A. G. van HAMEL

PROFESSORIS ORDINARII INnbsp;ACADEMIAnbsp;RHENO-TRAIECTINAnbsp;1923-1946

%*, Mu^ Srö2gt;

. lit p Darlicnpdd..

/N Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl, 1900, cynnygiwyd gvvobr o ;^io am Draethawdnbsp;Beirniadol ar “ Y Monwysoii—LewisMorys,nbsp;Richard Morys, William Morys, a Goronwynbsp;Owen ”—a dyfarnwyd y wobr i awdwr ynbsp;traethawd hwn. Yr oedd y feirniadaeth fel ynbsp;canlyn :—

Beirniadaeth y Parch. JOHN WILLIAMS.

Anhawdd fuasat cael pedwar Cymro, yn frodorion yr un gymydogaeth, ac yn cyd-oesi, hafal yn eu talent a’unbsp;hathrylith, yn eu gwladgarwch a'u defnyddioldeb i'r pedwarnbsp;gwyr hyn. Am y Morysiaid yr oeddynt y “tri mab onbsp;ddoniau tramawr.” Golygodd Rhisiart Morys ddau Feiblnbsp;Cymraeg, un yn 1746 a’r Hall yn 1752; a chydolygoddnbsp;Eiriadur Cymraeg a Saesneg gyda Thomas Jones. Yrnbsp;oedd William Morys yn llysieuydd, yn gerddor, a bardd onbsp;radd uchel. Ac am Lewis Morys, ni bu nemor wr mwynbsp;amryfal ei ddoniau, na'r un offrymodd ei gedau yn llwyrachnbsp;ar allor gwladgarwch. Rhoddai ei ddylanwad, ei gynghor,nbsp;a'i arian o blaid beirdd a Ilenyddiaeth ei wlad. Ac nid oesnbsp;neb teilyngach o gofgolofn yn ei wlad ei bun na’r gwr mawrnbsp;hwn. Am Oronwy Owain fel bardd, yr oedd yn un o r sêrnbsp;disgleiriaf, os nad y disgleiriaf oil, a ymddangosodd ynnbsp;ffurfafen Cymru erioed.

Dyma felly destyn leilwng mewn Eisteddfod Genedlae^liot i ysgrifenu arno. Addefwn y dylasai y wobr fod yn llawernbsp;mwy, fel ag i’w wneud yn werth y drafferth i chwilio i’rnbsp;trysorau gwerthfawr sydd yn yr Amgueddfa Brydeinig onbsp;eiddo Lewis Morys.

Ni ddaeth ond dau gyfansoddiad i law, yn d wyn ffug-en wau Emerson a Llewelyn Wyn,

Traithawd byr, rhy fyr, yw yr eiddo Emerson. Nid yw yn gwhl ddiwall yn ei sillebiaeth na’i ramadegf; ond eto ynbsp;mae ei ddiwyg lenyddol ar y cyfan yn un deilwng iawn. Ynbsp;mae yn amgen llenor na’i gj^d-gystadleuydd ; o leiaf y maenbsp;yn dangos llawer mwy o drafferth i ffurfio brawddegaunbsp;Ilyfn, coeth, a chryfion nag ef. Ond y mae y traithawd ynnbsp;llawer rhy fyr mewn cystadleuaeth o bwysigrwydd hon.

Mae traithawd Llewelyn Wyn yn un maith a llafurfawr. Y mae yn cynwys 352 o dudalenaii, ac wedi ei ysgrifenu ynnbsp;rhwydd a darllenadwy, heb ymgais o gwbl at gaboli einbsp;frawddegau. Mae rhai brychau yn ei iaith a’i sillebiaethnbsp;yntau y dylasai, ac y gallasai, fod hebddynt. Dengys raddnbsp;helaeth iawn o wybodaeth am y gwyr enwog yr ysgrifenanbsp;am danynt, ac y mae wedi trethu yn drwm holl fyd ynbsp;llenyddiaeth sydd yn dwyn perthynas k’i destyn. Teimlwnnbsp;y gallasai adael llawer o’i ddyfyniadau allan, a d’od a mwynbsp;o’i feirniadaeth ei hun i mewn. Eto, y mie traithawdnbsp;TJewelyn WyUy parthed ei gynllun a’i weithiad allan, yn tranbsp;rhagori ar yr eiddo Emerson^ ac ystyriwn ei fod yn deilwngnbsp;o’r wobr.

Ar air a chydwybod.

Beirniadaeth DEWI MON.

Ni dderbyniwyd ond dau draithawd ar y testyn dyddorol hwn, sef yr eiddo Emerson a Llewelyn Wyn, Rhaid i minbsp;addef fy mod yn teimlo yn siomedig na buasai mwy wedinbsp;cynyg ; ond dichon fod byrdra yr amser yn cyfrif i raddaunbsp;am hyn. Nis gellir gwneud cyfiawnder S.'r fath destynnbsp;mewn ychydig- fisoedd oddigerth fod gan ddyn gryn lawernbsp;o oriau hamddenol ar ei law.

Emerson.—Cynvrysa. y traithawd hwn ddau a thriugain o dudalenaunbsp;nbsp;nbsp;nbsp;). Rhy fyr o lawer. Dengys yr awdwr

gydnabyddiaeth led helaeth ft’r testyn. Dyry lawer o ddyfyniadau o weithiau y Monwyson ac awduron eraill.nbsp;Ond prin y gellir galw y gwaith yn “draithawd beirniadol”nbsp;o gwbl, yn gymaint nad yw yr awdwr yn rhoddi ond pur

ychydig o’i tarn ei hun am y gwyr enwog a ddarlunir ganddo.

Lleiuelyn Wyn,—Cynwysa y traithawd hwn 352 o du-dalenau. Y mae ól ymchwiliad a llafur yn y cyfansoddiad o’r dechreu i'r diwedd. Ymddengys i’r awdwr gasglu crynnbsp;lawer o ddefnyddiau at ei bwrpas, ac y mae ar y cyfan wedinbsp;gwneud defnydd priodol ohonynt. Cawn gipdrem glir arnbsp;fywydau y Monwyson (yn enwedig yr enwocaf ohonynt,nbsp;Lewis Morris), a dyfyniadau digon cyflawn o’u gweithiaunbsp;i ddangos eu neillduolion fel awdwyr; ac yn ychwanegol atnbsp;hyn rhoddir i ni farn rhai o’r llenorion blaenaf am eunbsp;teilyngdod. Ond nid yw yr awdwr wedi rhwymo ei hunnbsp;w'rth farn neb pa bynag. Meddylia drosto ei hun, a dyry inbsp;ni ffrwyth ei fyfyrdodau mewn iaith goeth a darllenadwy.nbsp;Y bai mwyaf a nodwn yw arwydd brys. Dichon mai diffygnbsp;amser yw y rheswm am byn. Fodd bynag, cynghorwn yrnbsp;awdwr i ail ysgrifenu ei draithawd yn fanwl cyn ei anfon iVnbsp;wasg. Wedi hyny bydd yn flasus-fwyd o’r fath a fwynhanbsp;pob Cymro sydd yn cymeryd dyddordeb yn hanes llenydd-iaeth ei wlad. Rhodder y wobr i Lle'welyn Wyn.

Ar air a chydwybod.

.. Cpnnwpsiad...

PENNOD I.

LEWIS MORYS.

Byr-hanes ei fywyd — Ei Plans of Harbours^ amp;c. — Cywydd i ofyn Dillad—Cwynfan i Wii Bol Haul—Galar-nad Bol Haul—The Petition of the famous Bol Haul—nbsp;Cariad-gerdd Nansi Llwyd—Cywydd y Rhew a'r Eira—nbsp;Mór-ladron Crigfyll—Cywydd y wrach ddig'ywilydd —nbsp;Canu a gant Llywelyn Ddu tros ei frawd Gwilym—Degnbsp;Gorchymyn y Traws Cyfoethog Annrhugarog—Degnbsp;Gorchymyn y Dyn Tlawd—Caniad Melinydd Meirion—nbsp;Englynion ar y Cildannau—Gallt y Gofal—Cywyddnbsp;Gorthrechiadau Angau—Caniad Hanes Henaint—Mor-wynion Gl^n Meirionydd—Ei ganeuon dichwaeth—Ynbsp;Diddanwch Teuluaidd — Sylwadau Ashton—Barn Dr.nbsp;Lewis Edwards—Lewis Morys a’r ddiod feddwol—Ynbsp;Celtic Remains—Ei lythyr at Mr. Pegge, yn cynwysnbsp;hanes ei efrydiaeth—Cynllun y gwaith—Dyfyniadau o'rnbsp;llyfr—Lewis Morys yn cywiro Camden—Sylwadau Lewisnbsp;Moris ar Brut y Brenhinoedd, Caer, Mór, a Rhuddlan—nbsp;Dyled Cymru iddo—Ei lythyrau yn y Cambrian Register—nbsp;Dyfyniadau o honynt—Ei wasanaeth i Gymru yn sefydlunbsp;yr argraphwasg gyntaf yn y Gogledd —“ Tlysau yr Hennbsp;Oesoedd quot;—“Annogaeth i Argraffu Llyfrau Cymraegquot;—nbsp;“ A Short History of the Manor of Creuthyn ”—“ Rhoddnbsp;Meistr i’w Brentis,” amp;c.—Tafoliad Hiraethog o Lewisnbsp;Morys—Barn leuan Brydydd Hir—Cywydd Marwnad ynbsp;Prydydd Hir—Syniad loio Morganwg am Lewys Morysnbsp;fel ieithyddwr—Barn Mr. Pegge—Dyfyniad o'r Rhagy-madrodd i’r Diddanwch Teuluaidd—Tafoliad Lewisnbsp;Morys o’r beirdd—Ei feirniadaeth ar gywydd o waith y

Prydydd Hir—Ei gasgliad o weithiau yr hen feirdd—Ei wasanaeth fel noddwr beirdd a llenorion—Ei gymwynas-garwch i “Parry Ddall’’—Ei waith yn nglyn 4 Chym-deithas y Cymmrodorion—Marwnad Goronwy iddo—Einbsp;safle fel bardd.

PENNOD II.

RHISIART MORYS.

Ei enedigaeth—Cyfeiriad Goronwy ato fel bardd—Ei Gywydd Marwnad i'r Frenhines Carolina—Ei wasanaethnbsp;fel golygydd argraphiadau 1746 a 1752 o’r Beibl—Can-moliaeth leuan Brydydd Hir—Y gyfraith yn nglyn knbsp;phenodiad Sais yn berson Trefdraeth—Ei gyfeillgarwchnbsp;3. Goronwy—A’i lythyr olaf ato—“ Gwasanaeth Cyhoeddnbsp;Eglwys Loegr ”—Ei argraphiad o Eirlyfr Cymraeg anbsp;Saesneg Thomas Jones.

PENNOD III.

WILLIAM MORYS.

Byr-hanes ei fywyd—^Ei wasanaeth gyda chaniadaeth yr Eglwys—Ei allu fel llysieuydd—Ei waith yn adysgrifenunbsp;gwaith yr hen feirdd—“ Y Delyn Ledr”—Syniadau leuannbsp;Brydydd Hir am William Morys—Ei Gywydd Marwnadnbsp;iddo—Englyn William Morys i Sion Rhydderch—Beirn-iadaeth Goronwy.

PENNOD IV.

GORONWY OWEN.

Byr-hanes ei fywyd—Englynion i Dduw—Gywydd y Farf— Cywydd y Gwahawdd—Cywydd y Cryfion Byd—Cywyddnbsp;y Cynghorfynt, neu’r Genfigen—Awdl yn ol dull Meilirnbsp;Brydydd—Calendr y Carwr—Englynion i Twm Sion Twmnbsp;—Awdl y Gofuned—Cywydd Atteb i Anerch Huw apnbsp;Huw—Dyledswydd a Doethineb Dyn—Cywydd ar Ened-igaeth Sior Herbert—Cywydd i’r Awen—v..,ywydd ynbsp;Maen Gwerthfawr—Cywydd Marwnad i Marged Morysnbsp;—Y Caniad i'r Cymmrodorion—Cywydd Hiraeth amnbsp;Wlad Fon—Awdl-Farwnad i Mr. John Owen—Arwyrain

8

y Nennawr—Cywydd i Ddiawl—Ei Gywyddau i’r Calan —Cywydd i Lewys Morys—Priodasgerdd EUn Morys—nbsp;Cywydd Bonedd a Chyneddfau’r Awen—Englynion inbsp;Ellis Roberts, y Cowper—Cywydd y Earn Fawr—Einbsp;gyfeithiad Seisnig—Teilyngdod cydmariaethol Goronwynbsp;a William Wynn ar “ Y Earnquot;—Barn Dr. Lewis Edwardsnbsp;am Gywydd Goronwy—Awdl Earwnad Lewis Morys—nbsp;Llythyr Llewelyn Ddu—Barn Talhaiarn ac Elfed am ynbsp;Gwaith—Nodwedd ddiarebol barddoniaeth Goronwy—nbsp;A’i lythyrau—Ei lythyrau yn ddrych o'i gymeriad—Einbsp;awydd angerddol i ddysgu—Ei fedrusrwydd mewn dysgunbsp;ieithoedd—Ei dylodi a’i anfanteision—Ei awydd i dalu einbsp;ffordd—Ei ysbryd dirwgnach—Y lion aV chwareus yn einbsp;lythyrau—Ei sylwadau ar y mesurau caethion—Einbsp;annghydwelediad 4 Llywelyn Ddu—Teilyngod y llythyraunbsp;—Ei ddyled i’w fam—Sylwadau y Proff. J. Morris Jonesnbsp;—Goronwy a Geiriadur Richards—Y pedwar mesur arnbsp;hugain—Sylwadau Goronwy ar rai o honynt—Syniadnbsp;Gwallter Mechain—A Gwilym Hiraethog—Goronwy a’rnbsp;gynghanedd lusg—Tafoliad Lewis Morys o’r Beirdd—nbsp;Barn Eben Eardd am deilyngdod Goronwy—Syniadnbsp;Gutyn Peris—Dim o’r arddull Saesneg yn ei waith—nbsp;Prinder ei gyfeiriadau at brydferthion natur—Ei goethdernbsp;—Sylwadau Gwilym Hiraethog a Dr, Lewis Edwards arnbsp;hyn—Ei ragoriaeth fel bardd.

PENNOD I.

LEWIS MORYS.

MAE path amheuaeth yn bod gyda golwg ar adegquot; genedigaeth Llewelynnbsp;Ddu o Fon. Dywed Gwilym Lleynnbsp;iddo gael ei eniyn Mhentref Eirianell,nbsp;yn mhlwyf Penrhos Llugwy, Mawrthnbsp;I, 1702 {^Llyfryddiaeth y Cymry, t.d.nbsp;370) : yn Ewwogion Cymry dywedir mai yn ynbsp;Tyddyn Melus, plwyf Llanfibangel Tre’r Beirdd ynbsp;ganwyd ef, ary i2fed o Fawrth, 1702 ; ond fel hynnbsp;y dywed Dafydd Ddu o Eryri .— “ Lewis Morys, anbsp;anwyd, meddir, yn y Tyddyn Melus, yn mhlwyfnbsp;Llanfibangel Tre’r Beirdd, yn Mon, ar y i2fednbsp;dydd o Fawrth, 1700, fel yr ymddengys yn nghof-lyfr yr Eglwys hono,”—(Y Diddmiwch Teuluaidd,nbsp;arg. 1810, t.d. xxii.). Mab ydoedd Lewis Morysnbsp;i Morys ap Rhisiart Morys, a Margaret, merchnbsp;Morys Owen, o Fodafon y Glyn. Cylchwr [cowper)nbsp;oedd y tad, a dilynodd Lewis yr un gelfyddyd amnbsp;beth amser, ond trodd yn fuan at y gwaith o fesurnbsp;tir. Drwy hyn, “ yn gystal a’i gywreinrwyddnbsp;cyffredinol,” dygwyd et i “ .sylw a chymeriadnbsp;boneddigion ei wlad enedigol,” a phenodwyd ef i’rnbsp;swydd o gasglydd cyllid yr halen yn nhollfa Caer-gybi, o dan y Llywodraeth. Wedi hyny, symud-wyd ef i lenwi swydd gyffelyb yn Aberdyfi. Ynnbsp;1737 penodwyd ef gan y Morlys [Ad^iiiralty)nbsp;arolygu, mesur a darlunio porthladdoedd ac arfor-

diroedd Cymru, ac yn 1748 cyhoeddvvyd ei Plans ot Harbows, Bars, Bays, a7td Roads in St. George’s

ddarlunleni yn dangos yr aberoedd, porthladdoedd, amp;c., ar gyffiniau Cymru, o’r Penmaeumawr hydnbsp;ymarllwysiad yr Hafren. Dywedir y bwriadainbsp;fyned yn mlaen yn mhellach, hyd bentir Cornwall,nbsp;ond i’r rhyfel rhwng Prydain a Ffrainc, yn 1774, einbsp;rwystroyn hyn. Cyhoeddwyd argraphiad newyddnbsp;o’r gwaith yn 1801, gyda nodiadau ychwanegolnbsp;gan un o’i feibion, William Morris. Gellir ffurfionbsp;syniad lied gywir am natur y gwaith oddiwrth ynbsp;dyfyniad canlynol o’r rhagymadrodd i argraphiadnbsp;1748

Yr athrisl hanesion am long^ddrylliadau, a cholledion, yn dygvvydd mor fynych ar dueddau Cymry {y rhai yn ddi-ammheu a achlysurvvyd yn benaf obleg’id diftyg* gwybod-aeth, ac ammhertfeithrwydd y Darluniadau a roddwyd o’rnbsp;parthau hyny) a gyrnhellodd gyfarwyddwyr y Morlys inbsp;g’ymmeryd yr unrhyw dan eu hystyriaeth, ac i benderfynunbsp;ar fod i arolygiad mesurol gael ei gymmeryd mevvn Haw.nbsp;Ac yn y flwyddyn 1737, rhyngodd bodd iddynt fy mhenodinbsp;i at y gorchwyl;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.... ond yn y fl 1744, cyfododd

y rhyf’el rhwng y deyrnas hon a Ffrainc, a llesteiriwyd y gwaith ;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Y darluniadau o’r Porthladdoedd,

óLc.y ag sydd yn awr wedi eu cerfio, ac yn cael eu gosod yn y Traethawd hwn, a ffurfiwyd yn y dechreu yn llyfrnbsp;bychan, a wnaethym i'm gwasanaeth i fy hun, er nuvynnbsp;adnewyddu fy nghof, pan ddygwyddai tymniestloedd, neunbsp;ryw anhap disymwth, a ddichonai ddamweinio yn ystodnbsp;y gwaith. Ond hapiodd i mi ddangos y pethau hyn inbsp;Arglwyddi y Morlys, a rhyngodd bodd iddynt eu cymer-adwyo, gan anog ar iddynt gaei eu cyhoeddi er budd inbsp;forwyr ; gt;ng nghyd ^ rhai crybwylliadau a wnaethwn mewnnbsp;penhynas i’r gwelliadau a ellir eu gvvneuthur yn y Porthladdoedd hyny :nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. gallaf anturio honi fod un

peth anarferol yn y Darluniadau hyn, . nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. bod enwau

lleoedd wi di eu dodi i lawr yn ol eu gwir orgratT.

Yn rhifyn Mai, 1896 (t.d. 232) o Wales, ceir dyfyniad o’r argraffiad cyntaf, yn cynvvys desgrif-iad Lewis Morys o Aberystwyth, fel yr oedd yn einbsp;ddyddiau ef, ac awgrymiadau synwyrol iawn tuagnbsp;at wneud y lie yn tvvy cyfleus i longau. Y maenbsp;ganddo hefyd sylwadau maiiwl ar y gwahanolnbsp;bysgod oeddynt i’w cael yno, a llawer o ffeithiaunbsp;dyddorol am y gweithydd plwm yn y gymydog-aeth, oddiwrth yr hyn y gwelwn ei fod wedinbsp;cyflawni y gwaith a ymddiriedwyd iddo yn hynodnbsp;Iwyr.

Bu yn briod ddwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Elizabeth Griffiths, etifeddes Ty Wrdyn, gernbsp;Caergybi, yr hon a briododd ar y 29ain o Fawrth,nbsp;1729. Ganwyd iddo fab o’r enw Lewis, yr hwn anbsp;fu farw yn ieuanc, a dwy ferch o’r briodas hon.nbsp;Ei ail wraig oedd Anne Lloyd, Etifeddes Penybryn,nbsp;ynsir Aberteifi, ac yn y sir hono y treuliodd y rhannbsp;olaf o’i oes. Bu farw yn Penybryn, Ebrill iieg,nbsp;1765, a chladdw3rd ef yn Llanbadarn Fawr. Des-grifir ef fel “ gwr grymus, lliiniaidd yn ei hollnbsp;gorph, a glan o bryd a gwedd,—llawen, a Hawnnbsp;afiaeth.”

Y mae gan Lewis Morys gywydd i ofyn dillad dros William Dafydd, a elwir yn gyffredin “ Bo!nbsp;Haul,” gan y Dr. Ed Wynne, o Fodewryd, ynnbsp;Mon, Siansler Henffordd. Dechreua yn y dullnbsp;arferol drwy ganmol y gwr at yr hwn yr antonwydnbsp;y cais, a’i briod hefyd :—

Duw gfvvyn i'ch dilyii eich dau,

Rywiog- v,fr, a’r wraig orau ;

Byw'n wych y bych yn y byd,

1 dario yn Modewryd ;

A'i rad i chwi'n anad neb,

Llawnder a di wall undeb.

Afraid tro.s ben oedd enwi Eich breiniau a’ch achau chwi ;

Odid fod neb nad edwyn Trwy’r iailh enw’r Doctor Wyn ;

A’i wraig lS.n, rywiog, luniaidd,

Goreu gwraig a goreu gwraidd.

Desgrifia y sawl yr oedd yn erfyn drosto yn bert iawn :—

Cenad ar fwriad wyf fi,

A gobaith o Gaergybi,

Dros wr hen dan ei benyd,

Ddiau fodd, a fu’n dda’i fyd ;

Ei enw a’i lysenw sydd ’Rhyd y byd lle’i rhed bedydd.

William Dafydd^ hvni dyfiad.

Bod Hauly gwag ei gaul a ga’d.

Ac ym mhellach dywed am dano :—

Heddyw mae'n llwm ei gwman,

Ac o gorph yn ddigon gwan ;

Bërau manion, ^Yeinion wedd,

O dyfiad priciau ’dafedd ;

Crafangau gwag angeu gwan,

Llun ail i un Llaneilian,

A’i gorph fal dyn heb orphen,

Ni ddeil prin ddwys bwys ei ben.

Yna dywed iddo fwriadu “ enwi’n frau gampau’r gwr,” ond ychvvanega y byddai y cyfryw swydd:—

Fal rhifo ser,

Ni henwn byth mo’u haner.

Er hynny, anturia ar y gwaith, a cheir ganddo

swyddi, a’i fedrusrwydd, mewn gwahanol gyfeir-iadau,—desgrifiad sydd yn sylfaenedig, mae yn debyg, yn fwy ar ddychymyg na dim arall. Am einbsp;angen dywed—

Crynu’r nos, ac ymcreinio,

Crynu bydd y dydd dan do ;

Crynu, nid o lu Duw' Iwyd :

Ond crynu rhag rhyw anwyd.

Yn dilyn hj'ti cawn engraipht o ddawn duchanol y bardd, yn y cyfeiriad at hoffder y Bol Haul o’rnbsp;ddiod feddwol, a’i barodrwydd i fod yn bobpeth inbsp;bawb, ac i daflu eg-wyddor dros y bwrdd, ond iddonbsp;gael ei ddigoni d diod gadam :—•

Fe droe’n luddew, drwyn eiddil,

Ar air, ond cael cwrw, o’r il;

Ar roe fir i’r oferwr,

A’i troe’n bagfan aflan wr ;

Fe droi’n Dwrc, yn ei gwrcwd,

Fal ci, ond cael brandi brwd ;

Try’n Brotestant, mi wranta’,

Y dydd y cai wisgfoedd da ;

Ac yn hon sai’n ddigon sad,

F’allai, tra pery'r dillad.

Os cywir y desgrifiad canlynol gallem feddwl tod gwrthddrch y gdn yn ddychryn i holl blant yrnbsp;ardal, a’i fod yn fwgan brain ” heb ei fath : —

Er pan aeth y gwr ffraethlwm Yn llwyd, a’i siaced yn llwm,

Ofnodd plant, fwgan mantach,

Diangodd, ymgrynodd naw gwrach ;

A'r adar siomgar y sydd,

Gwyjltion yn eitha'r gelltydd ;

Caem glywed bran yn canu,

Weddaid o fyd, ddydd a fu,

Neii crecluven cornchwigl grochwyllt,

A gwaedd y wawch, a gwydd vvyllt;

Nid oes piogen heno.

Na bran, o amgylch ein bro ;

O ran ei lun, a’i wrthuned,

' nbsp;nbsp;nbsp;Pob gwar o’r adar a red.

Divvedda gyda rhestr o’r dillad yr oedd Wil mewn angen am danynt, Ceir yn y g^n hon lawer onbsp;ddonioldeb a phertrwydd, ond nid cystal barddon-iaeth ag a geir mewn darnau eraill o waith yrnbsp;awdwr, ac y mae ynddi aml i wall cynghaneddol

1

Tra yn son am y Bol Haul, dylem grybwyll i Llewelyn Ddu gyfansoddi Cioynfan iddo, “ pannbsp;ataliodd Panwr y Brethyn yn y Pandy, a ddarpar-wyd iddo gan Mrs. Wynne, o Fodewryd, yn olnbsp;deisyfiad y cywydd i ol'yn dillad.’^ Am Mrs.nbsp;Wynne, rhoddwr y brethyn, dywed ;—

Y mae gan y bardd hefyd ddau ddarn rhydd-iaethol yn ng-lyn d’r un g-wrthddrych, sef “Galarnad Bol Haul y Twrnai, a ysig'odd ei fraich ysg-rifenu ;nbsp;ac hyd eitha g-wybodaeth llawer o hen wrageddnbsp;cyfarwydd fe fydd farw’n gelain oer ar fyr amser;”nbsp;ac hefyd “The Petition of the famous Bol Haul,nbsp;when his Landlord distrained him for rent, 1740.”nbsp;Yn y darnau hyn ceir cryn dipyn o arabedd a gwat-wareg, ac ami i trawddeg hynod o ddichwaeth.nbsp;Nis gallwn ddirnad paham yr oedd y bardd ynnbsp;dweyd cymaint dros, ac am y William Dafyddnbsp;hwn ; dichon fod rhyw gysylltiad rhyngddynt nadnbsp;oes genym gofnodiad am dano.

Yn Y Geiiinen am 1884. t.d. 236, ceir “ Caniad y Gog, neu Gariadgerdd Nansi Llwyd,'’ a dywedirnbsp;mai Lewys Morys ydoedd ei hawdwr. Cafwyd ynbsp;gan yn mysg llawysgrifau a berthynent unwaith inbsp;Morgan Dafydd, clochydd Llanfachraeth, Meirion.

Y mae cynwys y g'an yn myned yn bur bell i brofi mal eiddo Llewelyn Ddu ydyw. Fel y dywedasomnbsp;yn barod, Anne Lloyd 3'doedd enw ei ail wraigf, acnbsp;yn y penawd i’r gan bon dywedir :—“ Caniad ynbsp;Góg, neu Gariadgerdd Nansi Llwyd ; a ganwydnbsp;iddi cyn priodas, yn ol ddull bugail-gerddi yr hennbsp;Frutaniaid mynyddig gynt yn nechreu’r byd, pannbsp;oedd diniweidrwydd yn ganmoladwy, pan oeddnbsp;cariad yn wresog, pan oedd synwyr yn barchus,nbsp;pan oedd ffolineb yn waradwyddus, pan oeddnbsp;ddigrif gan bob dyn ^lyvvaid caniad gan delyn.

Ni cheir yn yr un o gyfansoddiadau y bardd gynifer o darawiadau hapus, a chymaint o ddi-fyrwch diniwed, ag a geir )-n y gan bon. Dar-llena’r penillion hefyd yn hynod o lithrig anbsp;swynol :—

Fal y g-óg- ar frig y gangen A gftn beun3-dd ei hen acen,—

Fal y ceiliog yn y glwyd,

Canaf firau, Nansi Llwyd.

Hoff gan bysgod ddwfr i nofio,—

Mêdd a cherdd sydd dda gan Gymro,-Hoff gan bob creadur fwyd,

Hoff gan inau Nansi Llwyd.

Fal y car hen wr ei ffon,

Fal y c^r y baban fron,

Fal y c4r y n’wynllyd fwyd,

Caraf finau Nansi Llwyd.

Ped fawn wythnos yn ymprydio, Ac yn aros am fy nghinio,

Ni ddewiswm, cyn cael bwyd, Profi gwefus Nansi Llwj'd.

i6

Cefais swyddau dan y Goron,—

Cefais aur, ac arian gwynion,—

Cefais fawredd, cefais fwyd,—

Och ! na chawn i Nansi Llwyd.

Yna y mae Nansi Llwyd yn trugarhau wrth y bardd, ac yn sibrwd yn wylaidd :—

Llewelyn fwyn, O 1 sych dy ddagrau,—

Mae'n ddrwg- g-an i dy fod niewn poenau ;

Ped fai’n wir dy eiriau i gj'd,

Mi ddown i'th ganlyn dros y byd.

Pe d'wedwn iti beth o'm meddwl,

Mae arnaf g’wilydd d’we'yd y cwbwl:

A phe down i gyda thydi,

P’le mae’r Person i'n priodi ?

Daeth y Person i’r golwg yn fuan, “ a darllenodd y fFurf gyffredin, ac a droes enw’r feinir,”—acnbsp;aeth “ Nansi Llwyd yn Nansi Morys ” yn y fan.

Y mae cymaint o farddoniaeth yn y “ Cywydd y Rhew a’r Eira,” er nad oes ynddo ond wyth arnbsp;hugain o linellau, ag a geir mewn unrhyw ddarnnbsp;arall o waith y bardd. Y mae y gynghanedd ynnbsp;berfïaith, ac y mae rhyw naturioldeb a swyn ynnbsp;rhedeg drwy y darn o’r dechreu i’r diwedd. Tlwsnbsp;iawn yw ei gyfeiriad at yr awen yn ymhyfrydu ymnbsp;mhrydferthwch yr haf:—

Gwell y rhed awen ledpai,

Wres Mehefin a min Mai j Pan fo tón per aderynnbsp;Hyd y dail, yn hudo dyn.

Buasai yn anhawdd cael gwell desgrifiad o’r rhew a’r eira na’r llinellau hyn ;—

Eira gwyn yn oeri gwedd,

A’r Iluwch yn cuddio’r llechwedd ;

Pob Ile'n oer, pob llwyn yn wyn,

A diffrwd f3-dd y dyffryn,

17

Clo ar ddwfr, nid clauar ddydd,

A durew hyd daearydd,

A bwyd adar byd ydoedd,

Dan glo Duw, yn galed oedd ;

Aed a'r agoriad adref,

Yn iawn i’w gadw’n y nef.

Wrth ddarllen yHinellau prydferth hyn, nis gaHwn lai na gofidio na fuasai y bardd wedi ymroddi inbsp;ganu ar destynau o’r fath.

Yn mrawdlys Beaumaris, yn 1741, cynhaliwyd prawf “ Mór-ladron Crigyll,” am ysbeilio llong onbsp;Lerpwl, yn Nghreigiau Crigyll, Món, a chyfan-soddodd y bardd gan ar yr achlysur, ar y dónnbsp;Leave the Land. Dechreua yn hynod o hapus ;—

Gwych gan bobl onest, l^ln,

Oleuni tón a chanwyll;

Gwych gan wylliad fod y nos Mewn telos yii y tywyll ;

Gwych gan inau glywed son Am grog! iladron Crigyll.

Ymddengys fod ymddygiad y mór-ladron, tra ar eu prawf, yn dra aiimhriodol, os yw desgrifiad ynbsp;bardd yn gywir :—

Pan ddoed a’r g-wylliaid at y bir A beio ar ei bywill,

Ni wnaethant hwy a’r cyrt (myn Mair)

Ond cellwair gyda’u cyllill.

Fel hyn y cyfeiria at ddadleuydd y Iladron :

Morus oedd fel mör ei swyn Am safio’rcwn yn sefyll,

Fe roi i'r cadben aml sen,

Ac ysg-wyd pen ac esgyll,

Am fyn’d a’i llong*, ^ meddwl drwg I greigiau diddrwg Crigyll.

i8

Gyda golwg ar dynged y dynion dywed :—

Fe dal yr Arg-lwydd i’r ysprêd A wnaeth y weithred dywyll—

Yspeilio’r llongf, a gfwylltio'r gwyr,

Didostiir yn y distyll.

Ond pan êl ymlaen i gyfeirio at weddwon ac epil y lladron, rhydd fynegiad i deimladau sydd ynnbsp;dangos mai ychydig iawn o drugaredd ellidnbsp;ddisgwyl oddiwrtho :—

Gweddwon oil ac oer eu tón,

Fo gfwragedd lladron Crig-yll.

Bo eisieu bwyd, o’r bals i'r bedd,

Ar epil gwragedd Crigfyll.

Eithaf peth oedd cospi y mór-ladron eu hunain, ond nid llawer fuasai yn dymuno i’w gweddwonnbsp;fod yn “oer eu tón,” a’u hepil yn newynog.

Yn y “ Cywydd y Wrach ddigywilydd,” sef y Cryd, y mae y bardd yn chwareu ar y gairnbsp;“gwrach,” neu “wrach,”—terfyna pob llinellnbsp;gyda’r un odl, a phob yn ail linell gyda’r gairnbsp;“gwrach” neu “wrach.” Cyfansoddiad o’r unnbsp;natur yw y “ Canu a gdnt Llewelyn Ddu, tros einbsp;frawd Gwilym, i Wig, Llanfigel, yn Mon, yn einbsp;feddiant ef. ” Yn y g^n hon y mae y geiriaunbsp;“ Llanfigel ” a “ mêl ” (neu “ fêl ”) yn diweddu bobnbsp;yn ail linell. Y mae llawer o gywreinrwydd yn ynbsp;darnau hyn, ac y mae y gynghanedd yn bur gywir,nbsp;ond isel yw eu teilyngdod os eir i chwilio amnbsp;farddoniaeth ynddynt.

Darn arall digon difudd yw “ Deg Gorchymyn y Traws Cyfoethog Annrhugarog, y rhai ni lefaroddnbsp;Duw wrth Moses yn y Mynydd.” Rhyw gellwairnbsp;y mae y bardd yn hwn, fel mewn aml un o’i gyfan-soddiadau eraill. Digon yw dyfynu un penill felnbsp;enghraipht o’r gwaith :—

'9

Dywed celwydd dybryd noeth,

Camdystiolaeth a’th wna’n ddoeth ;

Nid yw uffern ddim lie poeth.

Cyfansoddiad o’r un natur yw “ Deg Gorchymyn y Dyn Tlawd, y rhai nid ydynt yn xx Bennod onbsp;Ecsodus,” fel y gwelir oddiwrth y dyfyniadau can-lynol-

Na dd’od barch i’th dad na’th fam,

Gwna ê. hwy bob cyfryw gam ;

Odid na ddoi di i ddrwg lam.

Lladd di ddyn o uchel fri,

Nid oes nn cwest a’th safia di;

Dy grogi wreir fel crogi ci.

Sylwn yn nesaf ar “ Ganiad Melinydd Meirion,” “ wrote on the occasion of a very old man’s intending to marry a very young woman.” Y mae yn ynbsp;gdn hon haner cant o benillion pedair llinell, ac arnbsp;ol i ni eu darllen, y syniad sydd yn ymrithio i'nnbsp;meddwl yw “ychydig o wenith a llawer o üs. ”nbsp;Fel enghreiphtiau o’r us, darllener a ganlyn :—nbsp;'Roedd g'an Felinydd Meirionnbsp;Ryw barti o blant ag* wyrion,

A thy a gardd yn ddigon Hawn,

Yn llawen iawn ei galon.

A digrif gan ei galon,

Oedd gweled ei orwyrion ;

Gan obeithio y dae’r dydd

Y nbsp;nbsp;nbsp;gw.naent hwy felinyddion.

A digrif ganddynt hwythau,

Oedd chwareu ’mhlith ei goesau ;

A rhai yn galw arno, ’nhaid,

A rhai yn hendaid weithiau.

*Roedd ganddo i4r a cheiliog,

A chath, a chian costog,

Ac fe gyfarthai’r ci’n ddi lai,

Y nbsp;nbsp;nbsp;pryd y canai’r ceiliog.

Ond ceir yn y gin un penill o leiaf sydd yn cynwys gwers y byddai yn dda i bawb ei dysgu a’i chofio :—

Pan fytho march ddiofala’

Tebycaf fyth y tripia ;

Gwyliwch syrthio ar eich hyd,

Pan fyddo eich byd esmwytha'.

Yn y Cambro-Briton (cyf. ceir yr englynion canlynolnbsp;nad ydynt i’w gweled yn y Diddanwch Teuluaidd,nbsp;nac, hyd y gvvyddom, yn unman arall. Y penawdnbsp;yw “ Englynion ar y Cildannau,” sef tannau uchafnbsp;y delyn :

Gyrais ddeunydd lUis o'm Ilaw—i’ch anerch A chynnar dón ddystaw ;

Nid yw llais ffidl’n Ileisiaw Wrth hon ond val bwrdwn baw.

Llais eos y nos yn y wig-,—a chydiodd Gwych adar y goedwig,

Araith bronvraith ar brenvrig,

Neu vwyalch Vae balch o'i big.

Cym'rwch ddivyrwch vorau—a llesol Vydd llais y Cild.\nnau :

Melysach yw mwyn leisiau Na mêl i*r gwevusau inau.

Nid oes'n awr (dirvawr darvu) !—na maswedd, Na miwsig yn Nghymru ;

A diau oedd vod dydd a vu,

Telyn gan pob penteulu.

Gwau mil o leisiau melusion,—arav O ryw euraid cyson ;

Dawnus gan glustiau dynion Er lies hir glywed llais hon.

Gorfenav ged 1726. nbsp;nbsp;nbsp;Lewis Morris a'i cant.

Ceir yn yr englynion hyn linellau hapus iawn, ac y mae’r gynghanedd yn hynod o gywir.

Yn ei géin “ Gallt y Gofal,” cawn ddarluniad o daith bywyd, a desgrifia yn hapus iawn helbulon anbsp;blinderau y daith,—

Drwy anialwch y byd yma,

I geisio yn mhen y bryn orphwysfa.

Darllena y gdn yn llithrig a melodaidd, ac y mae yn amlwg fod y bardd, pan yn ei chyfansoddi, ynnbsp;fyw iawn i’r mynych godymu a llithro sydd ynnbsp;dyfod i ran plant dynion ar eu taith drwy’r byd ;—

Blin yw dringo creigiau geirwon,

Blina gelltydd yw gofalon,

Duw ei hun a’u rhoes ’nhwy yno,

A Duw roes y nerth i’w dringo.

Cropian degllath ar i fynu,

Llithro naw yn ol o hyny ;

CafFael codwm, methu codi,

Nes cael help, ac ymwroli.

Rhoi ail gynyg ar ei dringo.

Ar y llethro, yna llithro ;

Ni wiw gorwedd gwedi syrthio,

Rhaid cael llawer codwm eto,

Cyfansoddiad arall o waith Llewelyn Ddu yw “ Cywydd Gorthrechiad Angau, a gofansoddwydnbsp;wedi i’w gyfaill Dr. Richard Evans, Llanerchymedd,nbsp;gael adferiad iechyd. Y mae y darn hwn yn llawernbsp;rhy chwareus a chellweirus ar y fath destyn, ac ernbsp;na chynwysa ond 34 o linellau, ceir ynddo aml inbsp;linell ddichwaeth.

Yn y “ Caniad Hanes Henaint,” yr ydym yn cael awen y bardd yn fywiog ac effro. Dygirnbsp;ymddiddan yn mlaen rhyngddo ef, ei was, anbsp;henaint, ac yn y pump a deugain o benillion anbsp;gynwysa’r gdn, ceir amryw o linellau sydd ynnbsp;debyg o aros yn hir yng nghof yr hwn a’i darlleno

yn bwyllog. Y mae ei ddesgrifiad o henaint yn dda dros ben :—

Mae’n edrych yn o salw,

Fal rhywbeth haner marw ;

Ac yn ei enau nid oes daint,

A Henaint yw ei envv.

Mae cwsg, ac angau hirnos,

Ac yntau'n g-eraint agos.

Mae’i lechwedd gwedi llwydo,

A choryn moei sydd iddo.

Rhydd y bardd groesavv cynhes i Henaint, a gofyna iddo, “ Pa ryw newydd sydd ar led ? ” Yrnbsp;ateb yw :—

Mi ddois yn genad wisgi,

Am ddyn sydd newydd eni;

Mae mab bychan gan eich merch,

Sy’n gyru ei hanerch ichwi.

Hi archodd i mi yn brysur,

Eich cyfarch yn gymhesur ;

Ac yn y man eich galw’n daid,

Y peth oedd raid ei wneuthur.

Hi bera i mi yn ddiwaetha,

Fyn'd atoch i letya ;

A chwedi i mi wneud fy nyth,

Nad awn i byth oddiyma.

Ychwanega Henaint ei fod am gario allan ddymun-iad merch y bardd :—

A bydded hi oer, bid cynes,

Mi lechaf yn eich mynwes ;

Cewch fy nghario, nos a dydd,

Ac yno bydd fy lloches.

23

Ac y mae cystal a’i air, oblegid dywed y bardd :—

A dyma lie llettyodd,

Ac yma mae o'm hanfodd ;

Ac yma trig, tra byddo chwyth,

Ni ’medy byth lie nythodd.

Ynajrhydd ddesgrifiad byw iawn o’i boen wrth ‘‘gario henaint : ”—

Ni chaf fi gantho genad,

I fyn'd i ffair na marchnad,

Na bo’n marchogaeth ar i'y nghefn ;

A dyma’i drefn e’n wastad.

Mae’n rhaid im' el gofleidio,

Ac yn fy mreichiau el gario ;

A chael march a safo yn rhych.

Pan fo fe'n chwenych rhodio.

Mae'n wargrwm, mae’n besychlyd,

A phrin y gall ef dd'wedyd ;

Ac eto rhaid ei gario o hyd ;

Ond dyna fyd anhyfryd.

Dyma benill ddesgrifiadol iawn o’r hên wr yn adrodd helyntion boren oes : —

Mae’n wych gan hwn newyddion,

A son am bobl gryfion Ac adrodd ei weithredoedd gynt,

A'i hynt, a'i holl helyntion.

Tua diwedd y gamp;n ceir dau neu dri o benillion hynod ddichwaeth (sef rhif 26, 27, a 28), y rhainbsp;ydynt yn anurddo llawer arni. Ond ar y cyfan, ynbsp;mae yn gan o gryn deilyngdod.

Gyda golwg ar y gan a alwai y bardd “ Caniad y Gog i Feirionydd,” ond a adnabyddir yn well felnbsp;“ Morwynion Gldn Meirionydd,” y mae’n debyg ynbsp;bu mwy o ganu arni gyda’r tannau, nag odid inbsp;gê.n yn yr iaith. Dywed un ysgrifenydd fodnbsp;“ anfarvvoldeb wedi cymeryd meddiant ” o’r gin.

24

ac nad “ oes goethach a rhagorach awenyddiaeth delynegfol yn yr iaith na’r penillion melusber”nbsp;hyn (Enwogion Cymrii, t.d. 753). Drwgf genymnbsp;nas gaUwn roddi canmoliaeth mor uchel iddi.nbsp;Hon, yn ddidadl, yw y mwyaf poblogaidd o gfan-euon yr awdwr, ond credwn fod ei phoblogrvvyddnbsp;i’vv briodoli i’r cleciadau cynghaneddol geir ynddi,nbsp;ac i swyn anorchfygol y llinell “ Morwynion Glannbsp;Meirionydd,” yn hytrach nag i’w theilyngdod felnbsp;darn o farddoniaeth delynegol. Dengys gwelltynnbsp;pa fodd y mae’r gwynt yn chwythu, a dengysnbsp;llinellau fel y rhai canlynol rediad meddwl ynbsp;bardd :—

Er a welais dan y ser O lawnder, glewder gfwledydd,

O gwrw da, a gwyr i’w drin,

A gwin ar fin afonydd ;

Goreu bir, a goreu bwyd A ranwyd i Feirionydd.

Y mae y penill ar ei hyd yn rhoddi i ni y syniad fod y bardd yn cyfansoddi ar gyfer cyfeddach vnbsp;dafarn. Darllena y penill canlynol yn llithrig drosnbsp;ben, ac y mae’r syniadau yn eithaf hapus ;—

Mwyn yw telyn o fewn t^,

Lie byddo teulu dedwydd :

Pawb a’i benill yn ei gwrs Heb són am bwrs y cybydd ;

Mwyn y c3.n, oddeutu’r t4n,

Morwynion gl^n Meirionydd.

Ond beth am y bedwaredd linell ? Yr ydym yn gorfod teimlo mai llinell yw hon a daflwyd i’rnbsp;penill er mwyn cyfarfod A gofynion y gyngh.anedd,nbsp;a gellir dweyd yr un peth am rai o’r llinellau eraillnbsp;yn y gin.

Yn argraffiadau 1763 ac 1817 o’r Didddanwch Teuluaidd, ceir rhai darnau o waith Llewelyn Ddu

25

nad ydynt i’w gweled yn argraffiad Isaac Foulkes, sef “ Cywydd y Bais,” “ Cywydd i Gwd Cardot-*yn,” y gdn “ On an examination upon oath of annbsp;old woman who deposed she had heard four oldnbsp;women say that a certain old woman had smugglednbsp;tea and coffee,” “ Deg Gorchymyn Priodfab leu-angc,” “Solomon’s Whore,” “Caniad Bugailnbsp;Tregaron,” ac hefyd “ A Specimen of the Seanbsp;Language.” Wrth adael y darnau hyn allan,nbsp;dangosodd y Llyfrbryf ddoethineb mawr, ac nisnbsp;gallwn lai na gofidio i’r fath gymysgedd o gableddnbsp;ac anlladrwydd gael ei argraffu yn iaith y Cymry.

Yn yr adran ar Goronwy Owen, byddwn yn cyf-eirio at y pechod oedd yn barod i’w amgylchu ef, ac y mae cyfiawnder yn galw arnom wneyd yr unnbsp;peth Lewis Morys. Os oedd y ddiod feddwol ynnbsp;fagl i Goronwy, yr oedd Llewelyn Ddu yn ymhyf-rydu mewn trythyllwch ac aflendid, ac i ddefnyddionbsp;geiriau Gwilym Hiraethog :—“ trugaredd i’w enwnbsp;a’i goffadwriaeth fuasai i’w ganiadau, gan mwyafnbsp;ohonynt, gael eu cuddio oddiwrth lygaid pob dynnbsp;byw.” Nidgwir yr hyn a ddywed un ysgrifenydd,nbsp;fod “ awenyddiaeth Cymru yr adeg hono bron ynnbsp;gwbl gyfyngedig i destynau masweddol a halog-edig ; ” drwy drugaredd nid oedd pethau mornbsp;ddrwg a hAmy. Ni raid i ni ond enwi ei ddaunbsp;ddysgybl—Goronwy Owen ac leuan Brydydd Hirnbsp;—lei dau na chanasant o gwbl ar “destynaunbsp;masweddol a halogedig,” er fod eu hathraw bardd-onol yn ymhyfrydu yn y gwaith.

Y mae yn gof genym ddarllen ysgrif yn ceisio esgusodi Llewelyn Ddu yn herw3'dd cyhoeddiad ynbsp;darnau anfoesol y C5ffeiriwyd atynt, drwy ddadleunbsp;roai anheg yw beio y bardd am roddi cyhoeddus-fwydd i’r darnau hyn, pan nad oedd ganddo nanbsp;rkan na cyfran yn argraffiad na chyhoeddiad ynbsp;llyfr. Ond os chwilir yn fanwl i amgylchiadau

26

cyhoeddiad yr argraffiad cyntaf o’r “ Diddanwch Teuluaidd,” yn 1763, gwelir fod y ddadl hon ynnbsp;sylfaenedig ar dybiaeth yn unig, ac mai y gwir-ionedd yvv fod y bardd ei bun yn gyfrifol am ym-ddangosiad y daman hyn. Yn nechreu y gytrolnbsp;ceir thagymadrodd manwl yn Saesneg, yn gyfeir-iedig at •' William Parry, Esq., Deputy Comptroller of His Majesty’s Mint in the Tower ofnbsp;London, and Secretary to the Cymmrodorionnbsp;Society, sydd yn dechreu fel hyn :—

Sir,

The book that comes to you along with this, to be presented to the Society, was lately put into my hands bynbsp;the Editor, Hugh Jones; who took the pains to make thenbsp;Collection, and has been at the Expence of printing it fornbsp;his own benht. He owned himself incapable of writing annbsp;English Preface to it, and therefore desired me to do thatnbsp;office for him. And as many of his Subscribers understandnbsp;both Languages, he apprehended that the Book would benbsp;more general, if the introduction was wrote in Englishynbsp;though he is no great Admirer of the Language: Andnbsp;feeling that the Writers of the Pieces it contains, are of thenbsp;Cymmrodorion Society, as well as the Printer and Publisher,nbsp;I thought a Letter to you, giving an account of the Work,nbsp;might stand very well instead of the usual flourish of anbsp;Preface ; for the Book entirely belongs to your Society.nbsp;And as I have the Honour of being a Member, I hope Inbsp;shall not be censured in giving my opinion thereof, in compliance with his Request.

He owns, that some things therein contained, are published without Leave of the Authors ; but hopes to be forgiven, as be had no intention thereby of hurting any man ; but tonbsp;do himself Service, and help the Sale of his Book. Thosenbsp;pieces, as well as the rest, being to be met with in privatenbsp;hands in Manuscript all over the Country. As the Authorsnbsp;are still living, one in North America, and the others innbsp;Wales, we may conclude, that their Compositions come tonbsp;us more correct than those of former Ages, or of the

27

Ancients, that raust have unavoidably suffered by bad Transcribers. And I believe that few Books have appearednbsp;so free from typograhical Errors in our Language : Let thenbsp;Poetry answer for itself.

Terfyna y rhagymadrodd, neu yr anerchiad, gyda’r “I am yours,” amp;c., heb enw yn dllyn, ondnbsp;cydnabyddir yn gyfFredin inai Lewis Morys oeddnbsp;yr ysgrifenydd. Dywed y diweddar Barch. Robt.nbsp;Jones, Rotherhithe, am y llyfr :—

Cafodd ei olygu gan Hugh Jones, o Langwm, yr hwn nid yn unig oedd yn anghymmwys i’r gwaith, ond yr olaf un,nbsp;n-c eithrio Elisa Gowper a Dafydd Jones, o Drefriw, anbsp;fuasai Goronwy yn ei ddewis i’r gorchvvyl, yr unig bethnbsp;sydd yn ei ffafr ydyw, fod y rhagymadrodd wedi einbsp;ysgrifenu gan Lewis Morris, er nad yw ei enw wrtho. Yrnbsp;eiddo ef yn ddigamsyniol ydynt yr iaith a'r raedd3'liau ; acnbsp;y mae wedi ei ysgrifenu gyda’r oil o’r ysbrydiaeth hono anbsp;nodweddai gynnvrchion ei ysgrifell.

The Poetical Works of the Rev. Goronwy Ovoen, vol. II. p. 280.

Dywed Charles Ashton, hefyd, yn Hanes Llen-ydaiaeth Gymreig, t.d. 235, fod o’i flaen, pan yn ysgrifenu ar Llewelyn Ddu, gyfargaph Lewisnbsp;Morys ei hun o’r llyfr, gyda’r llythyrenau “ L. M.”nbsp;yn ei lawysgrif ef.

Prin y mae yn anghenrheidiol dweyd y gallasai Lewis Morys, pe y mynasai, wahardd rhoddi ynbsp;darnau yr ydym yn cwyno o’u herwydd yn y gyfrol,nbsp;a gresyn mawr oedd iddo ganiattau iddynt ym-ddangos. Hynod o darawiadol yw tystioiaethnbsp;Ashton ar hyn, wrth gyfeirio at gyfargaph y barddnbsp;ei hun o’r Diddanwch Teuluaidd, “ gyda’i nodiadaunbsp;llawysgrifol ei hun yma a thraw ar hyd-ddo.” Felnbsp;hyn y dywed :—

Ar ol penawd “ Cywydd y Bais, a ganodd yn ei leuenctyd,quot; yn y cyfargraph hwn, y mae wedi ysgrifenu y flwyddyn yrnbsp;ysgrifenwyd ef, sef ‘ 1720,' pryd, felly, yr oedd yn ugain

28

oed. Gyferbyn a “ Chywydd y Llygaid” ceir Ffolineh; wrlh y “ Cywydd i Gwd Cardottyn’* ceir Gwiriondeh;nbsp;wrth “ Gywydd y Mwn Plvvm ” ceir Gwendid^ yn ysgrif-enedigf yn ei law ef ei hun.

Deng'ys y sreiriau a italeiddir gennym beth oedd ei syniadau ef ei hun am danynt ar ol eu gweled mewnnbsp;argraph. Ond gan ei fod yn mlwydd oed pan eunbsp;cy'^hoeddwyd, a chan ei fod yn eithaf hysbys o fwriad Hughnbsp;Jones o’u cyhoedddi, y mae yn syn gr-^nym iddo ei oddef.

Fel hyn y dywed Dr. Lewis Edwards yn F Traethodydd^ 1876, t.d. 82; —

Argraffwyd Ilythyr oddiwrth Lewis Morris yn desgrifio yr arferion i'-el yr oedd Goronwy wedi sy'rthio iddymt. Dylidnbsp;maddeu llawer i Lewis Morris o herwydd ei garedigrwyddnbsp;blaenorol i Goronwy ; ac eto wrth ddarllen a chymharunbsp;barddoniaeth y ddau, y mae yn anhawdd peidio meddwlnbsp;mai Goronwy oedd y boneddigeiddaf yn ei drueni mwyaf.nbsp;Yr ydym yn tosturio wrth Goronwy ; ond yr ydym ynnbsp;ffieiddio Lewis Morris fel bardd, pa faint bynag fyddo einnbsp;parch iddo mewn ystyriaethau eraill.

Dywedir fod Lewis Morys yn elyn anghymod-lawn i’r ddiod, ond nid yw hyn yn gyson a’r mynych gyfeiriadau yn ei ganeuon at win, cwrw, anbsp;bir ; er engraipht:—

Am geiniog mi gawn ginio,

A chwrw, a gwin, i'w drin dro.

Cywyddy Geiniog,

Gael gwin yn fy min, a medd,—cael cwrw,

Gael cariad a mawredd ;

Gefais heb ofyn cyfedd,

O’i law, wr gl^n, lawer gwledd.

Awdl i Nan^iau ym Meirion. Goreu bir, a goreu bwyd,

A ranwyd i Feirionydd.

Caniady Gdg i Feirionydd,

Nid yw yn gyson, ychwaith, a’r dyfyniad can-lynol o lythyr o’i eiddo at Mr. Vaughan, Nannau,

29

dyddiedig Hydref ^fed, 1752:—“The post goes out immediately, and to-morrow I intend to set outnbsp;for our Welsh bath at Llan-y-Drindod, there tonbsp;drink a gallon of water, and a gallon of some othernbsp;liquor ; from thence, about the latter end of thenbsp;Week to Aberdovey ac felly yn mlaen.

Sylwn yn awr ar yr hyn a ystyriai Lewis Morys yn brif waith ei oes, sef y Celtic Remains. Mewnnbsp;llythyr, dyddiedig yr 2ofed o Ragfyr, 1759, at leuannbsp;Brydydd Hir, dywed y bardd :—“ My chief businessnbsp;of late has been to put the names of men andnbsp;places in alphabetical order, and to prepare themnbsp;for my Celtic Remains, from Taliesin’s works. Sirnbsp;J. Pryse's Cambria, the Triades, the Gododin,nbsp;Beddau Milwyr, Aera Cambr. Brit., L. G. Cothi,nbsp;and Extent of Anglesea.” Yn yr un llythyr myneganbsp;fod y Celtic Remains i gynwys rhestr, yn ol trefnnbsp;y wyddor, o blwyfydd Cymru.

Mewn llythyr arall o’i eiddo at Mr. Pegge, dyddiedig Chwefror ii, 1761, dywed:—

Am yr ychydig; wybodaeth a gyrhaeddais i, bu raid i mi ei henill, megis trwy awch naturiaeth. Nid oedd fy addysgnbsp;leithyddol ond afreolaidd ; a choed masarn ac onen, neunbsp;fath o feistri pren ar y goreu, oedd fy athrawon, gan mwyaf.

Y nbsp;nbsp;nbsp;mae y cynydd a wnaethum yn y ffordd hono wedi adfeilionbsp;hawer o eisieii ymarferiad ac ymohebiaeth a gwyr o ddysg.nbsp;Cymerodd helyntion gwladwriaethol, fel .swyddog yn ynbsp;gyllidaeth, y rhan werthfawrocaf o’ni hamser, fel y mae ynnbsp;rhyfedd genyf i mi allu cadw dim mewn cof. Dodwyd fi arnbsp;y cyntaf i gasglu cyllid a threth yr halen ; yna gosododd ynbsp;Morlys fi i wneyd inesuriad aroh'g’ol o arfordiroedd Cymru,nbsp;^ chyhoeddwyd rhan fechan o'm llafur ar hyny yn 1748.nbsp;Dodwyd fi wed'yn at wahanol orchwylion perthynol i'rnbsp;Tfysorlys, yr hyn a gymerodd fy amser am rai blynyddoeddnbsp;fel aroly^ydd tir-g-yilid y Brenin, casg-Iydd porth-dollau ynnbsp;Aberteifi, ac arolyg;ydd mwiiweithiau y Brenin yn Ng’hymru.

Y nbsp;nbsp;nbsp;mae yr iaith Saesonig mor estronol i ni ag’ ydyvv y

Ffrancaeg’; y mae genym ni blwyfydd cyfain yn mharthau mynyddig' Cymru, He na siaredir g’air o Saesoneg- o g*wbl.nbsp;Y mae yr ychydig- wybodaeth a fu genyf oV ieithoedd eraillnbsp;wedi niyned yn rhydlyd ; ac nis tybiaf beüach fod yn wiw inbsp;mi geisio ei hadferu, gan fod un troed i mi yn y bedd.nbsp;Ysbeiliwyd llawer o’m hamser gynt gan gerddoriaeth, anbsp;phrydyddiaeth, o’r hyn nid oes i mi eiw yn y byd. Ondnbsp;weithian, nid wyf mevvn un swydd gyb'-^edd, oddigerthnbsp;arolygii mwn-weithiau y brenin, a hyny heb ddim cyflog;nbsp;ac wedi cwervla ^ rhai o’r Hlaenoriaid, mi a ymneillduais inbsp;dyddyn bychan o’m heiddo fy hun ; ac yno y mae fy ngardd,nbsp;fy mherllan, fy nhyddyn, ae ychydig o fwn-waith yn cymerydnbsp;rhan fawr o fy amser. Y mae fy ngwybodaeth mewnnbsp;physygwriaeth a llaw-feddyginiaeth yn cyrchu llawer onbsp;dlodion ataf; y mae yr hoff fyfyrdod a wnaethum mewnnbsp;Ilysieuaeth yn awr yn Hes iddynt hwy. Bu genyf ddifyrwchnbsp;mawr o'm mebyd mewn philosophyddiaeth naturiol a rhif-fesuriaeth, ac y mae genyf g)mnulliad gweddol o glodd-iadon, cregyn, amp;.C., o r rhan fwyaf o barthau y byd, anbsp;chasgliad gwerthfawr o arfau ac offerynau perthyiioquot;! inbsp;hyny. Rhoddais lawer o’m bryd ar gynlluniau a pheirianau.nbsp;Gwnaethum rai diwygiadau yn y rhan hon o gelfyddyd anbsp;gwaith Ilaw, tu hwnt i ddim o’r fath a gyhoeddwyd ynnbsp;Mhrydain na Ffrainc. Prin ydyw fy ngwybodaeth amnbsp;arian b^th, a bychan yw’m cynnulliad o honynt, ac nid ywnbsp;yn werth ei grybwyll, gan nad oes ond ychydig i'w cael ynnbsp;yn y parth yma o'r byd. Y mae gennyf rai cerfiadaunbsp;cywrain ar geryg, yn nghyd ag ychydig arfau Brytanaidd.nbsp;Wedi hyn, yn yr un ilythyr, dywed : —

Yr hyn sydd wedi cymeryd fw3’^af o’m bryd, er’s gryn yspaid bellach, yw gwneyd ychwanegiadau at Eiriadurnbsp;Cymraeg a Lladin y Dr. Dafys ; a Geiriadur arall hefydnbsp;o'm gwaith fy hun yn gwbl, ar ddull Mareni. Treuliodd fynbsp;amcau yma fy oriau haraddenol er’s llawer blwyddynnbsp;faith. Yr enw a roddaf arno yw “ Celtic Remains^ neunbsp;ddesgrifiad o’r hen j^merodraeth Geltaidd, yn yr iaithnbsp;Saesoneg, yn cynnwys cynnulliad o ddefnyddiau byw-graphyddol, beirniadol, hanesyddol, geiryddol, amseryddol,

a daeryddol, o ddeilliad Celtaidd, er ffurfio hanes Frytan-aidd o’r cynoesoedd, yn ddwy ran,—y g-yntaf yn cynvvys hen enwau dynion, lleoedd, gweithredoedd, a'r cyffelyb, ynnbsp;y Frytanaegquot; a’r Gaelaegf, yn ol trefn yr wyddor ; lie ynbsp;chwilir i mewn, nid vn unig i wir enwau Celtaidd yn ol yrnbsp;argraph hen a diueddar, gfan eu profi o awdurdod Brytan-aidd, yn nghyd ag enwau lleoedd presenol, a’r cyffelyb, ondnbsp;befyd i’r caing-ymeriadau a’r gwallau, pa un bynag ai onbsp;ddymuniad neu o ddamwain, a wnaed gan ysgrifenwyr anbsp;draethasant ar hen helynuon Prydain mewn unrhyw iaith,nbsp;gan eu diwygio a'u hegluro. Gorchwyl dirfawr a llafurusnbsp;yw hwn. Yr ail ran a gynwys enwau dynion, a lleoedd, onbsp;darddiad Celtaidd, w’edi eu Lladineiddo gan ysgrifenwyrnbsp;Lladinaidd, y rhai a ystumiwyd ac a nyddwyd yn ol eunbsp;hiaith hwy, lie yr ymdreohir dangos yr hyn oeddynt o’unbsp;dechreuad Celtaidd ; gan eu cymharu 4 hen hanes, ac iaithnbsp;prif ganghenau y bobl hyny, y Frytanaeg, y Wyddelaeg, yrnbsp;Armoraeg, a'r Gernywaeg. Geiryddol ydyw' y rhan honnbsp;o'r mwyaf, lie y caiff mympwy ei rhaff, ond nid heb ei chadwnbsp;oreu y gellir o fewn terfynau. Yn nghylch ugain mlyneddnbsp;yn ol, prydyddiaeth Gymraeg oedd yn nofio uwchlaw fy hollnbsp;drysorau, er ei bod weithian yn mawr iselau ; a byth er pannbsp;wnaethym ryw gampwri yn y ffordd hono, nid oes dim a wnanbsp;y tro gan fy nghydwladwyr, os na roddaf gymeradwyaethnbsp;i’w cyfansoddiadau cyn eu gyru i’r byd, ond ocho finnau !nbsp;mor isel yr ydym wedi cwympo oddiwrth enwogrw’ydd yrnbsp;henafiaid.

Yn Llyfryddiaeth y Cymru, o dan y flwyddyn 1793, ceir y cofnodiad : — “The Celtic Remains,nbsp;originally collected by the late Lewis Morris ;nbsp;augmented and arranged by Walter Davies, of Allnbsp;Soul’s College, Oxford,” sef y lienor gwychnbsp;Gwallter Mechain, ond dywed y Canon Silvannbsp;Evans ar hyn :—

Nid argraffwyd mo hono; ac y mae yn aros mewn llaw-ysgrifen hyd y dydd hwn. Cyhoeddwyd hysbysiad yn ei gylch yng nghysswllt 4 gwaith Llywarch Hên, ond ninbsp;ddaeth byth allan. Y mae Gwallter Mechain, yn un o’i

32

Lythyrau a gyhoeddwyd yn ei Waith (cyf. III. t.d. 544) yn rhoi y rheswm pa ham nad aeth efe rhagddo i orphen ynbsp;gwaith a’i gyhoeddi.”

Ond wedi i flynyddoedd dreig'lo ymaith cafodd rhan o’r Celtic Remains^amp;\amp;A goleuni dydd, oblegidnbsp;cyhoeddwyd cyfrol yn cynwys Ixxx. x 442 onbsp;dudalenau, gan y Cambrian Archaelogical Association yn 1878. Dywed y golygydd (y Canon Silvannbsp;Evans), yn ei ragymadrodd, mai nid o ysgrifnbsp;wreiddiol Lewis Morys y cymerwyd cynnwys ynbsp;llyfr, ond o gopi a ad-ysgrifenwyd gan Richardnbsp;Morris, ei nai, yn 1778, yn dwyn y teitl :—

Celtic Remains ; or the Ancient Celtic Empire described in the English Tongue. Being a Biographical, Critical,nbsp;Historical, Etymological, Chronological, and Geographicalnbsp;Collection of Celtic Materials towards a British History ofnbsp;Ancient Times, in two Parts. The First contdning thenbsp;Ancient British and Gaulish Names of Men, Places, Actions,nbsp;amp;c., in an Alphabetical Order ; wherein not only the truenbsp;and real Celtic Names are discussed in the ancient andnbsp;modern Orthography, but also the mistakes and Errors,nbsp;whether wilful or Accidental, of the several Writers whonbsp;have treated of the Ancient Affairs of Britain in anynbsp;Language, are explained and rectified. The Second Partnbsp;containing the Latinized Celtic Names of Men and Placesnbsp;used by Latin Writers who have modell'd and twisted themnbsp;to their own language ; with an Attempt to shew what theynbsp;were in the Original Celtic by comparing them with Ancientnbsp;Hisiory and Languages of the several Branches of thatnbsp;people, viz., the British or Welsh, or Irish, the Amoric, thenbsp;Cornish, and Manx, 1757. By Lewis Morris, a Cambro-Briton. The Labor of 40 years.

Y rhan gyntaf o’r gwaith yn unig' sydd wedi ei argraffu yn y gyfrol dan .sylw. Dywed y golygyddnbsp;na chafodd gyfle i weled yr ail ran, ond ei lod ynnbsp;deall fod yr ysgriflyfr ar gael yn yr Amgueddfanbsp;Brydeinig.

33

Yn nechreu y gyfrol ceir Rhagymadrodd maith o chwech a phedwar ugain o dudalenau, o dan ynbsp;penawd, “ Some thoughts on the Ancient Historynbsp;of Britain, and on the Materials requisite to compose such a History, with an inquiry whether thenbsp;collection now before us is not the right method tonbsp;be pursued in providing such Materials.” Y maenbsp;yn ymgodymu yn fynych ^ Camden, Edwardnbsp;Llwyd, ac eraill, a phan yn anghytuno i hwynt, yrnbsp;hyn sydd yn digwydd yn bur fynych, nid yw ynnbsp;petruso dweyd hyny yn groew. Fel engraifft onbsp;hyn, darllener a ganlyn :—

Mr. Edward Llwyd, 2m\^qv Archoeologia Britannicay intended his second volume to be on this model, and he hadnbsp;better opportunities to collect materials than anybody beforenbsp;him ever had. But his collection, if he had made any greatnbsp;progress in it, are upon his death fallen into hands thatnbsp;make no use of them.

Mr. E. Llwyd was under another disadvantage when he first appeared in the World. Mr. Camden has gainednbsp;that credit among antiquaries that it was as dangerous tonbsp;contradict him as it was formerly to oppose Aristotle in thenbsp;schools, which occasioned Mr. Llwyd to stifle many thingsnbsp;which otherwise he would have said, as appears by hisnbsp;Welsh Preface to \i\s Archceologia, But in our age, when nonbsp;particular author is set up for an idol, and when infallibilitynbsp;is quite banished, and Truth, though in ever so mean anbsp;dress, is listened to, being the only thing searched for, everynbsp;man dare deliver his opinion, and it is left to the public tonbsp;be the judges.

Y mae yn fynych yn hynod o lawdrwm arCamden, ac nid heb achos. Wele un engraipht o lawer :—

Chap. X.

Of the Gaulish word Gessi, which Servius says signified in the Gaulish “ Viri Fortes,” valiant men.

Mr. Camden says that Guassdeivr in the British, signifies fortis and strenuusy that is, valiant and active. This was

34

right for aught Mr. Camden knew ; but he should not have meddled with the language if he had not known better.nbsp;This g-Tvas dewr^ falsely wrote guassdewr^ is two words ;nbsp;and by the nature and texture of the language it cannotnbsp;possibly be a compound, which would be de^vr was ; and itnbsp;would not serve the purpose, for it wold lose the g.

Gwas is a servant, and dewr valiant ; but what hath a servant to do in this case ? To no purpose in the world butnbsp;to make a similitude of sounds between Gessi and gwas.nbsp;Thus it is when we walk in the dark we knock our headsnbsp;against the walls.

Dewr, of the two words, is that which hath the signification of valour or strength here ; and a gwas may be without any valour. But can anybody find any similitude between dewr and Gessi P

So if Gessi in the Gaulish tongue had signified cowards, Mr. Camden could have made the British tongue to answernbsp;that too, by adding llwfr to it ; and by this new method ofnbsp;comparing languages, all the nations in the world may benbsp;proved to have spoke the same language in the time of thenbsp;Romans. Gwas llwfr makes as good a show in a Latinnbsp;book as gwass dewr^

It will be objected that Mr. Camden’s opinion was right according to my own confession, though his proofs werenbsp;wrong. The answer is in everybody’s mouth. Falsehoodnbsp;cannot produce Truth. If it was asserted that Caesar transported his troops into Britain in cockle-shells, it would wantnbsp;a proof that he transported here any troops at all. But thenbsp;word in Virgil, from whence it is taken, is Gesus notnbsp;Gessus^ —

Duo quisque Alpina coruscant

Gesa manu.

And Gesa^ says Servius in his notes on Virgil, is Hastafes viriles ; for the Gauls, says he, call strong men Gesos. Sonbsp;that the truth is, this gesa of Virgil signified the Gaulishnbsp;youth, or young men, active in arms ; for gwas in the oldnbsp;Celtic signified a young man, as goas doth still in the Amoric,nbsp;and in that sense the word was used in Britain about 1200

35

years ago, as we find in the works of Llywarch Hen :—

Am gwymp hên chwerddid gwên gwas (The young laughs at the fall of the old}.

LI. Hen, Engl. Calangauaf. And it is used in that sense to this day in Wales, in somenbsp;places, particulary in Cardiganshire,—Here n’gwas ; Come,nbsp;my lad.

Anhawdd yw rhoddi syniad cywir am ragorol-deb y gwaith, oblegid rhaid ei ddarllen yn fanwl i’w werthfawrogi. Y mae ynddo bethau gwerth-fawr iawn, a hawdd credu ei fod yn flfrwyth ym-chwil blynyddoedd lawer. Nis gallwn lai nanbsp;rhoddi ychydig ddyfyniadau, wedi eu cymeryd ymanbsp;ac acw :—

Brut y Brenhinoedd, the title of the British History, which goes by the name of Tyssilio, a bishop, son ofnbsp;Brochwel Ysgithrog. Prince of Powis, who was either thenbsp;author or the continuer of it from the Roman Conquest tonbsp;his own time, which was about the year 660, and wasnbsp;continued by another band to the end of the reign ofnbsp;Cadwaladr. It was translated out of British into Latin bynbsp;Galfridus, Bishop of St. Asaph, who, by adding somenbsp;things of his own to please the taste of the age, hath hurtnbsp;the credit of the history among the modern critics. But asnbsp;the translation of any author should not, among people ofnbsp;common sense, be the standard to commend it or condemnnbsp;t, such critics would do well, before they too hastilynbsp;condemn the authority of the British Hi.story, to learn tonbsp;read it in the original. The translator, Galfrid, hath notnbsp;done the author justice, as abundance of British copies allnbsp;over Wales and England will make appear. Vid. Galfridusnbsp;and Tyssilio

Caer. This is a most ancient Celtic word from the beginning: of times, and signifies an enclosed town, or fort,nbsp;or stronghold. It is derived from raw, to shut or enclose ;nbsp;from hence also comes cader^ a fort; as Cader Idris, Cadernbsp;Benllyn, Cader Facsen, Cader Arthur, Cader Vyrddin, etc.,

36

etc, ; and the word cadam, strong-; cadernid, strength. Other ancient nations had words of the same, or likenbsp;sounds, to signify the same thing, as Kir, Kiriale, Kiriath,nbsp;a town; Carta, and Carthago; and Grand Cairo in Egypt.nbsp;In the Sarmatic or Scythian, car and carm; in thenbsp;Parthian, certa as Dadocerta, Tigranocerta, etc., signify anbsp;town.

Caer is prefixed, in the British, to the names of most of the British cities ; as Caer Ludd, London ; Caerllion, thenbsp;City of Legions, etc. ; and very often, when the Britishnbsp;hath caer, the Saxons have put Ceter, Caster, Cester, ornbsp;Chester; as for Caer Esc, Exeter or Exceter; for Caernbsp;Dawn, Doncaster; Caerwyni, Winchester, recté Wind-chester; Caer Loyw, Gloucester. Therefore, for Caernbsp;Ludd in this Dictionary, see the letter L; and so of thenbsp;rest.

MÓR, the sea, used in names of some places and people ; as Llannerch y Mör; Gian y Mor; Dinmor or Dingmor ;nbsp;Ar y Mór Ucha, i.e., Aremorica, in Gaul, Morinwyr, i.e.nbsp;Morini (rf mor and Shin).

Mr. Edward Llwyd says that mor, and mdr and mêr anciently signified water as well as sea, as does llyr also ;nbsp;and in order to prove this, that Ogmor, the name of a rivernbsp;in Glamorganshire and in Caernarvonshire, means eogmor,nbsp;or salmon-water; and that Marlas, a river in Carmardden-shire, and Morlas, a river in Glamorganshire, are of thenbsp;same origin ; and that mêr in the word cymmer signifiesnbsp;water and in mêrhelig or water-willow.

All these are guesses, but backed by no manner of authorities. As such positions as these tend to confoundnbsp;all languages by making one word to run through allnbsp;the vowels, which etymologists are too apt to do whennbsp;they are at a loss for the derivation of a word, we’ll seenbsp;what can be said to the contrary, so that every word maynbsp;keep its own primitive sound, as the wise founders ofnbsp;languages certainly intended they should, and as the naturenbsp;of things requires, Ogmor might signify the greatest Og, ifnbsp;there is another hard by, or runs into it, that was callednbsp;Ogfach, as Dwyfor and Dwyfach, near Criccieth in Caer-

37

narvonshire, for mawr in composition is often prounced wor, as Coetmor for Coedmawr; Mordaf, a man’s name,nbsp;for Mawrdda ; and Mordaf, a river in Shropshire, as Mr.nbsp;Llwyd confesses, signifies a great brook, which, by the by,nbsp;means the great Tav, as no doubt there is a little Tav hardnbsp;by [not to my knowledge—W.D]. But the true name of thenbsp;river which in our times they called Ogmore, is Ogwr. Sonbsp;the whole argument has no foundation, Glyn Ogwr, etc.

Rhuddlan (h rhydd and llan^ q.d. red place); hence the English name Rutland or Ruddyland. Rhuddlan Tegeinglnbsp;is the town and Castle of Rhuddlan in Flintshire, first builtnbsp;by Llewelyn ap Sitsyllt, Prince of Wales, says Camden.nbsp;The monastery began to be built A.D. 258 (M.S. but qu?).nbsp;At Rhuddlan, in Flintshire, was made the Welsh Statute ofnbsp;Rutland in the time of Edward I.

Ymladd Rhuddlan, A.D. 795. Caradog, King of North Wales, was slain by the Saxons. (Caradogquot;, p. 20.)

Wrote also Rutglan in old MSS.

A Rutg-lan yn rhutlaw amg^ant.

Prydyddy Moch, Ln., ap lorwerth.

Mr. Camden, in his Britannia, after his description of Bhuddlan, gives us the following surprising account;nbsp;surprising, indeed, to come from an author who is so aptnbsp;to charge others with ignorance and fabulous accounts :

“Relow this Castle,” (says he) “the river Clwyd is discharged into the sea ; and tho’ the valley at the mouth of this river does seem lower than the sea, yet it is nevernbsp;overflown ; but by a natural tho’ invisible impediment, thenbsp;Water stands on the very brink of the shore, to our justnbsp;admiration of Divine Providence.”

One would think that Mr. Camden was asleep when he Wrote this, or else that an itch of relating wonders wherenbsp;there are none is natural for the describers of countries.nbsp;This is worse than Giraldus Cambrensis’ one-eyed fish andnbsp;floating island (Camden in Caernarvonshire); or, indeed,nbsp;3-ny of Galfrid's or Nennius' wonders, for they don’t applynbsp;their wonders to the false admiration of Divine Providence.

Did any river run up hill ? If not, why then should he think that the Clwyd did? But, if to the contrary, if the

38

river Clwyd ran down to the sea, through that surprising valle}', as all rivers naturally do, must not the valley benbsp;higher than the sea ? Then where is the wonder that thenbsp;sea should stop at high-water mark in this, no more thannbsp;in the mouth of the Thames ? An author that is so inaccurate in his philosophy is not to be relied upon innbsp;relations of this kind. To account of this blunder of Mr.nbsp;Camden, he stood on a hill when he observed the valleynbsp;about Vorryd; and the high waves of the sea beating uponnbsp;the shore, and rolling back as if some invisible hand hadnbsp;drove them and the sea towards the Isle of Man, making annbsp;angle nigher the level of his eye than that of the valley, henbsp;concluded, for want ot skill in optics, that the the valleynbsp;was lower than the sea. So his eye deceived him becausenbsp;he made no use of his reason. But enough of this.

Fel yr ydym eisioes wedi awgrymu, rhaid fod yr awdwr wedi ymboeni ac ymdrafferthu am flynyddaunbsp;lawer i gasglu yn nghyd y defnyddiau at y gwaithnbsp;pwysig hwn, a hyny o dan anfanteision dirfawr.nbsp;Nid yw yn syndod, gan hyny, ei fod weithiau ynnbsp;cyfeiliorni yn ei sylwadau ar darddiad geiriau,nbsp;ac mewn cyfeiriadau eraill ; y syndod yw ei fodnbsp;wedi llwyddo, dan y fath amgylchiadau, i wneydnbsp;gwaith mor dda. Nid têg yw ei farnu wrth safonnbsp;yr oes hon ; rhaid ei ddal wyneb yn wyneb S, saflenbsp;pethau gant a haner o flynyddoedd yn ol. Ondnbsp;i ni wneyd hyny, canfyddwn ei fod ar y blaennbsp;mewn pobpeth sydd yn dwyn cysylltiad d hanesnbsp;a llenyddiaeth Cymru, a’i fod wedi llwyddo ynnbsp;rhagorol yn y gwaith a osododd iddo ei hun, sefnbsp;casglu “ defnyddiau bywgraphyddol, beirniadol,nbsp;hanesyddol, geiryddol, amseryddol, a daearyddol ”nbsp;am Gymru. Pe na buasai am ei lafur a’i ddiwyd-rwydd diflino ef, diamheu y buasai amryw o’rnbsp;pethau dyddorol a gwerthfawr a gofnodir ganddonbsp;wedi myned ar ddifancoll.

Fel hyn y dywed y Parch. Robt. Jones, Rother-

39

hithe, am y gwaith !—“ If we take into consideration the meagreness of the comparative philologist’s knowledge in the last century, we are compellednbsp;to deem his ‘ Celtic Remains ’ a marvel.”

Yn y Cambrian Register, a gyhoeddwyd i ddechreu yn y flwyddyn 1796, o dan olygiaethnbsp;William Owen Pughe, ceir gohebiaeth led faithnbsp;rhwng Lewis Morris d Mr. Carte (yr hanesydd),nbsp;leuan Brydydd Hir, Edward Richard (Ystrad-meurig), a Mr. S. Pegge, ar darddiad geiriau,nbsp;hynafiaethau a materion o’r fath. Y mae yn ynbsp;llythyrau hyn doraeth o wybodaeth, a gresyn nadnbsp;ellid eu hail gyhoeddi er budd y to presenol onbsp;ddarllenwyr.

Mewn llythyr at Edward Richard, dyddiedig “ Sept. 8, 1760,” cyfeiria at rywbeth oedd Dr.nbsp;James Phillips, Blaen y Pant, wedi ei ddweyd amnbsp;dano, ac, meddai, yn hynod ddiymhongar ;—

Dr. Philips has too good an opinion of me, and so has Mr. Pegge ; such encomiums are enough to make a vainnbsp;fellow stark mad with pride. You know very well thatnbsp;they shoot vastly wide of the mark. I know who werenbsp;learned men ; I am sure I am not. Such a glorious epithetnbsp;fits only a Scoliger, a Selden, a Halley, a Newton, amp;c.,nbsp;and such a sacred character is infinitely beyond my reach.nbsp;Na Tsjrthod dy barch pan y cynnygier. Refuse not thynbsp;respect when it is offered to thee, is an excellent Britishnbsp;proverb ; but God forbid that I should pretend to sit easynbsp;under such a great character, when I do not deserve it. Inbsp;admire, and almost adore those great lights, and spirits ofnbsp;a superior order, who were really learned men, and fornbsp;aught I know inspired ; but alas, they are so high abovenbsp;the common level, that I have but a faint glimpse of theirnbsp;great perfections.—(Cawièrfa» Register 1796, p. 363.)

Yn ei lythyrau at ei hen ddisgybl, leuan Brydydd Hir, ceir cyfeiriadau mynych at hennbsp;ysgriflyfrau oeddynt yn debyg o fod yn wasanaeth-

40

gar yn nglyn a hanes a llenyddiaeth Cymru, a daw ei awydd angerddol i wneud pobpeth yn ei allu ernbsp;budd ei wdad i’r golwg yn barhaus. Mewn unnbsp;llythyr, y mae yn ceryddu y Prydydd Hir yn dynernbsp;am ei wendid yn nglyn d’r ddiod feddwol :

I WAS heartily sorry to see you in these foolish difficulties when you were here last. For heaven’s sake, for your ownnbsp;sake, and for the sake of us all, do not run yourselfnbsp;into these excesses ; but show the world that you have notnbsp;only learning and knowledge, far above the common herd,nbsp;but that you have also discretion and prudence, withoutnbsp;which no man will ever arrive at greatness. Nennius willnbsp;set you up, out of the reach of little folks, if you sticknbsp;to him.

Ysgrifenwyd y llythyr yma o “ Penybryn, June 26, 1763,” ac yn yr un llythyr dywed :—

A PERSON told me lately, «hat he had seen you at Hengwrt, on your way home from me ; and that you were permittednbsp;to look over what MSS. you pleased ; and that younbsp;translated them off hand into English, as if they had beennbsp;the common text of the Welsh Bible.

I was very glad of this, and I hope you have met there with the so much desired copy of Nennius, which hasnbsp;had the benefit of Mr. Robert Vaughan's hand, and whichnbsp;must be the test to all others ; and then we shall seenbsp;a genuine Nennius come out in English, as far as the naturenbsp;of the thing will bear.

If I can be of any service to you in this arduous task nothing of my endeavours shall be wanting, and for God’snbsp;sake begin to translate into English, as fast as you can,nbsp;and let me see it as you go on, perhaps I may helpnbsp;you to some notes, or some illustrations or other. I havenbsp;Nennius and Tyssilio much at heart, and I cannot be longnbsp;on this side thenbsp;nbsp;nbsp;nbsp;—Cambrian Register^\o\. i. p, 373.)

Buasai yn dda genym ddyfynu yn helaeth o’i lythyrau, gan eu bod y dystiolaeth oreu ellirnbsp;gael o’i fedrusrwydd yn y gvvahanol ganghenau o

41

wybodaeth, ond palla gofod, a ar yr ychydig a ganlyn.

Mewn llythyr at Mr. Carte [Cambrian Register, ^799- P- 479) dywed

Your kind letter of the third of March, that came by Mr. Parry, I received but a few days ago. I am glad to findnbsp;such a sinewy advocate as you are for our old Britons, whonbsp;have been so shamefully abused in their graves by ournbsp;modern wits. It is a kind of sacrilege in my opinion tonbsp;dare to overthrow an author of that antiquity as Brut ynbsp;Brenhinoedd seems to be (laying aside a few foibles of thatnbsp;age it was published in, and perhaps foisted into it bynbsp;the monks) hath not only the approbation of the learnednbsp;World for some ages together, but an indelible mark ofnbsp;antiquity, viz, : plainness and brevity. I cannot helpnbsp;observing a few things which all the advocates for thisnbsp;history have I think omitted in its defence. ... Asnbsp;you are so good as to endeavour to retrieve the ancientnbsp;honour of our British nation, I shall lay aside an hour nownbsp;and then, and steal a little from sleeping and eating, to givenbsp;you alt the assistance my poor capacity affords, whichnbsp;is very little, God knows ; and I am ashamed for myselfnbsp;and country of Wales, that we have neither the skill nor thenbsp;courage to write the history of our own ancestors, nay, farnbsp;from that, that few of us in these days (I don’t know whatnbsp;hath bewitched us) take any pleasure in reading the historynbsp;those brave people have left us. Spare not then to ask anynbsp;questions you please about the affairs of the ancientnbsp;Britons, and I shall satisfy you from time to time, asnbsp;far as my knowledge reaches, and my leisure will permit.

• nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. I have Mr. Baxter's glossary. His etymology

oi Pendragon is ridiculous ; ior pen and not pend, is a head ; he might as well have disjointed the words pendro andnbsp;psndramwngwl into pendro and pend-ram-mwngvjl, whichnbsp;hear no sense at all ; whereas everybody knows that pendronbsp;‘S compounded of pen—caput, et tro versus, quasi vertigo,nbsp;and pendramwngwl, ieom pen, tra, and miieng^l, g.d. headnbsp;over heels. Why not pendragon from pen and tragon ? a

42

word which from the ancient Gauls and Britons (as I take it) signified a General. I am sure I have read it somewhere. But what are rigon and ragon^ words of hisnbsp;own coining ; he might as well have gone through thenbsp;vowels, regan^ ragan^ rugon^ because they sound somethingnbsp;like rex. His derivation of Arthur is still worse. Mr.nbsp;Baxter, with all his learning, had a great weakness,nbsp;and loved to appear singular. Why must Arthur benbsp;dissected into Ard and Heer^ two words of his own invention, that w^e hnow nothing of, either in dictionaries,nbsp;old manuscripts, or common use, whereas we are very wellnbsp;acquainted with the language of the 6th century, the timenbsp;that Arthur lived, and the poets even of that age mentionnbsp;him by the name of Arthur; so also do all the poets evernbsp;since; and by the rules of the British poetry beforenbsp;mentioned, it is impossible the name of Arthur shouldnbsp;be pronounced different from what it is now, ever since it,nbsp;or the British poetry had a being. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Your derivation

of London from Luna and Din is one of the best. Luna is, by the ancient Britons, called Llun, so that Llunddin (is thenbsp;city of Luna) and not Llumdin, is the true writing ofnbsp;this compound, because the D must be mollified or aspiratednbsp;in forming the genitive case. Most British words compounded of Din begin with Din (contrary to the Latin,nbsp;where these compounds end with dinum or denum), Din-dryfol, a triangular fort; Dinmor, a seafort; Dinliwyden,nbsp;Dinmael, Dinorwig, Dinlle, Dinllyn, Dindaethwy, Dinam,nbsp;Dinsulvvy, names of old forts in Wales ; there are fewnbsp;names of places that terminate in Din, but then the Dnbsp;is softened for i,the above reason, as Bryn Hyrddin, Bro-dorddin, Caer Fyrddin ; so if London was derived fromnbsp;Llong, a ship, a Din ; the compound, according to thenbsp;nature of the British language, would be Llongddin : sonbsp;from Llun, Llunddin, both which are not far from the presentnbsp;name Llundain. ... I am extremely pleased withnbsp;your concurrence in opinion with me about the old Britishnbsp;character commonly called Saxon; when I shall havenbsp;leisure, you shall have some materials on that head. Thenbsp;manuscript of Taliesyn, amp;c., you mention, is a piece of

43

great curiosity when supervised by such great men ; Llywarch, according to the modern orthography (and notnbsp;Llymarch) is the name of the poet you mention. Mnbsp;and M H have been formerly used for W. Llywarchnbsp;is a common name amongst the Britons.

Mewn llythyr arall at Mr. Carte, dywed :— Perhaps you may now and then, as you go on in yournbsp;history, have occasion to make use of Dr. Davies’s dictionary, and Mr. Llwyd’s archaeologia, to explain some Britishnbsp;Words. All the rest of your dictionary-writers are trash.nbsp;Dr. Davies was i8 years composing his dictionary, thoughnbsp;he had the Latin-British partly done to his hand by Thomasnbsp;Williams. You had best make use of Llwyd in naturalnbsp;philosophy, and criticism, and of Dr. Davies for the mainnbsp;body of the language—I cannot help putting in a word ornbsp;two about the Saxon Characters which you mention innbsp;your letter, to have been used in the old copy of Libernbsp;Landavensis, and which you think were left off at the conquest. These are characters which you call Saxon, I callnbsp;them ancient British characters; and, if I am wrong, I shouldnbsp;be glad to meet with a person that can give me reasonsnbsp;sufficient to think otherwise. However, I should be obligednbsp;to you, if you would send me your thoughts on the followingnbsp;arguments, which seem of great weight to me, and somenbsp;antiquarians of our country.

First. I never read any author that asserts the Saxon nation to have known any thing of letters, when they firstnbsp;came to Britain, but that they were mere barbarians, andnbsp;ignorapt of all learning. If they had brought these lettersnbsp;¦with them from Saxony, or wherever they came from, therenbsp;must have been some remains of it in inscriptions, and booksnbsp;left behind them in that country, unless they all came overnbsp;to a man, and all their books and tombstones too, for, in allnbsp;Germany, there is no such characters to be heard of.—Thatnbsp;they invented them after they came over to Britain, is utterlynbsp;improbable, when there was a Roman character through allnbsp;Britain ready to their hands, and in common use, not to saynbsp;anything now of the British Character. The Irish anti-

44

quarians say, the Saxons borrowed this character from Ireland ; it is probable the Irish had it in common with thenbsp;Britons, as the chief part of the language was the same,nbsp;and as they have retained to this day, both characternbsp;and language. But what occasion was there for thenbsp;Saxons’ going to Ireland, to borrow a thing they hadnbsp;in their own island, and neigbourhood, as will appearnbsp;by and by. For the Britons made use of them in ancientnbsp;times, beyond all history, as will appear hereafter, ist.nbsp;Caesar seems to mean this character, where he mentionsnbsp;the Druids Graesis Literis uhintur^ for many of thesenbsp;are the old Greek character, and I cannot see any reasonnbsp;to think we ever used the Greek alphabet together.

2dly. Many of our ancient British manuscripts are in this character, as is part of Liber Landavensis, that younbsp;mention for one, we have in North Wales.

3dly. I remember Mr. Edward Llwyd, in one ot his Prefaces to his Archasologia, gives us three stanzas of thenbsp;ancient Pictish poetry, which he found in the Highlands ofnbsp;Scotland, in this ancient character, or one very like it,nbsp;it was written on vellum, and he reckoned it to be abovenbsp;1,000 years old.

qthly. In Langadwaladr, in Anglesey, I have seen some of these characters, intermixed with Roman, on the tombstone of Cadvan, King of the Venedotians, who was onenbsp;of them who fought the Saxons, when they destroyed thenbsp;monks of Bangor, in the time of Augustine.

5thly. Our British historians and poets redound with the praises of one P3.bo, post of Prydain^ i.e. (Pabo, the Pillarnbsp;of Britain), who lived about the time the Saxons came intonbsp;Britain, or soon atter. Dynawtpyr, the son of Pabo postnbsp;Prydain, is mentioned in Brut y Brenhinoedd, to have beennbsp;one of the noblemen who attended King Arthur, at hisnbsp;great feast at Caerleon, after the conquest of the island.nbsp;The Latin editions of Galfrid, 1508, and 1517, call himnbsp;Domandus map apo. That of Tornetine’s, 1587, calls himnbsp;Dynawt mop opo.

There was an ancient tradition in the parish of Llanbabo, in Anglesey, that Pabo, with his son and daughter, were

45

buried in that churchyard, opposite to certain faces that Were carved on the wall, and to be seen at this day. Innbsp;King- Charles the Secondes time, or thereabouts (as I wasnbsp;informed) the sexton, happening- to dig a grave against onenbsp;of these carved faces, at about six or seven feet deep,nbsp;found a flat grave stone, one corner of which he picked, andnbsp;demolished a few letters before he knew what it was ; thenbsp;stone was then removed to the quire, where it hath remained ever since, and of which I have a copy among mynbsp;papers. It hath on it the figure of a man in long robes,nbsp;with a coronet on his head, and a scepter in his hand, withnbsp;a long beard, and a Latin inscription neatly cut, basso-relievo wise on one edge of the stone in these very lettersnbsp;that you call Saxon, Hie jacet Pabo, amp;c. I copied it withnbsp;my own hands,—but I have not the inscription by me. I donbsp;not remember it all. VVe have several other ancient inscriptions in this character in North Wales ; if our Englishnbsp;antiquarians think otherwise, I should be glad to know hownbsp;they can get over these things.

Un o’r llythyrau olaf a ysgrifenodd yw yr un canlynol at Edward Richards :—

Dear Sir,

A dead man can have no shame ; and I am sure, I am dead, literally dead. For what man living would havenbsp;neglected such a correspondent as you ? But I find anbsp;letter of yours before my face, this minute, and unanswered,nbsp;and dated iith May: so long and unanswered ! When Inbsp;lived in the world, it was not thus ; but I have taken mynbsp;leave of it long ago, and am here only, as if I expected anbsp;fair gale of wind to carry me to my desired port. You wilnbsp;pardon one who hath packed up his all, and is everynbsp;moment agoing. Evans’ new correspondence, with Percynbsp;and others, is a great thing. I wish him success, and anbsp;little discretion : That man is in the high road of beingnbsp;f^amous, if he had but some small degree of that dull talent.nbsp;I have been told, that since he left this country, in his waynbsp;home, he has had access to Hengwrt Library ; and, I hope,nbsp;he has found Nemiius there. I mean Mr. R. Vaughan's

46

copy, compared with Archbishop Usher’s. Before I go hence, and be no more, I would willingly give an helpingnbsp;hand, to publish this author in English. 1 know I might benbsp;of some assistance in illustrating several passages in it.nbsp;I have that writer, and Tyssilio, much at heart for thenbsp;honour of our nation : as they have been sadly abused by,nbsp;designing men. But I begin to fail: infirmities stop mynbsp;hand and head ; but notwithstanding, I am.

Yours sincerely, very sincerely, Lewis Morris.

Wrth gyfeirio at y llythyrau hyn, ysgrifena awdwr yr erthygl ar Lewis Morys yn Y Gwyddon-iadur:—

Ei lythyrau Saesnig a gyhoeddwyd yn y Cambrian Register, i’n fyb ni, ydyw y pethau goreu o ddigon a gyhoeddwyd o’inbsp;waith. Y mae amryw o’r rhai hyny yn wych dros ben, acnbsp;yn wir werthfawr; ond yn dangos yr un peth fyth, sefnbsp;amrywiaeth talentau, a manyldeb celfyddydol. Y mae einbsp;lythyrau atT. Carte, yrhanesydd, ac eraill, yn bur gynefinnbsp;mewn hanes chwedlonol, fel ei ceir yn y Brutiau a'r Croniclaunbsp;Cymreig ; ac ymddengys ei fod yn credu y rhan fwyafnbsp;ohonynt. Hefyd, y mae ei lythyrau at leuan Brydydd Hir,nbsp;ac Edward Richards, Ystradmeirig, yn dangos ei fod ynnbsp;gwbl gydnabyddus amp; phrydyddiaeth Gymreig hen anbsp;diweddar, ac yn teistr penigamp ar y rhanau celfyddydolnbsp;ohonynt, yn fesur a chynghanedd ; a dengys ei holl gan-iadau yntau yr un peth.

Gwasanaeth pwysig arall a gyflawnodd Lewis Morys i’w wlad oedd sefydlu, yn 1735, yr argraff-wasg gyntaf yn Ngogledd Cymru, sef yn Nhgaer-gybi, a dwyn allan y cylchgrawn cyntaf yn yr iaithnbsp;Gymraeg. Cynwysai y rhifyn 16 tudalen 8-plyg onbsp;farddoniaeth, a’i bris oedd chwe’ cheiniog. Ymddengys mai ychydig oedd y gefnogaeth a dder-byniodd, ac un rhifyn yn unig a gyhoeddwyd.nbsp;Bwriadai i’r cylchgrawn fod yn gyhoeddiad chwar-terol, i gadw ar gof weddillion llenydddol yr hen

47

Prytaniaid, ac y mae y wyneb-ddaleii yn darllen fel hyn :—

Tlysau

Yr Hen Oesoedd : sef, Gwaith Doethion y Cynfyd,nbsp;yn cynwys

Rhan o Gywreinrwydd yr Hên Frytaniaid.

Gwedi eu casglu allan o amryw sgrifeniadau, er mwyn difyrwch i’r sawl a’i chwennycho, ag ernbsp;mwyn cadw coffadwriaeth am yr Hên Wyrdanbsp;Doethion gynt, a ymdrechasant mor galonnognbsp;dros eu Hiaith a’u Gwlad.

Nid wrth ei big y mae prynnu Cyffylog.

Well-sounding Verses are the Charms we use, Heroick Thoughts and Virtue to infuse.

Things of deep Sense we may in Prose unfold,

But they move more, in lofty Numbers told.

—Mr Waller,

Argraphwyd Ynghaer-gybi ym Món, 1735.

Y mae Gwilym Lleyn yn dweyd ddarfod i Lewis Morys gyhoeddi yn yr un flwyddyn (1735) “Annog-aeth i Argraffu Llyfrau Cymraeg, ” ac y mae ynnbsp;dyfynu y rhagymadrodd, yn yr hwn y cyfeirianbsp;Llywelyn Ddu at argraphwasg Caergybi fel “ yrnbsp;^¦quot;graphwasg gyntaf erioedyn Ngwynedd.” Gwel-®om fwy nag unwaith honiad mai ym Modedern, ynnbsp;^on, y codwyd y wasg argraphu gyntaf yn ynbsp;^ogledd ; ond pe hyn yn ffaith y mae yn ddilysnbsp;genym y gwybuasai Lewis Morys hyny yn dda, acnbsp;yr ydym yr un mor sicr na fuasai byth yn hóni mainbsp;eiddo ef oedd y gyntaf os nad oedd hyny ynnbsp;ffaith. Yn ol Gwilym Lleyn hefyd cyhoeddwydnbsp;‘Jyfr yn dwyn yr enw Afo// Ddyledswydd Din ynnbsp;^gwrecsam yn 1718, ond barn y Canon Silvan

48

Evans y\v fod hyn yn gamgymeriad, Wedi chwilio yn fanwl i’r mater nid ydym yn cael lie i amheu nadnbsp;i Lewis Morys y perthyn yr anrhydedd o osod inbsp;fyny yr argraphvvasg' gyntaf yn Ngogledd Cymru.

Yn 1756, cyhoeddwyd llyfryn Saesneg o waith Lewis Morys, A Short History of the Crown Manornbsp;of Creuthyn, in the County of Cardigan, Southnbsp;Wales, a cheir ynddo y cyflwyniad '“humbly presented to the Right Hon. Arthur Herbert, Earl ofnbsp;Powis, by L. M. Dec., 1756.”

Yn 1776, cawn iddo gyhoddi “ Rhodd Meistr i’w Brentis, amp;c. Wedi ei osod allan ar ddymuniad ynbsp;cywrain a’r dysgedig Mr. Lewis Morris. Argraph-wyd yn y Bala, gan John Rowlands, dros Williamnbsp;Davies.quot; Yn y “ Cofrestr o Lyfrau Cymraeg,” anbsp;wnaed gan Richard Jones, Dolgellau, rhoddir ynbsp;desgrifiad canlynol o’r llyfr :—

Rhodd Meistr i’w Brentis, neu y Gywrain Gelfyddyd o Japanio ; yn cynnwys hyfforddiadau i roddi g-loyw-wyneb onbsp;arian neu aur, ar g'oed a haiarn, pres, amp;c., athrawiaeth i’rnbsp;Hwsmon, pa fodd i drin tir, aredig-, ac i gadw yd rhagnbsp;pryfed ; I dymheru arfau miniog; ac i liwio lledr, gwl3,n,nbsp;edafedd, a stwff, mewn modd gwell a rhattach nag arferol;nbsp;ynghyd ag amryw bethan eraill tra buddiol a chywrain,nbsp;buddiol i'w gwybod gan bawb a garant gywreindeb a chel-fyddyd. Hefyd Cynghorion Meddyginiaethol i ddyn acnbsp;anifail; Y Ffordd 1 Fesur Coed, Llongwrio, amp;c., amp;c. Gannbsp;y cywrain a'r dysgedig Lewis Morris, Ysw., gynt o Fón.nbsp;Gwelir fod y bardd yn rhodio maes eang, a cheirnbsp;yn y llyfr gyfarwyddiadau ymarferol iawn ar ynbsp;materion yr ymdrinir a hwynt.

Yn y Traethodydd am 1851 (td. 215), y mae Gwilym Hiraethog yn mesur amryw o feirdd onbsp;amser Llewelyn Ddu i lawr at ddyddiau Dewinbsp;Wyn a Gutyn Peris, gan roddi Lewis Morys, neu,nbsp;fel y geilw ef, “ yr hen fesurydd cywreingraff,” ynnbsp;gyntaf oil dan y llinyn. Ugain yw safon perffeith-

49

rwydd yn mhob dosbarth, a dyma farn Hiraethog am dano ;—

Awen ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;... i6

Gwybodaeth Dysg-...

Cynghanedd Chwaeth

Gyda phob dyledus barch i Gwilym Hiraethog, ymddengys i ni ei fod yn gosod Llewelyn Ddu ynnbsp;rhy uchel mewn chwaeth, ac yn rhy isel mewnnbsp;cynghanedd. Ei fod wedi meistroli y gynghaneddnbsp;sydd amlwg i bawb sydd wedi darllen ei waith, anbsp;buasai yn well genym roddi un ar bymtheg onbsp;raddau iddo am hyny nag am chwaeth. Y gwir-ionedd yw,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;chwaeth ydoedd nodwedd amlycaf

ei farddoniaeth. Ni faidd neb wadu fod ganddo awen, gwybodaeth, dysg, a chynghanedd, ond amnbsp;ei chwaeth, neu, yn hytrach, ei ddiffyg chwaeth,nbsp;goreu po leiaf a ddyweder. Y mae yn anhawddnbsp;rhoddi cyfrif am farn Hiraethog ar y mater, acnbsp;yntau yn feirniad mor graff a theg. Tybied yrnbsp;oeddym unwaith mai heb weled y darnau dichwaethnbsp;y cyfeiriwyd atynt yr oedd y prif-fardd ; ond yn einbsp;draethawd ar Feirdd a Barddoniaeth Cymreig,nbsp;dywed ;—“Yr oedd Llewelyn Ddu yn ddyn dysg-edig a gwir fawr ar lawer o ystyriaethau, ynnbsp;anrhydedd i’w wlad a’i genedl ; ond trugaredd i’w

mwyaf ohonynt, gael eu cuddio oddiwrth lygaid pob dyn byw.” Yn yr un traethawd dywednbsp;Hiraethog fod Llewelyn Ddu yn rhagori ar Dafyddnbsp;ab Gwilym “yn ngwamalrwydd ei gyfansodd-iadau.’’ Pa fodd, ynte, y mae cysoni tafoliadnbsp;Hiraethog yn 1851 d’r dyfyniadau uchod o’inbsp;draethawd ? Credwn nad yw yn bosibl gwneudnbsp;hyny ond ar y dybiaeth iddo anfon ei dafoliad i’rnbsp;Traethodvdd cyn gweled y darnau am y rhai y

50

dywed yn ei draethawd mai “ trug*aredd fuasai eu cuddio oddiwrth lygaid pob dyn byw. ” Y mae ynnbsp;sier gfenym pe buasai Gwilym Hiraethog wedinbsp;gweled y cyfansoddiadau hyn cyn iddo fesur anbsp;phwyso eu hawdwr ar gyfer darllenwyr y Traeth-odvddf y buasai wedi ei osod raddau lawer yn isnbsp;mewn chwaeth.

Yr oedd gan ei ddysgybl, leuan Brydydd Hir, feddwl uchel iawn ohono. Mewn un man dywed:—nbsp;This worthy person had so strong an affection for his nativenbsp;country and language, that he spent a great part of his timenbsp;in searching out monuments of antiquity of all sorts in anynbsp;way relating to the history of the Ancient Britons, and wasnbsp;of great help to the late Mr. Carte in compiling his Historynbsp;of Englmidy in its most remote periods, which he in partnbsp;acknowledged ; but did not think proper to make use of thenbsp;curious materials he supplied him with, any further thannbsp;was consistent with the current prejudice of the Englishnbsp;against the British History. This disingenuity and want ofnbsp;candour and sincerity in Mr. Carte our author thought tonbsp;have properly resented.

Yn 1765, cyfansoddodd y Prydydd Hir gywydd marwnad iddo, ac mewn nodiad o flaen y cywyddnbsp;cyfeiria at Llewelyn Ddu fel

Prif Hanesydd Brydain Fawr, o barthed ei Chymmrodor* ion, eu Henwau, eu Hachau, a’u Hansawdd ; Amgeleddwrnbsp;godidawg-wiw yr hen Frytaniaith, a’i Beirdd, Prif Oruch-wyliwr Mwngloddiau y Brenin o fewn Talaeth Cymru;nbsp;Darluniwr celfyddgar Ebyr ein Gvvlad, o For Udd i F6rnbsp;Iwerddon ; Philosophydd Anianol cywrein-ddoeth manyl-ddysg; mwy hynod am bob Dawn a Gorchest benigampnbsp;na neb o'i gydwladwyr y to heddyw.

Wrth ddechreu ei farwnad, dywed y bardd :—

Gwae heddyw a gyhoeddir,

Mor dost yw i Gymru dir Golli Lewys, gell Awen,

Dwyn ei pharch, ei dawn, a’i phen !

51

E dynwyd iaith dan y dwr Gladdu ei hamg;eleddwr :

Caled yw colli colofn Pencivvdawd cerdd ddidlawd ddofn,

A fedrai yn wiw fydrawl Holl gfampau mesurau mawl.

Cyfeiria at fedrusrwydd Llewelyn Ddu mewn athroniaeth naturiol fel hyn :—

Pwy a wybydd, pa obaith,

Duw Ion a’i wyrth mawrion maith,

O ddyn hyd at bryfyn brau,

A’u rhyw hynod, a’u rhiniau.

O g’oedydd mawrfrig' adail Hyd lysiau m4n deiau dail ?

Am ei wasanaeth i’w wlad yn nglyn ê. chywiro camgymeriadau Camden ac eraill gyda golwg arnbsp;hanes y Cymry, dywed :—

Cynhes oedd ei amcanion,

Mor frwd ei ddiammhur fron,

I Gymru, rhag i ammraint A malais Sais, megys haint,

Ddwyn, a mynych y cwynwn,

Ein bri, a*n sori 4’n swn.

Torodd eu dannedd taerion,

Difyr erioed, da fu r fron,

I Gamden y rhoes sen sur,

A'i Frydain ofer awdur;

Sef, y dangoses hefyd,

O’i fawr bwyll, ei fai i’r byd.

Yr oedd gan lolo Morganwg syniad isel iawn am dano fel ieithyddwr, oblegyd yn y Brythonnbsp;(cyf. iii. t.d. 54), dywed mai “ eilun crachfeirdd anbsp;chrachieithyddion Cymru ” ydoedd ; a dywed ynnbsp;mhellach, “fel hanesydd, gwyrdroi pobpeth i gyd-weddu d’i ddychymygion diymbwyll ei bun yrnbsp;ydoedd ef yn wastad.” Ond dengys ei ohebiaeth

52

A Dr. Carte, yr hanesydd, Mr. Pegge, ac eraill, fod eu syniadau hwy am dano yn bur wahanol. Mewnnbsp;llythyr at Dr. Phillip, dywed Mr. Pegge :—

Yr wyf yn g-weled mai ysgfolhaig tra rhagorol yw Mr. Morris, a’i fod yn g'wbl feirniad yn iaith a hanesiaeth ei wladnbsp;ei hun. Mi a ddymunwn o fy nghalon iddo roddi i minbsp;g-yfieithiad naill ai yn Seisoneg ai yn Lladin o’i hanesiaethnbsp;ddilwgr ef o Brydain Fawr, yn gymharedig fel yr oedd efenbsp;yn son, 4 llawer o ysgrifeniadau eraill, gyda sylw-nodionnbsp;adchwanegol, er cadarnhau ac egluro ei honiadau, a dym-chwelyd y gwrthddadleuon a ddygwyd yn ei erbyn gan rainbsp;enwogion.

Daw medrusrwydd Lewis Morys fel ieithyddwr i’r golwg yn bur amlwg yn y dyfyniad canlynol o’inbsp;ragymadrodd iV argraphiad cyntaf o’r Diddanwchnbsp;Teuluaidd:—

The English Tongue is far mor indebted to the ancient Language of Britani, now spoken in Wales, than is generallynbsp;imagined. Shallow dabblers in Etymology run with thenbsp;stream, and attribute every word that sounds like English,nbsp;to be a corruption or borrowed from that Language ; which,nbsp;if some care be not taken to distinguish them, will be anbsp;means to create, in time, a Confusion of Languages, likenbsp;that of Babel. I am far from claiming all the words fromnbsp;Latin, Greek, and German, which Mons. Pyron is willing tonbsp;give us ; but shall be contented with such as prove themselves to be ours from very ancient times ; and which fromnbsp;their very nature and composition, shew themselves to benbsp;such. For example,

Can anybody doubt but that the English word Denizen y (a Foreigner made free), is taken from the British Dinaswr^nbsp;or Dinesyddf a Citizen ? It is not plain that the word daintynbsp;is derived from danty a tooth? pi. daint. Who cannot seenbsp;that to daruy with a needle and thread, be not borrowed fromnbsp;the British darn^ a piece, darnio, to piece, amp;c. ?

Who can be so hardy as to deny that the word Garter (that Great Mark of Honour) is derived from the Britishnbsp;Gardys, signifying the same thing ; and that from Garr^ the

S3

Ham, as if one would say Ham-ties ? I might enumerate abundance of such English words, which prove themselvesnbsp;to be old British ; but that it is beyond the scope of a Letter.

Y mae ieithyddwyr goreu yr oes hon yn ategu barn Lewis Morys gyda golwg ar darddiad ynbsp;geiriau a nodir ganddo.

Yn F Traeihodydd, am 1851, ceir tafoliad Lewis Morys o feirdd Cymru, o ddyddiau AneurinWawd-rydd i lawr. Mantola ryw driugain neu ragor onbsp;feirdd mewn awen, gwybodaeth, dysg a chyng-hanedd, gan nodi ugain fel safon perfFeithrwyddnbsp;yn mhob dosbarth. Credwn fod ei dafoliad, ar ynbsp;cyfan, yn bur agos i’w lie. Ar yr un pryd, ym-ddengys i ni ei fod wedi cyfeiliorni mewn ami i fan ;nbsp;er engraipht, rhydd leuan Brydydd Hir, Huwnbsp;Morys, William Cynwal, a Goronwy Owen ynnbsp;gyfartal mewn awen ; a William Cynwal, Rhysnbsp;Nanmor, a Goronwy yn gyfartal mewn cynghanedd.nbsp;Ychydig fydd yn barod i ategu y feirniadaeth honnbsp;o’i eiddo, ac yn ei sylwadau ar y daflen gofynanbsp;Hiraethog :—“ Ai nid yw leuan Brydydd Hir hefydnbsp;rywfaint yn rhy hir, gan y saif yn y daflen mornbsp;daled a Goronwy Ddu o Fon ?” Ond, fel rheol,nbsp;rhaid dweyd fod Llewelyn Ddu wedi mantoli ynnbsp;hynod o dêg a diduedd. Nid gwaith bychannbsp;ydoedd darllen yn fanwl weithiau dros driugain onbsp;feirdd, fel ag i ffurfio barn am ei medJusrwydd ynnbsp;y cyfeiriadau a nodwyd, ac y mae’r ffaith fod Lewisnbsp;Morys wedi llwyddo cystal yn brawf diymwad o’inbsp;allu beirniadol.

Byddai yn anhawdd rhoddi gwell syniad o’i allu fel beirniad na thrwy ddyfynu rhan o’i lythyrnbsp;at leuan Brydydd Hir, dyddiedig Hydref i3eg,

1751

Let me have a short Cywydd from you now and then, and I will send you my observations upon them, which maynbsp;be of no disservice to you. That sent in your last letter I

54

here return to you, with a few corrections. It doth not want many .• use them, or throw them in the fire, which younbsp;please. Do not swallow them without examination. Thenbsp;authority of good poets must determine all.

Y nbsp;nbsp;nbsp;forwyn gynt, fawr iawn gais.

Deg aruthr erioed a gerais.

The word Aruthr, though much used, in the sense you take it, seems not proper here ; yet Dr. Daviesnbsp;translates it Mirus. I cannot think but the original importnbsp;of the word is Terrible ; and they cannot say in English,nbsp;of a woman, she is terribly fair. Ruthr, from which Aruthrnbsp;is compounded, I dare say had that sense, at least

Y nbsp;nbsp;nbsp;cythraul accw ruthrwas.—W. Lleyn.

Deg wawr erioed a gerais

May do as well, and sounds better.

Felly yr ymddengys y llinell yn ngwaith y bardd a gyhoeddwyd o dan olygiaeth y Parch. D. Silvannbsp;Evans.

Yn yr un cywydd ceir y llinellau ;—

Crychaf, ac ni fynaf au,

I dir anghof drwy angau.

Ond dengys Llewelyn Ddu fod y llinell olaf yn ddiffygol o eisieu cyfnewid bogail, ac awgryma ynnbsp;ei lie “ O dir ing af drwy angau,” yr hyn syddjj/nnbsp;ddiamheu yn welliant mawr.

Yn mhellach yn mlaen ceid y llinellau :—

Oni roi, Gwen, eurog wedd,

Drwy gariad ryw drugaredd.

Yn ei lythyr dywed Lewis Morys :—

Eurog wedd is no great compliment to a fair woman ; for Gwen, a Flavia, loves to be called white ; and the last linenbsp;hath gar —gar, therefore I would write thus, or the like :—•nbsp;Oni roi, Gwen, ïr ei gwedd,

Yn gywrain ryw drugaredd.

But I do not like ir ei gwedd.

55

Gan nad beth am y llinell g-yntaf, diau fod yr ail yn tra rhagori ar y gwreiddiol.

Canmola yn fawr y ddwy linell:—

Ag- o’r d6n egyr hyd annwfn Af ar y dafl i fór dwfn.

Ond ychwanega :—

Here is a charming opening for you to describe the country you go to, and the wonders of the deep ; andnbsp;something like the following lines might be inserted :—

Lie mae’r morfil friwfil fron,

A’r enwogforwynion,

A derbyniwyd yr awgrym.

Yr oedd gan y Prydydd Hir y ddwy linell :—

Dyma’r modd dan wir i mi,

A dyr unwaith drueni.

Am y rhai hyn dywed Llywelyn :—

The expression da7i wir is too local, and is not understood all over Wales. Local expressions must be avoided asnbsp;much as possible. Suppose you said then : —

Oni chaf heb warafun Dy fodd fyth, difeiwedd fun.

Ac ychwanega : —

After all these corrections, which are not very material you have this comfort (and I mention it that you may not benbsp;discouraged), that I do not know a man in our country whonbsp;can write a poem which shall want as few corrections.

. nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;, There are flights and turns in this poem which

even David ap Gwilym would not have been ashamed of.

Yr oedd yn hynod o ddiwyd yn y gwaith o gasglu ac adysgrifenu gweithiau yr hên feirdd,nbsp;a gadawodd ar ei ol oddeutu pedwar ugaiii onbsp;ysgriflyfrau, y rhai a gedwir yn yr Amgueddfanbsp;Brydeinig. Ar hyn dywed leuan Brydydd Hir :—nbsp;He was a great admirer of the ancient British Bards, andnbsp;understood them well, and had a very large and curious

56

collection, especially the works of Taliesin, Llywarch Hen, Aneurin Gwawdrydd, Merddyn Wyllt, Afan Ferddig-, amp;c.,nbsp;who all flourished in the 6th century. He had likewisenbsp;a large collection of the works of the Bards who wrotenbsp;since the Conquest; and of those who wrote since thenbsp;reduction of Wales under the English Government down tonbsp;Queen Elizabeth, when that profession ceased.

Bu yr ysgriflyfrau hyn o wasanaeth mawr i gasglwyr ac efrydwyr ein barddoniaeth ; ernbsp;engraifft, cyhoeddwyd ‘‘ Barddoniaeth Dafydd abnbsp;Gwilym,” o dan olygiaeth Owain Myfyr, ac yn ynbsp;rhagymadrodd ceir y frawddeg:—“ Corph ynbsp;gwaith a ysgrifenwyd allan o lyfrau y brodyrnbsp;Lewys, Rhisiart, a Gwilym Morrus o Fon,nbsp;cynneddfau a godidog gampau y gwyr hynny, ni’snbsp;anghofir tra bo barddoniaeth yn yr iaith Gymraeg. ”

Nis gellir rhoddi canmoliaeth rhy uchel i Llewelyn Ddu am ei wasanaeth i lenyddiaeth einbsp;wlad, drwy noddi a chefnogi Goronwy Owen,nbsp;leuan Brydydd Hir, ac eraill o feirdd a llenorionnbsp;yr oes. Un o brif nodweddion ei gymeriad ydoeddnbsp;gialadgarmch; yr oedd ei ddylanwad, ei gynghor,nbsp;a’i arian bob amser at wasanaeth beirdd a llenorionnbsp;ei wlad.

Yn ychwanegol at ei wasanaeth i Goronwy ac eraill, i Lewis Morys y perthyn yr anrhydedd onbsp;roddi y delyn gyntaf yn nwylaw y telynwr enwognbsp;Parry Ddall, a dysgu iddo egwyddotion cerddor-iaeth.

Gwnaeth waith da, hefyd, gyda’i frodyr yn nglyn d sefydliad Cymdeithas y Cymmrodorion ynnbsp;Llundain, ac yn ystod y blynyddoedd cyntaf o’inbsp;bodolaeth, ni fu neb yn fwy gweithgar o’i phlaidnbsp;nag efe a’i frawd William, ei llywydd cyntal.

Wedi clywed am farw'olaeth Lewis Morys, canodd Goronwy, “Yn ei hir alltudedd,” awdl

farwnad iddo g'wrthddrych

Mesurai, gwyddai bob agweddion Llun daear ogylch, llanw dw’r eigion ;

Amgylchoedd moroedd mawrion,—a’u cymlawdd, lawn y danghosawdd nid annghyson.

Daear a chwiliodd drwy ei chalon,

Chwalai a chloddiai ei choluddion,

A'i dewis wythi, meini mwynion ;

A thew res euraid ei thrysorion,

A’i manylaf ddymunolion—bethau,

Deuai i’r goleu ei dirgelion.

Olrheiniodd, chwiliodd yr uchelion,

Llwybrau’r taranau a r terwynion :

Fflamawg feilt llamawg folltau Ilymion—

Is awyr ganaid a ser gwynion ;

NodauV Hoer a’i newidion,—hynt cwmwl O fro y nifwd i fór Neifion.

Ebrwyddaf oedd o’r wybryddion,—hyglod,

A llwyr ryfeddod holl rifyddion !

Traethai, fe wyddai foddion—teyrnasoedd,

Rho’i o hen oesoedd wir hanesion.

Honni a gafodd o hen gofion,

Achoedd, dewrbobloedd o dwr Bab’lon ;

Coffa bri ethol cyff y Brython,

Gomer a’i hil yn Gymry haelion,

Teithiau da Iwythau dilythion,—diwarth,

O du areulbarth i dir Albion.

Yr oedd yn deall rheolau barddoniaeth yn drwyadl, ac yn gallu cyfansoddi yn berffaithnbsp;gynghaneddol, ond rhaid dweyd ei fod yn liednbsp;ddiofal yn fynych gyda’i farddoniaeth, ac yr ydymnbsp;yn teirnlo y gallasai wneud llawer yn well penbsp;yn dewis. Bu yn hynod o anhapus yn ei ddewis-iad o destynau ; nid oedd yn bosibl iddo gyfan-soddi dim yn deilwng ar destynau o’r fath. Ceir

58

ganddo amr3?w o eiriau Seisnig, megys riwlio^ siawns, powdwr, safio, solisitor, trafaelio, doctor,nbsp;mendio, ordor, tendio. ac yn y blaen. Y maenbsp;Goronwy, ar y Ilaw arall, yn hynod lan oddiwrthnbsp;y brychau hyn. Dichon mai elfen fwyaf nodvvedd-iadol ei farddoniaeth yw naturioldeb. Y mae einbsp;ddarluniad o’r rhew a’r eira, a ddyfynvvyd genymnbsp;yn barod, mor natnriol a dim a ddarllenasomnbsp;erioed. Gellir dweyd yr un peth am ei ddesgrifiadnbsp;o faban yn ei farwnad i’w nai, a fu farvv yn adwynbsp;flwydd a haner oed :—

Dadwrdd, a dechreu d’wedyd Araith, heb iaith yn y byd,

A wnai’r maban bychan bach :

A fu grefwr ddigrifach ?

Dig^io na chai rhyw degfan,

Dwrdio'i dad mad yn y man ;

Digio'n flflam wrth ei fam fwyn,

A dyddio ^’i dad addwyn;

A chwedyn, bob ychydig (Ni bydd meddal yn dal dig),

Cymodi ^'r ddau, frau fron,

A mynych droiau mwynion.

“ bychan bach ” 3’n dyfod yn fyw ger ein y desgrifiad uchod. Fel bardd, saifnbsp;raddau lawer yn is na Goronvv3', er fod yr olafnbsp;yn cyfeirio ato fel “pen bardd Cymru oil.’' Wrthnbsp;ysgrifenu at Rhisiart Morys yn 1752, dywed mainbsp;Llewelyn Ddu oedd “ y bardd godidocaf sydd ynnbsp;fyw heddyw, ac o ddamwain a fu byw erioednbsp;yn Nghymru.” Ond rhaid cymer3'd sylwadaunbsp;canmoliaethus Goronwy g3’da mwy na gronyn onbsp;halen ; yr oedd cymw3'nasgarwch Lewis Morvsnbsp;wedi ei ddallu.

PENNOD II.

RHISIART MORYS.

ANWYD Rhisiart Morys oddeutu y flwyddyn 1705, a threuliodd y rhan fwyaf o’i oes yn ynbsp;Swyddfa Forawl {Navy Office), ond ychydignbsp;iawn o banes ei fywyd sydd ar gael. Yr oedd ef,nbsp;fel ei frawd Lewis, yn bur hofF o adysgrifenunbsp;gwaith yr hen feirdd, a dywedir iddo adael amrywnbsp;ysgriflyfrau gwerthfawr ar ei ol.

Yn un o’i lythyrau at ei frawd William, dywed Lewis Morys na chyfansoddodd Rhisiart yr un gdnnbsp;gyfan yn Gymraeg, ond y mae yn amlwg iddonbsp;gyfansoddi rhyw gymaint arol hyny, oblegid dywednbsp;Goronwy an dano yn y “ Cywydd Marwnad inbsp;Marged Morys,” mam y Morysiaid :—

Rhisiart, am gerdd bêr hoywsain,

Hafal ni fedd Gwynedd gain.

Oddiwrth hyn yr ydym yn casglu fod Goronwy wedi gweled rhyw gymaint o waith Rliisiart Morys,nbsp;ond yr unig ddarn y digwyddodd i ni weled ynnbsp;argraffedig yw ei “ Gywydd Marwnad y Frenhinesnbsp;Carolina,” yr hwn sydd i’w weled yn y Diddan-voch Teuluaiddquot; (argraffiad 1763, t.d. 41). Dech-reua gyda chyfeiriad at golled Prydain oherwyddnbsp;marwolaeth y Frenhines :—

Prydain, gywrain ei goror,

Gref ei chaerau, muriau mor,

A'i gallu mawr ; dy golled Yw cri holl deyrnasoedd cred !

6o

Ceir yn y cywydd amryw o linellau tra rhagorol, meg-ys

Miloedd a geir yn moli O hyd ei chyneddfau hi.

Ei nawdd a’i helusen oedd Yn felus iawn i filoedd.

Meistres fwyn ^ynes ar gf’oedd, A Mammaeth odiaeth ydoedd ;nbsp;Goreu mam, a’i geiriaii mwyth,nbsp;I’w theulu mawr a'i thylwyth ;nbsp;Ni welwyd Hun anhunedd,

Un tro yn gfwywo mo’i gwedd.

dydd penblwydd (Dydd Gwyl Dewi),

O Dduw, am eni Gwyl Ddewi!

Y dydd hwn oedd ei dydd hi, Pennodol .siriol serennbsp;Duw, a haul ein Dewi hen,

Gwych oedd yn Llundain y g-wawl, Gan hyny yn gfenhinawl,

Mewn mann yr hen Frutaniaid,

Yn dcrfoedd, g^antoedd, a g’aid,

Yn yfed medd, a g-wledda,

Glan g’ymdeithion, dynion da;

A’r holl lu yn clymmu clod Fedrusaidd, beraidd, barod,

Yn glau i’r teidiau tudawl,

A mwyn ymbyngcient eu mawl.

Terfyna gyda gweddi ar ran y brenin, a deisyfiad am i grefvdd fod yn rhydd oddiwrth ddylanwadnbsp;y Pab '

O Brynwr, d’od i’n brenin Hir einioes, di loes, a’i lin ;

A rho i ni byth o’r rhain,

Yn Frawdwyr gorsedd Frydain :

6i

A phar amddiffyn y ffydd,

Yn gryfa rhag- coel grefydd Hen Unhen Rhufain., enbyd,

O do i do tra bo byd.

Gwelir fod Rhisiart Morys yn feistr perffaith ar y gyng-hanedd, a cheir yn y cywydd darawiadaunbsp;barddonol pur hapus.

Cyflawnodd Rhisiart Morys wasanaeth mawr i’w wlad fel golygydd argraffiadau 1746 a 1752 o’rnbsp;Beibl. Ar gyfer argraffiad 1746, trefnodd ynbsp;“ Gosodedigaethau a Chanonau Eglwysig,” anbsp;hefyd “ Tablau Arian, Pwysau a Mesurau.” Ynnbsp;Nghaergrawnt yr argraffwyd Beibl 1746, a gelwidnbsp;ef “ Beibl Morys.” Hvvn oedd yr argraffiad cyntafnbsp;yn y llythyren bresenol (Rhufeinig); argraffwyd ynbsp;rhai blaenorol mewn llythyren ddu {black letter).nbsp;Ymddengys fod yno amryw o wallau, ac y mae ynnbsp;debyg fod y rhai hyn i’w priodoli i’r ffaith fod ynbsp;golygydd a’r argraffydd mor bell oddiwrth eunbsp;gilydd. Dygwyd allan argraffiad 1752 yn Llun-dain, lie yr oedd y golygydd yn trigo, ac yr oeddnbsp;hwn yn hynod idn oddiwrth wallau y wasg.

Fod llês ei gydwladwyr yn agos iawn at galon Rhisiart Morys sydd amlwg oddiwrth ei waith ynnbsp;llafurio i ledaenu yr Ysgrythyrau yn eu mysg ynnbsp;eu hialth eu hunain. Dangosodd barodrwyddnbsp;mawr i gynorthwyo Peter Williams gyda’i nod-iadau ar bob penned, ac erbyn hyn, anhawdd ywnbsp;iawn-brisio ei wasanaeth yn y cyfeiriad yma.

Mewn “ Cywydd i ofyn Bihl,” canmolir Rhisiart Morys gan leuan Brydydd Hir fel hyn :—¦

Y carwr addysg gwiw rhydd-hael Llundain oil, Hawn doniau hael,

Rhisiart, awdwr arl eryr,

Newton gynt yn donio gwyr ;

A mwy ar/ na Des Cartes^

Rhwydd oil wyd yn rhoddi lies.

62

Rhoes Duw nef, er es‘yn yd'

Feddu llawer celfyddyd,

Ac addawa, os anfonid copi o’r BeibI iddo, y canai fawl i’r rhoddwr hyd ddiwedd ei oes :—

Os daw hwn, ys da'i henwi,

Yn rhodd wrth fy modd i mi,

Yn fy oes y canaf fyth Dy fawl, difai wehelyth.

Fel hyn y cyfeiria y Prydydd Hir hefyd yn ei gyflwyniad o Awdlau o Waith yr Hen Feirdd, atnbsp;wasanaeth Rhisiart Morys i’w wlad :—•

I MAE ein gwlad ni yn rhwymedig' i bob un o honoch fsef y tri brawd] i chvvi y Llywydd, yn enwedig, am y gofal anbsp;gfymmerasoch yn golygu argraffiad diweddaf y Biblnbsp;Cyssegrian, er lies tragwyddol eneidiau ein cydwladwyr.nbsp;Ef a d3.1 Duw i chwi am y g-orchwyl elusengar yma, pan inbsp;bo’r byd hwn, a’i holl fawredd a'i wychder, wedi llwyrnbsp;ddifltnu.

Gwasanaeth pwysig arall a gyflawnodd Rhisiart Morys oedd cydweithio yn galqnog ac yn egniol onbsp;blaid plwyfolion Trefdraeth, Món, mewn cyfraith ynnbsp;nglyn d phenodiad Sais yn berson y plwyf. Canlyn-iad y gyfraith oedd i’r plwyfolion enill y dydd, acnbsp;i’r Sais golli ei swydd. I’w egni ef, yn benaf, ynbsp;mae yn rhaid priodoli buddugoliaeth y plwyfolion.nbsp;Yn yr oes hono, nid peth dibwys oedd i ychydig onbsp;blwyfolion ymgyfreithio ^g Esgob gyda golwg arnbsp;benodiad person y plwyf, ond ymdaflodd Rhisiartnbsp;Morys i’r gwaith, ac fel hyn yr adroddir hanes ynbsp;g3'fraith gan Judge Johnes yn ei waith, The Causesnbsp;which have produced Dissent prom the Establishednbsp;Church in the Principality of Wales :—

In the year 1766, Dr. Bowles, an Englishman, unacquainted with Welsh, was presented by the Bishop of Bangor to thenbsp;living of Trevdraeth, in Anglesey. In 1773, the churchwardens, aided by the Cymmrodorion Society, brought an

63

Action in the Court of Arches to deprive him of it, on the ground of his incapacity to do the duty in Welsh, amp;c. Innbsp;the arg-uments of this cause, after the advocates of thenbsp;Churchwardens had proved that by the canon, the statutenbsp;law, amp;c., he oug-ht to be deprived, the advocates of thenbsp;defendant. Dr. Bowles, expressed themselves thus :—nbsp;Though the doctor does not understand the language, henbsp;in possession, and cannot be turned out. Wales is anbsp;conquered country; it is proper to introduce the Englishnbsp;language, and it is the duty of the Bishops to endeavour tonbsp;promote Englishmen, in order to introduce the language.nbsp;It has always been the policy of the legislature to introducenbsp;the English language into Wales.” Vide the depositions,nbsp;arguments, and judgment in this cause, p. 59. The judgenbsp;of the Court—“ It is proper that the Bishops in Wales shouldnbsp;take such order for the cure of souls as to appoint pastorsnbsp;that are acquainted with the language of the country. It isnbsp;the primitive law of the Church, and is the law at this time.nbsp;I am of opinion that a want of knowledge of the Welshnbsp;language is a good cause of refusal in the Bishop, and thatnbsp;he ought lo refuse him if he be incompetent. The inhabitantsnbsp;of Wales have great reason to complain of such presentations.

Yn sicr, nis gellir rhoddi catimoliaeth rhy uchel i Rhisiart Morys am ei wasanaeth i\v wlad a’i iaithnbsp;yn yr achos dan sylw. Bu yn gymwynaswr hynodnbsp;o garedig i Goronwy, cyn iV prif-fardd groesi ynbsp;Werydd, ac arferai gwyno yn hiraethus ar ei ol.nbsp;Rarhaodd yn gyfaill fifyddlawn iddo hyd y diwedd.nbsp;Ychydig cyn marw ysgrifenodd y llythyr hiraeth-lawn a serchog a ganlyn at ei anwyl Oronwy, ondnbsp;ni dderbyniodd atebiad, am fod Goronwy, vn ol pobnbsp;tebyg, wedi gorphen ei yrfa ddaearol. Dengys ynbsp;llythyr mor fawr oedd ymlyniad Rhisiart Morysnbsp;quot;Tth ei hen gyfaill : —

Twr Gwyn, Llundain. Yr Anwylaf Gyfaill,—Os byw ydych, fel rwy’n gobeithio,nbsp;attebwch, da chwithau ; ond os marw,

64

Dedwydd, O ! enaid ydwyt;

Llaw Dduw a’m dycco lie ’dd wyt.— Gro: Ddu Tan obaith cael un llythyr arall odd! wrthych cyn ymadaelnbsp;a’r byd, rhaid mynegu ichwi im' atteb eich llythyr gwerth-fawr yn mhen haner blwyddyn ar ol ei dderbyn ; ac ynnbsp;nghylch blwyddyn ar ol hyny mi yrrais arall attoch drwynbsp;law Morgan, olTeiriad, a ddaeth yna oddiwrth y Gymdeithasnbsp;er ymledu'r Efengyl yn y gwledydd tramor, a’r llyfr print-iedig Diddanwch Teuluaidd, yn cynwys gwaith Goronwynbsp;Ddu, Llewelyn Ddu, a'r Bardd Coch ; ac fe a addawodd arnbsp;ei gred eu dodi yn eich llaw eich him ; ond ni chlywais i fythnbsp;gwed’yn un gair, f’eneidiau, oddi wrth yr un o honochnbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Mae yma nifer o Saeson yn dysgu Cymraeg yn

wyllt, i’w cymhwyso eu hunain i gyflawn ddealltwriaeth o hen hanesion Prydain. Och fi ! na baech yma i'w hathrawu,

gloffwyr deillion.....Mae eich eisiau chwi yma yn

dost i roi allan argraphiad newydd o Eirlyfr a Gramadeg y Dr. Dafis, amp;c., a chwi a gaech dM da am eich gorchwyl.nbsp;Dyma’r defnyddiau yn barod, ond eisieu Pen-saer i’w rhoddi

yn nghyd.....Mae'r Cymmrodorion yn cynnyddu

mewn nifer a charedigrwydd, ac yn hiraethu yn drwm am danoch i’w plith. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Bendith yr Arglwydd i chwi,

mynegwch eich cyflawn hanes, fel y gallwn ysiyried a oes yma well bywoliaeth i’w chael nag y sydd yna. Beth penbsp;caech fod yn Geidwad Llyfrgell Syr Watkin Williams Wynnnbsp;yn Llanforda, a chyflog da i’r fargen ? Beth meddwch !nbsp;Mae y Pendeiig hwnw, a fu r dydd arall yn briod 3. chwaernbsp;Due Beaufort, ond yrwan 3 nith yr Arglwydd Temple, ynbsp;Hall yn ei bedd, wedi dyfod yn un o’r Cymmrodorion ; ië, a’inbsp;frawd yn nghyfrai'h, y Due; yr hwn sydd gantho eiddonbsp;mawr yn ngwlad Forgan ; ac hefyd yr Arglwydd Grosvenor,nbsp;Bwelai, a Paget, mab Syr Nicolas Bayley, heblaw wmbreddnbsp;o wyr mawr eraill. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Beth a d31 chwanegu, pan fe

allai na ddarllen neb fyth fy llythyr? Oni bai hyny mi ro’wn ichwi loned cod o newyddion bydol.

Mi wyf yr eiddoch drwy einioes ac angau,

Rhisiart Morys,

Yr oedd cyfeiriaa y llythyr o’r hwn y cymerwyd y dyfyniadau blaenorol fel y canlyn ;—

PENNOD III.

WILLIAM MORYS.

(VYlD oes sicrwydd gyda golwg ar amser gened-jJV igaeth William Morys, ond tybir mai ^ oddeutu y flwyddyn 1707 y cymeroddnbsp;hyn le. Treuliodd y rhan fwyaf o'i oes felnbsp;cynullwr y doll ar halen yn Nghaergybi ; cym-merodd drafFerth mawr i ddysgu ieuenctyd y drefnbsp;hono mewn caniadaeth eglwysig, ac wrth gyfeirionbsp;at ei wasanaeth yn hyn dywed leuan Brydyddnbsp;Hir

Ei waith oedd, ar g-yhoedd gynt,

Canu Salm, cynhes helynt ;

Dysgu gogoneddu ner Yr oedd i luoedd lawer.

Fel ei fam o’i flaen, yr oedd yn gyfarwydd iawn a llysieuaeth,—gwyddai am bob llysieuyn, fel ynbsp;dywed Goronwy ;—

Allai fod (felly ei Fam)

Deilen na nodai William ?

Chwiliai ef yr uchelion,

Y mór, a thir, am wyrth Ion.

Cymerodd ddyddordeb mawr mewn garddwriaeth, a chyfrifid ei ardd yn Nghaergybi yn un o’r rhainbsp;harddaf yng Ngwynedd.

Dywed ef ei hun, mewn llythyr at y Bardd Coch, y byddai yn difyru ei hun wrth fosilita, neu gasglunbsp;cregyn annghyffredin a phethau o’r fath.

Treuliodd flynyddau lawer yn chwilio am, ac

67

yn adysgrifenu gwaith yr hên Feirdd. Gelwid un ysgriflyfr o’i eiddo “ Y Delyn Ledr,” a chyfeirir atinbsp;yn fynych gan Goronwy yn ei lythyrau. Ar hynnbsp;dywed leuan Brydydd Hir :—“ Nid bychan o les inbsp;mae y Gwr o Gaergybi ynteu yn ei wneuthur, trwynbsp;gasglu Gwaith yr Hen Feirdd godidog gynt ; ac irnbsp;wyf yn cyfaddef mai o’i lyfrau ef i cefais i y rhannbsp;fwyaf o’r odlau sydd yn canlyn.” Cyfeirio mae ynbsp;Prydydd Hir yma at y farddoniaeth sydd yn einbsp;Ancient British Poetry.

Bu farw William Morys yn 1764, a dywedir iddo gael ei gladdu yn Nghaergybi.

Mewn llythyr dyddiedig y 3iain o lonawr, 1764, cyfeiriedig at Rhisiart Morys, dywed leuan Brydydd Hir :—

I HAVE seen Hugh Jones of Llangwm here on his way from Anglesey. He brought me the very melancholy news ofnbsp;your brother William’s death. I had heard it before, butnbsp;could not believe it, but find since it is but too true. Henbsp;was a valuable man in every respect, and, what to himseltnbsp;was most valuable, a good Christian.

Cyfansoddodd y Prydydd Hir gywydd-marwnad iddo, ac yn y penawd dywed fod y gwrthrychnbsp;yn “ llysieuydd godidog, a rhagorol am ei wybod-aeth yn amryw geingciau Philosophyddiaethnbsp;anianol, celfydd yn iaith yr hen Frytaniaid a’rnbsp;beirdd, a hynod am amryw gampau gorchestolnbsp;a rhinweddau da eraill, nad ydynt yn aminbsp;Ynghymru y to yma.” Dyfynwn y llinellau can-lynol o’r farwnad, gan eu bod mor ddesgrifiadolnbsp;o’r gwrthrych :

Lie bu gin a diddanwch Y mae adfyd, tristyd trwch.

Lie bu wên a llawenydd,

Tostur yw’n dolur i’n dydd !

68

¦Cei glod ; adnabod a wnaeth Yn gywraint physygwriaeth ;

A meddyg, oreu moddion,

I dlawd oedd ; e dil Duw Ion.

A chwiliai ef yn wych lamp;n,

Berthynas barthau anian (Ddawngar bryd), gan ddwyn ger bronnbsp;I'r goleu ei dirgelion ;

Camu, llawenu yn llwybr Linnceus, yn 13.n ewybr.

Llysiau a u nodau, heb nam,

Eilwaith adwaeniad William.

Ni fu ail am ddail i’w ddydd,

I rannu eu carennydd Yn hyffordd iawn, a’u heffaithnbsp;I ddyn ; pand da oedd ei waith ?

Blodau, heirdd deganau haf,

Fii a wyddiad, fel Addaf.

Yna cyfeiria at y dydd pryd y daw

ein mirain Ion,

I rol barn ar wyr y byd,

a dywed :—¦

Bydd William, wr dinam da,

Un o dorf y l^n dyrfa,

Yn canu mawl rhadawl rhydd Yn ddifyr i Dduw Ddofydd,

Ac i’r Oen hygar anian,

Ac i’r Ysbryd gloew-bryd Glfln.

Yj(i oedd William Morys yn gyfaill cywir i Goronwy, ac ato ef yr ysgrifenodd yr olaf lawernbsp;o’r Ilythyrau ydynt yn argraphedig yn Gronoviana.nbsp;Un englyn—sef yr un i Sion Rhydderch—yw yrnbsp;unig gyfansoddiad a welsom o eiddo Williamnbsp;Morys yn argraphedig :—

69

Anrhydedd a mawredd i mi—i'w gfofFa,

Oedd gfafFael ei gwmni,

Sion Rhydderch y sy’n rhoddi—

Diosg a wneiflf dysg i ni.

Gwelodd Goronwy yr englyn yn ysgrifenedig yn llawysgrifyr awdvvr yn NgeiriadurSion Rhydderch,nbsp;ac fel hyn yr ysgrifenodd am dano ;—

A GOOD Englyn^ if you blot out the a in the first line, and for Diosg a wneiffy read D^'wysog ein laith^ in the lastnbsp;line in a parenthesis.

PENNOD IV.

GORONWY OWEN.

AMSER Meilyr Brydydd, a’i fab Gwalchmai VP ab Meilyr, y rhai a flodeuent yn y ddeuddeg--fed ganrif, bu “ Mon mam Cymru ” ynnbsp;enwog am ei beirdd, ond y penaf ohonynt, ynnbsp;ddiddadl, os nad y penaf o boll feirdd Cymru, ywnbsp;Goronwy Owen, neu fel y gelwir ef weithiau,nbsp;Goronwy Ddu o Fon.

Ganwyd Goronwy yn mhlwyf Llanfairmathafarn-eithaf. Ni cheir cofnodiad o’i enedigaeth na’i fedyddiad yn Eglwys y Plwyf, ond dywed ef ei bunnbsp;iddo gael ei eni ar ddydd Calan (sef yrben Galan),nbsp;ac mewn llytbyr o’i eiddo, dyddiedig Medi yrnbsp;2ofed, 1741, at Owain Meirig, Bodorgan, cyfeirianbsp;ato ei bun fel “ gwr ieuanc .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. deunaw

mlwydd oed.” Oddiwrtb byn gellir casglu mal ar ddydd Calan, 1723, y ganwyd ef, ermaiy flwyddynnbsp;1722 a nodir yn gyffredin.

Yr oedd ei rieni yn dlodion iawn, ond trwy eu “ diflin ddiwydrwydd,” cbwedl yntau, galluog-wyd ef i fyned i Ysgol Gyboeddus Bangor pan ynnbsp;bedair ar ddeg oed, ac yno y bu am oddeutunbsp;pedair blynedd. Wedi iddo fyned trwy gwrsnbsp;cyflawn yr ysgol, dycbwelodd at ei rieni ; ondnbsp;yn fuan wedi byny bu farw ei fam ; priododd einbsp;dad wraig arall, a gadawyd iddo yntau ymladd einbsp;ffordd goreu gallai. Trwy ddylanwad ei famnbsp;yn benaf y cafodd addysg o gwbl, ac mewn canlyn-

71

iad i’w marwolaeth hi bu raid iddo droi ei gefn ar yr ysgol. Yr oedd ei sefyllfa ar y pryd yn unnbsp;hynod resynus fel y dengys ei eiriau ef ei hun yii ynbsp;Ilythyr y cyfeiriwyd ato yn barod :—

Gan nad ydwyf wedi ymarfer S. gweithio, nis gwelaf un ffordd i enill fy mywoliaeth ; ac nid yw dysgeidiaeth i minbsp;ddim amgen na chwaneg o lewyrch i ganfod yn amlycachnbsp;wrtho y trueni sydd o’m blaen. Nid lies, ond niwed, yw yrnbsp;addysg a roddwyd i mi gan fy rhieni, gan ei fod ynnbsp;anghyfaddas i mi; a rhaid i mi weithian ystyried fy hun ynnbsp;anhapusach na gweithiwr cyifredin, a fyddo gynnefin 1’inbsp;orchwyl, oddi eithr rhoddi o ryw Faecenas i mi gynnorthwynbsp;cyfamserol.

Dywediriddo fod atn beth amser yn is-athraw yn Ysgol Ramadegol Pwllheli, a thrwy haelioninbsp;Mr. Edward Wynne, o Fodewryd, treuliodd bethnbsp;amser yn Rhydychen, lie y graddiodd o Golegnbsp;yr lesu, ac yn 1745 urddwyd ef yn ddiacon. Yrnbsp;oedd yn digwydd fod gan Esgob Bangor eisiaunbsp;curad ar y pryd yn mhlwyf genedigol y bardd,nbsp;a gwnaeth yntau gais am y swydd. Yr oeddnbsp;yr Esgob ei hun oddicartref, ond rhoddodd einbsp;gaplan y swydd i Goronwy, a mawr oedd einbsp;lawenydd yntau yn herwydd y ffawd dda. Bunbsp;yn gwasanaethu y swydd am dair wythnos, felnbsp;y dywed, “ yn fawr fy mharch a’m cariad gydanbsp;phob math, o fawr i fach, a’m tad yr amser hwnwnbsp;yn fyw ac yn iach, ac yn un o’m plwyfolion.”nbsp;Ond er ei fawr siomedigaeth, daeth Ilythyr oddi-wrth yr esgob yn rhoddi y guradiaeth i wr ieuancnbsp;arall.

Yn fuan wedi hyny, ymsefydlodd fel curad yn Nghroesoswallt, lie yr arosodd am oddeutu tairnbsp;blynedd. Priododd yn Awst, 1747, a symudoddnbsp;yn mhen oddeutu blwyddyn i Donnington, lienbsp;y ganwyd iddo ddau fab—Robert a Goronwy.nbsp;Ymddengys mai ;^26 yn y flwyddyn oedd ei gyflog

72

am wasanaethu Ysgol Donnington ac Eglwys Uppington, ond rhaid cofio fod ;^26 yr adeg hononbsp;yn myned mor bell ag yr anbsp;nbsp;nbsp;nbsp;neu ;^8o yn

ein dyddiau ni. Yn gynar yn y flvvyddyn 1753, symudodd i Walton, ger Lerpwl, lie y bu am rywnbsp;dair blynedd. Yno y ganwyd ac y claddwyd einbsp;ferch Elin, er cof am yr hon y cyfansoddodd hiraeth-gan hynod deimladwy.

Am ei amgylchiadau tra yn Lerpwl, dywed yn un o’i lythyrau :—

Pymtheg punt a’r hugain yw yr hyn a addawodd fy Mhatron imi, ond yr wyf yn dyall y bydd yn beth gwell na’inbsp;air. Ni rydd imi ffyrling ychwaneg o’i bocced, ond y maenbsp;yma ysgol rad, yr hon a gafodd pob Curad o’r blaen, ac anbsp;gaf finau oni feth ganddo ; hi d4I dair punt ar ddeg ynnbsp;y flwyddyn, heblaw Ty'n y fynwent i fyw ynddo, ac os cafnbsp;hi, fe fydd fy lle'n well na deugain punt yn y flwyddyn.

Symudodd o Walton i Lundain, ac yn fuan cafodd ei benodi yn gurad Northolt,rhyw ddeuddengnbsp;milldir o Lundain. Yr oedd ei gyflog yno ynnbsp;yn y flwyddyn, ac mewn llythyr at ei gyfaill Wm.nbsp;Morys, dywed :—

Lle digon esmwyth ydyw’r lie, am nad oes genyf ond un bregeth bob Sul, na dim ond 8 neu 9 o ddyddiau gwylionnbsp;i'w cadw drwy’r flwyddyn, a chan nad ydyw'r plwyf ondnbsp;bychan, nid yw pob rhan o’r ddyledswydd ond bychannbsp;bach.

Oddeutu dwy flynedd yrarosodd yn Northolt, ac ar yr ail o Ragfyr, 1757, ysgrifenodd at Gymdeithasnbsp;y Cymmrodorion yn Llundain, i ddeisyf ychydignbsp;help tuag at ei gynorthwyo ef a’i deulu i fyned i’rnbsp;America. Dangoswyd haelioni mawr iddo gannbsp;amtyw o’i gyfeillion, a chefnodd yntau ar wladnbsp;ei dadau i chwilio am well fFawd mewn gwladnbsp;estronol. Gwarth oesol i awdurdodau yr Eglwysnbsp;yn Nghymru yn y dyddiau hyny yw fod un o’\

73

meibion mwyaf athrylithgar wedi gorfod ffarwelio 4’i anwyl Fón, ac ymsefydlu mewn gwlad ddyeithrnbsp;i chwilio am luniaeth iddo ef a’i deulu, tra ynbsp;mvvynheid byd da yn helaethwych beunydd, mewnnbsp;bywiolaethau breision, gan ddynion ag y mae eunbsp;henwau erbyn heddyw wedi eu llwyr annghofio.nbsp;Gwir nad oedd buchedd Goronwy, yn ei gysylltiadnbsp;ê.’r ddiod feddvvol, yn hollo! yr hyn a ddylasai fod,nbsp;ond dichon fod a wnelo amgylchiadau adfydusnbsp;ei fywyd fwy d hyn nag a gydnabyddir yn gyffredin.nbsp;Nid ydym yn dweyd hyn gyda’r amcan o geisionbsp;cyfiawnhau y bardd, oblegyd yn sier dylasainbsp;ymddwyn yn wahanol. Rhagorol iawn ywnbsp;sylwadau y Parch. Robt. Jones, Rotherhithe,nbsp;ar hyn :—

There was a period in Goronwy’s life when, had he been taken by the hand, he might have been raised far abovenbsp;temptations such as these. Neglected, if not contemned^nbsp;by the Welsh Bishops, debarred consequently from intercourse with his fellows, he—involuntarily at first perhapsnbsp;—sought the only enjoyments within his reach, and soughtnbsp;them as refuges from the sorrow and troubles of a hardnbsp;lot. Habit gradually confirmed their power, and the mightynbsp;Samson of Welsh song was shorn of his locks. We do notnbsp;free the poet from blame, but there was blame elsewhere asnbsp;well. When we consider the state of the Church in Walesnbsp;at this time, and especially its need of powerful and efficientnbsp;men, in view of the crisis that was looming in her horizon^nbsp;We cannot but feel that he might have been made bothnbsp;a pillar and an ornament of the edifice. Nay, had he beennbsp;called to do nothing more than write a hymnal for thenbsp;Church, he w'ould have done the best service towardsnbsp;strengthening her cords. (The Poetical Works of the Rev,nbsp;Goronwy Owen, vol. ii. p. 84).

Wedi iddo groesi y Werydd, cawn ei fod yn hynod ansefydlog. Bu yn gwasanaethu un neunbsp;ddau o blwyfydd, ac yna cafodd ei benodi yn

74

athraw yn Ng-holeg William a Mary, yn Williams-burgh, Virginia, a thrachefn yn St. Andrews yn yr un dalaeth. Pan yn Williamsburgh, priododd einbsp;ail wraig, gan yr bon yr oedd pump neu chwech onbsp;blant. Oddiwrth lythyr o’i eiddo, ymddengysnbsp;ei fod yn 1767 yn briod a’i drydedd wraig.

Gyda golwg ar y 11e a’r adeg y bu farw, nis gellir dweyd dim i sicrwydd ; ond yn y Drychnbsp;Americanaidd, yn y flwyddyn 1875, cyhoeddwydnbsp;Ilythyr oddiwrth un o’i ddisgynyddion, yn yr hwnnbsp;y dywedir i’r bardd farw yn nhy ei frawd-yn-nghyfraith yn Blandford, Virginia, yn mis Gor-phenaf, 1769. Yn y Ge?iinen am 1889 (t.d. 247)nbsp;ceir Ilythyr o’i eiddo at ei briod, un o’r rhai olaf,nbsp;ond odid, a ysgrifenwyd ganddo, yn yr hwn ynbsp;dywed : —

Yr wyf mor wan fel mal prin y gallaf eistedd i fynu i ysgrifenu. Pan welwch chwi fi, gwelwch olyg-fa—yr wyfnbsp;yn deneuach nag y gwelsoch fi erioed—y mae fy nghoesaunbsp;fel gwiail tybacco. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Nis gallaf ysgrifenu rhagor,

yr wyf yn llwyr flinedig, felly rhaid 1 mi derfynu gyda’ch sicrhau chwi, fy anwylaf, fel yr ydwyf gyda phob cariadnbsp;a serchawgrwydd yr eiddoch, tra byddaf.—Goronwynbsp;Owen.

Dyddiad y Ilythyr hwn yw Mehefin 24ain, 1769, ac os cywir yr hyn a ddywedir gyda golwg ar adeg einbsp;farwolaeth, rhoddodd angau derfyn buan arnbsp;drallodion a siomedigaethau yr anfarwol Goronwynbsp;Owen. O ran ei berson a’i ymddangosiad allanol,nbsp;“ dyn bychan o gorpholaeth ” ydoedd Goronwy,nbsp;bywiog ei dymherau a’i ysgogiadau, o brydnbsp;tywyll, a dau o lygaid duon, disglaer, chwareus,nbsp;ac athrylith fyw yn pelydru trwyddynt. Yr oeddnbsp;yn ysgolhaig gwych, mor hyddysg yn yr Hebraeg,nbsp;y Groeg, a’r Lladin ag yn iaith ei fam, a dengysnbsp;ei farddoniaeth ei fod yn dra chydnabyddus a’rnbsp;awduron clasurol.

75

Dywedir mai Huw Huws (jy Bardd Coch) oedd y dyn cyhoeddus cyntaf y tynwyd ei sylw at dalentaunbsp;barddonol Goronwy, a hyny pan nad oedd yr olafnbsp;ond bachgen. Ymddengys iV Bardd Coch, yrnbsp;hwn oedd yn ddyn tè,l, main, teneu, fyned i gartrefnbsp;“y prydydd bachi gael golwg arno. Wedinbsp;cyrhaedd yno cafodd ar ddeall fod y bachgen wedinbsp;myned i’r gors i gyrchu mawn gyda phlant eraill.nbsp;Pel y cyfarfyddai d’r bechgyn ar eu d3^chweliad,nbsp;gofynai iddynt, “ O b’le mae’r daith hirfaith hon ? ”nbsp;Atebodd y cyntaf, “ O’r hen gors fawn yna,” a'rnbsp;ail, “ O gario mawn o’r hen gors yna.” Ynanbsp;daeth Goronwy yn mlaen, a phan ofynwyd yr unnbsp;cwestiwn iddo ef atebodd ar unwaith, “ O geisionbsp;tnawn, goesau meinion.”

Ar ol i’r bardd groesi i’r America y dechreuwyd cyhoeddi ei weithiau, oddieithr darn neu ddau o’inbsp;farddoniaeth a roddwyd yn yr hen Almanaciau.nbsp;Ymddangosodd dan o’i gywyddau, sef “ Cywyddnbsp;y Farn,” a “ Bonedd a Chyneddfau’r Awen,” acnbsp;hefyd “ Arwyrain y Cymmrodorion,” yny Dewisolnbsp;Garitadau, a gyhoeddwyd gan Huw Jones onbsp;Langvvm. Dywed Charles Ashton, yn Hanesnbsp;Henyddiaeth Gymreig (t.d. 376), y cyhoeddwyd ynnbsp;1769 y Diddanwch Teuluaidd, yn cynwys pedwarnbsp;a deugain o gyfansoddiadau Goronwy, ond yn ynbsp;flwyddyn 1763 y cyhoeddwyd y gyfrol hono. Ynbsp;aiae copi o’r gwaith yn digwydd bod ger ein oronnbsp;yn awr, ac y mae yn gyflwynedig i’r “ Parchedignbsp;a’r Urddasol Bendefig, William Fychan, Esq., onbsp;Gors y Gedol a Nannau, yn Sir Feirionydd ;nbsp;Seneddwr, Arglwydd Raglaw’r Brenhin, a Cheid-Wad y Rholau, dros y Wlad honno, a Phen-llywydd y Cymmrodorion yn Llundain.”

Tybir mai ei '* Englynion i Dduw ” a gyfan-soddwyd ganddo gyntaf, a hyny yn y flwyddyn 1741, pan yn ddeunaw oed, ac ychydig cyn iddo

fyned i Brifysg-ol Rhydychen. Swn gweddi ac ymostyngiad sydd yn yr englynion hyn, ac wrthnbsp;ystyried ieuengctid y bardd, y mae yn rhaid inbsp;ddweyd eu bod yn glod i’w ben a’i galon.nbsp;Cyfeiria at Moses a Dafydd, yn gyntaf fel bugeil-iaid cyffredin, ond wedi hyny am Moses dywed :—

Terfynagyda gweddi am yr un anrhydedd

Ni cheisiaf gan Naf o nefoedd—gyfoeth,

Na gofal breninoedd ;

Ond arail wyn ei diroedd,

Duw a’i gwnel, a digon oedd.

Yn 1752, cyfansoddodd Goronwy Cywyddy Farf darn sydd yn Hawn digrifwch, fel y buasem ynnbsp;disgwyl ar destyn o’r fath. Ymddengys mai hwnnbsp;ydoedd cynyg cyntaf y bardd yn y cyfeiriad yma ;nbsp;a bu yn hynod o Iwyddianus i ganu yn ddigrifol,nbsp;ac, ar yr un pryd, i gadw o fewn terfynau chwaeth.

Tra yn aros yn Northolt, yn 1755, anfonodd y bardd ei “ Gywydd y Gwahawdd ” i’w gyfaillnbsp;William Parry, Deputy Comptroller of the Mint,—nbsp;darn sydd yn Hawn o’r llinellau mwyaf hapus anbsp;phert, er engraifft :—

Dithau ni fyni deithiaw O dref hyd yn Northol draw,

I gael c^n (betb diddanach?)

A rhodio gardd y bardd bach ;

Ond y swydd byd y flwyddyn,

Yw troi o gylch y Twr Gwyn,

A thori, bathu arian,

Sylltaii a dimeiau m4n ;

77

Dod i’th Fint, na fydd grintach,

Wyliau am fis, Wilym fach ;

Dyfydd o fangre'r dufwg,

Gad, er nef, y dref a’i drwg :

Dyred, er daed arian,

Ac os gwnai ti a gai g^n,

Diod o ddwr, doed a ddel,

A chywydd, ac iach awel,

A chroeso calon onest,

Ddiddichell, pa raid gwell gwest ?

Yna y mae yn troi i fyfyrio, ac yn tynu gwers oddiwrth hanes y blodeuyn :—

Llyna, fy nghyfaill anwyl,

Ddifai gwers i ddof a gwyl ;

Diffrwyth fê.n flodau’r dyffryn,

A dawl wag orfoledd dyn ;

Hafal blodeuyn hefyd I’n hoen fer yn hyn o fyd ;

Hyddestl blodeuyn heddyw,

Y fory oil yn farw wyw ;

Diwedd sydd i flodeuyn,

Ac unwedd fydd diwedd dyn.

Fel anogaeth i’w

dywed :—

Er pasio’r ddau gynhauaf,

Mae’r hin fel ardymyr haf.

Yna rhydd fynegiad i’w hoff ddymuniad, sef cael treulio diwedd ei oes yn Ynys Mon, a therfynanbsp;y cywydd, fel y gwna amryw o’i gyfansoddiadaunbsp;eraill, gyda gweddi am gael cartrefu yn y Nef :—

Ond cyn bedd, dyma 'ngweddi (Amen, dywed gyd a mi):

Dybid i n ddyddiau diboen,

A dihaint henaint o hoen ;

Myn'd yn ol, cyn marwolaeth,

I Fon, ein cysefin faeth ;

78

Diddan a fyddo’n dyddiau Yn unol, ddiddidol ddau.

A’r dydd (Duw ro amser da)

Y derfydd ein cyd-yrfa,

Crist yn Nef a’n cartrefo,

Wyn fyd ! a phoed hyny fo.

Cyfansoddiad arall o waith Goronwy yw “ Cywydd y Cryfion Byd.” Cyfeiria i ddechreu atnbsp;gryfion Solomon fel y gosodir hwynt allan ynnbsp;Llyfr y Diar. xxx. 29—31, sef Hew, milgi, bwch, anbsp;brenin, ac y mae ei linellau grymus yn dyfodnbsp;êi’r “ cryfion ” hyn yn fyw ger ein bron :—

Tri chryf i Selyf y sydd, le diriaid bedwerydd ;

Llew anwar, hyll ei wyneb,

Treiddiol, na thry’n ol er neb,

Milgi hirsafn ysgafndroed,

Heb wiwiach ci ; a bwch coed ;

Ner trech o rwysg na’r tri chryf,

Os holwn, fu i Selyf,

Brenhin a phybyr wyneb,

Erfai, na's wynebai neb ;

Dyna, boed cof am danynt Ei bedwar, rhai anwar y’nt.

Darllenasom ami i ddesgrifiad o’r barddoniaeth hen a diweddar, ondnbsp;gair “ Milgi hirsafn ysgafndroed ”nbsp;darluniad mwy ffyddlawn a chynwysfawr na dim anbsp;welsom gan unrhyw' fardd arall.

Yna dywed y g'^yr am “ dri sydd drech ” na chryfion Solomon, ac enwa ddau ohonynt—sefnbsp;Duw ac Angau. Am Dduw' dywed :—

O gadarn pwy a gydiaf,

Am gryfder certh è. nerth Naf ? ”

Wedi hyny cyfeiria at Angau :—

Er ised oedd yr lesu,

O inged yw Angau du !

79

Dilys i'r Angau dulew,

Heb ymladd yn lladd y Llew.

Er fod y ddwy linel! g-yntaf ychydig yn dywyll, tybiwn mai y meddwl yw, gan i’r lesu fyned mornbsp;isel, gan fod yn ufudd hyd angau, mor gryf y rhaidnbsp;fod Angau. Nid yw y bardd yn enwi y trydydd o’rnbsp;“Cryfion Byd,” ond rhydd ddarluniad mor fywnbsp;ohono fel nad oes modd i ni ei gamgymeryd :—

Y trydydd certh anferthol Ei nerth sydd eto’n ol,

Mi a wybum o’m maboed Ei rym, ef nis gwybu ’rioed.

Tlodi yw y trydydd, “ Mi a wybum o’m maboed ei tym,” medd Goronwy, a phwy wyddai yn well ?nbsp;Ond “ef” (sef Solomon) “ nis gwybu’rioed;” acnbsp;yn mhellach dywed :—

Och ! anaf yw ei chynwys,

O ifei! mi a wn ei phwys.

Pod y baich yn drwm sydd amlwg, oblegyd dywed : O chavvn nerth a chynorthwy,

Ni ddygwn 'y mhwn ddim hwy;

Ond er hyny, ymostynga yn dawel i ewyllys y Nef: Trom iawn yw, ond tra myn Nafnbsp;Yn ddigwyn hon a ddygaf.

Yn ystod arosiad y bardd yn Walton bu farw ei unig ferch Elin “ yn bum’ mis a blwydd oed,nbsp;ac yntau a gant y Farwnad hon iddi,” fel y dywednbsp;ef ei bun yn y penawd. Fod hiraeth y bardd ar olnbsp;ei blentyn yn fawr sydd amlwg, ac nid yn fynych ynbsp;ceir llinellau mor lawn o deimlad ag sydd i’w caelnbsp;yn y farwnad fér hon. Dechreua gydag englynnbsp;sydd yn orlawn o deimlad :—

Mae cystudd rhy brudd i'm bron,—'rhyd fwyneb Rhed afonydd heilltion ;

Collais Elin, liw hinon,

Fy ngeneth oleubleth Ion !

8o

Terfyna yn odidog :—

Yn iach, fy merch Iwysfach Ion—fang’yles, Gorphwys ym mynwes mynwent Walton,

Nès hwnt dy gynull at saint gwynion,

Gan lef dolef dilyth gfenhadon ;

Pan roddo'r ddaear ei gw^r gwirion,

Pan gyrcher Iluoedd moroedd mawrion,

Cai, f'enaid, deg euraid goron—dithau,

A He yngolau llu angylion.

Un arall o gywyddau y bardd yw “ Cywydd y Cynghorfynt, neu’r Genfigen,quot; a gyfansoddwydnbsp;oddeutu y flvvyddyn 1752. Dechreua gyda’r ddwynbsp;linell adnabyddus :—

Cofio wna hoglanc iefanc,

Yn llwyd hjm a glybu'n liane.

Yna cyfeiria at rai o’r hen ofergoelion, megys canwyll corph, tylwyth têg, bwbach llwyd anbsp;marwydos,—a dwg Genfigen yn mlaen fel yn tranbsp;rhagori arnynt mewn atgasrwydd. Y mae einbsp;ddarluniad o Genfigen yn brawf, nid yn unignbsp;o’i allu desgrifiadol, ond o’i gydnabyddiaeth dry-Iwyr i’r iaith :—

Coeliaf er hyn o’m calon,

A chred ddihoced yw hon,

Fod g-widdon annhirionach Ei phenpryd yn y byd iach,

Anghenfil gwelw ddielwig;,

Pen isel ddehv dduddel ddig;;

Draiff aeldrom, dera guldrwyn,

Nych g-an gas dulus i’w dwyn,

Ac o rhoe wen ddwy-en ddu,

Gwynfyd o ddrwg a ganfu ;

Gwena o clyw oganair,

O rhoid clod gormod y gair;

Rhincian y bydd yn rhonca,

A’i chrasfant, arw ddant, ar dda.

8i

Ceir engraifft hapus iavvn o draws-ddyvvediad yn y ddwy linell:—

Ein hamorth sy'n ei phorthi,

A'n llwydd yw ei haflwydd hi.

Wedi rhoddi darluniad o Genfigen yn ei holl atgasrwydd, terfyna gyda’r apêl a ganlyn :—

Ceisiwn, yn niffyg- cysur,

Ddwyn allan y gwan o gur,

A rhoddwn a wir haeddo I fód, pwy bynag a fo !

Os gvvneir hyn, ceir diwedd ar Genfigen :—

A chenfigen, a'i gwenwyn,

Ddiffrwyth anfad adwyth dyn ;

Ddraig ffyrnig, ddrwg uffernol,

A naid i ufïern yn ol.

Aed i annwfn, ei dwfn dwll,

Gas wiber, i gau sybwll,

A gweled ddraig ei gwala,

Mewn llyn heb ddifyn o dda ;

Caifï ddau ddigon, a llonaid Ei chroen o ddu boen ddi-baid.

Yn Mai, 1754, cyfansoddodd y bardd ei “ Awdl yn ol dull Meilir Brydydd,” yn yr hon y mae ynnbsp;dynwared, yn fedrus iawn, arddull y Gogynfeirdd.nbsp;Blodeuai Meilir Brydydd rhwng y blynyddoeddnbsp;1120 ac 1160, a cheir tri o’i gyfansoddiadau ynnbsp;y Myvyrian Atchaiology. Wrth gydmaru awdlnbsp;Goronwy d’r darnau hyn ceir ei fod (fel y proffesanbsp;wneud) yn dilyn “iawn ysgrivenyddiaeth ynbsp;Gogynfeirdd,” ac nid rhyfedd ei fod wedi gallunbsp;twyllo amryw o’i gyfeillion oeddynt yn hyddysgnbsp;mewn hen farddoniaeth, gan mor fanwl y mae ynnbsp;dilyn geirweddiad ac arddull y bardd a ddyn-wareda.

Un o gyfansoddiadau y bardd tra yn aros yn

82

Mhwllheli (oddeutu 1743) yw “ Calendr y Carwr,” neu “ Cywydd y Sereh,” darn sydd yn dwyn i gfofnbsp;rai o gywyddau Dafydd ab Gwilym, ond ei fodnbsp;yn hollol rydd oddiwrth y serthedd a’r chwaethnbsp;isel sydd yn nodweddu cynyrehion y bardd hwnw,nbsp;ac hyd yn nod gfydoeswyr Goronwy, ar destynaunbsp;o’r fath. Gall unrhyw fachgfen neu eneth ddarllennbsp;y gan—nid oes dim ynddi a dramgwydda y mwyafnbsp;llednais ei deimlad. Dywed y bardd iddo gael einbsp;glwyfo, nid d chleddyf, ond d saeth Cupid :—nbsp;Nwyfus fu’r gpalon afiach,

Ow ! g:alon sal feddal fach !

Wyd glwyfus, nid d. gleifwalth,

Gwnaeth meinwen d gwên y gwaith.

Am y fenyw a’i clwyfodd dywed fod ei gwyneb mor dég fel nad oedd modd i wên ei gwneudnbsp;yn decach :—

Têg- yw dy wên. gangen gu,

Wyneb rhy dêg i wenu ;

syniad nad allai dim ond athrylith fyw roddi bodolaeth iddo. Yna rhydd ddesgrifiad chwareusnbsp;o’i hynt carwriaethol, ac wrth derfynu cyfeiria atnbsp;hen arferiad oedd mewn bri yn ei amser ef. Pannbsp;ddigwyddai i deithiwr ddyfod at groesffordd, ac osnbsp;byddai mewn amheuaeth pa ffordd i deithio, byddainbsp;yn gosod ei ffon ar ei phen, ac yn gadael iddinbsp;ddisgyn, ac yn ol fel y byddai ei chyfeiriad hi wedinbsp;disgyn y teithiai yntau. Dywed Goronwy ei fodnbsp;am ddefnyddio yr un cynllun i benderfynu pa un anbsp;ddychwel at ei gariad ai peidio. Y mae’r cywyddnbsp;yn llawn o geinion.

Am ei “ Englynion i Twm Sion Twm,” y cwbl allwn ddweyd yw eu bod yn dango.s llawer onbsp;gywreinrwydd, a’u bod yn brawf o’i allu felnbsp;Cymreigydd. Y mesur a ddewisodd yw y proestnbsp;cyfnewidiog wyth ban, 11e y mae yn ofynol i’r

83

un g-ydsain fod yn niwedd pob braich, ond gwna y bardd y mesur yn fwy caeth fyth wrth ddechreunbsp;pob llinell gyda’r gair “ Twm.” Rhydd y dyfyniadnbsp;canlynol syniad am natur y cyfansoddiad :—¦

Twm Sion Twm, y cidwm cas,

Twm Sion Twm, blerwm heb les ;

Twm Twm, os codwm os cis,

Twm achrwm a glwm ei glós ;

Twm Sion Twm, ruddlwm. ni rus,

Twm Sion Twm drwm droir i'r drws,

Twm Sion Twm grwm yn ei grys,

Twm ! Twm ! y cawr hendrwm hys.

Gresyn i fardd o athrylith Goronwy wastraffu ei nerth ar ffiloreg o’r fath.

Yn un o’i lythyrau at leuan Brydydd Hir, dyddiedig y 23ain o Ebrill 1752, dywed Llewelynnbsp;Ddu am Goronwy Owen :—“ He is but latelynbsp;commenced as a Welsh poet ; and the first ode henbsp;ever wrote was an imitation of your ode onnbsp;“Melancholy.” Cyfeiriad sydd yma at yr “ Awdlnbsp;i’r Coler Du ” gan y Prydydd Hir sydd ynnbsp;dechreu : —

Tyred, Awen, gymhen, i’m genau,

A’th iaith dda uniawn, a’th ddoeth ddoniau ;

Trom yw 'nghalon eigion mewn igiau—heb baid ;

Trom yw’r enaid mewn tramawr wyniau.

Ychwanega Lewis Morys :—“ His ode is styled ‘The Wish,’ or ‘ Gofuned Gronw Ddu o Fon ;’nbsp;and is certainly equal, if not superior to anythingnbsp;I ever read of the ancients.”

Ysgrifenwyd “Awdl y Gofuned” yn ystod arosiad y bardd yn Donnington, ac y mae y ginnbsp;yn Hawn o’r teimladau mwyaf hiraethus am ei hoffnbsp;Ynys. Ei ddymuniad yw cael—

Dychwel i'r wlad lie bu fy nhadau,

Bwrw enwog oes, heb ry nag eisiau,

Ym Jfofi araul, a man orau—yw bon,

Llawen ei dynion, a Hawn doniau.

84

Rhent gymedrol, Plwyf da ’i reolau,

Ty IS goleufryn, twysg o lyfrau ;

A gwartheg res, a buchesau—i’w trin I’r hoyw wraig Elin rywiog olau.

A therfyna yn hynod bert:—

Pab a gS.r Rufain, gywrain gaerau ;

Paris i’r Ffrancon, dirion dyrau ;

Llundain i’r Sais, lie nad oes eisiau—son Am wychder dynion ; Mon i minau.

Prin y gellir galw y gin hon yn awdl. Disgwylir i awdl gynwys gwahanol fesurau, ond gwelir mainbsp;Gwawdodyn Byr yn unig a ddefnyddia y bardd, acnbsp;o flaen yr englynion dywed iddo eu cyfansoddinbsp;“ cyn gwybod pa beth oedd awdl.” Mewn llythyrnbsp;at William Morris, dyddiedig Chwefror 24ain,nbsp;1753. dywed

The only knowledge I had of Gwawdodyn Byr, when I made my Gofuned, was a stanza or two of it, madenbsp;by leuan Brydydd Hir on Melancholy, that Mr. Morris hadnbsp;sent me as a specimen of his ability in Welsh poetry, andnbsp;no wonder that my Gofuned should be faulty in blindlynbsp;copying after so inaccurate a pattern.

Ysgrifenodd y bardd “Y Cywydd Atteb i Annerch Huw ap Huw ” oddeutu blwyddyn cynnbsp;myned i’r America. Cyfeiria at ei ddwy “ alwad,”nbsp;sef ofFeiriad a bardd, ac am bwysigrwydd ei swyddnbsp;offeiriadol dywed :—-

Os mawredd yw coledd cail,

Bagad gofalon bugail;

Atteb a fydd, rhyw ddydd rhaid,

Pr Ion am lawer enaid.

Yn y llinellau canlynol, gwelwnysbryd ymostyngol y bardd yng ngwyneb troion dyrusnbsp;iaeth :—

Achos nid oes i ochi,

Wlad hael, o 'madael i mi :

8S

Cerais fy ngfwiad, gfeinwiad gu—

Cerais, ond ofer caru !

DUys, Duw yw’n Didolydd,

Mawl iddo, a fynno fydd.

Dyweded Ef na'm didol,

Gair o Nef a'm gyr yn ol.

Rhagorol iawn yw ei gyfeiriad at ei hoff Ynys yn y llinellau :—

HenfFych well, Fon^ dirion dir,

Hyfrydwch pob rhyw frodir ;

Goludog, ac ail Eden Dy sut, neu Baradwys hen ;

Gwiwddestl y’th gynysgaeddwyd,

HofFder Duw Ner, a dyn wyd ;

Mirain wyt ym mysg moroedd,

A’r dw’r yn gan^ it’ oedd,

Eistedd ar orsedd eursail Yr wyd, ac ni welir ail,

Ac euraid wyt bob goror,

Arglwyddes a meistres mör.

Barddoniaeth fyw yw y syniad mai ynys Món,

yw gyda

86

Pa les cael lloches o'r llaid ?

Duw ranno dy i’r enaid,

Gwiw g:annaid, d^ g'og'oniant Ynghaer y ser, ynghor sant;

Ac yno’n llafar ganu,

Eirian eu cerdd i’r Ion cu,

Poed gwyr Món, a Goronwy Heb allael ymadael mwy ;

Cyduned a llefed llu,

Monwysion, Amen, Iesu.

Byddai ceisio dangos prydferthwch y llinellau uchod yr un peth a goreuro’r aur, neu baentio’r lili.nbsp;Digon yw dweyd fod y darn yn un o emaunbsp;barddoniaeth Gymreig.

Wrth ddarllen cyfieithiad Goronwy o aralleiriad Dr. Collett o’r seithfed Salm wedl’r ganfed,—nbsp;“ Dyledswydd a Doethineb Dyn yn ymfoddloninbsp;i ewyllys ei Greawdwr,” nis gallwn lal na gofidionbsp;na fuasai y bardd wedi ymroddi, naill ai i droinbsp;y Salmau oil argdn, neu ynte i gyfansoddi emynau.nbsp;Y mae penill cyntaf Dr. Collett yn darllen felnbsp;hyn :—¦

Through all the various shifting scene Of life’s mistaken ill or good,

The hand of God conducts unseen.

The beautiful vicissitude.

Rhagorol iawn, a llawer gwell na’r Saesneg, yw cyfieithiad ^Goronwy, ar y Mesur Saltn ;—

Twy droiau’r byd, ei wên a’i wg,

^ nbsp;nbsp;nbsp;^ Bid da, bid drwg, y tybier ;

Llaw Duw sy’n troi'r cwmpasgylch gl^n Yn wiwlan, er na weler.

Y mae y penillion canlynol hefyd yn darllen yn hynod o lithrig ;—

O'i dadawl ofal Ef a rydd Yr hyn y sydd gymhedrolnbsp;'O hawddfyd, adfyd, iechyd, cur,

Ond da’ i gymhesur fantol ?

Ei gysur Ef sydd yn bywhau Y penau g^ogwyddedig ;

Fe sych 4’i law y llif sy'n gwau,

Hyd ruddiau’r weddw unig.

Northolt y cyfansoddodd Goronwy ei gywydd ar enedigaeth Sior Herbert,

Llwdlo, cyntaf-anedig' fab ardderchawg larll Powys.” Yn Lladin y cyfansoddwyd y gdnnbsp;gyntaf, ac yna rhoddodd y bardd wisg Gymieignbsp;iddi. Wrth gyferbynu y Lladin a’r Gymraeg,nbsp;dywed y Parch. Robert Jones, Rotherhithe :—

The two poems, read in each other’s light, are highly interesting, not only for their poetical merits, hut for thenbsp;affinity they disclose between the two Indo-Europeannbsp;tongues in which they are written. This affinity lies morenbsp;perhaps in their construction than in the similarity ofnbsp;'•he words, and shews how naturally one tongue melts intonbsp;the other: and more, that though time and use maynbsp;have eaten up the words of a language, its grammarnbsp;will remain, like the hard cement which endures, though thenbsp;stone it once bound together is crumbling into dust.—¦nbsp;Vol. ii. p. 218).

Y mae y cyfansoddiad hwn yn uii tra rhagorol, ac yn cynwys syniadau priodol lawn ar achlysurnbsp;o’r fath, wedi eu gwisgo mewn iaith ddillyn anbsp;chref.

Yn 1752, cyfansoddodd y bardd y “ Cywydd i’r Awen,” ar ddull un o awdlau Horas, y barddnbsp;Lladinaidd, ac y mae’r triugain llinell a gynwysa’rnbsp;gdn wedi eu gosod wrth eu gilydd yn hynodnbsp;ddeheuig. Math o efelychiad yw, ac y mae

88

syniadau y bardd Lladinaidd yn cael eu troi i’r Gymraeg yn hynod fFyddlawn, ac heb y caethdernbsp;hwnw sydd yn fynych yn nodweddu cyfieithiad.nbsp;Fel y dywed y Parch. Robert Jones, Rotherhithe :

.—“We have Roman thoughts, customs, and characters clothed in a purely Cymric dress.”nbsp;Wrth ddiweddu’r cywydd y mae’r bardd ynnbsp;cyfarch ei awen yn hynod o hapus fel y canlyn :—

O, f Awen deg ! fwyned wyt,

Di-odid, dawn Duw ydwyt,

Tydi roit, 4 diwair wen,

Lais eos i lyswen !

Dedwydd o’th blegyd ydwyf,

Godidog' ac enwog wyf,

Cair yn son am OmnTvjy,

Llonfardd Mon, Hawn fyrdd a mwy ;

Caf arwydd lie cyfeiriwyf,

Dengys llu 4 bys He bwyf.

Diolch yt Awen dawel,

Dedwydd wyf, deued a ddel;

Heb Awen, baich yw bywyd,

A’i rhodd yw rhyngu bodd byd.

Cyfansoddiad rhagorol arall yw “ Cywydd y Maen Gwerthfawr,” yn yr hwn y ceir desgrifiadnbsp;hynod o awenyddol o hynt y bardd yn ei ymchwilnbsp;am “y maen gwerthfawr,” sef dedwyddwch. Ynbsp;mae yn ymofyn am dano ym mhob man, cymernbsp;ei daith “ Hyd rwndir daear India,” ac yna :—nbsp;Dwyrain a phob gwlad araul,

Cyfled ag y rhed yr haul,

Hyd gyhydiwybr yr wybren,

Lle’r si wawl boll awyr wen.

Yna y mae yn ymweled “ d gwlad yr ia gwas-tadawl,” ond methiant yw’r cwbl, a gorfodir ef i ddweyd, “ Ofered im’ lafuriaw ! ” Ei brofiadnbsp;yw :—

89

Gwledydd ormod a rodiais, Trwy bryder ac ofer gfais,nbsp;Llemdost i mi’r bell ymdaith,nbsp;A phellaf gwacaf y gwaith,nbsp;Chwilio ym man am dani,nbsp;Chwilio hwnt heb ei chael hi.

ei siomiant, “ Chwilio gem, Diwedda y cywydd drwynbsp;y nefoedd yn unig y ceir gwir

Daw i ddyn y diddanwch Yn Nefoedd, hoff lysoedd fflwch.nbsp;Fan deg ! yn Nef fendigaid,nbsp;Tlws ar bob gorddrws a gaid,nbsp;Fob careg sydd liwdeg Iwys,

Em wridog ym Mharadwys ?

Ac yno cawn ddigonedd Trwy rad yr Ion mad a’u medd.

Yn yr olwg ar hyn dywed ;—

Molaf fy Naf yn ufudd,

Nid cant o'm lladdant, a’m lludd,

Dyma gysur pur heb ball,

Goruwch a ddygai arall ;

ac, wrth derfynu, dywed, yn brydferth iawn :

Boed 1 angor ei sorod,

I ddi-fFydd gybydd ei god ;

I minau boed amynedd,

Gras, iechyd, hawddfyd, a liedd.

Cyfansoddiad arall o eiddo y bardd yw y “ Cywydd Marwnad i Marged Morys,” mam ynbsp;Morysiaid. Y mae Goronwy yn llawer mwynbsp;hapus gyda’i gywyddau na phan yn canu ar ynbsp;pedwar mesur ar hugain, ac ymddengys hyn ynnbsp;eglur iawn wrth gymharu y Cywydd hwn i Margednbsp;Morys d’r Awdl-farwnad i Lewis Morys. Wrth

90

g^yfeirio at elusengarwch y gwrthddrych dywed :—

Toliant ar lawer teulu Ar led, am Farged a fu,

Ymddifaid agweiniaid gant Ychenawg, a achwynantnbsp;Faint eu harcholl, a’u colled,

Farw gwraig hael, 11e bu cael eed.

Llawer cantorth o borthiant Roe hon, 11e b’ai lymion blant;

Can’ hen a ddianghenodd,

Fr un ni bu n4g o rodd ;

Gwiw rodd er mwyn goreu-dduw,

Gynes weinidoges Duw.

Pert iawn yw cyfeiriad y bardd at ddyfal-barhad Marged Morys mewn gweddi ;—

Os oes rhinwedd ar weddi,

Ffynu wna mil o'i hil hi.

Yna cyfeiria at y ‘‘Trimab o ddoniau tramawr,” a rhoddir crynodeb o nodweddion y brodyr mewnnbsp;ychydig linellau tarawiadol. Dychwela wedi hynynbsp;at wrthrych y farwnad, a chrybwylla am ei rhagor-,nbsp;iaeth fel mam :—

Da iawn fam ! diau na fu Hwnt haelach perchen teulu ;

Rhy dda i'r byd ynfyd oedd,

Iawn i fod yn nef ydoedd.

A dywed :—

Aeth i g-artref nef a’i nawdd,

Duw lesu a’i dewisawdd.

Prydferth iawn yw ei ddesgrifiad o’i wrthrych yn nghwmni ‘‘Gwynion delynorion net,” ac yn yrnbsp;olwg ar ei dedwyddwch hi daw y weddi:—

Llaw Dduw a’n dycco Ile'dd wyt,

A’n hanedd, da iawn hono,

Ameriy yn nef wen a fo.

Yn 1755, tra yn preswylio yn Walton, etholwyd y bardd yn aelod o Gymdeithas y Cymmrodorion,nbsp;ac fel cydnabyddiaeth am yr anrhydedd cyfan-soddodd “ Y Caniad i’r Hybarch Gymdeithas onbsp;Gymmrodorion, yn Llundain ; ac i’r hên odidawgnbsp;iaith Gymraeg, ar y pedwar mesur ar hugain.”nbsp;Ymddengys mai hon yw yr awdl gyntaf a gyfan-soddodd Goronwy ar y pedwar mesur ar hugain,nbsp;oblegyd dywed wrth anfon yr awdl i’w gyfaillnbsp;Richard Morris :—

Dyma i chwi ryw fath ar ddynwared caniad ar y 24 mesur i’ch cymdeithas a’ch iaith ; a chan mai hwn yw y cynnygnbsp;cyntaf a roddais erioed ar ganu y 24, nid wyf yn disgwylnbsp;amgen na bo rai beiau a gwallau ynddo ; eto os ywnbsp;Gramraadeg Sion Rhydderch yn gywir, yr ydwyf yn tybiednbsp;oad oes nemawr o feiau anafus yn y gerdd ychwaith. Pannbsp;ddêl loan Dafydd Rhys i'm dwylaw, mi ganaf yn gywrein-iach. Ni yrais mo hwn i’r Allt Fadog eto, ond mi a’i gyrafnbsp;pan gaffwyf amser; ac yno mi gaf wybod beth a dalo.nbsp;Chwi ellwch weled na bydd mo’r 11e i’r Gwyn nac i'rnbsp;flir (William Wynn ac leuan Erydydd Hir) i achwynnbsp;bod gormod o lusg a sain yn hwn, a bychan o’r groesnbsp;a'r draws, oblegyd nis gwn fod ynddo ond y groes rywiog,nbsp;Os yw hono yn well nag eraill ; eithr nid wyf fi yn medrunbsp;canfod gorchestyn y bydar un gynghanedd mwy na’r Hall ;nbsp;yr oreu yn fy nhyb i yw’r hon a ddelo naturiolaf.

Dechreuir yr awdl gyda’r englyn adnabyddus ; — Mawl i’r Ion ! aml yw ei rad,—ac amrywnbsp;I Gymru fu’n wastad ;

Oes genau na chais ganiad,

A garo Iwydd gwyr ei wlad ?

Hynod o rymus yw ei gyfeiriad at driniaeth y Cymry gynt gan y Rhufeinwyr, ac wedi hyny gannbsp;y Saeson :—

Doe Rufeinwyr, dorf, unwaith I doliaw'n hedd, dileu’n hiaith,

Hyd na roes Duw Ion, o’i rad,

O’r daliad wared eilwaith.

92

Ami fu alaeth mil filoedd,

Na bu’n well, ein bai ni oedd.

Treiswyr trawsion I n iaith wen hon,

Dyg-n adwyth dig^wyn ydoedd Tros oesoedd, tra y Saeson.

Taerflin oeddynt hir flynyddoedd,

Liu a n torai oil o’n tiroedd I filoedd o ofalon :

Yno, o’i rad, ein Ner Ion—a'n piau A droe galonau drwg elynion.

Er fod yn yr awdl gryn lawer o gywreinrwydd, ac ami i linell hynod o hapus, credwn mai prin y maenbsp;y cyfansoddiad yn deilwng o’r bardd ; ac yr ydymnbsp;yn gorfod teimlo ei fod allan o’i elfen pan yn ceisionbsp;canu ar y pedwar mesur ar hugain.

Mewn atebiad i Gywydd y Bardd Coch, y cyfan-soddodd Goronwy y “ Cywydd Hiraeth am Wlad Fon,” yn y flwyddyn 1753, pan yn trigo ynnbsp;Donnington. Y mae swn cwynfan a hiraeth yn ynbsp;darn hwn o’r dechreu i’r diwedd, ac nid ydymnbsp;yn gwybod am linellau tlysach yn yr iaith na’rnbsp;rhai hyn ;—

Dieithryn adyn ydwyf,

Gwae fi o’r sud ! alldud wyf;

Pell wyf o wlad fy nhadau,

O’ch son 1 ac o Fon gu fau ;

Y lie bum yn gware gynt Mae dynion na’m hadwaenynt;

Cyfaill neu ddau a’m cofiant,

Prin ddau lle’r oedd gynnau ga nt:

Gwae ni o’r byd dybryd hwn, Cwynent, Pa fodd y canwn,nbsp;Gerdd Ion mewn tir estrono),nbsp;A’n mdd anvvylwlad yn ol ?

93

Ni bu, dref sorth tan orthrech Fy nhrera, am Gaersalem, sech ;nbsp;Os hawdd yr anng-hofiais hi,

Del ammorth yn d^l imi, Anhwylied fy neheulaw,

Parlys ar bob drygfys draw,

A’m tafod flfals gwamalsyth, Ffered yn sych baeled byth.nbsp;Llyna ddiwael Israeliad !

Anwyl oedd i hwn ei wlad ; Daear Mon, dir i minaunbsp;Yw, o chaf ffun, i'w choffau,nbsp;Mawr fy ngfhwynfan am dani.nbsp;Mal Seion yw Mon i mi ;

O f’einioes ni chaf fwyniant Heb Fon, er na thón na thant;nbsp;Nid oes trysor a ddorwn,

Na byd da’n y bywyd hwn,

Na dail llwyn, na dillynion,

Na byw hwy oni b'ai hon.

Y mae y cywydd hwn yn llawn angerddol, wedi ei wisgo yn yrnbsp;tnwyaf barddonol.

94

Ilymion, y rhai gran y mwyaf oeddynt bysgodwyr Nevin. Nid oedd yno ddim tiêig ar yd, bid arian, bid beidio ; talent,nbsp;os gallent, pan lenwai Duw eu rhwydau, ac onidê (fal ynbsp;dywedai yntau, mi a’i clywais yn aml), “ Doed a ddel,nbsp;rhaid i bob genau gael ymborth.”

Dylasai y bardd ganu yn rhagorol am wr mor deilwng, ond prin y mae’r farwnad yn dyfod inbsp;fynu i’n disgwyliadau, a hyny mae yn debyg, amnbsp;na ddarfu iddo ddewis ei hoff fesur. Ond ceir ynnbsp;y farwnad linellau rhagorol iawn, er engraipht :—•nbsp;Mawr gwynaw y mae’r gweinion,

Gwae oil y sut golli Sion ;

Gwrda na phrisiai gardawd,

Ond o les a wnai i dlawd ;

Ni bu neb wr,

Rhwyddach rhoddwr ;

Diwall oedd, a da y Ilwyddodd,

Am elw ciried mil a’i carodd.

Dal yn ei waith, dilyn ef,

I’r wiwnef, fe’i ceir yno.

Cyfansoddwyd “ Arwyrain y Nennawr ” ar ol i’r bardd symud o Walton, a chyn iddo ymsefydlunbsp;yn Northolt. Yn y cyfwng yma, arosai yn y brif-ddinas, a thra yno—oddeutu Mehefin, 1755—ynbsp;canodd yr Arwyrain. Dywedir iddo dreulio einbsp;amser yn Llundain mewn tlodi mawr, a’i fod ynnbsp;byw mewn nennawr, neu garret, fel y bu raid inbsp;Dr. Johnson, Goldsmith, ac aml i fardd a lienornbsp;Seisnig wneud tua’r un adeg. Wrth agor y gin,nbsp;cyfeiria yn chwareus at y nennawr fel y “ ddi-giniaw geil,” ac fel “ derchafiad offeiriad ffur,” acnbsp;ychwanega :—

Llettj'- i fardd gwell ytwyd

Na’r twrdd wrth y bwrdd a’r bwyd.

Ai diy.styr 11e distaw

Wrth grochlet yr holl dref draw ?

(i

Yna rhydd ddarluniad byw o drwst heolydd y brifddinas :—

Torfoedd ynfyd eu terfysg,

Un carp hwnt yn crio pysgf, Tro arall, Howtra hora !

Crio pys, fiSgrys neu ffa,

Gwich ben, ê. trwy’r ymenydd, Dab dwrf, trvvy gydol y dydd ;nbsp;Trystiau holl Lundain trosti,nbsp;A’i chreg- waedd ni charai gi.

Dengys y gAn fod y bardd, yn ei dlodi mwyaf, yn hynod o ddirwgnach, a cheir ynddi engreiphtiaunbsp;rbagorol o vvatwaredd. Doniol iawn yw ei gyfeir-iad at y nennawr fel “ derchafiad ” iddo.

Darn sydd yn llavvn o ddawn chwarëus a gwatwareg yw y “ Cywydd i Ddiawl.” Y maenbsp;yn amlwg fodganddo rywun neillduol mèwn golwgnbsp;Wrth gyfansoddi, fel y gwelir wrth ddarllen ynbsp;llinellau hyn :—

Gwr y sy (gwae yr oes hon !)

Blaenawr yr holl ral blinion

ac felly ym mlaen. Dy wed un ysgrifenydd mai ar ol annghydwelediad a gymerodd Ie rhyngddo anbsp;Lewis Morys y cyfansoddodd y bardd y cywyddnbsp;hvvn, ac mai ato ef y cyfeirir yn y rhan olaf,nbsp;ond yn ein byw nis gallwn giedu hyn. Yn ynbsp;Pedair llinell gyntaf cawn ddesgrifiad o’r diafol agnbsp;y mae yn anhawdd rhagori arno ; dygir y gwrth-ddrych yn fyw ger ein bron yn ei holl atgas-rwydd:—

Y Diafol, arglwydd dufwg,

Ti, du ei drem, tad y drwg,

Hen Suddas, atgas utgi,

Gelyn enaid dyn wyt ti ;

Y mae dawn parod y bardd, a natur y testyn, yn ei 3rwain ar adegau i droseddu deddfau chwaeth, ac

É Él

96

y mae ambell i linell y buasai yn well genym hebddi. Ond am y cywydd fel cyfanwaith, rhaidnbsp;cydnabod ei fod yn gyfansoddiad rhagorol, a cheirnbsp;ynddo rai llinellau ydynt megis diarhebioii yn yrnbsp;iaith.

Cyfansoddodd y bardd ddau o “Gywyddau i’r Calan ” (sef dydd ei enedigaeth ef a’i fab hynaf),nbsp;sef yn 1753, ac yn 1755. Saif y ddau yn uchelnbsp;iawn mewn teilyngdod, a cheir ynddynt syniadaunbsp;hynod o farddonol wedi eu gwisgo mewn iaithnbsp;rymus, a’u cynghaneddu yn dra deheuig. Yn ynbsp;cywydd a gyfansoddwyd yn 1753, cawn gyfeiriadnbsp;hapus at y greadigaeth :—

Cyn bod gwres i'r haul testawr,

A gorphen ffurfafen fawr,

Difai y creawdd Dofydd Olau teg a elwid dydd ;

A Duw, gan hyfrytted oedd,

Dywedai mai da ydoedd.

Gwych iawn yw ei gyfeiriad at oleuni y sêr a’r Hoer, a goleuni rhagorach yr haul;—

Er nifer ser y nefoedd.

(Nifer fawr o wychder oedd),

Ac er Hoer wen ysplenydd,

Nid oes dim harddach na dydd,

Gwawl unwedd a goleunef,

Golau o ganwyllau nef.

Yna crybwylla am sefydliad y Sabboth, a Gwyliau ”nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;o 1--------- txiewn llinellau

97

Wedi hyny cyfeiria at y dyddiau Calan pan yr oedd ef yn fachgen nvvyfus a lion, yn mwynhau einbsp;hun yn ei hoff Ynys :—

Diddan a fum Galan gfynt,

A heinif dalm o honynt,

Llawn afiaeth a lion iefanc,

Ddryw bach, ni chaid llonach llangc.

Ar ol y dyddiau dedwydd hyny, daeth gofalon y byd i bvvyso yn drwm arno, ond :—•

Er gweled, amryw Galan-y Gofal yn lie cynal can,

Parchaf, anrhydeddaf di,

Tymor nid drwg wyt imi.

Cyfeiria yn dlvvs at y calenig’ gafodd pan anwyd ei fab Robert :—

Cofiaf, Galan, am danad,

Un dydd y’m g’wnaethost yn dad,

Gyraist im’ anrheg wivvrodd,

Calenig wyrenig rodd.

Gwiwrodd, pa raid hawddgarach Na Rhoberty y rhodd bert bach ?nbsp;Cyfansoddwyd yr ail “ Gy wydd i’r Calan’’nbsp;ychydig cyn i’r bardd symud o Walton, a phan yrnbsp;oedd yn gwella oddiwrth ymosodiad trwm o’rnbsp;cryd. Yn chwareus iawn cyfeiria at y teleraunbsp;cyfeillgar a fodolai rhyngddynt bob amser, a’inbsp;barodrwydd i eilio i ddydd Calan

Ryw gelfydd gywydd neu gan,

a gofyna :—

Weithion paham yr aethost,

Er Duw, wrthyf i mor dost ?

Yna rhydd ddesgrifiad nad oes modd cael ei ragorach o arteithion ei glefyd :—

Rhoddaist im' ddyrnod rhyddwys O boen, a gwae fi o’i bwys.

I -

98

Mennaist o fewn fy mynwes A chlefyd o gryd a gwres,

A durwayw’r poethgryd eirias,

Ynglyn 4 phigyn a ph^s.

Tra y mae’r bardd yn canii fel hyn, y mae’r Calari yn ffoi :—

Rhedaist, fal llu rhuadwy IV m6r, ac ni’th weler mwy,

Try y bardd i fyfyrio ar fyrder oes, a therfynir y gan yn nghanol swn gweddi :—

Gwnelwyf ^ Nef dang-nefedd Yn foes, fel nad ofnwyf fedd ;

A phoed hedd cyn fy medd man,

Faith dwthwn rh'of a thithau ;

Duw gwyn a’m diwygio i,

A chymod heddwch imi A ddel, cyn dy ddychwelyd,

A llai fyddo bai y byd ;

Yn daw gwyliau Ilawen I mi, ac i bawb. Amen.

Yn y “ Cywydd i I.ewis Morys,” y mae’r bardd “ yn dangos nad oes dim a geidw goffadwriaethnbsp;am ddyn, wedi angau, yn well na gwaith bardd,nbsp;ac na ddichon na cherfiwr na phaentiwr Joi cystalnbsp;portread o wr ag a rydd prydydd awenyddol.nbsp;Efelychiad yw y darn hwn o gdn Horas i’wnbsp;gyfaill Censorinus. Tarawiadol iawn yw y dullnbsp;ddefnyddir i ddangos rhagoriaeth gwaith y barddnbsp;ar eiddo y cerfiwr a’r “ paentiwr ” ;—

Onid ofer iawn dyfais I fynu clod o faen dais?

Naddu llun eilun i wr Dewrwych, portreiad arwr,

Llunio’i guch, a llain gochwaed,

A chawr tan ei dreisfawr draed ?

99

Pond gfwell llên ac awenydd ?

Gwell Hun na'r eilun a rydd.

Pwy S-g; arfau ? pa gerfiad A rydd yvg g-olwg ei gad ?

Trefi yn troi i ufel

O'i froch, a llwyr och Ile'r êl!

Pwy a gai, oni bai bardd,

Glywed unwaith glod iawnhardd ?

Tlws ein hiaith Taliesin hen Parodd goffau Ap Urien ;

Aethai, heb dant a chantawr,

Ar goll hanes Arthur Gawr.

C4n i fad, a rydd adwedd O loes, o fyroes, o fedd ;

Cerdd ddifai i rai a roes Ynill tragywydd einioes.

Yn 1754, priododd Elin, merch Lewys Morys, a chyfansoddodd Goronwy “ Awdl o Briodasgerdd ”nbsp;iddi. Ychydig- o feddwl oedd gan yr awdwr o’rnbsp;cyfansoddiad, oblegyd mewn Ilythyr at Williamnbsp;Morys dywed:—“ Mae arnaf agos gywilydd gwelednbsp;yr Awdl wirionfFol yma ; ac mi amcenais beidio a’inbsp;gyru wedi ei hysgrifenu. Da chwithau, na ym-heliwch ddangos mo boni i neb.” Tra gwahanolnbsp;y\v barn y Parch. Robert Jones, Rotherhithe, anbsp;chredwn mai y beirniad ac nid yr awdwr syddnbsp;agosaf i’w Ie ;—

Disparagingly as Goronwy speaks of this song, it is of a highly poetical character. Sweet, tender, and yet dignified,nbsp;'t unites some of the bard's highest qualities, both as poetnbsp;and master of the Welsh language. The cynghanedd, whichnbsp;*s elaborately minute and musical, scarcely interferes withnbsp;the expression of its thoughts ; and these are always gladsome and appropriate to the day. What can be morenbsp;charming than his citation of the bride at early morn ? Henbsp;addresses her as though she were another Aurora. Lowernbsp;down, indeed, he so names her: “Arise from thy east.

brig^ht fair one ; give no place on thy brows to sleep ; smile, shine, fair maiden of sylph-like form ; he that loves theenbsp;now seeks thy hand. United to him, sweetly-speaking one,nbsp;ye shall be blessed.quot; We must add that our remarks,nbsp;laudatory as they may seem, are in no way exaggerated.nbsp;He who is acquainted with Greek choric poetry, will perceive a close affinity between this bridal song and some ofnbsp;the effusions of ^ïischylus and Sophocles. While we repeatnbsp;that Goronwy never steps over the limits allowable in thenbsp;use of labours of the past, there is, on almost all occasions,nbsp;the true ring of ancient song in what he writes. Such isnbsp;especially the case here. To none will the numbers beforenbsp;us be so acceptable as to those whose ears are accustomednbsp;to the classic poetry of Greece and Rome. As we listen tonbsp;their echoes, Cymric though they be, we cannot but fancynbsp;that some fountain of Castaly has burst forth anew, and isnbsp;descending in jets of spray that fall on the ear and heart innbsp;tricklings of sweetest music.

Ar yr un pryd nis g-allwn lai na theimlo fod y bardd wedi dewis mesur rhy gaeth, ac oherwydd ynbsp;caethiwed yma, ei fod yn gorfod defnyddio geiriaunbsp;hollol annëalladwy i’r cyffredin bobl. WeleV penillnbsp;cyntaf: —

Ust! tewch oil! arwest a chan,

Gawr hai, ac orohian !

Melus molawd,

A bys a bawd,

Lion Iwyswawd llawen leisiau,

Ami iawn eu gwawd, mil yn gwau,

Wawr hoywaf, orohian,

A cherdd a chan.

Yn mhellach yn mlaen ceir y geiriau canlynol :— untarth, arien, dwywes, feinais, orohian, arho,nbsp;waisg, ddawsig, urael, gwyros, lios, ellael, ym-hwrdd, dispiniant, peinioel, eurwymp, sin, ac eraillnbsp;oV fath. Wrth ddarllen y gerdd yr ydym yn teimlonbsp;mai fel math o anerchiad at Llewelyn Ddu, tad ynbsp;briodasferch, y cyfansoddwyd hi. Credwn mai un

o fil o ddarllenwyr Cymreig y dyddiau hyn all ddweyd ystyr y geiriau a nodwyd genym. Y maenbsp;llawer o feio wedi bod ar Goronwy o dro i dro amnbsp;mai “ canu yr oedd i feirdd, ac nid i’r werin,” ac ynbsp;mae yn rhaid cydnabod nad yw llawer o’i waith ynnbsp;agos mor ddealladwy i’r darllenydd cyffredin d.nbsp;gwaith Lewis Morys ac eraill o’i gydoeswyr. Arnbsp;y cyfan, credwn mai y Briodasgerdd bon yw yrnbsp;anhawddaf ei deall o holl ganeuon y bardd. Ar yrnbsp;un pryd, ceir ynddi aml i linell hapus ac eglur iawn,nbsp;er engraifift:—

Brysia, dos ; ber yw oes dyn.

Byd hawdd, a bywyd diddan,

A cherdd, a chan.

Dechreuir “ Cywydd Bonedd a Chynneddfau’r Awen ” gyda chrybwylliad am naw awen Homer,nbsp;a’r “ gwiw res o dduwiesau,” am y rhai y dywednbsp;mai “ breuddwydion y beirdd ydynt.” Yn wrth-gyferbyniol i hyn, medd y bardd, “ Un Awen anbsp;adwen i,” a chan gyfeirio at ei dechreuad, dywed:—nbsp;Nefol gler a’i harferynt,

Yn nef y cae gartref gynt.

Yna daw yr erfyniad :—

Dod, Ion, im’ ran o honi,

Canaf ei chlod hoywglod hi.

Arweinir ni ar ol hyn at yr adeg pan y “ cydganodd ser y bore, ac y gorfoleddodd holl feibion Duw —nbsp;Ser bore a ddwyreyntnbsp;Yn llu i gyd ganu gynt;

Canu’n lion hoywlon eu hawdl,

Gawr floeddio gorfoleddawdl!

Ac ar ben gorphen y gwaith,

Yn wiwlan canu eilwaith ;

Caed miloedd o nerthoedd nef Acw’n filio ckn wiwlef,

Meibion nef yn cydlefain

A'u gilydd mewn cywydd cain:—

‘ Perffaith yvv dy waith, Duw Ion, Dethol dy ffyrdd a doethion,

A mid ac anchwiliadwy,

Dduw mawr! ac ni fu ddim mwy !”

gdn

a quot; llemmain a wnae rhai’n i’w rhod ” i uno yn y mawl. Anturiwn ddweyd fodnbsp;y syniad fod clywed “ meibion nef yn cydlefain”nbsp;yn peri Vr sêr crwydredig neidio yn ol i’w cylch-droadau mor lawn o farddoniaeth a dim yn yr iaith.nbsp;Y mae yr adsain yn cyrhaedd gardd Eden :—

Adda Dad, ym Mharadwys,

Ciywodd eu gwawr leiswawr Iwys ;

Hoffai lef eu cerdd nefawl,

Ac adlais mwynlais eu mawl.

Anhawdd yw dychmygu am linellau mwy swynol na’r rhai hyn. Mor fawr yw dylanwad y gdn arnbsp;ein rhieni cyntaf fel y maent hwythau, nid yn unignbsp;yn uno ynddi, ond yn cydganu mawl i Dduw onbsp;doriad gwawr hyd yr hwyr :—

Canal Efa, decca’ dyn,

Canal Adda, caln wlwddyn ;

Canent l’w Ner o ber berth,

O’r untu, hyd awr anterth,

Ac o chwech ymhob echwydd,

Pynclo hyd nad edwo dydd.

“ Can Abel,” medd y bardd,

Oedd drybelld,

Dlddrwgf, heb hyll wg a illd.

Ond am Cain, d3^wed mai

Anfad ei gamp;n, bychan budd

Dafydd:—

Solomon :—

Fe gant gè.n (gwiwlan y gwau,

Cdn odiaeth) y Caniadau ;

Pwy na ch^r ei Ros Saron,

Lili, a draeiillwyni lion ? nbsp;nbsp;nbsp;'

Y mae’n ail y mwyn ei’iad I gywydd Dafydd ei dad.

Terfyna yn dra phriodol gyda chyfeiriad at gan y gwaredigion :—

Dyledswydd a swydd hoyvv sant,

Yw gwiw gan a gogoniant ;

Dysgwn y fad ganiad gu,

Ar fyr awn i’w harferu ;

Cawn awenlles c«Ln unllef Engyl a ni yngolau nef,

Lie na thaw ein per awen,

‘ Sant, Sant, Sant! moliant.’ Amen.

Am rai o’r llinellau yn y cywydd gorchestol hvvn dywed Lewis Morys ;—“ Parha y llinellau hyn ynnbsp;dragywydd, er g-waethaf rhwd amser a malaisnbsp;gelynion ; nis gall tan na dwfr mo’u dinystrio ; acnbsp;ni ddarfyddant nes elo’r byd yn chwilfriw, ac hydnbsp;nes na byddo dyn mewn bod.” Saif y cywydd, yhnbsp;ddiamheu, yn rheng flaenaf cyfansoddiadau ynbsp;bardd, ond yr ydym yn gorfod teimlo ei fod yn

104

llawer rhy fyr iddo allu gwneud cyfiawnder amp;. thestyn mor eang-.

Englynion llawn o nwyf chvvareus a gwatwareg yw y rhai i “ Elis Roberts, y Cowper.” Ym-ddengys nad oedd y bardd ar delerau da iavvn d’rnbsp;Cowper, oblegyd mewn Ilythyr at William Morrisnbsp;dywed :—“ Aiê, mae Elisa Gowper wedi derionbsp;dannedd y Monwyson llesgethau ? Och o druan 1nbsp;Drwg yw’r byd fod yr Awen cyn brined ym Mónnbsp;nad ellir gwneuthur i’r carp safnrwth tafod-ddrwgnbsp;wastrodu. Ond gwir sydd dda, ni thal i ddifethanbsp;prydyddiaeth vvrtho, oddigerth y ceid rhyw liprinnbsp;cynysgaeddol o’r un dawn dg Elis ei hun, sef ywnbsp;hynny, nid dawn awenydd, ond dawn ymdafodi,nbsp;ac ymserthu’n fustlaidd ddrewedig anaele.” Mewnnbsp;Ilythyr diweddarach dywed :—“ Ni thal Elisanbsp;Gowper i ganu iddo, ac onid ê, pa ddelw bynnag,nbsp;moeswch yma’r Englynion. lë, sach gwlan ydywnbsp;Ellis yn ddiammeu ; nid oes dim a eill gyrraedd einbsp;groen ef oddigerth haiarn poeth.” Ymddengys inbsp;Goronwy gael yr englynion, a nyddodd yntau saithnbsp;englyn fel “ atteb, annerch a chyngor,” ond an-fonodd hwynt yn enw Huw Huws, y Bardd Coch,nbsp;a rhydd fel rheswm am hyn :—“ I would not benbsp;known or seen as an ally, much less a principal,nbsp;yn y fath ffrwgwd. ” Yn y penawd dywed, ynnbsp;chwareus iawn, ei fod yn rhoddi taflen “ o enwau’rnbsp;holl drecc, cêr, offer, a pheirianau angenrheidiolnbsp;i’r gelfyddyd oganu’n dincerddawl.” Ergyd dromnbsp;iawn sydd ganddo yn niwedd y penawd, pan ynbsp;dywed fod y cwbl “wedi ei ddychymygu i gyfan-soddi mewn modd eglur, hawdd ei amgyffred gannbsp;y gwanaf ei ddysg a’i ddeall.” Y mae amryw onbsp;linellau o nodwedd gyffelyb yn yr englynion,nbsp;megys :—

E weddai (er na wyddoch);

Druan ! nad yw’ch ckn ond coch.

I os

Hyd rhaff rawn o lawn linyn,—y seiri, I fesuro'ch englyn ;

A rhasgl a dyrr bob rhisglyn,

Llif frS.s, a chwmpas, a chyn.

Os hir y gwelir y gS.n,—y llafur Fydd llifio darn allan ;

Wrth y cwmpas gloywlas glan Cofiwch, rbaid rhasglio’r cyfan.

Dylech mewn prifodl ei dilyn,-Megis rhigol corddyn ; Heb wyro lied gwybedyn,nbsp;AV twybil, wiw gynnil gyn,

Gorchestwaith Goronwy, yn ddiddadl, yw “ Cywydd y Farn Fawr,” yr hwn a ddesgrifir gannbsp;Dr. Lewis Edwards “ fel un o’r cyfansoddiadaunbsp;goreu, os nad y goreu, yn yr iaith Gymraeg.”nbsp;Dewisodd y bardd ei hoff fesur yn y cywydd hwnnbsp;¦—sef y deuair hirion, y mesur mwyaf priodolnbsp;hefyd ar gyfer cS.n ddesgrifiadol o’r fath. Nid ywnbsp;yn cynwys ond cant a thriugain o linellau, ac ynbsp;mae hyn yn ein harwain at y gwyn a ddygir ynnbsp;erbyn ein bardd, sef y dylasai gymeryd mvvy onbsp;boen, a rhoddi ei holl fryd i gyfansoddi arwrgerdd,nbsp;neu ganiad maith ar ryw destyn dyrchafedig. Ynnbsp;ol Hiraethog, pe cymerasai arno y gorchwyl, “nidnbsp;oes le i ammheu na buasai yn waith teilwng i’wnbsp;gfystadlu è. goreuon barddoniaeth unrhyw genedl,”nbsp;a sylwa yr un beirniad yn mhellach :—

Rhoddodd Goronwy, dan anlanteision dirfawr, dón newydd ' aw'enyddiaeth Cymru. Yr oedd ei gyfodiad ef yn dde-chreuad C5’fnod newydd arni. Y mae ei gywyddau ynnbsp;berlau gwerthfawr o farddoniaeth bur, goethedig, o’r iawnnbsp;¦¦yw ; ond ber yw anadl ei awen, gan mor dyned rhwymaunbsp;y gynghanedd am ei gwddf, a chan mor drymed y gwasgainbsp;gofalon y bywyd hwn ar ei ysgwyddau.—(Gweilhiaunbsp;Batddonol Gwylym Hiraethog, t.d. 297).

io6

Buasem yn hoffi dyfynu yn helaeth o Gywydd y Farn i ddang-os arucheledd a g-allu desgrifiadol ynbsp;bardd, ond rhaid boddloni arychydig eng-hreifftiau,nbsp;er fod yn anhawdd dethol pan y mae pob llinell ynnbsp;berl. Dechreua y bardd gyda gweddi—nid, yn ynbsp;dull ystrydebol, am g-ynnorthwy yr Awen, ond amnbsp;nawdd yr Hollalluog ar y gwaith :—

Dod ym’ dy nawdd, a hawdd hynt,

Duw hael, a deau helynt.

Tarawiadül iawn yw ei ddesgrifiad o ddyfodiad y Farn :—

Mal cawraruthr yn rhuthraw,

Mal lladron dison y daw.

Yn y llinell gyntaf cawn ddarluniad o sydynrwydd y Farn; yn yr ail desgrifir “ dydd yr Arglwyddnbsp;fel Ileidr yn y nos.” Anhawdd ('yddai cael gwellnbsp;engraiflft o dravvsddodiad, neu wrthgyferbyniad.

Yr angylion yn dwyn Human y Barnwr :—

Llen o'r ffurfafen a fydd,

Mal cynfas, mil a’i cenfydd ;

Ac ar y llen wybrenog E rydd Grist arwydd ei grog,

Yna desgrifir y Barnwr yn uyfeirio i’r frawdlys yn nghancl moliant yr angylion :—

Yno'r Glyw, Ner y gloywnef,

A ferchyg yn eurfyg nef!

Dyrcha’n uchel ei helynt,

A gwan adenydd y gwynt l A’i angylion gwynion, gant,

Miloedd yn eilio moliant.

Y mae adsain y ‘‘gawr” (bloedd) a’r *‘dolef,” “ Mal clych yn entrych y nef,” yn cyrhaedd ynbsp;ddaear, ac y mae holl natur yn rnyned yn fud .—nbsp;Gosteg a roir, ac Ust ! draw,

Dwrf rhaiadr, darfu rhuaw.

107

Yn y llinellau dilynol cawn ddesgrifiad byw o eiïaith caniad yr udgorn—y mynyddoedd yn crynunbsp;ac vn cwympo, a’r ddaear yn hoilti. Yna darlunirnbsp;yr haul yn llewygu gan ofn :—

Y nbsp;nbsp;nbsp;nef yn goddef a gaid,

A llugyrn hon a’i llygaid,

Goddefid, naws Hid, nos ilwyr,

Gan lewyg gwyn haul awyr ;

Nid mwy dilathr ac athrist

Y nbsp;nbsp;nbsp;poen-loes cryf pan las Crist.

Barddonol iavvn yw y syniad fod yr haul yn llewygu, fel y gwnaeth pan y Croeshoeliwyd Crist. Ynanbsp;cyfeirir at y lied a’r sêr ;—

Y nbsp;nbsp;nbsp;wenlloer yn oer ei nych,

Hardd leuad, ni rydd levvych ;

Syrth nifer y sêr (arw son !)

Drwy'r wêgwybr draw i'r eigion.

Y cynhwrf cyn y Farn :—

Hyll ffyrnbyrth hoU uffernbwll Syrthiant drwy'r pant draw i’r pwll ;

Bydd hadl y wal ddiadlam

Y nbsp;nbsp;nbsp;rhawg, a chwyddawg, a cham.

Cryn y gethern uflfernawl,

A chryn, a dychryn y diawl,

Cydfydd y fall ê’i gallawr.

Car lechu'n y fagddu fawr.

Onid oes ry w rymusder anorchfygol yn y llinellau ? Gyda golwg ar y ddwy linel! olaf ysgrifena Dr.

Lewis Edwards:—“ Buasai meddwl heb ddim awen yn alluog i weled y diafol yn ceisio dianc o’rnbsp;golwg, a llechu yn nyfnderoedd ufFern ; ond y maenbsp;y bardd yn ei weled yn cyafod a’i garchar, ac ynnbsp;caru arcs yno :—

Cydfydd y fall S.’i gallawr,

Cir lechu’n y fagddu fawr.

Dwy linell Filtonaidd yw y rhai hyn ; pe buasai Goronwy yn ysgrifenu fel hyn o hyd, buasai yn unnbsp;o’r prif-feirdd, nid yn Nghymru yn unig, ond yn yrnbsp;holl fyd.”—Traethodau Lle^iyddol, t.d. i6o.

Yna ceir yr alwad i’r Earn :—

Dowch y pydron ddynionach,

Ynghyd, feirw byd, fawr a bach ;

Dowch i'r farn a roi'r arnoch. nbsp;nbsp;nbsp;•

Yr adgyfodiad :—

Cyfyd fal yd o fol ar Gnwd tew eginhad daear ;

A'r mor a yrr o’r meirwon

Fil myrdd uwch dyfnffyrdd y din :

Try allan ddynion tri-llu,

Y sydd, y fydd, ac a fu,

Heb goll yn ddidwn hollol;

Heb un o naddun yn ol.

Dedfryd yr annuwiol :—

Ysgwyd y nef tra IFfair lesu fad, a saif Ei air—

“ Hwt ! gwydlawn felltigeidlu I ufFern ddofn a’i flfwrn ddu,

Lie ddiawl, a llu o’i ddeiliaid,

Lie diboen, a phoen na phaid ;

Ni chewch ddyben o’ch penyd,

DilFaith a fu’ch gwaith i gyd;

Ewch (ni chynnwys y Iwysnef Ddim drwg) o lin olwg nef,

At wyllon y tywyllwg,

I oddef fyth ei ddu fwg.”

109

Y nbsp;nbsp;nbsp;rhai cyfiawii;—

“ Dowch i hedd, a da’ch haddef,

DdilySlant anwylblant Nef,

Lie mae nefol orfoledd,

Na ddirnad ond mad a’i medd :

Man hyfryd yw mewn hoywfraint,

Ac amider y ser o saint,

Liu dien yn llawenu,

Hefelydd, ni fydd, ni fu.”

Y nbsp;nbsp;nbsp;mae rhai wedi amheu priodoldeb y ddvvy linellnbsp;olaf o’r cywydd ;—

Crist {yg a fo’r meddyg' mau,

Amen, a Nef i minau.

Ond mewn llythyr at Richard Morris, dyddiedig Avvst 15, 1752, dywed y bardd :—“ Claf, a thranbsp;claf o’r cryd oeddwn, y pryd y dechreuais ynbsp;Cywydd, ac hefyd yr wyf yn cofio mai meddwl amnbsp;farvv a wnaeth i mi ddewis y t'ath destyn.” Nisnbsp;g-allvvn lai na theimlo fod y cyfeiriad at Grist felnbsp;Meddyg, a’r weddi daer am y nef, yn hynod onbsp;briodol wrth ddiweddu cyfansoddiad ar y fathnbsp;destyn. Wrth sylwi ar y cywydd hwn, dywed unnbsp;ysgrifenydd ;—

Ymddengys y cynllun i ni yn rhy gryfyng-, a’r cyfansoddiad yn lUwer rhy fyr i gfael ei restru fel un o’r darnau bardd-onol hyny ag sydd i gael edrych arnynt fel yn meddu nod-wedd o ragoriaeth cenedlaethol yn perthyn iddynt. Dynanbsp;yn ddiammheu fel yr ystyrid Cywydd y Farn yn yr oes anbsp;aeth heibio, megis un o brif gyfansoddiadau y genedl.nbsp;Ond nid ydym yn meddwl bychanu ei deilyngdod, me'gysnbsp;cyfansoddiad rhagorol, cin belled ac y mae yn myned ; acnbsp;y mae mewn llawer o bethau yn wir deilwng o Goronwynbsp;Owen.—{Y Traethodydd, 1862, t.d. 138).

Ond yn yr un ysgrif dywedir :—•

Wrth sylwi yn fanwl ar y Cywydd hwn o’r dechreu i’r diwedd, y modd y cydgrynhoir cyraaint o faterion mewn

cyich mor fychan, ac mewn dull mor gryno a rheolaidd, y darluniadau grymus a gfeir yma ac acw ynddo, a’r cyfgnnbsp;yn y mesur Cymreig’ mwyaf caethiwus, sef Cywydd, yrnbsp;ydym yn ei gyfrif yn g-ampwaith nad oes yn yr iaithnbsp;Gymraegquot; ddim yn rhagori llawer arno mewn cyich Ilai nanbsp;dau cant o Unellau.

Mewn hen ysgriflyfr dywedir mai yn Donnington y cyfansoddwyd Cywydd y Farn, a chadarnheir hynnbsp;gan lythyrau Goronwy at Llewelyn Ddu. Dywedirnbsp;ym mhellach mai eiddo y bardd ei hun yw’r cyf-ieithiad canlynol o’r Cywydd i’r Saesneg. Nidnbsp;ydym ar dir i sicrhau fod hyn yn gywir, ondnbsp;rhoddwn ef yma air am air fel y ceir ef yn yrnbsp;ysgriflyfr :—

Almighty God, thy heavenly aid bestow,

O’er my rapt soul bid inspiration flow ;

Let voice seraphic, mighty Lord, be mine,

Whilst I unfold this awful bold design,

No less a theme my lab’ring breast inspires,

Than earth’s last throes and overwhelming fires, Than man aris-ng from his dark abodenbsp;To meet the final sentence of his God !

The voice of ages, yea of every clime,

The hoary records of primeval time ;

The saints of Christ in glowing words display,

The dread appearance of that fateful day !

Oh 1 may the world for that great day prepare,

With ceaseless diligence and solemn care,

No human wisdom knows, no human power Can tell the coming of that fatal hour.

No warning sign shall point out nature’s doom ; Resistless, noiseless, it shall surely come,

Like a fierce giant rushing to the fight,

Or silent robber in the shades of night,

What heart unblenched can dare to meet this day,

A day of darkness and of dire dismay?

What sinner’s eye can fearless then—behold The day of horrors and his sight unfold,

But to the good a day of glorious light,

A day for chasing all the glooms of night,

For then shall burst on man’s astonished eyes The Christian banner waving in the skies,

Borne by angelic bands supremely fair,

By countless seraphs through the pathless air.

The heavenly sky shall Christ’s proud banner form, A sky unruffled by a cloud or storm ;

The bloody cross aloft in awful pride Shall float triumphant o’er the airy tide.

Then shall the King with splendour cloth’d on high Ride through the glories of the golden sky,

With power resistless guide his awful course,

And curb the whirlwinds in their wildest force.

The white robed angels shall resound the praise,

Ten thousand saints their choral songs shall raise ; Now through the void a louder shout shall roarnbsp;Than surges dashing on a rocky shore.

An awful silence reigns !—the angels sound The final sentence to the worlds around ;

Loud through the heavens the echoing blast shall roll, And nature, startled, shake from Pole to Pole.

All flesh shall tremble at the fearful sign,

And dread to approach the judgment seat divine ; The loftiest hills, which ’mid the tempest reign,

Shall sink and totter, levelled wuth the plain,

The hideous din of rushing torrents far Augment the horrors of this final war ;

The glorious sun, the gorgeous eye of day,

Shall faint and sicken in this vast decay.

From our struck view his golden beams shall hide, As when the Saviour on Calvaria died ;

The lovely moon no more in beauty gleams,

Or tinge the ocean with her silv’ry beams ;

Ten thousand stars shall from their orbits roll,

In dread confusion through the empty pole.

At the loud blasts hell’s barriers fall around,

Even Satan trembles at the awful sound !

Far down he sinks, deep in the realms of nig-ht, And strives to shun the glorious Son of Light.

“ Rise from your tomb,” the mighty angel cries,

“ Ye sleeping mortals, and approach the skies.

For ChrivSt is thron’d upon his Judgment seat,

And for his mercy may ye all be meet! ”

The roaring ocean from its inmost caves,

Shall send forth thousands o’er the foaming waves ; From earth the countless myriads shall arise,

Like corn-land springing ’neath benignant skies ; For all must then appear—we all shall meetnbsp;In dread array before Christ’s judgment seat!

All flesh shall stand full in its Maker’s view—

The past, the present, and the future too ;

Not one shall fail, for rise with one accord Shall saint and sinner, vassal and his lord.

Then Mary’s son, in heavenly pomp’s array,

Shall all His Glory to the world display ;

The faithful twelve with vSaintly vesture graced, Friends of his cross around his throne are placed ;nbsp;The impartial judge the book of fate shall scan.nbsp;The unerring records of the deeds of man.

The book is opened ! mark the anxious fear That calls the sigh and starts the bitter tear;

The good shall hear a blessed sentence read,

All mourning passes—all their griefs are fled.

No more their souls with racking pains are riven, Their Lord admits them to the peace of heaven ;nbsp;The sinner there, with guilty crime oppressed,nbsp;Bears on his brow the fears of hell confess’d.nbsp;Behold him now—his guilty looks—I seenbsp;His God condemns, and mercy’s God is he ;

No joy for him, for him no heaven appears To bid him welcome from a vale of tears.

Hark ! Jesu’s voice with awful terrors swell.

It shakes even heaven, it shakes the nether hell;

“ Away ye cursed, from my sight retire Down to the depths of hell’s eternal fire,

quot;3

Down to the realms of endless pain and night,

Ye fiends accursed, from my angry sight Depart! for heaven with saintly inmates purenbsp;No crime can harbour or can sin endure.

Away ! away, where fiends infernal dwell,

Down to your home and taste the pains of hell.”

Behold his servants—Lo, the virtuous bands Await the sentence which the life demands ;

All blameless they their course in virtue run Have for their brows a crown of glory won.

Their Saviour’s voice, a sound of heavenly love, Admits them smiling to the realms above ;

“ Approach, ye faithful, to the heaven of peace,

Where worldly sorrows shall for ever cease.

Come, blessed children, share my bright abode.

Rest in the bosom of your King and God,

Where thousand saints in grateful concert sing Loud hymns of glory to th’ Eternal King.

For you, beloved, I hung upon the tree,

That where I am there also ye might be The infernal god (ye trembling sinners quake)

Shall hurl you headlong on the burning lake.

There shall ye die, nor dying shall expire.

Rolled on the waves of everlasting fire.

Whilst Christ shall bid his own lov'd flock rejoice. And lead them upward with approving quot;oice,

Where countless hosts their heavenly Lord obey.

And sin^ Hosannas in the Courts of Day.

O Gracious God 1 each trembling suppliant spare,— Grant each the glory of that song to share ;

May Christ, my God, a kind physician be,

And may He grant me bless’d Eternity 1

Ysgrifenwyd llawer o dro i dro am deilyngdod cydmariaethol Goronwy Owen a William Wynn arnbsp;“V Farn.” Dywed rhai fod Goronwy Owen ynnbsp;tra rhagori, tra y myn eraill mai William Wynnnbsp;sydd ar y blaen. Y mae gan yr olaf rai llinellau

114

ydynt lawn mor feiddgar a dim a geir gan Goronwy, er engraipht ;—

Udgforn nef yn dolefain,

Y ser a glywant ei sain ;

Traidd ei nerth trwodd i nen,

Traidd eirias trwy ddaearen ;

A marwor trwy’r gloywfor glas,

Mor a th^n ym mherthynas.

Cwymp y ser ar ddisperod O wawl a nerth i wael nod ;

Rhed fil-fil rhawd ufelfellt,

Rhua drwy’r main reieidr mellt.

Am y llinellau hyn, dywed Elfed fod eu heffaith “ yn llawer mwy gwefreiddiol na llinellau urddasolnbsp;Goronwy ; ond tra y mae William Wynn yn treulionbsp;ei nerth ar episodes, symuda Goronwy o’r dechreunbsp;i’r diwedd mewn difrifoldeb arwrol.” Saif cywyddnbsp;William Wynn yn uchel iawn mewn teilyngdod,nbsp;ondl yn ein tyb ni y mae eiddo Goronwy yn tranbsp;rhagori. Bob tro y darllenwn waith yr olaf yrnbsp;ydym yn gweled rhywbeth newydd ynddo, anbsp;chredwn nas gellir cael gwell prawf na hyn o allunbsp;y bardd i roddi llawer o feddwl mewn ychydig onbsp;eiriau,—y mae yn barhaus yn awgrymu llawer mwynbsp;nag y mae yn ei dctweyd. Cawn hefyd fod natur-ioldeb yn elfen amlwg yn nghywydd Goronwy, tranbsp;y mae rhai darnau o waith Wynn yn bell iawn onbsp;feddu y nodwedd hwnw. Am yr haul yn Nydd ynbsp;Farn, dywed William Wynn—

Haul a hyllt, g-arw wyllt ei gfur,

Yn friwsion o’i fro asur.

Y mae y syniad fod yr haul yn hollti yn friwsion yn Hawn arucheledd, ond llawer mwy naturiol, anbsp;barddonol hefyd, yw desgrifiad Goronwy Owen o’rnbsp;haul yn llewygu gan ofn :—

115

Y nbsp;nbsp;nbsp;nef yn gfoddef a g'aid.

A Ilugyrn hon a’i Uygaid,

Goddefid naws llid, nos 11» yr,

Gan lewyg gwyn haul awyr.

Yn ol Wynn, yr un yw tynged y Hoer a’r haul, ond yn ol Goronwy :—

Y nbsp;nbsp;nbsp;wenlloer yn oer ei nych,

Hardd leuad, ni rydd lewych.

Nis gallwn ddiweddu ein sylwadau ar Gywydd y Farn yn well na thrwy ddyfynu sylwadau Dr.nbsp;Lewis Edwards :—

Gallasai roddi mwy o ryddid i'w grebvvyll i ddarlunio amgylchiadau y Farn ; a gallasai wneuthur hyny hebnbsp;ddwyn i mewn ddim a fuasai yn annheilwng o fawredd ynbsp;testun, ac heb ddyfeisio mwy nag a ddyfeisiodd Milton ynnbsp;ei Goll Gwynfa. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Yn Nghywydd y Farn ceir des-

grifiad ardderchog o’r cyfïredinol, ond y mae yno ddiffyg o deiniladau personol, ac y mae hyn yn ddiffyg pwysig,nbsp;oblegid yr ydym yr. cydymdeimlo a dynion yn bersonol, acnbsp;nid yn gyffredinol. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Ond, uwchlaw y cwbl, gallesid

rhoddi mwy o Ie i deimladau y Cyfryngwr wrth weled perffeithiad gwaith y prynedigaeth, oblegid bydd teimladaunbsp;dynol yn ei enaid ef yn oes oesoedd ; a rhoddir golwg mewnnbsp;rhan ar y teimladau hyny gan Goronwy mewn dwy linellnbsp;hynod o dlysion :—

O'm traserch darfum trosoch Ddwyn clwyf, fal 11e bwyf y b’och.

. nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Mor bell ag y mae yn myned, y mae yn sier fod

Gywydd y Farn, o waith Goronwy Owen, yn un o'r cyfan-soddiadau goreu, os nad y goreu, yn yr iaith Gymraeg.— (F Traethodydd, 1876, t.d. 84).

Campwaith arall o eiddo Goronwy, ac, hyd y gwyddis, y darn olaf a gyfansoddodd, yw ei awdl-farwnad i’w alhraw barddonol a’i noddwr Lewisnbsp;Morys, a gyfansoddwyd ganddo yn Virginia,nbsp;America. Cenir yr awdl hon ar y pedwar mesur

ar hugain cerdd dafawd, ac mewn ol-nodiad ysgrifena y bardd:—“Yr awdl hon agantGoronwynbsp;Owen, Person Llanandreas, yn swydd Brunswic,nbsp;yn Virginia, yn y gogleddawl America; lie nanbsp;chlybu, ac na lefarodd hayach ddeng air o Gymraeg,nbsp;er ys gwell na deng mlynedd. Gorphenaf 2ofednbsp;1767.”

Fel pe na buasai y mesurau caethion eisoes yn ddigon caeth, y mae’r bardd yn eu gwneud yn fwynbsp;caeth fyth, ac yn terfynu ei linellau a’r un odl o’rnbsp;dechreu i’r diwedd, yn ol dull ynfyd amryw o’r hennbsp;feirdd. Y mae yn syn iddo fyned i’r eithafion yma,nbsp;oblegyd y mae yn amlwg oddiwrth ei lythyraunbsp;ei fod wedi llwyr flino ar gaethder y gynghanedd.nbsp;Mewn un llythyr cyfeiria at “ hualau cynghanedd,nbsp;yr hwn ni bu prin ormes yn y byd i ieithoedd eraill,nbsp;ond sydd ym mron a llethu ein hiaith ni.”

Yn Mehefin, 1757, cawn Llewelyn Ddu yn ysgrifenu at gyfaill :—

I WONDER how the poor devil of an offeiriad goes on now— I don’t hear anything of his being turned out. I supposenbsp;they don’t drink as much as they did, poverty hinders them,nbsp;and the alehouse will not give them credit. Nawdd Duwnbsp;rhag y fath ddyn ! A suprising composition ! What poetnbsp;ever flew higher ! What beggar, tinker, or sowgelder, evernbsp;groped more in the dirt ? A tomturd man is a gentleman tonbsp;him. The juice of tobacco in two streams runs out of hisnbsp;mouth. He drinks gin or beer until he cannot find his waynbsp;home, and has not half ihe sense of an ass; rowls in thenbsp;mire like a pig, runs through the streets with a pot in hisnbsp;hand to look out for beer—looks like a mountain cat. Andnbsp;yet when he is sober, his good angel returns, and he writesnbsp;verses sweeter than honey, and stronger than wine. Hownbsp;is this to be solved ? His body is borrowed and descendednbsp;from the dregs of mankind, and his spirit from the celestialnbsp;choir,—what a stinking, dirty, habitation it must have.

Mewn llythyr, hefyd, at Dafydd Jones, o Drefriw,

II7

dyddiedig Hydref i4eg, 1757, dywed Lewis Morris: —“ Daccw Ronwy Fardd yn myn’d i Virginia, inbsp;ganu i’r Indiaid, ac i fwytta Tobacco, ac i gaelnbsp;ynghylch £,2PO yn y flwyddyn am ei boen, dannbsp;esgus bod yn feistr rhyw ysgol fawr sydd yno. ”—nbsp;Y Diddcmwch Teuluaidd, arg. 1810, t.d. 184.

Y tebygolrwydd yw na welodd Goronwy y llythyrau hyn, ac na chlywodd air am danynt,nbsp;oblegyd ysgrifenwyd hwynt pan yr oedd ef arnbsp;groesi y Werydd, ond credwn, pe gwybuasai amnbsp;eiriau llymdost Llewelyn am dano, fod ynddonbsp;ddigon o faddeugarwch, ac hefyd fod yr ymdeimladnbsp;o rwymedigaeth i’w hên gymwynaswr mor fawr,nbsp;fel na fuasai cynwys y llythyrau hyn yn effeithionbsp;nemawr arno.

Dechreua yr awdl yn Hawn galar a thristwch gyda’r englyn :—

Och dristyd ddyfryd ddw3'fron !—och Geli!

Och galed newyddion!

Och eilwaith, gorph a chalon !

Och roi'n y bedd mawredd Mon !

Yna cyfeiria’r bardd at ei golledion ef ei hun ar ei daith i’r America :—

Llwydais i gan golledion

Oer a fu’r hynt i'r fro hon,

meddai, a cheir nodyn ganddo yn egluro iddo golli y rhan fwyaf o’i deulu wrth fordwyo i’r America.

Yna cawn air o’i brofiad gyda golwg ar ansawdd y wlad a’i thrigolion :—

Bro coedydd, gelltydd gwylltion,—pan prifwig Fob pryfed echryslon ;—

Hell fro eddyl llofruddion—

Indiaid, eres haid, arw son.

Rhydd ddesgrifiad hynod o fanwl a medrus o alluoedd Lewis Morys mewn gwahanol gyfeiriadau,nbsp;at y rhai yr ydym wedi galw sylw yn y bennod arnbsp;y bardd hwnw.

ii8

Wrth gofio am yr hyn a ysgrifenodd Goronwy gyda golwg ar y mesurau caethion, nis galiwn lainbsp;na rhyfeddu iddo, pan yn cyfansoddi yr awdl hon,nbsp;wneyd y gynghanedd yn fwy caeth fyth drwynbsp;ddefnyddio yr un odl—on neu ion—o’r dechreu i’rnbsp;diwedd Ond er i’r bardd, fel hyn, wneydnbsp;caethiwed y mesurau caethion yn fwy caeth nagnbsp;oedd raid, cyflawnodd y gwaith yn dra gorchestol,nbsp;—yn wir, yr ydym yn gorfod teimlo, wrth ddarllennbsp;y farwnad, ei fod yn canu mor naturiol a phe ynnbsp;anadlu.

Cyfeiria Talhaiarn at yr awdl hon fel yr “ awdl-farwnad odidocaf yn yr iaith,” ac ychwanega :

Y mae'r awdl hono yn orlawn o wir deimlad, ac yn dryfrith o g-einion a chywreinion awenyddol o’i choryn i'w chynffon.nbsp;Dyna awdl na byddwyf byth yn blino wrth ei darllen.—(Vnbsp;Brython, cyf. iv. t.d. 465).

Elfed, hefyd, a ddywed :—

Gwaith clasurol arall yw marwnad Goronwy i Lewis Morys. Nid ydyw yn meddu ar lawer o wreiddioldebnbsp;syniadaeth ; ond y mae y celfyddydwaith yn gryf a gorph-enedig, y mae y meddyliau yn glir a llednais ; ac nid ywnbsp;Lewis Morys yn absenol.—{Y Geninen, 1889. t.d. 16).

Nodwedd amlwg ym marddoniaeth Goronwy Owen yw y llinellau pert, cynhwysfawr, ,syddnbsp;ganddo, y rhai sydd wedi dyfod yn ddiarhehlon ynnbsp;yr iaith. Y mae cyfansoddi y fath linellau ynnbsp;brawf o athrylith o’r iawn ryw, a chyda llawer onbsp;briodoldeb y dywedwyd fod “cyfansoddi diarhebionnbsp;cenedl, deddfau cyfeillach a’r aelwyd, yr anrhydeddnbsp;uwchaf y dichon i farwol ddyn byth ei gyrhaedd.”nbsp;Credwn fod Goronwy yn rhagori yn hyn o beth arnbsp;braidd bob bardd Cymreig arall. Nodwn ychydignbsp;o’r llinellau hyn ; dichon y teimla rhai fod y rhestrnbsp;yn faith, ond wedi dechreu dyfynu y mae ynbsp;demtasiwn i fyned yn mlaen yn anorchfygol.

II9

Beth a d^l crefft heb ei dilyn?

Ceir arwydd lie cyfeirio Dengys llu ^ bys lie bo.

Hi hi wna dda, ddera ddall,

Ni erys a wna arall.

Ein hammorth sy’n ei phorthi,

A’u llwydd yw ei haflvvydd hi.

A pha raid nod a phryd neb ?

Annwn ni dderbyn wyneb.

Cofio wna hoglangc ieuangc Yn llwyd, ’rhyn a glybu'n llanc.nbsp;Didwyll ar dafod ydyw,

Uthr o dwyll ar weithred yw,

Chwilio gem a chael gwmon.

Er passio’r ddau gynhauaf,

Mae’r hin fel ardymyr haf.

Trech fu cri gweddi nag arf.

A’i brif bechod y w tlodi—

Pob tlawd sydd gydfrawd i gi.

Ni adfer Ner amser oes.

A'r gwana ddyn a gwain ddur A dyrr nerth a dwrn Arthur.

Go dlawd yw coeg edliw I ddyn ei lun a’i liw.

Gwell aros yn unman na drwgrodio.

Gwae’r diofal ysmala ;

Gwynfyd i'r diwyd a’r da.

Gwell rhyw obaith na bod heb ddim. Gwyn y gwel y fr^n ei chyw,

Er bod ei liw yn loywddu.

Hawdd gwg a haeddu gogan.

Heb Awen, baich.yw bywyd,

A’i rhodd yw rhyngu bodd byd.

Heneiddio, gwywo wna,

Y nbsp;nbsp;nbsp;rhos, a holl falchder ha’.

I’r euogf, bradog- eu bron,

Braw tostaf! ba raid tystion ?

Llais telyn a ddychryn ddiawl.

Ni chlywaf ni welaf wall.

Nid gwallus ond a gollo.

Er Dafydd, pwy’n wr difai,

A fu erioed, na feiai rai.

Tra-syth fydd perchen triswllt.

Tyr dyrau, caerau cerrig Yn deilch Ile’r ennyno'r dig.

Y nbsp;nbsp;nbsp;goreu a geir oreu.

Y nbsp;nbsp;nbsp;11e bum yn gware gyntnbsp;Mae dynion na’m hadwaenynt.

Cyfaill neu ddau am cofiant,

Prin ddau, Ilei’r oedd gynnau gant.

Yr un ni charo dón a chaniad,

Ni chair ynddo naws o gariad.

Pawb a’i cenfydd, o bu bai,

A bawddyn, er na byddai.

Ni chydfydd Awenydd war A dynion dybryd anwar.

Prydoedd daim o ber Salmau ;

Fwyned i’m ynt, f enaid mau.

Am ganu ni fu, ni fydd,

Hoyw ei fawl, ei hefelydd.

Dygymydd Duw ag emyn O awen dda a wna ddyn.

O f'awen deg, fwyned wyt ;

Diodid dawn Duw ydwyt.

Nodweddir ei lythyrau gan yr un peth, a geilid nodi Iluaws o frawddegau o natur ddiarhebol, er

engraipht;—“ Gwell rhyw obaith na bod heb ddim.” “ Ofer disgwyl pob peth wrth ein bodd.”nbsp;“ Nid gwaith i’w wneuthur wrth ganwyll ddimainbsp;yw prydyddu.” “Nid oes a wna brydydd, ondnbsp;Duw a natur.” “ Gwae a lygrro ei gydwybod hebnbsp;enill dim.” “ The conversation of a friend is thenbsp;» best cordial for low spirits.” “ Without health thenbsp;highest spirits must droop and sink.”

( nbsp;nbsp;nbsp;Yn y gyfrol o waith Goronwy a gyhoeddwyd yn

• Llanrwst, yn i860, ceir oddeutu haner cant o Ivthyrau o eiddo y bardd at y Morysiaid, ac un atnbsp;William Elias, Plas y Glyn, Mon. Gyhoeddwyd ynbsp;llythyrau hyn, hefyd, yn llyfryn ar wahan, yn 1895,nbsp;gan Mr. Isaac Foulkes, ac ychwanegwyd ychydignbsp;af eu nifer.

Yn y llythyrau hyn ceir y bardd yn dweyd ei feddwl, yn rhydd ac yn rhwydd, ar faterion pwysignbsp;a dibwys, wrth ei gyfeillion a’i noddwyr. Y maenbsp;yn cael math o ymgom ddifyr d. hwynt ar ynbsp;cwestiynau oeddynt nesaf at ei feddwl ar y pryd,nbsp;heb dybied erioed, y mae’n debyg, y cawsai ynbsp;llythyrau weled goleuni dydd. Yr ydym, onbsp;ganlyniad, yn ei weled fel yr yMoedd, heb na hugnbsp;na chochl, ond yn hollol ddidwyll ac unplyg. Oher-wydd hyn, ceir ynddynt ddrych yn yr hon y gallwnnbsp;weled gwahanol deithi ei gymeriad.

Wrth ddarllen y llythyrau hyn yn fanwl, y mae yn anmhosibl peidio sylwi ar yr awydd angerddolnbsp;oedd ynddo i ddysgu. Doniol iawn yw ei hanesnbsp;yn dianc i’r ysgol :—

Y TRO cyntaf erioed yr aethum i'r ysgol, dianc a wnaethum gyd a bechgyn eraill, heb wybod i'm tad a’m mam ; fy nhadnbsp;a fynai fy nghurOj a'm mam nis gadawai iddo ; ba weddnbsp;byiinag trwy gynhwysiad fy mam yno y glynais.—nbsp;Gronovania, t.d. 167).

Wedi iddo gyrhaedd oedran gwr, ceir yr un peth ; y mae swn myfyrio yn ei lythyrau yn barhaus.

Mewn un llj^thyr gofyna am fenthyg Hyfrau Groeg a Lladin; mewn llythyr arall dyvved :—“ Os oesnbsp;genych ryw lyfrau Hebraeg neu Arabaeg a dimnbsp;daioni ynddynt, ag y gellwch yn hawdd ei hebgor,nbsp;chwi ellwch eu llwybreiddo.”—(t.d. 173). Daw yrnbsp;un peth i’r golwg yn nglyn a’r pedwar mesur aVnbsp;hugaiii. Mewn llythyr at VVilliam Morrris dywed;—nbsp;All the Measures I know at present are Englynion Unodlnbsp;Union, Cywydd Deuair Hirion, Gwawdodyn Byr, andnbsp;Englyn Milwr. I protest I know no other, .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Is it

not a pity that many a pretty piece should be for ever lost for want of proper help to produce it! ’Rwyf agos a diflasunbsp;yn canu yr un dón byth fel y gog. Mae Cywydd yn awr, onbsp;eisiau tipyn o ryw amheu hyn, wedi myned mor ddiflasnbsp;a photes wedi ei ail dwymo. Gyrwch i mi ryw un neu ddaunbsp;o’r mesurau na’s adwaen yn inhob llythyr, ac yna mi fyddafnbsp;yn rhwymedig i ganu’ch clod yn mhob mesur o honynt ”nbsp;tt.d. 196).

Ei fod yn hynod o fedrus mewn dysgu ieithoedd sydd amlwg- oddiwrth ei lyth)rau. Wrth ysgrifenunbsp;at William Morris, dywed :—‘‘ Mi dderbyniais ynnbsp;ddiweddar Destament Arabaeg, o Allt Fadog, anbsp;yrrasai Mr. R. Morris i mi er ys gwell na biwyddyn ;nbsp;ac er na’s meddwn gymmaint a’r egwyddor yn yrnbsp;iaith lionno, mi ddysgais ei ddarllen mewn byrnbsp;amser ; ac yn wir nid anhawdd ei ddeall am ei bodnbsp;yn swrn debyg i’r Hebraeg” (t.d. 246). Ac mewnnbsp;llythyr at Rhisiart Morris ychydig yn ddiweddarach,nbsp;dywed :—“ Mi a dderbyniais y Te'stament Arabaegnbsp;o’r Allt Fadog yn ddiweddar, a chann diolch inbsp;chwi am dano ; ni dderbyniais mo’r Ilyfr Hebraegnbsp;a yrrasoch gydag ef. Er na welswn erioed mo’rnbsp;egwydddor yn Arabaeg, etto, trwy ddyfal astudionbsp;y laf o Fathew, y 3ydd o Luc, amp;c, mi ddysgais einbsp;ddarllen yn lew iawn ” (t.d. 249).

Daw ei anfanteision a’i ddygn dylodi hefyd i’r golwg yn fynych. Wrth Rhisiart Morris dywed :—

“ ’Rych yn gofyn, paham yr wyf yn gadael i’r avven rydu ? Rhof a Duw, pe cawn bris gweddol amnbsp;dani, mi a'i gwerthwn hi. Beth a dal aweii lie bonbsp;dyn mewn llymdra a thlodi ? A phwy a geifF ham-dden i fyfyrio, tra bo o’r naill wasgfa i’r Hall mewnnbsp;blinder ysbrydol a chorphorol ?” (t.d. 279). Mewnnbsp;llythyr at William Morris dywed :—“You ask menbsp;whether I have seen Cyfraith Hywel Dda, of Dr.nbsp;Wotton, and Moses Williams’s edition or translation. Na welais i ddim erioed o’r fath beth, nanbsp;dim arall yn Gymraeg a dalai ddim ond v Bibl a’rnbsp;Bardd Cwsg. Gwyn eich byd chwi ac eraill sy’nnbsp;cael gweled eich gwala o hen MSS., amp;c. Rhof anbsp;Duw cedwch yr hen MSS. un dydd a blwyddyn,nbsp;ac yna ond odid nad ellwch hepgor y copi inbsp;ddiddanu Goronwy Ddu druan na welodd e erioednbsp;y fath beth.’’ (t.d. 298).

Klfen arall yn ei gymeriad yw ei awydd i dalu ei ffordd :—“ Mawl i Dduw, nid oes arnaf un ffyrlingnbsp;o ddyled i neb, fel y bu o fewn ychydig flynydd-oedd.” (t.d. 211).nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;“ Fe orfu arnaf werthu pob

peth yn Donnington, i daki i bawb yr eiddo, ac i gael arian i ddwyn ein cost yma : felly llwm iawnnbsp;a fydd arnom y chwarter cyntaf,” (t.d. 209). Anbsp;phan ar fin croesi y Werydd dywed;—“ Erbynnbsp;cyttuno a pherchenog y Hong, mi welaf nad ydyvvnbsp;yr holl arian a gaf at fy nhaith, ac oil a feddafnbsp;fy hun (wedi talu i bawb yr eiddo) ond prin ddigonnbsp;i ddwyn fy nghost yno.” (t.d 331). Dengys ynbsp;dytyniadau hyn, ac eraill y geilid eu nodi, fodnbsp;y bardd wedi yfed yn helaeth o yspryd yr adnod,nbsp;“ na fyddwch yn nyled neb o ddim.”

Yn ngwyneb ei dylodi a’i siomedigaethau, hytryd yw darllen ei fynych ddatganiadau o’inbsp;ymostyngiad i ewyllys y Nef. Daw ei ysbrydnbsp;dirwgnach i’r golwg yn barhaus :—“ Nis gwn inbsp;pa’r fudd a ddavv ; ond hyn .sydd sicr gennyf,

124

fod yr un nefol ragluniaeth ag a’m porthodd hyd yn hyn, yn abl i’m diwallu rhagllaw ; a pha brydnbsp;bynnag y digvvyddo i mi saethug, fod Duw ynnbsp;gweled mai rhywbeth arall sydd oreu er fy lies,”nbsp;(t.d. 194).nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;“ Wele, wele, m’ welaf nad oes dim

siawns am ddyfod i Gymru ; nid oes mo’r help : there is no use crying after shed milk ; I never wasnbsp;so sanguine as to promise myself any success, andnbsp;therefore can have no disappointment. Yr ydwyfnbsp;yn gwbl foddlon i’m tynghedfen, doed a ddel,”nbsp;(t.d 286).

Ceir yn ei lythyrau, fel yn ei farddoniaeth, ami 1 gyflfyrddiad hapus o’r lion a’r chwareus .—“ Fenbsp;aeth y wraig Elin yn ddwy Elin o fewn y pum’nbsp;wythnos yma ; a gwae a gaffo eneth, meddaf fi;nbsp;ni fu yma ddim gwastadfod ar ddim er pan welwydnbsp;ei wyneb hi” (t.d. 280).nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;“ Llyma Wyddel wedi

myn’d i Hirgaer, i garchar, am briodi dwy wraig, o fewn Ilai na dwy filldir at eu gilydd. Mae’n debt'gnbsp;y caiff ymystyn, ac ni haeddai amgen, am fod mornbsp;ryfygus a chynnyg gwasanaethu dwy, lie y niaenbsp;digonedd o rai eraill yn methu boddloni un ynnbsp;iawn ” (t.d. 285). Doniol iawn yw ei ddesgrifiadnbsp;o berson Walton :—

Climmach o ddyn amrosg-o ydyw—garan anfaintunaidd— afluniaidd yn ei ddillad, o hyd a lied ariithr, anhygoel,nbsp;ac wynebpryd Hew, neu ryw faint erchyllach, k’i dremnbsp;arwguch yn tolcio ym mhen pob chwedl ddigrif, yn ddigonnbsp;er noddi llygod yn y dyblygion ; ac yn cnoi dail yr Indianbsp;hyd oni red dwy fifrwd felyngoch hyd ei ên. Ond ni waethnbsp;i chwi hyny na phregeth, y mae yn un o’r creaduriaidnbsp;anferthaf a welwyd erioed y tu yma i’r Affric. Yr oedd ynnbsp;’.swil gennyf ddoe wrth fyned i'r Eglwys yn ein gynau duon

fy ngweled fy hun yn ei ymyl ef, fel bid ar ol Hong_

(t.d. 199).

Mewn llythyrat Rhisiart Morris ceir y sylwadau hyn :—

J25

Perhaps it were to be wished that the Rules of Poetry in our language were less nice and accurate ; we shouldnbsp;then undoubtedly have more writers, but perhaps fewernbsp;good ones. I would never wish to see our poetry reducednbsp;to the English standard ; for I can see nothing in it thatnbsp;should entitle it to the name of poetry, but only the numbernbsp;of syllables (which yet is never scrupulously observed), or,nbsp;if you please, poetic words and a wretched rhj'-rae (sometimes) at the end, in blank verse, i.e, the best kind ofnbsp;English Poetry—no rhyme at all. Milton's Paradise Lostnbsp;is a book I read with pleasure, nay with admiration andnbsp;raptures : call it a great, sublime, nervous, or if you please,nbsp;a divine work, you will find me ready to subscribe tonbsp;anything that can be said in praise of it, provided younbsp;do not call it poetry ; or if you do so, that you would likewise allow our Bardd Cwsg to take his seat amongstnbsp;the Poets” (t.d. i86).

Prin yr oedd y bardd o ddifrif pan yn ysgrifenu fel hyn ; os ydoedd, y cwbl ellir ddweyd yw ei fodnbsp;yn llawer iavvn gvvell bardd nag ydoedd o feirniad.

Yn yr un llythyr dywed :—“ As English Poetry is too loose, so ours certainly is too much confinednbsp;and limited, not in the Cynghaneddau, for withoutnbsp;them it were no poetry” (t.d. i86). V mae y syniadnbsp;“ •without them (sef y ‘ Cynghaneddau,’) it -were nonbsp;poetry,” yn ein taro yn lied chwithig ; ysywaeth,nbsp;yr ydym yn cael llawer lawn gormod o’r “ Cynghaneddau,” a llawer iawn rhy fychan o’r quot;poetry.”

Doniol a synwyrol iawn yw ei gyfeiriad yn un o’i lythyrau at yr annghydwelediad rhyngddo dnbsp;Llewelyn Ddu :—

Am y Llew yr wyf agos a chanu yn iach iddo, oblegyd fod lie i ofni ei fod wedi digio dros byth bythoedd, o rannbsp;na cbefais ganddo ond sèn, yn y llythyr diweddaf bythnbsp;a welais oddiwrtho. Y mater sydd fel hyn (a mater garwnbsp;yw hefyd), digwydd a vvnaeth i r Llew ddal sylw arnafnbsp;yn ysmocio fy nghetyn yn Nghyfartod y Cymmrodorion, ac

126

uthr oedd ganddo weled y Bardd (fel i4r mewn mwg’) a’r niwl g’wyn yn droellau oddiarngfylch ei ben (like gflory innbsp;a picture). Dyna'i air.; ond am Foulks amp;c., nid oeddnbsp;ryfedd ganddo. Yroeddyn taeru yr un amser fy mod wedinbsp;haner crapio ; ac yn wir y mae yn adgof §:ennyf yfednbsp;o honof ran o phialaid o bwyns yn nhy y c^r H. Prysnbsp;cyn dyfod yno. Ond ^adewch i hynnyfod ; nid aml y byddnbsp;y g’wendid hwnnw aroaf, (goreu byth po’r anamlaf), a diaunbsp;yw bod maddeuant i fwy troseddau na hynny, er ei g-ymaint.nbsp;Sèn iachus er fy lies i oedd y sèn, a diolchgar ydwyfnbsp;am dani; ond eto nid arwydd dda ar neb fod yn anfaddeu-gar. Nis gwn i achosarall yn y byd iddoddigio a bod mornbsp;dyn. Mae genym yma yn fy ymyl broffwydoliaeth anbsp;'scrifenvvyd cyn gweled o honof Lundain erioed, sy'nnbsp;dywedyd, “ Mai os fi (pan ddeuwn yna) a fethwn yn yr hynnbsp;lleiaf ddal y ddysgl yn wastad i’r Llew, na wnai ond fynbsp;nirmygu a’m cablu, a'm coegi, ar air a gweithred byth, hebnbsp;obaith na chymmod, na hawddgarwch, na mwynder yn oesnbsp;oesoedd. Amen.quot;—(t.d. 320).

Cydnabyddir fod y llythyrau hyn yn cymeryd eu Ile yn uchel yn mysg y clasuron Cymreig, anbsp;gresyn na fai mwy o ddarllen arnynt gan lenorionnbsp;Cymru yn y dyddiau hyn. Yn ol tystiolaethnbsp;Goronwy ei hun yr oedd yn ddyledus i’w fam,nbsp;i raddau helaeth, am ei fedrusrwydd yn y cyfeiriadnbsp;hwn :—

I FLATTER myself that I am master of a fluency of words and purity of diction; and, if so, be the poetical veinnbsp;ever so slender, all the cynghaneddau must be equal, ifnbsp;equally understood. Cornelia, the mother of the Gracchi,nbsp;is commended in history for having taught her sons, innbsp;their infancy, the purity of the Latin tongue ; and I may saynbsp;in justice to the memory of my mother, that I never knew anbsp;mother, nor even a master, more careful to correct annbsp;uncouth, inelegant phrase, or vicious pronunciation, thannbsp;she. And that, I must own, has been of infinite servicenbsp;to me.

Wrth ystyried ei anfanteision ar hyd ei oes,—

127

y prinder Ilyfrau, a’r ffaith iddo dreulio rhan fawr o’i oes yn mysg pobl oeddynt yn barhaus ynnbsp;“ sisial iaith y Saeson,” y mae yn syn iddonbsp;gyrhaedd safie mor uchel fel Cymreigydd, Felnbsp;y dywed y Parch. Robert Jones, Rotherhithe :—

We have often marvelled, and we marvel still, at Goronwy's mastery of the Welsh languag^e. Whence came it ? Thenbsp;only books he was acquainted with in his early years werenbsp;the Bible and F Bardd Ciiosg—models the most pure, itnbsp;js true, but circumscribed in their range, and of a comparatively recent date ; while Goronwy’s vocabulary, even ifnbsp;deprived of the thousands of words contained in both,nbsp;would be a rich and extensive one. We again wonderinglynbsp;ask, Whence did he derive his knowledge? Tt could notnbsp;have been at Oswestry, or Donnington, or Walton. Yet he^nbsp;an exile from Wales, for years in the heart of England,nbsp;not only wrote gracefully and graphically in Welsh, butnbsp;proved himself a more consummate master of it, bothnbsp;etymologically and idiomatically, than any writer either ofnbsp;that or of any succeeding age. We can ascribe it tonbsp;nothing less than a genius as transcendent as was evernbsp;bestowed on man.—(cyf. ii. t.d. 123),

Cyn gadael Goronwy fel Cymreigydcl, nisg-allvvn beidio dyfynu sylwadauy Proff. J. Morris Jones :—

Gymaint o vvahaniaeth sydd rhwng y farddonir.eth gyng-haneddol a ysgrifennir yn y dyddiau hyn a gwaith Goronwy Owen ! Nid yw Goronwy byth bron yn gwneud gwallnbsp;mewn iaith ; ni chanfyddais ond rhyw un brycheuyn ynnbsp;ei holl waith, tra mae awdlau cadeiriol yr oes yma ynnbsp;dryfrith o honynt. Fel un enghraifft, y mae beirdd yn awrnbsp;yn tybied y gallant droi pob o yn aw; nid yw Goronwynbsp;byth yn gwneud hyny ond lie mae deddfau’r iaith ynnbsp;caniatau. Y mae gan Oronwy gyflawnder o eiriau cryfion ;nbsp;a’r rheiny yn wir eiriau Cymraeg, nid pethau fel il neu wfinbsp;neu’r cyffelyb, na welwyd erioed monynt ondyng ngeiriadurnbsp;Wm. Owen. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Y mae ysgrifenwyr y dyddiau hyn

yn teimlo pob peth yn ol idiom y Sais, ie, aethant y tu hwnt

128

Vt Sais—soniant am dehnlo arog’1. Er hyny, ei gly'wed y bydd y gwir Gymro eto. ... Ni flinid Goronwynbsp;k rhyw grach resymeg, megys mai gwaith y glust ydywnbsp;clywed, a’r cyffelyb .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Ergyd hyn oil yw fod

brawddegau Goronwy yn Gymreig o ran arddull ac idiom, gydag ambell gyffyrddiad tlws yn null yr hen feirdd ; annbsp;fod ei gyfansodd-eiriau’n gywir ac ar y model Cymreig.

Cyfeiria Goronwy yn fynych yn ei lythyrau at darddiad geiriau, a dengys ei sylwadau ei fodnbsp;yn ieithyddwr penigamp. Pe cawsai hamdden anbsp;chefnogaeth i baratoi geiriadurCymraeg a Saesneg,nbsp;buasai y gwaith yn gafFaeliad anmhrisiadwy i’nnbsp;llenyddiaeth. Dengys y dyfyniadau canlynol o unnbsp;o’i lythyrau at Rhisiart Morys fod ynddo bobnbsp;cymhwysder at y gwaith : —

As for poor, plodding Richards, you have said more of him than ever I intended to do myself. But say what you will,nbsp;you cannot injure him much. I have so much charity fornbsp;him, as to believe he undertook it with a view of the publicnbsp;good ; but I can by no means allow that the book will benbsp;useful to the next compiler, or indeed to anybody else.nbsp;When Virgil gathered gold out of Ennius’s dunghill, Inbsp;presume the former bore a proportion as one to ten to thenbsp;latter. But here there is not an ounce to a ton weight; andnbsp;so it is not worth raking for. I wish he had nothing to donbsp;with Moses Williams, Henry Salisbury, and Baxter—I amnbsp;sure it had been better—but especially his own Glamorgan.nbsp;What have Glamorgan words to do with Welsh ? I hadnbsp;rather he had made use of any gibberish, and authorised itnbsp;with an hottentotice; that would never mislead Posterity.nbsp;But we may be easy, for I dare say his Diciionary nevernbsp;will. The Dictionaries, Glossaries, etc. that he compilednbsp;from might have been useful to a judicious man, that couldnbsp;have picked and culled with judgment and discretion. Butnbsp;I have no patience when I see Henry Salisbury and the latenbsp;unaccountable Moses Williams, quoted to justify a blunder,nbsp;or to legitimate and authorise the most uncouth gibberish.nbsp;He must either be superstitiously bigoted to Henry Salisbury

129

and others, or else very injudicious with a witness, to swell his book with the same word three or four times over, wherenbsp;but one reading is true, and all the rest to be rejected asnbsp;corruptions, e.g., Myrddin^ Henry Salisbury, see Murddyn^nbsp;and so on to Merddyriy Murddun^ amp;c. Dictionaries are, ornbsp;should be, made to understand authors by, and to teach usnbsp;to write correctly in imitation of them ; and not to acquaintnbsp;us with the different corruptions that words may benbsp;.perverted to by the lisping prattle of nurses and children,nbsp;and vicious phraseology of clowns and rustics. The wordnbsp;addfed is pronounced addfyd by the greater part of thenbsp;Denbighshire people. What then ? Were I to compile anbsp;Dictionary, would it be commendable, or even sufferable, innbsp;me to write addfyd or addfedy though I should find it in anbsp;manuscript collection of words, and then add, “ See addfedquot;nbsp;or “ addfyd,quot; You will say “Why not ?” Because it is notnbsp;so found in any approved writer, and what ought to havenbsp;more weight, because etymology is against it: the wordnbsp;being compounded of add and 7nedi. Most of the writersnbsp;and collectors of those glossaries and collections of wordsnbsp;designed for additions to Dr. Davies, are not to be dependednbsp;upon ; because they took all uncommon words as they foundnbsp;them, and that commonly out of the lips of ignorant people,nbsp;well or ill pronounced, no matter. These being new to theirnbsp;ears, and understandings, gave them a sufficient title tonbsp;have a place in a collection. Witness“ a swine,” innbsp;Lloyd’s Ar, Br. and many more I could quote, had I books.nbsp;And as most of them are not to be depended upon, so arenbsp;they all to be suspected. For most or all have an itch fornbsp;establishing and propagating their own whims and conceits,nbsp;as flies have to blow maggots, which it is everybody else'snbsp;interest to destroy. A glossary Writer had rather turn anbsp;language topsy-turvy, than quit a few etymological conjectures, the production of his own dear brains ; and a badnbsp;poet had rather write and pronounce fifty words wrong tonbsp;secure his cy7ighaneddiha.n be obliged to alter one favourite,nbsp;faulty line.

It is a specious ornament to a title page to promise several thousands of words more than in Dr. Davies’s ; but perhaps

all these thousands, by the time they are well sifted and cleaned, will scarcely amount to a hundred. One of them Inbsp;remember is giat, “a country gate;” that is the old, yetnbsp;common English word, quot;gate.quot; Is this adding to Dr.nbsp;Davies's? Is this enriching the Welsh language? By thenbsp;same rule, it may be made the general, universal, catholicnbsp;language of this universe. It is but making all words innbsp;the world free denizens of our own language, and call themnbsp;our own, and the work is done.

Ni pherthyn i ni roddi hanes sefydliad y pedwar mesur ar hugain, yn Eisteddfod Caerfyrddin, ynnbsp;1451, nac ychwaith adrodd helynt yr Eisteddfodnbsp;yn yr un dref yn 1819, pan y condemniwyd ynbsp;mesurau hyny. Digon yw dweyd y cafwyd hwyntnbsp;yn euog “ o gyfyngu awen y bardd o fewn llyffeth-eiriau rhy gaethion ; a bod yn rhy fynych, o’rnbsp;achaws, synwyr a rhwyddineb iaith yn cael eunbsp;hoffrwm ar allawr gwag-orchest egwan-bwyll anbsp;diansawdd. Herwydd hyn, barn yr eisteddfod honnbsp;ydyw—bod o hyn allan ryddid i feirdd Ynysnbsp;Prydain gyfansoddi caniadau ar y mesurau mwyafnbsp;teilwng a chyfaddas i eu testynau ; ac na byddonbsp;rhagllaw wahaniaeth o barth teilyngdawd i einbsp;roddi i fesurau yr un dosbarth, na’r hen na’rnbsp;newydd, ragor neu uwch na eu gilydd ; ond bodnbsp;urddas cerdd neu awdl uwch eraill i gael ei farnunbsp;wrth gymhwylliadau synwyr, a phwyll, a chyng-hanedd rywiog a diledryw, yn hytrach nag wrthnbsp;anirywiaeth y mesurau.”

Y mae yn amlwg oddiwrth ei lythyrau fod Goronwy wedi llwyr flino ar “ amrywiaeth ynbsp;mesurau,” a’i fod yn ystyried eu bod yn cyfyngunbsp;“ awen y bardd o fewn llyfFetheiriau rhy gaethion.”nbsp;Mewn un llythyr dywed :—

Meddyliais yn fynych mai rhwyddaf a lleiaf o lyfifetheiriau cynghanedd yn y mesurau, goreu rhaid yw bod y gerdd.nbsp;Nid yw mydryddiaeth y Groegiaid yn agos mor ddarostyng-

I3I

edig- i ddognaeth sillau ag ydoedd un y Rhufeiniaid ; ac y mae un y Saesoii yn fwy rhydd na phob un onaddynt, gannbsp;nad oes iddo na rhif sefydledig, na dognedd sillau, na hefydnbsp;odlaeth yn y diwedd ; chwaethach hualau cynghanedd, yrnbsp;hwn ni bu prin ormes yn y byd i ieitboedd eraill, ond syddnbsp;ym mron a lletbu ein iaitb ni.

Y mae ei sylwadau hefyd ar y mesur gwael a di-orchest a elvvir “ Gorchest y Beirdd ” mornbsp;ragorol fel nas gallwn beidio eu dyfynu. Gresynnbsp;mawr na wneid i ffwrdd unwaith am byth d’r mesurnbsp;yma, ac eraill o ran hyny, o’r pedwar mesur arnbsp;hugain. Fel hyn y dywed :—

What a cursed low, grovelling thing that Gorchest y Beirdd is, I leave you to judge ; and would at the same time havenbsp;impartial answer, whether the old, despised, exterminated,nbsp;(and I had almost said persecuted,) Englyn Milwr hath notnbsp;something in it of antique majesty, in its composition. Now,nbsp;for goodness' sake, when I have a mind to write good sense,nbsp;in such a metre as Gorchest y Beirdd, and so begin, andnbsp;the language itself does not afford words that will come innbsp;to finish with sense and cynghanedd too, what must I do ?nbsp;Why to keep cynghanedd I must talk nonsense, to the endnbsp;of the metre as predecessors in poetry were used to do tonbsp;their immortal shame, and cramp and fetter good sense,nbsp;while the Dictionary is all over turned and tormented to findnbsp;out words of a like ending, sense or nonsense.

Rhywbeth yn debyg oedd syniad Gwallter Mechain :—“ Nid yw Gorchest y Beirdd, fel ynbsp;gehvir, ond rhigwm gwael, y gwaelaf o’r pedwarnbsp;mesur ar hugain newydd. Mesur yw cymmwys inbsp;feddwyn uwch ei loddest; ar hwn gallai ganu ;—nbsp;Dip dap,

Rip rap,

Gip gap,

Gwpan.”

Synwyrol iawn yw sylwadau Hiraethog :—

Digalonid Goronwy i geisio cyfansoddi arwrgerdd, neu

132

utirhyw waith mawr ar destyn dyrchafedig, o herwydd caethder y mesurau a'r gynghanedd Gymreig j y fath gollednbsp;ydyw hyn i'n llenyddiaeth ! Yr unig- beth sydd genym inbsp;gwyno o'i herwydd yn Goronwy Owain ydyw, fod einbsp;ganiadau yn rhy fyrion, yn rhy fach o nifer ; ac na buasainbsp;wedi ymosod ar ryw brif gampwriaeth awenyddol; ond ynnbsp;byn fe'i digalonid gan gaethder ein mesurau a’n cynghanedd,nbsp;fe ymddengys. Wel, yr achlod iddynt! ynte, meddwn ni.nbsp;Yspeiliasant ein llenyddiaeth yn ddiau o drysor anmhris-iadwy; canys pe cymmerasai G. Owain arno y gorchwyl onbsp;gyfansoddi arwrgerdd, neu ganiad faith ar ryw destynnbsp;dyrchafedig, nid oes Ie i ammheu na buasai yn waithnbsp;teilwng i’w gystadlu S, goreuon barddoniaeth unrhywnbsp;genedl.

Bu Ilawer o feio o dro i dro ar Goronwy am ei fynych ddefnyddiad o’r gynghanedd lusg, sef rhoddi rhywnbsp;sill o’r braich i gydodli ê.'r sill nesaf i’r brifodl.nbsp;Ar y pen hwn nis gallwn wneud yn well na dyfynunbsp;y sylwadau rhagorol a ganlyn o adolygiad Dr.nbsp;Lewis Edwards ar argraphiad y Parch. Robertnbsp;Jones, Rotherhithe, o Weithiau Goronwy, o’rnbsp;Traethodydd am 1876, t.d. 81 :—¦

Y MAE y mesurau caethion yn ddigon caeth er defnyddio pob rhyddid a ganiateir gan y gyfraith ; ac y mae ynnbsp;syn fod cymaint o duedd yn y beirdd i’w gwneyd ynnbsp;gaethach nag ydynt. Ai chwareuyddiaeth yw barddoni,nbsp;ai ynte gwaith ? Os chwareuyddiaeth, yna y dyn goreunbsp;am ddawnsio ar raff y mesurau caethion yw y dyn sydd ynnbsp;teilyngu y wobr. Ond os gwaith yw barddoni, yna talernbsp;yn ol rhagoriaeth y gwaith a gyflawnid, heb gymeryd inbsp;ystyriaeth yr anhawsderau a osododd y gweithiwr arno einbsp;hun er mwyn dangos ei fedrusrwydd. Nid ydym ynnbsp;dyweyd dim yn awr yn erbyn y mesurau caethion, ond ynnbsp;dadleu y dylai bardd gael cymaint o rj'ddid ag syddnbsp;gyfreithlawn yn ol y mesurau hyny, a'i fod yn haeddu ynbsp;flaenoriaeth, os bydd el feddyliau yn rhagori, er i farddnbsp;arall gyfansoddi ar yr un testyn gyda mwy o gywreinrwyddnbsp;cynghaneddol. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Y mae Mr. Jones, hefyd, yn galw

133

sylw at reswm arall, yr hwn sydd gryfach fyth:—‘The slow, stately march of cynghanedd hisg admirably adaptsnbsp;itself to the grandeur which it would express. If we werenbsp;inclined to disparage our poet’s later works, it would be fornbsp;their redundancy of the more elaborate cynghaneddion / ’

Y nbsp;nbsp;nbsp;mae hyn yn hollol wir ; ac nid oes dim sydd sicrach nagnbsp;y gall bardd wanhau yr effaith trwy gryfhau y gynghanedd.

Y nbsp;nbsp;nbsp;mae yn hên ddywediad mai yr arddull goreu mewnnbsp;rhyddiaeth a barddoniaeth yw yr un sydd mor dryloewnbsp;ac mor syml tel nad yw yn tynu sylw oddiwrth y meddyliaunbsp;at gy wreinrwydd trefn y geiriau. Yn y llinell fwyaf nertholnbsp;yn Nghywyddy Farn nid oes ond cynghanedd lusg

“ Cydfydd y fall ^’i gallawr.”

Yn y Traethodydd am 1851, ceir tafoliad Lewis Morys o’r beirdd o ddyddiau Aneurin Wawdrydd inbsp;lawr, anoda eu graddau mewn awen, gwybodaeth,nbsp;dysg, a chynghanedd. Safon perffeithrwydd ynnbsp;mhob gradd ywugain, ond nid yw yr un o’r beirddnbsp;yn cyrhaedd mwy na pedwar ar bymtheg. Felnbsp;hyn y saif Goronwy yn y rhestr :—

Awen nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;19

Gwybodaeth ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;18

Dysg nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;19

Cynghanedd ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;18

Bu cryn lawer o feirniadu ar y tafoliad o dro i dro, ac er fod Llewelyn Ddu, yn ein tyb ni, yn gosodnbsp;amryw o’r beirdd a dafolir ganddo yn uwch nag ynbsp;dylasai, credwn ei tod yn bur agos i’w le yn einbsp;fantoliad o fardd mawr Mon. Fel y dywednbsp;Gwilym Hiraethog :—“ Cywrain, celfydd, a manwlnbsp;iawn oedd ef, pa un bynag ai daear ai dyn anbsp;fesurai. ”

Prin y bydd neb erbyn hyn yn barod i gymer-adwyo syniadau eithafol Dewi Wyn yn y llinellau canlynol ;—

A allai Groegf, a holl gred,

Eiiydd i Dudur Aled ?

134

A fu erioed, o fawr rym,

Neb o golofn Ab Gwilym ?

Na, fu'r un o’u niter hwy Werth rhawnen wrth Oronwy ;

Heriaf Homer a Horas,

Na bu a’i trech neb o^u tras.

Dengys y dyfyniadau canlynol o awdl Eben Fardd beth oedd syniad y beirniad galluog hwnwnbsp;am safle Goronw}' yn mhlith y beirdd. Ceir yrnbsp;awdl yn gyflawn yn y Traethodydd am 1867,nbsp;t.d. 344:—

Gwr a aned oedd Goronwy,—yn Món,

Dyn mawr a chlodadwy !

Bardd, na bu o fardd, neb fwy,

O Gaer Món i gwr Mynwy.

Rhanodd lór i Oronwy Ddu,—ddawn bardd I’w urddo n Ben Cymru ;

Rhaid oedd ei anrhydeddu,

Maen coron i Fón a fu.

O Gymru ni bu un bardd,—ogyfuwch Ag ef, enwog Brif-fardd ;

Digrifai deg oreufardd Y wlad hon a’i eiliad hardd.

Wrth g-yfeirio at safle Goronwy yn mhlith y beirdd dywed Gutyn Padarn yn Y Traethodydd amnbsp;1862 (t.d. 152) :—

Pe gofynid i ni fyned trwy restr ein Beirdd, o ddyddiau Aneurin, Taliesin, a Llywarch Hen, hyd y dydd heddyw, anbsp;nodi allan dri o’r mwyaf awenyddol yn eu mysg, yr ydymnbsp;yn sier y byddai Goronwy Owen yn un o’r tri, er nad ydymnbsp;mor sier pwy fyddaiy ddau eraill. Mae ei farddoniaeth efnbsp;fel yr aur pur, yn sier o barhau yn ei deilyngdod a’i ddys-gleirdeb tra pery yr iaith y mae ynddi. Ei iinellau ydynt ynnbsp;dwyn arnynt argraph anfarwoldeb ag nad oes dim ond gwirnbsp;dalent yn alluog i’w gynnyrehu.

135

Yn yr un ysgrif dywedir :—

Nid oedd neb o’r beirdd Cymreig', a aethant o flaen Goronwy Owen, wedi rhoddi y fath bravvf o'u medr i gyfan-soddi ar y Mesurau Caethion ag a roddes ef; ac fe allai nanbsp;chyfododd neb ar ei ol yn rhagori arno yn hyn. Yr ydymnbsp;yn cael yn ngwaith awdwyr eraill gymaint a mwy onbsp;din awenyddol, a meddylddrychau Uawn mor rymus anbsp;gwreiddiol! ond ni wyddom am neb yn dyfod i fyny ÊLg efnbsp;yn esmwythder a naturioldeb ei gynghaneddion, a’r chwaethnbsp;bur, a’r ymadroddion i’r pwrpas, a ddefnyddir ganddo.

Un peth sydd yn deilwng o sylw yn ng'lyn a barddoniaeth Goronwy yw y fifaith na cheir ganddonbsp;ddim o’r arddull Saesneg sydd i’w ganfod mornbsp;fynych yn ngwaith beirdd Cymru yn ei oes ef, acnbsp;ar ol hyny. Yr oedd wedi darllen cymaint o waithnbsp;y beirdd Seisnig, mae yn debyg, a’r un ohonynt,nbsp;ac heblaw hyn yr oedd yn berflfaith gyfarwydd anbsp;gwaith y beirdd Lladin a Groegaidd, ond pannbsp;yn cyfansoddi yn Gymraeg cadwai yn fanwl atnbsp;y dull Cymreig. Priod-ddull y Gymraeg syddnbsp;ganddo, a dim arall.

Wrth ddarllen ei farddoniaeth yrydym yn teimlo, rywfodd, mai prin iawn yw ei gyfeiriadau at bryd-ferthion a golygfeydd natur—un o neillduolionnbsp;mwyaf amlwg y bardd Cymreig. Nid yw ynnbsp;hawdd rhoddi cyfrif am hyn, ond dichon fod anbsp;wnelo ei fywyd helbulus lawer d’r peth.

Elfen amlwg iawn yn ei waith yw coethder. Fel y dywedasom yn barod, ei athraw barddonol oeddnbsp;Llewelyn Ddu, bardd hynod o ddi-chwaeth, felnbsp;y gwelsom. Wrth ystyried hyn, ac wrth gofionbsp;chwaeth isel caniadau amryw o gydoeswyrnbsp;Goron y, y mae yn syn fod ei farddoniaeth efnbsp;yn cynwys cyn Ileied o linellau tramgwyddus. Felnbsp;y dywed Gwilym Hiraethog :—“Nid oes nemawrnbsp;linell yn ngwaith Goronwy a dramgwyddai y

136

coethaf ei archwaeth, ac a ddoluriai y tyneraf ei deimlad.” Yn gyffelyb y tystiolaetha Dr. Lewisnbsp;Edwards:—“ Deallwn ei fod weithiau yn einbsp;lythyrau wedi syrthio dan ddyianwad ysbryd yr oesnbsp;yr oedd yn byw ynddi, .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. ond yn ei

farddoniaeth, gydag ychydig eithriadau, yr oedd yn rhagori ymhell ar ei gydoeswyr barddonol ynnbsp;Nghymru, ac ar y cyffredin ohonynt yn Lloegr.”

Pe gofynid i ni, yn mha beth y mae rhagoriaeth Goronwy yn gynwysedig ; atebem, rhagora ynnbsp;mhobpeth. Nid rhagori yr ydoedd mewn unnbsp;cyfeiriad yn unig, ond ceir ganddo gyfuniad o hollnbsp;elfenau gwir farddoniaeth. Yr oedd y fath feistrnbsp;ar y gynghanedd fel mai gwaith anhawdd yw pigonbsp;beiau, ac y mae ei waith yn hynod rydd oddiwrthnbsp;eiriau llanw, y rhai ydynt y fath demtasiwn inbsp;gynghaneddwyr yn gyffredinol. Mewn gallunbsp;desgrifiadol, nid oes yr un o feirdd Cymru ynnbsp;rhagori arno. Mewn grymusder ac arucheleddnbsp;saif ar ben y rhestr, a dichon fod ei ragoriaeth ynnbsp;hyn i’w briodoli mewn rhan i’w gydnabyddiaethnbsp;drylwyr d gwaith y beirdd Groeg a Lladin. Pan ynbsp;byddai yn dewis gwneud hyny, gallai ysgrifenu ynbsp;watwareg fwyaf miniog. Yn ei gyfeiriadau at einbsp;anwyl Fon, dawyr elfen hiraethus i’r golwg; mewnnbsp;cyfansoddiadau eraill, y mae y lion a’r chwareus yrnbsp;un mor amlwg. Mewn gair, yr oedd yn farddnbsp;cyflawn.

Dywed ysgrifenydd yr erthygl ar Goronwy Owen yn Y Gwyddoniadur ¦.—“O ran coethder,nbsp;nerth, a gorpheniad, grym desgrifiadol, ac arucheledd, saif yn uwch o’i ysgwyddau i fynu nanbsp;neb o’i gyfoeswyr na’i ragflaenwyr.” Nid ydymnbsp;ninau yn gwybod am neb o’i “ gyfoeswyr na’inbsp;ragflaenwyr ” a ragorai arno. Dichon fod rhai o’rnbsp;beirdd a ddaethant ar ei ol—Dafydd lonawr, Dewinbsp;Wyn, Eben Fardd, Hiraethog, Emrys, Nicander,

America, Goronwy yn yr Anfanteisio-n Goronwy ...nbsp;Arglwydd Llwdlo, Cywyddnbsp;Argraffwasg yng Nghaergybinbsp;Arwyrain y Nennawrnbsp;Awdl-Farwnad i Lewis Morysnbsp;Awdl i’r Coler Dunbsp;,, o Briodasgerddnbsp;,, y Gofuned ,

,, yn ol dull Meilir Brydydd Awen, Cywydd i’rnbsp;Awydd Goronwy i dalu ei Fforddnbsp;Awydd Goronwy i Ddysgu ...........

Beibl, Rhisiart Morys a’r

Bonedd yr Awen, Cywydd ...........

Bugail Tregaron, Caniad

Calan, Cywyddau i’r....................

Calendr y Carwr

Camden, Lewis Morys a .............

Caniad Bugail Tregaron

,, Hanes Henaint ................

„ i’r Cymmrodorion

„ Melinydd Meirion ...........

„ y Gog ...

,, i Feirionydd ...................

Cariadgerdd Nansi Llwyd

Carte, Mr., Llythyrau at .............

Celtic Remains

Cenfigen, Cywydd ....................

Coethder Goronwy

Croesoswallt, Goronwy yn ...........

Crown Manor of Creuihyn

Cwrd Cardottyn, Cywydd..............

139

TUD.

Cwynfan i’r Bol Haul ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;14

Cyfraith Trefdraeöi .......................................... 62

Cymdeithas y Cymmrodoriou ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;•¦•56

Deg Gorchymyn y Dyn Tlawd ........................... 18

,, nbsp;nbsp;nbsp;„ y Priodfab ...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;25

,, nbsp;nbsp;nbsp;„ y Traws Cyfoethog .................. 18

Diawl, Cywydd i’r ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;95

Diddanwch Teuluaidd, V ................................... 24

Diffyg Chwaeth Lewis Morys nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;25

Donnington, Goronwy yn ................................. 71

Dyledswydd a DoeÜiineb Dyn nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;86

Eben Fardd, Englynion gan .............................. 134

Edwards, Dr. Lewis ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;•••nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;28, 115

Elin, Marwnad i................................................ 79

Elis Roberts y Cowper ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;104

Englynion i Dduw ............................................ 75

,, i Twm Sion Twm ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;... 82

Enwogion Cymru ............................................... 24

Evans, y Canon Silvan nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;31

Galarnad Bol Haul .......................................... 14

Gallt y Gofal ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;21

Geirlyfr Thomas Jones ..........................................65

Goronwy ar y Gynghanedd nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;130

,, ar Milton ........................................... 125

,, fel Cymreigydd nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;127

,, fel leithyddwr ........................... 122

Gorthrechiad Angau, Cywydd nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;21

Gutyn Padarn................................................... 134

Gwilym Hinaethog ar Lewis Morys ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;48

Hanes Henaint, Caniad .................................... 21

Hiraeth am Fón, Cywydd nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;92

Huw ap Huw, Cywydd Atteb i ........................... 84

I Ofyn Beibl, Cywydd ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;••.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;61

,, Dillad, Cywydd .................................... n

leuan Brydydd Hir, Llythyrau at nbsp;nbsp;nbsp;... 39, 53, 83

,, nbsp;nbsp;nbsp;,,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,, ar Lewis Morys .................. 50

,, nbsp;nbsp;nbsp;,,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,, Marwnad gan ...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;5°

lolo Morganwg ar Lewis Morys ........................ 5^

Johnes, Judge ... nbsp;nbsp;nbsp;•••

140

TUD.

Llinellau Diarhebol gan Goronwy ..................... 118

Llwyd, Edward nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;•••33

Llythyrau Goronwy .......................................... 121

Mr. Pegge, Llythyrau at nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;29

„ nbsp;nbsp;nbsp;„ Llythyr at Dr. Phillip ..................... 52

Marwolaeth Goronwy ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;74

Melinydd Meirion, Caniad ................................. 19

Mór-ladron Crigyll ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;17

Morwynion Glan Meirionydd.............................. 23

Morys, Lewis ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;9

„ nbsp;nbsp;nbsp;„ Cywydd i ................................. 98

,, Marged, Marwnad ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;... 89

„ Rhisiart ................................................ 59

,, William nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;66

Northolt, Goronwy yn....................................... 72

Owen, Goronwy nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;70

Owen, John, Awdl-Farwnad .............................. 93

Parry Ddall ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;56

Flans of Harbours, amp;^c..................................... 10

Pwllheli, Goronwy yn ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;71

Rhagymadrodd i’r Diddanwch Teuluaidd ............ 26

Rhodd Meistr i’w Brentis nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;48

Rhydychen, Goronwy yn.................................... 71

Richard, Edward, Llythyrau at ... nbsp;nbsp;nbsp;... 39, 45

Safle Goronwy fel Bardd ................................. 136

Sion, Rhydderch, Englyn i .............................. 68

Solomon’s Whore ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;25

Tafoliad Gwilym Hiraethog .............................. 49

,, Lewis Morys .............................. 53, 133

Tlysau yr Hen Oesoedd ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...... 47

Twm Sion Twm, Englynion i.............................. 82

Walton, Goronwy yn ... nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;72

William Wynn ar Y Earn ................................. 113

Y nbsp;nbsp;nbsp;Bais, Cywyddnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;25

Y nbsp;nbsp;nbsp;Bardd Coch................................................... 75

Y nbsp;nbsp;nbsp;Carwr, Calendr ..nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;82

HI

Y nbsp;nbsp;nbsp;Cildannau, Englynion ......

Y nbsp;nbsp;nbsp;Cryfion Byd

Y nbsp;nbsp;nbsp;Cynghorfynt, Cywydd ...

Y nbsp;nbsp;nbsp;Cywydd Atteb i Huw ab Huw

Y nbsp;nbsp;nbsp;Farf, Cywydd ..................

Y nbsp;nbsp;nbsp;Farn Fawr, Cyvi^dd

Y nbsp;nbsp;nbsp;Frenhines Carolina, Marwnad ........................ 59

Y nbsp;nbsp;nbsp;Gofuned, Awdl

Y nbsp;nbsp;nbsp;Gog, Caniad .....................

,, nbsp;nbsp;nbsp;,, i Feirionydd, Caniad

Y nbsp;nbsp;nbsp;Gwahawdd, Cywydd .........

Y nbsp;nbsp;nbsp;Maen Gwerthfawr, Cywydd

Y nbsp;nbsp;nbsp;Nennawr, Arwyrain ............

Y nbsp;nbsp;nbsp;Rhew aY Eira, Cywydd

Y nbsp;nbsp;nbsp;Sereh, Cyi^dd ............................................. 82

Y nbsp;nbsp;nbsp;Wrach Ddigywilydd, Cywyddnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;...nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;18

Ysgriflyfrau Lewis Morys ................................. 55

CONWY :

Argraphwyd GAN R. E. Jones a’i Frodyr.

Gan yr un Awdwr,-

Edmwnd Prys,

TRAETHAWD BYWGR \PHYDDOL A BEIRNIADOL.

Yn Rhad drwy y Post am y pris g-ostyngol o 3s. Anfoner yr Archebion i T. R. Roberts, 42, Dinorwicnbsp;Street, Caernarfon.

ADOLYGIADAU.

“ Mae ol llafur mawr ar y g-waith, a rhaid cyd-nabod fod y rhan feirniadol ohono gryn fesur yn uwch o ran teilyngdod na gweithiau cyffelyb gannbsp;feirniaid Cymreig yn gyffredin. Mesurir a chym-herir yn deg, ac ni cheisir na chanmol na chon-demnio heb achos. Bydd y Ilyfr yn ychwanegiadnbsp;at y llyfrau goreu yn llenyddiaeth feirniadolnbsp;Cymru.”—Vr Herald Cyvireig.

“ Penod arbenig o ddyddorol a galluog drwyddi yw yr un a ysgrifenodd ar y Salmau Cdn.”—Ynbsp;Glorian.

“ Y mae y gyfrol yn gaflfaeliad gwerthfawr i lenyddiaeth Cymru, ac yr ydym yn diolch o galonnbsp;i Mr. Roberts am dani. ”—Y Cymro.

“ O’r braidd y cipiodd y buddugwr y wobr oddiar Asaph, yn wir, y mae darllen y gwaith ynnbsp;rhoddi ar ddeall i ni ein bod yn nghymdeithasnbsp;ysgrifenydd galluog.”—Y Llan a'r Dywysogaeth.

“ A standard literary work.”—Liverpool Mercury.

“ I have read your book with much interest. It will be a valuable addition to the editions of ournbsp;early poets.”—/. H. Davies, Esq., M.A., Aberystwyth.

“ Nid oes amheuaeth am deilyngdod y traethawd fel casgliad ac fel beirniadaeth, ac y mae yn gaffael-iad gwerthfawr i lenyddiaeth Cymru.”—V Cyfaillnbsp;Eglwysig.

“ Y mae yn sicr o gael derbyniad helaeth yn Meirion. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Cawn yn y llyfr amryw ddar-

luniau rhagorol iawn, ac y mae o’i ddechreu i’w ddiwedd wedi ei ysgrifenu gyda manylwch a choeth-der mawr.”—Y Rhedegydd.

“ Caffaeliad yw y gwaitli gorchestol sydd ger ein bron. Gyda’r adfywiad cenedlaethol, dawnbsp;adgyfodiad i banes a gweithiau y cymeriadau anbsp;fuont yn amlwg yn flfurfiad cymeriad y genedl.”—

Y nbsp;nbsp;nbsp;Tyst.

“ Dyma lyfr ag y teimlwn yn falch ohono, ar gyfrif y gwrthddrych clodwiw ac ar gyfrif rhagor-oldeb y gwaith. ;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Y mae Asaph wedi

llafurio yn helaeth, yn meddu ar feddwl annibynol, yn feirniad a lienor da, ac uwchlaw pob peth ynnbsp;ysgrifenu yn glir a darllenadwy. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Peth

gwerthfawr iawn yw cael beirniad di-duedd i ysgrifenu ar wr o dalent a safle Archddiaconnbsp;Meirionydd.”^—Celt Llundain.

“ Dengys yr awdwr gynefindra helaeth i hanes-iaeth Gymreig y cyfnod, a cheir digon o brawfion fod y llyfr wedi costio iddo lafur mawr.

Gwnaeth yr awdwr yn dda ei gyhoeddi, a ni a eiddunwn iddo gylchrediad helaeth.”—Yr Eur-grawn Wesleyaidd.

“ Ni bydd llyfrgell Cymro yn gyflawn hebddi.

Y nbsp;nbsp;nbsp;mae yr hanes, y feirniadaeth, y dyfyniadau, ynbsp;darluniau,—y cwbl oil, yn rhagorol iawn. . . . Ynbsp;mae llenyddiaeth ein gwlad wedi cael trysor. . . .nbsp;Diolchir am wasanaeth Mr. Roberts yn y dyddiaunbsp;a ddeuant, ac yr ydym yn gobeithio y telir iddonbsp;trwy brynu ei lyfr yn y dyddiau hyn.”—Y Gwyl-iedydd.

“ Yr oedd genym ddisgwyliadau uchel, yn herwydd tystiolaethau fFafrioI y beirniaid, am ynbsp;gwaith, ac ni chawsom ein siomi. Ceir ymanbsp;bortread fifyddlawn a thra boddhaol o’r Archddiaconnbsp;galluog a dysgedig. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Dygir y cyfnod yr

oedd yn byw ynddo, yn rhai o’i weddau mwyaf dyddorol, mewn modd eglur ger ein bron.

Ceir hefyd yn y llyfr feirniadaeth alluog a theg ar weithiau barddonol Edmwnd Prys. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Pris

y llyfr yw 4s., ac y mae yn Hawn werth yr arian.” —The Christian Pictorial.

“Y mae yr awdwr wedi gwneyd gwasanaeth trwy awgrymu gwelliantau yn yr acen anghywirnbsp;oedd Edmwnd Prys wedi fabwysiadu, a chredwnnbsp;pe mabwysiedid lluaws o’r gwelliantau hyn, buasainbsp;mwy o ganu ar Salmau yr Archddiacon. Cofiernbsp;mai nid wedi awgrymu newid syniadau mae yrnbsp;awdwr, ond yn unig yr aceniad, ac y mae yn hollolnbsp;yn ei le. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. Ni chawsom fwy o bleser er’s

llawer dydd nag wrth ddarllen y llyfr drwyddo.” —Mr. David Jenkins yn y Cerddor.

“ Y mae y gyfrol drwyddi yn rhagorol.

Ni bydd un llyfrgell Gymreig yn gyflawn hebddi.” Baner ac Amserau Cymru.

“ Mae y gyfrol hon yn anrhydedd i’r Eisteddfod Genedlaethol, ac yn gofgolofn o’i gwasanaeth.

Nid oedd genym o’r blaen ddim i’w gymharu S,’r gyfrol hon mewn rhoddi syniad amnbsp;fywyd, a llafur, a doniau Edmwnd Prys.”—Ynbsp;Parch. Dr. Owen Davies, yn y Great.

“ Yr ydym yn diolch o galon i Asaph am ei lafurus gariad, ac yn dymuno i’r gyfrol ddestlusnbsp;hon gylchrediad helaeth.”—Y Dysgedydd.

“ Teilynga Asaph ganmoliaeth arbenig am gy-hoeddi amryw o weithiau anghyhoeddedig yr Archddeacon, ac y mae y nodiadau beirniadol ar ynbsp;rhai hyn yn rhagorol.”—Y Goleuad.

Ml