar y wybren serliog uwchnbsp;ben, a theimlo ei bod mor ddistaw fel os gwrandawn ynnbsp;astud y daw i ni ryw genadwri o arall fyd.

Llawer ddychmygais wrth syllu a gwrando felly— fath Ie oedd “ tuhwnt i’r Hen ” ddisglaer yna ? Beth oeddnbsp;fy hen gyfeillion aethent adre o’m blaen yn wneud ?'

DRINGO R ANDES

Hoffwn gredu fod yr ysgol welsai Jacob' gynt wedi ei gosod yn ein gwersyll bychan ninnau, ac fod yna wylwyrnbsp;tyner yn esgyn ac yn disgyn ar hyd-ddi rhag digwydd i rinbsp;niw^d.

Yn swn murmur yr hen afon a chyfarthiad ambell Iwynog ddaethai o’i ff au i geisio ysglyfaeth, a chwhwfannbsp;dolefus ambell golomen, buan y taena cwsg ei fan teilnbsp;dros y teithiwr blin ; a chwsg melus, iachus, yw ; mae’nnbsp;rhoi ynni ac ysbrydiaeth newydd i bawb a’i mwynhao.

Ond daw terf3m, rhy fuan gan rai o honom, i’r cyntun hyfryd hwn—pan fydd y cantwr llwyd yn dechreu trimionbsp;ei edyn a chymeryd ei gyweirnod, a’r hwyaid gwylltionnbsp;yn cael eu trochfa foreuol, daw gwaedd o gysgod y llwynnbsp;—“ AU hands on deck, mae’r tegell wedi berwi a’r ceffylaunbsp;yn dod i mewn.” Nid gwiw oedd anufuddhau i’r waedd,nbsp;canys gwyddem mai’r gosb am anufudd-dod fyddainbsp;dymchwel y babell. Deg munud fan bellaf yw’r amsernbsp;ganiateir i ymwisgo, a rhaid gofalu fod y cwrlid wedi einbsp;raffu’n gryno yn barod i’w roi yn y wagen. Gwiriemnbsp;yr hen air bob bore,—“ Cyfod i fyny dy wely a rhodia.”

Mwynheir y boreufwyd yn wastad ar y paith ; nid oes yno neb a’i lygaid yn Iwl, ac yn pigo ei fwyd fel aderyn ;nbsp;mae mor hyfryd ar doriad gwawr hefyd, cyn gwres anbsp;Iludded y dydd, pawb yn llawen ac yn prysur gynllunionbsp;taith y dydd. Os bydd pethau’n dod yn hwylus, byddysnbsp;yn barod i gychwyn ar godiad haul.

Mae clywed cyfarthiad y llwynog o bell yn burion, ac yn atodi at swn y paith yn y nos, ond os daw yxiAgt;nbsp;ymwelydd agos, bydd yno wagder mawr yn y gwersyllnbsp;fore trannoeth. Caem gyfle ar hwyaden neu wydd wyllt

DRINGO R ANDES

weithiau yn ystod y daith, ac wedi noswylio a thorri newyn, byddem yn prysur bluo’r ysbail yng ngoleu siriolnbsp;tan y gwersyll, gan ganu a dvveyd straeon, a phenderfynunbsp;drwy dugel pwy gai rostio’r wydd ar doriad gwawr dran-noeth ; ond Ow’r siomiant chwerw arnl fore ! er pobnbsp;dyfais i guddio’r trysor, byddai greddf y cadno wedi einnbsp;rhagflaenu, a Madyn wedi cael swper wrth fodd ei galon.nbsp;Yr oedd colli brecwast flasus yn beth digon diflas, ondnbsp;cofio am y dyfal bluo wnae’r golled mor chwerw.

Wel, dyma ni’n cychwyn o’r wersyllfa gyntaf, gan adael y dyffryn o’n holau, ac wynebu ar y paith anialnbsp;a sych. Bydd llawer tro ar fyd cyn y delom yn ol inbsp;olwg hen -ddyffryn ein mabwysiad : bydd yna bennodnbsp;newydd wedi ei hysgrifennu yn Ilyfr ein bywyd. Rhywnbsp;deimlad o hiraeth ddaeth trosom er gwaethaf pob cyw-reinrwydd—^beth fyddai ein hanes ymlaen yna yn ynbsp;diffeithdiroedd dieithr ; beth fyddai hanes cariref pannbsp;ddychwelem—a fyddai pawb yno ?—a gollem ni ambellnbsp;i wyneb oedd yn blethedig a dyddiau ein plentyndod ?

Codwn o’r dyffryndir i’r peithdir dreiniog, gan droi yn ol yn ddistaw-ddirgel i gael un gipdrem ar yr hen afonnbsp;sydd yn pasio drws ein cartref. Yr oedd yr hen afonnbsp;wedi bod yn ymblethedig a’m holl fywyd ; yr oeddwnnbsp;wedi’m suo i gysgu bob nos ym miwsig ei dyfroedd ;nbsp;gwelais y wawr yn troi ei dwr llwydaidd fel enfysnbsp;nhawn, a’r “ Hoer yn ariannu’r lli ” nes gwneud drychnbsp;gogoneddus i’r wybren serliog uwchben ; gwelais eira’rnbsp;Andes wedi rhewi ar ei bron, a gwres haul canol dyddnbsp;yn datod y cwlwm rhewllyd, a’r man fynyddoedd ynnbsp;myndTfel Ilynges fuddugoliaethus tua’r Werydd. Wrth

DRINGO R ANDES

yr hen af on y dywedwn fy holl gwynion'a’m cyfrinion : ar ei glan y cefais rai o freuddwydior. melusaf fy mywyd,nbsp;ac wrth wylio’r pysgod yn ymbrancio ar fachlud haul ynbsp;¦dechreuais holi am ryfeddodau’r dyfrder, ac wrth wrandonbsp;ar iaith natur yn y nos y deuthum i edrych ar bob deilennbsp;gain a phob blodeuyn pêr fel hen gyfeillion. Daethnbsp;tymhorau’r flwyddyii yn hl mwy dyddorol na’r un Ilyfrnbsp;a ysgrifennwyd erioed.

Felly, nid rhyfedd ein bed yn tristau—canys plant y Gamwy oeddym i gyd—wrth ffarwelio a hen gyfeillionnbsp;mor gu, a diau i aml saeth-weddi esgyn tua’r orsedd wennbsp;am nodded nef dros ein Gwladfa, ac arnem ninnau tra arnbsp;ein taith i estron fro. A thithau, fwyn ddarllenydd, osnbsp;teithiaist gyda ni i gwr y daith, tyred bellach i gydsyllunbsp;ar bigynnau gwynion yr Andes bell, a’r ia oesol tan bel-ydrau llachar yr haul fel pe’n adlewyrchu gwlad yr haulnbsp;tragwyddol.

PENNOD IV.

CROESi’R “ HIRDAITH

ADEWAIS chwi mewn lie hallt braidd ya y bennod ddiweddaf, canys cychwyn o’rnbsp;Flos Halen yr oeddj^m, a thipyn onbsp;hiraeth dirgelaidd yn aflonyddu arncm.nbsp;Ond unwaith y collwyd golwg ar yr hennbsp;afon, yr oedd ein holl fryd a’n dyddordebnbsp;yn yr hyn oedd ymlaen.

Taith fer, ddiflas, wnaed y diwrnod cyntaf ar ol gadael yr afon,—dim ond drain, drain diddiwedd, nes blino o’rnbsp;llygaid ar yr unffurfiaeth. Wrth edrych dros fy nyddlyfrnbsp;gvvelaf y nodiad canlynol am y daith—Cyrraedd y Cam-pamento am dri o’r gloch, ac o bob lie diffaith, diflas,nbsp;gwyntog, anyddorol, dyma frenin y teithiau,—^hen fr3mnbsp;graeanog, moel, heb gymaint a chysgod twmpath, ac

DRINGO’R ANDES

islaw, yr hen afon i’w gvveled yn 3mdroelli’n araf clan gysgod yr helyg, a ninnau’n rhostio ac yn sychedig, ondnbsp;dim modd mynd a’r wagenni i lawr, dim ond danfon ynbsp;ceffylau a chario y dwfr mewm cmstrelau at anger, ynbsp;gwersyll. Cafwyd cryn hwjd yn ceisio dodi y babell inbsp;fyny ynghanol storm o wynt cethin, a cheisio ymladd amnbsp;damaid o fwyd a’r cawodydd tywod oedd yn chwyrnellunbsp;o’n cwmpas. Ond mi gredaf na chafwyd erioed wellnbsp;bias ar fwyd mewn unrhjAV blasdy moethus.

Nid oedd yn y daith drannoeth ddim neilltuol, ond ein bod ni’r marchogw\’r wedi mynd gyda’r afon, gan adaelnbsp;y wagenni i fynd dros y paith, ac i gyd-gwrdd ar ddiweddnbsp;y dydd. Cawson ambell i Ie digon peryglus ar y daithnbsp;hon, ond yr oedd hvamj^ yn atodi at ei swyn.

Tua banner y ffordd gwelcm fwthyn bugail ar ochr ddeheuol yr afon. Bachgen o Gjmro a adwaencm ynnbsp;dda oedd ei breswylydd. Penderfynwyd os oedd ynonbsp;r^'wfath o gvvch ein bod yn mynd i groesi. Felly bu,—nbsp;rhoddwyd gwaedd, adseiniai’r creigiau cylchynnol “Cwch!”'nbsp;Gwelem rywun yn cyrchu tua’r afon, ond nid y Cymronbsp;ieuanc a ddisgwylid, ond swp o dd3moliaeth gyn ddued anbsp;glo Cwm Rhondda. Bu peth petrusder ymha iaith ynbsp;cyfarchem y gwr dieithr hwn ; penderfynwyd ar yrnbsp;Hispaeneg, a bu Iwyddiannus. Nid oedd ein cyfaillnbsp;gartref, ond yr oedd i ni groesaw i ddcd trosodd a chaelnbsp;cwpaned o de.

Sut gwch oedd ganddo ? O, wel cwch iawn, dim ond i un dywallt y dwfr allan tra byddai’r Hall yn rhwyfo, acnbsp;fe elem 3m gampus ! Rhwng y dyn du a’r tê a’r cwch yrnbsp;oedd 3’ swyn yn angherddol, a phenderfynwyd yn unfrydol

DRINGO R ANDES

•ein bod yn croesi. Erbyn i’r cwch gyrraedd atom yr Dedd banner ei lond o ddwfr, a dyna 11e bucm am unnbsp;ysbaid yn prysur ddihysbyddu, ac yna gosodwyd ni fel fonbsp;rhes o ddefaid, pob un ar ganol y cwch, gyda gorchymynnbsp;j tMjiAjUi pendant i beidio symud, un dyn ym mhen ol y cwchnbsp;gyda’i rwyf, ac un arall yn y pen blaen gyda’i fwced, anbsp;dyna ni’n cychwyn. Sut oeddym yn teimlo ? Wel,nbsp;ardderchog ; pob gewyn ar ei eithaf dyn, a phob Ilygadnbsp;yn perlio ; ’chawsom ni ddim trochfa yn y diwedd, ondi^*--^'^^nbsp;pawb yn glanio’n ddiddos ac yn llaum hwyl a chyw- 4^^nbsp;reinrwydd.

Ni ddifethaf y bwthyn unig drwy geisio rhoddi des-grifiad o hono. Y peth cyntaf a dynnodd fy sylw oedd helygen werdd yn tyfu y tu ol i’r ty, gan estyn ei breichiaunbsp;wylofus hyd at y trothwy, ac yno yr oedd mainc wreiddiolnbsp;wedi ei gosod o dan ei chysgod pleserus, ac fe wyddwnnbsp;yn reddfol mai cornel oedd hwn i’w halogi a mwg ynbsp;bibell swynhudol. Collodd yr helygen ei holl farddon-iaeth, ac euthum dros y trothwy i ferwi’r tegell, a dynanbsp;dê bythgofiadwy oedd hwnnw, gyda’r bwrdd a’r llestrinbsp;mwyaf gwreiddiol allai calon ddynol ddychmygu.

Wrth ganu’n iach a’n cyfaill newydd, yr oedd arnaf fi eisieu rhoddi diolch sylweddol iddo ; ond dywedai un o’rnbsp;•cwmni wrthyf mai dyn a’r sarhad mwyaf allwn roddi arno ;nbsp;pleser a balchter bugeiliaid y paith yw cadw ty agored inbsp;bawb a ddel—pennawd i’w gofio wrth basio.

Yr oedd yn nos arnom yn cyrraedd y gwersyll, ac er ein bod wedi blino, eto, yr oedd y daith wedi bod ynnbsp;ddyddorol a hwyliog. Chwith iawn oedd dod yn ol i’rnbsp;drain a’r sychter ar ol bod yn mwynhau ireidd-der glan-

DRINGO R ANDES

nau’r afon. Yr oedd yn ddiwrnod gorffwys drwy y dydd drannoeth, gan mai teithio’r nos oedd y rhaglen nesaf ;nbsp;felly, nid oedd angen ysgwyd o’r nyth mor bylgeinioLnbsp;Mwynhawyd y boreufwyd gan bawb ; dim eisieu rhuthronbsp;ymaith i ddal y ceffylau a phacio mewn brys, ond pawbnbsp;yn ei fwynhau ei bun mewn tangnefedd.

Pan oedd yr haul yn machlud yn y Gorllewin draw yr oedd pob wagen yn barod. Trwy ein bod yn teithio’rnbsp;nos, penderfynodd fy nghyfeilles a minnau mai gwellnbsp;fuasai swatio yn y wagen, ac felly paciwyd ni ynghanol ynbsp;celfi fel dwy sach wlan, a chyn ein bod banner y fforddnbsp;yr oeddym yn edifarhau mewn sachlian a lludw i ninbsp;erioed roddi troed yn yr hen wagen ysgytiol. Yr oeddnbsp;yn noson lawn lloer, ac 0 ! yr oedd yn hyfryd teimlo’rnbsp;awel iraidd ar ol arfer teithio yng r.gwres y dydd. Yrnbsp;oedd y gyr ceffylau wedi mynd ymlaen, a chlywem swn ynbsp;clychau yn dod gyda’r awel. Weithiau disgynnai’r march-ogwyr i wneud tanllwyth o dan i ymdwymo a gorffwys.nbsp;Ond ymlaen yr elem yn ddyfal, ddyfal, ar hyd. cydol y nos,nbsp;mor o ddrain o’n cwmpas am filltiroedd lawer, a’r milnbsp;myrdd sêr yn gwenu’n siriol arnom. Ond heriaf unrhywnbsp;fardd dan haul na lloer i gyfansoddi llinell o farddoniaethnbsp;tra’n teithio mewn wagen ar draws “ hirdaith Edwyn,” ernbsp;ei bod yn Hawn lloer a natur yn ei holl hudoliaeth o’inbsp;hamgylch.

Pan gaem ambell ddarn gwastad o ffordd byddem yn dechreu ymgysuro y caem gyntun bach i anghofio einnbsp;holl ofidiau ; ond pan fyddai hi bron dod, teimlem einnbsp;hunain yn dechreu dyrchafu yn y byd a bron mynd inbsp;hedeg, a’n cwymp a fyddai mawr.

30 DRINGO R ANDES

Pam y gwneir y daith arbennig hon yn y nos ? Am mai hirdaith ddiddwfr ydyw, chweneg (6o) milltir o gras-dir sych heb ddyferyn o ddwfr i dorri syched dyn nacnbsp;anifail ; ac er teithio’r nos, bydd yr anifeiliaid druain ynnbsp;dioddef llawer cyn cyrraedd pen y daith. Erbyn pedwarnbsp;y boren yr oeddym wedi cyrraedd pen yr hafn oedd ynnbsp;disgyn i’r afon, a chan foci honno yn faith a thrafferthusnbsp;i’vv theithio, penderfynwyd cael byrbryd i geisio deffro acnbsp;ymadnewyddu. Ond yn wir, yn. wir, bu yn helynt difrifolnbsp;ar Mair a minnau i symud o’r wagen fythgofiadwy : nidnbsp;oedd cymal o’n corffyn tlawd nad oedd yn gleisiaunbsp;difrifol, a phe buaswn fardd, rhyfedd os na wnaethwmnbsp;duchangerdd i’r wagen arljennig honno.

Pan oedd y wawr ar dorri yr oeddym yn disgyn o’r peithdir uchel drwy hafnau mawr oedd yn arwain ynnbsp;raddoi tua’r afon. Gwyn fyd na allwn ddesgrifio lliw’rnbsp;wawr ar y creigiau fel yr araf deithiem drwy’r hafnau.nbsp;Mae ffurf y creigiau hyn yn gywrain iawn, ac y maent ynnbsp;amrywio llawer yn eu lliw a’u hansawdd,—^rhai fel gwyrddnbsp;y mór, ereill yn rhuddgoch fel codiad haul, rhai yn ddunbsp;fel glo’r Rhondda, ereill mor wyn a’r ia oesol. Yn yrnbsp;agennau tyf y drain amryliw eu blodau, a’r wawr ynnbsp;lledrr yn dyner-ddistaw ar yr olygfa.

U yWW Eiriolais ar i’r wagen aros ac i’r gyr ceffylau ym-' nbsp;nbsp;nbsp;^ dawelu ; teimlwn fod y fangre yn gysegredig, ac O ! fel

yr oedd y darlun yn newid bob eiliad nes yr oedd y Ilygaid dynol eiddil yn dallu wrth syllu arno ; yr oeddnbsp;ysbryd y wawr wedi disgyn arnom oil, a safem yn fud,nbsp;ac yn fwy gwylaidd nag y buasem erioed , o’r blaen.nbsp;Ond tra mewn rhyw banner lesmair fel hyn, wele’r haul.

DRINGO R ANDES

megys ag un naid yn entrych y nen, ac yn fïlachio ei oleu dros ein byd nes newid yr olygfa yn gyfangwbl.

Wedi bod yn troelli ac yn disgyn am ysbaid dwy awr, clywem floedd ymlaen—“ Yr afon gerllaw.” Mae’nnbsp;anawdd iawn gennyf beidio credu nad oedd yr hennbsp;geffylau blinedig yn deall y frawddeg yna i’r dim, canysnbsp;nid oedd modd eu hatal ar ol hyn,—^ymlaen yr elent drosnbsp;greigiau a thrwy ffosydd, nes o’r bron y cyrhaeddodd einnbsp;tipyn esgyrn yn gyfain ; ond 0 ! mor wynfydedig oeddnbsp;cael golwg ar yr hen afon anwyl gyda’i digonedd dvvfr.

Golygfa i’w chofio oedd gweled y gyr ceffylau wedi carlamu ymlaen, ac wedi rhuthro i ganol yr afon, anbsp;dyna Ile’r oeddynt yn gweryru ac yn prancio o wir fwyn-iant. Rhyfedd drefn yr hen fyd yma onide ? Fr hwnnbsp;a fedd leiaf o angen y rhoddir fwyaf y rhan amlaf ; ynbsp;gweithwyr dyfal oedd wedi tynnu’r wagenni llwythog arnbsp;hyd 6o milltir o grasdir diffaith, oedd a mwyaf o angennbsp;dwfr, a hwy oedd yn ei haeddu fwyaf hefyd, ond yr oeddnbsp;y segurwyr wedi cael eu gwala a’u gweddill ymhell o’unbsp;blaenau.

Cyn pen banner awr ar ol cyrraedd yr afon, yr oedd pawb yn chwyrnu cysgu, a miwsig y dyfroedd fel hwdan-gerdd i’n suo.

Tua deg o’r gloch, pawb yn treio sgrwtian codi, ond . . yn edrych yn ddigon U^a ; ond rhaid oedd codi i geisio'nbsp;paratoi ychydig enllyn er cadw corff ac enaid ynghyd.

Ond erbyn hyn yr oedd y gwynt yn anterth ei gynddar-edd, a’r cawodydd tywod mor boeth-ddeifiol nes gyrru pawb ar ffo i chwilio am loches ; diwmod o ddiflasdodnbsp;perffaith, pawb o’i hwyl, a dim yn dod yn iawn ; disgw’yl

32 DRINGO R ANDES

yn hiraethus ara fachludiad haul er oeri ac ireiddio o’r awel.

Gresyn na ellid danfon darlun cywir i chwi o’n pabell a’n cwrlid ar ddiwedd y dydd rhyfedd hwnnw, ond unnbsp;gair a roddai bortread pur agos hefyd—tywod ar dywod, anbsp;thywod ar ben hynny wedyn. Ond unwaith yr aeth yrnbsp;haul i’w wely, yr oedd y gwersyll fel cyrchfa ddyllhuanod,nbsp;pawb yn brysur a bywiog yn gwneud rhyw fath o drefnnbsp;ar yr anhrefn.

Bore drannoeth, ar doriad gwawr (cyn codi o’r gwynt), dechreuwyd croesi’r wagenni i’r ochr ddeheuol i’r afon, acnbsp;nid rhyw orchwyl rhwydd oedd hynny. Un cwch bychannbsp;digon bregus oedd yna, ac wyth o wagenni llwythog ynnbsp;disgwyl am groesi. Rhaid oedd dadlwytho, ac yna/0nbsp;datod y wagenni yn ddarnau, a’u croesi bob yn rhan.nbsp;Gwaith araf, helbulus, yw hwn ; ond nid oes angen einbsp;wneud ond ar rai adegau o’r flwyddyn, pan fo’r afon ynnbsp;rhy uchel i’w rhydio.

PENNOD V.

LLE R BEDDAU

NGHANOL dwndwr a hel3mt y croesi, cefais egwyl fechan i orffwys a syllu o’m cwmpas.nbsp;Yr oeddym wedi croesi i’r ochr ddeheuolnbsp;am na allem ddilyn yr afon 5?mhellachnbsp;ar yr ochr ogleddol, ac wrth edrych ar ynbsp;clogwyni ysgythrog a’r hafnau dyfnion,nbsp;cofiais yn sydyn fod yna un o hanesion pruddaf ynbsp;Wladfa yn gysylltiedig a’r fangre unig honno.

Nid oeddwn i ond ieuanc iawn pan ddigwyddodd y gyflafan yn Lle’r Beddau, ond mae’r cyfan yn boenusnbsp;o fyw yn fy nghalon o hyd.

Aethai pedwar o Wladfawyr ieuainc am wib i weld y wlad. Yr oeddynt yn Hawn o ysbryd anturiaethus, acnbsp;awydd angberddol am gael gwybod beth oedd yn yr eang-derau mawr, distaw, a’u cylchynnent ar bob Haw. Yrnbsp;oeddynt wedi clywed am yr Andes o bell, a breuddwyd-lent fod 5mo aur ac arian a rhyfeddodau anhygoel. A

D

DRINGO R ANDES

rhyw fore o wanwyn, pan oedd natur yn gwenu ar drothwy ei bywyd newydd, wele’r pedwar liane yn cychwynnbsp;ar eu taith ymchwiliadol. Yr oedd un yn blentyn y paith,nbsp;a dyrus Iwybrau’r hen frodorion yn gyfarwydd iddo ; ynbsp;Ileill yn feibion Cymru fynyddig, wedi arfer dilyn mannbsp;Iwybrau’r praidd ar hyd glas lethrau a dolydd Gwalia.

Teithiasant fel hjm yn ddiddig-ddiddan o ddydd i ddydd ac o wythnos i wythnos, gan weled rhyfeddodaunbsp;di-ben-draw, a gwneud llu o gestyll gvvych,—sut yr oeddnbsp;i fod yn y dyfodol. Weithiau dilyn ent yr afon drosnbsp;greigiau serth, danheddog, dringent fel geifr, gan beryglunbsp;eu bywyd bob munud, ond gwynfydent yn yr ymdeimladnbsp;o fod yn ddarganfyddwyr. Bryd arall ffarwelient a’r hennbsp;afon, a thorrent allan i’r peithdir diderfyn gyda’i fór onbsp;ddrain amryliw, a’r miloedd anifeiliaid gwylltion—unignbsp;ddeiliaid y deyrnas enfawr hon.

Pa ryfedd fod y pedwar liane wedi eu Ilyneu i f3my yn gyfangwbl gan gyfaredd y eylchynion, nad oes eu tebyg arnbsp;y ddaear yn ol tystiolaeth rhai o deithwyr enwoeaf y bydnbsp;Pa ryfedd iddynt ymgolli nes anghofio yn llwyr mor unignbsp;¦oeddynt, ae mor bell o bob ymwared dynol, ae fodnbsp;milwyr Hispeinig wrth y eannoedd yn eyniwair drwy’rLn*»..

anialdiroedd hyn, nid i hela’r anifeiliaid gwylltion oedd yn anrhaith gyfreithlon iddynt; O na, hela’r Indiaid yrnbsp;oeddynt hwy, etifeddion y paith er’s eanrifoedd eyn bodnbsp;son am Hispaenwr.

Bamai seneddwyr dysgedig yr Argentine mai’r unig ffordd i ddadblygu a gwareiddio Patagonia oedd drwynbsp;ddifa’r hen frodorion yn llwyr o’r wlad ; a d5ma oedd yrnbsp;ymgyreh fawr hon yn amser y pedwar liane. Yr oedd

DRINGO R ANDES

yr helfa wedi bod yn ofnadwy, a thriniaeth y milwyr o’r carcharorion mor anhraethol greulon nes y taflai’r hennbsp;Indiaid eu hunain wrth y cannoedd o bennau’r mynydd-oedd i’r llynnoedd a’r afonydd islaw ynhytrach nasyrthionbsp;i ddwylaw gelynion mor arswydus. Yr oedd yr ychj'dignbsp;gannoedd Iwyddasent i osgoi’r milwyr yn llochesau’r myn- /•nbsp;yddoedd wedi ^rniwallgofi gan ofn, a phob cynneddf ynnbsp;eiddo llwyr i Satan, a dim ond un dyhead yn llanw pobnbsp;calon, sef dial gwaed eu hanwyliaid. A pha Gymro allnbsp;eu beio ?

Ar un o’u teithiau cwrddodd y Gwladfawyr ieuainc a masnachwr Eidalaidd, yr hwn, heblaw gwerthu iddyntnbsp;ychydig ddillad [müwrol) a’u perswadiodd i droi’n olnbsp;gynted y gallent, gan eu sicrhau nad oedd eu bywydaunbsp;yn ddiogel funud awr ; fod yr hen frodorion wedi eunbsp;herlid i wallgofrwydd, ac wedi ymdynghedu i ladd pobnbsp;dyn gwyn a gyfarfyddent.

Dyrysodd y newydd yma holl gjmlluniau a breudd-wydion y llanciau ; siomedigaeth chwerw oedd gorfod troi tuag adref ar gyrrau gwlad yr addewid fel petae ; ond ao Unbsp;gwyddent hwy beth oedd effaith diod y dyn gwyn ar yrnbsp;hen frodorion syml, ac y byddai eu meddwi ar waed ynnbsp;filwaith mwy trychjnebus. Felly nid gwiw oedd diystyrrunbsp;rhybudd y masnachwr. Teithiasant yn ddiogel ddydd anbsp;nos, gan osgoi a thorri llwybrau fel na ellid eu dilyn.nbsp;Daethant felly, yn dra blinedig, a’u harfau yn glwm ar ynbsp;PYPnau, hyd at y dyffryn y syllwn amo oddi tros yr af onnbsp;—^y diwmod yn wyntog a Ilychwinog iawn ; ond wele lnbsp;fel corwynt, clywent waedd anaearol mintai o frodorionnbsp;ar eu gwarthaf, llwch ceffylau y rhai gymylai am danynt.

DRINGO R ANDES

gwaewffyn yn ymwibio o’u deutu, rhuthriadau, codymau ac ysgrechau. Yr oedd cefïyl y liane gwladfaol yn gryf anbsp;bywiog, a phan glywodd y waedd ac y teimlodd flaennbsp;picell, llamodd yn ei flaen hyd at flos ddofn, lydan, yrnbsp;lion a gymerodd ag un naid,—a naid ofnadwy oeddnbsp;honno. Pan edrychodd y marchogwr drach ei gefnnbsp;gwelai ddau frodor yn dilyn gan oemadu fel gwylliaidnbsp;annwn, a thorf wedi jnngronni tua’r fan y goddiweddasainbsp;hwynt.

Nid oedd gan y ffoadur bellach ddim i’w wneud ond ceisio dilyn ymlaen i’r Wladfa am ymwared—fwy na loonbsp;milltir o ffordd—heb fod ganddo damaid o fwyd. I mi,nbsp;a glywodd yr hanes oddiar wefus y ffoadur, mae fel darnnbsp;o stori o wlad hud, mor amhosibl ac ofnadwy yr ym-ddengys : ond diau mai’r dychryn a’i cynhaliodd ar ynbsp;daith fythgofiadwy honno. Mae’r paith o Ddyffryn ynbsp;Beddau i’r Wladfa y mwyaf anial a diffrwyth yn yr hollnbsp;wlad, a darnau helaeth o hono yn ddiddwr. Eithr dilyn-wn y ffoadur unig am ennyd ; ond, ys dywedai, ninbsp;theimlai’n unig ; dychmygai fod holl ellyllon y fall wrthnbsp;ei sawdl bob cam o’r ffordd, a chred yn ddiysgog, anbsp;chredaf finnau hefyd, fod yr hen geffyl ffyddlon achuboddnbsp;ei fywyd drwy ei naid erchyll, yn teimlo yr un fath ynnbsp;union.

Am oriau ni thorrwyd carla.m, ond daeth natur a llenni’r nos i alw’n groch r.m orffwys, a phan gafwydnbsp;ychydig ddwfr llwyd-leidiog mewn pantle, bu fel dracht onbsp;fywyd newydd i ddyn ac anifail. Ond yr oedd cysgu neunbsp;orffwys yn amhosibl; yr oedd pob twmpath yn troi’nnbsp;Indiad, ac yn nesu tuag ato : ysgrechiadau’r ddyllhuan

DRINGO R ANDES

ffyn yn ei symbylu a’i nerthu i wneud pethau anhygoel yn ei ddyhead am gael ymwared iddynt.

Teimlai weithiau na ddelai’r can milltir byth i ben, ac y byddai’n rhaid iddo ef a’i geffyl roi fyny’r ymdrech anbsp;^ostwng pen i farvv o newyn a sycbed ynghanol yr anial-wch didrugaredd. Ni allai y ceffyl truan ond cerddednbsp;yn araf erbyn hyn, a’r teithiwr yn ei wendid a’i newjm ynnbsp;gorfod glynu ar ei gefn fel ei obaith olaf am ymwared ;nbsp;ac fel yna, o gam i gam, a phob munud megys blwyddyn,nbsp;y cyraeddasant ben uchaf Dyffryn y Gamwy, ac y medr-asant, drwy boen a Iludded anhraethol ry fawr i eiriaunbsp;eiddil, droi en camrau tua’r bwthyn cyntaf oedd yn llechunbsp;mor dawel ynghanol ei Iwyni coed.

Ac yna, bu gwaedd ddolefus drwy ein Gwladfa fechan, —dychryn, galar, a dagrau, ar bob grudd ; aeth einnbsp;¦dyffryn yn fro wylofain, ac ni allai glesni nef na llewyrchnbsp;haul oleuo dim ar y tywylhvch dudew a’i gorchuddiai.nbsp;Ond toe, daeth cri’r liane Iluddedig i adsain ymhob calcn.nbsp;Ymarfogwn i’r gad ! gvvaredwn ein brodyr, a dialwn eunbsp;¦cam ! A chyn pedair awr ar hugain yr oedd triugain onbsp;wyr a llanciau dewraf y Wladfa yn cychwyn yn llu arfognbsp;tua man y gyflafan. Pwy sy’n anvain ? Pwy ond y ffoadurnbsp;gipiwyd megys o safn angeu i gario’r newydd prudd drosnbsp;gymaint paith ; mae’n llesg a gwan wedi’r dioddef dwys,nbsp;ond nid oes neb yn gwybod y ffordd ond efe, ac O ! fel ynbsp;¦dyhea ei enaid am adenydd y wawr i estyn i’w gyfoedionnbsp;ymwared a nodded. Mae’r fyddin fechan yn cael gwaithnbsp;-ei ddilyn,—^ymlaen, ymlaen y teithia ddydd a nos, gan

38 DRINGO’R ANDES

warafun colli munud i gymeryd ychydig luniaeth i nerthu ei wendid.

Bu syllu hir, distaw, ar yr agen ddofn-lydan a lamesid er achub bywyd, ac onibae fod ol traed y march ffyddlonnbsp;yn ir ar y ddaear yn dweyd y stori fud, buasai’r ffaith ynnbsp;anghredadwy, ond erys hyd heddyw ynghalon pawb a’inbsp;gwelodd fel rhywbeth goruwchnaturiol.

Bu raid teithio amgylch ogylch er osgoi’r hafnau a’r creigiau, a phob calon yn cr3mnii erbyn hyn, a phob dryllnbsp;yn barod, canys yr oeddynt ynghanol gwlad y gelyn, ac o,.nbsp;fewn ychydig lathenni i laes y gwaed.

Nid oedd ond distawrwydd yn teymasu ymhob man-—dim awel yn lleddf-ganu drwy’r glaswellt rhonc deithid mor esmwyth a distaw gan y meirch blinedig. Pwy allnbsp;ddychmygu ing meddwl yr arweinydd fel y cyflymai'nbsp;ymlaen gan syllu i bob cilfach, a rhyw belydryn o obaithnbsp;yn mynnu aros yn ei galon o hyd ; ond ha ! gwelwch !—nbsp;dacw’r corff lluniakld, talgryf, ddioddefasai bethaii an-hygoel yn rhinwedd y gronyn gobaith hwnnw, yn dechreunbsp;siglo fel corsen ysig ; torrodd y llinyn euraidd fuasai iddonbsp;ef fel seren Bethlehem, ac aeth yn nos.

Yr oedd dwylaw tyner, tosturiol, gylch y bachgen dewr ar amrantiad ; ei law egwan amneidiai tua’r dde,nbsp;a daeth ystyr y cyfnewidiad yn chwerw-eglur i’r fagadnbsp;fechan o filwyr Cymreig syllent yn y fath arswyd mud arnbsp;yr olygfa dorcalonnus oedd o’u blaenau.

Yr oedd amryw o’r fintai yn hen gewri o ganol storm-ydd bywyd ; ereill yn ieuainc a’u bywyd fel yr haul, ond i’w clod y byddo’r coffa, fod y ddaear a ruddesid a

DRINGO R ANDES

gwaed eu cyfoedion wedi ei gwlitho yn helaeth a’u dagrau hwythau.

Yr oedd y gyflafan wedi bod yn ddychrynllyd, yn ellyllaidd yn ei barbareiddiwch a’i hanifeileiddiwch. Yrnbsp;hen baganiaid syml, heddychol, wedi eu troi drwy greu-londerau gw'areiddiad yn w'ylliaid rheibus ! a’u sychednbsp;am w^aed yn brif nwyd eu bywyd !

Yr oedd y tri chorffyn truan wedi eu darnio a’u baeddu yn hollol tuhwmt i adnabyddiaeth ; nid oeddyntnbsp;ond megys gweddillion ysglyfaeth y Hew a’r blaidd. Nidnbsp;oedd gan y Gwladfawyr prudd, dychrynedig, ond gwmeudnbsp;eu goreu i gasglu’r gweddillion (a phwy all ddj^chmygunbsp;y gorchwyl hwnnw), a thorri bedd mewn ciHach gysgodol,nbsp;a dodi’r tri brawd yn wylaidd-gysegredig i orffwys yn eunbsp;gwely pridd mor bell o dir eu gwlad.

Ffurfiodd y fintai yn gylch am y bedd ; darllen-odd fy nhad y gwasanaeth claddu o’r Llyfr Gweddi Gyffredin, o dan deimladau llethol, ac yna cafodd ynbsp;calonnau Cymreig ollyngdod i’w teimladau hiraethusnbsp;drwy gydganu yr hen emyn gogoneddus, “ Bydd myrdd onbsp;ryteddodau.” Mae’n anawdd credu i’r hen emyn gaelnbsp;ei ganu yn well erioed ; yr oedd yr amgylchiadau a’rnbsp;cylchynion wedi codi’r car.torion mor agos i’r byd anwel-edig y canent am dano ; diau i ambell un sylweddoli felnbsp;na wnaethai erioed o’r blaen eiddilwch a breuder ynbsp;babell bridd ar wahan i’r enaid anfarwol a drig ynddi.nbsp;Canw'yd ac ail-ganwyd yr hen emyn nes adseinio’r creig-iau cylchynnol, ac yna taniodd pob un ei ddryll dros ynbsp;gwely pridd mew'n ffarwel filwrol.

4'' DRINGO R ANDES

Gwnaeth pawb ei oreu i wneud yr orffwysfan yv. glyd a destlus, ex i gasglu unrhyw eiddo personol adawyd gannbsp;llofruddion fel ag i’w cyflwyno i berthnasau galarus ynbsp;tri liane llofruddiedig. Dringodd aml i fachgen hoew inbsp;ben y clogvvyni cychynnol mewn gobaith y ceid cip arnbsp;rei o’r gelynion, a chyfle i ddial cam eu cydwladwyr ; ondnbsp;ur.ig a distaw fel y bedd newydd islaw ydoedd ; dimnbsp;arwydd fod yna yr un creadur byvv o fewn can’ milltirnbsp;ide'ynt.

Ymhen misoedd lawer y gwybuwyd fod yr boll gil-fachau cylchynnol yn heigio o frodorion, yn bared i ladd 4 a llr.rpio fel o’r blaen, ond fod y canu rhyfedd hwnnwnbsp;yp.ghanol yr eangderau mawr distaw wedi eu dofi a’unbsp;llarciddio. Dywedir hefyd mai dyna’r pryd y deallasantnbsp;mai Cymry oeddynt wedi ladd, ac nid milwyr Hispeinig,nbsp;canys dillad milwrol oedd gan y llanciau druain, a bryn-asent gan y masnachwr, a bu galar aml i hen frodor ynnbsp;ddidwyll ddigon am iddo ladd ei frodyr Cymreig mewnnbsp;camgymeriad.

Beth bynnag am wiredd yr eglurhad 5ma, nid oes amheuaeth am efïaith y canu ; llithrodd y llu bredorionnbsp;5 |i,, yn llechwraidd a distaw yn ol i’w llochesau yn y mynydd-Anbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gynnyg anelu saeth at y fintai islaw oedd yn

hollol at eu trugaredd.

Digon prin y bu gan unrhyw gantorion erioed wran-dawyr mor astud a sjmedig. Beth yw'r cyfaredd sydd mewn canu, tybed, o ddyddiau Saul hyd yn awr ? Pamnbsp;y dofodd yr anifail ymhob calon, ac y tredd y tan digofusnbsp;fflachiai o bob Hygad yn ddagrau gloewon ar y gruddiaunbsp;melynddu ?

DRINGO’R ANDES

Mae Cymry’r Gamwy ac Indiaid Patagonia wedi cyd-fyw am yn agos i ddeugain mlynedd mewn tangnefedd a heddwch perffaith ; dyma’r unig frycheuyn yn eu hanes,nbsp;a hawdd iawn gennyf fi, a fagwyd yn eu mysg, gredu mainbsp;¦camgymeriad truenus fu’r gyflafan yn, Lle’r Beddau.

PENXOD VI.

Y FFRWD GYNTAF

' ID dyddorol fyddai dilyn y teithiau o ddydd i ddydd ; felly, ni a wibdeitliiwn nesnbsp;cyrraedd o honom i’r mynyddoedd. Arnbsp;y Saboth yn unig y caffai dyn acnbsp;anifail gyfle i orffwys ; canys ni theithiemnbsp;ar y diwrnod hwnnw oni bae fod rhywnbsp;angen mawr. Ond nid gorffwys i gyd fyddai rhan ynbsp;merched, canys dyma ein diwrnod pobi 1 Eithr nanbsp;chyhoeddwch hyn yn Gath. “ A sut mae pobi ar ynbsp;paith ? ” meddech. A oes rhai o foneddigesau Cymrunbsp;hoffent wybod, tybed ? Rhag ofn fod, gwell rhoi rhywnbsp;led amcan, ond rhaid dod i Batagonia i ddysgu yn iawn.nbsp;Gwneir twll hirgul yn y ddaear, heb fod yn ddyfn iawn,nbsp;a llenwir a thanwydd,—^bydded hysbys fod eisieu bod ynnbsp;hael gyda’r tanwydd,—yna, wedi llosgi o’r coed yn farwor,nbsp;tynner ychydig o’r naill du, a doder y sospan, 3m yr hon ynbsp;mae’r dorth, ar y ddaeax boeth, ac wedi gofalu fod y clawr

DRINGO R ANDES

yn ddiogel, rhodder y marwor amo, ac ymhen yr awr bydd gennych gystal torth ag a graswyd yn Llundainnbsp;erioed.

Wedi gorffen pobi bydd y prynhawn gennym i gynnal Ysgol Sul, a chanu rhai o’n hoff emynnau, a byddnbsp;hwyl iawn ar rai o’r cyfarfodydd hyn.

Mae gennyf gof byw am y ffrwd gyntaf welsom ar y daith. Nid oedd fy nghyfeilles ieuanc erioed wedi gwelednbsp;ffrwd. Un o blant y Wladfa oedd hi, a hon oedd einbsp;thaith gyntaf oddiar aelwyd yr hen gartref, ac nid oes ynnbsp;Nyffryn y Gamwy ffrydiau na tharddiadau. Teithiem ni j’rwA-t*'nbsp;jTnlaenaf o bawb y diwrnod hwn, a mawr oedd ein dis-gwyl am y ffrwd addewsid i ni y bore wrth gychwyn o’rnbsp;gwersyll. Wrth ddringo i fyny tuag ati y caem yr olwgnbsp;olaf ar afon y Gamwy, hyd oni ddychwelem. Gormod onbsp;demtasiwn oedd peidio troi pennau’r meirch er mwynnbsp;cael un olwg arall ami,—^ymdroellai ac ymddolennai ynnbsp;wir deilwng o’i henw. Dywedid wrthym hefyd mainbsp;dyma fuasai ein golwg olaf ar yr helyg wylofus, hennbsp;gyfeillion ein mebyd ; coffa da fel y byddai gweled un onbsp;honynt mewn rhyw ddyffryn tawel yng Nghymru yn codinbsp;hiraeth lond fy nghalon nes y byddai raid i minnau weith-iau blygu pen mor wylaidd a’r helygen. Ond dyna, yrnbsp;oedd yn dda gennym ein bod ein hunain y diwrnodnbsp;hwnnw, ac nad oedd raid i ni siarad llawer.

Ymlaen i ddotio at y ffrwd, ac i leddfu’n hiraeth ym^**''“ miwsig ei dyfroedd. Un fechan fach oedd, ond mornbsp;loew a'r grisial. Rhaid oedd i’m cyfeilles gael disgyn arnbsp;unwaith i brofi y fath ddyfroedd peraidd yr olwg arnynt.

Yr o.eddym yn awyddus i weled tarddiad y ffrwd ; felly.

DRINGO R ANDES

wedi gwneud ein ceffylau yn ddiogel, a rhoddi iddynt hwythau wledd o felus-win natur, cychwynasom ar inbsp;fyny. Gwelem draw dwmpath o hesg hyfryd yr olwgnbsp;amo. Gan mor wyn ei ddaü ac mor glaerwyn ei flodau,nbsp;meddyliwn mai fan hono y gwelem ei tharddiad. Acnbsp;felly y bu. “ Ie, ond o ba Ie mae hi’n dod i’r fan hyn ? ”nbsp;meddai Mair. Ie, wir, o ba Ie ! canys tarddai yn siriol onbsp;^rornbil y graig, un o’i ystordai mawr Ef. Eisteddem arnbsp;fin y dwr i ddisgwyl ein cyfeillion, gan lechu ynghysgodnbsp;y twmpath gwyrddlas, a gwrando ar natur yn dweyd einbsp;¦stori yn ei hiaith ei hun. Onid yw pob goslef o’i llais ynnbsp;beroriaeth ? Nid oes neb yn trigo o fewn cannoedd onbsp;filltiroedd i’r ffrydlif fechan hon ; ond i’r teithwyr blin ynbsp;mae fel pelydr o baradwys, a’i miwsig fel su edynnbsp;angylion. Yr oeddym wedi crwydro i fyd mor ddedwyddnbsp;fel yr oedd yn ddrwg gennym weled y wagenni yn dod inbsp;¦dorri ar ddistawrwydd mor swynhudol.

Ac eithrio’r ffrydiau wrth y rhai y gwersyllem, nid oedd fawr wahaniaeth rhwng y teithiau—peithdir drein-iog anyddorol, ond mewn ambell fan byddai’r drain ynnbsp;llawn blodau. Llawer feddyliais wrth edrjxh ar y drainnbsp;bytholwyrdd hyn gyda’u dail iraidd a’u blodau pêrnbsp;yr.ghanol y crasdir, mor ddoeth a chywrain yw trefn naturnbsp;yn darparu Ilysiau addas i bob math o hinsoddau, a thrwynbsp;hynny yn gwasgar prydferthwch ar hyd wyneb yr hollnbsp;ddaear.

Gwnaed aml ymgais yn y Wladfa i dyfu drain y paith fel perthi gylch y ffermdai, i’w gwneud yn debycach inbsp;hen gartrefi Cymru. Ond na, ni fyn. y ddraenen wenunbsp;yn y dyffryn, na gwasgar ei pherarogl ar lan afonydd

DRINGO’R ANDES

dyfroedd ; nid gwasgar tlysni ar y dyffryn yw ei gwaith ; plannwyd hi gan law Ddwyfol yr Hwn sy’n gofalu nad oes-hyd yn oed aderyn y to yn ddigysgod. Mae ar y gwas-tadeddau hyn filoedd o anifeiliaid, ynilusgi^d, ac ednod, Vu^,nbsp;yn cael noddfa glyd rhag stormydd gaeaf a chysgod rhagnbsp;heulwen haf. Mae glaswellt hir yn tyfu yn lleithdernbsp;gwreiddiau’r ddraenen sy’n flasus-fwyd a gar yr anifailnbsp;gwyllt: mae ei hadau fel grawn addled i’r cyfeillionnbsp;asgellog sy’n nythu mor hapus a diofn yn y canghennau.

A phan ddel y teithiwr blin am dro drwy ardd Eden y paith, mae’n estyn iddo yntau yn haelionus o’i hollnbsp;drysorau heb ddisgwyl dim yn ol.

Gwyn fyd na allai miloedd o bobl ieuainc Cymru dreulio ambell wythnos mewn blwyddyn ynghanol yrnbsp;eangderau hyn ; caech lawer breuddwyd tlws am bethaunbsp;goreu bywyd, a byddai eich byd yn wynnacb byth o’rnbsp;herwydd.

Er ei bod yn fis Rhagfyr ac yn ganol haf, oer iawn fu’r hin ar hyd y ffordd. Teimlem ias yr ia oesol ar yr awel,nbsp;ond awel y mynyddoedd ydoedd, yn Hawn nwyf acnbsp;iechyd. Ymhyfrydem ynddi, a theimlem ein calon 5mnbsp;dweyd yn ami mai da oedd cael byw. Pan oeddym o fewnnbsp;rhyw daith diwrnod i’r olwg gyntaf ar yr Andes, cawsomnbsp;storm o wynt mor gethin ac mor oer fel mai prin y gallemnbsp;gadw ar ein ceffylau, a’r eira ar yr awel mor finiog nesnbsp;gwneud difrod alaethus ar y tip3m croen oedd yn weddillnbsp;ar ein hwjmebau a’n dwylaw.

Os deil eich amynedd i’m dilyn hyd y diwedd, cawn gyd-wynfydu ar fawredd a thlysni yr Andes pell, anbsp;threulio dydd Nadolig ar ei gopa gwyn, 3m gweled yr

DRINGO R ANDES

haul yn codi nes gwneud un enfys ogoneddus o’r gadwen fynyddoedd.

Yr olwg gyntaf ar gopa Mynydd Edwyn,—y gwynt yn chwythu gyda holl ffyrnigrwydd ei allu aruthrol, ynbsp;cymylau duon bygythiol fel pe’n ymlid yr haul i’wnbsp;orffwysfa. Oud dacw’r haul yn cyrraedd y copa gwynnbsp;ac yn disgyn fel mantell o aur ; ac er ein bod yn teithionbsp;dros ucheldir ysgythrog, a gwynt yr ia oesol bron parlysunbsp;dyn ac anifail, eto mor ofnadwy ac mor ogoneddus oeddnbsp;yr olygfa nes yr oedd pob teimlad corfforol yn difiannu,nbsp;a’r enaid yn gwibio mewn rhyw ddyhead dwys at droednbsp;y mynydd mewn addoliad mud. Mor naturiol i’r hennbsp;frodorion syml addoli’r haul onide, a hwythau yn arfer einbsp;weled o’u mebyd fel y gwelais i ef am y tro cyntaf.nbsp;Gelwir yr hen Indiaid yn baganiaid, ac eto pan ddelnbsp;llewyrch y wawr ar y mynyddoedd gwyn, bydd y pen-aethiaid yn cyrchu at y ffrwd agosaf atynt ac yn codi ynbsp;¦dwfr grisialaidd yn eu dwylaw gan ei wasgar yng nghyf-eiriad codiad haul, a gofyn i’r Ysbryd Da Iwyddo eunbsp;dydd. Gwyn fyd na fyddai mwy o honom yn baganiaidnbsp;yn yr ystyr yna, onide ? A fyddwn ni yn gofyn amnbsp;fendith ar doriad gwawr pob dydd newydd ?

Yr un dydd ag y gwelais y mynyddoedd, daethom at wersyllfa o Indiaid, a’u pennaeth yn hen wr triugain oed,nbsp;ond ei wallt yn ddu a’i gorff yn dalgryf a syth fel dynnbsp;yn anterth ei nerth. Pan gyraeddasom y gwersyllnbsp;cyfarchwyd ni yn drystfawr gan ugeiniau o blant bachnbsp;yng ngwisg natur, a chwn dirifedi o bob lliw a Hun.nbsp;Arweiniwyd ni i mewn gan fab y pennaeth a fuasai ynnbsp;aros yn fy nghartref ychydig fisoedd cynt. Eisteddai’r

DRINGO R ANDES

hen frodor yn ei babell ar groen ceffyl, yn sipian mate.. 0’i gylch yr oedd amryw o’r “ chinas ” (y merched) ynnbsp;prysur wnio crwyn a nyddu gwlan yguanaco. Cawsomnbsp;ninnau léTswatio yn ymyl yr hen bennaeth, a phan ddy-wedais wrtho pwy oeddwn, fy mod yn ferch i Don Luis,,nbsp;cododd ar ei draed i ysgwyd Ilaw a mi gan ddweyd—

“ Os wyt ti yn ferch i Don Luis, yna ein chwaer ni wyt ti, canys y mae efe yn frawd i ni oil.”

Balchach oeddwn o deyrnged yr hen frodor syml i’m tad na phe rhoisid iddo ffafrau tywysogion mwyaf y byd.nbsp;“ Gwyn eu byd y rhai addfwyn ; canys hwy a etifeddantnbsp;y ddaear.” Cymerodd Archentina y cledd a’r milwr inbsp;wareiddio Indiaid Patagonia ; daeth dyrnaid o Gymry onbsp;gilfachau mynyddoedd Gwalia i ddysgu dull arall o wareiddio. Yr oedd yng ngeiriau’r hen Indiad “ paganaiddnbsp;wers fawr ag y mae’r byd Cristionogol heb ei dysgu eto.nbsp;Wrth ymgomio yn y babell, daeth y gair “ Cristianos ” inbsp;mewn, a gofynnais iddo pwy feddyliai wrth y “Cristianos ’*¦nbsp;hyn.

“ Yr Hispaeniaid,” meddai.

“ Eithr onid ydym ninnau hefyd yn Cristianos ? meddwn.

“ O, na, amigos de los Indios (cyfeillion yr Indiaid) ydych chwi.”

Rhyw deimlad rhyfedd ddaeth trosom wrth glywed ateb-yr hen frodor. Mor chwith meddwl fod y gair fu gynt mor gysegredig a santaidd wedi ei gyplu yng nghalon ynbsp;pagan a phob creulonderau a barbareiddiwch.

PENNOD VII.

BRODORION PATAGONIA

EDI bod yn treulio y prynhawn yng nghwmni yr hen bennaeth brodorol,nbsp;bum yn meddwl llawer beth oedd hanesnbsp;Indiaid Patagonia tybed yn y gorffennolnbsp;pell, cyn dyfod y dyn gwyn i aflonyddunbsp;ar eu heddwch ac i ladrata eu heti-feddiaeth.

Dengys wynebpryd, maint ac anianawd y brodorion, eu bod yn perthyn i bedair cenedl,—

(1) nbsp;nbsp;nbsp;Pampiaid, sef trigolion gwastadeddau eang talaethnbsp;Buenos Aires.

(2) nbsp;nbsp;nbsp;Arawcanod, a breswylient lethrau’r Andes o’rnbsp;ddau tu.

(3) nbsp;nbsp;nbsp;Tehuelckes, brodorion tal a chorffol y canolbarth.

(4) nbsp;nbsp;nbsp;Fuegiaid, sef pobl gorachaidd gwaelod eithafnbsp;dehau y cyfandir.

DRINGO R ANDES

Pan sefydlw5?d y Wladfa (1865), yr oedd y brodorion, yn arglwyddi ar yr holl vvlad o Cape Corrientes i lawrnbsp;hyd Cape Horn, a’r holl berfeddwlad oddiyno i’r Andes.nbsp;Gyda’r Arawcanod a’r Tehuelches y bu a fynno’r Wladfanbsp;yn fwyaf arbennig, yn enwedig yr olaf ; hen gewri rhwth,nbsp;tawel, ydynt hwy.

Yn 1520 y darganfuwyd Patagonia gan yr enwog Ferdinand Magellan, a rhoddodd ei enw ar Gulfor Magellan hyd heddyw ; yna daeth Francis Drake yn 1578,nbsp;ond gvvibdeithio gyda’r arfordir a wnae’r teithwyr hyn,nbsp;heb gael fawr cyfle i weld y brodorion na’r wlad.

Yn ystod y can mlynedd dilynol i ymweliad Drake, bu Narborough, Byron a Wallis yn gwibdeithio tua’r unnbsp;cyffiniau. Ond ni chafwyd fawr iawn 0 hanes credadwynbsp;hyd ymweliad Darwin yn 1833, er na chafodd yntaunbsp;nemawr gyfleusdra i dreiddio i’r gwastadeddau diderfynnbsp;a’i cylchynnai ar bob llaw, ond ganddo ef y cafwyd yrnbsp;hanes credadwy cyntaf am Indiaid Patagonia. Mae einbsp;nodiadau dyddorol ar ddaeareg a llysieuaeth y wlad ynnbsp;hysbys ddigon i bawb bellach, fel na raid manylu.

Ond i G. C. Musters y perthyn y clod o roi ar gof a chadw hanes a thraddodiadau yr Indiaid, y Tehuelchesnbsp;yn fwyaf arbennig. Bu efe fyw am ddeunaw mis yn, eunbsp;mysg fel un o honynt, gan godi ei babell 0 wythnos inbsp;wythnos, a theithio cannoedd o filltiroedd drwy’r eang-derau distaw, dyrus, a’i fywyd yn hollol at drugaredd ynbsp;brodorion. A phan ddaeth yn ol i wareiddiad wedi hirnbsp;bererindod, yn 1871, cyhoeddodd ei lyfr, “ At Home withnbsp;the Patagonians,quot; a diau nad oes hyd yn oed y\\ y dyddiaunbsp;cyfoethog hyn un llyfr mwy angherddol ddyddorol i bawb

DRINGO R ANDES

sy’n hoff o hanes y peil a’r dieithr. Bu i mi fel helyntion Robinson Crusoe i blant C3^mru, a theimlaf yn sier penbsp;ceid cyfieithiad Cymraeg o lyfr Musters y byddai 5mnbsp;gymaint ffefryn ag y bu stori Defoe erioed.

Ar ol dyfodiad yr Hispaeniaid i Dde America (1560) y gwybu’r brodorion ddim am geffylau. Crwydro arnbsp;draed y byddent cyp. hynny, ac y mae eu hen wersylloeddnbsp;a’u celfi yn. efr^’diaeth ddyddorol i’r hynafieithydd.nbsp;debyg mai eu cyrchfannau pennaf oedd y rhanbarthaunbsp;tyfiannus gyda godrau’r Andes ; ond gan fod yr hinsawddnbsp;ÏU-A/^d- yno a’r gweryd yn Ileithach, nid hawdd yn awr taro ar eunbsp;holion. Yr Araweanod yn bennaf breswylient y rhannaunbsp;mynyddig, gan erlid yr hen Tehuelches rhwth tua’r de a’rnbsp;dwyrain, y man y mae tiriogaeth y Gamwy heddyw.

Oddiwrth y gweddillion geir yno, a’r traddodiadau yn eu mysg pan seiliwyd y Wladfa, geilid casglu mai arfaunbsp;cerryg a challestr a arferent ; mai pysg a chregyn oedd eunbsp;cynhaliaefhparTyn y cyrraedd; fod cyfnod wedibodamjmtnbsp;pan y claddent eu meirw, a chyfnod arall pan y llosg-ent hwynt, ac mewn mannau cerrygog mai dodi carneddinbsp;amynt wneid. Lie y mae hen gladdfeydd heb fod yn .nbsp;dra henafol, y mae hyd yn awr bentyrrau o sglodionnbsp;callestr, pennau saethau, pennau tryferi, a gweddillionnbsp;llestri pridd amrwd, ond addurnol; ceir hefyd fwyeillnbsp;cerryg, a morteri a phestlau.

Mae ar y ffarm yn fy hen gartref un o’r claddfeydd dyddorol hyn, a threulid oriau dedwydd gennym ni, blantnbsp;yr ardal, ar ein ffordd i’r ysgol, yn chwilota am greiriaunbsp;yn yr hen drysorfa frodorol. Blin iawn gennyf erbynnbsp;heddyw na fuaswn wedi bod yn llawer mwy dyfal gyda’r

52 DRINGO’R ANDES

gvvaith, yn lie gadael i naturiaethwyr gwledydd ereill' ysbeilio yr hyn a berthynnai yn gyfreithlon i amgueddfa ynbsp;Wladfa Gymreig. Pan ddeffroais i werth hanesyddol yrnbsp;hyn oedd megys ar drothwy ly nghartref, yr oedd ynbsp;pethau gwerthfawrocaf wedi eu cludo ymaith i arngueddfa.

Buenos Aires.

Beth oedd diben yr holl bridd-lestri tybed ? Ai llestri lludw y meirw oeddynt, ynte llestri offryrnau i’rnbsp;meirw, yn ol defodau dwy neu dair canrif yn ol ? Cladd-ent eu meirw yn eu heistedd, gan ddodi yn y bedd gydanbsp;hwy, eu celfi mwyaf prisiadwy, a pheth bwyd a diod ; ynanbsp;lladdent geflylau a chwn y marw ; gwleddent ar gig ynbsp;ceffylau a’r cesyg ; llosgent ddillad ac addurniadau ynbsp;marw ; torrai y menywod eu hwynebau nes gwaedu anbsp;baeddu, ac oernadent alar mawr.

Pam y dodir y bwyd a’r celfi yn y bedd ? nbsp;nbsp;nbsp;“ Bydd ein

brawd yn teithio’n bell, drwy wlad dywell ac unig, a bydd arno newyn a syched cyn cyrraedd glan yr afon fawr,—nbsp;ac wedi croesi, bydd angen yr holl gelfi i ail-ddechreunbsp;byw mewn gwlad o lawnder dihysbydd.” Amlwg ywnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;t

ganddynt ryw ddrychfeddv.d am arall fyd, a rhyw obaith cael ail-gwrdd maes o law. Prif syniad yr hen Indiadnbsp;am nefoedd yw, gwlad lie nad yw’r game byth yn brin.

Mae wedi crwydro’r anialdiroedd mawr ar hyd ei fywyd i chwilio am gigfwyd (ei unig ymborth), ac wedi gorfodnbsp;mynd yn newynnog ganwaith o herwydd prinder.

Cof gennyf pan yn blentyn fod yna frodor yn marw mewn pabell gerllaw fy nghartref. Yr oeddym ni wedinbsp;gwneud yr hyn a allem drosto yn ol ein gwybodaeth, anbsp;hwythau’r hen Indiaid wedi gwneud a allent i yrru’r

DRINGO R ANDES

ysbryd drvvg o hono, drwy eu gwahanol seremoniau, ond gwywo ’roedd yr hen gyfaill, a’m tad yn ceisio egluronbsp;iddo, mor dyner a syml ag y gallai, nad oedd eisieu iddonbsp;ofni marw, mai dim ond taith fêr oedd tros yr afon ; anbsp;¦dau gwestiwn olaf yr hen frodor oedd,—A fuasai ynonbsp;Gymry, ac a fuasai yno gyflawnder o game. Nefoeddnbsp;ffrwythlon, Gymreig,—dyna nefoedd Indiaid Patagonianbsp;heddyw.

Ni cheisiodd Cymry’r Gamwy broselytio na gwareiddio yr Indiaid, ond estynasant iddynt law brawdgarwch, anbsp;buont yn eiriol trostynt dro ar ol tro o flaen senedd ynbsp;brifddinas, pan oedd trais a brad Hispeinig yn eu llethu,nbsp;ac yn bygwth eu difodi’n gyfangwbl. Deallodd etifeddionnbsp;y paith nad oedd y newydd-ddyfodwyr wedi dod i’w gwladnbsp;i’w hysbeilio na’u gorthrymu, ond i gyd-fyw mewn tang-nefedd. Dysgodd yr Indiaid y Cymro i hela’n fedrus, anbsp;thrwy hynny achub y Wladfa rhag newyn lawer tro ; bu’nnbsp;¦ddyfal yn ei ddysgu i wneud pob math o gêr ceffylaunbsp;o grwyn yr anifeiliaid gwylltion, fu mor werthfawr i’rnbsp;sefydliad ieuanc ar ddechreu ei yrfa amaethyddol mewnnbsp;•estron fro, mor bell o gyrraedd pob cyfleusderau.

Bu’r ddwy genedl yn marchnata’n ddiwyd am flynydd-•oedd ; plu, crwyn, a charpedau cynnes yr Indiaid yn -gyfnewid am fara maethlon y Cymry, etc. A buan ynbsp;¦daeth yr hen frodorion i hoffi cwpaned o de a bara menynnbsp;¦Cymreig gystal a’r un Cymro yn y wlad. Ni fyddai’nnbsp;beth diethr o gwbl gweled rhes o wynebau melynddu,nbsp;astud, mewn capel ar y Sul, neu gwrdd llenyddol, neunbsp;’’steddfod ; a phan fyddai cwrdd te a chlebran, byddai yr ¦.nbsp;un croeso wrth y ford i’r hen frodorion a phawb arall.

DRINGO R ANDES

Byddai ambell bennaeth yn gadael rhai o’r plant ar ol yng ngofal teulu Cymreig er mwyn iddynt fynd i’r ysgol, anbsp;buan y deuai’r crots i siarad Cymraeg rhugl; mewn Ilaw-ysgrif nid oedd neb a’u curai : yr oedd eu dwylaw mor ^nbsp;ystwyth, a’u hamynedd fel y mór.

Bu un o honynt—y Bennaeth Kengel erbyn heddyw~a minnau yn cydefrydn wrth yr un ddesg am flwyddyn, anbsp;buom yn helpu’r naül y Hall lawer gwaith. Nid yw wedinbsp;anghofio ei Gymraeg hyd heddyw, a phan ddel ar ym-vveliad a’r Wladfa o dro i dro, o’i gartref peil, mynyddig,.nbsp;bydd croeso cynnes, siriol, iddo ymhob cartref gwladfaol.

Byddai tymhorau neilltuol gan y brodorion i ddod i lawr i’r sefydliad i farchnata ; deuent yn Hu banerog,nbsp;gant neu ddau gyda’u gilydd ; cannoedd o geffylau, can-noedd o gwn, ugeiniau o blant bach wedi eu pacio mewnnbsp;cewyll gwiail, un bob ochr i’r fam, ar y ceffylau rhadlon,nbsp;y pebyll, a’r pyst, a’r nwyddau gwerthadwy yn bynnaunbsp;nbsp;nbsp;nbsp;¦*-

mawrion ar y ceffylau gedwid yn arbennig at y gwaïtlK_ ^ hwTmw ; a’r helwyr ar eu meirch chwim, bywiog ; prifnbsp;uchelgais llanciau Indiaidd yw cael gyr da o geffylau hela,nbsp;a’r gêr wedi eu plethu’n gelfydd-gywrain, a’u haddurno anbsp;modrwyau arian.

Wedi cyrraedd, byddent yn dewis y mannau addasaf i wersyllu^ ac yna deuai negesydd oddiwrth y pennaeth at y ^ y’nbsp;ffermwr yn awgrymu y buasent yn ho£amp; cael gosod eunbsp;pebyll ar ei ffarm, ac ni fyddai byth unrhyw wrth-wynebiad.

Gwaith y chinas, neu’r merched, fyddai dadlwytho a gosod y pebyll i fyny, cynneu tan a gwneud bwyd ; a’r Hu

ém

- 1^”.

DRINGÜ R ANDES

plant bach yng ngwisg natur yn chwareu ac yn prando gan ystwytho eu cymalau wedi’r daith hirfaith, a ninnau’rnbsp;plant Cymreig yn cyd-chwareu mewn hwyl, heb freu-ddwydio am eiliad fod unrhyw wahaniaeth rh5mgom ninbsp;a’n cymdeithion bychain melynddu. Ymhen blynydd-oedd wed’yn, wedi croesi’r Werydd, a darllen syndod acnbsp;anghrediniaeth ar ambell wyneb Prydeinig wrth i minbsp;ddweyd fy stori seml, y deallais gyntaf nad yr un oeddnbsp;y du a’r gwyn ! A’r hyn a barai fwyaf o ofid i’m meddwlnbsp;ieuanc anwaraidd i oedd,—pwy oedd wedi crei^ dyn du ? A (ajugt;^

Nid oeddwn wedi clywed son ond am un Crewr ac un dyn, ac er i mi ddod i Gymru oleuedig, yn y tywyllwch yrnbsp;¦wyf o hyd. Onid yw’r bychan melynddu, dyfodd felnbsp;blodyn gwyllt yng nghoedwigoedd yr Andes, ac a gusanwydnbsp;filwaith gan belydrau llachar haul y nef, onid yw yntaunbsp;hefyd yn y byd y bu cymaint dioddef er ei fwym ? Nidnbsp;yw dyrus bynciau’r greadigaeth 3m aflonyddu rhyw lawernbsp;arnaf, ond mae fy hyder yn gryf y caf weled miloedd onbsp;hen Indiaid Patagonia wedi croesi’r afon fawr yn ddiogel,nbsp;i wlad 11e nad oes na du na gw5m, dim ond praidd y nefnbsp;ac un Bugail.

Mae personoliaeth yr Indiad yn ddyddorol iawn ; mae yna ryw dawelwch a gorffwysdra yn ei wynebpryd, a’inbsp;lygaid ddyfnddwys fel pe’n adlewyrchu’r eangderaunbsp;distaw ; mae pob qsgo o’r corff Iluniaidd mor naturiol lt;nbsp;a diymdrech a’r glaswellt dyf wrth ei draed, ac y maenbsp;nerth a mawredd y mynyddoedd yn y corff talgryf,nbsp;cydnerth, fel engraifft o ddynoliaeth iach, ddilyfethair ;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;: jI

diau nad oes ei debyg ar gael heddyw.

C-O-^. Maent yn lanwaith eu harferion mor bell ag y caniata

DRINGO R ANDES

|xi nbsp;nbsp;nbsp;eu bywyd crwydrol : ymdrochant yn ddyddiol, a chan fod

€u holl wisgoedd yn gynwysedig mewn niantell groen seml, nid oes angen golchi na thrwsio ; y fath wynfyd ronbsp;fuasai hyainy i aml deulues drafferthus yn y dyddiaunbsp;hyn.

Mae’r brodorion yn foesgar a gwylaidd ymysg estron-iaid. Mae eu tan a’u bwyd yn rhydd i bawb a ddel, cithr gwae’r teithiwr hwnnw ddigwyddo amharchu’rnbsp;croesaw.

Nid oes unrhyw awydd yn y brodorion i efelychu' « gwareiddiad ; os byddant yn synnu neu ryfeddu at unrhyw beth, nid ydynt byth yn dangos hynny ; mae wynebnbsp;Indiad yn hollol anarllenadwy.

Mae yna ryw ddieithrwch, rhyw gyfaredd, yn y wlad phobl, pan eler i ddwys fyfyrio eu hanes. Ymhob

DRINGO R ANDES

fel gwe’r copyn dros fynydd a dól,—^mor gul ac aneglur ydynt, fel na all ond brodor eu dilyn.

Synfyfyria’r teithiwr ar lan afonydd dyfroedd ac yng ngliesail y Ilynnoedd llon.ydd, gan freuddwydio am 5'nbsp;cenedlaethau fu’n gwersyllu ar eu glannau, a’r miloeddnbsp;anifeiliaid fu’n draxhtio’r dyfroedd. Or,d nid oes dim ynnbsp;aros ond y mynyddoedd yn eu glas a’u gwyn, a’r pampanbsp;diderfyn gyda’i laswellt fel tonnau’r mor, a’r gwynt Pata-gonaidd nad yw byth yn cysgu. Cymoedd ar ol cymoedd,nbsp;peithdir ar ol peithdir, y Werydd yn y Dwyrain a’r Andesnbsp;yn y Gorllewin, a rhyngddynt, drwy’r holl eangderau, nidnbsp;oes un arvvydd dynol ond y llwybrau cul sy’n prysurnbsp;ddiflannu am byth, fel y mae gvvareiddiad yn difa’r brodor.

Trist yw meddwl fod hen genhedloedd mor dawel, mor addfwyn, o gynheddfau cryfion, iach, gorff a meddwl, mornbsp;hen eu haniad, mor swynol eu hanes,—^mor anhraetholnbsp;drist yw meddwl fod y dyn gwyn gyda’i Gristionogaeth a’inbsp;ddiod ddamniol yn ysu ac yn difa fel tan pa Ie bynnag yrnbsp;elo. A raid i’r pethau hyn fod ? Dyna gwestiwn syddnbsp;wedi dwys-lithro drwy’m calon ganwaith wrth synfyfyrionbsp;ar hanes brodorion crwydrol pob gwlad ; Indiaid Cochionnbsp;Gogledd America, Maories swynhudol Awstralia, a hennbsp;gyfeillion fy mebyd innau yn Ne America. Nid yw’rnbsp;Hispaenwr un gronyn gwaeth na’r lanci a’r Sais yn hyn onbsp;beth ; difa brodorion a chenhedloedd bychain yw pechodnbsp;parod pob un o honynt, ond sut mae cysoni eu gweithred-iadau a dysgeidiaeth y Testament Newydd sy bwnc rhynbsp;ddyrus i mi ei gyffwrdd. Ond mae’r trueni a’r tristydnbsp;wedi suddo i eigion fy nghalon filwaith wrth deithio’rnbsp;peithdir glan, distaw, yn nhawelwch nos ac yng ngoleunbsp;gwyn y Hoer.

DRINGO R ANDES

Pan ddechreuodd y Ll5A,vodraeth Ariannin erlid yr hen frodorion yn 1880, bu’r Wladfa yn eiriol trostynt dro arnbsp;oltro, eithr hollol ofer fu pob ymgais i lareiddio dedfryd Ae—nbsp;haearnaidd y llywodraethwyr ; lladdwyd cannoedd yn ynbsp;rhyfel anghyfiawn, anghyfartal ; avvd a channoedd ereillnbsp;yn garcharorion i brifddinas Buenos Aires,a rhannwyd hwynbsp;rhwng mawrion y wlad fel caethion ! A phed ysgrifennidnbsp;hanes y teithio tros y mór garw mewn llongau bychainnbsp;caethiwus, a’r creulonderau gyflawnwyd, a’r golygfeyddnbsp;ar ddec y llongau ym mhorthladd y ddinas pan wahenidnbsp;y plentyn sugno oddiwrth fron ei fam, i fod yn degan mewnnbsp;rhyw balas gvvych Ile’r oedd pechod a moethau wedinbsp;lladd yr enaid, ac y cipid y bychan Ilygatddu, gydiai mor ionbsp;dyn yn Ilaw ei dad, gan ryw goegyn i’w roi ar flaen einbsp;gerbyd o fewn cyrraedd hwylus ei chwip,—gwenai’rnbsp;ddinas mewm dirmyg wrth ben y syniad fod gwr a gwraignbsp;frodorol yn caru ei gilydd, ac fód yn well ganddyntnbsp;ddyfrllyd fedd dros ganllaw’r llong na chael eu gwahanu, /d- -—ped ysgrifennid ond y ganfed ran o’r pethau hyn, byddainbsp;yna “ Gaban F’cwyrth Twm ” yn Ne America hefyd;.nbsp;eithr ysywaeth nid oes eto un i’w ysgrifennu.

Yn y cyfwng hwn yn hanes yr Indiaid, ysgrifennai anil i hen bennaeth adfydus at fy nhad, fel yr un eiriolasainbsp;trostynt fwyaf o bawb, i ddweyd ei gw3m a gofyn amnbsp;gyngor ; ac fel engraifft o’r ysbryd mawrfrydig heddych-ol feddiannai’r hen Indiaid yn wyneb helyntion mornbsp;alaethus, dodwn yma gopi o lythyr y Pennaeth Saihueque,nbsp;hen gawr tywysogaidd yr olwg arno, ac er yn agos i 70nbsp;mlwydd oed, sydd a’i wallt fel y nos, a’i ddannedd fel yrnbsp;ifori, a’i gorff fel derwen y mynydd ;—

DRINGO R ANDES

“ Daeth i’m Ilaw eich nodyn gwerthfawr. Yr wyf yii trysori gycla hyfrydwch y cynghorion a'r hanesion a roddwchnbsp;i’m llwyth i fod yn heddychol gyda’r Llywodraeth a chydanbsp;chwithau. Gyfaill, dywedaf wrthych yn onest na thorrais i yrnbsp;heddwch a’r ewyllys da sydd rhyngof a’r Llywodraeth yn awrnbsp;er’s rhagor nag ugain mlynedd, ac ddarfod i mi gytiawni fynbsp;holl ymrwymiadau wnaethwn yn Patagones yn fiyddlon.nbsp;Eithr ni allwch chwi byth, fy nghyfaill, amgyffred y dioddef-|4tlt;nbsp;aint dychrynllyd gefais i a fy mhobl oddiar law yr erlidwyr.

* Daethant yn lladradaidd ac arfog i’m pebyll trigianiiu, fel pe buaswn i elyn a Ileiddiad. Mae gennyf fi ymrwymionnbsp;difrifol gyda’r Llywodraeth er ys hir amser, ac felly ni all-aswn ymladd nac ymryson gyda’r byddinoedd, a chan hynnynbsp;ciliais o’r neilltu gyda’m llwyth a’m pebyll, gan geisio fellynbsp;jr-o C-v-o-rlc osgoi aberthau a thrueni, yn yr hyn y llwyddais am bethnbsp;amser o leiaf. Nid wyf fi anwrol, fy nghyfaill, ond yn parchunbsp;fy ymrwymiadau gyda'r Llywodraeth, ac ar yr un prydnbsp;feithrin yn ffyddlon y ddysgeidiaeth a’r gofalon roddodd fynbsp;nhad enwog—sef y prif bennaeth Chocari—i beidio byth anbsp;gwneud niweidiau nac amharu y gweiniaid, eithr eu caru a’unbsp;parchu yn ddynol. Er hyn oil, yr wyf yn fy nghael fy hun ynnbsp;awr wedi fy nifetha a fy aberthu,—fy nhiroedd, a adawsai fynbsp;nhadau a Duw i mi, wedi eu dwyn oddiarnaf, yn gystal a’mnbsp;holl anifeiliaid, hyd i hanner can’ mil o bennau. Oblegyd hyn,nbsp;gyfaill, yr wyf yn gofyn i chwi roddi gerbron y Llywodraethnbsp;fy nghwynion yn llawn, a’r trallodion wwf wedi ddioddef.

Nid wyf fi droseddwr o ddim, eithr uchelwr brodorol, ac o raid 5m berchennog y pethau hyn. Nid dieithryn o wlad arall,nbsp;ond wedi fy magu ar y tir. Oblegyd hynny ni allaf ddirnad ynbsp;trueni sydd wedi disgyn arnaf drwy ewyllys Duw, ondnbsp;gobeithiaf y gwel Efe yn dda fy neall o’i uchelderau, a fynbsp;amddiffyn, Ni wneuthum i erioed ruthr-gyrchoedd, fy nghyfaill, na lladd neb, na chymeryd carcharorion, a chan hynnynbsp;/t,arnoch gyfryngu droswyf gyda’r awdurdodau, inbsp;ddiogelu heddwch a thangnefedd ein pobl.

“ Gobeithiaf ryw ddiwrnod gael ymgom gyda chwi, a gwneud rhyw drefniad cyfeillgar rhwng eich pobl chwi a’mnbsp;pobl i. Hyn trw'y orchymyn y Llywodraeth Frodorol,

“ Valentin Saihueque.”

I

DRINGO R ANDES

Dyna i chwi bortread byw o’r hyn oedd hen frodorion-Patagonia cyn i wareiddiad eu dirywio !

’Rwy’n teimlo mai dim or.d cipolwg frysiog wyf wedi allu roi i chwi o’r hen frodorion; maent yn haeddu llyfrnbsp;iddynt eu hunain, a geilid ei wneud yn angherddol onbsp;ddyddorol ond cael hamdden a heddwch i deithio eunbsp;gwlad a chasglu eu traddodiadau. Mae hyn yn un o-freuddwydion fy mywyd.

Ymhen ugain mlynedd eto, digon prin y bydd brodor yn troedio’r peithdir, a’r llwybrau cul fu gynt yn gvni-weirfa pobloedd lawer wedi diflannu fel hwythau o dan lasnbsp;dywarchen yr hen ddaear. Fel y dyhea y meddwl dwysnbsp;am gael gwybod yr hanes fu ; ond nid ces dim ddistawednbsp;a pheithdir Patagonia, na neb mor dawedcg a’r hennbsp;frodorion.

V’.

HAGFYR i2fed.—Cyrraedd Teca, o fewn deuddydd i ben ein taith. Dyffryn culnbsp;porfaog, a’r afon Teca mewn gwely onbsp;raean man yn. prysur rhedeg tua’inbsp;harllwysiad gyda’i dwfr o risial yr ia

__^ nbsp;nbsp;nbsp;oesol. Yma y cawsom ni olwg agos

ar fawredd y mynyddoedd gyda’u llethrau coediog bytholwyrdd. Er einbsp;bod yn ganol liaf, yr oedd y mynyddoedd yn wynnbsp;a’r gvvynt yn oer gethin ; yr oeddym wedi teithio drwy’rnbsp;dydd yn ei ddannedd, ac yn cyrraedd Teca tua machludnbsp;haul yn oer a blinedig. Yr oedd yno fasnachdy bychannbsp;gan Eidalwr, a chafodd Mair a minnau addewid o lochesnbsp;dan y counter dros nos, a lloches glyd oedd hefyd : yrnbsp;oedd yno ddigonedd o grwyn pob anifail gwyllt o fewnnbsp;y myn.yddoedd, a tho diddos i gadw allan fin y gwynt.nbsp;Cawson noson ardderchog, ac O ! yr oedd haul y bore

DRIN’GO R ANDES

ar y mynyddoedd g\vyn yn gwneud y byd i gyd wyn,—teimlo’n ddedwydd, diboen, a dibryder,—a phêrnbsp;awelon y pinwydd fel bywyd o wlad well.

Bore drar.noeth yr oeddym ymwahanu ; y menni yn mynd gylch y mynyddoedd daith tridiau, a ninnau’nnbsp;mynd trostynt daith diwrnod a banner,—dringo fry, fiynbsp;oedd ein hanes am oriau meithion y dydd cyr.taf. Tuanbsp;chanol dydd daethom at lyn hyfryd, glas ei ddwfr, ynnbsp;llechu yng nghilfach y mynyddoedd, a’r filamingos gyda’unbsp;gwisg o liw’r haul yn dotio at dlysni ac urddas eunbsp;hymgyrch o amgylch-ogylch y llyn mawr Ilydan.

Gyda’r dringo parhaus yr oedd dyn ac anifail jm Iluddedig, a melus oedd disychedu ar fin y dwfr, ac i’rnbsp;ceffylau gael mwynhau’r glaswellt ir, ac i ninnau gaelnbsp;llechu yr.g nghysgod y llwyn bedw a pharatoi byrbryd.nbsp;Pan oeddym fel hyn yn ein mvvynhau ein hunain ynghanolnbsp;mawredd ac unigedd ein cylchynion, clywem swnnbsp;carlamiad march yn agoshau : a daeth atom ddau frodornbsp;a bachgen bychan, yn dod yn ol o’r helfa guanacod.nbsp;Dyma yw eu cynhaeaf hwy, yr amser y bydd y guanacod ynnbsp;barod i’w lladd, a bydd y merched yn brysur yn gwneudnbsp;jiob math o rugs o’r crwyn, ym barod i’w gwerthu.nbsp;Teimlwn fod ein byrbryd yn berffaith wedi cael yr hennbsp;Indiaid yno gylch y tan i gydfwynhau ; ’anghofiaf fi bythnbsp;fel yr oedd y crot bach yn mwynhau’r siwgr ; nid oesnbsp;gennyf ond gobeithio na fu raid iddo dalu treth drom amnbsp;ei wledd o felusfwyd.

Wedi canu ffarwel a phlant natur, bu raid cychwyn eilwaith, canys yr oedd gennym daith flin cyn cyrraeddnbsp;noddfa’r nos. Dal i ddringo yr oeddym o hyd nes oedd-

DRINGO’r ANDES

ym 5m. teimlo ein bod bron cyrraedd byd y cymylau. O’r diwedd daethom at ddibyn fel mur ty, ac islaw, ar ynbsp;dyffryn bychan gwyrdd oedd draw mewn cilfach gysgodol,nbsp;gwelem fwthyn clyd a mwg y simdde yn ymgodi tua’rnbsp;copau gwyn.

“ Dyna ben y daith heno,” meddai’r arweinydd.

“ Ond sut mae mynd yno ? ” meddem, yn syn ar fin y dibyn erchyll.

“ Yn syth i lawr ffordd hyn.”

Cefais gyn.nyg cerdded i lawr ac arwain fy ngheffyl, ond ni welwn ryw lawer o ddewis rhwng i mi fyr.d i lawrnbsp;gyda’m ceffyl nag i’r ceffyl ddod i lawr ar fy nghefn, anbsp;banrwn os oedd fy nghydwladfawr gyd-drotiasai i’r ysgolnbsp;gyda mi yn mentro ar ei ben i’r dibyn, fod cystal cyfle inbsp;minnau gyrraedd y gwaelod yr un pryd a’m hysgrublyn.. ¦quot;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;•

Beth pe caffech snap shot o honom yn gwneud y daith fythgofiadwy honno ! Wedi mynd ychydig lathenni,nbsp;byddai y cyfrwy a ninnau rhwng dwy glust y ceffyl, a phannbsp;fyddem yn m5m.d drosodd, rhoddai’r hen geffyl deallus.nbsp;hwb yn ol i ni a’i ben nes y byddem yn teimlo’n weddolnbsp;ddiogel, ac fel yna, o lathen i la then, gan droi a throellinbsp;igam-ogam nes cyrraedd y gwaelod. Ac yna, rhoednbsp;ochenaid ddofn, ddofn, o waelodion calonnau diolchgar ;nbsp;a phan aethpwyd i edrych 3m ol, bu raid peidio, yr oeddnbsp;yr hen fyd yma yn troi yn gyflymach nag arfer rywsut,—nbsp;hwyrach ei fod o’r. mynd yn gyit yn yr Andes.

Cawsom groesaw Cymreig, cynnes, gan deulu’r bwthyngt;

Yr oedd yno blant bach pert a gwrid y mynyddoedd ar eu gruddiau, a nwyf yr awel yn en camrau chwim. Rhy-fedd oedd cysgu mewn ty ; yr oeddwn yn chwilio am y

DRINGO R ANDES

ser bob tro y deffrown, ac nid oedd fy nghyfeilles a minnau yn cysgu hanner cystal, nac yn deffro 5m ynbsp;bore fel ehedydd yn barod i ganu o wir lawenydd calon.nbsp;Ond yr oeddym ar frys i gychwyn y bore arbennig hwn,nbsp;canys onid dyma ddiwmod olaf y daith ? Byddem wedinbsp;cyrraedd Bro Hydref cyn machludo o’r haul, y sefydliadnbsp;bychan Cymreig sy megys yn nythu o dan gysgod yrnbsp;|g Andes wen.

!•¦

i Ond os oedd mur i fynd i lawr ddoe, yr oedd yna fur i fynd i jyny heddyw ; dringo fel ceirw chwim yr Andes, knbsp;diau mal eu llwybrau hwy fu’n foddion i ddangos y fforddnbsp;i’r teithwyr cyntaf. Yr oedd perygl bod rhwng dwy glustnbsp;y ceffyl ddoe, ond dyna’r unig fan diogel heddyw. Ondnbsp;yr oedd pob mynydd a phant yn ein dwyn yni nes i ben ynbsp;daith, ac felly yr oedd pob blinder a pherygl yn diflannunbsp;yn y dyhead am weled wynebau hen gyfeillion mebyd, a’rnbsp;bythyirnod coed a’r to gwellt y clywsem gymaint o sonnbsp;am danynt.

Er fod y mynyddoedd yn wyn, eto, wedi cyrraedd y gwastadedd, yr oedd yr hin yn hafaidd, a ninnau yn einbsp;fwynhau yn fwy oherwydd yr adgof am wynt rhewllyd ynbsp;Teca. Eel yr ymdeithiem ymlaen yn araf deuai rhai o’rnbsp;bythynnod i’r golwg, ond ymhell oddiwrth eu gilydd,nbsp;ryw dair llech cydrhyngddynt. Dechreuai ein harwein-, ydd eu nodi allan. “ Dacw’r Garreg Lwyd a’r Mynyddnbsp;' Llwyd y naill ochr iddo, a’r coed pinwydd yn harddu ei frqn,nbsp;doldir hyfryd 0 flaen y bwthyn, gyda nant loew, loew,-|-, draw gwelwch y Parc Unig yn llechu yn ei fedwlw3m ;nbsp;mae’r pistyll sy’n disychedu trigolion y bwthyn acw yn unnbsp;o’r rhai hyfrytaf yn y fro.” Ond ymhell cyn dod i olwg

DRINGO R ANDES

•Capel y Llwyn, y Ty Coch, Afon Llwchwr, a Throed yr Orsedd, yr oeddvvn wedi mynd yn fud; nid yr olygfa ynnbsp;unig oedd yr adios o hynny—^nid mewn munud awr ynbsp;sylweddolir tlysni a mawredd yr olygfa—ond fy meddwlnbsp;¦oedd wedi glynu wrth yr enwau Cymraeg swynol anbsp;phersain. Yr oeddwn dros naw mil o filltiroedd o Wylltnbsp;Walia, ac eto, mewn cilfach o’r Andes fawr, yn eithafnbsp;Patagonia, wele’r capel Cymreig syml a’r hen enwaunbsp;¦cysegredig mewn adgof a hiraeth am Eryri wen a’rnbsp;“ bwthyn 11e cefais fy magu.”

Mae’r Wladfa fechan ar y goror rhwng Chili ac Archentina, dwy wlad fawr Babyddol, 11e mae gwareiddiadnbsp;ganrifoedd ar ol Cymru wen. Beth wna’r fagad fechannbsp;Brotestanaidd hon megys yn ffau’r llewod rheibus ? Bunbsp;Daniel fan honno hefyd, ond yr un yw Gwyliwr y llew onbsp;hyd. “ Yr Arglwydd yw fy ngoleuni a’m hiachawdwr-iaeth : rhag pwy yr ofnaf ? Yr Arglwydd yw nerth fynbsp;mywyd, rhag pwy y dychrynnaf.” Dyna’r geiriau cyntafnbsp;glywais yng nghapel bach y Llwyn fore dydd Nadolig,

1899.

Llawcr o helynt a phryder parhaus sydd parthed yW lUw^ ffin rhwng Chili ac Archentina, ond y mae yna famp;n Geit-'nbsp;aidd yn tyfu’n ddistaw-ddwys, a Brenin Tangnefedd arnbsp;orsedd y cwmwl gwyn yn teyrnisu.

Bu raid ymysgwyd o’r myfyrdodau hya, canys yr •oeddym wedi cyrraedd y Ty Coch, a hen gyfeiliion anwylnbsp;yn estyn deheulaw mewn croesaw a llawenydd, o’r henaf-gwr pedwar ugain oed hyd at y bychan peafdyn nanbsp;v'elsai’r Gamwy droellog erioed.

DRINGO R ANDES

Mefus addfed a blodau amryliw,—idyna’r pethau: cyntaf dynnodd ein sylw ar ford y Ty Coch—croesawnbsp;natur i’r teithwyr ar ddiwedd y daith. Beth melusach, anbsp;pheth mor swynol ? Blinedig iawn oeddym yn cyrraedd,nbsp;ond yr oedd y cröesaw mor gynnes, a’r gip gyntaf arnbsp;swynion yr Andes wedi gwneud i flinder ffoi.

Nid. oedd danteithion y deulues gfoesawus yn abl i’m cadw o fewn muriau’r ty. Allan y mynnwn fyned inbsp;syllu’n ddiflin ar y coed hyfryd oedd gylch y ty, a’r oil ynnbsp;plygu’n wylaidd o dan bwys eu blodau persavvrus, a’rnbsp;afon Llwchwr yn murmur ei neges wrth basio ar ei thaith.nbsp;Carped o fwswgl sydd yng nghoedwigoedd Cymru, ondnbsp;dyma wlad a’i charped o fefus ffrwythlon melus. Teith-iais ugeiniau o filltiroedd ymhob cyfeiriad tra’n aros ynnbsp;y fro, ond ni chollais fy nghyfeillion pêr yn unman ;nbsp;gw'lad yn llifeirio p laeth a mef us yng, ngwir ystyr y gair.

Yn Nhroed yr Orsedd yr oeddym wedi trefnu i wneud ein cartref tra yng ngwlad y mynyddoedd. Felly, yr oeddnbsp;gennym i groesi’r afon Llwchwr eto cyn cyrraedd pennbsp;y daith. Rhydio’r afon a wneir, ac i’r rhai cyfarwyddnbsp;mae’n waith digon hawdd. Yr oeddwn wedi arfer rhydio’rnbsp;Gamwy, ond nid yw hi yn brysio ar ei thaith fel afonyddnbsp;yr Andes.

Pan gychwynnodd ein harweinydd drwy’r Llwchwr,, yr oeddwn i yn syllu ac yn dotió at y graean man a gloew-der y dwfr, a phan godais fy ngolygon, gwelwn fy nghyfeillion ar ganol yr afon yn mynd gyda rhyw gyflymdernbsp;ofnadwy. Gwaeddais arnynt i anelu am y lan, ondnbsp;chwerthin yn iachus wnaent, gan ddweyd mai am y lannbsp;yr oeddynt yn mynd, a phan euthum innau i ganol yr

DRINGO R ANDES

afon, mynd oeddwn innau hefyd fel nad aethwn erioed o’r blaen. Ynte’r dwfr oedd yn mynd ? Bamed y dar-llenydd.

Yr oedd ein ffordd 3m mynd drwy’r coed yn awr, coed pinwydd, coed bedw, banadl, drain gwynion, a llu o rainbsp;¦dieithr nad oes ond enwau Hispeinig arnynt. Yr oeddnbsp;y cwmni yn llawen, ond gwell fuasai gennyf deithio mewnnbsp;¦distawrwydd ; yr oedd arswyd y mynyddoedd mawr arnaf,nbsp;O mor druenus fychan oeddym, a dyma natur fel y daetlinbsp;o law y Crewr cyn ei “ gwella ” gan ddynoliaeth eiddil,nbsp;afiach. Buaswn yn hofïi rhoddi pwys fy mhen ar ynbsp;¦ddaear werddlas gan sisial, “ Pechais, nid wyf fi deilwng.’’nbsp;Clywais lawer pregeth ar ost3mgeiddrwydd a gwyleidd-dra,nbsp;•ond dyma bregeth ! O na fuasai gennyf ysgrifbin o aurnbsp;wedi ei wlychu yng ngwlith y wawr i ysgrifennu cenadwrinbsp;natur at ei ptilant. Mae ei llais mor ddistaw-dyner, maenbsp;ei dagrau ar bob deden werdd, a’i miwsig lleddf, swynol,nbsp;ymhob ffrydlif risialog.

Mawr y son am emynwyr Cymru ; dowch gyda mi i’r Andes,—dyma emynwyr y nef, fyrddiynnau ar fyrddiyn-nau o honynt,—beth maent yn ddweyd ? Ah ! dyna eunbsp;cyfrinach—“ Gadewch i blant bychain ddyfod ataf fi.”

Y pur o galon a welant Dduw.” “ Yr addfwyn a eti* i feddant y ddaear.” Dyma’r gynulleidfa sy’n gwrando arnbsp;y C6r Mawr yn mynd trwy’r prif ddarn.

PENNOD IX.

TROED YR ORSEDD

ND wele Droed yr Orsedd. Un ystyr sydd gan drigolion y Fro i’r enw, ond y maenbsp;gennyf fi ddau. Gorsedd y Cwmwl—dynanbsp;enw’r mynydd sydd y tu cefn i’r bwthyn.nbsp;Fe welir wrth hyn mai purion enwnbsp;y cartref. Ond ni ddywedaf ail ystyrnbsp;cyflwyno y teulu mwyn. Dacw’r hennbsp;wedi ein gweled, ac yn prysuro i’nnbsp;croesawi. Yr oedd cymaint o araser er pan welswn ef a’inbsp;deulu man fel yr oedd yn rhaid i mi gael eu henwau oil ynnbsp;gyntaf dim, a iechyd i bob Cymro fyddai gwrando arnynt,nbsp;—Irfonwy, Brychan, Morgan, Sian, loan, Briallen, Madryn,nbsp;Eurgain,—a breintiwyd y plant nwyfus hyn a mam dyner,nbsp;ddwys, o’r enw Esther. Or.id yw pob calon Gymreig ynnbsp;dotio at dlysni y rhestr, a chyn mynd i orffwys y nosonnbsp;gyntaf yn y Fro, yr oeddwn wedi dotio mwy ar y plantnbsp;hyd yn oed na’r enwau.

DRINGO R ANDES

Tua naw o’r gloch gwelwyd yr hen Feibl mawr yn cael ei ddodi ar y ford, a’r plant bach yn cr3mhoi gylchnbsp;yr aelwyd.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;syml a dirodres y gwneid hyn fel nad ‘

oedd dön ar yr ymddiddan, ond wedi gorffen y sgwrs, dyma gór yr aelwyd yn dechreu canu. Nid o'edd ynonbsp;neb ond y‘ fechah hunai ym mynwes ei mam nad oeddnbsp;yn canu, y Ileisiau bychain pur yn codi yn un anthem onbsp;orfoledd. Byddaf yn credu bob amser fod ar Satan fwynbsp;o ofn plant bach yn canu hanes lesu na dim. Gwelaisnbsp;ymwelwyr yn gorfod mynd allan o’t bwthyn wrth droed yrnbsp;Orsedd pan fyddai ei genhadon bychain ef yn canu eunbsp;“ Nos Da.” Wedi’r canu, caem y darllen, a sylwais mornbsp;fanwl fyddai y dewisiad, rhywbeth i nerthu a chalonoginbsp;bob amser. Ac yna, caem oil gyd-addoli, cyd-ddiolchnbsp;am nodded y dydd, a chyd-erfyn am nodded y nos. Yrnbsp;oeddwn wedi clywed son am aelwydydd fel hyn yngnbsp;Nghymru lan, ond ni ddaeth i’m ffawd weled yr un, hydnbsp;nes teithio i eithafoedd y ddaear at Droed yr Orsedd, anbsp;bydd yn yr enw ystyr cysegredig i mi hyd ddiwedd oes.'

Yr oedd fy nghyfeillion yn awyddus am i mi orffwys yqhydig cyn dechreu teithio i weid y wlad oddiamgylch'.

Ónd yr oedd y cylchynion hyfryd a’r awel iachus wedi’m llanw a’r fath nwyf ac yni'fel ha allwn fod yn llonyddnbsp;'pe mynnwn. Y, peth cyntaf Welwn drwy ffenestr fynbsp;ystafell bob bore oedd y Mynydd Llwyd, a’i gopa gwynnbsp;ym myd y cymylau. Yr oedd yn demtasiwn ac yn swynnbsp;anorchfygol i mi, a rhaid oedd ffurfio cwmni i ddringo i’wnbsp;ben. Nid oedd 'ond un person wedi bod fan honndnbsp;erioed, a bygythid, pethau mawr amom am ein rhyfyg.

Cychwyn wnaethom ar ddiwmod tawel, hafaidd,, ar

DRINGO R ANDES

geffylau, fel pób Patagonwr; yr oedd gennym daith bell cyn dod at lethr y mynydd, a chodi bwganod oedd.nbsp;¦gwaith y' cwmni ar hyd y ffordd. Ond wedi dechrennbsp;•dringo, yr oedd gan bawb ddigon o w^th^e^drych ar ei ölnbsp;ei hun a’i ysgrublyji, truankt,; Bu-dadl ia^vr wrth droed ynbsp;mynydd, , iYr :oédd ar rai eisieu gadael y ceffylau fannbsp;honno, a’i throedio i fyny.

“ Wfft i shwd ddwli,” ebai bechgyn glew y paith,.

¦“ beth mae’r ceffylau dda ? ”

Ond yn wir, yn wir, rhyngoch chwi a minnau buasai’n ¦well gennyf ei throedio o lawer ; yr oedd gweled yr hennbsp;geffylau yn ymladd am eu hanadl ac yn syrthio bendra;-mwnwgl ar draws y cerryg yn boenus i’r eithaf. Ondnbsp;fry, fry, yr aem o hyd, a min yr awel i’w deimlo yn fwy onbsp;hyd. 0’r diwedd, daethom i Ie na allai yr un ceffyl einbsp;basio, ac felly cefais yr hyfrydwch o’u gweled yn gorffwys,nbsp;tra ninnau yn pelo’n mlaen yn nannedd y gwynt oedd ^nbsp;¦eisoes yn chwythu bygythion.

Wrth son am fynydd, mae dyn yn meddwl am graig gadam o dan draed o hyd, ond dyma fynydd na saif ynnbsp;llonydd yr un funud—^mynydd anferth o gerryg man, anbsp;dywed Darwin yn ei nodiadau ar Batagonia mai effaithnbsp;yr ia oesol ar y graig yw hyn, a rhyfedd meddwl fod yrnbsp;¦eira distaw 5m gallu gwneud y fath waith aruthrol.

Wrth fod y mynydd yn rhoi ffordd o dan ein traed, yr oedd teithio yn waith anawdd ac araf iawn, ac yrnbsp;¦oedd y gwynt erbyn hyn yn anterth ei gynddaredd, anbsp;'hwnnw mor rhewllyd nes yr oedd perygl i ni gael ein parlysunbsp;gan yr oerfel, a’r awyr mor fain yn yr uchder ofnadwynbsp;nes mai trwyiljoen dirfawr y geilid anadlu. Ond yr oed^

DRINGO R ANDES

copa’r mynydd yn ymyl, ac 0, yr oedd amom eisieu sefyll ar ei ben—^hwb fach ymlaen eto, ond “ i lawr anbsp;chwi,” meddai’r gwynt. Ac fel yna, o gam i gam, ynnbsp;destyn gwawd i’r gwynt, y cyraeddasom y copa gwyn, acnbsp;y sangodd ein traed ar y fath balmant o ia nes maenbsp;arswyd lond fy nghalon y funud yma wrth son am dano.

Ceisiasom sefyll ar ein traed er mwyn cael cip ar yr olygfa ogoneddus o’n hamgylch ; ond bu raid i bawbnbsp;wneud hynny yn ei dro, a’r gweddill o honom i ddal felnbsp;bachau heiym yn yr edrychydd rhag cymeryd o hononbsp;adenydd a hedeg fry, fry, uwch y cymylau, 11e y gwelemnbsp;y Condor anferth, brenin yr awyr, fel llong dan lawnnbsp;hwyliau, 5m hofran yn yr uchelderau aruthr, yn gwylio’rnbsp;dyfïryn am filltiroedd, mewn gobaith am ysglyfaeth, bywnbsp;neu farw.

Mae’r Condor yn un o ryfeddodau’r byd ymysg yr ednod ; prin y mae’n werth i mi ddweyd fod ei dryfesurnbsp;yn nn droedfedd ar bymtbeg pan ar ei aden, oblegyd ’chrednbsp;neb mo honof: mae’n swnio mor anhygoel. Ond i rywunnbsp;sydd wedi ei weled yn ei gartref mynyddig, mae’n olygfanbsp;fythgofiadwy. Mae ei blu mor ddu a chysgod y mynyddnbsp;yn y nos, a choler o fan-blu gylch ei wddf cyn wynnednbsp;ag eira’r mynydd ar lawn Hoer ; mae ei lygaid fel ser ynbsp;bore’n machlud, a gwrid y wawr o dan bob ael; ei bignbsp;yn bedair modfedd o byd, ac fel ellyn dan finiog.

Ei elyn mwyaf yw ei lythineb. Pan gaffo ysglyfaeth wrth ei fodd, fe wledda amo i’r fath raddau fel na all einbsp;ddwy aden, er cryfed ydynt, godi’r corff glwth oddiar ynbsp;ddaear, a dyna bron unig gyfle’r heliwr ; unwaith yrnbsp;esgynno’r Condor i’w gartref ar binaclau uchaf yr Andes,

DRINGO’R ANDES

i filwyr y mellt anelu eu saethau tua’r cartref creigiog. Er fod y Condor yn greadur mor ysglyfaethus, anawdd

DRINGO’R ANDES

buasai yn amhosibl i ni gyrraedd diogelwch cyn y nos, ac i ni fyned yn ol yr un ffordd ag y daethem. Ond nidnbsp;oedd neb wedi ni5med i lawr ar yr ochr ogleddol erioed inbsp;Wel, yr oedd yn rhaid i ni fyned, neu rewi ar y mynydd,.nbsp;ac yr oeddym bron yn y cyflwr hvvnnw eisoes.....

Erbyn dod i olwg y disgyniad ar yr ochr ogleddol,, safem yn fud mewn arswyd ac oln, ond yn fy myw ninbsp;allwn beidio teimlo mor fendigedig ydoedd yr olygfa.,

Edrychwch, dyma flodau ynghanol yr eira a’r oerni: maent yn edrych mor siriol a phe mewn nyth o fwswgl,nbsp;ac mor bersawrus a’r briallu yn y coetir, a rhyfedd mornbsp;debyg i’r friallen ydynt o ran eu ffurf, ond fod y lliw felnbsp;glas y nen. Yr oedd awydd arnaf dynnu tusw, ondnbsp;edrychent mor bur ac mor ddedwydd fel na allwn eunbsp;cyffw'rdd, dim ond sisial, “ Ffarwel, flodeuyn bach, eiriolnbsp;drosof fi.”

Gwelwyd nad oedd ddiben i ni ein liynidditied ein hunain ar y ceffylau mwy^ach : yr oedd y disgyniad yn rhynbsp;serth. Felly, gollyngwyd hwy i ymdaro oren gallent, gannbsp;obeithio y deuem o hyd iddynt rywle tua godre’r mynydd.nbsp;Ni allem ninnau gerdded i lawr, dim ond llithro a’n llywio’nnbsp;hunain a’n dwylaw ac a’n traed oreu gallem. Wedi i ninbsp;ddechreu cynefino a’r gwaith, cawsom hwyl yn iawn.nbsp;Llawer chwerthiniad iachus glywyd yn adsain rhwng ynbsp;preigiau cylchynnol, a phan ddeuem i ddarn go wastad,,nbsp;torrem allan i ganu ambell i hoff emyn. Cyraeddasomnbsp;y gwaelod yn ddiogel, wedi anghofio ein holl ofidiau, anbsp;chan feddwd am y gwynfyd a’r mwyniant gawsem.

Gwyddem fod ty y cyfaill Jacob Morgan heb fod nep-ell, ac y caem lety clyd a chroesaw cynnes gan y deulues

DRINGO’R ANDES

hawddgar. Beth pe dywedwn hanes y tê arbennig hwnnw wrthych ar ol bod o godiad haul hyd ei fachludiad ynnbsp;teithio yn awel y mynydd, heb dorri newyn unwaith ?nbsp;’Rwy’n sier fod gan Mrs. Morgan gof byw ain y prydnbsp;'bwyd hwnnw, ond nid wyf fi yn mynd i ddweyd yr hanesnbsp;heb ganiatad y cwmni.

Yr oedd yna ryw obaith distaw ymysg y cwmni y buasai Eluned wedi blino gormod i gychwyn taith arallnbsp;drannoeth. Ond cefais y fath noson o gysgu ardderchog,nbsp;fel yr oeddwn yn teimlo fel ewig fore trannoeth ; a phannbsp;aethpwyd i són am y Dyffryn Oer a’r llyn hyfryd oeddnbsp;yno, a thaith drwy goedwigoedd a chorsydd i fynd yno,nbsp;parod fi ar y funud. Ond aeth y cwmni ar y streic.nbsp;Mynnai pedwar fynd adref. Arhosodd un gyda mi, acnbsp;unodd Mrs. Morgan, fel yr oeddym yn dri yn cychwyn i’rnbsp;Dyffryn Oer,—trineg milltir o ffordd, a buom yn teithionbsp;o naw y bore hyd naw y nos drwy erddi o fefus addfednbsp;hyfryd, drwy goedwigoedd tewfrig, drwy gorsydd Ileidiog,nbsp;i fyny ac i lawr y cymoedd.

Nid oedd ond un bwthyn bugail unig yn yr holl ddyffryn, ond pe buasai yn balas y Tylwyth Teg, ni fuasemnbsp;falchach o’i weled. Byddaf yn credu’n ddistaw fod ynbsp;bugail wedi ein cymeryd ni fel rhai o drigolion Gwladnbsp;Hud y noson honno, gan mor 'anisgwyliadwy ein hym-weliad ar awr mor hwyr o’r nos. Ond bydd gennyf gofnbsp;melus am groesaw’r bugail a lloches ei fwth3m unig, anbsp;murmur y nant a’m suodd i gysgu, a swn tonnau try-loewon y llyn a’m deffrodd yn y bore, a’r bugail caredignbsp;ei galon farchogodd dair milltir yn oriau man y bore ernbsp;mwyn i’r teithwyr gael llaeth iachus i’w boreufwyd.

PENNOD X.

DILYN YR AFON.

'^'REDAF fod trigolion Troed yr Orsedd braidd yn syn.nu fy ngweled yn cyrraeddnbsp;adref a’m hesgym yn gyfain, a bu ynbsp;ffaith i mi gyrraedd yn fyw yn help inbsp;mi ffurfio cwmni arall i wneud taith inbsp;lawr yr afon Caranlewfw (afonlas). Honnbsp;yw’r afon fwyaf yn y cylchynion, ac yr oeddwn wedinbsp;clywed llawer am ramantedd a mawredd ei golygfeyddnbsp;gan yr unig un fuasai yn troedio ei llwybrau dyrus—Percynbsp;Wharton, un o sefydlwyr cyntaf y Fro, a’r mwyaf egniolnbsp;a gweithgar, yn Gymro pur er gwaethaf ei enw, ac ynnbsp;delynor gwych,—rhyfedd oedd gweled yr hen delynnbsp;swynol yn y caban coed wrth odreu’r Andes.

Ar y daith hon yr oeddym yn chwech mewn nifer, pedair o wyryfon, yr arweinydd Percy, a Brychan.nbsp;Cychwynnem gyda thoriad gwawr, gan gymeryd gyda ninbsp;¦ddigon o luniaeth am un byrbryd. Ni allasom fyned

DRINGO R ANDES

ymhell ar ein ceffylau o herwydd y coedwigoedd anferth a’n cylchynnai ymhob cyfeiriad, ac yr oedd arnorti ninnaunbsp;eisieu dilyn yr af on er mwyn gweled y rapids. Mewnnbsp;rhyw gwmwd bychan porfaog gvvnaethom ein ceffylau ynnbsp;ddiogel7a chychwynasom ar y daith oedd i fod yn fyth-gofiadwy inni mwy. Gwaith anawdd ac araf iawn oeddnbsp;teithio o herwydd y drysni ; gallesid meddwl yn aml mainbsp;rhai o bedwar carnolion y ddaear oeddym, gan fel ynbsp;teithiem ar draed a dwylaw dros lawer llecyn dyrus. Inbsp;chwanegu at ein llafur, yr oedd yn ddiwmod hafaidd iawn :nbsp;yr oedd y coed yn cysgodi’r haul mae’n wir, ond yr oedd-ynt yn cysgodi’r gwynt hefyd, fel na chaem yr un awel i’nnbsp;hadfywio.

Wedi teithio am rai oriau fel hyn, clywem lais Percy ymlaen yn traethu newyddion da,—“ Mae’r rapidsnbsp;gerllaw.” Ust, gadewch i ni wrando ; rhyw swn rhyfeddnbsp;y'w hwn, fel storm o wynt cryf yn dyfod drwy’r goedwig, anbsp;tharanau’r nef yn chwyddo’r twrf ; ond dyma’r afon, anbsp;fry gwelwch,—ie, beth welwn, wir ? Mae arnaf eisieu

taflu’m harfau i lawr fan hjm a-ffoi ? Nage, byddwn

foddlon cerdded mil o filltiroedd i gwrdd y fath allu a hwn. Ond pa fodd y mae dweyd yr hanes, ddarllenyddnbsp;mwyn ? Pe buasai gennyf ysgrifbin a chyfoeth geiriau ynbsp;naturiaethwr hyglod o Lanarmon yn lal, buasai gobaithnbsp;i chwi gael desgrifiad cywir o’r olygfa ogoneddus y safemnbsp;yn fud o’i blaen. Pe buasai gennym eiriau i’w dweyd,nbsp;amhoisbl fuasai clywed dim. Yr oedd natur ym mawreddnbsp;ei brenhiniaeth yn teymasu, ac nid oedd i ni, bethaunbsp;bychain, eiddil, ond plygu pen yn wylaidd mewn arsw'ydnbsp;ac edmygedd mud.

DRINGO’r ANDES

Yr oedd yno balmant o graig anferth bron wrth ben y rapids, a phenderfynwyd dringo i’r fan honno i orffwysnbsp;a mwynhau. Disgynnai’r dwfr o uchder aruthrol. Yrnbsp;oedd yr haul yn tywynnu arno hefyd, a pha arlunydd ynnbsp;y byd allasai ddweyd beth oedd lliw'r dwfr hwnnw ? Yrnbsp;oeddwn i yn meddwl am enfys wedi troi’n ddwfr, ac ynnbsp;disgyn ar ein daear yn ei liwiau o wawl y nef. Ond nidnbsp;oedd natur yn foddlon ar y dwr yn unig 5m ei darlun,nbsp;plannodd ddwy goeden fuschia un bob ochr i’r rapids.nbsp;Gwnaeth iddynt dyfu fel coed derw Gwyllt Walia. Yrnbsp;oedd greddf y pren yn ei dynnu tua’r dyfroedd, yn plygu,nbsp;plygu, nes cusanu’r ewyn gW3m llachar. Daeth y blodaunbsp;ar lun clychau’r nef, neu ynte a fu yma In o seraffiaid ynnbsp;hofran uwch ben, a’u calon mor Hawn wrth weled tlysninbsp;ei greadigaeth Ef nes disgyn o’u dagrau fel perlau rhwngnbsp;gwyrdd-ddail y pren. Ond rhaid tewi. ’Rwy’n gwelednbsp;natur yn gwgu mewn dirmyg wrth ben fy ngeiriau gwael.nbsp;Maddeu, frenhines dirion, a thywys fi yn ol dy droed.

Er mor anawdd oedd ymysgwyd o’r pêrlewyg yma, rhaid oedd cychwyn eto os am weled ychwaneg o ryfedd-odau’r afon fawr hon. Yr oedd y golygfeydd o’n cwmpasnbsp;yn cynyddu yn eu rhamantedd, mynyddoedd gwynion ynnbsp;ymgodi ris ar ol gris nes ymgolli o honynt yn y cymylau. ^

Wrth deithio drwy’r dyrus Iwybr, daethom at enau ogof helaeth. Gan fod y gwres mor arteithiol, meddyl-iem mai melus fyddai lloches yr ogof am ennyd. Erbynnbsp;cyrraedd i’r gwaelod, yr oeddym yn dechreu crynnu gannbsp;yr oerfel. Yr oedd llawr yr ogof yn orchuddiedig anbsp;rhed57n hyfryd, man, man ei ddail; muriau’r ogof fel penbsp;wedi eu gorchuddio a gemau gan fel y disgleiriai clychau’r

G

DRINGO’R ANDES

ia {icicles) ymhob cyfeiriad ; ond bu raid ffoi am einioes : banner awr mewn awyrgylch mor eitbafol oer fuasai’nnbsp;ddigon i dawelu calonnau ieuainc, nwyfus, fel yrnbsp;eiddom ni.

Ymlaen eto^ Yr oedd rhai o’r cwmni yn dechreu teimlo yn Iluddedig iawn, ac jm barod i droi’n ol, ond yrnbsp;oedd addewid y caem olwg ar ddau lyn. yn ymagor o’rnbsp;afon, a bod ardderchowgrwydd yr olygfa yn werthnbsp;•aberthu llawer er ei fwyn. Yn araf iawn y teithiem ynnbsp;awr o herwydd y gwres a’r blinder. Ymrannodd y cwmninbsp;yn ddau unwaitb, y naill ran am fynd at Ian y llyn, a’r Hallnbsp;am aros i ddisgwyl ei dyfodiad yn ol. Ond pan gyrhaedd-odd y cwmni cyntaf at y llyn, gwelem y Hall ynnbsp;dyfod yn araf, araf. Nid oeddynt am eu trechu ychwaith,-/tnbsp;a chwareu teg iddynt hefyd ; bu gennyf fwy o feddwlnbsp;o honynt byth wed’yn.

Yr oedd y gwres yn llethol, ond yr cedd bywyd a nerth yn nwfr y llyn gcdidog. Yr oeddym yn methunbsp;peidio yfed. Ymolchem a chwareuem yn y llyn hyfryd,nbsp;fel pe’n benderfynol o dderbyn iachusrwydd a phurdebnbsp;ei ddyfroedd. Nid oedd enw amo ar fap y byd, canysnbsp;ni wyddai neb am ei fodolaeth, oddieithr y rhai eistedd-ent ar ei Ian, a’r mynyddoedd mawr fel pe’n edrychnbsp;yn syn ar y weledigaeth ryfedd. Deuai’r adar o’nnbsp;cwmpas mewn cywreinrwydd, g.an ddweyd cyfrinachaunbsp;lawer wrthym. Y fath resyn na fuasem ddigon pur ein.nbsp;calon i’w deall, onide ? “ Llyn y Gwyryfon ”—dyna oeddnbsp;ei enw bedydd. Ni wn a gedwir yr enw pan ddelnbsp;mawredd yr Andes yn enwog ymysg gwledydd y ddaear.nbsp;Ond ni fydd yn ddienw byth mwy.

84 DRINGO R ANDES

Troi’n ol i wynebu y drysni a’r rhwystrau i gyd eto,— dyna oedd yn t3mnu’r melusder a’r swyn o’r daith. Ondnbsp;yr oedd yn rhaid mynd drwyddynt, ac yr oedd ein har-weinydd yn dechreu pryderu pa un a allem gyrraedd einnbsp;ceffylau cyn y nos. A chywir oedd ei ofn. Mor flinedignbsp;oeddym fel y penderfynwyd lawer gwaith orwedd i lawrnbsp;man yr oeddym hyd y bore. Ond yr oeddym yn rhynbsp;newynnog i gysgu, gan ein bod wedi gwneud cam-gymeriad difrifol yn hyd y daith wrth ddarpar y Iluniaeth..nbsp;Yr oeddym wedi cychwyn er toriad dydd, yr oedd ynnbsp;awr yn hwyr o’r nos, a ninnau yn dal i deithio yngnbsp;ngoleu’r ser drwy anawsderau hl. A theithio y buom hydnbsp;doriad gwawr drannoeth. Yr oedd fy nghyfeillesau ieu-ainc yn anghynefin a cherdded,—^plant y Wladfa oeddynt,.nbsp;heb arfer dringo a theithio hen gymoedd a mynyddoeddnbsp;Gwyllt Walia. 0’m rhan fy hunan, buaswn yn hoffi rhoinbsp;pwys fy mhen ar ryw hen foncyff orffwysai yn ei welynbsp;mwswgl, a disgwyl am heulwen y bore. Cefais dreulio'nbsp;noson felly wedi hyn pan gollasom y ffordd ar y mynydd,nbsp;ac y bu raid i mi, ar ol crwydro oriau, wneud tanllwythnbsp;o dan, a gorffwys 3TO mreichiau natur. Ni fu mam mornbsp;dyner erioed i suo ei phlant i gysgu—^mae y ddaear mornbsp;werdd ac mor esmwyth, mae perarogl y cwrlid y fath nadnbsp;oes apothecari yn y byd all ei efelychu, na thywysogionnbsp;ei bwrcasu er maint en cyfoeth.

Tra’m henaid yn gwibio fel hyn, yr oedd y babell fran 3'n poeniTs deithio tua Throed yr Orsedd. Weithiau’nnbsp;cerdded, weithiau’n cropian, weithiau’n dringo fel geifrnbsp;' gwylltion, ondT cyn prin ddadebru o’r wawr, drannoeth/inbsp;y cychwyniad, wele ben y daith—^gorffwys a Iluniaeth.

DRINGO R ANDES

Yr oedd y caban coed yn dawel a thywyll, ond buan y -caed goleuni, ac yna, torrodd allan y fath fonllef onbsp;chwerthiniad iachus nes deffro pawb drwy’r ty. Y tywyll-wch a guddiasai lu o arwyddion y daith, ond dyma ni ynnbsp;¦cael cip ar ein gilydd yn awr,—cwmni o Christy Minstrelsnbsp;wedi bod ar y spri wyllt, wynebau a dwylaw yn rhychau —nbsp;duon addurniadol, a dillad yn gyrbibion man, pob un ynnbsp;ddrych byw o fwgan brain,—anghofiaf fi byth mo’rnbsp;olygfa na’r hwyl. Diflannodd pob blinder yn y fonllefnbsp;^yntaf, ac erbyn i ni ddechreu sobri a doft, yr oeddnbsp;Morgan yn canu grwndi’n siriol, a thine y liestri yn —nbsp;Jlawenhau’r galon.

PENNOD XL

DYDD NADOLIG

MHEN deuddydd wedi hyn yr oedd yr, ddydd Nadolig, a mawr y paratoi erbynnbsp;y tê a’r cwrdd adloniadol oedd i fodnbsp;yn ddathliad yr-g nghapel y Llwyn : cornbsp;Dalar yn cwrdd yn ami, cor yr aelwydnbsp;yn prysur baratoi, minnau’n helpu gwneudnbsp;danteithion, ac yn mynd am ambell wib i’r coed i roi tronbsp;ar ambell unawd, a chor y wig yn cyfeilio, er fod Dalar ynnbsp;bygwth gwartheg gwylltion am,af, ac y ceid hyd i mi rywnbsp;fore fel epa ym mrig y coed. Cafwyd diwrnod hyfryd anbsp;hafaidd, er fod y mynyddoedd 5m dal yn wyn ; cyrchoddnbsp;pawb i dy’r wledd yn eu gwisgoedd glan a destlus, a golwgnbsp;ddedwydd, iachus ar bawb. Yma y cefais weled fy hollnbsp;hen gyfeillion am y tro cyntaf. Yr oeddwn wedi bod yn

DRINGO R ANDES

rhy brysur yn ceisio torri’m gwddf, ys dywedai Dalar, i fynd fawr o gwmpas tai.

Wedi cael eu gwala o’r danteithion, cyrchai pawb tua chysgod y bedwlwyn i eistedd a mwynhau ymgom. Ymanbsp;hefyd yr oedd y ceffylau ffyddlon sydd yn rhan mor,nbsp;bwysig o’n bywyd Patagonaidd.

Dechreuid y cwrdd yn gynnar er mwyn i bawb gael! cyrraedd adref cyn y nos oherwydd pellter y cartrefi.

Cwrdd chwaethus, nwyfus, yn llawn o’r hen dan Cymreig, ¦^5' fel pe buasid mewn cwrdd llenyddol yn rhannau gwledignbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'

Sir Gaerfyrddin neu Sir Feirionnydd ; ac eto, nid öes yn' ein cylchynion na’n dyledswyddau beunyddiol ddim cyf-atebol i’r byWyd Cymreig yng Ngwalia Wen. Rhyfeddnbsp;fel y glyn cariad y Celt yn ei lên a'i gan ymhob rhan o’rnbsp;ddaear,—^pethau anwyl, pethau cysegredig y Cymro :nbsp;maent yr un mor anwyl iddo wrth odreu’r Andes a phenbsp;wrth odreu’r Wyddfa. Bu Lloegr a phob gallu a dyfaisnbsp;yn ceisio newid sereh a thueddion y Cymro, ond yn ofernbsp;ac am ddim y llafuriodd. Mae Archentina, hithau, ynnbsp;ceisio mynd drwy’r un oruchwyliaeth a’r fagad fechannbsp;Gymreig a sefydlodd o fewn ei thiriogaeth ; ond maenbsp;traddodiadau’r tadau yn fur rhy drwchus i unrhyw allunbsp;Lladinaidd dreiddio drwyddo.

Yr oedd y cwrdd Nadolig wrth droed yr Andes wedi fy nghodi i’r fath hwyliau fel na allwn. fod yn llonydd arnbsp;ol cyrraedd adref wedi’r cwrdd. Yr oedd yno liaws onbsp;gyfeillion wedi d’od yn ol gydr, ni ; yr oedd yn noson lawnnbsp;lloer. Ar lethr Gorsedd y Cumwl, ynghanol y goedwig, ,nbsp;yr oedd un o’r rhaeadrau hyfrytc.f yn y Fro. Yr oeddwn

DRINGO R ANDES

wedi bod yn ei weled a’i fwynhau yng ngoleu llachar yr haul, a meddyliwn mor swynol fuasai cael un gip arallnbsp;amo ar nos Nadolig yng ngoleu gwyl y Hoer.

Yr oedd Dalar bron credu, os byddwn yn y Fro yn hir, yr awn yn wyllt, ac mai yn y coed y byddwn byw ; ondnbsp;yn rhadlonrwydd ei galon daeth gyda ni, y cwmni llawennbsp;d^thlu gwyl Nadolig. Teithiem yn heir^f dan ganunbsp;carolau a’n haddumo ein hunain a blodau banadl anbsp;rnelus-y^pia-; yr oedd y Hoer yn gwenu’n siriol amom felnbsp;pe’n cydfwynhau. Wedi rhyw banner awr o gerdded,nbsp;daethom at y llwybr cul oedd yn arwain i lawr y ceunantnbsp;at fin y dwfr. Gyferbyn a’r rhaeadr ymgodai hen graignbsp;anferth fel llu arfog i warchae’r darlun tlws. Wedi crynnbsp;lafur, dringwyd i ben y graig, a safem ar y palmantnbsp;cadam yn wynebu’r dyfroedd gwyn, llachar. Cwympentnbsp;ar ddwywaith, gan wasgar Iluwchion eu hewyn ar y coednbsp;a’r blodau a ymhyfrydent yn y gwlith perliog hwn. Nid ^nbsp;oedd y Hoer eto yn taflu ei goleuni yn llawn ar y rhaeadr.

Er disgwyl am yr olygfa honno, gwnaethom goelcerth ar ben y graig, a thra yr oeddym ni yn prysur fwydo’r tan, daethnbsp;y Hoer yn ddistaw, ddistaw, gan belydru megys drwy’rnbsp;dyfroedd. Erbyn hyn yr oedd y goelcerth yn, ei gogon-iant, fel pe mewn ysbryd cystadlu a’r Hoer a belydrai yn ynbsp;modd mwyaf effeithiol ar yr ewyn gwyn. Ond cynorthwyo’unbsp;gilydd yr oeddent i wneud un darlun gogoneddus, a’rnbsp;amrywiaeth lliwiau yn dallu’r Ilygaid wrth edrych amynt.

Yr oedd yr olygfa o ben y rhaeadr yn sier o fod 5m daraw-iadol hefyd : yr oedd canghennau’r coed }m taflu cysgodion cywrain yng ngoleu’r fïlamau, a ninnau 3m ein coronau onbsp;flodau yn gwibio o gwmpas y fflamau. Hawdd iawn fu-

DRINGO’R ANDES

asai ein camgymeryd am y Tylwyth Teg wedi d’od allan i ddawnsio ar noson lawn Hoer. Nid oedd neb wedi,nbsp;«difarhau dyfod erbyn hyn ; yr oedd rhyw swyngyfareddnbsp;Avedi ein meddiannu. Ni ddywedai neb fawr o ddim, dimnbsp;¦ond yied yn helaeth o ardderchowgrwydd gwaith einbsp;•ddwylaw Ef. Ond methodd y calonnau Cymreig a dal ynbsp;-distawrwydd yn hir—torrodd yr edmygedd a’r mwyniantnbsp;allan yn un anthem o fawl—

“ Dduw Mawr y rhyfeddodau maith,

Rhyfeddol yw pob rhan o’th waith.”

Yr oedd y cwmni oil 5m hoff o ganu, a chredaf na fu y iath ganu ar yr hen emyn erioed ; bron nad oeddym ynnbsp;,gweled drws y nef, ac na chlywem yr anthem fel corws yrnbsp;engyl gwyn—dyblem a threblem y llinellau nes yr oedd ynbsp;.^oedwig gylchynnol fel pe wedi uno a’r mawl. Un o oriaunbsp;euraidd bywyd oedd honno ; dringem y llwybr bychannbsp;.mewn distawrwydd perffaith ; yr oedd yna gysegredig-Twydd yn y fangre i bob o honom byth mwy.

Yr oeddwn i yn olaf yn cyrraedd o’r ceunant, ac yr oedd y cwmni wedi mynd ychydig ymlaen. Cofiwn ynbsp;byddai raid i mi ymhen ychydig ddyddiau deithio’n olnbsp;¦dros y diffeithdir sych i wlad ddi-goed, ddi-flodau. O yrnbsp;¦oedd fy hiraeth yn fawr iawn. Yr oedd fy mywyd ynnbsp;ystod y mis diweddaf wedi bod mor Hawn o ddedwyddwchnbsp;pur, fel yr oedd rhyw ofn 37n llanw fy nghalon wrthnbsp;feddwl am y dyfodol. Fel yr hiraethwn am gael bywnbsp;bywyd pur, dilychwin ! Mor hawdd fuasai gwneud hynnynbsp;ynghanol cylchynion fel h3m. Rhedais i lawr y ceunantnbsp;yn fy ol. Sefais yn ymyl y cwymp, nes derbyn yn helaethnbsp;-o fedydd y gwynias ddwfr. Yr oeddwn yn gwneud

DRINGO R ANDES

^cyfamod yn fy medydd ; llithraf a chwympaf ami waith ar ddyrus Iwybrau bywyd, ond ni fyddaf byth yn unig mwy.

Cwmni dedwydd lawn oedd yn cyrraedd Troed yr Orsedd nos Nadolig, aminnau y dedwyddaf o bawb, acnbsp;un o freuddwydion fy mebyd wedi ei sylweddoli yn einbsp;boll felusder. A chwithau, ddarllenwyr mwyn, gobeithiafnbsp;fod i bob un o honoch ryw freuddwyd melus, ac y daw inbsp;chwithau sylweddoliad a mwyniant anhraethol.

PENNOD XII.

NOSON YN Y GOEDWIG

oeddwn i gael un daith lythgofiadwy arall cyn canu’n iach a Bro Hydref, ond ’rwy’nnbsp;digalonni wrth. feddwl am geisio dweyd yrnbsp;hanes. Mynd i weled cewri’r goedwig oeddnbsp;yn tyfu ar lethrau Gorsedd y Cwmwl; coed pin, coednbsp;bedw, etc., anferthol o faint, fel pe’n ceisio efelychu’r cawrnbsp;gwyn oedd fry yn y cymylau uwch en pennau. Dywedainbsp;Dalar bethau anhygoel am danyut, a minnau yn orlawnnbsp;o gywreinrwydd, ac er ei bod yn amser prysur yn y Fro,nbsp;a ninnau, y cwmni gwladfaol yn prysur bacio, bu raid gadaelnbsp;pob peth a chychwyn.

Nid oedd y ffordd ymhell, meddai’r arweinydd ; dim ond i ni gychwyn ganol dydd, a mynd a byrbryd gydanbsp;ni i’w fwynhau yng nghysgod y cewri, a dod yn ol fin yrnbsp;hwyr wrth ein hamdden. Onid yw’r rhaglen yn darllennbsp;yn rhwydd a syml ? Eithr na thwyller chwi, ddarllenwyr

DRINGO R ANDES

tirion ; trwy orthrymderau fil y cawsom ni ail olwg ar fythynnod coed y Fro.

Cychwynnem yn gwmni llawen, a’n hwynebau tua’r .goedwig a’r m5mydd ; yn fuan daeth yn gryn gamp inninbsp;weithio ein ffordd ytnlaen rhwng aml ganghennau’r coed,nbsp;a’r creepers afrifed fel gwê’r copyn yn taenu eu rhwy^aunbsp;blodeuog rhwng pob cangen werdd.

Fel llwybrau’r Indiaid ar y peithdir, felly mae llwybrau yr anifeiliaid yng r.ghoedwigoedd yr Andes ; dyna eunbsp;llochesau pan fo’r eira yn gordoi’r dolydd. Deuthum inbsp;¦deimlo yn fuan niai fy nghynllun goreu oedd gadael yrnbsp;arweinyddiaeth yng ngofal yr hen geffyl ffyddlon, deallus,nbsp;a threio gwylio’r canghennau rhag fy nghrogi. Gwaeddemnbsp;ar ein gilydd er cael rhyw amcan i ba gyfeiriad yr oeddymnbsp;3U1 mynd, canys gwlad y gwyll a’r cysgodion yw coedwig-oedd yr Andes, gydag ambeli i fflach o belydrau’r haulnbsp;drwy y ffurfafen ddeiliog.

Yr oedd yno ffrydiau man, grisialog, yn dyfal gario bywyd a nerth i ddirif lu’r Orsedd, ac yn murmur anbsp;dawnsio ar eu gwelyau mwswgl. Er nad oeddym ynnbsp;gweled dim ond y coed., etc, teimlem mai graddol godinbsp;yr oeddym, a Dalar yn dal i arwain a ninnau yn dal inbsp;ddilyn mewn llawn hyder ffydd. Sylwem fod y coed ynnbsp;¦dechreu praffu, a’r man goed yn Ileihau, fel pe byddai’rnbsp;cewri am eu mygu o fodolaeth. Yr oedd amaf eisieunbsp;sefyll i ddechreu mesur y coed, ond “Mae gwell ymlaen’’nbsp;oedd y gri o hyd : a minnau yn synnu ac yn rhyfeddu, anbsp;neb yn dweyd dim, pawb yn m3md yn ei ddau ddwbl, acnbsp;yn gwylio pob cangen fel barcud, ac yn troi ac yn trosi fel ^nbsp;seirff. Yn fy myw ni allwn beidio meddwl am fintai

DRINGO R ANDES

O yspiwyr yn in3md drwy wlad y gelyn—ofn clywed yr un brigyn yn torri dan gaman’r meirch ; ceisio treiddio-i’rgwyllam lygad estron,—os torrai cangen yn sydyn,nbsp;knbsp;nbsp;nbsp;nbsp;g^gem fel pe rhag saeth elynol.

Yr oedd y coed mor enfawr erbyn hyn nes y collem ein gilydd yn eu cysgod ; ac fel y distaw nesai’r nos,nbsp;ymddyrchafent fel hen filwyr dan lawn arfau. Dal inbsp;ddringo yr oeddym, a gallasem ddringo am oriau meith-ion heb fod fawr nes i Orsedd y Cwmwl. Ond wedi dodnbsp;at hen frenhines dalgref a estyn.nai ei breichiau cawraiddnbsp;fel pe am lapio’r brenin gwyn acw yn ei ^ól, cawsomnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;lt;

ganiatad i ddisgyn a gorffwys, a syllu ac edmj'gu wrth fodd ein calon.

Gresyn na ellid crynhoi holl eiddilod hunanol y byd,. a’u halltudio i un o goedwigoedd yr Andes am fiwyddyn :nbsp;fe syrthiai eu hunanoldeb fel mantell oddi am danyp.t, anbsp;deuent eilwaith yn blant bychain gyda chalonnau gwylaiddinbsp;llawn o barchedig ofn. Nid oes modd dweyd mewnnbsp;geiriau am fawredd aruthrol y coed yma ; ac o’r 11e ynbsp;safem caem gip ar y pigynnau gwynion draw yn yrnbsp;uchelderau ; ac O ! gwelwch, mae’r haul yn machlud !

Ni allem ni weid yr haul wrth reswm, ond dacw’r bysedd dwyfol yn tynnu Hun yr haul ar yr ia oesol, anbsp;ninnau yn cael edrych amo ! Gwyn fyd na chaffai pawbnbsp;syllu ar olygfa debyg unw'aith mewn oes : byddai felnbsp;ffrwd fywiol yn y galon, ac yn ystorfa ddihysbydd onbsp;felusder a nerth yn oriau tywyll, chwerw bywyd. I minbsp;y mae’r darlun yn felusach heddyw nag y bu erioed, pannbsp;ymhell o dir fy ngwlad, a haul a hindda wedi ffoi; oirdnbsp;mae’r haul ar yr Orsedd o hyd.

DRINGO R ANDES

Buoffl yn hir iawn cyn gallu sylweddoli dim ar ein -cylchynion : methid tynnu’r llygaid oddiar yr Orsedd, er einbsp;bod hi erbyn hyn wedi mynd yn Orsedd y Cwmwl ynnbsp;llythrennol, ond yr oedd y darlun mewn du a gwyn lawnnbsp;mor swynhudol, er nad mor ogoneddus. Ond bu raid i’rnbsp;arweinydd ein deffro ; gwyddai efe yn well .na ni. anaws-•derau’r dychwelyd drwy nos gaddug y goedwig. Cawsom '% inbsp;fwynhau ein byrbryd ar fin nant, un o genhadon yrnbsp;Orsedd, a sisialai gyfrinion y llys gwyn fry ; ond ysywaethnbsp;nid oeddym ni yn ddigon pur ein calon i’w deall, er fodnbsp;yr ymdeimlad o anheilyngdod yn wers fawr i’wnbsp;chofio. Tipyn o beth oedd cael torri newyn, mewn cwmninbsp;mor urddasol, a moesymgrymai breninesau’r dalaethnbsp;fawr hon mewn croesaw pêr i’r teithwyr pell.

Erbyn hyn yr oedd y nos yn gordoi’r wlad, ac nid oes gwyllnosyn Neheudir America, a bu raid ininnau feddwlnbsp;am droi pennau’r meirch tuag adref, neu anelu oren gall-em tua’r cyfeiriad hwn.nw. Ond buan y daethom i’rnbsp;penderfyniad fod gennym orchwyl difrifol o’n blaenau ; yrnbsp;¦oedd dilyn y llwybrau cul liw dydd 5m gryn gamp, ondnbsp;yr oedd yn wrhydri liw nos, Ymlaen yr aem yn ddistaw-Zt-bryderus, mewn perygl bywyd bob munud. Wedinbsp;teithio am oriau fel hyn, cau yn dynnach am danom yinbsp;oedd y goedwig, a phob llwybr wedi ei hen golli. Meddwinbsp;am ben draw y drysni yr oeddym, ond a’n helpo !nbsp;gallasem deithio cannoedd o filltiroedd heb wel’d ynbsp;ffurfafen. Yr oeddwn wedi bod ar fin cael codwm amrywnbsp;weithiau, drwy fod fy ngheffyl yn. gallu mynd o dan ynbsp;canghennau a minnau yn, methu eu gweled i ostwmgnbsp;danynt; ond o’r diwedd, yr hyn a ofnais a ddaeth i’m rhan.

96 DRINGO’R ANDES

ac i lawr a mi ar wastad fy nghefn, a'm pen rhwng dau droed ol y ceffyl. Buasai ambell geffyl wedi rhoi terfyn arnbsp;fy einioes mewn ychydig eiliadau, ond yr oeddym ni einnbsp;dau yn gyfeillion mawr, ac adwaenai fy llais o bell. Yrnbsp;oeddym wedi cael aml scwrs yn ystod ein teithiau, ac ninbsp;fyddwn byth yn disgyn oddiar ei gefn heb ddiolch iddonbsp;yn dyner mewn iaith ag y mae pob anifail mud yn einbsp;deall yn drwyadl. Gwyddai efe wrth fy ngwaedd ddy- quot; 'nbsp;chrynedig fod rhywbeth allan o Ie, a safodd mewnnbsp;amrantiad, gan edrych drach ei gefn mewn cydymdeimladnbsp;a chywreinrwydd : a phan godais o’m gwely mwswgl yrnbsp;oedd ei lawenydd yn fawr, a rhwbiai ei ben yn fy ngwisgnbsp;fel pe i wneud yn sier fod fy esgyrn oil yn gyfain ; bu’rnbsp;un anifail dewr yn gyfaill imi drwy’r diluw wedi hyn, acnbsp;achubodd fy mywyd amryw droion.

Gwelodd pawb erbyn hyn fod yn rhaid disgyn, nad 4nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gwiw rhyfygu ychwaneg, ac arwain ein hanifeiliaid yn

ofalus rhwng y coed. Addefai ein harweinydd na wyddai efe ar glawr daear pa Ie yr oeddym, ond y byddemnbsp;yn sier o ddod allan i’r gwastadedd ond i ni ddal i deithionbsp;i’r un cyfeiriad. Yr oeddym yn flinedig a newyhnog erbynnbsp;hyn, canys yr oedd ymhell ar y nos, a ninnau wedi bodnbsp;yn teithio }m. ddiorffwys er canol dydd. Dringem ambellnbsp;i lechwedd dyrus, mwsoglyd, gan arwain yr anifeiliaidnbsp;blinedig, yna aem bendramwr.wgl i lawr ceunant serth,nbsp;a chyn y gallem sefyll yr oeddym ynghanol ffrwd,nbsp;yn canu’n iach yn, ei gwely graean, ac yn synnu atnbsp;ymwelwyr mor ddi-barch o lendid ei dyfroedd. Mwynhainbsp;yr hen geffylau y ddiod iachus, a buasem ninnau’n. mwyn-hau’r ddiod yn burion, ond nid oedd hath rhewllyd ganolnbsp;nos mor dderbyniol. ,

DRINGO’R ANDES

Wedi teithio fel hyn drwy ddrysni a dvvr, dros bant a bryn, am oriau meithion, blinion, daethpwyd i’r pender-fyniad unfrydol mai gwell oedd llechu man yr oeddymnbsp;hyd doriad gwawr. Yr oedd y newydd bron cystal a phenbsp;wedi cyrraedd pen y daith. Dadgeriodd pawb ei gef£yl,/«nbsp;gan ei gylymu’n ddiogel man y Yae efe flewyn melus i ^nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;^

dorri ei newyn. Yna crynhowyd tanwydd a gwnaed coel-certh, canys yr oeddem yn oer a gwlyb, heblaw 3m flinedig.

Tan ardderchog oedd hwnnw, canys nid oedd eisieu cynhilo y defnyddiau ; taflem foncyff ar ol boncyff i ganol ynbsp;fflamau nes goleuo a sirioli’r boll gylchynion, a phenbsp;buasai gennym grystyn i gnoi cil arno er torri newyn/’nbsp;buasai ein mwyniant yn berffaith. Teimlem braidd ynnbsp;eiddigeddus wrth yr hen geffylau yn pori’r glaswelltnbsp;iraidd wrth fodd eu calon, ac yn gweryru o wirnbsp;fwyniant gan ddweyd hanes y wledd y naill wrth y Hall,nbsp;tra ninnau yn gorwedd gylch y tan a’r naill ochr yn rhewinbsp;tra’r Hall yn rhostio, ac yn meddwl mewn hiraeth am ynbsp;caban coed adawsem y bore, a’r ford lawn danteithion.

Ond fel -y tymherai’r tan yr awyrgylch, ac y sychai ein dillad, ac y dadflinai ein cymalau, graddol lithrodd sw}^nbsp;a dieithrwch yr olygfa i’n calonnau, gan wneud i' ninbsp;anghofio pob anghysur.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;' Y

Dyma ni mewn coedwig gannoedd o filltiroedd o hyd, a ch5m dyfodiad y Cymry i’r Fro yn 1886 nid oedd yr unnbsp;dyn gwyn wedi ei gweld erioed, na nemawn' neb o’r hennbsp;frodorion wedi treiddio i ganol ei drysni, canys drwg-dybient wyll y coedwigoedd, gan gredu mai dyma gartrefnbsp;a chyrchfan hoH ysbrydion drwg y byd, ac hyd hedd}AVnbsp;mae’r ofergoeledd yma’n gryf ymhob calon frodorol.

DRINGO’R ANDES

Ond i mi yr oedd fel cip ar ardd Eden yr henfyd ; hoff-aswn dreulio blynyddoedd i astudio pob pren deiliog, a gweled bys y Lluniwr yn nodi’r boncyff ar ddechreu pobnbsp;blwyddyn newydd, ac i geisio deall rhai o’r miloedd ymlusg-iaid sy’n llechu mor ddiddos dan ddail a daear, pob unnbsp;yn ol ei reddf, a phob un yn gwneud ei waith yn olnbsp;archiad dwyfol. Dyma Ie i ddysgu iaith yr adar ; faintnbsp;yw rhif y cór tybed, a phryd y cynhaliant eu cymanfanbsp;ganu ? Mae’n sier mai dyma’r deyrnas brysuraf yn einnbsp;byd ; mae’r deiliaid fel dirif dywod y mór, a phob un, o’rnbsp;gwybedyn a’r genwair distadlaf hyd at y condor a’r carwnbsp;gwyllt ar y pigynnau gwynion, yn gampwaith y Lluniwr,nbsp;ac yn anesboniadwy i wyddonwyr mwyaf y byd ; maentnbsp;yn gallu esbonio popeth ond bywyd, ac ysgatfyddnbsp;bywyd yw’r goedwig i gyd ; ond bu raid i mi deithio i’rnbsp;Andes i sylweddoli aruthredd y gwirionedd hwn.

Yr oeddwn wedi arfer rhoi’m clust ar y ddaear i wrando am swn cefïyl yn dod o bell, ond ni thybiais einbsp;bod yn bosibl clywed y gweithwyr diwyd sydd yng nghrom-bil yr hen ddaear ; ond bum yn gwrando ar gannoedd onbsp;honynt wrth ddisgwyl am y wawr yng nghoedwig yrnbsp;Andes,— dyma gyfaredd ! mi gredaf yn y Tylwyth Teg tranbsp;byddaf byw bellach ; yr oedd yma filoedd o’m cwmpasnbsp;drwy’r nos, yn cyniwair ac yn gwau, ac yn tyrchu ac ynnbsp;chwareu, ac yn siarad wrth fodd eu calon, a minnau ynnbsp;synnu ac yn rhyfeddu, ac yn gwneud darganfyddiadaunbsp;newydd bob munud ; ac fel pe na fuasai’r ddrama dan-ddaearol yma yn ddigon i swynhudo dyn, dechreuodd unnbsp;arall yn y mwswgl a’r dail sy’n gorchuddio y wlad ryfeddnbsp;ac ofnadwy hon. Ar y cyntaf brawychwyd fi’n ddifrifol;

DRINGO R ANDES

meddyliais yn sier fod holl ddeiliach a mwswgl y goedwig-yn dechreu symud, a chodais ar fy eistedd gan rwbio’m Ilygaid er bod yn siwr nad breuddwydio yr oeddwn, ondnbsp;na, gwelwch ! mae yna. lu afrifed o honjmt yn dod tua’rnbsp;tan ! Yr oedd ofn gwirioneddol amaf erbyn h5m. ; nidnbsp;oedd yn ddigon goleu i mi weled yn eglur, ac yr oedd fynbsp;nghyd-deithwyr yn cysgu’n braf. Ond o’r diwedd daethnbsp;rhai o’r ymwelwyr dieithr yn ddigon agos i’r tan i mi eunbsp;gweled 3m well,—dyma ddeilen grin debygwn, ond rhyfedd'nbsp;y son, mae wedi magu coesau anferth, ac yn brasgamu’nA r A-ddeheuig i gyfeiriad y gwersyll gan gymeryd stoc o’rnbsp;olygfa ryfedd ; yr oedd ganddi ddau lygad hefyd yn perlionbsp;ac yn gwibio rhwng gwyll a gwawr, a dyna 11e y buom amnbsp;rai eiliadau yn dyfal wylio y naill y Hall, ac mi gredaf ynbsp;cofiwn ein gilydd y rhawg. Ond erbyn hyn yr oedd yna.nbsp;amryw ymwelwyr ereill, pob un wedi dod i weled ynbsp;dieithriaid,—daman o risgl wedi magu pennau a choesannbsp;a Ilygaid, etc., llawer o fangoed, ambell i ddarn o fwswglnbsp;tlws odiaeth, blodau wedi gwywo, ambell i ddeilen wefddnbsp;newydd gwympo ; ac yn eu mysg gwelwn amryw bennbsp;gyfeillion, megys y chwilen ddu a’r chwilen werdd, symüd-liw, y pryf copyn, a’r gmeugoeg, ac wrth weled y rhai’n ynbsp;gwawriodd arnaf beth oedd y IleiU. Yr oéddwn wedinbsp;darllen am bryfaid ac ymlusgiaid yn cymeryd lliw a ffurfnbsp;eu cylchynion fel diogelwch, ond ni sylweddolais amnbsp;foment wir ystyr yr hyn ddarllenaswn, ond byth er y nosonnbsp;honno mae pob Ilyfr naturiaethwr (os bydd yn caru natur)-fel stori y Tylwyth Teg i blentyn, yn orlawn o ddyddordeb 1nbsp;mi. Gweld gyntaf, a darllen wedyn, yw’r ysgol oreunbsp;debygaf fi: dnid oés gormod o ddarllen Ityfrau a rhy fach

DRINGO R ANDES

O dclarllen natur ? Buasai’n well gennyf golli pob Ilyfr ar fy elw na cholli’r adgof am fy noson yng nghoedwig yrnbsp;Andes.

Ond er mor g3rwrain a dyddorol yr olygfa, yr oedd blinder a newyn yn dechreu cael y Ilaw drechaf arnaf, anbsp;£orweddwn eilwaith er ceisio anghofio’m gofidiau mewnnbsp;•cwsg, ond er cau’m Ilygaid yn dyn, a phenderfynu peidionbsp;¦eu hagor, chwarddai’r Hoer a’r ser am fy mhen, gannbsp;wybod mai hwy oedd y meistri hyd doriad gwawr ;nbsp;amhosibl ydoedd eau amrant a’r fath ddarlun i syllunbsp;arno. Nid gweld y ffurfafen yn un darn mawr serennognbsp;yr oeddwn, ond cannoedd o fan bictiyrau mor berffaith anbsp;phur ag y gallasai llaw’r Arlunydd Mawr eu gwneud, anbsp;phob un wedi ei fframio a man-ddail ariannaidd. Ondnbsp;wrth syllu fel hyn rhwng cwsg ac effro ar oriel gelf y nef,lt;*^nbsp;yn ddistaw-gyfrin, bron yn ddiarwybod, diflannodd y nail/nbsp;¦ddarlun ar ol y Hall, disgynnodd y tywyllwch a’r distaw-rwydd Hethol hwnnw sy’n dod dros ein byd cyn torri o’rnbsp;wawr yn y Dwyrain peil, pan fo natur i gyd fel pe’nnbsp;.gorffwys a huno ennyd. Ond O ! mor ogoneddus y deffro,nbsp;onide ? Ni allaf beidio meddwl mai fel hyn y dylemnbsp;ninnau ddeffro bob bore pe wedi byw yn deilwng.

Nid wyf yn m3md i geisio dweyd wrth neb sut y torrodd y wawr drwy’r ddeiliog wê wrth fy mhen, ac y trowyd ynbsp;goedwig yn un enfys fendigedig, nes yr oedd pob Hygad ynnbsp;dallu, a phob pen yn gostwng mewn addoliad mud, anbsp;phob calon yn teimlo mai da oedd cael bod yno, ac ynnbsp;gwneud cyfamod newydd yng nghysegredigrwydd ynbsp;foment. Ond nid oedd y cyfeillion asgellog yn plygu pen ;

DRINGO-R ANDES

plant y wawr ydynt hwy ; ni wasanaethasant ond un Brenin erioed, a hwnnw’n ddidwyll a glan, o’u mebyd.nbsp;Rlioiswn y byd pe yn ddigon pur fy ngbalon i ddeall yr hollnbsp;gyfrinion a sisialent wrth eu gilydd wrth ymgyfarch arnbsp;ddechreu diwrnod newydd.

’Welsocb chwi’r adar yn ymolch erioed ? Dyna’r wers rymusaf mewn glendid a deimlais erioed ; ac mor ddedwyddnbsp;O y maent yn ymbincio ac yn ymdrwsio, gan foesymgrymu’nnbsp;goegaidd, a gwneud pob ymdumiau dichonadwy. Ac wedi

iddynt wneud yn siwr nad oes lychyn ar flaen e.den, ac fod pob pluen yn ei 11e yn bert a syber, cymer pob un einbsp;Ie yn y c6r, a phrin y caiff yr arweinydd amser i gyrraeddnbsp;V.V, y llwyfan gwyn acw, ac eistedd ar yr orsedd o dan ysol,nbsp;na fydd y gan yn dechreu, ac yn esgyn yn un anthemnbsp;orfoleddus, yn aberth hedd a llawenydd ; ac yna mewnnbsp;amrantiad a pawb at ei orchwyl. Ymlanhau, diolch, anbsp;gweithio—dyna raglen yr adar. Gresyn meddwl mornbsp;wahanol yr eiddom ni yn aml, onide ? Ymlygru mewnnbsp;drygioni, grwgnach yn anfoddog, a diogi ac ymblesera, ynbsp;byddwn ni yn lynych.

Ym Mexico, hyd yn ddiweddar iawn, ffynnai hen arferiad tlws a defosiynol ddaethai gyda’r Hispaeniaid yn amsernbsp;iy goncwest: cyferchid haul ar ei ddyfodiad bob borenbsp;ag anthem o fawl a diolch. Cenid doch ychydig funudaunbsp;cyn ymddanghosiad yr haul, ac agorai pawb ei ffenestr anbsp;arweiniai i’r veranda gylchynna bob ty Hispeinig, a safai’rnbsp;holl deulu, o’r hynat i’r ieuengaf, y meistr fel y caethwas,nbsp;i gyfarch brenin y dydd. Mor debyg i’r adar, onide ?nbsp;Sier yw y byddai miloedd o’r ednod cerddgar yn uno yn y

DRINGO R ANDES

foreuol gan ynghanol perllannau a gerddi dihafal Mexico gyfoethog.

Aflonyddodd adar yr Andes ar y cysgadwyr o’m cwm-pas, a rhwbient lygaid o un i un, gan wincio’n gysglyd ym mhelydrau’r haul oedd eisoes yn dechreu treiddio drwy’rnbsp;deilios. Yr oedd y tan yn farwor llonydd erbyn hyn, anbsp;min awel y bore yn dechreu gwneud inni sgrwtian, a danbsp;oedd cael symud i ystwytho’r cymalau a chyflymu’r gwaed.nbsp;Yn reddfol cyrchai pawb at ei geffyl gan ddechreunbsp;breuddwydio am ben y daith a thamaid i dorri newyn.nbsp;Ond—dyma fonllef orfoleddus oddiwrth un o’r pererinion ;nbsp;pawb yn mynd ar ras wyllt i glywed y newydd, a dynanbsp;Ile’r oedd un o’r cwmni ar ei bedwar yng nghanol gwely onbsp;fefus addfed ! a ninnau wedi bod yn new3mnu drwy’r nos !nbsp;’Doedd ryfedd fod yr hen geffylau yn gweryru, ondnbsp;chwareu teg iddynt, gwnaethant eu goreu i’n hysbysu o’rnbsp;newyddion da. Ni allaf byth feddwl am y boreufwydnbsp;hwnnw heb gael ffit o chwerthin iachus ; ’rwy’n siwr ynbsp;rhoisai Punch lawer am ddarlun o’r olygfa,—pawb ynnbsp;górwedd ar ei hyd cyhyd, bron o’r golwg yn y dail, acnbsp;wrthi a holl egni ei fysedd yn t5mnu mefus, ac yn eu bwytanbsp;lawn mor egniol, a phawb cyn ddistawed a Ilygod mewnnbsp;cae gwenith. Brecwast ardderchog oedd honno ; mae’nnbsp;siwr gen i mai rhywbeth tebyg a fyddai Efa yn gael yngnbsp;Ngardd Eden er’s llawer dydd.

Dalar oedd y cyntaf i wacddi “Digon ! ” a chychwyn am ei geffyl, a bu raid i ninnau ddiljm heb ond prin dorri awchnbsp;ein newyn, Ond yr oedd yr arr.gylchiad difyrrus, hapus,nbsp;wedi codi ein hysbrydoedd i’r uchelfannau, a geriem ein

DRINGO R ANDES

'ceffylau dan ganu a dyfalu Ile’r oeddym, ac

quot; Wele ni bawb ar gefn ei gefïyl,

A dyma ni’n mynd dow dow, dow dow.

Ar garlam, a thuth, a phranc, Hwre !

Heb ofal nac ofn am rent na threth !

Ond meddwl am dy, a than, a the,” nbsp;nbsp;nbsp;:

Buom yn hir yn cael cip ar gyrrau’r wlad, ac erb5m inni ddod allan o’r drysni, cawsom ein bod filltiroedd lawernbsp;yn is i lawr na’r cychwynfan, ac fod gennym daith hirfaithnbsp;cyn cyrraedd cartref. Ond wedi i’r meirch gael eunbsp;caraau ar y gwastatir, a dod i ardaloedd cynefin, yrnbsp;oeddynt yn mynd fel ewigod, a ninnau yn mwynhau’n ridenbsp;i berffeithrwydd. Awel y bore fel dyfroedd bywiol ynnbsp;disgyn oddiar y copau gwynion, a phêr awel y pinwyddnbsp;a’r myrdd blodau man yn llanw’r awyrgylch a’u perarogl.

O ! yr oedd yr hen ddaear yn dlos y bore hwnnw, a bywyd yn felus iawn ; gwyn fyd na chaffai pawb oriaunbsp;euraidd fel hyn unwaith mewn oes : byddai stormyddnbsp;bywyd yn haws eu goddef wedyn, ac ni chaffai’r temtiwrnbsp;loches mewn calon a deimlodd agosed ddrws paradwys.

Fel y nesaem at y Fro, deuai ami i fwthyn coed i’r golwg, yn nythu mor dangnefeddus yng nghysgod y gwyl-wyr gwynion, a mwg eu simddeiau yn dyrchu tua’r nennbsp;yn aberth peraidd o’u tan coed glanwaith : brefiadau’rnbsp;praidd ar y llethrau porfaog, y gwartheg yn cyrchu 37nnbsp;yrroedd mawrion tua’r corlannau erbyn amser godro, a’rnbsp;cwn yn dyfal gyfarth er ceisio didol yr hesb oddiwrth ynbsp;laethes, a’r llanciau ar eu ceffylau bywiog yn gwibio ymanbsp;a thraw, pawb ynghylch ei orchwyl ; a ninnau—adar ynbsp;nos—yn anelu am ddiddosrwydd, ond yn teimlo braidd

DRINGO R ANDES

' nbsp;nbsp;nbsp;yswil^ fel plant drwg wedi bod ar eu spri. Ond cawsai

I nbsp;nbsp;nbsp;perthynasau a chyfeillion noson mor bryderus yn ein cylch,

fel yr oedd y croeso yn gynnes a siriol, a phawb yn falch o’n gweld, ac yn holi a dyfalu am y cyntaf.

Hyd nes inni ein cael ein hunain rhwng muriau’r bwthyn clyd, nid oeddym ymwybyddol mor flinedig oedd5mi; 57rnbsp;oedd yr awelon iachus, a symudiadau chwim y ceffylau,nbsp;wedi ein cadw yn effro, ond gynted y daethpwyd i awyr-gylch g3mnes yr aelwyd, a chael y tê y canem am dano,nbsp;cysgu a gorffwys oedd ein dyhead mwyaf, a chwsg i’wnbsp;gofio oedd hwnnw ; dywedir inni gysgu gylch y doe ynnbsp;grwn, tra’r plantos bacli yn chwareu a chanu, ymwelwyrnbsp;yn mynd a dod, ceffylau a gwartheg yn tristfawr gyniwairnbsp;gylch y ty, a’r haul yn machlud a’r lleuad yn codi, anbsp;ninnau’n cysgu’n ogoneddus, a thelynau’r Tylwyth Teg ynnbsp;suo-ganu. Ond wedi inni ddeffro, yr oeddym fel adar ynnbsp;trydar, ac yn barod i adrodd ein holl anturiaethau. Eithrnbsp;jnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ni fynegir byth mo’r filfed ran o gyfrinion y goedwig

I nbsp;nbsp;nbsp;-ddistaw, lan ; nid pethau i’w mynegi ydynt, ond pethau

{ nbsp;nbsp;nbsp;i’w teimlo i eigion calon, ac i’w trysori yn nyfnderoedd

! nbsp;nbsp;nbsp;enaid.

Ryw ddydd, mae’n debyg, clywir swn bwyelli yn y ¦coedwigoedd tawel, a chroch nadau’r agerbeiriant 3mnbsp;adsain drwy’r cymoedd llonydd, gan ddygyfor ei fwg dunbsp;ar y dyfroedd grisialog, a throi’r perliog wlith sy’n nythunbsp;ar fron pob blod’yn gwiw yn ddefnynnau marwol i ysu anbsp;¦difa’r tlysni. Diolch ynte am gael troedio’r ardd cynnbsp;oyrraedd o’r sarff.

PENNOD XIII

TUAG ADRE.

EDI dadflino a sobri o helyntion y daith. ddiweddaf, bu raid dechreu pacio o ddifrif,nbsp;canys yr oeddym yn gorfod troi’n ol yrahennbsp;ychydig ddyddiau, er ein mawr ofid. Ynbsp;syniad cyffredin am bacio yw, llawer iawn onbsp;focsus yn 11awn o ddilladau o bob lliw a llun, y rhannbsp;fwyaf yn hollol ddifudd ac anaddas, a chymaint o helynt fnbsp;wrth en trefnu^^u hail-drefnu a phe byddai bywydnbsp;dyn yn dibynnu ar ei ddillad. Mae aml i hen wladfawrnbsp;wedi cael oriau o ddifyrrwch diniwed wrth wylio newydd-ddyfodwr, neu gringo, ys dywed yr Hispaenwr, yn cych-wyn ar ei daith gyntaf i’r Andes. Mor grymo a thwt yw pobnbsp;peth, a phob boes fel pe newydd ddod o’r masnachdy, ynnbsp;edrych yn boenus o loew, ac yntau’r teithiwr mornbsp;ddestlus a glan ei drwsiad, a’r cyfrwy Prydeinig newyddnbsp;spon, prif destyn sport a dirmyg llanciau’r paith, a golwgnbsp;mor anhywaith arno nes gwneud i bob asgwrn a chymalnbsp;frifo wrth edrych arno heb son am ei farchogaeth am

/'i

DRINGO R ANDES

ryw bedwar can milltir. Doniol yw gweled ambell i hen geffyl brodorol, callach na’r cyffredin, yn troi ei ben inbsp;edrych yn syn ar y weledigaeth ryfedd ; anodd peidionbsp;credu, gan mor ddeallus yr edrych, nad yw’n ffurfio bamnbsp;ddistaw am allu teithiol y perchennog. Nid oes ondnbsp;jprofiad chwerw a ddarbwylla’r gringo o’i ffolnieb a’inbsp;ystyfnigrwydd. BydJ yn ddigon gwylaidd cyn cyrraeddnbsp;pen y daith, ac ychydig bach yn debycach i’w gylchynion,nbsp;er na ddaw efe byth yn rhan o’r darlun fel yr hen frodor-ion ; mae’r brodor a’i geffyl a’i gêr a’i ddillad yn iin,nbsp;mewn perffaith gydgordiad, ac yn un o’r golygfeyddnbsp;mwyaf hudolus a swynol ar yr holl wastadeddau. Onidnbsp;ydych wedi sylwi gymaint mwy dyddorol yw gwisg ynbsp;Colonials Prydeinig ? Maent wedi addasu eu gwisgoeddnbsp;i’w cylchynion, ac felly yn edrych yn berffaith naturiol anbsp;¦ dilyfethair. Dilyn natur yn 11e celf—dilyn y gwladfawyrnbsp;ieuainc 5m lie Paris, a fyddai eithaf adnod yn.g nghredonbsp;Prydain heddyw.

Ond, i ba le yr aethom, wys ! Nid gringos oeddym ni,, ond hen deithwyr profiadol, wedi bod drwy bob helyntionnbsp;allasai’r paith mawr ei ddarpar ar ein cyfer ; ac yr oeddymnbsp;- yn pacio ein wagen yn yr adgof am y pethau hyn, ac ynnbsp;ceisio rhagddarparu ar gyfer pob anap. Tra’r dynion^!elt;-.lt;).'^-*-^gt;nbsp;yn brysur yn trwsio a chryfhau’r gêr, a gofalu am ddigonnbsp;o olew ar gymalau’r wagen, gan gofio am y gwres a’rnbsp;Ilwch oedd o’n blaenau, cedwid ni’r merched fel gwenyn,nbsp;nid yn casglu mêl ychwaith, ond mefus, a’u berwi mewnnbsp;crochannau enfawr, a dihy^yddu’r tai 0 bob tun gwag /-w tnbsp;drwy’r holl fro, i gario y melusion gwerthfawr i wlad nadnbsp;oedd yn llifeirio o laeth a mefus.

DRINGO R ANDES

Dyddiau hapus oedd y rheiny, tymor dedwydd plen-tyndod wedi dod yn ol ara ennyd,—allan gyda’r wawr-•ddydd, pawb a’i fasged ar ei fraich 301 canu a dawnsio o wir lawenydd calon. Ond weithiau deuai cysgod ynbsp;¦’madael ar heulwen fy nedwyddwch, a chiliwn at lannbsp;Llwchwr i geisio lleddfu fy hiraeth, a gwrando 3m astudnbsp;a dwys ar neges a chenadwri y raynyddoedd tnawr a syllentnbsp;arnaf o’r uchelderau peil. Un o blant y gwastadeddaunbsp;oeddwn i, ond 301 hannu o’r Eryri, a dyna mae’n debygnbsp;sydd i gyfrif mai ar y raynyddoedd y mae fy nghalon bobnbsp;amser. Mewn tristyd mud yr edrychwn ar y gadwynnbsp;wen a gylchynnai’r dyffryn tawel, a’m henaid yn dyheu amnbsp;gael llechu yng nghysgod eu glendid, ymhell o swn y bydnbsp;a’i stormydd. Yr oedd y tawelwch a’r unigedd, a naturnbsp;yn ei harddwcti cyntefig, wedi suddo i eigion fy modolaeth,nbsp;ac wedi deffro pob peth oedd oren ynof ; llawer delfrydnbsp;a meddylddrych tlws a ddaetb yn eiddo imi tra’n b3rw felnbsp;glóyn ar felus fwyd natur. Ac yn ofnus a chrynedig ynbsp;wynebwn y gwastadeddau a’r bywyd gwladfaol helbulus,nbsp;a’r man ofidiau beunyddiol; ofnwn golli’r delweddaunbsp;newydd, a syrthio’n ol i‘r hen rigolau. Hoffaswn gaelnbsp;mwy o amser i fagu nerth meddyliol wrth draed fynbsp;Ngamaliel, a naddu sylfaen o graig yr Andes. Weithiaunbsp;meddyliwn fy mod yn cael fy ngolwg olaf ar gewri y bydnbsp;newydd, a dyblai hynny fy mhruddglwyf, ond yng nghil-fachau cysegredicaf fy nghalon, blagura gobaith amnbsp;olwg, ac er imi deithio ddeg mil o filltiroedd oddiwrthynt,nbsp;mae’r gobaith yn dal i dyfu yn gryf ac iach. Ondnbsp;ysywaeth, y mae’r pyst a’r gwifrau yn dringo’r llethraunbsp;¦erbyn heddyw, a thrydan yn cydio’r hen a’r newydd wrth

DRINGO R ANDES

ei gilydd. Ond cymer ganrif dda i wareiddiad ddifwyno’r Andes ; felly ni raid brysio.

Ofnaf na chynorthwyais lawer i gasglu mefus na phacio’r wagen, ac fel y nesai diwrnod y cychwyn collidnbsp;Eluned o’r cwmni yn aml, ond diau mai buddiol iminbsp;oedd y prysurdeb a’r darpar, canys yr oedd fy hiraethnbsp;yn llethol, a neb yn deall na neb yn cydynideimlo ond yrnbsp;hen fynyddoedd.

Fe ddaeth y noson olaf, a natur wedi bod yn gwgu drwy’r dydd—cymylau duon brochus yn ymwibio draws-,nbsp;y ffurfafen las, ac yn tywyllu pelydrau llachar yr haul;nbsp;ond er cymylu o’r haul, yr oedd y gwres yn llethol, anbsp;hawdd oedd teimlo’r ystorm yn dod o bell. Gwyddai’rnbsp;adar hefyd fod y ddrycin ar eu gwarthaf : distawoddnbsp;eu can, safodd eu gwaith, ac ni welid hwy yn picio onbsp;frigyn i frigyn gan drydar ar ei gilydd a dyfal gasglunbsp;ymborth i’r rhai bychain a ddisgwylient wrthynt. Na,nbsp;safent yn swrth a’u p.ennau yn eu plu ar y canghennau/i^fnbsp;mwyaf cysgodol, fel pe’n ymbaratoi i wneud eu goreu o’rnbsp;gwaethaf. Geilid gweled y ceffylau yn carlamu’n orwylltnbsp;. tua’r coedwigoedd, tra’r taranau yn clecian o graig inbsp;graig ; dolefai’r praidd yn ofnus gan dyrru at ei gilyddnbsp;fel pe’n teimlo fod diogelwch mewn rhif. Anelu am ynbsp;corlannau a wnae’r daoedd yn Iluoedd tristfawr, canys yrnbsp;oedd yn fachlud haul ac yn amser godro ; udai’r cwn ynnbsp;aflafar, ac ni cheid taw arnynt nes eu gollwng i’r ty.

Eithr yr h5m a d3mnai fy sylw fwyaf oedd cwhwfan yr ysguthanod a lechent yn y llwyn bedw gylch y ty ; yr oeddnbsp;eu cw-cw fel rhyw gyfeiliant lleddf-dyner wedi pob taran.nbsp;ac fel pe’n ceisio cysuro ei gilydd. Ond dal i dduo yr

DRINGO R ANDES

oedd y wybren, a’r mellt fforchog, iSamgoch, yn gwibio ac yn gwau fel seirff tanllyd, a’r taranau yn rhuo felnbsp;magnelau, gan siglo’r creigiau cylchynnol. Ond yn ynbsp;bwthyn coed yr oedd can a thelyn, ac aelwyd lawen :nbsp;plantos bacb yn canu, a’u lleisiau fel y wawrddydd, hennbsp;ac ieuainc a’u pennill yn eu tro, a thine y tannau tynion ynnbsp;llanw’r bwlch yn hapus pan fyddai’r awen yn gorffwysnbsp;ar ei rhwyfau.

Eithr a ni’n ceisio boddi’r storm a’r hiraeth mewn noson lawen, daeth taran a fuasai’n casglu nerth ar yrnbsp;uchelderau, debygaf, i daro ar y bwthyn bychan nes yrnbsp;oedd yn siglo fel corsen ysig, a thannau’r delyn yn torri o ^nbsp;un i un dan fysedd celfydd y telynor ; a bu dychryn 2/nbsp;braw yn y cwmni diddan. Ond unwaith y cawsom ninbsp;fynd allan i’r ystorm, a bod yn dystion o’i mawredd a’inbsp;gogoniant, trodd yr ofn yn edmygedd, a’r dychryn ynnbsp;fwyniant bythgofiadwy. Yr oedd yn gaddugawl dywyllnbsp;•ond pan fflachiai ambell i fellten eirias drwy’r tywyllwchnbsp;dudew, gan roi i ni gipolwg ar fyd newydd spon. Nid yrnbsp;un oedd y Fro dan wenau haul a than wg yr elfennau, anbsp;rhyw deimlad rhyfedd oedd bod mewn nos a dydd bob ynnbsp;ail eiliad o hyd, canys gwibiai’r mellt gyda chyfiymdranbsp;dychr5mllyd, gan roi rhyw gylchdro o amgylch y cwm.

Weithiau dringai lethrau’r Mynydd Llwyd o lam i lam, fel hydd 3m ffoi rhag yr heliwr, ac wedi cyrraedd y copanbsp;gwyn, gwasgarai’n fil o wreichion gan droi’r ia oesol ynjt^jMXA-dan ysol. Cymerai un arall ei thaith drwy’r coed, gannbsp;ddawnsio ar y brigau uchaf neu gyniwair drwy’r drysni anbsp;Ihroi’r glesni a’r blodau fel gwawl y nef. Daeth un inbsp;ymyl y cartref He y safai hen fedwen dalgref a welsai lawer

DRINGO R ANDES

storm cyn hyn. Plethodd ei breicliiau tanllyd o amgylch ogylch y pren gan ei gofleidio i farwolaeth ; mewn fflachnbsp;y bu’r mail, ac mewn amrantiad y collodd ei nerth a’inbsp;degwch ; syrthiodd yn ol ar fynwes yr hen fam a’inbsp;meithrinasai mor dyner.

Tra’r mellt ar eu hymgyrch fel hyn, ni phallai udgorn cad y taranau, ac ni fu udgyrn yn adsain yn ogoneddusachnbsp;erioed,—^atebent ei gilydd o gopa pob mynydd ac onbsp;^grombil pob ceunant, nes diasbedain drwy’r wlad amnbsp;filltiroedd. A ninnau’r cwmni mud yn cael edrych arnbsp;filwyr y nef yn gwneud eu gwaith. Gymaint o amser, anbsp;dyfais, a chyfoeth sy’n mynd i ddysgu rhyfela, onide ? anbsp;brenhinoedd a theyrnasoedd yn cyfrif eu milwyr wrth ynbsp;miloedd, a dim ond i Frenin y brenhinoedd anfon un o’inbsp;filwyr i’r gad, gall chwalu byddinoedd y byd megys tywodnbsp;o flaen corwynt.

Ond a ni’n edrych ar yr ystorm ac yn ei theimlo i •eigion ein calonnau, graddol beidiai’r mellt, a chlywid rhunbsp;y daran yn dod o bell, fel pe’n chwyrnu’n anfoddog mewnnbsp;Ilynclyn ar lethr Gorsedd y Cwmwl; teymasai tywyllwchnbsp;—^bron na ellid ei deimlo gan mor llethol ydoedd, a’rnbsp;•distawrwydd ofnadwy wedi’r fath gynnwrf yn gwneud i’rnbsp;galon guro’n boenus, dan bwys teimladau dilafar. Ondnbsp;wele’r ffurfafen ddu yn agor ei hystordai yn llu, gannbsp;dywallt ei mil ddefnynnau man i ddisychedu’r hen ddaearnbsp;grasboeth, ac i ireiddio gwellt y meusydd. Du yw pobnbsp;storm i’r Ilygad di-ffydd, ond rhyfedd fel y blodeuanbsp;ambell gymeriad dan groesau a gorthrymderau bywyd,nbsp;¦onide ? Mae’n gweled drwy’r düwch i gyd, ac wrth ddalnbsp;i syllu fry yn derbyn yn helaeth o’r defnynnau b3rwiol sy’n

DRINGO’r ANDES

disgyn o ganol yr ystorm. Bron nad oedd3nn yn gweled natur yn agor ei breichiau led y pen pan ddechreuodd y UuUnbsp;gwlaw maethlon ddisgyn ar ei niynwes. Teimlem ynnbsp;llawen a diolchgar fod y fendith wedi dod wedi cymainfnbsp;paratoi a disgwyl, canys yr oedd pob deilen a glaswelltynnbsp;yn eiriol yn daer er’s wythnosau am ymgeledd.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;lt;/*¦

Faint o honom sydd wedi sylwi tybed mor anhraethol swynol y mae natur yn diolch am ei bendithion ? Tranbsp;cenhadon yr awyr yn cyhoeddi y newyddion da mewnnbsp;dull dipyn yn rbwysgfawr a thristfawr i galonnau bycbainnbsp;y llawr, llechai pob cyfaill asgellog yn fud a syn, ffoai’rnbsp;gwenyn gwyllt oedd gynau’n suo ganu wrth ddiwyd siigno’rnbsp;mêl, i’w llochesau celfydd yng nghalon hen foncyff draw ;nbsp;swatiai’r blodau yn,g nghesail ei gilydd, a gwnae’r deilios-gwyrdd eu goreu i’w ncddi a’u calonogi; mae ffynhonnau eunbsp;perarogl wedi eu eau yn dyn, rhag gwastraffu adnoddaunbsp;mor werthfawr mewn cylchoedd mor ^ghydnaws. Oudnbsp;pan ddychwelo’r cenhadon i’w cartref fry, ac y teym.asonbsp;tangnefedd a distawrwydd, ac y disgynno y tyner wlaw felnbsp;olew ar ddyfroedd aflonydd, mor dlws a phêr y croesaw :nbsp;mae pob deilen yn ymloewi, a phob deryn drwy’r wig jmnbsp;prysur ymbincio ac yn lledu ei esgyll mewn gwynfydnbsp;wedi’r hir gaethiwed, ac yn torri allan i ganu fel yr eos 5mnbsp;y nos. Ni all y coed a’r blodau ganu, ond llanwant yrnbsp;holl wlad a’u perarogl ; dyna eu dull hwy o ddiolch i’rnbsp;Crëwr tirion am ei ryfedd ddaioni; a pha falm mewn bydnbsp;pereiddiach nag arogl y blod’yn gwiw ? Mae natur yn einbsp;holl gysylltiadau yn rhoi ei goreu a’i phuraf ar allor einbsp;diolch. Gwyn fyd na chaem ni lygaid i’w gweled, a’inbsp;deall, a’i hefelychu yn well, onide ?

DRINGO R ANDES

Aeth rliyw octienaid o ddiolch drwy’r cwmni distaw pan ddechreuodd y gwlaw dywallt, a theimlejn fel pe wedinbsp;-.Atdadebru o ganol rhyw freuddwyd cymysglyd. Yr oeddnbsp;sirioldeb yr aelwyd yn dderbyniol iawn wedi’r fath gy-nhyrfiadau. Y mwyaf didaro ynghanol yr elfennau oeddnbsp;yr hen gi hela orweddai ar ei hyd cyhyd o flaen y tan, ynnbsp;chwymu’n braf, wedi cael y gwres a’r noddfa glyd i gydnbsp;iddo ei hun am ysbaid awr, ac yr oedd amo fiys dangosnbsp;ei ddannedd pan drespaswyd ar ei etifeddiaeth ; ond hawddnbsp;fu ei ddenu a chunog o laeth.

Er ei bod yn hwyr o’r nos, a phawb yn flinedig, nid oedd gorffwys i fod heb dalu diolch a gofyn nodded.nbsp;Yr oedd naws a pherarogledd y blodau ar y ddyledswyddnbsp;deuluaidd y noson honno : yr oeddym wedi bod ar drothwynbsp;yr anweledig, a miwsig y Llys wedi ein gwefreiddio a’nnbsp;hysbrydoli.

Mae gan bawb o honom ryw nód mewn oes, a rhyw gysegrfan i fynd iddo mewn adgof pan gaffer egwylnbsp;ynghanol corwynt bywyd. Ni allai neb o honom ddweydnbsp;dim am y ddyledswydd y noson honno,—dim ond teimlo,nbsp;a chofio, a thrysori.

Agorem y ffenestri a’r drysau led y pen i oeri ac ireiddio wedi cymaint gwres : a buan y daeth cwsg inbsp;daenu ei fantell yn dirion dros y rhan fwyaf o honom.nbsp;’Doedd ryfedd fod gwrid y rhos ar ruddiau’r plant tra’nnbsp;cael anadlu a,wyr iachus y mynydd drwy’r nos, canys nidnbsp;oes eisieu clo na chlicied ar ddrysau a ffenestri bythyn.nodnbsp;yr Andes. Ca’r sêr ddod i hofran a gwylio wrth bennbsp;pob cwrlid, ac a’r Hoer ar daith ymchwiliadol drwy’rnbsp;ystafelloedd er cael gorffwys ar wyneb ei hanwylyn, a

4

DRINGO R ANDES

chwery’r awel falmaidd drwy bob congl, gan buro a pher-eiddio erbyn toriad gwawr y dydd newydd. Clywir y daeodd yn cnoi dl yn hapus ar felusion y dydd. Mae’rnbsp;gwenith addfed sydd o flaen y ty yn codi ei ben yn dalognbsp;wrth deimlo’r Ileithder bywiol yn ymgeleddu ei wreiddiau,nbsp;ac mae’r gwynt yn chwareu ar y tannau euraidd nesnbsp;llanw’r awyrgylch a’i hwiangerdd.

Ond dacw’r ddyllhuan wedi dod allan i chwilio am Swper, ac mae ei gwdi-h^ yn merwino’r glust, ac/'nbsp;yn achos i aml un gael hunllef ; ond ’rwyf fi yn dipyn onbsp;ffrynd i’r gwdi-hw hefyd : mae golwg hynod freuddwydiolnbsp;arni, a phe buasai’n gallu barddoni ’rwy’n siwr y gwnaenbsp;bryddest benigamp ar ryfeddodau’r nos.

Rhyw noson rhwng cwsg ac effro fu’r noson olaf yn yr Andes : anodd oedd ymdawelu wedi’r fath olygfeydd ;nbsp;ac y mae yna ddistawrwydd rhy lethol i gysgu ynddo, anbsp;rhyw dawelwch felly ddaethai dros y Fro wedi peidio o’rnbsp;gwlaw—natur i gyd yn gorffwys gan ddisgwyl cm ynbsp;wawr. Minnau hefyd a orffwysais, ond nid heb g-)fio mainbsp;dyma fy noson olaf yng r.gwlad y mynyddoedd, ac nid hebnbsp;ddiolch am y gwynfyd a gawswn.

ADIOS

ID wyf yn credu pe cawswn fyw i oed Methuselah y gwelswn fore mwy gogoneddusnbsp;na’r bore olaf hwnnw ynghanol yr Andes ;nbsp;rhyw ffarwel dywysogaidd roddodd yrnbsp;hen fynyddoedd i ni. Nid oedd y melltnbsp;wedi Ilychwino plufyn o’r eira gwyn, na’rnbsp;taranau wedi dymchwel yr un teyrnnbsp;oddiar ei orsedd. Canu a dawnsio a chwerthinnbsp;wnae natur drwy’r bore, a’r haul yn gwenu’n foddhausnbsp;wrth weled y plant mor ddedwydd. Credaf fodnbsp;nwyfiant yr awyrgylch wedi mynd i draed yr hennbsp;geffylau hefyd—’doedd dim dichon dal yr un o honynt,nbsp;er carlamu a dwrdio a chwysu. ’Welsoch chwi geffyl ^nbsp;castiog yn gwneud sfort o’i feistr erioed ? Byddainbsp;’ yn anodd gennych ei alw yn greadur direswm ar olnbsp;edrych amo am ryw bum’ munud yn mynd drwy einbsp;ymdumiau a’i branciau, ac yn drysu pob cynllun o’ch

DRINGO R ANDES

eiddo gyda medr dewin. Mae yn ei fwyr.hau ei hun yn ardderchog hefyd, ac yn ymhyfrydu yn ei nerth ; anbsp;phan fyddo wedi cael digon ar y spri, fe saif yn dawel,nbsp;hr,mddenol, gan edrych mor ddiniwed ag oen llywaeih.nbsp;Creulondeb, anheilwr.g o ddynoliaeth, yw cosbi ceffyl amnbsp;gael orig o hwyl pan. fo’n teimlo ar ei galon : maenbsp;fel rhwystro plentyn iach i chwareu pan fo’r haulnbsp;yn tywynnu.

Yr oedd yn ddrwg gan fy nghalon weid y ceffylau yn cael eu dal a’u rhoi yn y tresi ; mor wahanol a fyddai eunbsp;byd ymhen ychydig ddyddiau—^mor flinedig y coesaunbsp;chwim a brancient mor wisgi gynau.

Yr oedd prysurdeb anarferol gylch Troed yr Orsedd y bore arbennig yma. Cyrchai cyfeillion o bell ac e.gos inbsp;fïarwelio a dymuno Duw’n rhwydd. Yr oedd amryw o’rnbsp;cyfoedion ieuainc yn paratoi i ddcd i’n hebrwng daithnbsp;diwrnod dros y mynydd, a threulio noson gylch tan ynbsp;gwersyll i gydfreuddwydio am ddyfodol y Wladfa fechannbsp;yng nghilfachau’r Andes. Mor dalgryf a Iluniadd ywnbsp;plant y mynyddoedd yma : mae ystwythder yr helygennbsp;ymhob cymal, a grym y mynydd 3m yr ysgwyddau Ilydain,nbsp;cydnerth ; gwrid yr haul sydd ar eu gruddiau, a glasnbsp;y nen yn eu Ilygaid, a chalonnau C57n.nes, tyner, a deimlirnbsp;yn.g nghydiad Ilaw ; mae’r dwylaw’n arw hwyrach, acnbsp;ol y gaib a’r laso ar lawer o honynt, ond dwylawnbsp;Cymreig glan oeddynt er hynny, yn dra diesgeulus anbsp;difrycheulyd oddiwrth y byd. Gwyn fyd y dyn. gaffo fodnbsp;yn arweinydd iddynt drwy borfeydd gwelltog gwybodaeth;nbsp;rhyfedd na fuasai maes mor doreithicg wedi denu rhywnbsp;ddyngarwr cyn hyn. Mae llawer o son am genedlgarwyr

DRINGO R ANDES

a gwladgarwyr, ac mae angen mawr am danynt, ond byddaf yn rhyw ddistaw gredu mai dyngarwyr yw angennbsp;mwyaf ein byd.

Gardd fechan yw’r Fro Hydref, wedi ei phlannu yn eithafoedd Deheudir Amercia, ac ynddi gi.nnoedd onbsp;blamhigion ieuainc yn distaw dylu. Ma.e eisieu gwr-^teithio a dyfrhau, a thyfu cysgod rhag stormydd gaeafnbsp;a gwres yr haf ; mae eisieu tocio’r brigau sy’n bygwth difanbsp;nerth ambell i bren ; mae yno chwilod a heintiau ynnbsp;cynllwyn am fywyd pob planhigyn, ac mae yno ladronnbsp;ac ysbeilwyr yn cyniwair gylch yr ardd, ac yn sa thrunbsp;ambell flod’yn tlws, nad oedd ond dechreu agor ei lygadnbsp;yn wylaidd a syn ar ryfeddodau’r byd. Mawr y gwaithnbsp;sydd yn yr ardd, onide ? A pha Ie mae’r garddwr a’inbsp;gynorthwywyr ? Etyb yr eco, Pa Ie ?

Y fath gyfle ardderchog sydd yma i arddwr medrus dyfu coed derw, a britho pob cwm drwy’r Andes, anbsp;chedyrn gewri’r ddaear ; fe dyfent yn ogoneddus mewnnbsp;daear mor doreithiog ; a phan ddelai ambell storm i brofinbsp;eu nerth, ni wnai ond cwympo’r més addfed, i’w gwasgarnbsp;a’u gwreiddio o’r newydd.

Dyna ddylai plant yr Andes fod ond iddynt gael meithriniad priodol. Pa Ie mae’r dyngarwyr ynte, a’rnbsp;cenedlgarwyr hefyd, canys nid oes well Cymry nanbsp;thlysach Cymraeg yn y byd nag yng nghymoedd yrnbsp;Andes, a byddai’n wérth i blant Cymru fynd yno inbsp;astudio’r iaith.

Melus oedd cael cwmni llanciau a gwyryfon mor hawddgar i’n cychwyn ar ein taith tuag adre ; yr oedd

DRINGO R ANDES

yn pylu tipyn ar fin ein hiraeth, ac yn taflu pelydryn o sirioldeb ar brudd-der y ffarwel ; canys ffarwelio funbsp;raid, er pob esgus i aros eto ennyd ; yr oedd gennym daithnbsp;hir o’n blaenau, ac wedi gwneud amryw gynlluniau sut inbsp;rannu’r dydd, fel y gallem wibio heibio ambell fwthynnbsp;unig, ac hefyd dreio ein Ilaw ar olchi aur yn nant Rhyfon !nbsp;’Does neb a wyr faint o gestyll adeiladwyd ar gorn yrnbsp;aur hwnnw,—ieuainc oeddym i gyd, cofier, a’r byd ynnbsp;wyn a’r aur yn felyn,—ac os oedd ein cestyll yn gain, a’nnbsp;milwyr yn ddynol a dewr, nid of er i gyd y breuddwydio,nbsp;er casglu graean 3nr 11e aur.

Gorymdeithiem drwy’r Fro gan “ chwifio’r cadach gwyn ” a sychu deigryn ar-yn-ail. Dringem y llethr ynnbsp;ddigon distaw, ac wedi cyrraedd pen y bryn, man ynbsp;caffem yr olwg olaf ar Fro Hydref, gwelem gyfeillion ymhobnbsp;cyfeiriad, ar bennau’r tai, yn dal i chwifio baner heddnbsp;a thangnefedd.

A dios, yr hen fynyddoedd gogoneddus ; gwyliwch y plant sy’n nythu wrth eich traed.

GEIRFA.

NOTE.—All Nouns of which the gender is not designated may be taken as masculine.

GEIRFA.

GEIRFA

GEIRFA.

GEIRFA.

GEIRFA.

GEIRFA,

8 GEIRFA.

GEIRFA.

0.

GEIRFA.

GEIRFA.

GEIRFA.

GEIRFA. 13

14 GEIRFA.

CEINION LLEN.

Neu detholion o waith amryw lenorion o amser Robert Jones, Dinbych hyd y Gohebydd, gyda Darluniau, riodiadaunbsp;bywgrafïiadol gan J. Morgan Edwards, M.A., Ysgol y Sirnbsp;Treffynnon, a Geirfa cynwysfawr. Gellir gael y Geirfa a’rnbsp;Ceinion yn wahan oddiwrth eu gilydd, os y dymunir hynny.nbsp;Price 1/6 nett.

DRINGO’R ANDES.

or with Geirfa 1/3.

Dyddorol dros ben.

SOUTHALL’S WELSH HISTORY CHART.

Lithographed in Colours, and showing the descent of Henry VIII. from Rhodri the Great and Egbert the Saxon.

Mounted and Varnished, 2/6 nett.

Alsc folded in Cloth Cover, 1/-

OUR COLLIER HEROES; Or Silent Heroisms of the South Wales Coal Mines.

By Henry Davies (Author of “Miners’ Arithmetic” ^‘Mining Machinery,” amp;c., amp;c.)

Cloth 1/6 nett; by post 1/8.

STORIES FROM WELSH HISTORY.

Book I. for Standard I. 4d. nett.

Book II. for Standard II. 4|d. nett.

Book III. (shortly) - nbsp;nbsp;nbsp;6d.

Simple and graphic Supplementary Readers for Standards I., II., or III.

WELSH HISTORY to 1283. Second Edition.

Price 1/6 nett.

By Thomas Jones, Certihcated Teacher, Dunraven, Rhondda.

“The author is to be congratulated on having produced Sq attractive and useful atext book on a complicated subject.”

—S.W.D. News

GLAMORGAN. nbsp;nbsp;nbsp;471 p.p. Crown 8vo.

Being an outline of its Gjography, History, and Antiquities.

With Map a-.d Illustrations. By A. Morris F. R. Hist. Soc. Prize Essay at the Welsh National Eisteddfod.nbsp;Superior Binding and Gilt Top 3/6 nett.

Cheap Edition 2/3 nett.

HANES DIWEDDAR RHAI 0 FAN GENHEDLOEDD

EWROP.

Gan John Roberts, Llanelhaiarn, Chwiiog. Elian. 1 -

PLACE NAMES OF WALES. By Thomas Morgan. Cloth 2/6

HUW MORUS—Ei fywyd, a’i Waith. Gyda Detholion llawer Traethawd Buddugol.

Gan T. R. Roberts (Asaph).

Pris i’r tanysgrifwyr 2;'6 Extra Gilt Top 3;'6

MYNACHDAI CYMRU. (Gyda Dariuniau).

Gan. T. Mardy Rees, Llundain. Awdwr-Dictionary of Eminent Welshmennbsp;Ysgrifenna Gohebydd fel hyn :

Mae Cymru o dan ddyled i chwi am ysgrifennu y fath hanes cryno, a dyddorol, o’r Mynachdai Cymreig.

Pris Ilian 2/3. Extra Gilt Top 3/--

LL ANT WIT MAJOR, its Histories and Antiquities.

By Marie Trevelyan, a.uthor of “ Glimpses of Welsh Life and Character,” “ The Land of Arthur,” “ Fromnbsp;Sncwdon to the Seas,” “Folk Lore and Fclk Storiesnbsp;of Wales,” amp;c,, amp;c,

“ By the truly national and patriotic mind, by antiquarians in general, and by the Welsh people in particular, Llanilltyd will always be regarded with a peculiar andnbsp;stirrmg interest.”

Price to subscribers, 2/6. Extra Gilt Top 3/6-