Deora Athais

AGUS

Dréachta Eile

shAn ó cu/v

m

DEORA ATHAIS AGUS DRÉACHTA EILE

Traighli:

Comhlucht An Kerryman, Tta., do chlóbhuail

Deora Athais agus Dréachta Eile

Shan ó Cmv

do ssribh

Le ceannach direach ó

OIPIG DfOLTA POILLSEACHAIN RIALTAIS 5, Sraid Thobair Phadraig, Baile Atha Cliath, G.2nbsp;Nó tri aon Dioltóir Leabharnbsp;1936

An Clar.

Daoine agus Neitheri

Réamhra.

Na haisti ata sa leabhar so do cuireadh iad go léir ach cüpla ceann aca i gcló san Irish Independentnbsp;idir Lunasa na bliana 1931 agus deire na bliana 1933.nbsp;Aisti ar chürsai an tsaoil agus ar chürsai na hÉireann Ienbsp;linn na haimsire sin is mó ata ionta, mar is é rud anbsp;chuireas róm agus an obair sin idir lamhaibh agam nanbsp;feidhm do bhaint as an nGaedhilg chun gach ceist anbsp;bhiodh os comhair an phobail do phlé. Ni shéanainnnbsp;aon abhar, da achrannai é. Da mb’é tréigint an óir agnbsp;Sasana é, nó luighdü loingeas na gCüig gComhacht, nó

aon abhar eile go mbiodh suim ag an bpobal a chur ann, do dheininn iarracht ar an nGaedhilg do shaothrü chunnbsp;é mhiniü. Toisc an Ghaedhilg bheith ag dul chun cinnnbsp;i gciirsai gnótha anois meastar go n-oirfeadh na haistinbsp;sin do dhaoine óga agus do dhaoine eile a bheadhnbsp;ad’iarraidh cur sios i gcaint nó i sgribhinn ar chürsai nanbsp;linne seo. Ba mhaith liom mo bhaochas do ghabhaü Ienbsp;hEagarthóir an Irish Independent mar gheall ar ceadnbsp;a thabhairt dom na haisti d’fhoillsiü i bhfuirm leabhair.nbsp;Is é leitriü an Oireachtais ata sa leabhar so, an leitriü anbsp;bhionn ar na hAchtanna Dli agus ar phaipéaraibh eilenbsp;a thagann ó Roinn Aistriüchain na Dala.

SHAN Ó CUfV.

DAOINE AGUS NEITHE.

Deora Athais.

quot;A Mham! a Mham!” arsa Garsün agus é ag rith isteach an doras chun a Mhathar, maidin Luain, agus-saothar air.

“ Gad ta ort, a chuid?” arsan Mliathair, “ nó cad a thug thar n-ais tii? Cheapas go rabhais ar sgoil ruimisnbsp;seo.”

“ Seo sgilling duit, a Mham,” arsan Garsün, agus do chuir sé a dha laimh mór-thimpal muinéil a Mlialhar.

“ Cé thug an t-airgead san duit?” arsan Mhathair.

“ Nior thug éinne dhom é,” ar seisean. “ Is amhla a fuaras ar an dtalamh é agus me ag siül fé dhéin nanbsp;sgoile.”

“ Ca bhfuarais é?” ar sise.

‘‘ Do ghabhas an comhgar chun na sgoile,” ar seisean, “agus nuair a chonnac an rud ban ar an gcasannbsp;do chromas sios chun féachaint air, agus cad a bheadhnbsp;ann ach an sgilling seo. Ó-' a Mham, do chuir sé athasnbsp;croi orm an sgilling d’fhail, agus do ritheas thar n-aisnbsp;chughat, chun i thabhairt duit.”

“ Canathaobh nar chimeadais i go dti an trathnóna?” ar sise.

“Mar do bhi eagla orm go gcaillfinn i, agus ar aon chuma bhi a fhios agam gur theastuigh an t-airgeadnbsp;uait-se,” arsan Garsün.

“ Ca bhfios duit gur theastuigh an t-airgead uaim?” arsan Mhathair.

II

12 Deora Athais agus Dréachta Eile

“ Nach cuimhin leat an sgéal d’innsis düinn trath-nóna iné?” arsan Garsün.

“ Ni cuimhin,’’ arsan Mhathair. “ Cad c an sgéal é?”

“ Dubhrais linn gan aon fhothram do dhéanamh sa tigh mar go raibh ar n-athair ad’iarraidh greas colatanbsp;dhéanamh sara n-imeódh sé amach ar an gcé um mhean-oiche féachaiiit an bhfaghadh sé aon obair Ie déanamhnbsp;ag ionipar nialai agus earrai a hung san abhainn. Dubhrais linn, leis, nach i mbothan mar seo a bhimis ’n-arnbsp;gcomhnui trath ach i dtigh bhrea, ach gur chaill arnbsp;n-athair a mhaoin saolta agus go mb’éigean do dul arnbsp;lorg oibre sa chathair seo.”

‘‘ Dob’ fhior dom é, a chuid,” arsan Mhathair, “ ach conas a bhaineann san leis an sgilling?”

“ Nior fhéadais a cheilt orainn go raibh an saol go dian ort féin agus ar mo dhaid ag sob'ithar düinn, cé nanbsp;dubhrais éinni ’na thaobh san linn, agus do bhios agnbsp;cuimhneamh air sin nuair a bhios ag siül fé dhéin nanbsp;sgoile. Ansan nuair a chonnac an sgilling cheapas gurbhnbsp;amhla a thainig aingeal ó Dhia i gcabhair düinn, agusnbsp;do ritheas chughat chun an airgid do thabhairt duitnbsp;laithreach. Nach mór an t-airgead sgilling, anbsp;Mhathair?”

‘‘ Is dócha gur mór, a chuid,” arsan Mhathair, agus crithan ’na glór.

Do phóg si an Garsün, agus d’fhaisc si Ie n-a croi

“ Is maith liom an sgilling d’fhail uait,” ar sise, “ ach is fearr liom fós an smaoineamh na an gniomh.nbsp;Go bhfaga Dia agam tu mar thaca.”

“Nuair a bhead-sa am’ fhear,” arsan Garsün, ¦“ déanfad-sa airgead do thuilleamh duit, agus ni bheidh

Deora Athais agiis Dréachta Eile 13

ort bheith ad’ chomhnui i mbothan bheag i gcul-tsraid^ agus ni })heidh ar mo dhaid bheith ag obair ar an gcé.nbsp;Ceannód tigh brea dhuit.”

Athuise, cahhair Dé chughainn, a laogh,” arsan Mhathair. “ Is dócha go raibh t-athair ag obair ar feadhnbsp;na hoiche agus go mbeidh sé chughainn sara fada i gcóirnbsp;béile na maidne? Beidh athas air nuair a neósfad sgéalnbsp;na sgillinge dho. Is fearra dhuit-se bheith ag bogadhnbsp;leat fé dhéin na sgoile ar eagla go mbeifa déannach agusnbsp;go bgeóhhfi ort.”

“ Is cuma liom cad déanfar liom iniu, a Mhathair, arsan Garsun. “ Taim lan d’athas. Beannacht agat.”

‘‘ Beannacht Dé leat, a chuid,” arsan Mhathair.

Do phóg si aris é, agus d’imigh sé uaithe fé dhéin na sgode, agus é ag léimrigh Ie hathas.

Nuair a bhi sé imithe doi shuidh an Mhathair sios agus do ghoil si go fuioch. Ach deora athais a bhi a silenbsp;aici.

Luan Casga.

Trathnóna Luairi Gasga mile naoi gcéad a sé déag do Ebhi Beanuasal ’na sui cols teine i bparlüs i dtigh bhrea inbsp;mBlea Cliath, agus i go brónach troma-chroioch. Eirinbsp;Amach an lae sin cüis a cumha.

Do thug a fear a shaol ag obair ar son na hÉireann agus ar son leas na ndaoine i nÉirinn, agus fuair sé basnbsp;roinnt bhlianta roim an Eiri Amach. Nior lu an cion a

bhi aici féin ar Éirinn agus ar mhuintir na hÉireanii na cion a fir ortha.

Do bhi si ’na haonar sa tseomra agus gan émne oile sa tigh ach cailin aimsire. D’imigh Mac di amach arnbsp;maidin, agus do bhi coinne aici leis i gcóir an loin, achnbsp;nior thainigh sé abhaile.

Nuair airigh si lamhach na bpiléar sa chathair do labhair si leis an gcailin aimsire ’na thaobh, agusnbsp;dubhairt sise Ié go raibh cogadh ar siul idir Ógiaigh nanbsp;hÉireann agus saighdiuiri Shasana agus go raibh saigh-diuiri agus daoine eile marbh agus cuid eile gonta.

Gach uair da gcloiseadh an Bheanuasal na piléir da gcaitheamh do chuimhniodh si ar a Mac agus do samh-luiti dhi go raibh sé ar lar, no go raibh sé gonta agusnbsp;i mbaol a bhais, mar do bhi a fhios aici go raibh baintnbsp;aige leis na hóglaigh.

Thainig cara dhi, Beanuasal óg, ar cuaird chuichi go déannach sai trathnóna agus do thug sise fé ndearanbsp;cumha na Baintreabhai.

14

’ Deora Athais agus Dréachta Eile 15

“ Is baol liom na fuilir ar fónamh,” arsan Bhean Óg Ié.

“ Ó, nil éinm orm,” arsa Bean-a-tï, “ ach is geall Ie saighead trid an gcroi agam gach piléar a chloisim anbsp;chaitheamh ins na sraideanna.”

“ Tuigim do chas,” arsan Bhean Óg. “ Ag cuimh-neamh ar do Mhac ataoi,” agus nior fhéad si féin gan na deora do shile nuair a chuimhnigh si ar an bhfear ógnbsp;agus ar an riocht ’na raibh sé, dar Ié, i lar an chatha.

“ Triomaigh do shüile, a chuid,’” arsa Bean-a-ti. “ Chim go bhfuil fios a ruin agat-sa, leis, ach Ie cong-namh Dé tiocfa sé slan ón nguais.”

“ Samhluitear dom é bheith sinte, gonta sa tuargain agus is briseadh croi liom gan bheith Ie n-a thaobh chunnbsp;fóirithint air. Gach uair a chuimhnim air tagann nanbsp;deora lem’ shüile,” farsan Bhean óg.

“Maolü ar an mbrón na deora, a chuid,” arsa Bean-a-ti. “ Do bhi an t-uaigneas am’ chumha féin sara dtainis isteach, ach nior fhéadas deor a shile, cé go raibhnbsp;an brón am’ thachta nach mór.”

D’fhanadar tamall maith i dteannta a chéile ag feitheamh Ie sgéal i dtaobh an Fhir Óig, ach sgéal nanbsp;duain nior thainig. D’imigh an Bhean Óg sa deire, agusnbsp;d’fhag si an Mhathair ’na haonar aris.

Ba bhrónai na riamh ansan i. Do bhi doircheacht na hoiche ann agus ni raibh tasc na tuairisc a mie aici.

“ Go saoraidh Dia é, an garsün bocht,” ar sise.

Is ar éigin a bhi na focail as a béal aici nuair a thainig an Mac isteach an cül doras. Do rith sé isteachnbsp;¦sa tseomra, agus ‘‘ Ó, a Mhathair!” ar seisean.

Do chrom si ar ghol go fuioch nuair airigh si a ;ghlór.

‘‘ Cad fath na deora, a Mhathair?” ar seisean.

16 Deora Athais agus Dréachta Eile

“ Nach Óglach tu?” ar sise.

“ Is ea,” ar seisean. “ An é sin fath do bhróin?”

“Ni hé,” ar sise. “Do bhi mo chroi a shniomh r rith an trathnóna, mar cheapas go rabhais sa troid, agusnbsp;go rabhais gonta, nó marbh, b’éidir. Is é fath na ndeornbsp;na gan tu bheith sa bhearnain bhaoil, fé mar a bheadhnbsp;t’athair da maireadh sé.”

“ Ach do bhios sa chath,” ar seisean. “ Is amhla a shieamhnuios isteach chun innsint duit go mb’éidirnbsp;na feicfa go ceann tamaill me.”

“ Maith dho'm, a Mhic,” arsan Mhathair, agus do phóg si é. Do phógadar a chéile agus dubhairt an Macnbsp;go gcaithfeadh sé aghaidh a thabhairt ar an gcath aris-

“ Go stiurul Dia agus Muire thu,” arsan Mhathair,. agus do sgar si leis.

Caint agus Gmomh.

Nuair a theip ar an Eiri Amach i nÉirinn sa bhliain mile ocht gcéad tri fichid a seacht do chuaidh annbsp;Cumann lid Braithre na Poblachta ar gcül go mór. Ninbsp;dheachaidh sé chun deiridh ar fad amhthach. D’fhannbsp;sé ann agus d’fhas sé go laidir aris nuair a thainig gliiinnbsp;óg eile a chuir suim i saoirse na tire.

Ach Cumann lag ab’ea é idir an da linn. Mar sin a bhionn i geomhnui. Tagann borra agus fas agus ansaunbsp;meath, agus tagann borra agus fas aris agus meath ’nanbsp;ndiaidh.

Do bhi fuadar an domhain fé óig-fhearaibh na hÉireann sara dtainig an gorta millteach sa bhliainnbsp;mile ocht gcéad dachad a bocht. Ach do thuit an lugnbsp;ar an lag aca nuair a theip ar an Eiri Amach, agus annbsp;Cumann a bhiodh a spreagadh do chuaidh sé chunnbsp;deiridh ar fad.

Cuid des na daoine go raibh baint aca leis an iar-racht san do chuireadar an siol aris, agus as an siol-chur san thainig iarracht na bhFinini agus an Cumann üd,nbsp;Braithre na Poblachta. Do bhi Éire go lag i lar nanbsp;haoise, gan fonn troda ar éinne, ach sara raibh mórannbsp;blianta imithe do bhi borra nua sa tir agus na fir óganbsp;saite isteach aris i gcumann a préamhuiodh chun nanbsp;saoirse do bhaint amach.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,

Do theip ar an iarracht san agus thainig an lagachar aris. Ach, fé mar a dubhradh, ni dheachaidh au

17 nbsp;nbsp;nbsp;®

18 Deora Athais agus Dréachta Eile

Cumann chun deiridh ar fad, marab’ ionann agus an Cumann eile üd na nÉireannach nóg. Do cuireadh nanbsp;taoisigh an loch amach, ach d’fhan cuid des na mion-taoisigh ann i gcomhnui agus nior leogadar san donnbsp;Chumann dul i n-éag amach is amach.

“ Ca bhfios na go ndéanfi iarracht eile,” a deiridis, “agus is fearr bheith ullamh ’na chóir.”

Do bhi suil Ie hiarracht eile ag cuid aca gan aon amhras, ach nuair imigh na blianta agus gan aon chomh-artha ann go ndéanfi gniomh, d’eirigh na daoine ab’nbsp;fhearr as an gCumann i ndiaidh a chéile, go dti na. raibhnbsp;ann ach an driodar.

Do bhi an Cumann go hana laidir i Maghchromtha agus d’fhan a lan daoine sa Chumann tar éis teipithe arnbsp;an iarracht sa bhliain 1867. Do bhi triür driotharnbsp;ann go raibh baint aca leis an iarracht. Do b’éigean donnbsp;duine ba shine aca teiche leis thar saile, ach d’fhan annbsp;bheirt eile sa Chumann ag feitheamh Ie glaoch chunnbsp;troda aris. Nuair na tainig an glaoch d’eirigh duinenbsp;aca as, agus tar éis tamaill do mhol sé don driothair eilenbsp;eiri as chorah maith toisc gan aon mhaith bheith sanbsp;ghnó.

“ Ni eireód as,” arsan driothair eile, “ an fhaid ata fir eile ann ata toilteanach ar ghniomh a dhéanajnh minbsp;ghlaotar ortha.”

D’fhan an sgéal ar an gcuma san ar feadh bliana nó mar sin. Ach ni raibh aon ghniomh a dhéanamh, nanbsp;suil Ie gniomh. Do tharluiodh uaireanta na biodh arnbsp;chumas an fhir óig seo bheith laithreach nuair a bhiodhnbsp;cruinnithe ar siul ag an gCumann, agus dubhairt daltanbsp;eile nuair na raibh an fear óg i lathair oiche airithenbsp;gurbh ’amhla a bhi sé tar éis a chul a thabhairt Ie sa.oirse

Deora Athais agus Dréachta Eile 19

na hÉireann agus na feicfi a thuille ag cruinnithibh an Chumainn é.

D’airigh an fear óg an sgéal agus do chuaidh sé go dti an chéad chruinniü eile den Chumann. Do bhï fearnbsp;a chainte ann, leis. Ar amharai an tsaoil cad a bheadhnbsp;os comhair an Chumainn an oiche sin ach teachtaireachtnbsp;ón gCumann i gCathair Chorcai ag tairsgint do mhuin-tir Maghchromtha roinnt ghunnai ach fios a chur orthanbsp;agus iad a thabhairt abhaile ón gcathair.

Cé raghadh fé n-a ndéin, agus conas a béarfi amach ón gcathair iad i gan fhios dos na connstablai? B’shinnbsp;1 an cheist.

Do thairg an fear óg go mbéarfadh sé féin abhaile iad ar an dtraen da mbeadh beirt ag an staisiün i Maghchromtha chun iad a thógaint uaidh nuair a shroisfeadhnbsp;an traen an stad, agus fear a chainte bheith ’na dhuinenbsp;den bheirt.

Do deineadh an socrü san, agus do coapadh la i gcóir na ngunnai do thabhairt amach ón gcathair agus iad donbsp;thabhairt don Chumann. Fuair an fear óg iad ós nanbsp;Finini i gCorcaigh, dha bheart déanta dhiobh agus iadnbsp;cluduithe i sH na measfadh éinne gur gunnai a bhi ann,nbsp;Nuair a thainig an traen i n-aice an staisiiiin i Maghchromtha d’fhéach an fear óg amach agus do chonnaicnbsp;sé an bheirt ag feitheamh leis.

Ach ar mhi-amharai an tsaoil, ca stadfadh an carr-aiste ’n-a raibh sé féin agus an da bheart ach ar aghaidh connstabla amach! Do leog an fear óg air bheithnbsp;go bruidiüil i mbun na mbeart, agus é ag feitheamh leisnbsp;an mbeirt chun teacht fé n-a dhéin. I bhfad uaidhnbsp;d’fhanadar.

Do bhi sean-aithne ag an gconnstabla air, agus cad a dhein sé ach heart aca do shine chun an chonnstabla.

20 Deora Athais agiis Dréachta Eile

“ Beir air sin,” ar seisean leis an gconnstabla, “ agus coinnibh dom neomat é.”

D’imigh an bheirt gan teacht ’na ghaor, agus do thug an fear óg na gunnai leis abhaile.

Do chuaidh sé go dti cruinniu an Chumainn an oiche sin agus do thug sé na gunnai leis. Do bhi fear anbsp;chainte ann, leis, agus an mhórail bainte dhe. D’fhagnbsp;an fear óg slan ag an gCumann an oiche sin.

Malairt Smaointe.

“ Na bi ag caint liom-sa i dtaobh an chogaidh sin,’’ arsa Feirmeoir go searbh Ie Stróinséar a bhuail uime arnbsp;an mbóthar agus a chuir ceisteanna chuige i dtaobh nanbsp;mbuachailM a bhiodh ag troid sa duthaigh sin sa bhliainnbsp;mile naoi gcéad a fiche.

“ Cad chuige an searhhüs?” arsan Stróinséar. “ Ni hamhla a bhis i n-aghaidh na mbuachailU an uair sin?”

” Ni rabhas ’na n-aghaidh. Canathaobh go mbeinn? Do bhi beirt mhac dom féin ’na measc, agus bhiodh inionnbsp;dom ag cabhru leo agus ag déanamh teachtaireacht dóibh.nbsp;Do cailleadh duine dem’ bheirt mhac agus ta a dhriothairnbsp;agus a dhriofür imith© thar sail©, agus ta fiacha orm-sanbsp;'de bharr an chogaidh sin na beidh diolta agam go la monbsp;bhais. Ni hiongna go mbeinn searbh.”

“ Is trua an sgéal é gan aon amhras,” arsan Stróinséar. “ Mar sin féin ba bhrea an cogadh é—nbsp;cogadh ar son na saoirse.”

“ Saoirse i bhfad uainn a bhi ann,” arsan Feirmeoir. “Ni raibh ann ach smaoineamh. Ta an sgéal chomhnbsp;dian againn anois agus a bhi roimis an gcogadh san.nbsp;Cad ta againn da bharr?”

“ Cad a bheadh uainn ach an tir bheith saor ó smacht tire eile, agus neart bheith againn ar Éire donbsp;rialü ar son leas na ndaoine?” arsan Stróinséar.

“ Ta go brea,” arsan Feirmeoir. “ Leas na ndaoine, mar dhea. Ni hé mo leas-sa ach mh’aimhleas a

21

22 Deora Athais agus Dréachta Eile

dhein an cogadh san na smaointe. Da mb’ ar chogadh na talmhan a bheifa ag caint do thuigfinn thu.”

“ Cuid den tsean-chogadh chéana ab’ea an cogadh san,” arsan Stróinséar.

“ Niorbh’ea, mhuise,” arsan Feirmeoir. ‘‘ Cogadh i n-aghaidh na dtiarnai talmhan a bhl ann, cogadh anbsp;bhris a gcomhacht san agus a thug an talamh duinn-ne.nbsp;B’shin é an cogadh!”

“Ta an talamh ceannaithe agat?” arsan Stróinséar.

“ Ta,”‘ arsaiï Feirmeoir, “ agus bheadh an sgéal maith go leor agam mara mbeadh na fiacha d’fbag annbsp;cogadh eile orm.”

“ Conas a tharla na fiacha san bheith ort?” arsan Stróinséar.

“ Do théadh na hóglaigh isteach sa tsraidïn agus do thugaidis leo ón siopadóir biadh agus deoch agus gachnbsp;ni a bhiodh uatha, agus do cuireadh gach ni sios sanbsp;chüntas am’ choinnibh-se,” ar seisean.

“ Ach ni ceart go mbeadh ort-sa na fiacha san do dhiol,’’ arsan Stróinséar.

“ Ni ceart go deimhin, ach taim a ndiol agus bead a ndiol go la mo bhais,” arsan Feirmeoir.

“ Is iongna liom nar dhiol an Rialtas na fiacha san, ma sé Oifigeach na nóglach a thug na hórduithe donnbsp;tsiopadóir,’’ arsan Stróinséar.

“ Ca bhfios domh-sa na go bhfuair an tOifigeach an t-airgead?” arsan Feirmeoir. “ Ni fheaca riamh é.”

“ Mise an tOifigeach,” arsan Stróinséar, “ agus ni bhfuaras-sa aon airgead. Do bhios sa troid go dti gonbsp;dtainig an sos comhraic. Do chailleas luth na laimhe clénbsp;agus ’na theannta san bead bacach go deo. Sin a bhfuilnbsp;agam-sa de bharr an chogaidh sin. Ach mar sin féin,nbsp;ba bhrea an cogadh é—cogadh ar son na saoirse!”

24 Deora Athms agus Dréachta Eile

sin a hainni: Do chaith Domhnall Cam agus a shlua oiche ar Eachros- Nuair a bhiodar ag cur diobh maidinnbsp;lar n-a mhaireacli do shleamhnaigh a lair fé Dhomhnallnbsp;ar lie ata teorantach le Tuath na Droman agus do mar-bbuiodh i.

“An Chearc Riabhach ” a thugadh Domhnall ar an lair, agus do tugadh Easach Circe ar an mball san annbsp;uair sin, agus do lean an ainm sin den ait ó shin i leith.

Ta gallan ana-bhrea ar Eachros. Ta sé fiche troig ar aoirde, agus deirtear go bhfuil a thrian fé thalamh—nbsp;sin triocha troig ar fad. Do bhl sgribhinn Ogham airnbsp;fado agus bhiodh a Ian daoine ag teacht a fheisgint. Niornbsp;thaithn san le duine on gcomharsanacht, agus d’aimsighnbsp;sé órd agus bhi sé ag gabhail ar an gcloich go dti gurnbsp;loit sé a Ian den sgribhinn. Nil ach fior-bheagan dennbsp;sgribhinn le feisgint ann anois.

Ta gallan eilfe ann agus é ’na lui ar an dtalamh. Deirtear gurab’ amhla a thainig duine féachaint an raibhnbsp;sgribhinn ar an ngallan san agus nuair na feaca sé i arnbsp;an gcuid uachtair de gur bhain sé as an dtalamh é arnbsp;lorg na sgribhinne san chuid a bhi thios de agus gurnbsp;fhag sé sinte ansan é mar a bhfuil sé anois.

Deirtear gurab’é Oisin a chaith an gallan mór ó Fhulacht Fiann Eachrois go Ban an Teampaill.

Seo tagairt d’Eachros a “ Duanaire Finn —

“ A cloch Eachrusa in fheoir truim ro shaith mac calma Cumaillnbsp;fud ata laoch ba garbh grainnbsp;Dubhan Mac Cais meic Cannain.”

Ta cainteoir maith Gaedhilge ’na chomhnui sa tigh ata laistiar den ghallan mhór. Séamus ó Cróinin is

Easach Circe.

Is mó sgéal deas ata bailithe ag macaibh léighinn i gColaiste na Mumhan i mbliana i dtaobh aiteanna agusnbsp;daoine a bhain Ie stair Uibh Laoghaire. Gheibhid siadnbsp;ranna agus sgéalta ós na daoine sa tsraidbhaile agus arnbsp;fuaid an bhaill sin Béat Atha ’n Ghaorthaidh, agus nuairnbsp;a théid siad ar thurusanna go dti Géim an Fhiadha, agusnbsp;do dti an Guagan agus go dti aiteanna eile gheibhid siadnbsp;cüntaisi ós na seandaoine ins na haiteanna san i dtaobhnbsp;na bhfothrach agus na ngallan agus na rudai ar sa eilenbsp;ata go flüirseach ar fuaid Uibh Laoghaire.

Sgata macléighinn a thug aghaidh ar Eachros an la fé dheire fuaradar a Ian eolais i dtaobh na haite sin,nbsp;agus ba mhóide a suim ann an bhaint a bhi ag Domhnallnbsp;Cam Ó Suilleabhain Bhéara leis. Nuair a thug an laochnbsp;calma san aghaidh ó thuaidh, agus a chairde le n-a chois,nbsp;ar an dturus fada ud go Liath Droma gur fiii é aireamh arnbsp;eachtrai móra an domhain, is ar Eachros a dheineadarnbsp;an chéad stad ó fhagadar Béara thiar. Is cuts mhaoitenbsp;do mhuintir na haite an stad san, agus ta a Ian sgéaltanbsp;aca ’na thaobh.

Do bhi teampall ann an uair sin, ach nil ann den teampall anois ach na fallai fuara. Ban an Teampaillnbsp;a tugtar ar an ait ’na bhfuil an fothrach san. Dha mhilenbsp;soir Ó thuaidh ó Bhéal Atha’n Ghaorthaidh ata Eachros,nbsp;ar an mbóthar ó thuaidh go Baile Mhuirne. Ta ait annnbsp;ar a dtugtar Easach Circe, agus seo mar a fuair an ait

23

Deora Athais agus Dréachta Eile 25

ainm do. Ta sé deich mbliadna is tri fichid d’aois, agus deir sé na raibh aon talamh fónta san ait sin inbsp;n-aimsir a shean-athar féin. Garrigreacha agus fraochnbsp;agus aiteann a bhi ann an uair sin. Ta pairceannanbsp;breatha fé bbarrai ann anois de bharr saothair nanbsp;ndaoine. Is fior é sin i dtaobh na düthai seo go léirnbsp;nach mór. Bitear ag brise doch agus ag ropadh agus agnbsp;raobadh an fhraoigh ann i gcomhnui agus ag cur leisnbsp;an méid tailimh gur féidir é shaothrü.

Is glas agus is milis an féar a bhionn ar na pairceanna san, ach ni mór bheith a sior-shaothrü. Le hallu.s a deineadh iad agus le hallus a cimeatar i dtreo iad. Danbsp;dtugti failli ionta ba ghearr go mbeidis ’na bhfiantasnbsp;aris.

Ta barrai iongantacha ag na feirmeoiri go léir ann i mbliana, agus misneach aca da réir. Ta a lan crannnbsp;a geur aca, leis, agus ma ghlacann an Rialtas leis annbsp;dtairsgint a fuaradar ó mhuintir na Gaoltachta i Müsgrainbsp;agus i nUibh Laoghaire, chifar na enuie go léir ó ïnsenbsp;Geimhleach go dti Céim an Fhiadha fé chrannaibh arisnbsp;fé mar a bhidis trath.

An Céim Ie Solas na Gealai^

“ Is aoibhinn an Leamhain maidin cheoidli,

Is aoibhinn feora Locha Léin,

Is aoibhinn Faithche Dünaló,

’S is aoibhinn Achadh d’Eo Ie grein.”

Sin mar a labhair seanduine hom féin agus Ie Diar^ muid Ó Gruadhlaoich móran blianta ó shin agus sinnnbsp;istigh sa tsean-mhainistir i nAchadh d’ Eó i n-aice Chilinbsp;Airne. Trathnóna brea gréine ab’ea é, agus d’oir annbsp;rann deas san go haluinn don ait an uair sin.

Ni raibh ach an bheirt againn ann ar dtüis sara dtainig an seanduine fé n-ar ndéin, agus do chaitheamairnbsp;tamall ag breithniü na mainistreach agus ag déanamhnbsp;iongna d’aileacht na düthai mór-thimpal- Do bhi ciünasnbsp;gan uaigneas arin agus do thaithn gach ni go seoighnbsp;linn.

Ansan do thainig an seanduine an treo agus do labhair sé linn, agus i lar na cainte dho dubhairt sénbsp;an rann san thuas. Is dócha go bhfuil sé féin ar sU nanbsp;firinne um a dtaice seo, ach mairfidh an rann san ara’nbsp;chuimhne féin an fhaid a mhairfad.

Do chuimhnios air agus me i lar Céim an Fhiadha Ie déannai. Ni hé solas na gréine a bhi ag taithneamhnbsp;an uair sin amhthaigh, ach solas na gealai. Ta sé de nósnbsp;ag na macaibh léighinn a bhionn ag taithi na gcursainbsp;i gColaiste na Mumhan i mBéal Atha ’n Ghaorthaidh

26

Deora Athais agus Dréachta Eile 27

turus a thabhairt ar Chéini an Fhiadha nuair a bhionn solas na gealal ag taithneamh. An oiche airithe seonbsp;bhitheas ag tracht ar thurus, ach nl raibh aon rud socairnbsp;’na choir go dti gur airigh Liam Ó Cearbhaill ó Bhleanbsp;Cliath go raibh daoine ón gcathair sin ann na feacaidhnbsp;riamh an Céim sa ló na san oiche, agus gur mhaith leonbsp;é fheisgint an oiche sin fé sholas na gealai.

Do bhi an gluaistean ag Liam agus dubhairt së Ie ceathrar againn gabhail isteach ann. Ni raibh uainnnbsp;ach an focal, agus ba ghearr go rabhmair ag boga linnnbsp;fé dhéin an Chéama.

“ Ni dócha gur fearr é na an Sgealp?” arsa duine des na sgolairi ó Bhlea Cliath.

“Fiche Sgealp!” arsa Liam. “Fan go bhfeicfir.”

Nior bhfada go rabhmair ag gabhail thar tigh Mhaire Bhui Ni Laoghaire ag Béal an Chéama, agusnbsp;isteach linn ansan sa Chéim, siar go dti an ait mar arnbsp;thosnaigh Cath Céim an Fhiadha breis agus céad bliain ónbsp;shin, agus go dti an ait mar a raibh luiuchan Ie linnnbsp;Cogadh na Saoirse tri bliana dhéag ó shin.

Do chuir Liam an gluaistean ’na stad tri huaire sar ar shroiseamair barr an Chéama, agus thanamair amachnbsp;as chun na haite do bhreithniü agus chun an mhacalla donbsp;Chios ós na cnocaibh ag freagairt ar nglór féin.

“ Cad deireann sibh anois?” arsa Liam leis na sgoL airi óga ó Bhlea Cliath.

“ Ó, is aluinn an ait é,” ar siad.

An sagart óg a bhi i mBéal Atha ’n Ghaorthaidli roinnt bhlianta ó shin, an tAthair Micheal Ó Loingsigh,nbsp;dubhairt sé go bhfeaca sé Céim an Fhiadha sa gheimh-readh agus na cnuic ar an da thaobh agus an bótharnbsp;féin fé bhratacha sneachtaidh, agus nar bhfearr leis aón

28 Deora Athais agus Dréachta Eile

radharc imeasc na nAlp na an radharc san i gCéim an Fhiadha.

D’innseas an chainnt sin don cheathrar eile.

“ B’fhi'or do,” arsa Liam. “ An chéad uair a thugas nao mhathair féin anso,” ar seisean, ‘‘ dubhairt si maranbsp;mbeadh a fhios aici gur ó Bblea Cliath a thainig si ar annbsp;ngluaistean go ndéarfadh si gur san Eilbhéis a bhi si.”

D’fhanamair tamall ann i gciünas na hoiche agus ansan do thugamair ar mbóthar orainn abhaile aris, agusnbsp;athas agus saghas uaignis orainn go léir.

Nuair a bhiomair i lar na sgeiipe ni raibh de sholas againn ach lampai an ghluaisteain. Do bhi solas nanbsp;gealai os ar gcionn sa spéir, ach ni raibh an ré féin Ienbsp;feisgint go dti go ndeachamair siar ar fad go deire annbsp;Dhéama.

Is dócha gur dhein gach duine againn machnamh ar uaigneas agus ar aileacht na hoiche sin an uair sin nónbsp;ó shin i leith. Do chuir an turns i gcuimhne dhom féinnbsp;turns eile oiche eile i n-ait a bhfad ón gCéim agus ónbsp;Éirinn—oiche go raibh fior-uaigneas orm.

Sa Róimh a bhios an oiche sin. D’airios daoine eile ag tracht ar aileacht an Choiliséum fé sholas na gealai,nbsp;agus do (Chuaa féin ann oiche am’ aonar. Do bhi'nbsp;soillse lectreachais ag taithneamh ar na fallai móra ardanbsp;ón dtaobh amuigh, agus bhi solas na gealai ag taithneamh anuas ar an dtaobh istigh, agus dian-doircheachtnbsp;anso is ansud istigh.

Do chuas isteach agus do shiüluios liom mór-thimpal. Da dhéannai san oiche a bhi sé, bhi móran daoine istigh,nbsp;cuid aca ag siul agus cuid aca ’na sui. D’airios bean ógnbsp;agus bias na Mericeanach ar a cuid Béarla agus inbsp;ad’iarraidh aithris a dhéanamh ar abairti lodalaise a

Deora 'Athais agus Dréachta Eile 29

bhi a ra ag Rómhanach óg. Nior chuireas puinn suime ionta ach leanüint orm ar mo chuaird mór-thimpal.

Do chuas isteach i bpóirsi dorcha anso is ansud, ach ni leogfadh eagla dhom dul i n-airde ar na fallatnbsp;móra mar a bhfeaca daoine eile agus giollai Rómhinachanbsp;Ie n-a gcois. Ar aghaidh liom am’ aonar agus me agnbsp;machnamh ar na neithe a thuit amach san ait sin nanbsp;milte bliain ó shin.

Do baineadh preab asam agus me ag siül thar n-ais fé dhéin na haite ’nar chuas isteach. I log tamall uaimnbsp;sïos d’airios glór duine agus saghas Béarla a labhairfcnbsp;aige. Do stadas agus d’fhéachas sios. Lucht cuairde anbsp;bhi ann agus giolla a stiüru.

“ Anso,” arsan giolla, ‘‘ a seolti na Criostaithe isteach chun go n’itheadh na beithigh allta iad.”

Do choraigh mo chuid fola ionam ar chlos na bhfocal san dom i n-uaigneas na hoiche, agus do bhrostuios ormnbsp;fé dhéin an ti-ósta.

An chathair sin na Rómha ’n-a gcuirti na Criostaithe chun bais is i croi na Griostuiochta anois i-

Taidhreamh.

•‘Is dócha go rabhais ag Bade Dhomhnaill maidin Dé Sathairn, a IVlhi'chil, chun an eiteallthóra d’fheisgintnbsp;ag teacht i dti'r?”

“ Do bhios, go deimhin, a Sheain, ach, fé mar is ool duit, ni fheaca é.”

“ Is eol dom na feacaidh éinne ansan c mar nar eirigh leis an turns a thabhairt. Do thuit sé isteach sanbsp;bhfarraige nuair a bhi sé i ngiorracht chuig mile isnbsp;dachad d’Éirinn. Is mór an Irua na raibh sé ar anbsp;chumas an turns go hÊirinn do chriochnü. Ansan donbsp;chifa ag teacht i dtir é agus ag imeacht aris fé dhéin nanbsp;Frainnce. Is dócha gur fhanais i mBaile Dhomhnaillnbsp;gur airis an sgéal é bheith ar bord na luinge?”

“ D’fhanas. Do bhios ann roim mhean-oiche, agus nior fhagas an ait go dti tar éis a tri ar maidin.”

‘‘ Dona go leor, agus gan éinni agat da bharr.”

‘‘ Da olcas é, ba mheasa seacht n-uaire an faire a dheinimis sar ar imigh an Bremen treasna na farraigenbsp;go Merice cheithre bliana ó shin.”

‘‘ Conas san?”

‘‘ Mar bhimis amuigh ar an mbóthar gach maidin ar feadh seachtaine ag feitheamh leis an bhfocal go rabh-thas chun imeachta. Thainig an focal sa deire, ach isnbsp;mó maidin a chaitheamair ann sara dtainigh sé. Ninbsp;leogti isteach san aerdrom i n-aon chor sinn, mar niornbsp;mhaith leis na heiteallthóiri go gcuirfi isteach ortha.”

30

Deora Athais agiis Dréachta Eile 31

“ Da mbeinn-se ad’ chas ni raghainn ann mara mbeadh deimhniu éigin agam go mbeidis ag imeacht.”

'¦ Ba chonnturthach an rud é sin. Da n-imidis agus tu sa bhaile, conas a bheadh an sgéal agat? Gonbsp;haindis. D’fhanas féin sa bhaile mar sin oiche agus ninbsp;bhfuaras puinn suaimhnis an oiche sin. Is beag na gonbsp;rabhas deimhnitheach de na himeoidis, agus dubharfcnbsp;liom féin go bhfanfainn sa bhaile agus go raghainnnbsp;amach da bhfaghainn sgéal ó fhear an telefóna gonbsp;mbeidis a n-ullmhü féin chun imeachta. Um uair annbsp;mhean-oiche do labhras leis, agus dubhairt sé liom nanbsp;raibh aon rud socair aca. Do labhras leis aris ar a dónbsp;agus ar a ceathair, agus dubhairt sé liom an uair dheir-ineach san na déanfi an iarracht an la san.”

“ Is dócha gur shuis cois tein© ag léamh leabhair i gcaitheamh na hoiche?”

“ Ni hé sin a dheineas ach lui ar an leabaidh agus an clog do chur i dtreo chun me dhuiseacht ar a dó agusnbsp;aris ar a ceathair. Ach cé go rabhas am’ lui niornbsp;choluios puinn. Le linn me bheith am’ lui uair aca donbsp;deineadh taidhreamh dom. Gheapas go bhfeaca beirtnbsp;fhear agus eiteallan aca agus bean óg ag féachaint orthanbsp;agus iad a n-ullmhu féin chun dul i n-airde sa spéir chunnbsp;triad a bhaint as an eiteallan.”

‘‘ Ar mhaith leat teacht?” arsa duine aca leis an mnaoi óig.

‘‘ Ba mhaith,” ar sise, quot;ach nil aon taithi agam ar bheith ag eiteall, agus b’éidir go gcuirfinn isteachnbsp;oraibh.”

quot; Ni baol go gcuirfir,” arsan t-eiteallthóir, “ téanam ort.”

Do ghléasadar i, agus do chuadar a dtriur isteach san eiteallan. Do dheineadar cursa no dhó san aer, agus

32 Deora Athais agiis Dréachta Eile

ansan d’fhiafruiodar di conas a thaithn an cursa Ié.

“ Ó, ta sé go haluinn,” ar sise.

quot; Téimis treasna na farraige go New York,’’ arsa duine des na heiteallthóiri, agus do dhirigh sé annbsp;t-eiteallan chnn dul siar chomh mear agus d’fhéadfaidisnbsp;é. Do ghluaisiodar go brea réidh ar dtüis, ach tar éisnbsp;tamaill thainig anaithe gaoithe a chuir tri n-a chéilenbsp;go mór iad. Nior thaithn san leis an mnaoi óig, achnbsp;nior leog si éinni uirthe. Bhi si ag bru na heaglanbsp;füithe.

Nior thug an bheirt eile fé ndeara an cas ’n-a raibh si, mar bhi breis agus a ndóthain Ie déanamh aca-san agnbsp;stiürü an eiteallain. Do chaill an bhean óg a misneach,nbsp;agus ansan do chaill si a ciall, agus bhi si gan mheabh-air gan tuisgint. D’iompaigh si go hoban ar an mbeirtnbsp;eile agus do sgriob si iad agus do strac si iad i dtreonbsp;na féadfaidis an t-eiteallan do stiürü agus do badh iadnbsp;go léir sa bhfarraige.

“ Is uathbhasach an taidhreamh é sin, a Mhichil. Ni fulair nó bhis mi-shuaimhneasach an oiche sin, tra’snbsp;gur deineadh a leithéid sin de thaidhreamh duit.”

“ Do bhios, a Sheain. Shamhluios go bhfeaca an eachtra go léir ó thosach deire ag tuitim amach osnbsp;comhair mo shül.”

Inis na n-Each.

Ni misde inis na n-each do thabhairt ar an oilean ghlas so na hÉireann ar a mbionn süile daoine ins gacbnbsp;pairt den domban diritbe tri buaire gacb bliainnbsp;féacbaint cad é an sgéal a bbeadb Ie fail aca de bbarrnbsp;casadb baraille an Cbrannacbjiir. An radbaxc a cbitearnbsp;ar gacb taobb den balla, cuireann sé i gcuimbne dbüinnnbsp;gur tir iongantacb gurbb ’ea Éire i gcombnui i gcürsainbsp;fiaigb is rais.

Da fbaid siar fbéacbaimid ar stair na tire tugaimid fé ndeara go raibb eacbra agus capaill fé mbeas ag muin-tir na bÉireann. Eacbra a tugti ar na capaill uaisle inbsp;n-óige na tire agus a bbfad ’na dbiaidb san: “ lomadnbsp;capall, beagan d’eacbaibb,” adeir an Ceatbrar Ollamb.nbsp;Eacb iompair eacb na marcuiocbta, acb ni tabbarfi eacbnbsp;ar a leitbéid sin anois: capall an gnatb-fbocal ar gacbnbsp;sagbas anois, acb go dtugtar capaill foluiocbta ar nanbsp;capaill ar leitblig i gcóir fiaigb is rais go bbfuil fuil fénbsp;leitb ionta.

Acb pé ainm a tugtar ortba, do bbi meas ag na daoine ar na capallaibb i gcombnui. Agus ni bag dulnbsp;den mbeas ata- An radbarc i balla an Cbrannacbuirnbsp;léirionn sé dbüinn an meas ata ag an bpobal Ie linn arnbsp;n-aimsire féin ar an bbfiacb agus ar na comórtaisibbnbsp;rais agus léimt.

Do cbuala Ie déannai go raibb daoine ag eiri as

33

34 Deora Athais agus Dréachta Eile

bheith ag imirt golf agus ag gabhail leis an bhfiach mar mhalairt chaitheamh-aimsire.

“ Is aoibhinn dóibh siüd,” arsa mise, “ go bhfuil sé de ghustal aca bheith abalta ar na capaill do cheannachnbsp;agus do chothu.”

*‘ Ni.!hé sin] é,” arsa cara dhom, “ ach gur saoire an fiach na an golf! Gheóbhfa capall brea fiaigh arnbsp;bheagan airgid, agus ni chosnódh sé puinn an capallnbsp;san do chothü ach an chaoi bheith agat air.”

“Sea direach,” arsa mise, “ ach an chaoi bheith agat air. Is é mo thuairim na tréigfidh móran daoine an golfnbsp;ar son an fhiaigh.”

Is ar éigin a thréigfidh, agus ni lu na mar eireóidh móran daoine as an bhfiach chun bheith ag imirt golf.nbsp;Deirtear go bhfuil an chluiche sin golf chomh seandanbsp;leis an bhfiach agus go mbiodh si a imirt i nÉirinn inbsp;n-aimsir na bhFiann. Bhiodh na Fianna ag fiach ar aonnbsp;chuma, mas inchreite leitriocht na hÉireann.

Ar thóir an fhiadha a théadh na fiadhaithe fado, ach is i ndiaidh an tsionnaigh agus an ghearrfaithe isnbsp;gnathach an tóir bheith Ie fada. Seo mar a deir amhrannbsp;’na thaobh:

RAGHMID AG FIACH FAN AN LAE.

“ Ó mhaidin iné ta sionnach is gearrfhiadh Ag taisteal ar imeall na hahhan,

’S is naire dhüinn féin bheith sa bhaile go faon,

Ag caitheamh ar saoire go fann.

Na marcaigh ar aghaidh chun an tsléibhe,

Agus leanaid na gadhair ’na ndéidh,

Téimis ’na ndiaidh chun bheith pairteach sa bhfiach, Agus bimis ag fiach fan an lae.nbsp;ó. raghmid ag fiach fan an lae,

Deora Athais agus Dréachta Eile 35

Ó tharla an ghrian ins an spéir,

Biodh baint again nleo sa ghreann is sa ghleo, Sea, raghmid ag fiach fan an lae.

Ta breitheamh brea grol ar an mbinse ’na shui, Ag feitheamh chun cuise do phlé,

Agus fiche fear dli agus daoine chun sgri,

Ach gan duine is lü d’fhinné.

Arsan breitheamh: ‘ Sin masla dhom féin,

Ach maithfead an t’rus so dhóibh é,

Sgaoilfad-sa leo mar is brea é an spórt,

Is raghmid ag fiach fan an lae’.”

Ta fonn an amhrain sin ar eolas agam ó bhïos am’ leanbh, agus shaoileas i gcomhnui gur ó Shasana anbsp;thainig idir an bhfonn agus na focail Bhéarla a ghabhannnbsp;leis, go dti gur airïos i dTruro anuiridh gur fonn ónbsp;Éirinn é. Shaoil muintir na conntae sin, Cornwall, gurnbsp;leo féin an t-amhran, agus ta sé i gcló aca i leabhar ar anbsp;dtugtar, 'Pornish 'Dialect and Folk Songs ach dubhradh inbsp;dTruro an uair sin anuiridh gur Ie hÉirinn a bhain annbsp;t-amhran, agus deallruionn an sgéal gur ffor san. Nilnbsp;an ceol ar fail ar aon chuma, chomh fada agus is eolnbsp;domh-sa, i n-aon chnuasacht d’amhrain Shasana nanbsp;Alban.

Na focail Ghaedhilge ata anso agam aith-innsint isea iad a dheineas ar na focalaibh Béarla a bhain leis annbsp;bhfonn i gcomhnui'. Ta bhéarsai eile san amhrannbsp;bhunaigh, ach ni beag an da cheann san anso.

Ta sgéalta agus danta agus amhrain go flüirseach sa Ghaedhilg a léiriu dhuinn gur thaithn an fiach leisnbsp;na daoine ins gach pairt den t!r ó thosach aimsire gonbsp;dti an la ata iniul ann. “ Gheoir Blea Cliath chunnbsp;fiaigh is spoirt,” arsa Maire Bhui Ni Laoghair.e céad

36 Deora Athais agus Dréachta Eile

bliain ó shin, a theasbeaint düinn go raibh ainm na priomh-chathrach i n-airde an uair sin mar ionad i gcóirnbsp;spóirt agus caitheamh-aimsire.

Leath'-chéad bliairï ruimis sin do dhein Brian Mac Giolla Meidhre tagairt don fhiach agus “ Güirt annbsp;Mhean-oiche ” a chuma aige:

“Bhiodh éanluith i gcrainn go meidhreach módhmhar,

Is léimneach eilte i gcoillte am’ chomhgar;

Géimneach adharc is radbarc ar shlóitibh,

Tréan-rith gadhar is radhnard rómpa.”

Sin mar a bhi i gConntae an Chlair, agus is beag conntae eile i nÉirinn na biodh an adharc go binn danbsp;séide agus guth na ngadhar ar bheinn na sléibhte inte,nbsp;fé mar a bhiodh i mBlea Cliath agus sa chonntae sin annbsp;Chlair. Maireann an spórt san i gcomhnui thoir, thiar,nbsp;thuaidh agus theas, agus ni dócha go raghaidh sé i n-éagnbsp;go deo.

FAr Chlar an Chrannacliuir Marta 1933 a céad cuireadh an aiste iin i gclól.

Maire Bhm Ni Laoghaire.

Ta suas Ie céad bliain imithe ó éag Maire Bhui Ni Laoghaire ó Bhéal an Chéama, ach meath na éag nilnbsp;tagaithe fós ar a hainm na ar a cail; agus is léir anoisnbsp;go mairfidh a hainm is a cail an fbaid a mhairfidh annbsp;Ghaedhilg féin i mbéalaibh daoine.

Ta a hainm i n-airde ar fuaid na hÉireann agus las-muigh d’Éirinn de bharr aon dain amhain dar chüm si, an dan üd i dtaobh an chatha idir Gaeil is Gaill i gCéimnbsp;an Fhiadha sa bhliain mile ocht gcéad fiche a dó.

Ceann des na danta é sin a chanann Donnchadh Mac Coiligh, agus ta plata déanta i gcóir an ghramofóna agusnbsp;idir fhocail agus ceol air, i dtreo gur féidir d’éinn© gonbsp;bhfuil gramofón aige bheith ag éisteacht leis an amhrannbsp;do réir mar a chanann an sar-amhranai sin é.

Ta an t-amhran féin gan ceol agus an f-amhran agus ceol leis Ie fail i leabhraibh, agus is beag duine go bhfuilnbsp;aon eolas aige ar an nGaedhilg na fuil an dan léite aige.nbsp;Cloistear ag feiseanna agus ag cuirmeacha ceoil agus agnbsp;siamsai é, agus an té nar airigh trath éigin é ni fulairnbsp;nó ta sé bodhar nó ta leithleachas éigin ag baint leis. Ninbsp;gnath-Ghaedheal é, pé’r domhan é.

Ca bhfuarathas an t-amhran agus an ceol? Ós na seandaoine i Müsgrai agus i nUibh Laoghaire. Thainignbsp;idir cheol agus focail anuas chughainn ó ghlüin go glüin,nbsp;agus cantar an t-amhran anois fé mar a canti Ie céadnbsp;bliain é. Nil aon cheanntar sa Ghaeltacht na fuil seoda

37

38 Deora Athais agus Dréachfa Eile

leitriochta ag na seandaoine ann, ach ta bua ag muintir Uibh Laoghaire agus ag muintir Mhüsgrai ar na daoine inbsp;ndüthaibh eile 'n-a bhfuil an Ghaedhilg beo i gcomhnui;nbsp;maireann saothar a bhfili féin i n-aigne na seandaoinenbsp;ann. Ta aca a lan de shaothar Mhaire Bhui seachasnbsp;“ Cath Géim an Fhiadha ” chomh maith Ie saothar filinbsp;nach i. Ta an oiread filiochta bailithe agam féin uathanbsp;agus a dhéanfadh leabhar toirtiuil gan tracht ar a bhfuilnbsp;bailithe ag móran daoine eile.

An leitriocht san ata i mbéalaibh na seandaoine, da mbeadh si ar fail i leabhranaibh sgoile b’fhuiriste dluth-cheangal do dhéanamh idir an aos óg agus na seandaoine agus an teanga labhartha do chosaint leis an dtacanbsp;leitriochta san ar thruailliu agus ar lagachar agus arnbsp;bhéarlachas.

Ta sgéal an chatha agus an t-amhran ag na seandaoine agus ag daoine mean-aosta. Agus ni mar a chéile an innsint ata aca-san ar an gcath agus an innsint anbsp;chraobhsgaoil na Gaill tar éis an chatha. Ta an da innsint ar aon fhocal i dtaobh deire an chatha: do theich nanbsp;Gaill Ie n-a n-anam agus d’fhagadar duine da saighdiüirinbsp;’na ndiaidh ar mhachaire an air. Do cuireadh an duinenbsp;sin sa reilig i ninse Geimhleach, agus do tógadh leac ’nanbsp;dhiaidh san ar an uaigh. Sid é an sgribhinn ata ar annbsp;lie sin:—

“ Here rest the remevins of In. Smith, late of Z9th Reg. Aged 32 years. This stone erected to his memorynbsp;by Major Logan’s Comp, ind Butt.. Rifle Brigade innbsp;testimony of the high esteem they hold. Z9th Reg.,nbsp;A.D. 1822.”

Ag Béal Ghéim an Fhiadha a bhi Maire Bhui Ni Laoghaire ’na comhnul, agus do chonnaic si an cath agus

Deora Athais agiis Dréachta Eile 39

do chabhraigh si leis na Gaeil i gcoinnibh a namhad. Ta cur sios fuinniüil aici sa dan ó thosach go deira.nbsp;Seacht bhéarsai ata ann, ach tri cinn a cuirtear i gcló denbsp;ghnath. Ta tagairt sa chüigiü bhéarsa don tsaighdiuirnbsp;Gallda a marbhuiodh. Is é an bhéarsa deirineach énbsp;seo:—

“ yStadfad feasta ’em dhantaibh,

Taim laimh leis an gcrionacht,

Ta an iomarca den droch-chroi agam Do bhuidhin na mbolg mór;

Ni gean dom a thuille a ra leo,

Nara fearrde a mbuidhean é Ach ar agus sgeimhlenbsp;Go dtig ar a gcóir.

Nara dion dóibh stad ar feadh seal da ngléas, Nara dion dóibh carraig cnoc na sliabhnbsp;Mara mbion an sionnach mear da fhiach,

Is a gcéim aca ar seol.

Beidh gach sar-fhear croiuil A phice aige ’s a shlea ’na dhóid,

Gan suil Ie sasamh choiche,

Na diol as go deo.”

Thainig larla Bheanntrai agus saighdiüiri agus lucht conganta aniar ó Bheanntrai d’fhonn Gaeil airithe inbsp;nUibh Laoghaire do ghabhail. Do bhi coinne ag nanbsp;Gaeil leo agus bhiodar ullamh ’na gcóir. Is é rud a bhinbsp;beartaithe ag na Gaeil na leogaint dos na Gallaibh teachtnbsp;isteach thar an gCéim aniar agus an cath a chur orthanbsp;nuair a bheidis ag dul abhaile, tar éis an turuis inbsp;n-aistear bheith curtha dhiobh aca ar lorg na bhfear anbsp;bhi uatha.

Ta mam doimhinn ann idir dha chnoc, agus do blu

40 Deora Athais agus Dréachta Eile

beartaithe ag na Gaeil carraigreacha rnóra do leogaint anuas ar an mbóthar ruimis an namhaid amach nuairnbsp;a bheidi's ag gabhail siar aris, agus an cath do churnbsp;ortha ansan. Do bhï eagla ar chuid de lucht leanünanbsp;larla Bheanntraï dul soir thar an gcüm. D’fhanadar sannbsp;siar, agus do chuaidh an tlarla agus an chuid eile arnbsp;aghaidh. Nuair a bhiodar ag teacht thar n-ais do bhinbsp;seanduine ar thaobh an chnuic agus d’aithin sé duinenbsp;aca a bhi ciontach i mbas a bheirt mhac, agus do thugnbsp;sé fogha fé an nduine sin sar ar leogadh na carraigreachanbsp;anuas ó bharr an chnuic, agus bhi sé ’na chogadhnbsp;laithreach.

Sa chüntas a cuireadh i gcló ar an Freeman's Journal an naou la fichead d’Eanar 1822 dubhairt nanbsp;Sasanaigh gur marbhuiodh a lan Gaol, ach d’admhuiodarnbsp;go mb’éigean dóibh féin teiche agus an saighdiüir anbsp;marbhuiodh d’fhagaint ’na ndiaidh. Ag na Gaeil a bhinbsp;an bua an uair sin, do réir dheallraimh. Dan maoite,nbsp;ar aon chuma, an dan a chum Maire Bhui i dtaobh annbsp;chatha.

Ar lorg eolais dom i dtaobh Maire Bhui do chuireas ceisteanna chun a lan daoine i nUibh Laoghaire.nbsp;Dubhairt Bean Ui Chriodain liom gur airigh gach éinnenbsp;teacht thar Maire Bhui, ach na raibh puinn da cuidnbsp;filiochta aici féin. Seo giota ó Bhean Ui Thuama, annbsp;iTüirin Dubh, duine go bhfuil a lan eolais aici i dtaobhnbsp;Maire Bhui:

Bhiodh Maire i gcomhnui ag caine na Sasanach agus ag déanamh aoir ortha. Na “ Galla-bhéir ó Lonndain ”nbsp;a thugadh si ortha. Do bhi fidóir ó Bhan an Ollthuighnbsp;agus do chum sé an leath-rann so thios agus dubhairt sénbsp;Ie Maire é:

Deora Athais agiis Dréachta Eile 41

Sasanaigh na mór-chorp go huasal ag gabhail an ród,

’Na gcóisti greannta ag gluaiseacht, sin dualgas do gealladh dóibh.”

Do chnir san fearg ar Mhaire agus do fhreagair fti an fidóir mar seo:—

quot; A fhidóirin gan fuaimint,

Stad anois is caith do spól,

Agus na hairim a thuille ded’ dhuantaibh,

Mar ni suairc liom is ni binn do ghlór;

Nior gealladh dóibh do réir tuairim Cead buannachta fhail go deo,

Ach beidh cailin beag na luachra Is na sluaite fear ag rith ’na deoidh.”

Ach is mó dan eile a cheap Maire Bhui seachas na danta griosaithe a chüm si i n-aghaidh na Sasanach. Sanbsp;bhliain 1915 fuaras ó Shiobhan a’ tSagairt, Goirtin nanbsp;Coille, dréacht a chüm Maire Bhui ag tabhairt comhairlenbsp;da mac féin. Deirtear gurbh’ amhla a bhi an mac luaitenbsp;Ie cailin airithe agus go raibh sé ag cuimhneanih ar eirinbsp;as an bpósadh. Ba lag Ie Maire go dtréigfadh a mac annbsp;cailin, agus do mhol si dho i phósadh.

Do chuireas an dréacht i gcló san “ Chlaidheamh Solais ” i mi na Samhna 1915 direach mar a fuaras ónbsp;Shiobhan a’ tSagairt é. Seo bhéarsa eile dhe anois nanbsp;raibh agam an uair sin, bhéarsa a léirionn düinn gurnbsp;•dhein an mac heart do réir comhairle a mhathar

“ Maid in Domhnaigh Dé Sea thaistil chughainn thar Céim,

An ainnir mhuinte, chneasta, chlüil,

'42 Deora Athais agus Dréachta Eilc

Ba dheas é dlüth a déid;

Bhi lasair lonnrach caor ’Na leacain üir, bhuig, réidh,

Ba phras é a siül ar bharr an drücht’

'Gus sgiob si an Bürcach Ié.”

Ar na danta eile dar chüm Maire Bhui do chuireas ceann i gcló sa chnuasacht üd “ Fiche Duan ” agus ceannnbsp;eile ar an bpaipéar üd “ Glór na Ly.” Duan beag simpHnbsp;An Seohin a chuireas i gcló sa leabhar. An ceol a ghabh-ann leis is féidir é fhail san leabhran ’n-a bhfuil annbsp;drama beag üd “ Niamh Chinn óir.” Caoine an ceann anbsp;bhi ar “ Ghlór na Ly.” Deirtear gur daoradh duine denbsp;chlainn mhac Maire Bhui chun a chrochta de bharr annbsp;chogaidh agus go bhfuarthas pardün do, ach go dtainignbsp;an pardün ró-dhéannach agus gur crochadh é inbsp;gCorcaigh.

Sa chaoine seo ta bean ag caoine a fir agus a ra gur mór an trua nar dhuine da driotharacha féin a bhi sannbsp;uaigh agus a fear féin slan aici. Tugann mathair nanbsp;mna freagra air sin agus labhrann an bhean aris Xnbsp;freagairt. Pé miniü ata ar an sgéal, agus b’shin é annbsp;miniü a fuaras-sa ó Shiobhan a’ tSagairt, bhi sé de nósnbsp;ag Maire Bhui dréachta do cheapadh fé sgath daoine eilenbsp;ar nós üdar na leitriochta ins gach teangain: a smaointenbsp;féin da nochta aici thar ceann duine eile.

Is beag duine beo anois go bhfuil an oiread san eolais aige i dtaobh Maire Bhui agus ata ag Bean Uinbsp;Liathain, Tüirin Leath-ard. Ta si féin i lüib a nóchad,nbsp;mara bhfuil si os a chionn san.

“ Ni cuimhin liom féin i,” a deir si, “ ach ba chuimhin lem fhear i, agus is cuimhin iiom féin gonbsp;maith a clann. Cealhrar mac agus aon inion amhain a

Deora Athais agus Dréachta Eile 43

bh{ ag Maire Bhui agus do bhi aithne agam féin ar gach duine dhiobh. Nuair a pósadh Maire agus Uilig de Burcnbsp;'do chuaidh si chun comhnaithe go dti Béal a’ Chéama,nbsp;mar a bhfuil an tigh i gcomhnui. Ba leis na Bürcaigh annbsp;duthaigh go léir ó Bhéal Atha’n Ghaorthaidh go dti annbsp;Céim, agus daoine saibhre ab’ea iad trath da saol.nbsp;Daoine fiala laghacha ab'ea iad, agus ba fhlaithiüla nanbsp;san féin Maire Bhui Ni Laoghaire agus a muintir féin.quot;

Is mó sgéal agus rann ata ag muintir Bhéal Atha’n Ghaorthaidh i dtaobh féile Mhaire Bhui. Ag tracht ar anbsp;féile dubhairt a fear, Uilig de Bürc, trath:—

¦ ‘ Mas i gciintas Dé a thug an bhean ata agam-sa déarc.

Do dhéanfadh leath ar thug si uaithe i chur go flaithis Dé.”

Bean a chuaidh isteach, la, go tigh a’ Bhürcuigh ar lorg déarca. Do lion Maire Bhui aprun na mna donbsp;phratai. Ag gabhail baochais Ié dubhairt an bhean:—

“ Mo thuirse nach Biircach gach éinne,

Mo ghiina gur cumhang dom da mhéid é”

Ta sliocht an Bhürcuigh ’na gcomhnui sa tsean-aitreabh. Uilig de Bürc, mac mie mhic Mhaire Bhui ata i seilbh aa ti laimh Ie Céim an Fhiadha, agus roinntnbsp;bheag tailimh aige ag gabhail leis an dtigh.

Tar éis a bhfuil nochtaithe agam de thréithe agus de bhéasa Mhaire Bhui Ni Laoghaire, ni hiongnanbsp;muintir Bhéal Atha’n Ghaorthaidh bheith móralach aiste.nbsp;Ni tógtha ar Ghaeil i mbaile is i gcéin bheith móralachnbsp;as a cuid filiochta.

Art O Laoghaire.

Breis agus cheithre fichid blian ó shin do sgribh fear darbh’ ainni 'Michael Pyne leabhran ’n-a bhfuil anbsp;lan eolais i dtaobh na ndüthai ar fuaid conntae Chorcainbsp;agus i dtaobh na ndaoine a bhi ’na gcomhnui sa chonn-tae sin an uair sin agus a sinnsear róinpa. Deir sé gurnbsp;chaith sé cheithre bliana ag siül ó ait go hait ag bailiünbsp;an eolais, agus gur chuir sé sios ar a bhfeaca sé agus arnbsp;a gcuala sé “ gan dochar d’aon dream, uasal na iseal,nbsp;na d’aon tsaghas Criostuithe.”

Do shiülaigh sé an chonntae go léir, ó Bhéara go Baile Mhistéala, agus ó Eochail go Dütha Ealla, ar lorgnbsp;eolais i dtaobh na ndaoine, agus do bhailigh sé a lannbsp;eolais i dtaobh stair na ndüthai, leis. Deir sé sa leabhrannbsp;go bhfuair sé eolas i dtaobh Airt Ui Laoghaire ó shean-duine a bhi ’na chomnui i gCarraig an Ime agus anbsp;chonnaic an saighdiüir ag caitheamh an philéir anbsp;mhairbh Art.

D’éag an seanduine sin sa bhliain mile ocht gcéad dachad a ceathair agus é chüig bhliana dhéag is cheithrenbsp;fichid d’aois. Da réir sin, bheadh sé cheithre bliananbsp;fichead nuair a marbhuiodh Art ó Laoghaire.

Ni réition an cüntas ata sa leabhran so ag Michael Pyne leis an eolas ata Ie fail i leabhraibh eile na Ienbsp;béaloideas Mhüsgrai an lae iniu. Deir sé na raibh achnbsp;aon mhac amhain ag Art Ó Laoghaire agus gur eirighnbsp;an mac san chun bheith ana-shaibhir de bharr tobac do

44

Deora 'Athais agus Dréachta Eile 45

dhéanamh, ach deir Eibhlïn Dubh Ni Chonaill, bean Airt, sa Chaoine a chüm si ar bhas a fir, go raibh disnbsp;leanbh aca.

Nil aon tagairt don Chaoine ag Michael Pyne, cé go bhfuil tagairt aige d’Eibhlin Dubh agus do mhuintirnbsp;Laoghaire. Deir Pyne, leis, gurbh’ amhla a chuaidhnbsp;Art ó Laoghaire ar lorg Morrison chun dioltais d’agairtnbsp;air, ach go bhfuair Morrison cogar ó dhuine éigin ar annbsp;rud a bhi beartuithe ag Art agus go ndeachaidh sé tharnbsp;n-ais go Sraid a' Mhuilinn mar a bhfuair sé dreamnbsp;saighdiüiri chun é thionnlacan ar thóir Airt.

Do chonnacadar Art ó Laoghaire ar muin capaill ar an mbóthar, ach do chonnaic seisean iad-san agus niornbsp;eirigh leo teacht suas leis go dti gur shroiseadar Carraignbsp;an Ime. Nuair a chuaidh Art thar an sruthan cheap sénbsp;nar bhaol do agus do chuir sé a chapall ’na stad.

Do bhi an t-oifigeach agus na saighdiüiri agus na gunnai i dtreo aca. Duine des na saighdiüiri go raibhnbsp;a ghunna dirithe aige ar Art, d’fhiafraigh sé de Mhorri-son ar theastaigh uaidh Ó Laoghaire do mharbhü.nbsp;Dubhairt Morrison gur theastaigh. Do chaith sé annbsp;piléar agus do thuit Art Ó Laoghaire den chapall ar annbsp;ait ’n-a bhfuair a bhean é “ cois tuirin isil aitinn ” agusnbsp;mna a chaoine.

I gCill Chré ata uaigh Airt agus leac Ie n-a ceann, Rgus is mó duine nar thuig conas a tharla go ndubhairtnbsp;a bhean sa Chaoine gur i .gCill na Martar a cuireadh é:—

“ Mo chara thu go daingean'.

Is nuair thiocfaid chugham abhaile Crochür beag an cheananbsp;Is Fear Ó Laoghaire an leanbh,

Fiafróid diom go tapaidh.

'46 Deora Athais agus Dréachta Eile

Car fhagas féin a n-athair,

’Neósad dóibh fi mhairg Gur fhagas i gCill na Martar,

Glaofaid ar a n-athair,

Is nï bheidh sé aca Ie freagairt.”

Deir Pyne go raibh an düthaigh go léir fi mhairg ar bhas Airt Ui Laoghaire, agus gur tógadh a chorp agusnbsp;gur cuireadh é i dTuatha na Droman, ach gur aistriodhnbsp;’na dhiaidh san é go dti Mainistir Cill Cré mar arnbsp;cuireadh i n-uaigh a shinnsear é.

Art O Oléirigh.

Fior-chara do theanga na nGaedheal ab’ea Art ó Cléirigh, beannacht Dé Ie n-a anam. An chéad uairnbsp;riamh a chonnac féin é is ag gabhail don Gaedhilg anbsp;bhi sé agus é ’na mhac-léinn i gColaiste na Mumhan inbsp;mBéal Atha’n Ghaorthaidh, agus an uair dheirinneach anbsp;chonnac ’na bheathaigh é is é gnó na Gaedhilge a bhi arnbsp;siül aris aige. Bhi sé ’na theachtaire ag an gComhdhailnbsp;Cheiltigh an uair sin, agus do dhein sé cion fir chun clünbsp;a thire düchais féin do chur i n-airde imeasc na naisiünnbsp;go raibh teachtairi uatha ag an gComhdhail sin.

I mi Dheire Poghmhair sa bhliain mil© naoi gcéad triocha a dó, bliain na Gomhdhala Móir© i mBaile Athanbsp;Cliath, a thainig an Chomhdhail Cheilteach Ie chéile inbsp;gCornwall. Ni nach iongna, bhi muintir na düthai sinnbsp;ag maoidheamh as Artur Ri agus as a Ridiri, ach agnbsp;an gcruinniü mór a bhi sa chaislean i dTinteagil do léighnbsp;Art Ó Cléirigh aiste ’n-ar chruthaigh sé do réir fianaisenbsp;a chuir sé as comhair na dteachtairi gur Ghaedheal ónbsp;Éirinn é Artür, an Ri go rabhthas ag maoidheamh as.

Do bhios-sa 1© n-a chois an trathnóna san, agus is lag a shaoileas agus me ag éisteacht leis go mbeadh anbsp;ghlór ’na thost go deo sar a mbuailimis um a chéile aris.nbsp;Ni chloisfimid a ghlór aris ar an saol so, ach mairfidh anbsp;chlü agus a shaothar an fhaid a bheidh daoine i nÉirinnnbsp;a chuirfidh suim i gcürsai na Gaedhilge agus i gcürsainbsp;na hÉireann.

47

48 Deora Athais agus Dréachta Eile

Is fada an tréimhse aimsire é ó la na Comhdhala san siar go dti an la ’n-a bhfeaca Art Ó Cléirigh i mBéalnbsp;Atha’n Ghaorthaidh fadó. An ceathrü la de mhi annbsp;lüil sa bhliain mile naoi gcéad a ceathair a thosnaigh annbsp;obair i gColaiste na Mumhan i mBéal Atha’n Ghaorthaidh. Nilim cruinn air ceoca an bhliain sin nó annbsp;bhliain ’na dhiaidh san a chéad-chuireas aithne ar Artnbsp;Ó Cléirigh, ach pé bliain i, ta dea-chuimhne agam arnbsp;dhüthracht Airt chun na foghluma an uair sin agus arnbsp;na dea-thréithe ablu ann. Is mó bliain ’na dhiaidh san anbsp;bhuaileamair um a chéile ann agus is minic a chaith-eamair aimsir shuairc ag snamh i locha na Laoi nó agnbsp;siül na gcnoc i nUibh Laoghaire. Is fada a bheidhnbsp;cuimhne agam ar an la aluinn go raibh Art ’na threoraïnbsp;ar sgata againn agus sinn ag teacht ó Bhéal Atha’nnbsp;Ghaorthaidh thar an Leacain Bhain isteach go Giarraighenbsp;ar an mbóthar abhaile dhuinn. Is é a bhi go meidhreachnbsp;agus go gealghairiteach agus a rothar aige a thiomaint inbsp;gcoinnibh an chnuic agus an chuid eile againn a leanüint.

Do bhios féin tar éis teacht am’ aonar ón dtaobh eile cüpla seachtain ruimis sin, agus ni dea-chuimhne a bhinbsp;agam ar an dturus san. Ni ró-mhaith a thaithn moladhnbsp;Airt liom nuair a chomhairligh sé dhüinn ar n-aghaighnbsp;a thabhairt ar an gcnoc sa turus abhaile, ach bhios fior-bhuidheach de nuair a shroiseamair barra an chnuic agusnbsp;do shuiomair ar an bplasan ar theorainn an da chonntaenbsp;chun ar suaimhnis do cheapadh ar feadh tamaill. Annbsp;cnoc a chraidh me agus me ag teacht aniar bhi sé os arnbsp;gcomhair agus an bóthar ag rith Ie faiiadh annbsp;ghleanna.. B’shin faoiseamh! Agus an chuideachtanbsp;shuairc ar an bplasan, do mhéadaigh sé aoibhneas annbsp;turuis.

Ag machnanih dom anois ar na laetheanta a chaith-

Dcora Athais agiis Dréachfa Eilc 49

eamair i mBéal Atha’n Ghaorthaidh is cuimhin lioin gur mhar a chéile Art ó Cléirigh agus duine de mhuintirnbsp;na haite féin. Théadh sé ann gach bliain, uaireantanbsp;nuair a bhiodh an Cholaiste ar siül agus uaireanta eilenbsp;nuair a bhiodh ohair na Colaiste ar leath taoibh, agusnbsp;bhiodh sé mar dhiiine dhiobh féin imeasc na ndaoine inbsp;gcomhnui.

Nior bh’ionann cas do agus don duine go ndubhairt ‘‘ Siobhan a’ tSagairt ” n’a thaohh: “ Suidh anso siosnbsp;agus bi leat féinig, nil cuid agat diobh na dhiot agnbsp;éinne!quot; Do bhi cuid ag Art Ó Cléirigh de mhuintirnbsp;Bhéal Atha’n Ghaorthaidh, agus do bhi cuid aca san denbsp;agus meas aca air.

Éinne go mbeadh aithne aige ar Art ó Cléirigh, ni fhéadfadh sé gan cion bheith aige air, bhi sé chomhnbsp;ceannsa agus chomh direach san agus chomh misniuilnbsp;sin. Do chabhruiodh sé Ie gach éinne a iarradh cong-namh air chun na Gaedhilge do chur chun cinn. Nuairnbsp;a deineadh iarracht chun leitriu na Gaedhilge do chur inbsp;n-oiriüint don tsaol ata ann anois do ghaibh sé pairt inbsp;n-obair an Chumainn um Leitriu Simpli, agus do bhinbsp;sé ’na chomh-rünai liom-sa ar an gCumann ar feadhnbsp;tamaill. Do bhi sé ’na thaca dhüinn an uair sin ad’nbsp;iarraidh cead d’fhail do mhuinteoirj chun feidhm anbsp;bhaint as an leitriu foghruiochta chun na Gaedhilge donbsp;mhüine go cruinn agus go blasta. Ta toradh anbsp;shaothair san obair sin Ie feisgint iniu.

An Ghaedhilg do leathadh mar ghnath-theangain labhartha, sin é a bhi uaidh, agus nuair a thuig sé gonbsp;gcabhródh an leitriu simpli leis an iarracht san do dheinnbsp;sé a dhicheall chun saoirse d’fhail do mhüinteoiri gurnbsp;mhaith leo feidhm a bhaint as.

50 Deora Athais agiis Dréachta Eile

Is mó cuma eile ’n-ar chabhruigh sé Ie hobair na Gaedbilge, agus is mór an méala é bbeitb fé’n bbfódnbsp;anois. Solas na bbflatbas go raibb ag a anam.

[AR AN IRISLEABHAR ült;l “ C. 17. S ” 1933 ieeadb a céad cuircadh an aiste sin i gclóÜ.

STAIR AGUS LÉANN.

Cine Gaol.

Da mhéid caint ata déanta i dtaobh na Gaedhilge, agus da chómhachtai iad Glanna Gaol thar saile, isnbsp;suarach le ra a bhfuil déanta go dti so chun léinn nanbsp;hÉireann do thabhairt os comhair an phobail i n-aon ti'rnbsp;thar tear.

Deirtear go bhfuil suas le fiche milliün duine de shliocht Gaol i Merice, ach nil oiread agus aon phaipéarnbsp;nuachta amhain aca-san go léir i dteangain a sinnsear,nbsp;cé gur beag dream ann u aon tir eile na fuil paipéar acanbsp;’na dteangain féin.

Da mb’iad na Gaeil ó Albain no na Breathnaigh féin iad, ta paipéir fé leith aca chun a smaointe do nochtadhnbsp;as a dteangain duchais. Agus na dreamanna eile onnbsp;Eüróip, agus on Aise féin, nilid chómh beag beann ar anbsp;dteangain duchais agus gan i sgri agus i chur fé chló inbsp;leabhraibh agus i bpaipéaraibh. Ach na Gaeil ó Éirinnnbsp;tugaid siad failli sa Ghaedhilg.

Cad is bun leis an bhfailli sin? Is mo rud is bun leis. Ar an gcéad dul sios, do bhi teanga na nGaol fénbsp;Chois ’na dtir féin nuair imigh na daoine thar saile, agusnbsp;iad Slid go raibh an Ghaedhilg aca agus iad ag imeacht,nbsp;thugadar cul Ié nuair a chuireadar futha sa tir iasachta,nbsp;tlr an Bhéarla. Nior fhan ach fior-bheagan diobh dilisnbsp;do theangain a sinnsear.

Ni hionann san agus a ra na raibh meas aca ar a dtir féin agus cion aca iiirthe. Do bhi. Easba tuisgeananbsp;fé ndear an fhailli sin. Ni beag de dheimhniu ar an

53

54 Deora Athais agus Dréachta Eile

meas a bhi aca ar Éirinn, agus ar an gcion a bhi aca uirthe, an chabhair agus an congnamh a thugadar donbsp;gach dream ó Éirinn a chuaidh ag trial! ortha ar lorgnbsp;cabhrach uatha chun na saoirse do bhaint amach danbsp;dtir düchais.

Ach nior thuigeadar a thachtai a bh{ an leanga i gcürsai na saoirse. Nior bh’ionann cas dóibh agus donnbsp;duine a dubhairt Ie Caoimhin ó Gionaith i mBlea Cliath,nbsp;seachtain na Casga mile naoi gcéad a sé déag, gurbh’ inbsp;an Gaedhilg ba bhun leis an dtrioblóid go léir an tseach-tain sin!

Da dtuigidis a thachtai ata an teanga do chabhróidis Ié. Do chabhruiodar go maith Ié nuair a hiarradh orthanbsp;é dhéanamh fiche bliain ó shin. Do b’olc an mhaisenbsp;dhüinn-ne gan cuimhneamh ar an gcongnamh a thugadar don “ Chraoibhin Aoibhinn ” nuair a chuaidh sénbsp;go Merice ar lorg cabhrach ar son na Gaedhilge. Thugnbsp;na Gaeil i Merice an chabhair sin uatha an uair sin gonbsp;fial agus go failteach.

Ni baol na go dtabharfaidis aris é, da n-iarrti ortha é; ach ta rud is tachtai na airgead i geëist anois, agus isnbsp;é rud é sin na an Chine Gaol sa bhaile is i gcéin donbsp;spreaga chun suim do chur sa léann agus sa chultur banbsp;dhual d'Éirinn, agus i stair a dtire agus a sinnsear.

Ta ana-chuid daoine i Merice ata go gustalach, agus gur mhaith leo pairt a thógaint san iarracht san chunnbsp;léinn na hÉireann do thabhairt os comhair an tsaoil sanbsp;tir sin. Ni fulair no ta daoine i dtiorthaibh eile, leis,nbsp;agus go mór mór san Austrail, a thabharfadh lamhnbsp;chonganta chun an léinn sin do chur chun cinn ’nanbsp;mease féin. Taid ag feitheamh linn-ne chun tosach anbsp;chur leis an obair. An ndéanfaimid é?

Ni mór cumann fé leith do chur ar bun ’na chóir, ar

Deora Athais agus Dréachta Eile 55

nós an American-Scandinavian Foundation ata ann Ie tamall maith chiin na Lochlannach san Eüróip agus anbsp;gcairde gaoil i Merice do thabhairt Ie chéile ar son annbsp;tseana-chultuir.

Do chabhraigh daoine saibhre i Merice Ie sgolairi ins na tiorthaibh san Eüróip chun na hoibre sin do chur arnbsp;siül. Ta ag eiri go hiongantach leis an iarracht san.nbsp;Téann daoine ós na tiorthaibh i dtuaisceart na hEüróipenbsp;go dti Merice ar lorg eolais i dtaobh cürsai léinn agusnbsp;trachtala agus neithe eile, agus tagann daoine ó Mhericenbsp;go dti na tiortha san chun eolais fhail ar bhéaloideas agusnbsp;ar shean-léann a sinnsear.

Tathar ag tabhairt fé chumann den tsórd san do chur ar bun i nÉirinn anois. Ma eirionn leis an iarrachtnbsp;so, cuirfar léann na hÉireann chun tosaigh ins na hOll-sgoileanna i Merice, agus beidh tógailt cinn ar sliochtnbsp;Gaol ann—idir bhocht agus saibhir—da bharr san agus denbsp;bharr baint bheith aca Ie tir arsa go raibh léann agusnbsp;cultür fé leith aici.

Is i an teanga eochair an léinn agus an tseanchais sin, agus ni féidir gniomh fónta dhéanamh gan airenbsp;thabhairt di sin thar gach ni. Ach ni ceist teangannbsp;i amhain. Ceist chine is ea i, leis,—ceist Chine Gaol, pénbsp;ait fé lui na gréine ’n-a bhfuil a saol a chaitheamh aca.

Teanga Fé Leith.

Dubhairt “ An Craoibhin Aoibhinn ” uair go raibli an tAthair Eoghan ó Gramhna sé bliana fichead d’aoisnbsp;Sara raibh a fhios aige go raibh teanga fé leith ag Éirinn.nbsp;Nil cinne anois ann na tuigeann go dian-mhaith go bhfuilnbsp;teanga ag Éirinn seachas Béarla Shasana, agus cuid desnbsp;na daoine a thuigeann é, n{ ró-mhaith a thaithneann annbsp;t-eolas leo. B’fhearr leo go mór gan dua agus deacrachtnbsp;na teangan eile bheith ag cur isteach ortha. Dar leo, banbsp;leor aon teanga amhain do chiniochaibh uile an domhain.

Do bhi Sasanach ó Lonndain ag caint lioni-sa an mi seo ghaibh tharainn. Nuair a cuireadh i n-aithne a chéilenbsp;sinn dubhairt sé liom go ndéarfadh sé rud na taithnfeadhnbsp;liom toisc me bheith ar thaobh na Gaedhilge do leathadhnbsp;ar fuaid na hÉireann aris.

“ Is mór an connstaice,” ar smseann, “ don tsiochain agus do thuisgint aigne na ndaoine malairt teangthachanbsp;bheith ag na naisiüin. Ba mhór an ni é gan ach aonnbsp;teanga amhain bheith aca go léir, agus is é mo thuairimnbsp;gur mar sin a bheidh agus gurab é Béarla Shasana anbsp;bheidh mar theangain aca.”

Cheap sé na haontóinn leis an dtuairim sin. Dubhart-sa leis gur aontuios leis an dtuairim gurab énbsp;Béarla Shasana a bheadh ag ciniochaibh go léir an domhain an trath na beadh aca ach aon teanga amhain, mar gonbsp;raibh graiméar na teangan san chómh simpli sin agusnbsp;go raibh an oiread san cómhachta laistiar di na beadh

56

Dcora Ailiais agus Dréachta Eile 57

aon bhreith ag an bhFrainncis na ag an nGearinanais buachtaint air.

“ Ach,” arsa mise, “ cathain a thiocfaidh an trath san? Ni dóigh liom go bhfeicfar go deo an la na beidhnbsp;ach an t-aon teanga a labhairt ag gach éinne ar fuaidnbsp;an domhain.”

“ B’éidir go bhfuil an ceart agat,” ar seisean. “ Ach ma ta, nach mór an trua é? Chun go dtuigfeadh nanbsp;daoine ins gach tir na daoine ins na tiorthaibh eile isénbsp;rud ata uainn na gach connstaice do leaga, agus is iadnbsp;na teangthacha na connstaici is mó da bhfuil ann fénbsp;lathair. Mara mbeadh na teangthacha ddhéadfaidisnbsp;aigne a chéile do thuisgint.”

“ Ach,” arsa mise, “ cad mar gheall ar na daoine na labhrann ach Béarla? An féidir do Bhcarlóiri aignenbsp;a chéile do thuisgint?quot;

“ Ni thuigim an cheist sin,” ar seisean.

“ Mar seo ata,” arsa mise. “ Labhraim-se Béarla agus is minic a theipeann orm a dhéanainh arnach cadnbsp;a bhionn i n-aigne daoine eile na fuil aca ach Béarla.nbsp;Ma bhionn tu ag caint Ie daoine is isle na thu féin, nónbsp;Ie daoine is uaisle na thu féin, cad a dheinid siad? Anbsp;smaointe do nochtadh dhuit, an ea? Ni hea. Is ana-dheacair aigne daoine eile do thuisgint, biodh na labhrann na daoine ach an t-aon teanga amhain. Ni minicnbsp;a nochtann daoine óga agus seandaoine a n-aigne danbsp;chéile. An féidir leat-sa aigne do chlainne féin donbsp;thuisgint?”

‘‘ Is fior dhuit,” ar seisean. “ Nior chuimhnios riamh air sin. Chim anois go bhfuil taobh eile ar annbsp;sgéal.”

Dubhart leis ansan gur fearr a labharfadh Éirean-naieh Béarla da mbeadh an Ghaedhilg ar eolas aca, mar

58 Deora Athais agiis Dréachta Eile

gur beag duine i nÉirinn a labhrann Béarla mar a labhrann na daoine i Sasana é go bhfuil tabhairt suasnbsp;ortha.

“ Ach ar aon churaa,” arsa mise. “ Ta teanga fé leith againn i nÉirinn, teanga a bhi ag ar sinnsear Ienbsp;cüpla mile bliain, agus nil aon chómhartha bais uirthenbsp;anois ach a mhalairt.”

Cad Is Stair Ann?

Nuair a bhi an Bille chun Parliminte do chur ar bun i n-Éirinn os comhair na Parliminte thall i Ijonndain sanbsp;bhliain mile naoi gcéad a dó dhéag do thug Winstonnbsp;Churchill cuaird ar Bhéal Feirste chun labhartha arnbsp;thaobh an Bhille ann. Do dhein sé tagairt do stair nanbsp;hÉireann, agus dubhairt sé gurab’ ionann baint lenbsp;hÉirinn agus baint le stair an domhain.

B’fhior do. Ó aimsir Phadraig Naomtha i leijth agus ÓS na haoiseanna ruimis sin, is beag trath na raibhnbsp;baint ag daoine ó Éirinn le tiorthaibh eile. Nuair a tug-tar fé stair a mhuine ni mór cuimhneamh air sinnbsp;chun suim na macleinn ’na dtir féin do mhusgailt agusnbsp;stair na tire seo do cheangal de stair na dtiortha eile sinnbsp;i dtreo gur fearr a tuigfi cad is stair ann.

Dubhairt Sasanach eile, George Wyndham, nach féidir stair a thuisgint i gceart gan i bhreithniu ar dhanbsp;chuma: Féachaint siar agus féachaint treasna uirthe.

Is é bri a bhi leis an abairt sin aige na go gcaithfi na haoiseanna do chuaidh romhainn do bhreithniu agusnbsp;na neithe do thuit amach le linn gach aoise ar fuaid nanbsp;dtiortha go raibh baint aca le n-a chéile do bhreithniu,nbsp;leis.

Da ndeinti é sin go mbeadh solas iomian agus tuis-gint da réir ag duine i dtaobh an ni is stair ann. Da mba na déanfi ach aoiseanna airithe do bhreithniu agus faillinbsp;do thabhairt i n-iarsmai na neithe do thuit amach las-muigh des na teoranta san, na beadh tuisgint cheart agnbsp;duine.

50

lt;30 Deora Athais agus Dréachta Eile

Cé déarfadh na raibh an ceart ag an Sasanach san, leis? Ach ni hag cuimhneamh ar leanbhai sgoile anbsp;bhiodar san nuair a dheineadar tagairt don stair. Agnbsp;cuimhneamh ar dhaoine fasta a bhiodar.

Mar sin féin, nuair a bitear ag cuimhneamh ar stair a mhüine do leanbhai sgoile ni ceart a n-aigne donbsp;chumhangü. 'Na ionad san, is amhlaidh is ceart anbsp;n-aigne do leathnü agus suim sa daonacht agus 'na muin-tir féin do spreaga san am gcéana.

Nil sli is fearr chun tabhairt fé n obair sin na stair a ndüthai féin do mhüine dhóibh ar dtüis agus ansannbsp;an stair sin do chur Ie cois stair na cüige agus stair nanbsp;tire agus stair an domhain. Is ionmholta, mar sin, annbsp;obair ata beartuithe ag Roinn an Oideachais chun stairnbsp;düthai do mhüine dos na leanbhai.

Ta ceapaithe ag an Aireacht sreath leabhar do chur Ie chéile i gcóir na gconntaethe sa tSaorstat agus iad donbsp;chur ar diol ar leath-choróinn nó tri sgillinge an ceann.nbsp;Caithfar ana-chuid bhailiüchain do dhéaiiamh saranbsp;bhféadfar tabhairt fé leabhar aca san do sgri. An t-eolasnbsp;ata fé cheilt iiïsi na lamhsgribhinni, ni mór é sin donbsp;bhailiü. An t-eolas ata ag na seanchaithe sa Ghaeltacht,nbsp;ni mór é sin do bhailiü, leis. Agus 'na theannta san aris,nbsp;ni mór an t-eolas ata sgaipithe i leabhraibh staire agusnbsp;i n-irisleabhraibh a bhaineann Ie stair do bhailiü. Agusnbsp;nuair a bheadh an t-eolas san bailithe, nior mhór d’üdarnbsp;an leabhair an t-eolas go léir do sgrüdü agus do sgaganbsp;agus a aigne do liona dhe i dtreo go bhféadfadh sé caintnbsp;bhriomhar ghunta do sgri nuair a bheadh an leabhar anbsp;cheapa aige.

Nior mhór do leis, an Ghaedhilg bheith go blasta binn aige ionas gur leabhar simpli so-léite taithneamhachnbsp;a sgriobhfadh sé.

üeora Athais agus Dréachta Eile 61

Mara mbeidh meitheal maith mór i mbun na hoibre sin beidh féasóga ar na leanbhai sgoile ata ann annis sarnbsp;a bhfeicfar an ceann deirinneach des na leabhraibhnbsp;staire sin i gcló-

Stair Duthai.

Ó thosnaigh Aireacht an Oideachais ar an gclar nua do chur i bhfeidhm ins na bunsgoileanna tathar ad’nbsp;iarraidh stair duthai do chur a müine ins gach sgoil.nbsp;Tathar ag brath ar gach miiinteoir chun suim na lean-bhai i stair a nduthai féin do mhusgailt i sH go mbeadhnbsp;eolas aca ar saothar na n-üdar agus na laoch a bhain leisnbsp;an ndiithaigh agus ar na heachtrai móra a thuit amachnbsp;sa duthaigh ó thosach aimsire.

Do theastaigh ós na Coimisinéiri sa tsean-réim go ndéanfi an stair a mhuine ar an gcuma san, agus is déinenbsp;go mór a theastuionn a leithéid sin de theagasc onnbsp;Aireacht anois. Ni féidir an clar nua do chur i bhfeidhmnbsp;i gceart gan aire thabhairt don teagasc san. Ta ainm-neacha aiteanna agus an Ghaedhilg féin fite isteach i stairnbsp;na nduthai, agus an müinteoir a mhuinfeadh stair nanbsp;duthai le cabhair ó Icirsgail na duthai, d’fhéadfadh sénbsp;feidhm a bhaint as an dteagasc san chun na Gaedhilgenbsp;agus tir-eolais do. mhuine.

Ba cheart léirsgail na duthai bheith ins gach sgoil, agus i bheith os comhair na leanbhai nuair a bheadh annbsp;ceacht ar siiil. Do réir mar a chloisim, ta mapa nó léirsgail an Ordnance Survey ’na Ian sgoileanna, ach ninbsp;hannamh a bhionn sé ar crochadh go hard le fala nanbsp;sgoile, nó curtha i leath taoibh i gcófra, agus gan aonnbsp;usaid a dhéanamh de ag an miiinteoir. Ni haon chabh-air an gléas bheith ann mara mbaintear feidhm as.nbsp;Beifar ag brath air go mbainfar feidhm as feasta.

62

Deora Athais agiis Dréachta Eile 63

ïs cuimhin liom féin mapa den tsórd san bheith sa sgoil ’n-a mbinn-se Ie linn mh’ óige. Is beag tracht anbsp;bhi ar an nGaedhilg an uair sin na ar üdair na Gaedhilge.nbsp;Is chun tir-eolais do mhüine a bhi an léirsgail ann. Achnbsp;naüinteoir ard-oilte neamh-choitianta a bhi againn, agusnbsp;is mó rud seachas tir-eolas agus na gnath-abhair léinn anbsp;mhüineadh sé dhüinn.

Is beag ait ar fuaid na duthai na raibh ar eolas aige de bharr rothuiochta, agus do labhradh sé linn i dtaobhnbsp;aileacht na duthai agus i dtaobh a staire. Do thaithneadhnbsp;na ceachtanna san go mór leis na buachailli go léir.

Nuair fhiafruioch sé de dhuine againn “ An rabhais riamh ar bharra an chnuic sin?” nó “ An rabhais rianihnbsp;cois farraige san ait lid,” nó “ Ar thugais cuaird ar anbsp;leithéid seo de loch riamh?” agus nuair a chuireadh sénbsp;ceisteanna chughainn i dtaobh na n-aiteanna san,nbsp;geallaim-se dhuit gur ghairid linn an leath-uair a chluignbsp;a chaithimis ag foghluim an tir-eolais uaidh. D’imiodhnbsp;an aimsir ar cos i n’ airde. Do chuirimis an-shuim sanbsp;cheacht san.

Mas mar sin a bhi an sgéal nuair na raibh aon tracht ar an nGaedhilg, is mó go mór an tsuim a cuirfi ’nanbsp;leithéid sin de cheacht anois, mar d’fhéadfadh an müin-teoir miniu do thabhairt ar bhri na n-ainmneacha anbsp;thagann isteach sa cheacht, agus sgéalta a bhaineannnbsp;leis na hainmneacha san d’innsint. Da leogadh an müin-teoir air go mbeadh sé ar lorg eolais ós na leanbhai inbsp;dtaobh staire na haite, do mhéadódh san suim na leanbhai sa cheacht, mar do chuirfeadh sé iad féin ar lorgnbsp;eolais ó n-a muintir. Is fior é seo go mór mór i dtaobhnbsp;na Gaeltachta.

Da n-iarrti ar na leanbhai ranna agus sgéalta agus giotai eile do bhailiü ó n-a muintir do chuirfeadh san

64 Deora Athais agiis Drêachta Eilc

gach éinne ag cabhrü leis an inüinteoir.

Is eol dom müinteoir sa bhreac-Ghaeltacht a chuirearm na leanbhai ag obair ar an gcuma san agus tanbsp;ag eiri go hiongantach leis an miiinteoir sin. Sgriobhannnbsp;na leanbhai sios na giotai ar chuma éigin ó bhéal-aithrisnbsp;a muintire, agus ceartuionn an müinteoir an sgribhinnnbsp;dóibh sa sgoil. Is aindis an sgribhinn a bhionn ag nanbsp;leanbhai nuair a thosnuid siad, ach ni fada go mbid siadnbsp;diste go maith chun na ngiotai do sgri go ceart.

An rud fhoghlumuionn duine ar an gcuma san ni sgarann sé leis go brath. Ta béaloideas ins gach ceann-tar sa Ghalltacht agus sa Ghaeltacht, agus ba cheart annbsp;béaloideas san bheith ar eolas ag na leanbhai i dtreo gonbsp;mbeadh ceangal spridealta aca Ie n-a seacht sinnsear anbsp;chuaidh rómpa. Is tearr go mór an t-eolas a bheadbnbsp;aca air da mbeidis féin ag cabhrü Ie n-a bhailiü na marnbsp;a bheadh aca da mba a leabhar a gheoidis é.

Agus an léirsgail. Is mór an chabhair i sin chun greim fhail ar an eolas. Tuigeann an saol gur fior énbsp;sin i dtaobh müine geograifi tire nó geograifi annbsp;domhain, ach is fior, leis, c i dtaobh müine staire.

Nach brea an ceacht is féidir a mhüine do leanbhai sgoile i mBlea Cliath ar bheatha Aodh Rua Uinbsp;Dhomhnaill ach a chuaird imeasc na sléibhte ar annbsp;dtaobh theas den chathair do dhéanamh amach ar annbsp;léirsgail, agus ansan an chuaird ó thuaidh go Cüiganbsp;Uladh?

D’fhéadfi ceacht staire eile do mhüine do leanbhai i gCorcaigh ach an bóthar ó thuaidh a ghaibh ó Süillea-bhain Béara do lorg ar an mapa. Ceacht ar stair annbsp;naisiüin a bheadh sa da cheacht san. D’fhéadfi ceacht-anna staire leitriochta do mhüine ar an gcuma gcéadna:nbsp;cur sios a dhéanamh ar fhile nó ar üdar éigin agus an

1,500 Lamhsgribion.

Nuair a bhi Padraig Mac Piarais i mbun Coiste na Leabhar i gConnradh na Gaedhilge fado thainig nanbsp;leabhair Ghaedhilge amach go saor agus go tiugh. Arnbsp;na leabhraibh sin bhi na cnuasachta amhran agus daiitanbsp;a cuireadh i n-eagar ós na lamhsgribhinni.

Taid na leabhair ag teacht amach go saor agus go tiugh aris, ach ni hi an tsean-leitriocht ata ionta achnbsp;santhar nua agus aistriuchain agus téacsieabhair arnbsp;abhair léinn ins na bun-sgoileanna agus ins na mean-sgoileanna.

Da gcuirti an da shaghas i gcomparaid le n-a chéile b’éidir go ndéarfi gur fearr agus gur luachmhaire nanbsp;leabhair a thainig amach triocha blian ó shin na nanbsp;leabhair ata ag teacht amach le tamall. Ach ni ga aonnbsp;chomparaid den tsórd san a dhéanamh. Teastuionn nanbsp;leabhair nua uainn, ach is é locht is mó ata ar annbsp;iarracht nua so na go bhfuil failli a thahhairt sa tsean-leitriocht. Nil ach fior-bheagan de shaothar na bhfilinbsp;agus na sean-udar da chur i n-eagar agus i gcló anois.nbsp;Failli gan fath é sin gur deacair a thuisgint.

Ta mile go leith de lamhsgribhinni na Nua-Ghaedhilge in Acadamh Éireann i mBlea Cliath, gan tracht ar a bhfuil de lamhsgribhinni eile ann, idir Mhean-Ghaedhilg agus Sean-Ghaedhilg, agus nilid go leirnbsp;claraithe fós- Ón méid den chlar ata i gcló is léir gonbsp;mbeimid ar seachran i dtaobh stair na hÊireann sannbsp;seachtü aois déag agus san ochtii aois déag go dti go

66

Deora Athais agus Dréachta Eile 67

mbeidh leitriocht na lamhsgribhinni againn. Ba dhóigh Ie duine go ndéanfi iarracht ar an leitriocht san do churnbsp;i gcló gan mhoill agus a thachtai ata si i gcursai nanbsp;teangan agus i gcursai stair na tire.

Do sgribh Thomas Moore leabhar ar stair na hÉireann, agus nuair a bhi an obair criochnaithe aige donbsp;theasbeain duine éigin lamhsgribhinn Ghaedhilge dho.

“ Ó! nach mór an t-amadan me,” ar seiseann, “ agus tabhairt fé stair a sgri agus gan an t-eolas agam chuige!”

Fear ciallmhar ab’ea an Mórach!

Beimid dall ar chürsai staire an da aois sin, an seachtü aois déag agus an t-ochtü aois déag, go dti gonbsp;ndéanfar an leitriocht ata i bhfolach ins na lamhsgribhinni d’iniücha agus do sgaga agus do chur inbsp;n-eagar agus i gcló. Da mba na léifi ach an chuid dennbsp;chlar is déannai a thainig amach do tuigfi an méid sinnbsp;go soiléir. Beidh suas Ie dha mhile leathanach ar fad sanbsp;chlar nuair a bheidh na lamhsgribhinni go léir claraithe.

Is beag duine ach amhain an dream dilis ata i mbun na hoibre a thuigeann cad ta ins na lamhsgribhinni eile,nbsp;agus ta dian-gha Ie daoine eile a thabharfadh fé abhar nanbsp;lamhsgribhinni do chur i n-eagar agus i gcló. Sin obairnbsp;do mhacaibh léinn na hOllsgoile. Cathain a thabhar-faid siad fé?

Ni hé amhain nach féidir stair na hÉireann do thuis-gint i gceart, ach ni bheidh cruinn-eolas againn ar an dteangain féin go dti go mbeidh an leitriocht san ar failnbsp;againn. Ta cruinneas agus binneas cainte sa bhfiliochtnbsp;nach féidir a sharu, agus ta stór focal sa bhfiliocht agusnbsp;sa phrós a bheadh oiriónach duinn iniu. Do neartódhnbsp;léamh na leitriochta san tabhairt na teangan, mar bheadhnbsp;an leitriocht mar thaca ag an dteangain labhartha, fénbsp;mar a bhionn ins gach tir eile, agus fé mar a bhi i

68 Deora Athais agus Dréachta Eile

nÉirinn féin go dti gur cuireadh an Ghaedhilg fé chois.

An té a léifeadh an leitriocht san thuigfeadh sé gur beag an deifriocht ata idir caint na seandaoine iniunbsp;agus an pros agus an fhiliocht a ceapadh san seachtunbsp;aois déag agus san ochtü aois déag, agus bheadh measnbsp;da réir sin aige ar theangain na ndaoine.

Na daoine a chuirfeadh an leitriocht san ar fail düinn nior mhór dóibh an Ghaedhilg bheith go maithnbsp;aca. Nior mhór dóibh, leis, na nodanna d’fhoghluim,nbsp;ach ni deacair iad san d’fhoghluim ach eolas maith bheithnbsp;ag duine ar an nGaedhilg. Ni mi-chosuil Ie gearr-sgribhinn cuid den sgribhneoireacht ata ins na lamh-sgribhinni, ach is minic a léirionn bri an line na nodannanbsp;a bhionn sa leitriü. Féith na sgolaireachta an rud isnbsp;riachtanai i gcóir na hoibre sin. An té go mbeadh sannbsp;aige ba ghearr an mhoill air na nodanna d’fhoghluim.

Fas na Teangan.

Is deacair daoine a shasamh. D’airios beirt ag caint an la fé dheire i dtaobh aiste ’n-a raibh cur sios againnbsp;ar “ Cad is droch-Ghaedliilg ann?” Dubhairt duine acanbsp;nar dheineas ach an cheist do chur agus leogaint donbsp;dhaoine eil© freagra a thabhairt ar an gceist sin.nbsp;Dubhairt an duine eile gur thogas orm féin dli a cheapanbsp;agus leogaint do Clioiste an Choiste Gnótha a bhreithnbsp;ar na leabhraibh a thabhairt do réir na dli sin.

Do bhi bliaire den cheart ag gach duine den bheirt, ach ni raibh “ an ceart go léir agus gan ach an ceart ”nbsp;ag éinne dhiobh.

Dubhart sa chéad aiste go raibh abairti ag daoine sa Ghaeltacht agus nar mhór do dhuine Béarla bheithnbsp;aige Chun na n-ahairti sin do thuisgint, agus d’fhiafruiosnbsp;“An droch-Ghaedhilg iad san?” Is fior nar thugas-sanbsp;freagra ar an gceist sin.

B’éigean dom me féin do chosaint ar an mbeirt sin.

“ Aon abairt ata ag lucht labhartha na Gaedhilge sa Ghaeltacht caithfar glaca leis, agus ba cheart duit énbsp;sin a ra,” arsa Duine Aca.

“ Agus da n-abrainn c,” arse mise, “ do bheadh daoine eile anuas orm.”

“ Bheinn-se anuas ort gan aon amhras,” arsan Tarna Duine. “ Ni gheillim i n-aon chor gur ceart glaca lenbsp;gach abairt a thagann a béalaibh na ndaoine sa Ghaeltacht.”

“ Ach mara nglactar le caint na ndaoine sa Ghael-

69

70 Deora AtJiais agus Dréachta Eilc

tacht,” arsan Chéad Duine, “ cad eile ata ann chun glaca leis?”

“ Ceist eile ar fad i sin,” arsan Tarna Duine. “ Seo abairt anois: ‘ An féidir Ie cos bheith briste Ie cic?’ Annbsp;ceart glaca leis an abairt sin da n-abradh duine sa Ghael-tacht i ? ”

“ Ni abródh.”

‘‘ Deirtear abairti is measa na i ”

“ Fagfad-sa füibh é,” arsa inise. “ Am tliaobh-sa dhe, déarfainn go gcaithfar glaca Ie gach abairt atanbsp;préamhaithe go maith sa teangain, is cuma cad as gonbsp;dtainig an abairt, ach iiach ceart glaca go bog Ie gachnbsp;rud a thainig isteach ón mBéarla Ie déannai, go mór mórnbsp;ina ta a chothrom d’abairt i nglan-Ghaedhilg againanbsp;cheana.”

‘‘ Réitim leis an dtuairim sin,” arsan Tarna Duine.

Ma aontuigh, nior aontuigh sé leis an rud a bhi san aiste i dtaobh droch-Ghaedhilge na Galltachta.

“ Da ngéillti don tuairim sin,” ar seisean, “ do fagfi sgri na Gaedhilge ié mhuintir na Gaeltachta amhain !”

“ Ni hé sin an bri a bhaineas-sa as au aiste,” arsa Fear na Gaeltachta. “ Is é bri a bhaineas-sa as na gonbsp;bhfuil leabhair a geur amach agus teanga nua ar fadnbsp;ionta.”

“ Nach mar a chéile é sin agus a ra na féadfadh éinne ach duine ón nGaeltacht leabhar Gaedhilge donbsp;sgri?” arsan Duine Eile.

“ Ni hea go deimhin,” arsa mise. “ D’fhéadfadh duine ón nGalltacht dea-Ghaedhilg do sgri ach eolasnbsp;maith do chur ar theangain na Gaeltachta agus claoi leisnbsp;an dteangain sin agus leis an leitriocht a thainig anuasnbsp;chughainn trid an dteangain sin.”

Deora Athais agus Dréachta Eiïe 71

“ Ni bheadh ansan againn ach béaloideas,” arsan Duine Eile.

“Ta seoda leiteardha sa bhéaloideas,’’ arsa mise. “ Ach da mba na headh féin, is trid an mbcaloideas agusnbsp;trid an leitriocht a gheofar an mianach chun smaointe donbsp;nochta sa Ghaedhilg. Ni mór do dhuine bheith saite inbsp;gcaint na Gaeltachta agus sa leitriocht sara dtugadh sénbsp;fé leabhar Ghaedhilge do sgri. Mara mbeidh beidh annbsp;Béarla ag brü isteach air i gcomhnui!”

Do sgaramair Ie n-a chéile ansan, agus do thugas nio bhóthar orm abhaile. Do léas an uimhir nua denbsp;“ Bhéaloideas ” an oiche sin agus fuaras cruthü ann arnbsp;a raibh raite agam. Do bhi aisti ar an irisleabhar sannbsp;a cuireadh sios ó bhéalaibh daoine ins na tri cüigi ’n-anbsp;bhfuil an Ghaedhilg a labhairt i gcomhnui. Do léasnbsp;iad go léir agus do thugas fé ndeara aris, fé mar a thugasnbsp;fé ndeara go minic cheana, gur beag deifrïocht ata idirnbsp;Gaedhilg na seandaoine ins na tri cüigi, agus go bhfuilnbsp;deifriocht an domhain idir an nGaedhilg sin agus aunbsp;Ghaedilg ata i gciiid des na leabhraibh a thainig amachnbsp;Ie tamall anuas.

Léirionn na haisti meon na ndaoine dhüinn, agus tugaid siad düinn samplai maithe ar an dteangain fé marnbsp;a labhrann na seandaoine i.

Düil sa Léann.

Albanach a thug cuaird ar Éirinn breis agus céad bliain ó shin agus do dhein taisteal ar fuaid na tire,nbsp;dubhairt sé gurbh é a thuairim go raibh an Ghaedhilg anbsp;labhairt an uair sin ag dha mhilliün duine. Ni hénbsp;amhain go raibh si a labhairt ag muintir na tuatha,nbsp;thoir, thiar, thuaidh agus theas, ach go raibh si anbsp;labhairt ins na bailte móra sa Mhumhain agus inbsp;gConnachtaibh, leis. Na Gaill féin san larthar go raibhnbsp;an Béarla mar ghnath-theangain aca, dubhairt sé gurnbsp;thuigeadar an Ghaedhilg agus go labhraidis i Ie n-a seir-bhisigh agus Ie daoine eile.

Cé go raibh an Ghaedhilg ag dul ar geul i bhfad ruimis sin, is léir nar thainig an meath marbhthachnbsp;uirthe go dti go ditainig an gorta ar an dtuaith i lar nanbsp;haoise seo ghaibh tharainn. Is cuimhin Ie léitheoirinbsp;“ Mo Sgéal Féin ” go ndubhairt an tAthair Peadar Uanbsp;Laoghaire gur thainig brón agus uaigneas air nuair anbsp;fuair sé amach sa Cholaiste i Maghnuat go raibhnbsp;Éireannaigh ann na raibh focal Ghaedhilge aca. NInbsp;fulair nó bhi an Ghaedhilg go hana-laidir sa Mhumhainnbsp;roim aimsir an Ghorta agus ’na dhiaidh, raas mar sinnbsp;a bhi an sgéal ag an Athair Peadar. Is mó deimhniünbsp;eile ata againn go raibh.

Dubhairt Easbog Chorcai, an tAthair Sean ó Mur-chadha, gur cheap sé go raibh sé de dhualgas air, nuair a toghadh mar easbog é, an Ghaedhilg d’fhoghluim,

72

Dcora Athais agiis Dréachta Eile

biodh go raibh sé thar dachad bliaiii d’aois aii uair sin. Fuair seisean bas bliain an Ghorta.

Sa bhliain mile ocht gcéad tri dheich a ceathair Ihainig sagart óg ó dhóiseas Ros ó gCairbre abhaile ónnbsp;bhFrainnc agus ni leogfadh au tEasbog do dul i mbunnbsp;obair an mhisiüin toisc gan an Ghaedhilg bheith aige.nbsp;An bhliain ’na dhiaidh san do leogadh do tosmi. Bhi annbsp;sagart óg san in’ Easbog ar an ndóiseas san ’na dhiaidlinbsp;san.

Sin mar a bhi an sgéal i gConntae Chorcai, agus ba Ghaolai na san Conntae Chiarrai agus Gonntae an Chlairnbsp;agus na eonntaethe i gCiiige Chonnacht agus i n-iartharnbsp;Uladh. Bhi Portlairge ana-^GhaoIach, leis.

Ach thainig an meath dairiribh tar éis an Ghorta, agus do chuaidh an Ghaedhilg ar gcül go mear as sannbsp;amach-

Sar a dtainig an meath san do bhi düil sa léann ag uasal agus ag iseal. Daoine na féadfadh au Ghaedhilgnbsp;do léamh do chuiridis suim sa bhfiliocht agus ins nanbsp;sgéalta agus sa tseanchus, i dtreo go dtainig anuasnbsp;chughainn tri bhéalaithris na ndaoine ana-chuid leit-riochta gur fiu é chur i gcló agus a chraobhsgaoileadh.nbsp;Ni Folklore ceart i n-aon chor a lan de sin ach fior-leitriocht.

Daoine ab’ea iad san na féadfaidis an Ghaedhilg a léamh. Ach na daoine go raibh an léann aca bhiodarnbsp;san ag saothru na teangan. Bhidis a sior-léamh agus anbsp;sgri. Ni beag de dheimhniu air sin a bhfuil de leit-riocht fagtha 'na ndiaidh aca ins na lamhsgribhinni.

Ni raibh na leabharlainn phuibli ann an uair sin na aon tracht ar iad a bheith ann, ach bhi leabharlainnnbsp;phriobhaideacha ann ag easbuig agus ag sagairt agus agnbsp;daoinibh eile, agus bhiodh na leabhair agus na lamh-

74 Deora Athais agus Dréachta Eile

sgribhinni a geur ó dhuine go duine eile ar iasacht. Is doallrathach ós na lamhsgribhinni gurbh’ shean-nós énbsp;sin a bhiodh ag ar sinnsear agus gur leanadh de gannbsp;brise suas go dti aimsir an Ghorta. Is mo dréacht atinbsp;ann a bhaineann leis an nós san.

Sa bhliain mile sé céad naoi ndeich a seacht dO' chüni Liam Mac Cairteain an Düna dan ag gabliailnbsp;baochais leis an Athair Eoin Mac Sleimhne i dtaoblinbsp;leabhair a thug an tEasbog san ar iasacht do. “ Do bhinbsp;an tEasbog so i ngéibhinn na riGall an tan san,” adeirnbsp;an file. Seo bhéarsa den dan:—

“ Is masla dod’ namhaid tu ad’ chaible, a fhir an liath-ruisc,

Ceangailte tlath mar tair-se aca ad’chiapadh,

Ag seasamh go laidir dana ar son do Thiarna,

Gan anfadh bais gan tabhacht i bhfulang pianta.”

Céad bliain ’na dhiaidh san do chuir Éamonn Ó Cadhla dan beag ag trial! ar Mhicheal Mac Ghathail U1nbsp;Chonchubhair go Gleann an Ridire ag iarraidh iasachtnbsp;leabhair air. Dubhairt sé ann:—

“ Nuachar séimh séanmhar gan easba maoine,

Bhreith bua ar sgéimh Dhéirdre, ar leahaidh taoibli leat,

Uaisleacht saerfhéile is cneastacht innte,

Is gan bhuairt gan aon bhaol, go mairir i sin.'

File ab’ea Micheal Ó Conchubhair féin, agus do sgribh seisean dha rann ag iarraidh iasacht “ Dhochtuirnbsp;Géitinn ” ar dhuine Mrithe timpal an ama chéana.

Is iongantach a bhfuil de dhréachta ó laimh Mhichil Óig Ui Longain ag gabhail baochais le daoine a thug

Deora Athais agus Dréachta Eile 75

leabhair ar iasacht do, nó ag lorg leabhar a thug sé féin ar iasacht uaidh d’fhail thar n-ais. Do chuir sé dan agnbsp;triall ar Siiean Ó Chaoimh go Teampall Mhichil sanbsp;bhliain 1807 fé bhas Mhichil Ui Chaoimh, an file, inbsp;mBéal Ath’ Ubhalla, agus ag iarraidh iasacht “ Lóchrannnbsp;na gCreidmheach ” air.

Do sgribh sé ceann eile “ da iaruigh ar Ribeai'd Breathnach cüpla seanleabhar do bhi ar iasacht aigenbsp;uaidh d’fhaghail aige chun go n-aithsgribhfadh sé gonbsp;huile iad.” Sa bhliain 1819 do sgribh sé dha bhéarsanbsp;“ da iaruigh air an Athair Sean Ó Murcbadha, Easbognbsp;Chorcai, ‘ Sgathan an Chrabha ’ a fuair sé ar iasachtnbsp;uaidh roimhe sin d’fhagail aige chun go sgribhfadh anbsp;mhac amach é.”

Seo bhéarsa a dan a sgribh sé “ da iaruigh air Shean Ó Mhulain ‘ Aodha Mac Aingil ’ a thug sé féin ar iasachtnbsp;do roime sin do chur abhaile chuige ”

“ A shéimhfhir chneasta ta carthanach céillmhar cóir,

Is léanta teagasc a starthaibh a gcéill sa gcomhad,

Mas méinn leat caradas cheangal Ie haon dorn shórd, Cuir ‘ Aodha Mac Aingil ’ abhaile go héasga am’nbsp;threo!”

Ni beag an méid sin de dheimhniü ar dhuil ar sinn-sear sa léann

Feabhas na bhFeiseanna.

Is iongantach an fas ata ar na feiseanna ó cuireadn an chéad cheann ar bun breis agus tri bliana dhéag arnbsp;fhichid Ó shin. Do bhi ana-chuid diobh ann i mbliana,nbsp;agus iad go léir ar fheabhas. Ni hionann san agus a ra,nbsp;amhthach, nach féidir slacht a chur ar a riaradh. Isnbsp;feidir.

Da bhféadfi' clar a leagadh amach go mbeadh comór-tais airithe air d’oirfeadh dos na feiseanna go léir, d’fhéadf! leabhar inoltóireachta do dhéanamh ansannbsp;agus cóip (le liheith ag gach aon mholtóir ag gach feis,nbsp;fé mar a bhionn ag na moltóiri ar gach aonach eallachnbsp;ar fuaid na tire. Is mór an slacht a chuirfeadh an méidnbsp;sin féin ar riaradh na bhfeiseanna.

D’fhéadfi comórtais nua do cheapadh, leis. Na comórtais dramuiochta a bhionn ann le cupla bliain, hanbsp;cheart cuidiu leo, mar is ar éigin ata aon ni is mó anbsp;chabhródh le labhairt na teangan na iad. Ba cheartnbsp;cabhru leis an amhranuiocht i gcóir córacha ceoil chomhnbsp;maith, agus amhrain bheith ar an gclar go bhféadfadhnbsp;an pobal iad do chana nuair a bheadh an aeriocht nó annbsp;chuirm cheoil ar siul.

Ach lasmuigh de chomórtaisibh na teangan ar fad, d’fhcadfi comórtais eile do chur ar bun. Bionn golf anbsp;imirt ag a Ian Gaelgeoiri, agus ba choir go bhféadfinbsp;comórtas golf do chur ar bun gan aon dua i n-aon ait gonbsp;mbeadh machaire imeartha ann chuige. Mas cluichenbsp;Gaolach c, agus deirtear gurab’ ea, do chuirfeadh comór-

76

Deora Athais agus Dréachta Eile 77

tas golf a lan daoine ag cabhru leis na feiseanna. B’éidir giir mó aii tairbhe a thiocfadh a comórtas den tsórd saiinbsp;na mar a thagann as na comórtaisibh rinnce- Is fiunbsp;machnamb a dhéanamh ar an sgéal ar aon chuma.

Is maitli is cuimhin liom féin an chéad fheis da raibli riamh ag Connradh na Gaedhilge. I Maghcbromthanbsp;a cuireadh an flieis sin ar bun, agus seo mar a tharla-.—

Do blii Tomas Ó Conceannain i Merice sa bhliain mile ocht gcéad naoi ndeich a bocht, agus do chuir sénbsp;leitir ag triall ar an bpaipéar ud an “ tSean-Bheannbsp;Bhocht ” go raibh Eilis Ni Mhaolagain ’na bhun. Donbsp;thairg Tomas duais don té ab’fhearr a déarfadh annbsp;Gaoine ar Shean Ó Mhathghamhna a cheap Padraig Ónbsp;Broin, an file. Do bhi Padraig 'na chomhnui i Newnbsp;York an uair sin. Do cuireadh an Caoine i gcló arnbsp;uimhir na Nodlag den “ tSean-Bhean Bhocht,” 1897,nbsp;agus is dócha gurab' é sin a chuir i gceann Thomais aunbsp;duais do thairsgint.

Do bhi an Connradh ana-laidir i gConntae Chorcai an uair sin, agus do fagadh fés na craobhacha ann ai*nbsp;comórtas do chur ar bun i gcóir duaise Thornais- Donbsp;hiarradh ar Ghi'aobh Maghcbromtha cüram au chomór-tais do thógaint ortha féin. Do ghlac an Chraobh leisnbsp;an dtairsgint agus do thairgeadar féin duaiseanna eile inbsp;gcóir amhranuiochta, agus doi thairg an Dochtüir ónbsp;Gruaidhlaoich ó Ath an Chóiste duais eile i gcóir rinnce.nbsp;B’shin dar na feise.

Ar an bhfichiü la de mhi Marta a bhi an Fheis ar siul. Do bhi daoine ann ó Bhlea Gliath agus ó n-a Idnnbsp;aiteanna eile, agus is maith liom a ra go bhfuil a lannbsp;aca ’na mbeathaigh i gcomhnui agus iad chomh duth-rachtach ar son na Gaedhilge agus a bhlodar riamh.

Deichniór a bhi istigh ar an nduais i gcóir an

78 Deora Athais agus Dréachta Eile

Chaoine do ra, agus do dhein na moltóiri an chéad duais do roinnt idir Seoirse Seartan ó Chraobh Chorcai agusnbsp;Sean ó Laoghaire ó Chraobh Maghchromtha. Tanbsp;Seoirse ’na chomhnui i Liverpool anois. Is é a chümnbsp;an dan üd “ An CapailHn Ban.” Mac driothar athar donnbsp;Athair Peadar ó Laoghaire ab’ea Sean ó Laoghaire.

Do bhi ana-chuid iomathóiri istigh ar na comór-taisibh eile, leis, agus bhi na sluaile ag féachant ortha agus ag éisteacht leo. Ach do sharaigh an chuirni cheoilnbsp;a bhi ann san oiche aon ni den Isórd san da raibh riamhnbsp;i Maghchromtha. I Sgoil na niBan Rialta a bhi annbsp;Chuirm Cheoil ar siül, agus do bhi a leithéid sin de shluanbsp;ann go mb’éigean dos na daoine a bhi ann ó Chorcaigknbsp;agus ó Bhlea Cliath dul amach trid an ardan ar a haonnbsp;dhéag a chlog sar a raibh deire leis an gCuirm Cheoil,nbsp;agus an uair sin féin do bhi slua lasmuigh nar eirigh leonbsp;sli fhail sa sgoil! Cüis athais agus mhaoite do gachnbsp;éinne cürsai na hoiche sin.

Ni hiongna gur dhein “ Fainne an Lae ” maoidheamh as an bhFeis an tseachtain 'na dhiaidh san.nbsp;Ni hé amhain go raibh cüntas speisialta ar an bpaipéarnbsp;aiï tagairt don Fheis, ach do bhi nótai on Eagarthóir anbsp;moladh. Dubhairt an tEagarthóir gur cheart donnbsp;Chonnradh feis mar sin do bheith aca i Maghchromthanbsp;gach bliain feasta, agus iarracht a dhéanamh ar fheis-eanna do chur ar bun i n-aiteanna eile sa Ghaeltacht,nbsp;leis. Do deineadh san, agus is leir do chach anois nanbsp;fuil sli is fearr chun na Gaedhilge do chur chun cinn nanbsp;feiseanna maithe de bhunü ar fuaid na tire.

Na Sraidbhailte.

An bhfuil aon tsraidbhaile i nÉirinn ’n-a labhartar an Ghaedhilg mar ghnath-theangain? Ni heol dom féinnbsp;aon bhailGi mór ’n-a ndeintear gach gnó tn'd an nGaedh-ilg, ach ta sraidbhailte ag fas i lar na Gaeltachta anoisnbsp;’n-a bhfuil an Ghaedhilg ag an bpobal go léir agus ’n-anbsp;bhfuil si i n-uachtar fé lathair, cé go bhfuil dian-troidnbsp;ar siül ionta idir an dteangain duchais agus an teangaiunbsp;iasachta.

Ma bhuan an teanga duchais ar an dteangain ede ins na sraidbhailte sin, beidh fas nua i ndan donnbsp;Ghaedhilg.

Céad bliain ó shin agus i bhfad ’na dhiaidh san bhi an Ghaedhilg a labhairt mar ghnath-theangain i mbailtenbsp;móra i gConnachtaibh agus i gCüige Mumhan agus inbsp;gCuige Uladh, ach thainig an meathlii uirthe tar éis annbsp;Ghorta agus do bhi si ag dul ar gcül as san amach go dtinbsp;sa deire na raibh aon bhaile mór ann né, aon bhaile beagnbsp;’n-a ndeinti an gnó go léir trid an nGaedhilg.

Ta bailte móra agus bailte beaga ann anois ’n-a bhfuil an Ghaedhilg ag cuid mhaith des na daoine, achnbsp;Béarla an teanga a labhartar ionta de ghnath. Bailtenbsp;iad san ata i lar na Gaeltachta nó ar imeall na Gael-tachta, agus da bhféadfi iad do Ghaolu nior bhaol donnbsp;Ghaeltacht na don Ghaedhilg. Go dti go ndéanfar iadnbsp;do Ghaolu ni féidir a ra go bhfuil an Ghaedhilg féin ónbsp;bhaol da mhéid saothar a déanfar chun i chosaint agusnbsp;chun i chur ar a bonnaibh.

79

80 Deora Athais agiis Drcachta Eilc

Mara ndéanfar iad do Ghaolü beid siad ag sgaipeadh an ghalldachais ar fiiaid na Gaeltachta, fé mar ataid fénbsp;lathair, ach ma Ghaolm'otar iad. beid siad ’na ndiintanbsp;chosanta ag an nGaeltacht agus ag an dteangain. Is énbsp;mo thuairim féin na heireoidh linn an Ghaeltacht donbsp;shabhail mara bhféadaimïd na bailte móra agus na baillenbsp;beaga ata i lar na Gaeltachta agus ar imeall na Gaeltachta do Ghaolü.

Ta bailte den tsórd san ins gach conntae de chonn-taethibh na Gaeltachta. Ceann aca baile mór Maghclirom-tha. Ta an Ghaedhilg a labhairt lastuaidh agus laistiar den bhaile sin, agus ta an Ghaedhilg ag móran daoine atanbsp;’na gcomhmu istigh ann. Na Gaedhilgeoiri ata ’nanbsp;gcomhnui istigh i Maghchromtha agus na Gaedhilgeoirinbsp;ata lasmuigh dhe, da mbeidis ag cabhrü ie n-a chéilenbsp;agus ag obair ;i lamhaibh a chéile, ba cheart go bhfeadfinbsp;baile mór Gaolach do dhéanamh de gan móran moille.

Ta caoi aca anois na raibh aca cheana. Ta muintir na Gaeltachta féin ag claoi Ie chéile chun sH bheatha donbsp;bhaint amach dóibh féin sa cheanntar leathan ata ar annbsp;dtaobh thiar thuaidh den bhaile sin, agus ta geallta agnbsp;an Rialtas cabhair a thabhairt dóibh san iarracht san.

Na daoine féin bheith ag cabhrü leis an iarracht so, sin é an rud is tabhachtai ar fad, Ni fhéadfadh aonnbsp;Rialtas feabhas a chur ar staid na ndaoine mara mbeadhnbsp;na daoine féin ag cabhrü leo. Ach toisc na daoine féinnbsp;bheith chomh düthrachtach san chun slacht do chur arnbsp;a ndala féin, nil aon amhras na go n-eireoidh leo agusnbsp;go mbeidh sli bheatha Ie fail ag daoine óga sa cheanntarnbsp;mór san agus go mbeidh a dteanga féin a labhairt aca.nbsp;Ni bheidh ortha imeacht thar saile go tiortha an Bhéarla,nbsp;fé mar a bhiodh, ach a saol do chaitheamh ’na ndüthaighnbsp;Ghaolaigh féin.

Deora ’Athais agus Dréachta Eile 81

Ta a lan bailte againn ata ar aon dul leis an mbaile mór san, agus gach ni ata raite agam i dtaobh Magh-chromtha is fior é i dtaobh na mbailte eile- An ndéanfarnbsp;iarracht ar iad go léir do Ghaolü ?

^AIRGEAD AGUS SAOTHAR.

Fir Diomhaoin agus a Leanbhai ag Obair.

San óraid a thug an tOlIamh, Alfred Ó Rathaile, uaidh ag Gómhdhail na Müinteoiri Mean-sgoileannanbsp;dubhairt sé na raibh sé do réir na fior-Ghriostuiochtanbsp;leanbhai óga bheith ag obair ar roinnt sgillingl inbsp;n-aghaidh na seachtaine agus san am gcéadna anbsp;n-aithreacha bheith diomhaoin toisc gan obair bheith Ienbsp;fail aca. Is beag duine na hadmhódh go raibh an ceartnbsp;aige, ach ni hionann admhail agus leigheas d’fhail ar annbsp;sgéal.

Ó thainig ré na n-inneal is ag dul i n-olcas ata an sgéal. An obair a bhiodh a dhéanamh ag fearaibhnbsp;blianta ó shin mna agus cailini a bhionn a dhéanamhnbsp;anois. I n-oifigi i nÉirinn féin, oifigi banc agus oifiginbsp;eile, deineann cailin agus maisin aici obair a dheineadhnbsp;beirt fhear cüpla bliain o shin, agus do réir mar ata nanbsp;déantüsai nua ag dul ar aghaidh ta na maisini nua agnbsp;teacht isteach agus cailini a n-oibriü. Nós na haimsirenbsp;seo é sin, agus ni haon chabhair cur ’na choinnibh. Niornbsp;eirigh Ie haon tir eile cosc do chur leis an bhfas san, agusnbsp;'do réir mar a théann déantüsai airithe chun cinn is ea isnbsp;measa a bhionn an sgéal. Is geall 1© pionós ar an gcinenbsp;daona é.

Ach ni hi Éire an tir is measa sa chas san. A bhaochas san don fheinneoireacht, priomh-dhéantüs nanbsp;hÉireann i gcomhnui. An fhaid a bheidh an fheir-meoireacht agus na hoibreacha a bhaineann Ié,—an fhaidnbsp;a bheid siad san ’na bpriomh-dhéantus againn ni baolnbsp;düinn.

85

Deora Athais agus Dréachta Eile

Ni hionann Éire agus an Ruis, tir ’n-a mbionn na mna ag déanamh gach aon tsaghas cearduiochta ar aonnbsp;dul leis na fearaibh, da mb’é tógaint tithe féin é'-Cabhruionn na mna agus na cailini leis na fearaibh inbsp;n-oibreacha airithe ar na feirmeacha i nÉirinn, ach niornbsp;thosnuiodar fóa ar bheith ag déanamh bóthar na agnbsp;tógaint tithe.

Agus an t-airgead ata curtha i leith oibreacha poibli do sholathar i rith na bliana so, is ar oibreacha den tsórdnbsp;san is mó a caithfar é, oibreacha na deineann mna nanbsp;cailini na leanbhai sa tir seo. Is saoraidi go mór a cuirfinbsp;an tir seo ar a leas na aon tir eile ar domhan, b’éidir, gonbsp;bhfnil staid na leanbhai ag déanamh buartha do dhaoinenbsp;ann fé lathair.

Ta an sgéal chomh dona san i dtiorthaibh eile go bhfuiltear ad’ iarraidh cosc dli do chur Ie leanbhai óganbsp;bheith ag obair. Tri bliana 6 shin nuair a deineadh annbsp;mór-aireamh ins na Stait Aontuithe, do bhi dha mhilliünnbsp;leanbhai óga ag obair sa tir sin. Ta an uimhir ag dul inbsp;luighead ón mbliain sin, ach ins na cathrachaibh móranbsp;ann ta ana-chuid leanbhai agus cailini óga go mbionnnbsp;ortha a mbeatha do thuillgamh go cruaidh.

Do deineadh dli ann deich mbliana ó shin i n-aghaidh leanbhai fé bhun a sé déag bheith ag obair,nbsp;ach bhi an dli sin i n-aghaidh an bhunreachta agus niornbsp;eirigh leis na rialathóiri é chur i bhfeidhm an uair sin-Do ceapadh ansan leasi'i do dhéanamh ar an mbunreachtnbsp;i sli go mbeadh neart ag an gComhdhail treorii nó coscnbsp;do chur Ie hobair do leanbhai fé bhun a hocht déag, nónbsp;an obair sin do riara agus do rialu. Do ghlac chuig cinnnbsp;des na Stait leis an leasu gan mhoill agus ta cheithre cinnnbsp;eile tar éis glaca leis Ie déannai, ach is mail an obairnbsp;i bunreacht na Stat nAontuithe do leasii.

Deora Athais agus Dréachta Eile 87.

An droch staid ’n-a bhfuil an lucht oibre ins na Stait Aontuithe Ie tamall, ta sé ag brostii na ndaoine chun annbsp;dli nua do chur i bhfeidhm. Tathar ad’ iarraidh annbsp;leasuithe do chur ar aghaidh ins na Stait eile nar ghlacnbsp;leis go dti so. Na daoine is fearr agus is eolgaisi i Mericenbsp;tuigid siad anois gurab’ olc an cas é fir mhóra laidrenbsp;bheith sgurtha diomhaoin agus a leanbhal bochta bheithnbsp;ag obair chun blüire bidh do sholathar don linti.

Da mhéid é léirsgrios an ceal-oibre tiocfaidh tairbhe as ma mhüsgluionn sé na daoine chun na leanbhai donbsp;chosaint agus leogaint da n-aithreacha an solathrü donbsp;dhéanamh.

Aonach an Earraigh.

Éinne a thug cuaird ar Aonach an Earraigh an tseachtain seo ni fhéadfadh sé gan tabhairt fé ndeara annbsp;t-^athru mór ata ag teacht ar shaol na tire seo. Aonachnbsp;eallach ab’ea an tAonach san ó thosach agus is iad nanbsp;ha agus na bulloga agus na caoire agus na muca nanbsp;neithe is tabhachtai da mbionn ann i gcomhnui, ach lenbsp;tamall maith anuas ta neithe seachas na beithigh agnbsp;tarrac na ndaoine chun an Aonaigh: cearca agus lachanbsp;agus coiligh fhranncaigh agus im is uibhe, agus maisinfnbsp;is earrai, agus léimt na gcapall i bpairc na gcomórtas,nbsp;agus an teasbeantas de ghlasairi a bhionn ag Roinn nanbsp;Talmhuiochta.

Roinnt bhiianta ó shin is beag maisin na earrai a deineadh i nÉirinn féin a bhiodh ar an Aonach. Ni marnbsp;sin ata an sgéal anois. Ta na déantüsai sin ag dul arnbsp;aghaidh i n-aghaidh an lae, agus is geall le teasbeantasnbsp;d’earrai a deineadh i nÉirinn an tAonach i mbliana.

Na feirmeoiri a thagann go dti an tAonach cuirid siad ana-shuim ins na maisini i gcomhnui, agus go mórnbsp;mór ins na gléasanna nua i gcóir na hoibre ar an bhfeirmnbsp;agus ins na maisini a bhionn ag obair i bPairc annbsp;Aonaigh. Ni raibh an oiread diobh san ann i mbliananbsp;agus a bhiodh blianta eile, ach ’na choinnibh sin do bhinbsp;nios mó inneal a deineadh i nÉirinn ann na mar a bhinbsp;riamh. An chain ar innealaibh ó Shasana fé ndear san,nbsp;is dócha. Mar sin féin do bhi roinnt mhaith maisini ag

88

Deora Athais agits Dréachta Eile

obair ann agus na sluaite—idir dhaoine ón gcathair agus daoin© ón dtuaith—a mbreithniü.

Is i roinn na n-earrai a bhi an t-athru is mó ar fad. Ba bheag na gur earrai a deineadh i nÉirinn amhain anbsp;bhi ann i mbliana, agus nï raibh aon teora leis an suimnbsp;a chuir an lucht cuairde ionta. Ag na comórtaisibh inbsp;gcóir éadach do mhnaibh agus do chaillnl bhl na sluaitanbsp;laithreach agus d’admhuigh gach éinne go raibh nanbsp;héadaighe ar fheabhas, idir mhianach agus déanamh.

Sar ar tosnulodh ar an gcomórtas san bhlmls ag brath ar thlorthaibh iasachta i gcóir na n-éadach donbsp;dhaoine gur mhaith leo bheith gléasta go maisiüilnbsp;greannta. NI ga dul thar saile anois chun a leithéidinbsp;d’fhail. Comhartha eile é sin ar an athru ata ag teachtnbsp;ar an dtir.

Talamh i n-Aisge.

Geoca is dóigh leat is fearr, a Dhiarmuid, talamh i n-aisge bheith ag na feirmeoirï nó cabhair a thabhairtnbsp;dóibb chun an tailimh do shaothru ?

I dteannta a chéile is ea is fearr iad, a Mhichil!

Is ea go deimhin. Ach cuir i gcas na féadfi iad araon a thabhairt dóibh, ceoca is dóigh leat is fearr oir-feadh dóibh?

Ni thuigim an cheist. Ni mholann éinne go mbeadh ceachtar aca ag na feirmeoiri.

Pan go fóill anois, a Dhiarmuid. Na fuiltear a iarraidh ar an Rialtas gan aon chain aitiüil bheith anbsp;dhiol è talamh chun feirmeoireachta?

Tathar, agus ta an dli sin i bhfeidhm cheana féin i dtuaisceart na hÉireann.

Biodh go bhfiiil, nil na feirmeoiri sasta leis an saol ata aca ansan, agus da mbeadh an talamh saor ó chainnbsp;aitiuil sa deisceart, nil aon deimhniü againn go mbeadhnbsp;feirmeoiri an tSaorstait sasta.

Canathaobh go mbeidis? Na beadh an t-airgead bliantüil Ie diol aca i gcomhnui?

Sin é direach c. Do chonnaic na feirmeoiri sa deisceart go raibh an talamh saor ó chain aitiuil sa tuais-ceart agus do theastaigh uatha bheith ar aon dul leis na feirmeoiri lastuaidh. Do chonnaic na feirmeoiri las-tuaidh go mbeadh luighdü ar an airgead bhliantüil agnbsp;na feirmeoiri sa tSaorstat, agus teastuionn uatba sannbsp;anois bheith ar aon dul leis na feirmeoiri laisteas !

go

ücora Athais agns Dréachta Eik 91

Ni nach locht ortha. Ta an sgéal go dian ar na feirmeoiri ins gach ait, agus ni hiongna iad bheithnbsp;ad’iarraidh aii chostais do luighdu. NJ talamh i n-aisgenbsp;a bheadh aca da mbeadh an talamh saor ó chain aitiuilnbsp;agus da ndeinti dha leath den airgead hhliantüil-

Maran talamh i n-aisge é, nl fada uaidh é, agus sin i direach an cheist. Geoca is fearr: an talamh bheith inbsp;n-aisge aca nó cabhair bheith ar fail aca chun breisnbsp;airgid do dhéanamh a saothru an tailimh ?

Tuigim anois tu. Da bhfaghdis cabhair a chuir-feadh ar a gcumas breis airgid a dhéanamh a saothrü an tailimh, ni déarfainn na gur bhfearra dhóibh é sin nanbsp;an talamh bheith saor ar fad ó chios aca. Ach conas isnbsp;féidir an chabhair sin a thabhairt dóibh?

Ar léis Tuarasgabhail an Choimisiiiin a togbadh cupla bliain ó shin chun féachaint isteach sa sgéal ud inbsp;dtaobh na canach aitiüla?

Nior léas.

Dob’ fhiü dhnit é léamh. Do sgruduigh lucht an Choimisiuin sin an sgéal go géar agus go heacht ó gachnbsp;taobh, agus sa niholadh a tlmgadar uatha ta tri pointinbsp;dhéag a léirionn duinn conas is féidir cabhrü leis na feirmeoiri chun airgid do dhéanamh a saothrü an tailimh.nbsp;Ba bheag an faoiseamh dos na feirmeoiri beaga bbeithnbsp;saor ó chain aitiuil, agus feirmeoiri beaga is mó atanbsp;againn sa tir seo-

Ar chuireadar sios ar an sgéal ón dtaobh san?

Do chuireadar. Do réir an airimh a deineadh sa bhliain mile naoi gcéad fiche a sé do bhi an méid seonbsp;daoine ag maireachtaint ü saothrü an tailimh sa tRaor-stat:

268,930 feirmeoiri, agus 264,095 daoine muinteartha na bhfeirmeoiri, agus 126,409 lucht oibre; agus ar na

92 Deora Athais agus Dréachta Eile daoine sin go léir do bhi 20i,570 feirmeoiri, agus 189,129nbsp;daoine muinteartha na bhfeirmeoiri, agus 34,584 luchtnbsp;oibre a bhain Ie feirmeacha na raibh thar caogad acranbsp;an ceann. Ar na feirmeacha a bhi os cionn céad acra annbsp;ceann ni raibh ag maireachtaint ach 24,808 feirmeoirinbsp;agus 27,106 daoine muinteartha agus 61,331 lucht oibre.

Da réir sin is iad na feirmeoiri móra is fearr a thiocfadh as an dtalamh bheith saor ó chain aitiuil?

Is iad, agus is iad is fearr a thiocfadh a luighdü an airgid bhliantüil, leis. Da mbeadh airgead Ie caitheamhnbsp;ag an Stat chun cabhruithe leis na feirmeoiri do mholnbsp;an Coimisiun an t-airgead san do chaitheamh ar feabhasünbsp;na feirmeoireachta agus ar oibreacha a bhaineann Ienbsp;toradh na talmhuiochta do chur ar an marga.

Niorbh’ olc an mola i n-aon chor é, ach b’fhearr liom gan freagra do thabhairt ar do cheist go dti gonbsp;léifad féin Tuarasgabhail an Choimisiüin.

Léigh é, ma sea, agus nuair a bheidh sé léite agat féadfair do thuairim do thabhairt ar an geëist. Beidhnbsp;uain do dhóthain agat chuige, mar ni* bheidh deire 1«nbsp;plé na ceiste sin ag an bpobal go ceann tamaill mhaith.

Comhar-Chumannach L

“ Nuair is dian ar an gcailligh caitheann si rith,’' adeir an sean-fhocal. Ta sé dian go leor ar na feir-meoiri ar fuaid an domhain Ie tamall, agus maranbsp;bhfuilid ag rith taid siad ag obair go dian chun iad féinnbsp;do chothu agus chun feabhais do chur ar a sli bheatha.nbsp;Do raghaidis chun deiridh mara ndeinidis iad féin donbsp;chosaint ar an gcuma san.

fsliu luach na mbeithioch agus na neithe eile a bhionn Ie diol ag na feirmeoiri is é is bun Ie cruachas nanbsp;bhfeirmeoiri; agus ganntanas airgid do bheitb ar luchtnbsp;ceannaithe na neithe is bun leis an Isliü san. An fhaidnbsp;a leanfaidh an ganntanas san ni bheidh leigheas Ie failnbsp;ag na feirmeoiri.

Da olcas c an sgéal ag feirmeoiri na hÉireann, is measa go mór ag na feirmeoiri i dtiorthaibh eile é, agusnbsp;taid siad ag claoi Ie chéile i gcomhar-chumannaibh chunnbsp;iad féin do chosaint agus chun costaisi do luighdii agusnbsp;luacht a saothair do mhéadü.

Is beag saothar ach déanamh ime a deintear i nÉirinn i gcomhar-chumannaibh. Pé comh-oibhriu anbsp;dheineann na feirmeoiri, ach amhain i gCorcaigh agus inbsp;bPortlairge agus i n-ait nó dhó eile, ta sé bunaithe arnbsp;chomhar-chumannaibh chun ime dhéanamh. Nanbsp;hearrai a cheannuionn na feirmeoiri trid au gComh-chumann i mP.lea Cliath, is de bharr na gcumann anbsp;bhaineann leis na lachtannaibh a cheannuiod siad iad.nbsp;Gabhann siopa Ie lachtlainn anso is ansüd, agus i bhfo-

93

94 Deora Athais agus Dréachta Eile

ait ta niuileann ag lachtlainn chun arbhair do mheill, ach lasmuigh des na hoibreacha san ni fiü tracht ar annbsp;meid chomh-oibrithe a dheineann na feirmeoiri inbsp;nÉirinn.

Ni mar sin ata an sgéal i dtiorthaibh eile. Claoidh-eann na feirmeoiri Ie chéile chun gach aon tsaghas gnótha dhéanamh. Gheibhid siad airgead ar iasacht arnbsp;üs bheag ón Stat chun na hoibre do chur chun cinn, achnbsp;is a toradh a saothair féin a mhairid siad. Ni bheadhnbsp;an t-airgead Ie fail aca ach ar choiniol go mbainfidisnbsp;feidhm as chun tuille airgid do thuilleamh.

“ Is maith Ie Dia cabhair fhail,” adeirimid-ne anso i nÉirinn. “ Is maith leis an Stat cabhair fhail,” adeirnbsp;lucht rialuithe tiortha eile nuair a hiarrtar ortha airgeadnbsp;a thabhairt uatha i gcóir aon tsaghas oibre.

Bionn comhar-chumainn i gcóir gach aon tsaghas oibre ins na tiorthaibh sin. Ins na saorstait bheaga atanbsp;i dtuaisceart na hEüróipe anois tar éis an Chogaidhnbsp;Mhóir ta na feirmeoiri ag obair go dian chun slacht anbsp;chur ar an bhfeirmeoireacht. An talamh a bhi ag nanbsp;huaisle iasachta nuair a bhi na tiortha san fé smacht nanbsp;dtri nfmpireacht do deineadh é roinnt idir na fei'quot;-meoiri, agus ta a rian ar na tiorthaibh sin anois. Isnbsp;iongantach an feabhas ata ar saothru an tailimh ionta,nbsp;agus taid na tiortha san ag iomuiocht Ie hÉirinn anois agnbsp;diol ime agus neithe eile i Sasana.

Mar sin, leis, dos na tiortha thar saile a bhaineann Ie hfmpireacht na Breataine.

B’éidir go ndéarfi gur ag dul i n-olcas a bheidh au sgéal ag feirmeoiri na hÉireann de hharr an tsaothairnbsp;sin go léir. Ach ni hi gcomhnui a bhionn an sgéal marnbsp;a mheasaimid. “ .'^n rud ba mheasa Ie duine na a bhisnbsp;ni fheadair sé na gurab é lar a leasa é.”

Deora Athais agus Dréachta Eile 95

Samhluïti uair go mbeadh deire Ie feirmeoireacht i nÉirinn da leogti do bheithigh ó Chanada teacht isteachnbsp;’na mbeathaidh go Sasana. Bhïodh an smaoineamh sannbsp;mar thromlui orainn ar feadh móran blian, ach ninbsp;chuimhnimid i n-aon chor air anois.

Biodh misneach againn ma sea! Ma chimid daoine eil© ag dul chun cinn de bharr dian-tsaothair, deinimisnbsp;aithris ortha. Nfor chaill fear an mhisnigh riamh é!

Céasa ar Chrois Oir.

An bhféadfa innsint dom, a Bhriain, cad é an rud é an Tómhas óir seo go bhfuil an chaint go léir ar siulnbsp;'na thaobh an tseachtain seo?

Biodh trua agat, a Phadraig, sin rud na tuigeann éinne, ach na hollamhna san Ollsgoil agus daoine dennbsp;tsórd san. Cad fath go dteastui'onn uait-se é thuisgint?

Mar cloisim daoine a ra go ndéanfaidh sé a lan maitheasa dhüinn-ne i nÉirinn Sasana bheith sgarthanbsp;leis an dTómhas san.

Agus nar airis go minic Ie roinnt bhlianta anuas na beadh rath na séan orainn mara mbeadh baint againnnbsp;leis an dTómhas Óir chéana san?

Ambasa do chuala, agus siné direach ata am’ dhalladh anois. Conas is féidir an da thaobh a thabhairtnbsp;da chéile? Ni folair nó ta rniniii éigin ar an sgéal.

Stat-Sheirbhiseach tusa, a Phadraig, agus mas dóigh leat go ndéanfaidh an t-athrü nua so do leas, donbsp;chomhairleóinn duit gan cola ar an gcluais sin. Ninbsp;déarfainn na go ndéanfaidh sé maitheas éigin dosnanbsp;feirmeoiri, ach ni dhéanfaidh sé aon mhaitheas duit-senbsp;na domh-sa na d’éinne eile ata ag obair ar thuarasdal.nbsp;Chifir é sin ar ball nuair a bheidh ort diol as na neithibhnbsp;a cheannóir i gcóir an ti. Beidh ort chuig sgillingenbsp;fichead nó b’fhéidir deich sgillinge fichead a thabhairtnbsp;ar neithe a gheobhfa anois ar phunt.

Is ró-mhaith a thuigim é sin, ach ni hé sin a bhi uaim ach niiniü éigin fhail ar an dTómhas Óir féin. An

Dcora Athais agus Dréachta Eile 97\

fearr Tómhas Óir na Tómhas Airgid, nó an fearr gan Tómhas ar bith bheith againn?

Is fearr Tómhas éigin bheith againn chun trachtail idir na naisiüin do rialü, ach ni fhéadfainn a ra ceoca isnbsp;fearr Tómhas óir nó Tómhas Airgid. Bhi an Tómhasnbsp;Óir i bhfeidhm san Eüróip agus i Merice ie roinntnbsp;bhlianta, ach san am gcéana bhi au Tómhas Airgid agnbsp;na hindiachaibh agus ag muintir na Sine- Ni fheadarnbsp;an fearr ceann aca na a chéile, ach is fearr ceachtar acanbsp;na gan aon Tómhas i n-aon chor bheith ann, cé nanbsp;déanfadh aon Tómhas na easba Tómhais tir shaibhirnbsp;de thir a bheadh ag dut chun deiridh. B’cidir narnbsp;bhfearr rud a déanfi na casa thar n-ais agus glaca leisnbsp;an dTómhas a bhi ann nuair a glacti leis an da mhiotal,nbsp;an t-ór agus an t-airgead.

Casa thar n-ais an ea? Ach nil aon tracht ar ghlaca leis’^n socrü san.

Mara bhfuil tracht air anois, is cuimhin liom-sa go maith an trath ’n-a raibh a lan tracht mar gheall air.nbsp;Nuair a bhi an Brianach ad’ iarraidh bheith in’ Uach-taran i Merice triochad bliain ó shin nó mar sin donbsp;theastuigh uaidh go nglacfi leis an da mhiotal agus gannbsp;bheith “ ag céasadh an chine daona ar chrois óir.quot; Isnbsp;minic a chuimhnios ar an gcaint sin Ie bliain nó dhó.

Agus cad é an miniü a bhi aige sin ar an sgéal?

Do bhi miniu simpli aige, ach ni dóigh liom gur shimpli de mhiniu é na an miniu a thug Ard-Easbosrnbsp;Bhlea Cliath uaidh sa bhliain 1893. Bhi an tArd-Easbog ar thaobh glaca leis an da mhiotal agus do sgribhnbsp;sé leabhar a mhiniu. Do léas an leabhar san aris inc,nbsp;agus d’fhéadfainn an miniü san a thabhairt duit.

Ba mhaith liom é fhail.

Mar seo a bhi an sgéal. Bhi an da mhiotal ag

98 Deora Athais agus Dréachta Eile

Sasana ó 1717 go dtï 1816, agus do bhi an da mhiotal ag an bhFrainnc ó 1803 go dti 1873, agus ag tiorthaibh eilenbsp;san Eiiróip, leis. An fhaid a bhi an sgéal mar sin sanbsp;bhFrainnc d’fhéadfadh éinne go mbeadh airgead aigenbsp;buinn airgid a dhéanarah de agus airgead dli-thairgthenbsp;ab’ea é ar nós na nótai ata againn fé lathair. B’é annbsp;sgéal céana i dtaobh an óir é.

Ach na raibh aon teora leis an méid go ndéanfi buinn airgid de?

Do bhi. Ar gach ünsa óir go ndeinti buinn de do deinti buinn de 15^ ünsa airgid. Do bhi an sccru san inbsp;bhfeidhm ar feadh seacht ndeich de bhliantaibh, agusnbsp;d’oir sé go maith don domhan i rith na haimsire sin,nbsp;¦Measann a lan daoine na beadh an domhan tri-na-chéilenbsp;fé mar ata Ie tamall, mara mbeadh an Tómhas óirnbsp;bheith i bhfeidhm, mar go mbeadh comhacht ag- nanbsp;hindiachaibh agus ag na Sinigh a bhfad nios mó earrainbsp;iasachta a cheannach da n-ardófi luach an airgid. Danbsp;mbeadh an ratio ud 1—i5| ann fé mar a bhi sa bhFrainncnbsp;ó 1803 go dti 1873, d’ardódh san luach an airgid agusnbsp;bheadh comhacht ceannuiochta ag na hindiachaibh agusnbsp;ag na Sinigh na fuil aca anois.

Ach da mbeadh cead ag gach duine go mbeadh 15^ ¦unsai airgid aige buinn a dhéanamh de a bhead chomhnbsp;luachmhar Ie buinn a déanfi d’ünsa óir an bhféadfi annbsp;ratio san a chimead i bhfeidhm?

D’eirigh leo é, cthmead i bhfeidhm ar feadh deich mbliana is tri fichid, agus ni thuigim canathaobh nanbsp;féadfi é dhéanamh aris.

Ma bhi an sgéal chomh maith san ag an domhan agus an da mhiotal i bhfeidhm, cad ’na thaobh gur iom-paigh an Fhrainnc chun an óir?

Do bhi an Fhrainnc go lag i 1873 agus bhi Sasana

agus an Ghearmain ana-laidir agus is dócha nar fhéad an Fhrainnc seasamh ar a bonnaibh féin. Ca bhfios nanbsp;go bhfeicfimid tïortha eile ag tréigint an óir anois ó tanbsp;Sasana sgartha leis. Is é locht is mó ata ar Tómhas annbsp;Óir na go dtugann sé comhacht do dhaoine go bhfuilnbsp;greim aca ar an miotal san, do bhancanna agus donbsp;chuallachta a thugann airgead uatha ar iasacht. Danbsp;aoirde eirionn luach an óir is ea is mó d’earrai agus denbsp;thoradh na talmhan a tugtar mar mhalairt ar an miotalnbsp;san. D’oir san go maith do Shasana nuair a bhï fluirsenbsp;saibhris aici de bharr trachtala, ach ta a mhalairt denbsp;sgéal aici anois. Feabhas ar an dtrachtail, sin é an rudnbsp;is mó a theastnionn uaithe anois. Sin é an fath gurnbsp;thréig si an Tómhas Óir.

ïasgaireacht.

An fógra a bhi ar an bpaipéar iné i dtaobh toghchain na stiürthóiri don Chomhar-Chumann um ïasgaireacht,nbsp;chuir sé i n-iuil do sna hiasgairi ar fuaid an tSaorstait gonbsp;bhfuil gléas aca anois chun feabhais a chur ar a slinbsp;bheatha féin agus maitheas a dhéanamh da dtir duchaisnbsp;san am gcéana.

Le cabhair agus congnamh ón Stat a cnireadh an Comhar-Chumann ar bun. Ar chomhairle Roinn nanbsp;hiasgaireachta do chuir Roinn an Airgid suim mhaithnbsp;airgid i leith na hoibre, agus do dhein an Aireacht umnbsp;ïasgaireacht a chion féin ansan chun na n-iasgairi donbsp;chur ar a leas. Taid siad ag brath ar na hiasgairi anoisnbsp;chun cabhruithe leo.

Ón mbarr a thosnaigh an iarracht so. Do bhi na hiasgairi chomh mór san chun deiridh na féadfaidis féinnbsp;an iarracht a dhéanamh gan chabhair chuige achnbsp;iarracht i n-aistear a bheidh ann mara gcuireann nanbsp;hiasgairi le chéile san obair. Ni sheasóidh barr aonnbsp;ti go bhfuil droch-bhun fé. Is iad na hiasgairi féin bunnbsp;an ti seo.

Deirtear nach mairnéalaigh dariribh a lan de sna daoine a bhionn ag brath ar an ïasgaireacht mór-thimpalnbsp;na hÉireann chun sli bheatha a bhaint amach. Is fiornbsp;nach i dtaobh leis an ïasgaireacht amhain ata cuidnbsp;mhaith daoine a thugann iasgairi ortha féin. Ta slitenbsp;eile bheatha aca, agus ni maith leo dul abhfad ó hhailenbsp;na bheith tréimhse fada a baile.

loo

Deora Athais agus Dréachta Eile 101

J

Ach mar sin féin ni heasba mhisnigh na fuath don fharraige a chimeadann iad ó dhul amach ar na farraiginbsp;móra ar lorg an éisc. Da mbeadh na baid agus an gléasnbsp;ceart aca, fé mar a bhionn ag iasgairi eile, do raghaidisnbsp;amach chomh maith Ie each. Agus ta cuid mhaithnbsp;dhiobh a théann amach anois féin.

Is mór an chabhair don iasgaireacht an loingeas cogaidh a bhïonn ag ti'orthaibh eile. Gheibheann nanbsp;hiasgairi sa bhFrainnc agus i dtlorthaibh eile cabhairnbsp;airgid ón Stat ar choinlol go mbeidis ar fail chun troda,nbsp;da dtagadh an glaodh ortha. Dhein iasgairi na Prainneenbsp;agus iasgairi Shasana a lan oibre don Stat Ie linn annbsp;Chogaidh Mhóir.

Nil aon loingeas cogaidh ag an Saorstat, agus ni féidir aon mharga den tsaghas san a dhéanamh leis nanbsp;hiasgairi. Da mbeadh, b’fhéidir go bhfaghadh fir óganbsp;taithi ar an bhfarraige ar an gcuma san, agus go gcas-faidis ar an iasgaireacht nuair a bheadh a dtéarma ar annbsp;loingeas caite aca. Nil comhartha da Inighead gonbsp;mbeidh loingeas cogaidh againn-ne, agus da bhri sinnbsp;caithfidh an iasgaireacht seasamh ar a bonnaibh féin.nbsp;Is mar a chéile é sin agus a ra go gcaithfe si seasamh arnbsp;na hiasgairi.

Ni hiad na hiasgairi ach an Rialtas a chuir an Comhar-Chumann ar bun anso. Nior mhar sin donbsp;naisiunaibh eile. Ó sna hiasgairi a thainig tosach nanbsp;hiarrachta agus thainig cabhair ón Rialtas ’na dhiaidh.nbsp;Ta oomhar-chumainn um iasgaireacht ’na lan tiorthanbsp;anois, agus obair iongantach a dhéanamh aca.

Do enireadh comh-chumann um iasgaireacht ar bun i mBrazil deich mbliana ó shin. Dha bhliain ’na dhiaidhnbsp;san do dhein an Rialtas reacht dli chun ceangail caradaisnbsp;a dhainginiu imeasc na n-iasgairi agus chun oideachais

102 Deora Athais agns Dréachta Eile

a chur chun cinn agus chun sU a thabhairt do sna hias-gairi chun seirbhis a thabhairt i loingeas an Stait. Ta thar 20,000 duine sa Chumann agus ta feabhas mór arnbsp;an iasgaireacht ó cuireadh ar bun é.

Ach is i au Spainn an tir is fearr i dtaobh riara na liiasgaireaclita. Do thosnaigh an iarracht nua sa tir sinnbsp;sa bhliain 1917. Dha bhliain ’na dhiaidh san donbsp;cuireadh Banc ar bun chun na hiasgaireachta do churnbsp;ar aghaidh agus chun feabhais a chur ar staid nanbsp;n-iasgairi- An Stat a chuir an Banc ar bun, agus do bhinbsp;a stiürü fé chüram Aire na Mara go dti 1929. Donbsp;cuireadh Institüt fé leith ar bun an bhliain sin chun énbsp;riara.

Ach ón mbliain 1924 i leith bhi fas agus borra ar na cuinannaibh iasgaireachta. Dha bhliain ó shin bhinbsp;170 dhiobh ann, agus 37,000 dalta aca. Deinid siadnbsp;gach aon tsaghas oibre a bhaineann leis an iasgaireachtnbsp;agus Ie leasü agus diol an éisc, agus, diolaid siad annbsp;t-iasc leis an bpobal gan bacaint Ie ceannathoiri, chomhnbsp;fada agus is féidir san a dhéanamh. Timpal £1,000,000nbsp;i n-aghaidh na bliana luach an éisc a chuirid siad trinbsp;n-a lamhaibh, agus bhi £50,000 de shochar aca an bhliainnbsp;is déannai go bhfuil cüntas Ie fail ’na taobh.

Ta baint leis na cuinannaibh ag lucht déanta agus lucht deisithe bad agus daoine eile agus deinid a lannbsp;oibreacha seachas an iasgaireacht. Is leis na cuinannaibhnbsp;leath-chéad de sna badaibh, agus nuair a gheibheannnbsp;gach iasgaire a chuid féin de thora na hiasgaireachtanbsp;téann an chuid eile dhe go dti au cumann, fé mar anbsp;théann a chuid féin don té gur leis an bad, ma? Ie duinenbsp;fé leitb i. Cuirtear airgead i dtaisge i gcóir pinsiün donbsp;shean-iasgait'i. Ni fios cad iad na neithe na deinid chunnbsp;oideachais a chur ar aghaidh agns chun leas an phobail.

Saibhreas na Frainnce.

Ta éad ag daoine eile cliun muintir na Prainnce fé lathair, mar gheall ar a bhfuil de shaibhreas aca.

Meastar go bhfuil na Pranncaigh ag bailiü an óir chücha féin agus a chi mead diomhaoin i n-ionad é chur ag obairnbsp;i dtiorthaibh eile ag tuilleamh saibhris eile.

Is fïor go bhfuil ana-chuid óir i mBanc na Frainnce anois, agus go bhfuil an t-ór gann go leor i Sasana agusnbsp;i dtiorthaibh nach i, ach ni har muintir na Frainnce nanbsp;ar Rialtas na Frainnce ata an locht, mas locht é. Deini-mis iarracht ar theacht ar bhun-phréirnh an sgéil.

Taid na milliuin daoine gan obair i Sasana agus sa Ghearmain agus i Merice, agus is beag ceal oibre atanbsp;sa bhFrainnc. B’éidir go bhfuil tri céad nó cheithre céadnbsp;mile duine gan obair ann, ach nil tbar an méid sin, agusnbsp;go dti bliain ó shin is amhlaidh a bhitheas ar loz'g luchtnbsp;oibre ann.

Is mó ininiu ata ar an sgéal san. Deirtear gur ar saothrü na talmhan is mó a mhaireann na Franncaigh,nbsp;agus gurab’ é sin fé ndear neart na tire- Is ea, leis, ach ninbsp;leor de mhiniü é sin. Deirtear ’na theannta san gurnbsp;bhuaidh an Fhrainnc sa Chogadh agus go bhfuil toranbsp;an bhuaidh sin aici. Ni leor de mhiniu é sin ach oiread.

Do bhuaidh Sasana agus Merice, leis, ach ni fearr an sgéal aca san na ag na Gearminaigh sa mhéid gonbsp;bhfuil daoine ann nach féidir obair do sholathar dóibh.

Ta baint ag an da rud san leis an sgéal gan amhras,

104

Deora Aihais agiis Dréachta Eile 105

cé nach miniü iomlan aon cheanri aca na an da cheann i dteannta chéile. Ta rud eile ann is tabhachtai nanbsp;ceachtar aca, agus isé rud é sin na an béas ata ag na

nd i dtaisge i gcómbnui.

Ar nós na mbeach, cuirid siad rud i dtaisge i gcóir an gheimhridh.

Deirtear go dtuigeann na Mericanaigh conas airgead do chaitheamh, agus go dtuigeann na Sasanaigh conasnbsp;airgead do chur ar iasacht ag tuilleamh üis, ach gonbsp;dtuigeann na Franncaigh conas airgead a chur i dtaisge.nbsp;Is fior é sin, agus ta a rian ar na Franncaigh agus arnbsp;thir na Frainnce anois.

Ach ni féidir airgead a chur i dtaisge gan an t-airgead bheith aca agus ni feidir an t-airgeadnbsp;bheith aca gan é thuilleamh. Is de bharr dian-oibre ata sé aca. Bhi aiteanna sa bhFrainnc ’na raibhnbsp;ar agus éirleach Ie linn an Chogaidh Mhóir. A leithéidnbsp;de sgrios nior deineadh ar thir riamh, is dócba.

Do bhi diithai ann nar fagadh doch ar muin cloiche na crann ag fas na oiread agus brobh féir ag fas inbsp;n-aiteanna. Na daoine a dibreadh Ie linn an Chogaidh.nbsp;thanadar thar n-ais—nó an méid aca a bhi beó ar aonnbsp;chuma—thanadar thar n-ais agus thugadar fé’n dtalamhnbsp;a shaothrü aris agus fé thithibh nua do thógaint. Dian-oibritheoiri dob’ea iad agus d’eirigh leo.

Ni fearr an crut ata ar na haiteanna eile na raibh aon ar na éirleach ionnta na an crut ata ar na haiteanna sannbsp;anois. Is fior go bhfuair na daoine cabhair ón Stat, achnbsp;ba bheag an mhaith dhóibh an chabhair sin mara mbeadhnbsp;go raibh an mianach maith ionnta féin. Ni hé amhainnbsp;gur eirigh leo an düthaigh do chur i dtreó aris, ach tarnbsp;éis CAiig nó sé de bhliantaibh bhi sé ar a gcumas cainnbsp;an Stait do dhiol agus iad féin a chothu agus airgead a

106 Deora Athais agus Dréachta Eik

chur sa bhanc. Ta ocht milliuin feirmeóiri sa bhFrainnc, agus is beag feirmeóir diobh iiach leis féinnbsp;a thigh agus a chuid tailinih.

Ach ni hiad na feirmeóiri amhain a cheaiinuionn a dlithe féin. Ta i2,(K)0,ÜÜO d’oibritheoiri eile sa tir, agusnbsp;deirtear gur Ie milliiin diobh san na tithe ’n-a gcomhnuidnbsp;siad. Cad déarfadh lucht oibre na hEireann leis annbsp;sgéal san? An Ie duine fé’n gcéad diobh au tigh ’n-anbsp;chomhnuionn sé, gan tracht ar dhuine fé’n daréag.

Agus ós ag tracht ar Bhanc na Frainnce dhüinii é, do bhi cruinniü ann bliain ó shin de dhaoine go bhfuilnbsp;scaireanna aca sa Bhanc san. Do bhi 31,458 aca laith-reach, nó teachtaireachtal uatha. Ortha san do bhi 11,073nbsp;gur leo aon scair amhain an duine, agus 7,215 gur leonbsp;dha scair an duine, agus ni raibh ach 132 gur leo niosnbsp;mó na céad scair an duine.

Ni beag de dheimhniü é sin ar an sli ’n-a bhfuil maoin saolta roinnte imeasc na ndaoine sa bhFrainnc.nbsp;Ta a bheag nó a mhór de mhaoin tsaolta ag gach éinnenbsp;sa tir.

Ar na daoine a fuair bas dha bhliain ó shin d’fhag 390,821 eastait ’na ndiaidh. Is féidir iad a roinnt marnbsp;seo:—Daoine d’fhag 10,000 franc, 260,136; daoine d’fhagnbsp;nios mó na 10,000 agus nios lu na 100,000 franc,nbsp;115.399; daoine d’fhag nios mó na 1,000,000 franc, 875.

Sin deimhnió eile. Agus laistiar de gach ni ta an rud so: ta ionntaoibh ag na daoine asta féin agus as anbsp;dtir düthchais. Nuair a thuigimid é sin is fuiriste anbsp;thuisgint cad is bun Ie neart na Frainnce.

Trachtail Thar Lear.

Is eól do chach go bhfuil loingeas Shasana ag dul ar gciil Ie cupla bliain, agus go bhfuil déanamh na loingeasnbsp;ag dul i n-olcas, leis, ach ta an sgéal nlos measa na marnbsp;a niheasann an gnath-dhuine. Do réir cüntais oifigiüilnbsp;nl raibh ach 400,505 tona de loingeas a dhéanamh i ndeirenbsp;mi na Nodlag, 1931. Is lu an méid sin na an meid anbsp;bhl idir lamhaibh aon uair ó Mhean Fóghmhair nanbsp;bliana 1887. Teasbeanann san a olcas ata an sgéal.

Da mbeadh an sgéal chómh dona san ag tiorthaibh eüe, d’fhéadfi a ra gurab’ é an droch-staid ’n-a bhfuilnbsp;trachtail an domhain is bun leis an gcéim ar geul inbsp;Sasana, agus go dtiocfadh an la ’n-a mbeadh an rath arnbsp;loingeas Shasana arls agus ar déanamh na loingeas inbsp;gcuan-phuirt na Rreataiue agus na hÉireann.

Ach nil an sgéal chómh dona san i dtiorthaibh ede. Do bhi luighdu ar an méid loingis a deineadh i Mericenbsp;anuiridh i gcomparaid leis an mbliain rnimis sin, ach banbsp;mhó an méid a deineadh anuiridh na an méid a deineadhnbsp;i 1928 na i 1929. Do deineadh 291 de longaibh trachtalanbsp;anuiridh agus chuig cinn de longaibh cogaidh.

Do bhi tiortha san Euróip go bruidiéiil, leis, anuiridh ag déanamh long nua i gcóir lucht taistil agus i gcóirnbsp;trachtala. Taid na tiortha go léir ag iomuiocht Ie n-anbsp;chéile i geürsai trachtala, agus is maith leó go léir anbsp;loingeas féin a bheith aca chun na n-earrai d’iompar.

Do cailleadh a lan loingeas Ie linn an chogaidh, agus do bhi an rath ar déanamh na loingeas ar feadh tamaill

107

Deora Athais agus Dréachfa Eile

tar éis an chogaidh, ach is baolach go bhfuil an ré sin caite anois. Mara mbi'onn cogadh eile ann agus gonbsp;mbadhfar ana-chuid eile loingeas, nl dócha gur féidirnbsp;obair fhail do lucht déanta loingeas i Sasana na i n-aonnbsp;tir eile. Da olcas é 1931, beidh an rath ar Shasana maranbsp;dtagann blianta is measa na é.

Cuirtear an millean ar na daoine ins gach tir ata ad’ iarraidh maireachtaint gan trachtail Ie tiorthaibh eile.

Ar thrachtail thar saile is mó a mhair Sasana Ie céad bliain anuas. Ba tbachtach i an trachtail sa bhaile,nbsp;ach mara mbeadh an trachtail thar saile nl fhasfadh annbsp;loingeas fé mar fhas, agus nl bheadh an faltas iongantachnbsp;ag Sasana a bhl aici. Is chun na trachtala san donbsp;chimead ata daoine i Sasana ag troid go dian anois inbsp;n-aghaidh canach ar earral iasachta.

Ceapann a lan daoine i Sasana gO‘ mbeidh sé fuar aca feasta bbeith ag brath ar an dtrachtail sin, agus taidnbsp;siad san ad’ iarraidh sll nua a cheapadh chun Sasana donbsp;chur ar a bonnaibh arls. Da mbeadh saor-thrachtail arnbsp;fuaid na hfmpireachta, ceapaid siad go mbeadh obair Ienbsp;fail ag daoine i Sasana ag déanamh earral dosna daoinenbsp;i dtlortha iia hfmpireachta thar saile agus go hhfaghadhnbsp;an loingeas cabhair ón dtrachtail sin.

Do bhl luiglidii £6,200,000 ar luach na neithe a thainig isteach i ml na Nodlag agus méadu £800,000 arnbsp;luach na neithe a cuireadh amach. De dheascaibhnbsp;canach agiis Isliu luach an phuint airgid a tharla annbsp;t-athrü san.

Nl hlongna an Rialtas bheith ad’ iarraidh sll éigin fhail as an nguais ’n-a bhfuil an tir. Taid siad agnbsp;maireachtaint anois ar an saibhreas a bhl déanta aca denbsp;bharr trachtala na mblianta bhfada. Mara gcuirtear coscnbsp;leis an gcailliuint sin raghaidh an tir chun deiridh.

Capaill Fiadhaigh is Rais.

Do bhiodh an tosach ag Riocht na Breataine ar thior-thaibh an domhain i dtógaint capall fiadbaigh is rais go dti Ie déannai, ach taid na Mericanaigh ag teacht chunnbsp;tosaigh Ie roinnt bhlianta agus is aca san ata an tosachnbsp;anois ar an ndomhan go léir. Ta 48,000 capali claruithenbsp;ag an dtir sin anois.

An bhliain seo ghaibh tharainn do claruiodh ocht mile siorrach i leabhar na gcapall. Deich mbliana ónbsp;shin do tógti mile siorrach nios mó i n-aghaidh na bliananbsp;i Riocht na Breataine—sa Bhreatain agus i nÉirinn—nanbsp;mar a tógti i Merice. Ta tógaint na gcapall ar siül inbsp;gcomhnui sa tir seo agus i Sasana, agus cuirtear a lannbsp;diobh thar saile, ach ma leanann na Mericanaigh dennbsp;fhuadar ata futha fé lathair, beidh ar a gcumas anbsp;ndóthain capall fiadhaigh agus rais do sholathar dóibhnbsp;féin feasta.

Do réir eolais oifigiüil is mar seo a bhi an sgéal i dtaobh na siorrach ar deire na bliana mile naoi gcéadnbsp;triochad a dó;—

Na Stait Aontuithe An Bhreatain agus Éirenbsp;An Fhrainncnbsp;An Ghearmain

Do bhi timpal deich mile capall rais ag iomuiocht ar na mór-chiirsai rais i Merice an bhliain sin, agus ’na

log

110 Deora Athais agus Dréachta Eile

theannta san do bhï ana-chuid chapall foluiochta aca i gcóir an airm agus na feirmeoireachta. Is i Marylandnbsp;agus i Virginia agus i gKentucky ata na stablai is fearrnbsp;chun na gcapall do thógaint, agus meastar gur fiu tharnbsp;deich milliüin airgid na feirmeacha agus na stablai agusnbsp;na capaill. Is fiü na capaill féin breis agus tri milliüinnbsp;pünt. Tógtar a lan capall i Stat New York, leis, agusnbsp;tathar ag tosnü arls ar na capallaibh do thógaint ins nanbsp;Stait i n-iarthar na tire. Do darulodh tri céad siorracbnbsp;i gCalifornia anuiridh.

Do cheannulodh na Mericanaigh capaill ó Éirinn ar mór-chuid airgid blianta ó shin, agus ta slol na gcapallnbsp;san ar na capallaibh is fearr da bhfuil aca anois. ónbsp;dhaoine i Sasana a cheannaldls iad, ach is i nÉirinn anbsp;tógtl na capaill, dala a lan eile gur eirigh leo go hiongan-tach ar mhachairl an rais thall.

Is mó feirmeoir beag i nÉirinn a thógann capall nó dhó agus a chuireann go dtl Aonach na gCapall i mBleanbsp;Cliath iad gach Lünasa chun iad do dhlol sar a mblonnnbsp;an bhliain istigh aca. An chain speisialta a chuir Rial-tas Shasana ar na beithlgh ó Éirinn do chuir sé isteachnbsp;go mór ar dlol na gcapall anso agus is baolach gonbsp;raghaidh tógaint na gcapall ar gcül ma leantar den chainnbsp;sin. Ach nl dócha go raghaidh an gnó san chun deiridhnbsp;i nÉirinn go deo, mar ta bua fé leith ag an dtlr seo inbsp;dtógaint na gcapall.

NI hé cürsal foluiochta amhain ata i geëist, cé go bhfuil togha na fola ins na capallaibh a tógtar i nÉirinn.nbsp;Ta neithe eile a bhaineann leis an sgéal. An t-aer bognbsp;agus cré an aoil dha nl a chuireann maise ortha agus anbsp;thugann neart agus luas na ngéag dóibh. Agus masnbsp;capaill fiadhaigh iad, gheibhid oiliüint anso i nÉirinn ó

Deora Athais agus Dréachta Eile 111

dhaoine a thuigeann gach ni i dtaobh conas ba cheart capaill do stiüru ó n-a n-óige.

Mara mbeidh glaoch ar chapallaibh ó Éirinn i Merice feasta, beidh glaoch ortha san Euróip i gcomhnuinbsp;mar tuigtear go maith san Eilbhéis agus san lodail agusnbsp;i dtiorthaibh eile nach féidir na capaill ó Éirinn donbsp;sharii.

CÜRSAI RIALÜCHAIN.

Réim na Saoirse.

An measann tü, a Dhiarmuid, go bhfuil réim na saoirse ag imeacht as an saol ?

Ag imeacht an ea, a Dhómhnaill? Cathain a bhi sé ann Ie himeacht? Ni hamhla a déarfa go bhfuil saoirsenbsp;ag muintir na Rüise ?

Ni déarfainn go deimhin, ach bhi saoirse ag na daoine i dtiorthaibh eile agus tathar ag baint ó’n saoirsenbsp;sin anois. I Sasana fcin is beag comhacht ata ag annbsp;bpobal anois, agus lamh-laidir ata i bhfeidhm i mór4.nnbsp;tiortha san Eviróip.

Malairt maistri ata ag na daoine. Sin a bhfuil d’athru ar an saol, a Dhómhnaill. Féach na Staitnbsp;Aontuithe féin. Ma thugann Comhdhail na tire sin donnbsp;Uachtaran an chomhacht ata uaidh, beidh neart aige annbsp;tir sin do rialü do réir a thoile féin.

Ni har rialii tire is mó a bhios-sa ag cuimhneamh, a Dhiarmuid, ach ar an smacht ata ar na daoine ins gachnbsp;tir nach mór. B’éidir narbh’ olc an rud do thirnbsp;comhacht sean-impire bheith ag rialathóir na tire sin.nbsp;Ni hionann san, amhthach, agus bheith ag cur isteachnbsp;ar gach éinne agus a ra leis go gcaithfeadh sé é seo anbsp;dhéanamh agus gan é siüd a dhéanamh.

larsma d’iarsmai an Ghogaidh Mhóir é sin, a Dhómhnaill.

Ni dóigh liom gurab’ ea, a Dhiarmuid. Nadiir an duin© is bun leis. Is maith 1© daoine daoine eile do churnbsp;fé smacht. Ba mhaith Ie seandaoine i gcomhnui daoine

115

116 Deora Athais agus liréachta Eile

óga bheith fé n-a smacht féin, agus is maith Ie daoine óga na linne seo na seandaoine do smachtu!

Sea, agus an smacht go léir a hhi i hhfeidhm Ie linn an Chogaidh do neartaigh sé an nós san i n-óg agus inbsp;sean. Nil leigheas ar an sgéal san ach fior-oideachas.

Conas a leighisfeadh oideachas é?

Da mheadh fior-oideachas ag daoine ni hag cuimh-neamh ortha féin a hheidis i gcomhnui. Do chuimh-neoidis ar dhaoine eile agus ar an gcuma ’n-a mhionn an sgéal aca. Ni ghahhann cumhangracht aigne agus fior-oideachas Ie chéile.

Ach is minic gurah’ iad na daoine is mó oideachas na daoine is measa chun smacht do chur ar dhaoine eile.

Ni mar sin a hhionn ag daoine go hhfuil fior-oideachas aca. Da mhéid eolas agus da mhéid léann a hhionn ag duine is ea is lii a chTiireann sé isteach arnbsp;dhaoine eile. Ghionn sé dha thaobh an sgéil, agus biodhnbsp;na haOntódh sé Ie duine eile, ni bheadh sé ad’ iarraidhnbsp;smacht do chur air agus a bheatha do riara dho.

B’éidir go hhfuil an ceart agat. Ma ta, d’oirfeadh beagainin den fhior-oideachas dóimi-ne anso i nÉirinn.

Ni measa Éire na tiortha eile. Ni mór cuimhneamh air seo, leis. Nuair a chuireann daoine rud éigin rómpanbsp;Ie déanamh, mas daoine duthrachta iad, bid siad neamh-fhoidhneach uaireanta agus is maith leo daoine eile donbsp;bhrostü ar an mbóthar.

Ni hhfaghainn aon locht ar dhaoine a bheadh ad’ iarraidh daoine eile do bhrostu chun na hoibre ’n-anbsp;bhfuilid go léir pairteach do chur chun cinn, ach las-muigh den obair sin ba cheart go mbeadh saoirse agnbsp;gach éinne agus na beifi ag cur isteach ar dhaoine inbsp;dtaobh neithe na baineann leis an obair.

An iomad duthrachta is bun leis sin, is dóigh liom.

Deora Athais agus Dréachta Eile 117

agus do réir mar a bheidh ag eiri leis an obair tiocfaidh maolu ar an smachtó. Ma bhionn an ceart ag an nduinenbsp;go mbitear ad' iarraidh smacht do chur air, buaidhfe sénbsp;ar lucht a smachtuithe luath nó mail.

Fórsa Fineachais.

Deir an sean-fhocal gur ar sgath a chéile a mhaireann na daoine, agus da mhéid straca ó n-a chéilenbsp;a dheineann daoine ni mór dóibh admhail i ndeire nanbsp;dala nach féidir an sean-fhocal san do sharü.

Daoine a bheadh thuas iniu agus gan beann aca ar dhaoine eile ni fheadair éinne aca na gurab’ é féin anbsp;bheadh thios amaireach. Ni maith an chómhairlenbsp;d’éinne, mar sin, bheith ag féachaint anuas ar dhaoinenbsp;eile agus gan lamh chonganta do thabhairt don té anbsp;bheadh ’na ghatar.

Is é an dala céanna ag na naisiüin é. Ar sgath a chéile a mhairid. Tuigid siad go léir é sin, ach ninbsp;féidir leo fé lathair heart do dhéanamh do réir na tuis-geana 'San. Is follus düinn nach féidir ó imeachtaibhnbsp;na Gomhdhala i Lonndain i dtaobh trachtala agus airgidnbsp;reatha.

Mara raibh an sean-fhocal Gaedhilge ar eolas ag na teachtairi a thainig Ie chéile i Lonndain ó chiiig ardaibhnbsp;an domhain, do bhi bri an tsean-fhocail sin ar eolas aca,nbsp;agus is chun heart do dhéanamh do réir an tsean-fhocailnbsp;sin a thanadar Ie chéile.

Nior eirigh leo é dhéanamh. Canathaobh? Mar do bhi dha fhórsa ag obair i gcoinnibh a chéile: fórsanbsp;fineachais agus fórsa idir-fhineachais; fórsa idi.quot;-fhineachais ag tarrac na naisiun chun a chéile agus fórsanbsp;fineachais a ndeighilt ó n-a chéile. Do bhuaidh annbsp;fineachas ar an idir-naisiünachas.

Ii8

Deora Athais agus Dréachta Eile 119

Do thuig leath an domhain Ie linn an Ghogaidh Mhóir gurab’ é rud a bhi ós na Gearmanaigh na annbsp;domhan go léir bheith fé n-a smacht. Nuair a thainignbsp;deire an Ghogaidh do ceapadh nar bhaol don domhannbsp;ach na Gearmanaigh do chur fé chois agus iad a chimeadnbsp;fé chois. Do deineadh an sgrios ar na Gearmanaigh,nbsp;ach thainig an t-olc timpal, fé mar a thagann inbsp;gcomhnui. An té a dheineann an t-olc is air a bhionnnbsp;iarsma an uilc!

Do ghoill bochtauas na Gearmaine ar an bliFrainnc agus ar thiorthaibh eile san Eiiróip, agus bhiodar gonbsp;léir chomh dona Ie chéile de bharr an easaontais. Ansannbsp;do thuigeadar gur ar sgath a chéile a mhaireann nanbsp;naisiüin agus do dheiiieadar iarracht ar na fiacha donbsp;mhaitheamh da chéile agus ar chabhrü Ie chéile fé marnbsp;a chabhródh dea-chomharsain Ie chéile.

Ach nior thainig an t-athrü aigne i n-am chun na diobhala do leigheas. Do chuaidh Sasana féin ar geulnbsp;agus ansan na Stait Aontuithe, agus sin deire Ie sH chunnbsp;na naisiün do dhlüthü Ie chéile i geürsai trachtala agusnbsp;i geürsai airgid. Mothuionn na daoine ins gach naisiünnbsp;ar leithlig anois gur ortha féin amhain ata a seasamh;nbsp;gach naisiün a chosaint féin ar chomhachtaibh ata las-muigh dhe féin, agus ata, dar leis na daoine, ag brünbsp;isteach ortha agus ag marbhü na naisiüntachta.

Ni har na naisiüin bheaga amhain ata an sgannra san. Ta sé ar gach naisiün, beag agus mór, agus ar nanbsp;Stait Aontuithe chomh maith Ie haon cheann eile aca.nbsp;Is é an sgannra san ata ag tiomaint na Mericanach arnbsp;aghaidh ar bhóthar na naisiüntachta fé lathair.

Ni féidir an sprid sin na naisiüntachta do chosc. Ni mór sgaoile Ié go fóill go mbuaidhfe si ar an ndroch-

120 Deora Athais agus Dréachta Eile

sprid na géilleann do chomhacht an anama agus a rialui'onn gach ni do réir airgid agus maoine saolta.

Do thabbarfadh daoine a n-anam ar son a dtire i n-am cbogaidb, agus nuair a bbionn sprid na naisiun-tacbta ar lasadb i n-am na siocbana do dbéanfadb daoinenbsp;neitbe ar son a cbéile na déanfaidls i n-aon cbor maranbsp;mbeadb an sprid sin ann. Ta Uacbtaran na Statnbsp;n-Aontuitbe ag séide fé’n bpobal agus a impi ortbanbsp;bbeitb dilis da cbéile agus don naisiün, agus ta sprid nanbsp;ndaoine a neartü cbun dul ar agbaidb leis an iarracbtnbsp;ata beartuitbe aige cbun na tire do cbur ar a bonnaibbnbsp;ar is.

An fear irise mór-cbaile üd, Mark Sullivan, ta sé go mór ar tbaobb na naisiüin bbeitb ag obair a lambaibbnbsp;a cbéile, acb measann sé go bhfuil an ceart ag nanbsp;Mericanaigb claoi leis an naisiüntacbt fé latbair agus anbsp;dtir féin do cbur i n-eagar ar dtuis sara dtugaidis fé’nnbsp;idir-naisiünacbas do cbur i n-airde aris.

Ag cur sios do ar an gCombdbail i Lonndain dubbairt sé gurab’ é rud ata ar siül ar fuaid an dombainnbsp;anois na seasamb i n-agbaidb na baotb-aondacbta a bbinbsp;ag teacbt ar cos i n-airde, agus go leanfar den troid sin.

Ceoca taobb go mbeidb an bua aca sa deire: ag na naisiüin ar leitblig agus a smaointe agus a nósanna féinnbsp;agus a slite beatba agus a dteangthacba féin aca, nó agnbsp;an idir-naisiünacbas a cbuirfeadb na tiortba go léir arnbsp;aon dul Ie cbéile i gcürsai gnótba agus i gcürsai aignenbsp;agus uile? Ag na naisiüin ar leitblig, Ie congnamb Dé.

Aondacilt na hEireann.

Ta aondacht na hÉireann mar abhar cainnte ag' teacht chun tosaigh aris i gcürsai poilitïochta. Mas agnbsp;cuimhneamh ar an bhfior-aondacht a bheidh na cain-teoiri Ie linn na diospóireachta, ba cheart go dtiocfadlinbsp;maitheas éigin as an gcaint. Ach mas ag cuimhneamhnbsp;ar an dtosach bheith aca ar a chéile a bheid siad, ni hénbsp;aondacht na hÉireann ach easaontas poilitiochta a thioc-faidh as an ndiospóireacht. Seachmu'tear an t-easaontas!

Téimis go bun an sgéil. An deighilt ata ann ié lathair ta a préamhacha fite go daingean i stair nanbsp;hÉireann agus i stair Shasana. Ni raihh fior-aondachtnbsp;poilitiochta i nÉirinn riamh, cc go raihh deallramh nanbsp;haondachta ann Ie linn Rriain bheith i gceannas. Danbsp;maireadh Brian agus da dtagadh rite laidre eile ’nanbsp;dhiaidh, is dócha go mbeadh an saghas aondachtanbsp;poilitiochta againn a thainig i bhfad ’na dhiaidh san inbsp;Rasana agus i dtiorthaibh eile.

Nior mhar sin a tharla, agus ó thainig na Norman-naigh ar dtüis go dti an la ata iniu ann ni rabhamair riamh pan abhar achrainn éigin againn a chuir inbsp;gcoinnibh aondacht poilitiochta i nÉirinn.

Do bhi aondacht seachas aondacht poilitiochta againn, amhthach. Do bhi teanga agus nósanna agusnbsp;sibhialtacht againn a dhein tir ar leithlig d’Êirinn, agusnbsp;xnara mbeadh an t-athrü creidimh do theacht mar abharnbsp;nua chun deighilte, is dócha go bhfasfadh aondacht

I2I

122 Deora Athais agus Dréaclita Eilc

poilitiochta as an aondacht éile fé mar d’fhas i dtior-thaibh eile.

Do thug an t-athrii creidimh cogadh teangan agus cogadh sibhialtachta ’nar measc, agus n!l deire leis annbsp;gcogadh san fós. Is c cogadh na sibhialtachta bun annbsp;sgéil.

Nuair a thiocfaidh an la ’n-a inbeidh na daoine go léir i nÉirinn, theas agus thuaidh, ag niaoidheamh anbsp;hÊirinn agus a ra Ie bród gurab’ Éireannaigh iad, rinbsp;fada ’na dhiaidh san go dtiocfaidh aondacht poilitiochta.nbsp;Ta an la san ag teacht go mear i nÉirinn theas.

Is minic Ie bliain anuas daoine nach den tsean-chreideamh iad na de shliocht na nGaedheal iad ag niaoidheamh a hÉirinn agus a ra go daingean gurab'nbsp;Éireannaigh iad. Agus nuair a chuir Viscount Craiga-von leitir chun Comhaltais na gCluichi Oilimpeacha, nanbsp;dubhairt sé go raibh athas air mar gheall ar nanbsp;gniomhartha móra a dhein beirt Éireannach ó dheisceartnbsp;Éireann i Los Angeles ! Nior cheart bri na bhfocal sannbsp;do leathanü agus a ra gur comhartha iad go raibh athninbsp;aigne ag teacht ar an té a sgribh iad. ach is léir uathanbsp;go measann sé gurab’ Éireannach é féin, agus ni beagnbsp;san go fóill.

Is é Parlimint Shasana do dhein Éire do dheighilt ’na dha chuid i gcürsai rialtichain, agus mar nihaithe Ienbsp;Sasana a deineadh an deighilt sin. Is fior na féadfadhnbsp;Rialtas Shasana an deighilt a dhéanamh agus a chur inbsp;bhfeidhm mara mbeadh dream laidir anso ag cabhrunbsp;leo, ach cheap an dream san an uair sin go gcnirfeadhnbsp;an deighilt iad féin ar a leas agus do ghlacadar leis annbsp;socni a dhein Parlimint Shasana.

Nior chuimhniodar ar na focail a dubhairt Priomh-Reachtaire Shasana. Daibhi Lloyd George, i mi Dheire

Deora Athais agus Dréachta Eile 123

Foghmhair sa bhliain mile naoi gcéad a fiche nuair a mhol Henry Asquith do mhuintir Shasana lan-chomhachtnbsp;do thabhairt do Pharlimint na hÊireann agus gan bheithnbsp;dian ar mhuintir na hÊireann i dtaobh fiacha annbsp;Chogaidh Mhoir.

“ Lan-chomhacht i gcursai airgid do thabhairt dO' Pharlimint na hÊireann, an ea!” arsa Lloyd George marnbsp;fhreagra ar Asquith. “ An mbeidh lucht gnótha Glasgow agus lucht gnótha Manchester toilteanach ar sénbsp;sgillinge fé’n bpunt cain ioncuim do dhiol agus gan achnbsp;dha sgilling fé’n bpunt a dhiol ag lucht gnótha Béalnbsp;Feirste? An mbeidh an fear oibre i Sasana toilteanachnbsp;ar chain ocht sgillinge ar phunt tobac do dhiol agus gannbsp;ach raol a dhiol ag an bhfear oibre i nÉirinn, mar sinnbsp;mar a tharlóidh ma sgaoiltear le hÉirinn i dtaobh fiachanbsp;an Chogaidh!”

Tuigfidh muintir Bheal Feirste an sgéal luath ncV mall, agus nuair a thuigfid tiocfaidh deire na deighiltenbsp;gan puinn moille.

Poblacht na Sine.

I Manchuria sa bhliain 1904 agus sa bhliain 'na dhiaidh san do thosnaigh na clampair gan chiall a thugnbsp;an Eüróip go bruach a bais insna bliantaibh 1914 go dtlnbsp;1918. Sin tuairim Count Carla Sforza, an té a bhi' inbsp;n’Aire um Ghnóthaibh lasachta san lodail sar a dtainignbsp;Mussolini i gcomhacht ann, agus a bhi ’na theachta ónnbsp;lodail go dti an tSin i bhfad ruimis sin.

I n-aiste a sgribh sé i gcóir an New York “ Herald-,Tribune ” dubhairt sé gurab’ é baol a bhi san aighneas i Manchuria na go gcuirfeadh na Ruiseanaigh isteachnbsp;air. D’oir sé dos na Sinigh i gcomhnui na Ruiseanaighnbsp;agus na Seapanaigh bhedth i n-achrann ’na chéile, achnbsp;nior oir dóibh go neartódh aon taobh aca an greim anbsp;hhi aca ar thalamh na Sine.

Canathaobh go bhfuil süile na Seapanach agus suile na Ruiseanach ar an méid sin de Phoblacht nanbsp;Sine? Ta an cuan-phort lid, Vladivostok, ag nanbsp;Ruiseanaigh, agus teastuionn uatha an tsli chun annbsp;chuan-phuirt sin do chimead ar osgailt i gcomhnui. Isnbsp;mar gheall air sin d’eirigh eatortha féin agus na Sinighnbsp;anuiridh.

Teastuionn ós na Seapanaigh go mbeadh comhacht aca chun feidhm a bhaint a talamh Manchuria arnbsp;mhaithe Ie n-a muintir féin. Do dheineadar an bótharnbsp;iarainn i Manchuria Theas agus an cuan-phort Dairennbsp;chuige sin.

124

Deora Athais agus Dréachta Eite 125

Ta cüis mhaith amp;g an da thfr iasachta mar sin bheith éadmhar i dtaobh Manchuria.

Fiche bliain ó shin a cuireadh Poblacht na Sin© ar bun. Ach bhi na Seapanaigh i Manchuria sé bhliananbsp;ruimis sin, agus ó bhuadar ar na Rüiseanaigh sa bhliainnbsp;1905 do bhi comhacht aca ar an dtaobh theas de Mhan-churia comh fada agus a bhain Ie riara na tire agus leisnbsp;an saol economiceach ann.

Ansan nuair a thainig an coga mór mheasadar go bhféadfaidis greim fhaü ar an dtir go léir. Do chuireadarnbsp;éileamh isteach chun na Sine, ach do chuir nanbsp;Mericanaigh agus na rialtais i dtiorthaibh san Euróip inbsp;gcoinnibh an éilimh sin agus b’éigean dóibh é tharracnbsp;siar. Ni leogfadh na tiortha eile dos na Seapanaighnbsp;baint ó chomhacht na Poblachta.

Ach an rud nar eirigh leis na Seapanaigh é dhéanamh tri laimh laidir, do dheineadar iarracht ar anbsp;dhéanamh ós iseal. Do thugadar fé’n dtir d’oibriü. Donbsp;chuir Seapanaigh fiitha i Manchuria agus do thosnuiodarnbsp;ar an dtalamh do shaothrü. Do thugadar sglabhuithenbsp;isteach ón Sin, agus i ndeire thiar thall d’eiriodar as nanbsp;feirmeacha agus d’fhagadar ag na sglabhuithe iad. Niornbsp;thaithn an tir na an saol ann leo. Bhi uaigneas orthanbsp;bheith i bhfad ó n-a dtir féin agus ó ghile agusnbsp;ghlaineacht an tsaoil ann.

Deir Count Sforza go dtuigeann sé ó chüntaisi a fuair sé ón Seapain na taithneann gniomh militeach annbsp;Rialtais leis na Seapanaigh ata ’na gcomhnui i Manchuria. Nuair a chuir Rialtas na Seapaine roinnt saigh-diüiri isteach i dTsinan tri bliana ó shin chun nanbsp;Seapanach a bhi ann do chosaint, do chuir na Sinighnbsp;“ boycott ” ar bun agus do dhein an rud san a hinnbsp;diobhala dos na Seapanaigh ann.

126 Deora Athais agiis Dréachta Eile

Nior mhaith leis an lucht gnótha ón Seapain ata ’na gcomhnui i Manchuria go dtuitfeadh an rud san amachnbsp;dóibh féin, agus siné an fath na taithneann coga leo.

“ Ma thagann coga san tSeapain,” arsa Count Sforza, “ ni har son na tir© a thiocfaidh an coga san ach chun annbsp;tsean-dhream a chimead i n-uachtar agus cosc a churnbsp;leis an iarracht ata da dhéanamh ag na daoine ann chunnbsp;ceart a bhaint amach dóibh féin. Ta fhios againn, leis,nbsp;go mbeidh an coga so i n-aghaidh leasa na tire.”

Deir sé nach féidir buachtaint ar an Sin tri neart cogaidh. Da dtugti fé agus da ngéilleadh na Sinigh ansonbsp;is ansüd, go dtiocfaidis thar n-ais aris. Bheadh an sgéalnbsp;ag an dream iasachta fé mar a bhi sé ag Napoleon nuairnbsp;a thug sé fé’n Ruis. Ar nós na Rüise, ta an tSin ró-mhór agus ta na daoine ró-lionmhar ann chun iad anbsp;chimead fé chois i gcómhnui.

Ach maran féidir na Sinigh do chimead fé chois, b’éidir gur féidir deire chur leis an bPoblacht ann agusnbsp;an ïmpireacht do bhunu sa tir aris.

An Saoi sa Ruis.

Team daoine ó thiorthaibh eile go dti art Ruis agus nuair a thagaid siad abhaile bid siad ag nocbta a n-aignenbsp;i dtaobh ,saoï na ndaoine sa tir $in. Ni féidir Ie béinnenbsp;a cbeiit anois nacb stat cumannacbtacb ata ar bun sanbsp;Ruis acb gnatb-stat sa mbéid go bbfuil daoine ag obairnbsp;ann ar pba lae agus maistri os a gcionn fé mar a bbionanbsp;ins gacb tir eile. Nil de dbeifriocbt ann acb gur leis annbsp;Rialtas gacb ni sa Ruis agus gur stait-sbeirbbisigb anbsp;bhionn mar mbaistri ar an lucht oibre.

I dtiorthaibh eile is leis an Stat cuid des na hoibreacha agus is Ie daoine priomhaideacha nó Ienbsp;cuallachta gnótha an chuid eile. Mar sin ata an sgéalnbsp;againn léin anso i nÉirinn, agus is mó cléireach ata agnbsp;obair don Stat agus gur bhfearr leis go mór agus gurnbsp;bhfearra dho go mór bheith ag obair do dbuinenbsp;phriornhaideach nó do chuallacht ghnótha.

Do léas sgéal an la fé dheire i dtaobh mna i Moscxjw, agus is fearr d’fhianuise an sgéal san na tuairim aonnbsp;duine iasachta a théann go dti an Ruis d’aon ghnó chunnbsp;cur sios ar rialu na tire.

Congantóir d’aoladóir ti an bhean so. Do bhi si féin agus mna eile ag obair i dtigh comhnuithe ar nós nanbsp;dtithe ata ag na Mericanaigh ’na dtir féin. Do bhi cuidnbsp;mhaith den tigh criochnuithe agus cuid des na seomrainbsp;ullamh i gcóir tionóntaithe.

Do bhi innealtóir ó Mherice i Moscow gur theas-taigh seomrai uaidh i gcóir a linti, agus do thug sé

127

Deora Athais agns Dréachta Eile

cuaird ar an dtigh mhór cliun seomra! do thoghadh. Do chonnaic sé féin agns a bhean na mna a bhi ag obair inbsp;n-éineacht leis na fearaibh ag aoladóireacht fallai an ti,nbsp;agns dubhairt an bhean go n-oirfeadh di duine des nanbsp;mnaibh sin d’fhail mar sheirbhiseach sa tigh nua.

Do chuir an t-innealtóir an sgéal i gcomhairle an fhir a bhi os cionn an lucht oibre agns do labhair seiseannbsp;leis na mnaibh an trathnóna san. Dubhairt sé leo gurnbsp;theastaigh seirbhiseach tf ós na Mericanaigh, ach m'nbsp;thógfadh éinne aca an post an la san.

Ar maidin lar ’na mhaireach thainig duine des na mnaibh chun seomra! na Mericanach, agus do chuir s!nbsp;i n-iuil düibh gur mhaith Ié glaca leis an bpost achnbsp;anihain nar mhaith Ié eir! a Cumann na nAoladóir!. Donbsp;chuir na Mericanaigh ’na lu! uirthe gur fearr i bhfadnbsp;an saol a bheadh aici ’na seirbhiseach t! mi ’na haoladóir,nbsp;agus i ndeire na cainte do ghlac s! leis an bpost nua.

Caihn ón dtuaith ab’ea !, agus is beag eolas a bh! aici ar dtuis i dtaobh obair an t!, ach d’fhoghluim s! gonbsp;mear !, agus ba ghearr go raibh s! ’na seirbhiseachnbsp;mhaith.

N! raibh ach 30 nibal aici i n-aghaidh an mh!, ach dob’ fhearr Ié an meid sin agus an chóir mhaith a bh!nbsp;uirthe i dtigh na Mericanach na na 75 rübal a bheadhnbsp;aici mar aoladóir. An luighdü measa a cheap s! arnbsp;dtuis a bheadh ag na daoine eile uirthe i dtaobh nanbsp;céirde do thréigint, n!or ghoill san puinn uirthe. Niorbh'nbsp;aon isliii mór é tar éis an tsaoil. Ar aon chuma donbsp;cuireadh cumann ar bun i gcóir na Seirbhiseach T! annbsp;uair sin agus do ghaibh s! leis an gCumann san. Rh!nbsp;ar na Mericanaigh taill! an Chumainn d’ioc chomh maithnbsp;Ie hairgead urruis agus an tuarastal.

Do bh! na Mericanaigh ana-shasta Ié, agus nuair a

Deora Athais agus Dréachta Eile 129

bhi téarma airithe caite aici ag obair dóibh fuair si cheithre seachtain© de laetheanta saoire uatha i n-ionadnbsp;an choigthis a bhi ceangailte ortha a thabhairt di. Donbsp;thug si aghaidh ar an gceanntar ’n-ar rugadh agus ’n-arnbsp;tógadh i, na céadta milte ón bPriomh-chathair, ach sarnbsp;a raibh an mi istigh do bhi si thar n-ais aris chücha.

Dubhairt si leo nar thaithn an saol nua ar an dtuaith Ié. Do bhi feirm chumannachtach déanta dennbsp;cheanntar ó fhag si é, agus do bhi a leithéid sin d’athrii

ar an ndóthaigh gur bhfearr Ié bheith as na ann. Do

ghoill an t-uaigneas uirthe i dtreo na féadfadh si aon taithneamh fhail as an ait agus do thug si aghaidh ar annbsp;gcathair gan mhoill.

An bhean san bhi si chuig bliana fichead nuair a thuit an rud san amach. Do phós si nuair a bhi sinbsp;seacht mbliana dhéag d’aois agus do bhi beirt mhacnbsp;aici. Do thréig a fear i tar éis deighilt pósta, ach donbsp;bhi air cabhrü Ié chun na mac do chothu. Bhiodar sannbsp;’na gcomhnui i n-éineacht Ie gaolta a mathar ar imeallnbsp;na cathrach. Téann an mhathair ag triall ar na leanbhainbsp;go minic, mar is mó aici iad na saibhreas an tsaoil.

Do phós an fear tri huaire ó thréig sé an chéad bhean, ach deir sise go bhfuil sgartha aici leis nanbsp;fearaibh agus na leogfadh si do dhuine ©ile aca a croi donbsp;bhrise. Bean mhaith gheal-ghairiteach is ea i, agusnbsp;bionn si ag amhranuiocht i gcomhnui agus i i bhfeighilnbsp;gnóthai an ti, agus focail a gceapadh aici a oireann donbsp;pé saghas oibre a bhionn ar siül aici.

Léirionn an sgéal san diiinn nach aon “ neamh ar talamh ” an Ruis ach gnath-thir ’n-a gcaitheann daoinenbsp;maireachtaint ar nós daoine ins gach tir eile, agus nachnbsp;athru chun leasa na ndaoine gach athrü da dtainig annnbsp;Ie tamall anuas.

Galar Inchinne.

Ta cüram ax an gComhaltas ata i mbun Ti na nGeait i ntiBlea Cliath. Ni tigh amhain ach dha thigh ata fénbsp;churamh an Chomhaltais sin, ach da mhéid gach tighnbsp;diohh nil sH da hhfuil de dhaoine huile ’na gcóir. Tanbsp;an sgéal chomh dian san ar an gComhaltas go hhfuilidnbsp;ag cuimhneamh ar shlitihh eile chun aire thahhairt dosnbsp;na daoine hochta ata as a meahhair agus chun iad donbsp;leigheas, mas féidir é.

Do moladh go gceapfi' beirt chun dul ag triall ar aiteanna eile ’n-a dtugtar aire do dhaoine huile, agus donbsp;luadh Gheel sa Bheilg mar ait gur bhfiü don hheirtnbsp;dul ann agus ciintas d’fhail ar an gcuma ’n-a ndeintearnbsp;an gnó ann. Ba mhaith an mola é, mar ni hé amhainnbsp;go hhfuil sH fé leith aca san ait sin chun aire thahhairtnbsp;do dhaoine huile ach ait is ea Gheel ’n-a hhfuil naomnnbsp;ó Éirinn fé mheas ag an bpobal.

An cuigiü la déag de Bhealtaine a cimeatar Féile Damhnatan san ait sin. Dympna ata ag muintir nanbsp;Beilge ar an naomh, ach Éireannach ab’ea 1 agusnbsp;Damhnait an ainm a bhi uirthe ’na tir duchais. Inionnbsp;ri ah’ ea i, ach paganach ah’ ea an t-athair agus b’éigeannbsp;di teiche uaidh tar éis bhais da mathair. Criostuithenbsp;ah’ ea i féin agus an mhathair.

D’éalaigh si ó n-a talamh duchais i gconntae na Midhe i n-éineacht Ie sagart agus beirt eile agus do chuirnbsp;si füithe san ait sin ar an dtaobh thuaidh de thir na

130

Deora Athais agus Dréachta Eile 131

Beilge. Thainig an t-athair ar a lorg agus do mhairbh sé an sagart agus an inion. San naomhü aois a thuitnbsp;san amach, agus ón aois sin i leith do tharla go n-imiochnbsp;daoine buile go dti an ait sin agus go bhfaghadh a lannbsp;aca leigheas an ghalair inchinne ann.

Ta ainm na haite i n-airde ar fuaid an domhain anois de bharr na hoibre ata déanta ag na daoine ann ar sonnbsp;na ngealt. Deirtear go réitionn ithir agus aer na haitenbsp;leis na daoine bochta go mbionn a meabhair chinnnbsp;caillte aca, ach ni hé sin fé ndear ainm na haite bheith inbsp;mbéalaibh daoine i dtiorthaibh eile. Is mar gheall arnbsp;an gcuma ’n-a dtugtar aire dos na daoine bochta simplinbsp;ann a luatar an ainm sin Gheel nuair a deintear trachtnbsp;ar dhaoine buile agus ar conas iad do leigheas.

Fé mar a théadh daoine buile i nÉirinn go Gleann na nGealt i gCiarrai fado do théadh daoine buile sanbsp;Bheilg go Gheel agus téid siad ann i gcomhnui. Ach ninbsp;hait uaigneach Gheel marab ionann agus Gleann nanbsp;nGealt. Ait is ea é ’n-a bhfuil daoine deasa laghacha anbsp;thógann curam na ngealt ortha féin.

Na daoine a chailleann a meabhair sa Bheilg ni deintear priosünaigh diobh nuair a cuirtear go Gheel iad.nbsp;Ni histeach i dtigh mhór agus fallai arda ’na thimpal anbsp;saitear iad, ach cuirtear chun comhnuithe i dteaghlaighnbsp;na ndaoine iad.

Ni leogann lucht na dtithe ortha go dtuigid siad na cuairdeoiri bheith as a meabhair i n-aon chor ach gannbsp;an tslainte bheith go maith aca. Bionn cead a gcos acanbsp;bheith ag siül, nó bheith ag obair, agus bionn gachnbsp;saghas céirde a chleachtadh aca. Gheibheann a lan acanbsp;an tslainte aris ó bheith i measc na ndaoine ar an gcumanbsp;san agus saol nadüra a chaitheamh aca.

Do bhi dha mhile ghealt ann nuair a thug an

132 Dèora Athais agus Dréachta Eile

Dochtüir Connolly Norman ó Bhlea Cliath cuaird ar Gheel sa bhliain 1904. Ta an dea-obair ar siul inbsp;gcomhnui ann, agus is maith is fiu eolas cruinn d’fhailnbsp;i dtaobh na bait© agus na ndaoine—idir mhuinntir nanbsp;bait© féin agus na daoine bocbta buil© a bblonn ar lóistinnbsp;aca-

AN TSEAN-AIMSIR I nÉIRINN. i

An Bheansi.

Ni fheadar an bhfuil éinne ar an saol so anois a chuireann suim i sgéalta na si, ach Ie linn mh oige féinnbsp;dob’fhuiriste daoine fhail a thabharfadh an nihóid gurnbsp;airiodar féin an Bheansi ag caoine roim bhas daoinenbsp;airithe. Deirti go ngabhadh an Bheansi le sloinntenbsp;airithe, agus go mór mór leis na huaisle de shliocht nanbsp;sean-Ghaedheal, agus go gcloisti i nuair a bhiodh duinenbsp;de mhuintir Charthaigh ag fail bhais i Müsgrai.

Do bhi tigh mór ag dream de mhuintir Charthaigh sa düthaigh sin, agus bhiodh a lan seirbhiseach aca. Arnbsp;na seirbhisigh sin do bhi cailin aimsire go raibh ana-chion aici ar mhuintir an ti. Tar éis di bheith ag obai’’nbsp;dóibh ar feadh suim éigin bhlianta do bhi roinnt mhaitnnbsp;airgid cnuasta aici. agus do phós si feirmeoir óg a bhinbsp;’na chomhnui tamall ón dtigh mhór.

Fear laidir groi ab’ea é sin agus bhiodh sé ag ohair go dian ar an bhfeirm. Nior thaise don Mhnaoi. Donbsp;thugadh sise aire mhaith don tigh, agus nuair na biodhnbsp;aon rud eile le déanamh aici bhiodh an tiiirne aici agusnbsp;i ag sniomh. Do bhi an rath ortha agus do bhi mór-chion aca ar a chéile.

Tr,ithnóna airithe roim theacht na Nodlag do bhi an Pear ag obair ar an bportach, agus d’eirigh galanbsp;mór gaoithe a chuir moill air ag teacht abhaile dho. Donbsp;bhi an Bhean ag feitheamh leis agus an suipéar ullamhnbsp;aici, ach nior thainig an Fear. D’imigh uair a chluig,nbsp;ach nior thainig sé, agus nuair nar thainig do bhlnbsp;iarracht de sgannra ag teacht ar an mnaoi.

Deora Athais agus Dréachta Eile

“ Ni fheadar cad ta a chimead?” ar sise Ié féin. “ Ta suil agam nar imigh aon rud air.”

Do ghaibh si chüiche an tüirne agus an olann, agus do thosnaigh si ar an sniomh. Do bhi amhran a chanadhnbsp;aici Ie linn na hoibre. Is ar éigin a bhi an t-amhrannbsp;criochnuithe aici nuair a thainig a Fear chun annbsp;dorais.

D’eirigh si agus do chuaidh si fé n-a dhéin. Do bhi sé i riocht tuitim agus é ag teacht isteach, agus do bhinbsp;sgeon ’na shüilibh.

“ A Phadraig, a chuid,” arsan Bhean leis, “ cad d’imigh ort. Ta deallramh an bhais ort.”

“ Suidh, a stór, agus leog dom go fóill,” ar seisean, “ agus inneosad duit ar ball é.”

Do leog si dho, agus do chuaidh si i bhfeighil an tsuipéir. Do luighdaigh ar an sgannradh a bhi ar annbsp;bhPear, ach bhi sé suaite go maith i gcomhnui nuair anbsp;shuidar chun büird.

“ Innis dom anois, a laogh, cad a chuir an sgannra ort,” arsan Bhean.

“ Is beag na gur chailleas mo mheabhair,” ar seisean.

“ An amhlaidh a thug duine éigin fut?” ar sise.

“ Na feiceann tü na fuilim gortuithe agus na fuil aon rian troda orm?” ar seisean.

“ B’éidir gur chaillis bó sa phortach,” ar sise, ‘‘ nó gur imigh rud éigin ar an lair.”

‘‘Airiü, biodh ciall agat,” arsan Fear. “Ni haon ni den tsórd san é. Taoi féin as do mheabhair chómhnbsp;maith liom-sa.”

Do cheap an Bhean bhocht go raibh tubaiste éigin ann nar mhaith leis bheith ag tracht air, agus do thosnaigh si ar ghol.

Deora Athais agus Dréachta Eile 137

“ Ta mi-a éigin orainn,” ar sise, “ agus ta’nn tü a cheilt orm.”

“ Sea anois, a stór,” ar seisean, “ na bï ag gol. Ni haon ni é gur gha dhuit bheith chomh buartha san ’nanbsp;thaobh.”

“ Innis dom é, ma sea,” ar sise.

“ Is dócha go bhfuil fhios agat,” ar seisean, “ go bhfuil an mhaistreas óg, inion an Charthaigh, gan bheithnbsp;ar foghnamh Ie cüpla la.”

“ Ta suil agam,” ar sise, “ nach aon droch-ghalar é, agus go mbeidh si go slan gan mhoill.”

“ Gheobhaidh si bas anocht,” arsan Fear. “ Taiin deimhnitheach de sin.”

“ Ó, na habair é sin, a Phadraig,” ar sise. “ Ni thógfadh Dia ó n-a hathair i agus gan aige ach i.”

“ Gheobhaidh si bas anocht,” ar seisean aris, “ mara bhfuil si marbh cheana féin. Nar chuala an bheansinbsp;agus me ag teacht abhaile ón inse? Nuair a bhios agnbsp;gabhail thar an ath do chuala an t-olagón tamall siarnbsp;uaim ar thaobh an tsruthain. Ansan do chonnac annbsp;bhean ag teacht i leith chugham agus an caoine ar siulnbsp;aici. Do bhrisfeadh sé an croi ionat bheith ag éisteachtnbsp;Ié- Do shuidh si ar bhruach an tsruthain Ie hais annbsp;chrainn saili agus do lean si Ié ag gol is ag caoine. Ansannbsp;d’eirigh si aris, agus mheasas go raibh si ag teacht fénbsp;mo dhéin féin.”

“ Agus ar fhéach si ort?” arsan Bhean.

“ Nar leoga Dia go bhféachadh,” arsan Fear. “ Da bhféachadh, do thuitinn am’ chnaipe marbh ar annbsp;lathair,” ar seisean.

“ Agus ar innsis an sgéal don mhaistir?” ar san Bhean.

“ Nior innseas go deimhin,” ar seisean, “ nior

Deora Athais agiis Dréachta Eile

dheineas ach rith liom abhaile chomh mear agus bhi sé am’ chosaibh.”

“Agus ni chuirfa ar a shüilibh don mhaistir an trioblóid a bhi ruimis? Raghad féin amacb laithreaehnbsp;agus inneosad an sgéal dóibh.”

“Ach, a Ghaitibn a’ chroi ’stigh, ni raghfa treasna. na habhann an óiche seo,” arsan Fear.

“ Raghad, a Phadraig, is cuma liom cad a tharlóidh,” ar sise.

“ Comarai Muire orainn!” ar seisean. “ Raghad-sa i n-éineacht leat.”

Do chuadar araon amach agus sios an comhgar fé dhéin an ti mhóir, agus iad ag crith Ie sgannra. Do'nbsp;ghabhdar thar an gcrann saili agus treasna an tsruthairinbsp;go dti an tigh mór. Do bhi na seirbhisigh bailithe istighnbsp;ann, agus do bhi iongna ortha nuair a chonnacadar annbsp;bheirt chücha isteach agus a mhi-litheacht a bhiodar_nbsp;D’fhéach an bheirt mór-thimpal.

“ Conas ta an mhaistreas óg?’’ arsan Bhean.

“ Ta si go brea,” arsa duine des na seirbhisigh.

“ Ca bhfuil si?” arsan Bhean. “ Ba mhaith liom i fheisgint.”

“ Nar airiuir aon rud?” arsan Fear.

“ Ó, d’airiomair,” ar siad. “ D’airiomair go bhfuair-Bean Ui Shüilleabhain, an bhaintreabhach, bas tamall beag ó shin, agus ta an mhaistreas óg imithe amachnbsp;chun inin na baintreabhai do thabhairt isteach anso.”

“ Dar fia,” arsan Fear, “ is i an bhaintreabhach a bhi a caoine nuair a chonnac an Bheansi.”

“ An Bheansi,” ar siad.“ Ca bhfeacais an Bheansi?” D’innis sé an sgéal go léir dóibh, agus ba bheag na gonbsp;rabhdar go léir ag tuitim Ie sgannra agus iad agnbsp;éisteacht leis.

Deora Athais agiis Dréachta Eile

An uair sin direach thainig an mhüistreas óg isteach agus cailin Ie n-a cois—an Bheansi! Is amhlaidh anbsp;chuaidh inion na baintreabhai amach ag gol nuair anbsp;fuair a mathair bas, agus is i a chonnaic an Fear nuairnbsp;a bhi sé ag teacht abhaile ón inse.

Pluais an Mhóranaigh.

Breis agus céad bliain ó shin nó mar sin, i bhfad Sara raibh vóta ag an ngnath-dhuine, fé mar ata anois,nbsp;do bhi toghchan ar siül i gcearmtar airithe i nÉirinnnbsp;chun duine do thogha i gcóir Pharlimint Shasana- Fearnbsp;óg do Ghallaibh Éireann agus feirmeoir de shliocht nanbsp;nGaedheal an bheirt iarrathóir, an chéad duine arnbsp;thaobh Acht na hAondachta agus an tarna duine ’nanbsp;choinnibh. Proinnsias ab’ ainm don fhear óg, agus banbsp;léir do ós gach comhartha go mbeadh sé go dian airnbsp;buachtaint ar an iarrathóir eile. Do sgribh sé chun caranbsp;leis a iarraidh air teacht i gcabhair do.

Tiarna talmhan ab’ea an duine seo agus bhi sé ’na chomhnui i n-éineacht Ie n-a inin aonair i n-arus anbsp;bhi tri fichid mile ón ait 'n-a raibh an toghchan ar siiil.nbsp;Cailin gleoite ab’ ea an inion agus a dha roiscin marnbsp;fhior-uisge ür i ngleann, mar a deireadh na fili.

Bhi an bheirt ’na sui ag an mbórd an mhaidin a thainig an leitir chun an athar. Do léigh sé an leitirnbsp;agus ba léir don inin narbh’ aon sgéal fónta a bhi anbsp;léamh aige.

“ A Mhaighriad, a chiiid,” ar seisean, “ do sgribh Proinnsias chugham a ra go bhfuil mo thionóntuithe gonbsp;léir ag obair ’na choinnibh agus gurab’ eagal leis gonbsp;mbuafar air mara bhféadad teacht i gcabhair do.”

Do las an inion ar chlos na hainme Proinnsias di ach nior thug an t-athair fé ndeara é. Do lean sé dhenbsp;ag caint.

140

Deora Athais agus Dréachta Eile

“ Ba mhaith liom cabhrü Ie mac mo shean-chara,” ar seisean, “ ach is fada an turns é agus is fiadhain agusnbsp;is garbh an bóthar é. An dóigh leat gur ceart dom dulnbsp;ann?”

“ ó, a athair,” ar sise, “ beidh suil ag Proinnsias leat agus ba mhaith liom féin an ceanntar san d’fheis-gint. Do mholfainn duit an glaoch do fhreagairt.”

“ Raghaimid, ma sea,” arsan t-athair, “ agus cuir-fimid chun bóthair laithreach, mar amaireach a bheidh an toghchan ar siul.”

Do gléasadh na capaill agus do chuireadar chun bóthair, an bheirt istigh sa charaiste agus an tiomanainbsp;ar a shuiochan féin lasmuigh. Do ghluaiseadar leo fénbsp;dhéin na sléibhte agus stad nior dheineadar go dti gurnbsp;shroiseadar sraidbhaile ag bun na sléibhte um thrath-nóna.

Nuair a stad an caraiste lasmuigh den tigh tairne do chuir fear an tairne failte rómpa agus do bhailigh daoinenbsp;sa tsraid chun iad d’fheisgint. Ar na daoine sin do bhlnbsp;aon fhear amhain a bhi a n-iniuchadh go géar. Donbsp;chuaidh an bheirt isteach sa tigh tairne chun greim bidhnbsp;do chaitheamh an fhaid a bheadh capaill nua anbsp;ngléasadh.

An tüisge ’nar bhualadar isteach d’imigh fear an iniüchta leis fé dhéin an chnuic. Do bhuail sé isteachnbsp;i gcaban ann agus saothar air.

“ Ariü, a Dhonncha, a mhic, cad a thug anso thu? Cheapas go rabhais i n-éineacht leis na buachailH inbsp;mbun an toghchain,” arsa fear-a-ti.

“Is é an toghchan san direach a thug anso me,”' arsan fear faire. “ Buafar ar an Rianach.”

“ Buafar ar an Rianach!” arsan fear eile. “ Ariüp biodh ciall agat.”

142 Deora Athais agiis Dréachta Eile

“Ta go maith,” arsan fear faire, “ach deirim-sa leat go mbuafar air. Ta an tiarna talmhan ag teacht annbsp;treo so anois chun cabhruithe leis an iarrathóir eile.’’

“ Mas flor san, is baol liom go mbuafar orainn.quot;

“ Is flor é,” arsan fear eile. “ Do chonnac féin é thlos ag an dtigh tairne agus ma eirlonn leis ait an togh-chain do shroisint i n-am buafar ar an Rianach. Ach nanbsp;féadfl é d’fhuadach?”

“ Ê d’fhuadach?’’ arsa fear-a-tl.

“ Sea,’’ arsan fear eile. “ Nil i n-éineacht leis ach an tiomanal agus cailln—an cailln is gleoite da bhfeacanbsp;riamh. Dob’ fhuiriste iad a chur isteach sa tsean-phluais ar chliathan an chnuic agus iad a chimead annnbsp;go mbeidh an toghchan ar leath-taoibh trathnónanbsp;amaireach.’’

Do socrulodh ar an bhfuadach. Nuair a thainig an caraiste go dtl ait uaigneach ar thaobh an chnuic donbsp;léim daoine amach ar an mbóthar agus dubhradar leisnbsp;an dtiomanal stad. Nlor dhein seisean ach na capaillnbsp;'do ghrlosa chun reatha ach do leagadh den tsulochannbsp;é Ie buille bata agus do chuir na daoine na capaill ’nanbsp;stad.

Fear ard lüthfar dathamhail duine aca. D’osgail seisean doras an charaiste go béasach. Do bhi daoinenbsp;eile agus iad ag liuirigh “ An Rianach abii!”

Cheap an tiarna talmhan agus a inlon gur ghadaiths a bhi ann agus nuair a thuirling an t-athair dennbsp;charaiste d’fhiafraigh sé den treoral cad chuige an coscnbsp;'San.

“ Anois, a bhuachailll,’’ arsan fear ard. “ Bainidh dlobh bhur hatal agus cuiridh failte ruimis an maistir.”

Do liuigh na daoine agus do chaitheadar a hatal i n-airde. Do chuir san iongna ar an dtiarna talmhan.

Deora Athais agus Dréachta Eile 143

“ A chairde,” ar seisean, agus do liudar aris, “ cana-thaobh go bhfuileann sibh am' chose? Ta tamall eile orm fós.”

“ Is eol düinn san,” arsan treorai, “ ach tioefair-se linn go dtl grianan ata ar chliathan an chnuic.”

“ Ach caithfead-sa dul chun cabhraithe lem' charaid sa toghehan,” arsan tiarna talmhan.

“ Ni raghair,” arsan fear faire. “ Beidh sibh ar bhür Euaineas i bpluais an Mhóranaigh go dti go mheidhnbsp;an toghehan ar leath-taoibh.”

Do sgaoileadh na capaill agus do cuireadh an caraiste isteach i bpairc ar thaobh an bhóthair agus donbsp;clüdaiodh Ie féar é i dtreo na haithneódh éinne anbsp;gheobhadh an tsli cad é an rud a bhi ann.

Do tugadh thar casan sléibhe an triür go dti an phluais agus nuair a shroiseadar doras na pluaise donbsp;ohuir an treorai failte rómpa. Ba leis an dtreorai annbsp;phluais agus do dhein sé féin agus a bhean a ndicheallnbsp;chun an trir do chur ar a suaimhneas.

Do sgaoileadh iad nuair a bhi deire leis an dtoghehan agus an bua ag an Rianach.

Ar chliathan an chnuic a bhi pluais an Mhóranaigh. Mara mbeadh fhios agat an phluais bheith ann, ninbsp;thabharfa fé ndeara go deo i. Do bhi lus na meala agnbsp;fas go tiugh lasmuigh de dhoras na pluaise, agus niornbsp;thug an bheirt éinni fé ndeara go dti gur thairg annbsp;treorai cuid den lus ar leath-taoibh agus gur theasbeainnbsp;sé doras na pluaise dhóibh.

Do chuir sé failte rómpa agus do chuadar isteach. Ni sgal fuar a bhi istigh ann ach seomra mór compór-dach agus trosgan ann, idir bhórd agus suiochain, agusnbsp;raithneach chun lui air. Do bbi teine mhóna ar

144 Deora Athais agus Dréachta Eile

lasa ar an dteintean, agus bhi deallramh maith ar an ait.

Do chuir bean an treorai biadh os comhair na beirte agus do bhi si féin agus a fear ag druidiuint amach as annbsp;seomra nuair iarr an tiarna talmhan ortha fanamhaint.nbsp;Do chuir sé ceisteanna i dtaobh an toghchain chun firnbsp;na pluaise, ach is beag sasamh a fuair sé as na freagrai.

Bhiodar ’na dtost ansan. Do b’é an tiarna talmhan ba thiiisge a labhair aris.

“ Do thugais ‘ Pluais an Mhóranaigh ’ ar an ait seo, agus sinn ag teacht isteach,” ar seisean. “ Cana-thaobh go dtugtar an ainm sin ar an ait?”

“ Is fior-bhrónach an sgéal é,” arsan treorai.

“ Innis duinn é, led’ thoil,” arsa inion an tiarna talmhan.

“ A Mhaire a’ chroi,” arsan treora-i le n-a mhnaoi, “ dein-se an sgéal d’innsint. Caithfead-se dul amachnbsp;ag féachaint na gcapall.”

“ Is fada an la ó tugadh ‘ Pluais an Mhóranaigh ’ ar an ait seo ar dtiiis,” arsan bhean, “ agus is é is dóichinbsp;na go leanfaidh an ainm sin air go deo. Do bhi fearnbsp;darbh’ ainm Sean Ó Mórain ’na chomhnui sa duthaighnbsp;seo i bhfad Éireann ó shin. Cearrbhach criochnuithenbsp;ab’ ea é, agus do chaith sé saol fiadhain gan beann aigonbsp;ar an sagart na ar éinne. Ni dheineadh sé aon obair.nbsp;Ó1 agus rabairne agus caitheamh aimsire na neithe gonbsp;gcuireadh sé suim ionta.

Ach fear ba dhathiila na é ni raibh sa duthaigh agus bhiodh na cailini go léir go han-mhór leis i n-aindeoinnbsp;an droch-chlii a bhi air. Sin mar a bhionn an sgéal agnbsp;na cailini i gcomhnui: is maith leo an fear brea deall-rathach, na créatüiri, go bhfóiridh Dia ortha.

Ar aon chuma do tharla go dtamig droch-chail ar an

Deora Athais agiis Dréachta Eile 145

ait seo. Do bhi daoine a robail ar fuaid na duthai. Do bhi na póiHni agus na saighdiüirï ar thóir na ngadaithe,nbsp;ach nior eirigh leo breith ar éinne. Do bhi ainm annbsp;Mhóranaigh a lua ag daoine, agus do chuir an sagartnbsp;fios air agus thug sé comhairle a leasa dho.

Ach nior thainig aon mhaolü ar an gcreach na ar an robail. Is i ndéine a bhiodar ag dul.

Do bhi inion driothar athar don tsagart ’na comhnui i n-éineacht leis an sagart, cailin óg ceannsa a bhi chómhnbsp;simpli chómh glan-aigeantach Ie naoinean. Thug sisenbsp;searc agus gean a croi do Shean Ó Mórain i gan fhiosnbsp;don tsagart, agus do phós si é, biodh go raibh an sagartnbsp;agus a cairde go léir i gcoinnibh an phósta. Gé gurnbsp;mhaith an sagart an baoth-ghniomh di, ni leogfadh sé dhinbsp;comhnui ’na thigh féin a thuille agus bhi si caite ar annbsp;saol agus ag brath ar a fear chun i chothu agus anbsp;chosaint.

Do leanadh den ghoid agus den robail. Fuarthas amach sa deire gurbh’ é an Móranach a bhiodh anbsp;ndéanamh agus ansan do bhi an tóir go dian ’na dhiaidhnbsp;agus chuimhnigh sé ar an bpluais seo agus do chuaidhnbsp;sé féin agus a bhean chun comhnuithe ann.

Ba thrua i an bhean bhocht. Thainig si isteach go dti an sraidbhaile trathnóna tamall maith éigin tar éisnbsp;a pósta agus do bhi a leithéid sin d’athru uirthe nanbsp;haithneódh a mathair féin i. D’fhag easba bidh agusnbsp;buairt aigne a rian uirthe. Do chuaidh si isteach i siopanbsp;agus do cheannaigh si bric arain agus neithe eile.

An fhaid a bhi si ansan do bhi Sean Ó Mórain ’na shui cois teine sa phluais. Do bhi clagarnach baisti annnbsp;agus bhi an ghaoth ag séide agus bhi fear na pluaise agnbsp;faire sar a dtagadh an namhaid i gan fhios air.

D’airigh sé fothrom éigin agus cheap sé go raibh na

146 Deora Athais agiis Dréachta Eile

saighdiüiri nó na póiHni chuige. D’aimsigh sé a ghunna agus do chuaidh sé go doras na pluaise chun é féin anbsp;chosaint da dtugti fé-

Do chonnaic sé duine éigin ar a chroma ag teacht fé dhéin dorais na pluaise.

“ Stad!” ar seisean, “ ce hé thusa?”

Ni bhfnair sé freagra. Do bhi sé lan-deimhnitheach ansan gur spiothaire nó póilin a bhi ann. Do chaith sénbsp;urchar agus do chuaidh an piléir tri chroi a mhna féin!

An créatüir bocht! Do bhi a fhios aici go rabhthas ag faire ar an gcnoc agus bhi si ad’ iarraidh sleamhnunbsp;isteach sa phluais agus an biadh aici da fear. Do thuitnbsp;si ag a chosaibh. Do chuir si a dha laimh mór-thimpalnbsp;air agus d’fhaisc si Ie n-a croi é sar ar thuit si ’na cnaipenbsp;marbh ar an ürlar anso.

Do thóg sé suas i agus do phóg sé i agus i ag tabhairt na fola. Bhi sé as a mheabhair Ie brón agusnbsp;croi brü nuair a thuig sé cad a bhi déanta aige.

D’airigh na póilini agus na saighdiüiri an lamhach agus dheineadar fé dhéin na pluaise. Nuair a bhiodarnbsp;ag cuardach sa dorchadas do rith Sean Ó Mórain amachnbsp;ar nós duine buile agus d’éalaigh sé uatha.

D’imigh na blianta agus ni raibh a thuille robala a dhéanamh sa düthaigh seo, ach toisc an droch-chlü bheithnbsp;ar an ait seo do shéanadh na daoine é. Dachad bliainnbsp;nó mar sin tar éis bais na mna do bhi leanbhai ag siülnbsp;ar an gcnoc agus ag piocadh sméara dubha. Nuair anbsp;thanadar go dti an ait seo do chonnacadar an poll agusnbsp;chuadar isteach.

Ar an mball so direach ’n-a bhfuilimid-na ’nar sui anois fuaradar corp sheanduine go raibh gruaig liath air.nbsp;Do ritheadar ón ait agus sgannra ortha. D’aithin sean-daoine an corp. Sean 0 Mórain a bhi ann. D’éag sé

Deora Athais agus Dréachta Eile 147

féin agus é caite criona san ait ’n-ar mhairbh sé a bhean féin. Ó sbin i leitb tugtar “ Pluais Au Mbóranaigb ”nbsp;ar an ait seo.

Bean Fé Bhrón.

I dtigh feirmeora i gConntae an Chlair cheithre fichid bliain ó shin nó mar sin bhi bean ’na sui cois nanbsp;teine oiche agus i go dólasach duairc. Bean an fheir-nieora a bhi ann. Bean deas shuairc ab’ ea i do réirnbsp;düchais, ach, bhi cuis bhróin aici an oiche sin.

Bhi si féin agus an feirmeoir, Domhnall Mac Mathamhna pósta Ie tamall, agus cé na raibh móran denbsp;shaibhreas an tsaoil aca bhiodar go sona sasta. Bhinbsp;feirm bheag thailimh aca agus tigh beag cinntui agusnbsp;bhidis ag obair go cruaidh de ló is d’oiche chun annbsp;chiosa do dhiol agus chun sli maireachtaint do bhaintnbsp;amach dóibh féin. Da dhéine oibridis ba dheacair dóibhnbsp;an t-airgead do chur Ie chéile i gcóir an chiosa.

Do bhi chüig püint Ie diol ag Domhnall an tseachtain a bhi ch\ighainn agus ni raibh aige ach pünt glan.nbsp;Dubhairt sé leis féin go gcaithfadh sé an bhó do dhiolnbsp;ach bhi eagla air go mbeadh cathu ar a mhnaoi danbsp;sgaraidis leis an mboin.

“ A Eibhlin, a chaithis,” ar seisean Ié, “ is oth liom na fuil tigh is fearr na é seo againn agus maoin saolta inbsp;dtreo go mbeifa-sa ar do shuaimhneas.”

“ Na habair éinni, a Dhomhnaill,” ar sise, “ na fuil ar ndóthain againn, agus ma sé toil Dé gan mór-shaibhreas bheith againn nar cheart düinn bheith sastanbsp;leis?”

“ Ach is ag dul i n-olcas ata an sgéal,” ar seisean. ‘‘ An fear nua ata ag an dtiarna talmhan is deacair é

148

Deora Athais agus Dréachta EUe 149

shasamh. Is ©ol duit gur chaith sé Padraig ó Murchadha agus a bhean is a chlann amach ar thaobh an bhóthaifnbsp;nuair na raibh an cios aca. Is baol liom go gcaithfiinid-na an bhó do dhiol sara bhfaghaimis an cor céana.”

“ Mas ga é dhéanamh, nil leigheas air,” ar sise. ‘‘ Dein pé rud is dóigh leat is ceart. Tiocfaidh feabhasnbsp;ar an sgéal agus féadfair bó eile do cheannach.”

“ Go gcüitidh Dia leat an focal san,” arsan fear, “ Cüis mhisnigh dom é.”

Do shocruiodar ansan ar an mboin do dhiol amanar-thar a bhi chughainn, ach an la ’na dhiaidh san thainig an bailie agus do sgiob sé leis an bhó san agus beithighnbsp;ó dhaoine eile na raibh cain an stait diolta aca. Do dhiolnbsp;Domhnall cüpla muc agus fuair sé roinnt airgid arnbsp;iasacht ó chomharsain agus do bhi an cios aige.

Seachtain ’na dhiaidh san fuarathas corp an bhaille ar an mbóthar agus piléar tri n-a chroi. Ni raibh tascnbsp;na tuairisc lucht a mharbhtha Ie fail.

An la ruimis sin fuair Domhnall Mac Mathamhna gunna ar iasacht agus d’imigh sé amach chun gearr-fhiaithe do lamhach ar na sléibhte agus bhi sé a bailenbsp;nuair a fuarathas corp an bhaille ar an mbóthar. Nuairnbsp;a bhi sé cüpla la gan teacht abhaile thainig na póilininbsp;chun an ti agus dubhradar leis an mnaoi gur theastaighnbsp;sé uatha chun dünmharü an bhaille do chur ’nanbsp;leith. D’imiodar leo aris nuair na raibh sé ann.

B’shin cüis an bhróin a bhi ar an mnaoi agus i ’na sui cois teine fé mar a dubhradh.

“ Ni fior é,” ar sise Ié féin, “gur mhairbh DomhnaU an bailie,” ach san am gcéadna bhi mearthall aignenbsp;uirthe mar gheall ar é bheith a baile.

Bhi si ag cur is ag cüiteamh agus a ceann fé cois na teine agus da mhéid machnamh a dhein si ar an sgéal is

150 Deora Athais agtis Drêachta Eile

ea is daingine a bhi si na raibh aon bhaint ag a fear Ie marbhu an bhaille.

D’airigh si fothrom éigin ag an ndoras agus nuair fhéach si i dtreo na haite cé chifeadh si ach a fear.nbsp;Do phreab si chuige agus do chuir si an da laimh mór-thimpal a rnhuineil, agus do phóg si é.

“ Moladh go deo le Dia,” ar sise, “ do thainis thar n-ais chun a theasbeaint don tsaol na fuilir ciontach.”

“ A Eibhlin a’ chroi,” ar seisean, “ ta a fhios again go bhfuil athas ort me bheith thar n-ais,” agus do phógnbsp;sé i aris agus aris eile, ach,” ar seisean, “ ni thuigimnbsp;an chaint sin i dtaobh gan me bheith ciontach.”

“ Ó, a Dhomhnaill a stór,” arsan bhean, “ is mailh liom nar chualais é. Do marbhuiodh an bailie an lanbsp;fhagais an tigh, agus bhi na póilini anso ar do lorg ónbsp;shin chun tu a ghabhail toisc gan tu theacht abhaile annbsp;oiche sin. Dubhart leo gur bréag dóibh a ra go raibhnbsp;aon bhaint agat-sa leis an marbhu. Ach ta tuirse ort.nbsp;Suidh ansan ar do shocaracht go bhfaghad rud le n-ithenbsp;dhuit. Is orm-sa ata an t-athas tu bheith slan sa bhailenbsp;agam aris.”

An oiche a bhi Domhnall Mac Mathamhna agus a bhean ’na sui cois teine tar éis béile na hoiche donbsp;chaitheamh bhiodar ag caint i dtaobh marbhu annbsp;bhaille.

“ A Eibhlin,” arsan fear go hoban, “ raghad go dti bearraic na bpóilini féachaint cad ta le ra aca am’nbsp;choinnibh. Ma fhanaim go dtiocfaid ar mo lorg,nbsp;b’éidir go gceapfaidis go bhfuilim ciontach.”

‘‘ Is fior dhuit,” ar sise, “ach ta uain do dhóthain agat. Ni heol d’einne thu bheith anso.”

Do thug si fé ndeara go raibh a chuid éadaigh stracaithe agus go raibh smutai cré anso is ansud ortha,

Deora Athais agus Dréachta Eile 151

ach ni dubhairt si focal, cé nar thug a fear aon mhiniü dhi ar chürsai na haimsire ó fhag sé an tigh go dti gur

É féin a dhein tagairt don sgéal

ans.

“ D’fhuilingeas a lan ó fhagas an tigh,” ar seisean,

agus is lag a shaoileas go gcuirfi dünmharu im’

leith nuair a thiocfainn abhaile.”

“ Buidheachas Ie Dia go bhfuilir slan sa bhaile aris,” arsan bhean.

“ Do thugas aghaidh ar na sléibhte,” ar seisean, “ go dti ait mar a mbionn na gearrfhiaithe go fluirseach. Donbsp;mharbhuios cüpla ceann, agus, ó bhi tuitim na hoiche ag

teacht, bhios ag cuimhneamh ar theacht abhaile, ach i

n-ionad casadh thar n-ais is amhlaidh a leanas romham go dti go dtanag go dti cüm doimhin mar a raibh fraochnbsp;agus aiteann ag fas go tiugh. Do chonnac ainmhidhenbsp;ag rith ar imeall an chuim. Do dhirios an guna agus donbsp;chaitheas piléar. Do thuit an t-ainmhidhe agus nuair anbsp;dhruideas i n’aice cad a bheadh ann ach gadhairin deas.nbsp;Do bhi cathu orm gur dheineas é lamhach. Do leogasnbsp;an gunna ar an dtalamh agus do thógas an créatüir am’nbsp;bhaclainn.

“ Le n-a linn sin do phreab triur fear chugham agus

do rugadar orm. Do thugadar leo me agus iad ag

easgaini agus am’ mhallachtu. Do dheineadar priosiinach diom agus do chuireadar fé mhóid me gannbsp;aon ni do nochta ’na dtaobh féin na i dtaobh na haitenbsp;’n-a rabhas ar nasc aca. D’eirigh liom sleamhnu uatha.”

“ Ta suil agam go nglacfaidh na giüistisi leis an miniü san. Ma si an chóir ata uatha, glacfaid siad leis,”nbsp;ar sise.

Ar eagla na héagcóra,” arsa Domhnall, “ is fearra dhom dul go dti an bearraic gan a thuille ipgille

152 Deora Athais agus Dréachta Eile

B’éidir go mbeadh droch-amhras ag na póilini orm mara dtéighinn.”

Is ar éigin a bhï an focal raite aige nuair a ghaibh a lan póiHm, fé arm agus cide, isteach chücha. Donbsp;ghabhadar fear a’ tï.

Do chuir a bhean a lamha mór-thlmpal air agus do liügh si na raibh sé ciontacb. Do cuireadh ó n-a chéilenbsp;iad agus do cuireadh dunmharü an bhaille i leitunbsp;an fheirmeora.

Nuair a bhi na póilini a bhreith leo do rith an bhean fé n-a dhéin aris agus d’fhaisc si é.

“Na tóg uaim é! Na tóg uaim é!” ar sise. “Ni hé sin a dhein é. Raghad i n-éineacht leat, a chroi,quot;nbsp;ar sise.

“ A Eibhlin, a riün,” ar seisean, agus do phóg sé i agus do sgaoil sé a lamha dhe féin go réidh, “ na biodhnbsp;eagla ort. Ta a fhios ag Dia na fuilim ciontach agusnbsp;béarfaidh Sé slan ón uile ghuais me. Triomaigh donbsp;dheora anois, a chuid, agus go gcabhruighe Dia agusnbsp;Muire leat!”

Do sgiobadh chun siüil é agus socruiodh ar é thabh-airt os comhair an bhreithimh i nlnis chun a thriail do sheasamh ar dhünmharü an bhaille.

Oiche eile agus an bhean fé bhrón aris, ach ba neamhni an bron a bhi uirthe an chéad oiche seachasnbsp;bróri na tarna hoiche.

Ta a fear fé ghlas anois agus dünmharu curtha ’na leith. Do mhothaigh si ’na croi féin na raibh sénbsp;ciontach sa ghniomh san, ach nior fhéad si a cheiltnbsp;uirthe féin go raibh droch-dheallramh ar an sgéal agusnbsp;ni raibh aon deimhniü aici féin na raibh baint éigin aigenbsp;Ie marbhu an bhaille.

Deora Athais agus Dréachta Eile 153

“ Nil sé ciontach,” ar sise, “ ach an nglacfar Ie n-a Sgéal féin?”

I gan fhios don mhnaoi do bhi an smaoineamh san ag rith tri aigne an fhir agus é fé ghlas i gceall sa char-cair. D’imig na laetheanta agus do ghoill an t-uaigneas

agus an mearthall aigne go mór ar an bpriosunach. Do

thagadh a bhean agus cairde chun é fheisgint agus do chuiridis ar a shuaimhneas é an fhaid a bhidis ’nanbsp;fhochair. Nuair imidis do thuiteadh an lug ar an lagnbsp;aris aige i dtreo go raibh ag dul da shlainte agus go raibbnbsp;sé leicthe go mór nuair a sheasaimh sé os comhair annbsp;bhreilhimh la na cüirte.

Ar na comharsain go raibh aithne mhaith aca air ni raibh duine go raibh blüire meartbaill air na gonbsp;ndéanfi éagcóir throm da ndaorti é sa choir uabhthasachnbsp;san.

Do bhi tigh na cüirt© lan de dhaoinibh la na trialach. Nuair a tugadh an priosünach isteach d’fhéach sé mór-thimpal agus do chonnaic sé a bhean féin i n-éineachtnbsp;Ie mnaoi eile. D’fhéach sé isteach i suilibh a mhninbsp;agus do thug sé fé ndeara mór-chion agus dóchas agusnbsp;iarracht d’eagla ionta. Do bhi a chothrom san de chionnbsp;’na dhearcaibh féin agus seasamhacht agus bród a thugnbsp;sólas don mhnaoi.

“ Neamh-chiontach,” arsan priosiinach go daingean nuair a cuireadh an choir ’na leith.

Do chuir na póilini agus finnéithe eile an sgéal i gcoinnibh an phriosünaigh os comhair na cüirte, agus banbsp;dhübhach an sgéal é.

Dubhradar gur thóg an bailie bó leis an bpriosunach agus go bhfuair an priosünach gunna ar iasacht ó chomh-arsain, go raibh sé a baile tar éis marbhü an bhaille agusnbsp;na |raibh tasc na, tuairisc an ghunna Ie fail.

154 Deora Athais agus Dréachta Eile

D’iompaigh a lith ar an mnaoi agus i ag éisteacht leis an bhfiadhnaise sin agus ba dhóbair di tuitim i laige.nbsp;Do phreab si nuair a giaodhadh uirthe féin chun fiadli-naise do thabhairt uaithe. Do chuaidh si i n-airde arnbsp;chlar na mionn agus do fhreagair si na ceisteanna anbsp;chuir abhcóid na Coróinneach chüiche.

D’admhaigh si na raibh a fear sa bhaile an oich© a marbhuiodh an bailie.

“ Ar thainig sé thar n-ais an la ’na dhiaidh san?” arsan abhcóid.

Do sgannraigh na ceisteanna i, agus d’fhaisc si an da laimh ’na chéil© agus do thosnaigh si ar ghol.

“ I n-ainm Dé!” ar sise, ‘‘ na cuir aon cheist chugham a raghaidh ’na choinnibh.”

Dubhairt an breitheamh Ié gan aon imnidhe bheith uirthe ach an fhirinne d’innsint.

“ An bhféadfa innsint,” ar seisean, “ car chaith t’fhear an oiche sin agus na hoicheanta ’na dhiaidh?”

Do buaileadh isteach ’na haigne laithreach go bhféadfadh si rud éigin a dhéanamh chun a fir donbsp;shao-radh.

“ Do bhi sé ar na sléibhte ag lamhach gearrfhiaithe,” ar sise, “ agus do dhein fir fiadhaine priosiinach de agusnbsp;do chuireadar fé mhóid é gan innsint d’éinne cerbh’ iadnbsp;féin na ca hait ’n-a raibh sé- D’eirigh leis éaló uathanbsp;agus thainig sé abhaile.”

“ Aon cheist amhain eile,” arsan breitheamh go daingean. “ Cad deineadh leis an ngunna?”

“ Do choinnibh na fir é,” ar sise, “ agus nior fhéad sé é thabhairt abhaile.”

“ Ni beag san,” arsan breitheamh.

“ Ó! na bi dian air!” ar sise. “ Ta a fhios ag Dia na fuil sé ciontach.”

Deora quot;Athais agus Dréachta Eile 155

Ni thugann cüirt puinn aird ar bhriathar mhna ag cosaint a fir-chéile féin, agus ba ghearr an mhoill ar annbsp;gcoiste a dtuairim a thabhairt uatha.

“ Ciontach!” arsan fear ceannais, nuair a thanadar isteach.

“ Toil Dé go ndeintear!” arsan priosünach agus ba léir do gach éinne go raibh brón thar meon air.

Do daoradh chun a chrochta é.

D’imigh an bhean agus stad nior dhein si gur shrois si Gaisledn Bhlea Cliath mar a raibh fleadh ar siül agnbsp;Fear lonaid an Ri agus ag a mhnaoi. Do chonnaic Beannbsp;an Fhir lonaid i agus i ad’ iarraidh dul isteach agusnbsp;d’airigh si an sgéal go léir. Do chuir si fios ar an mnaoinbsp;bhoicht agus sar ar fhag Eibhlin an Gaisledn do bhinbsp;geallamhaint fachta aici na cuirfi a fear chun bdis.

Do chuir an Fear lonaid breith an bhdis ar ceal agus d’órdaigh an priosünach do chur an loch amach i n-ionadnbsp;é chrochadh.

An ld a bhi ceapaithe i gcóir a dhibirte d’admhaigh duine eile gurabh’ é féin a mhairbh an bdille agus donbsp;sgaoileadh Dnmhnall Mac Mathamhna.

Do bhuaidh dilseacht a mhnd ar bhreith na cüirte.