**quot;3!*.

VAN HAMEL

478

E DONATIONE

A. G. van HAMEL

PROFESSORIS ORDINARII INnbsp;ACADEMIAnbsp;RHENO-TRAIECTINAnbsp;1923-1946

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK UTRECHT

3928 9545

Instituut voor

Keltische taal • letterkunde der Rijksuniversiteit te Utrecht

EHAGYMADEODD.

o’r newydd, ao i'r Ileilb a’i^ rifynau gael y cyfan ynJl^a^

. .. gt;

Yr oedd yn dda iawn-genyf weled fy nghymydog a’m cyfaill, Mr. D. Owen, yn; gbllwng allan ffrwd ei ddawnnbsp;trwy ysgrifenu yn y modd hwn, yn enwedig gan fod einbsp;wendid corfforol wedi peri iddo roddi heibio am yr amsernbsp;y gwaith cyhoeddus o bregethu, yn yr hyn yr oedd ynnbsp;ddefnyddiol a chymeradwy iawn. Ao y mae ei Iwydd-iant gyda ei ysgrifell eisoea yn ei orchymyn, mi a dybyg-wn, i fyned ymlaen eto yn y dull y dengys ynddo gymaintnbsp;o dale at a medr.

Dichon fod rhyw ychydig nifer o bobl dda yn meithrin gwrthwynebiad i ddwyn allan wirioneddau crefyddolnbsp;mewn ffordd o adroddiadau neu ystoriau, megys y ceirnbsp;yma. Ond os rhydd y cyfryw ddarlleniad trwyadl i’rnbsp;Deeflan, hwy a welant nad oes ynddi ddim yn annatur-iol neu yn anghymeradwy, megys y mae mewn Ilawer o

VI. nbsp;nbsp;nbsp;BHAGYMADRODD.

fFug-chwedlau; ao yn y llyfr hwn, hefyd, cyflwynir ll'iaws o wersi daionus i rai nad ant i edryclx am danyntnbsp;mewn pregethau, traethodau, ao esboniadau. Gwelirnbsp;fod yr Awdwr yn sylwedydd craff ar y natnr ddynol, acnbsp;ar gymdeithas grefyddol yn gyfïredinol, fel, er nad oeddnbsp;yn portreiadu unrhyw bersonau neillduol, fod ei ddesgrif-iadau mor natmiol k pbe bnasai yn rboddi banes gwrth-ddrycbau byw oedd o flaen ei lygaid. Yn wir, derbyniaisnbsp;fel Golygydd y Deysoefa lythyr difrifol, ymba un ynbsp;dywedai yr ysgrifenydd ei fod yn deall fod y cymeriadaunbsp;a bortreiedid yn y Deeflan wedi eu cymeryd o’r plwyfnbsp;yr oedd efe yn byw ynddo, ac felly fod yr Awdwr “ ynnbsp;ceisio pardduo un o’r Uanerchau mwyaf moesol a obref»nbsp;yddol” yn ein gwlad, a’i waitb o’r berwydd yn “sotbacbnbsp;enlbbgar,” tra yr oedd y plwyf a nodid, a’r wlad o’inbsp;amgylcb, yn boUol ddyeitbr i’n cyfaül. Wrtb ddarllen ynbsp;llytbyi acbwyngar bwn nis gallaswn lai na meddwl amnbsp;eiriau Solomon, “Megys mewn dwfr y mae wyneb ynnbsp;ateb i wyneb, felly y mae calon dyn i ddyn; ” ao fel bynnbsp;rbaid fod y DEEFLAfT yn darlunio egwyddorion a tbeim-ladau sydd yn gyffredin i ddynolryw mewn byd acnbsp;eglwys.

Gallaf ddyweyd, ar ddiwedd byn o ragymadrodd, y siomir ii yn fawr os na bydd y llyfr bwn yn cael einbsp;dderbyn yn groesawus gan fy ngbydgenedl ao yn en-wedig gan Fetbodistiaid Cymru yn dra cbyffredinol.

EOGER EDWAEDS.

Ye Wyddgettg, Aivst 18, 1881.

vin. nbsp;nbsp;nbsp;CYNNWYSIAD.

Pennoc. nbsp;nbsp;nbsp;Tfdat.

XVIII. Me. Jeeemiah Jenkins ...... 151

XIX. Ceynodeb ............162

XX. Jeeemiah Jenkinsnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ynnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;eisiau...... llö

XXI. Ye Ymveliad Olae a Benjamin Peys .. 187

XXII. Miss Pugh .......... 197

XXIII. Ismael untaith eto .. nbsp;nbsp;nbsp;......206

XXIV. Ye Aeeadl.iwn .. nbsp;nbsp;nbsp;..nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;219

XXV. Diveddglo ...... .. nbsp;nbsp;nbsp;..nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,.226

K Dreflan: ei Phobldi Phethau. \

PENNOD I.

RHAGAitWEINIAD.

Na feddylied y darllenydd am fynyd mai rnyw bentrd anmhoblog a dinód ydyw y Dreflan; oblegid penbsp;felly, prin y byddai yn werth i mi ysgrifenu, nac iddonbsp;yntau ddarllen, dim o'i hanes. Y mae yn ein Treflan onbsp;chwech i saith mil o drigolion, er y dywed y rhai anbsp;ddeuant o Liverpool a Manchester yma eu bod yn dyfodnbsp;i’r “wlad a phan ant yn öl, maent yn dyweyd eu bodnbsp;yn myned i’r “ dref.” Gyda Ilaw, mae clywed Dic-Sion-Dafyddion o’r trefydd mawrion yn siarad fel hyn ym fynbsp;mlino nid ychydig. Nt fynwn i er dim iddynt wybodnbsp;hyny; ond y mae amaf ofn eu bod yn gwybod, onidênbsp;ni byddent mor ofalus am arfer yr un ymadroddionnbsp;bob amser.

Gwm nad oes genym yr un arglwydd esgob yma; ond y mae genym heer sydd yn meddwl ei hunan cystal agnbsp;esgob, ac y mae hyny yn ateb yr un dyben yn union. Maenbsp;gan y fleer hefyd Eglwys fawr a gorwych, yngl^^n a’jr honnbsp;y mae genyf gryn lawer o adgofion pan o dan yr hennbsp;oruchwyliaeth. Cyn dechreuad yr Ysgolion Prydeinig ynnbsp;y Dreflan, yr oedd yn rhaid i mi fyned i’r Eglwys o leiafnbsp;unwaith bob Sabboth, neu ynte orfod goddef triniaeth yrnbsp;‘‘holdout” ddydd Llun y bore. Yr wyf yn cofio yn ddanbsp;am lawer awr y bu raid i mi ei threulio yn yr hea

2 nbsp;nbsp;nbsp;Y Drejlan:

Eglwys o fewn i’r eisteddleoedd dyfnion, o ba Ie yr oedd yn anmhosibl bion i mi weled y Person o hervvyddnbsp;Jnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;bychander fy maintioli a dyfnder y sêdd, nac ychwaith

ddeall ond ycbydig oV hyn a ddywedai efe. Yn wir, nid oeddwn yn gofalu rhyw lawer beth a ddywedai y gwrnbsp;eglwysig, canys fy mhryder mavvr i fyddai gallu edrychnbsp;yn ddifrifol pan fyddai yr “ hen ffonivvr,” fel y gelwid efnbsp;gan y plant, yn myned heibio, yr hwn a gerddai yn ol anbsp;blaen ar hyd yr Eglwys yn ystod yr holl wasanaeth cknnbsp;ddystawed i chath, a gwïalen gref yn ei law, gweinyddunbsp;yr hon ar ein penau a’n hysgwyddau oedd yn fforddionbsp;dirfawr ddifyrwch iddo, goeliem ni. Yn y cyfnod hwnwnbsp;ar fy oes, yr oeddwn yn teimlo rhyw barchedigaeth mawrnbsp;i’r adeilad henafol a gwych, ac yr oedd rhyw ddirgelwchnbsp;ac ofnadwyaeth i mi yngl^n 9, llawef o bethau perthynolnbsp;iddi. Un o ba rai oedd yr organ a’r ddynes ddall oeddnbsp;yn ei chware, a buaswn yn teimlo arswyd pe buasai ynbsp;Person neu yr ysgolfeistr yn gorchymyn i mi fyned tn olnbsp;i’r wahanlen yn yr oriel 11e yr oedd trigle yr holl ddirgelwch hwn. Meddiannwn yr un teimladau yngl}^n a’rnbsp;clochd)gt; anferth, yn yr hwn y coeliwn fod ysbrydion acnbsp;ellyllon yn cartrefu; ac nid allwn lai nag edmygu dewr-der y dyn a fyddai yn agor clo y drws ihawr yn nhywyll-wch a thrymder y gauaf, ac yn myned i mewn i ganu ynbsp;gloch wyth. Yn fy mhlentynrwydd, bum yn holi fynbsp;hunan lawer gwaith pa un ai tlodi fu yn achos fod ffen-estri yr hen Eglwys wedi eu gwneyd i fyny o fan ddarnaunbsp;o wydrau o wahanol liwiau, ai ynte a oedd hyny yn am-lygu rhyw amcan? Yn fy ngwiriondeb hefyd, bum ynnbsp;rhyfeddu fod Mr. Hughes y Person yn goddef i Thomasnbsp;Walters y clochydd ei watwar o hyd; a dysgwyliwn ynnbsp;barhaus ei weled yn cael ei droi allan o’r Eglwys. Ynbsp;penderfyniad y daethum iddo oedd fod yr hen ^r ynnbsp;_. dechre dyrysu, a bod Mr. Hughes a'r gynnulleidfa ynnbsp;cyd-ddwyn ag ef. Wedi cyrhaedd oedran addfetach, anbsp;gallu darllen ychydig, treuliais lawer awr i sillebu yrnbsp;argraffiadau ar barwydydd yr Eglwys, 11e yr oedd Phillipnbsp;Phillip, Yswain, wedi gadael hyn a hyn i’r tlodion tra y

Ei Phobt ai Phethau.

rhedai y dwfr , a bum yn rhyfeddu a fuasai efe, tybed, yn gadael y fath swm pe buasai yn gwybod mor frwnt yrnbsp;oedd yr “ hen ffoniwr wrthym ni y plant ? Cwestiwnnbsp;arall a ofynwn oedd, Pwy oedd yn gofalu am yr ariannbsp;hyn ? Cefais achlysur i ofyn yr un cwestiwn wedt cyr-baedd oedraa gwr Er i mi adael yr hen fam mor fuannbsp;ag yr agorwyd Ysgol Frydeinig yn ein Treflan, rhaid i minbsp;addef fy ngwendid, mai anaml y byddaf yn clywed clych-au yr hen Eglwys heb i’r holl ofergoelion a’r adgoöon hyn,nbsp;a Ilïaws o rai tebyg, ddyfod i’m meddwl,

Ond i ddychwelyd. Mae y fleer yn \Vt tewdihvm, yn Eglwyswr o’r Eglwyswyr, ac yn myned hyd ei linynnbsp;mewn defodaeth. Mae ganddo ddau giwrad ¦ hd ynnbsp;Sais pur, ond wedi dysgu methu slarad Cymraeg. Cyraro'nbsp;glan ydyw y Hall, a mab i flaenor gyda’r “ Hen Gorff ” ynnbsp;Sir Aberteifi. Neillduolrwydd mawr y eiwrad e’r Denbsp;ydyw, ei fod yn orzelog yn erbyn Ymneillduwyr, Maenbsp;yn dda genyf ddadgan fod y tri g\Vr Eglwysig yn ddi-iychwin o ran eu cymeriadau, ac yn gweithio yn ddifeS.nbsp;Mae gan y ficer ddau warden, dynion da a zelog am.nbsp;edrych ar ol amgylchiadau allanol yr Eglwys ar y Sab.nbsp;both; ac y mae y naill yn ystod yr wythnos yn gofaitrnbsp;am ddisychedu dynion, ac y mae y Hall yn.gofalu am yrnbsp;harriert. Rhag i’r clochydd feddwl fy mod wedi einbsp;anghofio, y mae yntau yn ^ corffol a diniwed. Cryddnbsp;ydyw wrth natur, ac wedi ei ddwyn i fyny gyda’r'Method-istjaid; ond o herwydd rhyw resymau, digonol ganddo efnbsp;ei hun, dros y caffai well gwrandawiad i’r erfyniad yn ynbsp;pader sydd yn cyfeirio at y bara beunyddiol, efe acnbsp;ymadawodd i’r “ Hen Gorff,” ac a wnaeth ei gartref ynnbsp;yr Eglwys Sefydledig, ymha Ie y mae yn awr yn llenwi ynbsp;swydd anrhydeddus y cyfeiriwyd ati eisoes, fel olynyddnbsp;i’r hen Thomas Walters

Nid anenwog ydyw y Methodistiaid yn ein Treflan. Mae ganddynt fwy nag un capel yraa, ac eglwysi cryfionnbsp;anghenrheidiau ysbrydol pa rai a oruchwylir gan fugail,nbsp;a byddin o flaenoriaid. Mae y bugail yn -itn ieuancnbsp;lt;iysgedig a galluog, ac yn bregethwr da. O leiaf, felly y

4 nbsp;nbsp;nbsp;y Drejlan:

i

lt;3ywed ei edmygwyr ; ond dywed eraill ei fod yn pregethu yn rhy draethodol, ac mai gwell ganddynt hwy fyddainbsp;bugail na fuasai mewn athrofa. Heblaw hyn, mae yrnbsp;eraill hyny yn meddwl ei fod yn cael gormod o gyflog;nbsp;ond yr un pryd, hwy a ymunent i wneyd tysteb iddo penbsp;byddai yn meddwl am ymadael. Mae rhai yn barnu ynbsp;gwnai efe fw-y o les pe byddai yn ymweled mwy a’rnbsp;aelodau ; ond tybia eraill y byddai yn well iddo aros mwynbsp;yn ei fyfyrgell na cholma hyd y tai fel y gwna yn awr.nbsp;Mae gwyneb llwyd y bugail, pa fodd bynag, yn dangosnbsp;yn eglur naill ai ei fod yn gwneyd ei ddyledswydd yn olnbsp;ei allu, ac «wchlaw ei allu, neu nad ydyw yn gwybod dimnbsp;am ormodedd ymborth. Yn perthyn i’r achos Methodist-aidd y mae pregethwr hefyd, yr hwn a edmygir yn fawrnbsp;gan y teulu gwrthfugeiliol; canys y mae efe yn ffarmwr,nbsp;yn siopwr, yn general dealer, yn gasglwr trethi, ac ynnbsp;pregethu rhwng cromfachau, ac felly, dybygid, yn dyfodnbsp;i fyny yn gyflawn a’r cynghor ysbrydoledig i beidio ym-rwystro gyda negeseuau y bywyd hwn.

Er fod yma ddyfroecjd lawer, ^xhydig mewn cymhar-iaeth ydyw nifer ein brodyr y Bedyddwyr; ac nid ydwyf yn gwybod am reswm i’w roddi am hyn, os nad ydyw ynnbsp;ijn anianyddol, sef ein sefyllfa dra gogleddol. Ond maenbsp;yr ychydig sydd o honynt yn gweithio yn dda. Mae einnbsp;brodyr Annibynol a Wesleyaidd yn fwy pentecostaiddnbsp;mewn un ystyr, beth bynag, na'r enwadau eraill, ynnbsp;gymaint a’u bod yn pregethu mewn mwy nag un laith ynnbsp;ein Treflan. Mae gweinidog yr eglwys Annibynol Gym-reig yn *r craff a galluog, ac y mae hefyd yn fardd acnbsp;eisteddfodwr. Perthyna i'w eglwys ef bregethwr cyn-northwyol; dyn bychan, eiddü, a llais hynod o fainnbsp;ganddo. Adnabyddir ef yn y Dywysogaeth a’r Americanbsp;wrth y ffugenw barddol Llew Rhuog. Prif arbenigrwyddnbsp;gweinidog yr eglwys Seisonig ydyw ei fod bob amser ynnbsp;gwisgo yspectol oddigerth pan fydd yn darllen, a’i fodnbsp;hefyd yn gwisgo het jim crow, a llodrau o liw goleu ar ynbsp;Sabboth. Mae cryn debygolrwydd rhwng y ddau weinid-og Wesleyaidd o ran eu personau a’u gwisgiad. . Maent

Ei Phobl a’i Phethau.

bob amsei yn daclus a thrwrsiadus, ac heb fod yn ddyeithr i awduriaeth Meistrl Glenfield amp; Co. Ychydig y maentnbsp;yn ymwneyd ig unrhyw symudiad cyhoeddus a chyffred-inol yn ein Treffan; ond y mae hyny o herwydd y cyf-^wüder mawr o waith sydd yn eu breichiau, dybygid, acnbsp;am mai dwy neu dair blynedd a fydd eu harosiad eithafnbsp;yma. Y maent yn weitbwyr diwyd yn mhlaid yr acbos da,nbsp;yn zelog dros yr athrawiaeth a’r cyfundeb, ac un o honyntnbsp;yn ddirwestwT gweithgar. Tra yr ydwyf yn ysgrifenu, ynbsp;naae yr Offeiriad Pabaidd yn myned heibio yn ddystaw,nbsp;ac yn ymddangos fel pe na byddai yn cymeryd sylïv onbsp;neb byw bedyddiol, ond dilys, frawd, dy fod dithau ynnbsp;gweithio yn dy fifordd dy bun lawn cymaint a neb anbsp;enwyd genyf.

Ond er yr holl ddarpariaethau a’r cyfleusderau sydd. genyra gogyfer ig efengyleiddio ein Treffan, er yr hollnbsp;ymdrech a’r gwithymdrech, er yr holl weddïo a’r cynghori,nbsp;y mae yma eto gannoedd na wyddant fwy am yr efengylnbsp;nag am y peth dyeithraf yn y byd Mae yma )'strydoeddnbsp;cefn, tywyll a budron, 11e y mae tlodi, trueni, a drygioninbsp;yn cartrefu ac yn adgenedlu eu hunain y naill ffwyddyn arnbsp;ol y Hall. Mae yma ngeiniau ya gwario pob celniog anbsp;allant gael gafael ami yn y tafarnau, a’u gwragedd a’u plantnbsp;yn rhynu gan anwyd, ac yn gwynlasu gan eisieu ymborth.nbsp;Ewch ymlaen, frodyr y gwahanol enwadau! Mae gp^'-aith.nbsp;•anferth heb ei wneyd; a pha bwys ydyw gan bw)’ y troirnbsp;y pechadur o gyfeiiiomi ei ffordd ara y troir ef?

V mae yn y Dreflan ddigon o fyrddau i ddodrefnu palas lied helaeth. Mae yma Fwrdd Lleol, yn gyfan-soddedig o ddeuddeg neu ychwaneg o ddynion wedinbsp;llwyddo tipyn yn y byd, ac yn cyfarfod i'u gilydd' y dyddnbsp;Mawrth cyntaf o bob mis, i edrych yn ddoeth ar eu gilydd,

1 gyfarch eu gilydd yn foesgar, ac i gadw heintiau ni-weidiol draw o’r Dreflan heb gyrahorth gweddi na Rhag-luniaeth, ac i benodi gwellianau mor agos ag v gallont at eu preswylfeydd eu hunain. ac i benderfynu pa faint fyddnbsp;y dreth, ac i gadw ar delerau da ar Reporter er mwyn iddonbsp;gywiro eu granaadeg cyn i’w cynghoriaethau ymddangos.

y Dreflan:

jn y Dewyddiadur lleol. Mae yma Fwrdd Ysgol, yn cael ei gyfansoddi o ddynion parchus yn cynnyrchioli dwynbsp;iDlaid, sef yr Eglwyswyr a’r Ymneillduwyr. Gosodwyd yrnbsp;Eglwyswyr ar y Bwrdd i edrych ar ol yr Ymneillduwyr,nbsp;ihag iddynt gael gormod o’u ffordd eu hunain. Gosod-¦wyd yr Ymneillduwyr ar y Bwrdd yr un modd i edrych arnbsp;ol yr Eglwyswyr. Ond pa waeth? mae y street Arab ynnbsp;¦cael addysg, a’i osod ar ben y ffordd, a bydd ryw ddiwrnodnbsp;•o bosibl mor ddefnyddiol a chystal ysgolaig k neb sydd arnbsp;y Bwrdd. Mae y Bwrdd hwn wedi gwneyd dirfawr les ynnbsp;barod, ac y mae llawer ci bach du yn gwella yn ei olwgnbsp;bob dydd wrth gael y briwsion sydd yn syrthio oddiamo.nbsp;Ond yr amser a ballai i mi son am yr holl fyrddau, a’rnbsp;•cwmniau, a’r clybiau, ac yn enwedig y cymeriadau syddnbsp;yn ein Treffan, amryw o’r rhai diweddaf addeuant o dannbsp;5ylw cyn diwedd yr hanes hwn.

PENNOD II.

YR HEN WEINIDOG AR BUGAIL.

PE gallai rhywun ddyweyd beth ydyw cynnwys y ddau air bach, “ cadw seiat” yn eu cysylltiad anbsp;Methodistiaeth Cymru, byddai wedi dyweyd, mi a gredaf,nbsp;y naill banner o hanes gwirioneddol y Cyfundeb. Maenbsp;yn wir mai y pulpud a’r Ysgol Sabbothol sydd yn tarawnbsp;y meddwl gyntaf fel nodweddau arbenigol yr achos; anbsp;diammheu mai a. hwynf-hwy yn gyffredin y cysylltir einbsp;ddechreuad, ei gynnydd, a’i barbad; ond y mae ei fywydnbsp;mewnol ac ysbrydol yn ddinag i’w gysylltu ar cyfarfodnbsp;eglwysig. Cyntedd y Cenedloedd ydyw y blaenaf; ondnbsp;y cysegr sancteiddiolaf ydyw yr olaf. Yma y mae ynbsp;saint yn un, o flaen arch y cyfammod yn mhresennoldebnbsp;Duw, yn arllwys eu teimladau a'u profiadau i’w gilydd;

Ei Phobl a’i Phethau.

ac yma y cynhyrfir, y maethir, ac yr addfedir y teimlad crefyddol. Mae y cyfarfod eglwysig yn foddion arbenignbsp;i ddyfnhau yr argraffiadau a wnaed eisoes ar feddyliau ynbsp;Saint trwy y pulpud a’r Ysgol Sabbothol, ac i’w nerthu inbsp;ymladd y frwydr ysbrydol, ac i ymwneyd a’r byd hebnbsp;ymlygru ynddo.

Paham na chyhoeddir hanes y societies ? Mae rhai o honynt yn werth eu cyhoeddi. Dywedir mai y pethaunbsp;goreu a ddywed dyn yn ei fywyd ydyw y pethau a ddy-wed oddiar gynhyrfiad y foment; a diammheu genyf mainbsp;yn nghyfeillachau neillduol y saint y dywedwyd rhai o’rnbsp;pethau goreu a ddywedwyd erioed yngl5^n a chrefydd.nbsp;Pwy a wna eu casglu yn llyfr ?nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;“ Geraau y seiai ”—dyna

ddrychfeddwl i’r dyn cymhwys i’r gwaith; ac y mae yn rhaid Iddo frysio, canys y mae miloedd o’r pethau goreunbsp;a ddywedwyd erioed wedi myned eisoes ar ddifancoll.

Mae y ddawn i “ gadw seiat ” yn ddawn ar ei phen ei hun; ac nid pob blaenor, ac yn wir nid pob pregethwr,nbsp;sydd yn meddu ar y ddawn hon. Hawdd iawn ydywnbsp;ireulio seiat, ond gorchwyl anhawdd ydyw ei chad-W ynnbsp;hen ystyr y gair. Mae yn gofyn graddau helaeth onbsp;dduwioldeb a threiddgarwch ysbrydol, a gallu i gynnyrchunbsp;a chydymdeimlo ar teimlad crefyddol yn ei wahanolnbsp;ffurfiau ac agweddau; a du fydd y divvrnod yn hanesnbsp;Methodistiaeth pan y collir y ddawn hon o’n heglwysi.nbsp;Byddai yr hen bobl yn parotoi llawer ar gyfer y cyfarfodnbsp;eglwysig, ac yn dysgwyl llawer oddiwrtho. A nodweddirnbsp;ein cyfarfodydd eglwysig a’r un peth yn ein dyddiau ni ?nbsp;Mae y cwestiwn yn un pwysig.

Nid rhyfedd fod brodyr yr “ Hen Gapel” yn y Dreflan mewn tipyn o bryder beth a ddeuai o’r cyfarfod eglwysig,nbsp;pan gludwyd Mr. Williams, eu hen weinidog, at ei dadau.nbsp;Wrth i mi ei alw yn “weinidog,” na feddylied y darllen-ydd ei fod yn was cyflogedig i’r eglwys. Na, gan rai o’rnbsp;tu allan i’w eglwys ei hun, yr hon a dderbyniodd y rhannbsp;fwyaf o’i lafur, y cafodd ef y teitl “gweinidog.” Yn gyff-clyb fel y rhoddir teitlau o’r America i ysgoleigion y wladnbsp;hon, felly am Mr. Williams; gan estroniad, mewn cym*

Y Dreflan \

bariaeth, y cafodd yntau ei deitlo yn weinidog. Ond na feddylied neb fy mod yn awgrymu fod y gymhariaeth ynnbsp;cario ddirü ymhellach. Yr oedd Mr. Wiluams,^^ gwein-idog yr “ Hen Gapel,” wedi bedyddio a phriodi y rhannbsp;fwyaf o’r aelodau—wedi cynnrychioli yr eglwys ymhobnbsp;cylch—wedi rhoddi ei bresennoldeb a’i wasanaeth ynnbsp;ddifwlch yn ei holl gyfarfodydd, ac wedi ennill parch anbsp;sereh yr eglwys yn gyffredinol; ac eto ni ddychymygodd.nbsp;neb am dalu iddo am ei wasanaeth mwy nag am dalu i’rnbsp;dyn yn y Heuad am gario y baich drain. Gyda golwg arnbsp;M»; Williams ei hun, ni fynasai er dim ofyn am gyflog, ernbsp;fod ynddo ymwybyddiaeth dystaw, o herwydd ei gydna-byddiaeth damwèiniol ag ysgrifeniadau Mr Paul, nadnbsp;oedd yn anhaeddiannol o hono. Pa fodd bynag, gofal-odd Rhagluniaetb am roddi iddo ddigon, a mwy nanbsp;digon, o dda y byd hwn ; a chyn i’r eglwys sylweddoli einbsp;wir werth, yr oedd yr hen frawd duwiol a thalentog ar einbsp;wely angeu, yn mwynhau holl gysuron gwir grefydd oesnbsp;lafurus, a chydwybod ddirwystr; a thrwy iddo fod ynnbsp;“ gyfrwys,” yr oedd ei gyflog wedi ei datio Jorward—ysnbsp;dywed y trafaelwyr—gan yr Hwn yr oedd i gael éi wysionbsp;i’w bresennoldeb ymhen ychydig fynydau. Nid yn fuannbsp;yr anghofiaf ddydd ei gladdedigaeth. Mae yn hennbsp;sylw nas g'S'yr dyn werth iechyd nes ei golli, ac y raae ynbsp;sylw yr un mor wir am ddyn da: nid ydym yn gwybodnbsp;ei werth nes iddo ein gadael. Ac mor rhyfedd ydyw ynbsp;ffaith—y dangosir mwy o barch gwirioneddol a didwyll inbsp;esgyrn dyn nag a ddangoSwyd iddo ef ei hun yn ystod einbsp;holl oes. Mae yna ryw ymwybyddiaeth ynom fod pobnbsp;dyn da, fel Joseph, wedi rhoddi “gorchymyn am einbsp;esgyrn,” yr h-wn orchymyn sydd yn gysegredig, ac an-ufuddhSu iddo a fyddai yn annuwioldeb. Yr oedd pignbsp;ion “gwahanol enwadau” y gymydogaeth yn y cynheb-rwng, ïe, hyd yn uod y ciwrad Deheuol, a’r eiwrad arall.nbsp;a’r fleer, a phawb fel eu gilydd yn arddangos y parch a’rnbsp;tristweh mwyaf.

Ymhlith y rhai oedd yn bresennol, yr oedd hen flaenor —y blaenor hynaf yn wir yn yr “ Hen Gapel ”—^o’r enw

Ei Phobl a'i Phethau.

Benjamin Pr^s, G^r duwiol ac ysgrythyrol iawn ydoedd ef; ac yr oedd efe yn cofio Mr Williams yn liane ieuancnbsp;glin yn dechreu pregethu. Yr 'oedd wedi byw y rhannbsp;fwyaf o’! oes o dan ei weinidogaeth; ac ni chymerai einbsp;berswadio nad oedd Mr. Williams yn un o’r dynionnbsp;mwyaf yn y byd. Yr oedd yr hen frawd, er ys rhainbsp;misoedd bellach, o herwydd henaint, llesgedd, a’r gymal-¦wst, yn analluog i fyned i’r moddion ond anfynych; ond ^nbsp;er fod diwrnod yr angladd yn oer ac ystormus, nid allainbsp;na henaint na chymalwst gadw yr hen Fenjamin yn ynbsp;y diwrnod hwnw. Yr oedd yr olwg arno yn ddyddorus „nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,

—gwir type 0 hen Gymro gonest. Gwisgai glos a leggins llwydion, gwasgod o ystwff cartref, cób las, cadach India c-Ce^tnbsp;Wedi ei droi yn ddwbl am ei wddf, a het 4 chantel mawrnbsp;iddi. a choryn isel. Pwysai ar ei ddwyffon, ac edrychainbsp;yn gynhyrfus anghyffredin. Nid ymddangosai ei fod ynnbsp;adnabod nac yn cymeryd sylw o neb oedd yn y cladded-igaeth; a diau fod ei feddyliau gydag ysbryd ei hennbsp;gyfaill ymhell tu hwnt i’r gorwel draw! Gwelais amrywnbsp;yn myned ato i ysgwyd Ilaw ag ef, ac i’w longyfarch amnbsp;ei fod yn alluog i ddyfod allan ar y fath dywydd; ondnbsp;pan y gwnai gais i’w hateb, yr oedd ei galon yn neidionbsp;i’w wddf, a’i ên yn myned i grynu yn ddirfawr; a’r unignbsp;atebiad a gaent a fyddai edrychiad dyeithr trwy ei lygaidnbsp;nieinion, gloewon, a gwlybionj'a chlamp o ddeigryn ynnbsp;treiglo i lawr y ddwy rych o bobtu ei drwyn Rhufeinig.nbsp;Rhoddaswn' lawer am gael darlun o hono pan yr oedd,nbsp;wedi tynu ei hiet, a dadguddio ei ben moei patrïarchaidd^nbsp;yn edrych yn galed ar gauad derw arch y cyfaill oeddnbsp;anwylaf ganddo, tra yr oedd brawd o weinidog yn gwedd-io wrth ddrws y ty cyn “ cychwyn y corff.quot; Ond penbsp;cawsid ef, ni buasai yn cyfleu yr ochenaid a ollyngodd arnbsp;derfyn y weddi, yr hon a yrodd iis o hiraeth trwy galonnbsp;pawb oeddynt yn bresennol.

Yr oedd tipyn o ffordd o’r ty i’r fynwent; a chan fod y rhai oedd yn dwyn yr elor yn cerdded yn lied gyflym, anbsp;Benjamin jPrys yn hynod o fethiantus, methodd a chanlynnbsp;yr orymdaith er ceisio ei oreu; a. gadawyd ef encyd o

Y Drefldn:

Ifordd ar ol, ac anghofiwyd ef. Yr oedd calon llawer un yn gwaedu o’r rhai oedd yn edrych trwy y ffenestri ai ynbsp;cynhebrwng yn myned heibio, wrth weled yr hen ^S'r ynnbsp;ymladd ai wendid, ac mor benderfynol o gael gweled ynbsp;diwedd. Pan gyrhaeddodd yr Eglwys, yr oedd y .ficernbsp;wedi myned dros banner y gwasanaeth; ac ar ei ddyfodiadnbsp;i mewn, teimlodd ambell un euogrwydd yn ei gydwybodnbsp;o herwydd esgeuluso ac anghofio cyfaill penaf yr ymadaw-edig, a hyny o bosibl am ei fod yn dlawd. Pan aeth-pwyd at y bedd, gwnaed Ile i’r hen Fenjamin i weled yrnbsp;hyn oedd farwol o’i gyfaill yn cael ei roi yn ei hir gartref.nbsp;Diósgodd yntau ei ben drachefn, a phwysai eilwaith ar einbsp;ddwyffon. Yr oedd pawb bron erbyn hyn wedi anghofionbsp;Mr. Williams yn yr olwg ar dristwch a ffyddlondeb Benjamin Prjgt;s. Efe oedd yr olaf i adael y bedd, a chydagnbsp;anhawsder mawr y cafwyd ganddo ei adael o gwbl. Yrnbsp;oedd yr hen wedi trethu cymaint ar ei nerth, fel y bunbsp;raid i rai o'r cyfeillion ei gludo gartref mewn cerbyd; anbsp;hwn oedd y tro Olaf i Benjamin Prys fod yn mynwent ynbsp;llan yn fyw; ond nid hwn ydyw y tro olaf y bydd yn dyfodnbsp;ger bron yn yr ha nes hwn.

Beth a ddaw o’r cyfarfod eglwysig ? oedd gofyniad pawb ar ol marwolaeth Mr. Williams. Yr oedd efe er ys llawernbsp;o flynyddoedd wedi arfer llywyddu y seiat ei hun; ac er einbsp;fod yn feunyddiol yn taer gymhell y swyddogion i gymer-yd rhan arweiniol ynddi, anfynych y gwnai neb oddigerthnbsp;Benjamin Prj^s; ac yr oedd yntau bellach wedi myned inbsp;ormod oedran a methiantwch i ddysgwyl llawer oddiwrtho.nbsp;Nid oedd y blaenoriaid wedi ymarfer i chadw y seiat, acnbsp;yr oedd yn gwestiwn mawr ganddynt hwy eu hunain, anbsp;chan bawb, a oeddynt yn meddu ar y ddawn. Yr oedd Mr.nbsp;Smart yn wr rhagorol gyda’r llyfrau a’r cyhocddiadau; ondnbsp;nid oedd ganddo ddawn i wneyd ddim yn gyhoeddus.nbsp;Yr oedd Mr. Phillips yn ddyn gaUuog ac o gryn ddylan-wad.; onJ'yr oedd efe yn nervous, .neu yn credu ei fodnbsp;felly, yr hyn sydd yn dyfod i’r un peth. Yr oedd Mr.nbsp;Howells wedi ei ddonio yn fawr i siarad ar y casgliad ; ondnbsp;pan elai i ddyweyd ar rywbeth arall, teimlai pawb ei fod

Ei Phobl a'i Phethau.

allan o’i gylch. Edrycbid ar Mr. Bevan fel dyn o gymer-iad uchel, ac efe ydoedd yr ymadroddwr penaf; ond nid oedd ganddo flfordd i drin pobl; ac anfynych y cyfodai inbsp;siarad heb friwo rbywaïn, er yn anfwriadol. Cymaint ag anbsp;allai Mr. Prysor, y pregethwr, drachefn, oedd myn’d inbsp;seiat y “ capel newydd ” yn awr ac yn y man. Bu yrnbsp;eglwys yn llafiirio o dan yr anhawsderau hyn am gryn am-ser, a phawb yn myned i deimlo fwyfwy y golled yr oedd-ynt wedi ei chael yn roarwolaeth Mr. Williams.

Ymhen y rhawg, mewn “cyfarfod brodyr,” awgrymodd un brawd ieuanc, yrhwrroedd yn assistant mewn masnach-d}^ brethynwr, “Onid dyraunol a fyddai i ni gael bugail?’’nbsp;ac attegodd ei awgrymiad gyda rhesymau anatebadwy ynnbsp;ei dyb ef; ac fel diweddglo dywedodd, “ Dyna fy meddvvlnbsp;Dilynwyd yr awgrymiad a, dystawrwydd. Yn y mannbsp;dygodd Mr. Smart ei Dd\ctdiadtir o’i logell a dywedodd,nbsp;“Beth a wnawn o’r pum’ mlynedd o gyhoeddiadau dynionnbsp;da sydd yn y Ilyfr yma?'' Dywedodd Mr. Phillips fod ynbsp;mater yn gofyn ystyriaeth ddifrifo), ac fod perygl iddyntnbsp;gael eu harwain i brofedigaeth. Dywedodd Mr. Howellsnbsp;mai prin yr oedd y casgliadau- yn dyfod i fyny i'tnbsp;treuliadau yn bresennol, ac os gelwid bugail y byddai ynnbsp;ihaid chwyddo y casgliad yn fawr iawn. Dywedodd Mr.nbsp;Bevan y buasai y cynnygiad arti gael bugail yn dyfod ynnbsp;’quot;’ell oddiwrth un o'r swyddogion, neu ynte oddiwrth unnbsp;hynach a mwy profiadol na’r “brawd” a awgrymodd ynbsp;peth. Gwnaeth y sylw hwn i’r “ brawd ” wrido at fón einbsp;¦wallt. Pa fodd bynag, wedi peth ymdrafodaeth, pender-fynwyd cymeryd y pwnc i ystyriaeth, a'i osod yn “ deg ” onbsp;flaen yr eglwys. Cawn weled yn y benod nesaf beth anbsp;ddywedodd yr eglwys.

12 nbsp;nbsp;nbsp;y Drtflan.

PENNOD III.

“JOHN AELOD JONES.”

Mae cryn gyfatebiaeth, os nad tebygolrwydd, rhwng gwaith eglwys yn myned i alw bugail a gwaithnbsp;dyn yn myned i ddéwis gwraig. Yn y ddau amgylchiad,nbsp;y pwnc mawT a ddylid ei gymeryd i ystyriaeth ydyw, anbsp;oes gwü anghenrheidrwydd am y cysylltiad newydd, acnbsp;hefyd a ydyw y moddion yn ddigonol i gadw y cysylltiadnbsp;1 fyny yn anrhydeddus. Mae ambell i leuanc i’inbsp;amgylchiadau yn gyfryw nad oes un anghenrheidrwyddnbsp;penodol ar y pryd amo am iddo bnodi, gan fod gan-ddo gartref cysurus, ac, hwyrach, fam a chwiorydd inbsp;ofalu am dano. Ond ryw ddiwrnod, y mae yn gwelednbsp;rhyw feinwen deg, ac yn y fan yn syrthio mewn cariadnbsp;4 hl j a chan fod priodi yn arferiad y wlad, y mae yntaunbsp;yn myned i’r cysylltiad pnodasol. Felly y bydd ambell eglwys yn gwneyd , dichon nad oes anghenrheidrwydd neillduol arni am fugail, ond y mae hwn a hwnnbsp;yn bregethwT ag y mae hi yn ei edmygu yn fawr, ac;nbsp;y mae gan eglwysi eraill fugeihaid, a phaham nad hi-thau ? Nid hon ydoedd sefyllfa eglwys- “ yr Hennbsp;Gapel ” yn y Dreflan

Bydd ambell ddynsawd arall ag angheti gwinoneddol arno am wraig , ond y mae at yr un pryd yn ymwybodolnbsp;nad oes ganddo fodd i’w chadw fel y dylai hi gael einbsp;chadw; ac eto mewn dygn anystyriaeth y mae efe ynnbsp;rhyfygu priodi, ac yn cael ei hunan ar fyr amser mewnnbsp;profedigaeth a thlodi, ac yn gorfod syrthio yn ol arnbsp;gymhorth plwyfol. Felly, yn awr a phryd arall, y gwelirnbsp;ambell eglwys yn galw un i’w bugeilio heb un rhag-oiwg sylweddol am ei gyflog, ac yn gorfod yn fuan iawnnbsp;myned at y relieving officer perthynol i'r union districtnbsp;Methodistaidd, i grefu am gymhorth i wneyd' ei gyfldg inbsp;fyny. Nid hon, ychwaith, ydoedd sefyllfa eglwys yrnbsp;“ Hen GapeLquot;

Ei Fhobl ai Phethau.

Yr ydys weithiau hefyd vn gweled engreifftiau o un ¦(V€di bod yn trigiannu yn yr un i meinwen, ac wedinbsp;ffurfio cyfeillgarwch mawr a hi am lawer o flynyddoedd,nbsp;ac eto heb fwriadu i bethau fyned ymhellach. Ond wedinbsp;byw yn ddigon hir felly gyda eu gilydd, ac iddo yntaunbsp;dderbyn llawer iawn o gymwynasau a charedigrwyddnbsp;oddiar ei Ilaw, ac, hwyrach, i'r siarad fyned ar hyd a liednbsp;y wlad fod “ rhywbeth rhyngyn' nhw,quot; pan ddaw efe inbsp;ystyried fod yn hen bryd iddo feddwl am briodi, mae ynnbsp;gweled na fyddai yn gyfiawn a’i gyfeilles iddo feddwl aranbsp;neb arall yn wraig; ac y mae yn teimlo mai ei ddyled-swydd ydyw, os goddef y darllenydd yr ymadrodd—/t?/-io'r cwestiwn; ac, wrth gwrs, ni bydd ganddi hithau yr unnbsp;gwTthwynebiad. Hon a ddylasai fod sefyllfa eglwys “ yrnbsp;Hen Gapel.”

Mae ambell ¦'^r arall wedi arfer byw hefo ei fam nes tnyned i dipyn o oedran, ac heb feddwl erioed yn ddif-rifol am bnodi o gwbl tra yr oedd ei fam yn fyw, er fodnbsp;ganddo foddion i hyny, gan fod yr hen wreigan dda ynnbsp;wastad ac yn ddifwlch wedi arfer gofalu am dano, acnbsp;Wedi bod ymhob modd yn ymgeledd gynihwys iddo.nbsp;Ond wedi marw ei fam, mae y creadur truan yn teimlo einbsp;hunan yn unig yn y byd, ac yn hollol analluog i ofalu amnbsp;dano ei hun, ac yn gorfod dyfod i’r penderfyniad y byddnbsp;yn rhaid iddo gael gwraig; ond pa fodd i fyned o gwm-pas y gwaith nis gwyr, ac nid anfynych yn yr amgylch-ladau hyn y bydd yn gofyn cyfarwyddyd gan rywun mwynbsp;profiadol. Hon ydoedd sefyllfa eglwys yr Hen Gapet.nbsp;Yr oedd yr ymadawedig Mr. Williams wedi arfer einbsp;phorthi a bwyd ysbrydol, ac wedi ei meithrin yn addysgnbsp;athrawiaeth yr Arglwydd, a hithau wedi arfer ymddi-bynu arno am ymgeledd a chyfarwyddyd, ac am bobpethnbsp;a ellid yn rhesymol ei ddysgwyl oddiwrtho. Ond pannbsp;aeth ef i lawr i’r glyn, yr oedd yr eglwys yn teimlo ynnbsp;bollol amddifad a diswcr, ac yn fwy felly o herwydd inbsp;Mr. Williams gael ei gymeryd ymaith yn lied ddirybudd.

J Gan mai Mr. Bevan, fel yr awgrymwyd yn barod, oedd yr ymadroddwr penaf, iddo ef yr ymddiriedwyd y gwaith

Y Dreflan

o ddwyn yrnlaen y cynnygiad ana gael bugail, a’i osod yn deg o flaen yr eglwys. Nid y siaradwyr mwyaf ydynt ynbsp;siaradwyr goreu bob amser; ac yr oedd Mr. Bevan ynnbsp;engraifft ragorol o hyn. Yr oedd efe yn llefarwr rhwyddnbsp;a llithrig, ac yn gallu cyfleu ei feddwl yn naturiol anbsp;thaclus; ond yn hyn o beth yr oedd'yn rhy debyg i Mr.s.nbsp;Partington, yr hon a dystiai na byddai hi byth yn agornbsp;ei safn heb roi ei throed ynddi! Pa fodd bynag, yrnbsp;oedd angel gwarcheidiol Mr. Bevan wrth ei benelin ynbsp;tro hwn, ac aeth trwy ei orchwyl yn ddidramgwydd inbsp;bawb oddigerth m^wn un engraifft—ar fynyd yr oeddnbsp;ei angel yn hepian o bosibl—pan y m)niodd Mr. Bevannbsp;gael ailadrodd ei ofid na buasai y cynnygiad hwn wedinbsp;deillio oddiwrth rywun hynach a mwy profiadol, yrnbsp;hyn a barodd i bawb edrych ar yr assistant yn shopnbsp;y brethynwr, ac a barodd iddo yntau borphon ynnbsp;ddwysach nag y gwnaethai yn flaenorol o dan effaithnbsp;yr un sylw.

Cafodd y cynnygiad am gael bugail, sereh hyny, y fath dderbyniad cyffredinol gan yr eglwys- nes synu yr hollnbsp;flaenoriaid yn aruthrol, yn enwedig Mr. Phillips y blaenornbsp;nervous; ac yr oedd yn llawen iawn ganddyrlt, meddentnbsp;hwy, weled- y fath barodrwydd yn y frawdoliaeth i ym-gymeryd i’r cyfrifoldeb. A thystiai Mr. Bevan ar ynbsp;diwedd, ei fod, wrth ystyried mai y gvn ieuanc Johnnbsp;Jones oedd wedt cynnyg y peth, yn gorfod cyfaddefnbsp;gwirionedd yr hen ddywediad fod perl weithiau i’w gaelnbsp;yn ngenau Ilyffant, yr hyn a wnaeth i’r “ gtS^r ieuancquot;nbsp;eilwaith dybied fod y sedd yr oedd yn eistedd arni arnbsp;dan.

Y cyntaf i godi ar ei draed i gefnogi y cynnygiad yd-oedd Mr. Peter Pugh, g^’r da arno, calon-gynhes, cym-ydogol a haelfrydig dros ben. Yn wir, yr oedd y gt^r da hwn—am yr hwn y bydd genyf lawer eto i’w ddyweyd—nbsp;yn cario ei haelfrydedd i eithafion weithiau ; ac gydol-yga y darllenydd a mi yn hyn pan ddywedaf mai gydagnbsp;anhawsder mawr y byddai ei deulu, ar adeg y Nadolig,

^ nbsp;nbsp;nbsp;gallu ei berswadio i beidio anrhegu y creadur rhochlyd

I nbsp;nbsp;nbsp;' yn y cut yn ngh^ y buarth ê. plum pudding; a chredid

Mi Phobl di Phdhau.

yn aml, er yr holl wrthwynebiad, ei fod yn camp;no allan. ya ddirgel ei fvsrriadau da yn hyn. Addawai Mr. Puglinbsp;dreblu ei gyfraniadau, os byddai anghen, tu^ at gaelnbsp;galw g^r i’w bugeilio; ac nid oedd neb yn ei ammheu.nbsp;Siaradodd amryw yn yr un cyfeiriad a Mt. Pugb ; a.c, ynnbsp;quot;'ir, ni ddangoswyd un gwrthwynebiad gan neb oddigértlinbsp;Mr. Jeremiah Jenkins yr hwn, yn ol tystiolaeth un oedd.nbsp;yn eistedd yn ei ymyl, ckn gynted ag y clywodd son amnbsp;fugail, a wthiodd ei law y foment hono i logelt ei lodrau,nbsp;i sicrhiu ei hun fod ei bwrs yn ddiogel, ac, er mwynnbsp;gwneyd hyny yn sicrach fyth, a’i syraudodd i logell frestnbsp;ei wasgod. Wedi gwneyd hyn, anadlodd yn fwy rhydd,nbsp;n dywedodd—nad oedd efe yn gweled yr eglwysi oeddnbsp;a bugeiliaid ganddynt yn llwyddo mwy nag eglwysi oedd.nbsp;hebddynt, ac mai doethach lawer, yn ei feddwl ef, anbsp;fuasai dewis ychwaneg o flaenoriaid', ac hefyd fod ganddynt ddigon o Ie i roi eu harian ymysg y tlo.dion. Hynnbsp;a ddywedodd efe nid ara fod arno ofal am y tlodion. Inbsp;dori yr hanes yn fyr, penderfynwyd, gan fod y Cyfarfod.nbsp;Misol i gael ei gynnal ymhen ychydig o wythnosau yn ynbsp;Dreflan, i osod y mater ger ei fron, a gofyn ei gyfarwydd-yd yn yr achos.

Prin y gwyddai y g'A'r ieuanc, John Jones, ar draed pwy yr oedd yn cerdded gartref y hoson hono, gan faintnbsp;ei lawenydd fod ei gynnygiad ef wedi cael y fath dder-byniad, er gwaethaf geiriau cas Mv. Bevan. Preswyliainbsp;yn yr un masnachd^. §.g ef egwyddorwas o’r enw Walter,nbsp;yr hwn oedd -gryn lawer yn ieuengach nag ef,^ a’r hwnnbsp;hefyd a sylwodd ckn gynted ag y daeth John i’r ty fodnbsp;rhywbeth rhyfedd wedi cymeryd He, gan nad oedd ynnbsp;bosibl bron gael gair o’i enau ; ac er gwneyd llawer caisnbsp;at hyny, parhau i edrych yn synfyfyriol a wnai John.nbsp;öysgwyliai Walter, pa fodd bynag, gael gwybod y cwblnbsp;quot;^edi myned i’r ystafell wely, i'r hon yr aethant yn llawernbsp;fynriarach y noswaith hono nag arferol. Ar eu myned-lad i mewn i’r ystafell, synwyd Walter yn ddirfawr gannbsp;waith John yn cymeryd cadair ac yn gosod ei hunan inbsp;eistedd o flaén y bwrdd gwisgo, gan dynu allan o’i logell

y Dreflan :

bapyr a phin ysgrifenu ac inc; a gofynodd y blaenaf yn wylaidd,

“Be wyt ti’n tnyn’d i neyd, John?quot;

“ Y chi, os gweli di yn dda; dydw i ddim am ychwaneg o’r ti a’r tithe hefo fi,” ebe John.

Yr oedd Walter erbyn hyn yn sier fod John' wedt cael ffrae A’i feistr, a’i fod yn myn’d i roi notice iddo; acnbsp;ebe fe—

“Wel, be ydach ch’i yn myn’d i neyd ynte?”

“ Yr ydw i yn myn’d i neyd peth na fedri di mo’i neyd o,’’ebe John, braidd yn orchestol.

Tarawodd hyn Walter i mudandod am foment; oncL yn y man meiddiodd ofyn iddo eilwaith,

“ Bc ydi hyny, John?quot;

“ Yr ydw i yn myn’d i gysfenu i’r wasg, peth na fedri di na dy dad mo’i neyd, ac yr ydw i’n deyd wrthat ti am fyn’dnbsp;i dy wely yn reit ddystaw, a pheidio moddro i, achos pannbsp;mae dyn yn myn’d i gysfenu i’r wasg rhaid iddo gaelnbsp;llonydd. ’’

Agorodd Walter ei enau, nid i lefaru y tró hwn, ond i ryfeddu ; ac ymddangosai fel pe buasai wedi rhewi wrthnbsp;lawr yr ystafell gan faint ei syndod; ac yno y buasainbsp;hyd yn awr am a wn i oni buasai i John roddi edrychiadnbsp;bygythiol ac awgrymiadol arno, yr hyn a barodd i Walternbsp;druan lechian i’w wely ckn ddystawed a Ilygoden. Nidnbsp;oedd ganddo un dimadaeth beth oedd “gysfenu i’r wasg;’’nbsp;ond yr oedd yn credu ei fod yn rhywbeth ofnadwy, acnbsp;yn rhywbeth hefyd a barai i John fod yn fuan yn Aelodnbsp;Seneddol, neu ynte gyflawni hunanladdiad. Pa un nisnbsp;gwyddai. Ofnai Walter syrthio i gysgu rhag y buasai ynnbsp;chwyrnu, a thrwy hyny beri aflonyddwch i John “gysfenunbsp;i’r wasg. ’’ Yn awr ac yn y man anturiai gyfodi ei ben acnbsp;edrych yn lladradaidd dros ymylon y cynfasau; a phobnbsp;tro y gwnai hyn canfyddai John i’i ddau benelin ar ynbsp;bwrdd, ac yn gwasgu ei ben rhwng ei ddwylaw, ac yn ym-ddangos fel pe buasai mewn gwewyr. Ond er ei hollnbsp;wyliadwriaeth, syrthiodd Walter i sefyllfa freuddwydiolnbsp;rhwng cwsg ac effro, ymha un y gwelai heddgeidwad yn

Ei Phobl di Phethau.

/öyfód i gyrchu John i’r carchar; eithr nid allai wneyd ei drosedd ond ei fod yn rhywbeth erchyll mewnnbsp;cysylltiad a “gysfenu i’r wasg.” Bryd arall, gwelai efnbsp;mewn cerbyd gorwych, a gweision lifrai o’i amgylch, anbsp;phawb yn tynu eu hetiau iddo. Ac felly y treulioddnbsp;Walter y noswaith nes deffro yn y bore, a chanfod Johnnbsp;yn cysgu yn drwm wrth ei ochr.

Yn y newyddiadur yr wythnos wedi hyn, ymddangosodd y paragraph canlynol: “ Y Dreflan—Mewn cyfarfodnbsp;^glwysig a gynnaliwyd nos lau diweddaf yn yr -Hennbsp;^^Pelj’ penderfynwyd gofyn cyfarwyddyd y Cyfarfodnbsp;Misol nesaf gyda golwg ar alw pregethwr i fugeilio yrnbsp;^gl'fiys.—Aelod.quot;

Byddai desgrifio yst§.d meddwl John rhwng y noswaith y cyfansoddwyd y llinellau uchod a’r dydd yr ymddangosodd yn y newyddiadur, yn orchwyl caled. Ni funbsp;¦quot;ythnos erioed mor faith yn ei olwg. Hwn ydoedd ynbsp;cais cyntaf o’i eiddo at ienora, a theimlai ei fod yn gyfnodnbsp;pw-ysig yn hanes ei fywyd. Gyda chalon guredig a Hawnbsp;giynedig yr agorodd y papyryn oedd i gynnwys ei “ysgrif;-”nbsp;^bu agos iddo lesmeirio pan y S5'rthiodd ei lygad ar “ Ynbsp;lë, d}'na lie yr oedd mewn print, air am airnbsp;yn union fel yr oedd wedi ei anfon, oddigerth pump onbsp;gyamp;ewdiadau ieithyddol, ac ychydig wahaniaeth yn jrnbsp;sillebiaeth. Yr oedd llwybr ei fywyd bellach W'edi einbsp;^cio; teimlai ei hunan wedi myned i mewn i'r byd llen-yddol. Dysgwyliai i bawb a ddeuai i’r shop son rhywbethnbsp;yr “ ysgrif; ’’ ond nid oedd neb yn gwneyd; ac yrnbsp;pedd yn gorfod penderfynu fod chwaeth at ddarllen ynnbsp;isel lawn yn y Dreflan.

Adeiladodd John lawer castelt yn yr awyr y diwrnod wnw; ond yr oedd yn teimlo yn sicr fod un adeilad arnbsp;y feini safadwy, sef y byddai John Jones ryw ddiwrnodnbsp;^ lienor enwog, ac yn cael ei edmygu gan filoedd, a’inbsp;eithoedd o bosibl jm cael eu cyfieithu 1 ieithoedd ynbsp;ndir. Ysywaeth, yr oedd un rhwystr mawr ar ffordd einbsp;uwogrwydd, sef cyffredinedd ei enw. Yr oedd hyn ynnbsp;Oawd fawr; a gallai gyrrif deuddeg 0 leiaf o’r un enw ag

V Drejlan:

ef yn y Dreflan ; ac yr oedd yn rhaid na ddychymygodd ei rieni erioed iddo ennill yr enwogrwydd yr oedd am ejnbsp;jennill, e onidê ni fuasent yn rhoi enw mor gyffr'edin arno.nbsp;pnd cofiai, er ei gysur, mai nid efe ydoedd yr unig unnbsp;pedd wedi gorfod wynebu yr anffawd hon. Gallai enwinbsp;,dwsin o vveinidogion enwog oeddynt wedi godod edrychnbsp;yn Ilygad yr un anhawsder, ac jvedi gorfod hefyd gael.nbsp;pnw rhwng y John a’r Jones. Pe buasent wedi ymfodd-loni ar yr enw John Jones yn unig, ni buasai neb ynnbsp;gwybod dim am danynt; felly yr oedd yn rhaid mai i’rnbsp;enw canol yr oeddynt yn ddyledus am eu holl enwogrwydd !nbsp;Dos dithau a gwna yr un modd, meddai lief ei ymwy-byddiaeth o’i fewn. Yn wir, ystyriai fod ganddo ffugenwnbsp;eisoes, sef “ Aelod.” Nid oedd yn hofïi hwn yn rhy dda;nbsp;ond pe buasai yn dewis enw arall, buasai raid iddo aberthunbsp;yr enwogrwydd yr oedd yr enw hwnw wedi ei ennill iddonbsp;yn barod—na, ni fedrai ddygymmod ar meddwl. Cym-erodd bin ac inc, ac ysgrifenodd ef mor debyg ag y gallai.nbsp;i argraff, er mwyn cael gweled sut y buasai yr enw ynnbsp;edrych mewn print:—quot;John Aelod Jones.quot; Yr oeddnbsp;yn meddwl ei fod yn edrych yn dda; ond sut y buasai ynnbsp;swnio, tybed? Aeth i’r ardd, a dywedodd yr enw ynnbsp;ucbel; ac, wele, yr oedd yn ateb y dyben ! “Dyma,quot;'nbsp;ebe fe, quot;yr enw yr adwaenir fi wrtho ohyn allan—‘Jo-hhnbsp;Aelod Jones.quot;’

PENNOD IV.

Y CYFARFOD MISOL.

’ YWEDAIS yn y bennod o’r blaen fod y Cyfarfort Misol i gael ei gynnal yn y Dreflan; ac er nad hwnnbsp;pedd y cyntaf na’r tÜweddaf a gynnaliwyd yno, hwnnbsp;ydoedd .y^jiyntaf,^ er nad yr olaf, i’r ysgrifepy5id..Jgd

Ei Phobl a'i Pkethau.

ynddo. Oddiar yr ystyriaeth hon, o bosibl na chyd-ddyglt;a y darllenydd a mi yn rhoi desgrifiad byr o’r sef-ydliad hynafol a pharchus hwn, a'r argraff a wnaeth ar fy meddwl ar y pryd. Rhag i’r darllenydd hynawsnbsp;‘irnmheu ei gywirdeb, dymunwn iddo gofio mai desgrifionbsp;yr ydwyf y Cyfarfod Misol yno ryw ddeg neu ddeuddengnbsp;wlynedd yn ol, ac felly na fyddai, o bosibl, yn ddarluniadnbsp;cywir o’r hyn ydyw yn bresennol.

Kdrychid ymlaen at y cyfarfod hwn gyda dyddordeb neillduol, er oddiar deimladau gwahanol. Yr oedd ynnbsp;chwith gan lawer o gyfeillion y Dreflan feddwl am gyfar-¦fod -o fath yn y byd yngl^^n ê. Methodistiaeth yno hebnbsp;fod eu hen weinidog, Mr. Williams, yn llywydd arno; arnbsp;un pryd, yr oedd y cais oedd i gael ei ddwyn ymlaennbsp;3-m gael g\Vr i lenwi ei Ie fel gweinidog yn lliniaru i ryw radd-y teimlad hiraethus ar ei ol ef. Yr oedd cyfraniadau.nbsp;yr eglwys tuag at ddwyn traul y cyfarfod wedi bod yunbsp;haelionus dros ben, a phaw'b yn awyddus i wneyd eunbsp;goreu oddigerth Mr. Jeremiah Jenkins. Yr oedd efe ynnbsp;¦credu mai bob tri mis y dylesid cynnal y Cyfarfod Misa/^nbsp;yr hyn oedd yn fy adgofio yn rymus am y wraig a fynainbsp;berswadio ei chymydoges i whitewashio ei th^ yn felyn !nbsp;Ps buasid yn cynnal y cyfarfod bob tri mis, buasainbsp;Jeremiah yn cyfranu tuag ato; ond hyd hyny nis gwnai.nbsp;Nid am ei fod yn gybyddlyd yr oedd yn gwrthod cyf-ranu, ond i ddangos ei egwyddorion (?). Ond aethpwydnbsp;ymlaen gyda’r parotoadau yn rhagorol heb help Jeremiahnbsp;druan. Yr oedd Mrs. Price wedi rhoddi round of beefnbsp;yn yr heli er ys dyddiau, ac wedi dwyn y cyllyll a’r ffyrcnbsp;allan o’u llochesau, a pheri iddynt ddysgleirio nes ynbsp;gwelech eich Hun ynddynt.. Wrth fyned heibio, goddefernbsp;I mi adrodd y bum yn meddwl yn fynych fod rhywbethnbsp;hynod o nodweddiadol o Fethodistiaeth Gymreig mewnnbsp;^otmd of beef—rh3rwbeth ag sydd yn arddangos cadernidnbsp;a bywioliaeth dda, ac felly yn dra mynegiannol, yn gystalnbsp;n chymhwys, ar fwrdd Cyfarfod Misol a Sasiwn.

Bore dydd Llun, y cyfarfod a ddaeth; a gwelid crya rysufdeb.yo ac oddeulu ysgold^ yr. Hen Gapelj.-.y

Y Dr(fian:

chwïorydd mewn ffedogau gwynion ac k gwynebau siridl yn myned i fewn ac allan yn gyflym i barotoi y te a’rnbsp;coffi, y bara ac ymenyn, a’r caws, ar gyfer y dyeithriaid.nbsp;Vn sefyllian oddeutu yr ysgold^ yr oedd t^r o fechgynosnbsp;—^in Methodistiaeth ddyfodol y Dreflan—yn dysgwylnbsp;¦yn bryderus am gael marchogaeth ceffylau y pregethwyr inbsp;Ty’nllan. Yr oedd yn amlwg fod y gw^r traed a ddeu-•ent i’r cyfarfod yn sefyü yn isel yn meddwl y Jehuiaidnbsp;¦ieuainc hyn ; a chymerodd llawer dadl frwd Ie rhyng-ddynt pa un a oedd y bra'wd hwn ac arall yn “ 'geth-wr ”nbsp;ai peidio. Os na byddai gan y brawd geffyl, byddai ynnbsp;cael ei roddi i lawr gan y beirniaid crafF liyn naill ai felnbsp;blaenor neu ynte fel “’geth'wr sal.quot; Y p-wnc mawrnbsp;yngl^^n a’r Cyfarfod Misol gan y Methodistiaid ieuaincnbsp;Tiyn oedd cael race i Dy’nllan ¦, ond nid oes anghennbsp;dyweyd nad oedd dim perygl i’r ped'warcaruolion a yridnbsp;ganddynt redeg a hwynt ymaith, canys yr oedd yr ys-^ubliaid hyny, fel yr enwad yr oeddynt yn ei gynnrych-ioli, yn slow and sure; a phe dygwyddasai i gorn y c^nnbsp;hela seinio ar y ffordd, nid oedd raid ofni iddynt godinbsp;eu clustiau ac anghofio i bwy yr oeddynt yn perthyn,nbsp;na’r achlysur yr oeddynt wedi dyfod y bore hwnw o’inbsp;hlegid.

Deuai y brodyr i mewn drib drab, fel y dywedir, a h)my, mae yn ymddangos, o anghenrheidrwydd; oblegidnbsp;nid y cwestiwn oedd pa bryd yr oeddynt yn cyrh'aedd ynbsp;Dreflan, ond o ba Ie yr oeddynt wedi cychwyn; hynynbsp;ydyw, mewn geiriau eraill, y cwestiwn ollbwysig a ofynidnbsp;y naill gan y llall oedd, “ Pa Ie yr oeddych chwi ddoe ?”nbsp;Yr wyf yn cofio yn dda fod ynof deimlad o wir dosturinbsp;dros y rhan fwyaf o bregethwyr a ddeuent i’r Cyfarfodnbsp;Misol hwn. Yr oedd y tywydd yn hyiryd a hafaidd, acnbsp;eto ymddangosent bron i gyd fel rhai wedi cael anwydnbsp;trwm, oblegid gwisgent gotiau uchaf trymion a mufflersnbsp;tewion. Wrth borth yr ysgold5gt;, yr oedd ein cyfaillnbsp;twymgaloD, Mr. Peter Pugb, heb yr un het am ei ben,nbsp;yn gwylio yn ddyfal am ddyfodiad pob dyeithryn j anbsp;chan ^ gynted ag y canfyddai un, elai fw gyfarfod, anbsp;chydiai yn glbs yn ei fraich, gan ei orfodi ymron i

E% Phobl a’i Phethau.

fyned i gael “ tamed,” i’r hyn, fel rheol, yr ufuddhai j brawd dyeithr, gan gymeryd yr arlwy héb dynu ei het, ynnbsp;enwedig os byddai yn bregethwr, a hyny, wrth gvsrrs,'nbsp;iddo gael anwyd. Yr oedd 11e i feddwl fod ofnnbsp;cael anwyd yn hunllef mawr pregethwr) ac felly cymerwnnbsp;ganiataol mai dyna yr unig reswm am yr arferiad rhynbsp;gyffredia o fwyta ac yfed arlwyaeth y Cyfarfodydd Misolnbsp;^eb ddiosg y pen. Nid oedd heb tebyg i Mr. Pugh amnbsp;lt;ideall anghenrheidiau a dymuniadau y dyeithriaid. Osnbsp;™ethai eu perswadio i gymeryd “tamed,” edrychai ynbsp;foment hono yn myw eu llygaid, a rhoddai ei fraich amnbsp;fraich y brawd dyeithr, a phwyntiai a’i fys mewn moddnbsp;‘Confidential at d5gt;^ William Jones, a dywedai yn ddystaw,nbsp;¦“ Ewch i gael 'belled, ynte.”

Wrth sylwi ar y dyeithriaid yn yr ysgold)^, ac yn gyplau yroa ac acw yn muarth y capel, yr oeddwn fel y bechgynnbsp;y cyfeiriwyd atynt, yn teimlo anhawsder i benderfynunbsp;pwy oedd yn bregethwr a phwy oedd yn flaenor. Gwisg-3' ambell i bregethwr mor debyg i flaenor, ac ambellnbsp;flaenor mor debyg i bregethwr, ac felly yn dovetailianbsp;oymaint i’w gilydd, fel mai gorchwyl anhawdd oedd inbsp;newyddian benderfynu i ba urdd yr oedd y naill a’r Hallnbsp;y'^ perthyn. Cafodd un brawd, y gwyddwn yn dda mainbsp;P’'Ogethwr ydoedd, el roi i lawr gan y bechgyn fel blaen-a hyny yn unig o herwydd ei wisg; ac os yw y brawdnbsp;hwnw eto yn fyw, ac heb arwydd tröedigaeth ar ei ddyanbsp;oddiallan, ac yn-debyg o ddarllen y llinellau hyn, dyra-unwn iddo gael y fendith drwyddynt. Gwisgai efenbsp;odrau o liw goleu, a chob gwta; ac yr oedd ei wasgodnbsp;yn agor yn isel; ac oni buasai fod Harp mawr o grysnbsp;gwlanen lliwiedig yn y golwg, buaswn yn tybied mai inbsp;gynnulliad pur apnhebyg i Gwrdd Misol yr oedd yanbsp;’^eddwl ei fod yn cychwyn y bore hwnw. Yr oeddnbsp;ganddo goler bapyr am ei wddf, ond yr oedd hono wedinbsp;j* ofluddio bron i gyd gan farf ddu fras, a gwallt anbsp;_ oyjasai fod wedi ei gynauafa er y Cyfarfod Misol chwar-*’^®-®’^orol. Pe gallasai ei het siarad. gallasai hinbsp;®fldi hanes,.y Cyfarfodydd Misol blaenoroLam_bedair

y Dr^Jlan:

neu bum’ mlynedd, o leiaf. Mewn gaif,'yr oedd golwg mor anefengylaidd, os nad anwaraidd, ar y dynsawdnbsp;hwn, fel os na ofynwyd cyhoeddiad iddo y dydd hwnw,nbsp;nad oedd hyny ond ei haeddiant llawn. Ni buaswnnbsp;yn meiddio rhoddi y desgrifiad hwn oni buasai fod ynbsp;“ gwrthddrych a nodir quot; yn ¦^r lied ieuanc y pryd hwnw.nbsp;Gwisgai ambell i flaenor, o’r ochr arall,, mor debyg inbsp;bregethwr, ac edrychai mor lanwaith a deallgar, fel nanbsp;buaswn yn petruso gofyn cyhoeddiad iddo ar uuwaith,nbsp;pe buasai yr awdurdod genyf ar y pryd. “ Sut y bydd-¦wch yn gallu gwahaniaelhu rhwng pregethwr a blaenornbsp;heblaw wtth en gwisg?” gofynwn i Mr. Pugh. “’Doesnbsp;dim byd hawsach, wel di,” ebe yntau. “A weli di ynbsp;acw ymhen draw buarth y capel? Edrycha di,nbsp;yrwan, ar y brawd acw yn myned a’i Ddyddiadur yn einbsp;law at y brawd arall: mi elli fod yn si^ mai blaenornbsp;ydi hwnyna. A weli di y brawd arall yn ymddangosnbsp;mor ddidaro, ac yn gwrthod edrych ar y llyfr? Dynanbsp;bregothwr. Mewn geiriau eraill,” ebe Mr. Pugh, “ pannbsp;weli di frawd yn cymeryd yr ochr ymosodol, blaenor ydinbsp;hwnw; ond os gweli di frawd ar yr ochr amddiffynol,nbsp;dyna bregethwr i ti.” Er fod rheol Mr. Pugh yn hynodnbsp;ddamodiadol, eto ni chefais hi bob amser yn gywir.

Pan darawodd y cloc un ar ddeg, gwelwn ddyn heb fod yn ielianc nac yn hen iawn, gwridgoch a chorffol, ondnbsp;yn berffaith heinyf ar ei droed, nid yn cerdded ond ynnbsp;ysgythru o’r quot;ysgofd^ i’r capel. Yr oedd ei hoewder a’inbsp;ly^ldquot;tanbaid yn dyweyd yn amlwg, “Business, business,nbsp;frodyr!” Deng mynyd wedi un ar ddeg, yr oedd tri gwas-anaeth yacael eu cynnal ar unwaith: un yn y capel, un ynnbsp;nhygt; William Jones, ac un yn muarth y capel, lie y gwelidnbsp;t\Vr yma ac acw a’u llyfrau yn eu dwylaw fel pe buasentnbsp;yn cadw cyfaifod darllen yn yr awyr agored. Llwyddoddnbsp;Mr. Pugh, pa fodd bynag, i berswadio y ddau ddosbarthnbsp;SL enwyd olaf i roi i mewn i’r gwasnanaeth yn y capel.nbsp;Wedi i mi fyned i’r cyfarfod, un o’r pethau cyntaf y dym-•unaswn gael eglurhad arno oedd, pa ddeddf oedd ynnbsp;jhoddi trwydded i’r sêdd fawr, ac yn penderfynu ar yr

Ei Phobl a’i PJitthau.

agosrwydd neu’r pellder yr oedd hwn a’r Hall i gj'meryd ci eisteddle? Yr hyn a barodd i mi feddwl ara hyn oeddnbsp;gweled dau nad oeddynt ond cymharol ieuanc, y rhai anbsp;ddaethent yn ddiweddar i Sir y Dreflan o Siroedd eraill,nbsp;dan yr enw o fugeiltaid, yn eistedd yn y sêdd fawr, tra yrnbsp;oedd amryw o hen bregefhwyr y Sir encyd oddiwrthi.nbsp;Deallais yn ddilynol nad oedd yr un reol bendant ar hyn,nbsp;ond fod y cwbl yn cael ei adael i duedd neillduol neu inbsp;S3rawyr da y dyn ei hun.

Natunol oedd i gyfarfod y bore gael ei dreulio i ‘‘ ym-ddyddan a swyddogion y He ara hanes yr achos, a’u profiad crefyddol ” Cafwyd y blaenaf yn gryno a thaclus gannbsp;Mr. Bevan, a buasid yn cael yr olaf hefyd yn helaeth acnbsp;offeithiol oni buasai fod Benjamin Prj^s yn methu rhoi einbsp;bresennoldeb o herwydd llesgedd. Yr oedd y cyfeillionnbsp;yn trydar o herwydd colli Mr. Williams; a gwnaed sylwad-au hynod o deimladol ac annoga.ethQl yn ngwynebnbsp;colled gan amryw o’r brodyr dyeithr Llawenhawyd ynbsp;cyfatfod yn fawr pan hysbysodd Mr. Bevan fod yr eglwysnbsp;yn dymuno cael caniatad a chyfarwyddyd y cyferfod gydanbsp;golwg ar alw brawd o bregethwr i’w bugeilio

Ckn gynted ag y gwnaed hyn yn hysbys, neidiodd un o’r ddau y cyfeiriwyd atynt yn y sêdd fawr ar ei draed inbsp;longyfarch yr eglwys, am ei doethineb, amp;c., a chyn iddonbsp;Cf braidd eistedd i lawr, yr oedd y bugail ieuanc arall arnbsp;ci draed yn siarad yn yr un cyfeiriad. Nid oedd y cyf-a.rfod, pa fodd bynag, yn ymddangos yn rhoi llawer onbsp;bwys ar yr hyn a ddywedai y brodyr parod hyn. Ar eunbsp;bol hwy cyfododd hen weinidog—nid bugail cydnabydd-edig^—i siarad , a gwnaeth sylwadau digon call ac annog-nethol, ond ei fod, dybygid, yn cymeryd gormod o amsernbsp;1 w dyweyd. Yr oeddwn yn hoffi -ei sylwadau yn fawr,nbsp;ond fy niod yn ofni ei fod yn defnyddio rhywbeth nidnbsp;annhebyg i’r hyn y cyfeirir ato yn yr ail bennod o bro-phwydoliaeth Jeremïah. Gosodai efe bwys mawr ar i’rnbsp;eglwys ddewis gwr o’i Sir ei hunan, gan dd5rweyd fodnbsp;ninryw yn ymrithio i’w feddwl ar y pryd fel rhai hynodnbsp;o gymhwys i’r He a’r gwaith, er na wnai eu henwi.

y Dreflan:

Ar gymhelliad y llywydd, siaradodd gweinidog arall, y hwn hefyd oedd fugail; dyn peil oddi'vrth gael ei alw ynnbsp;hen rVr, er füd ei goryn yn foei. Yr oedd rhywbeth dym-unol iawn yn’ yr olwg ar y gi^ hwn. Anaml. y siaradai;nbsp;ond yr oedd pobpeth a dywedai i’r pwïpaS. Dywedwydnbsp;wrthyf ar ol hyn mai ei unig fai oedd ei fod braidd ynnbsp;dueddol i don ei gyhoeddiadau, neu i roddi mwy nag unnbsp;cyhoeddiad am yx un Sabboth. Nid yn fuan yr anghofiafnbsp;sylwadau brawd parchus o flaenor, yr hwn, ysywaeth,nbsp;erbyn heddyw, nid yw. Nid allwn lai nag edmygu einbsp;ddyn oddiallan. Yr oedd ei farf, ddu y pryd hwnw, anbsp;llaes, yn rhoddi ymddangosiad milwrol ac awdurdodolnbsp;arno, ac yr oedd ei lais yn cyfateb i hyny yn hollol.nbsp;Er ei fod y rhan fynycbaf yn gwisgo gwydryn ar un Ilygad,nbsp;yr oedd ei olygon mor dreiddgar nes y byddwn yn ofninbsp;iddynt wneyd tyllau trwof Ond wedi i mi ymgydna-byddu ag ef mewn blynyddoedd ar ol hyn, cefais ef ynnbsp;nn o’r dynion mwyaf hynaws a thirion a welswn erioed.nbsp;Yn ei ddydd gwnaeth fwy nag odid i neb sydd yn fywnbsp;tuag at dyrchafu a pherffeitliio y wasg Gymreig; a pha bethnbsp;bynag a ddywedai yr oedd yn cael gwrandawiad, nid ynnbsp;unig yn y Cyfarfod Misol ond mewn cylchoedd uwch.nbsp;Nid hir y bum yn y cyfarfod heb ddeall mai y g\Vr corlfol,nbsp;heinyf ar ei droed, y cyfeiriais ato o’r blaen, ydoedd geniusnbsp;y cyfarfod. Meddai gryn lawer o’r hyn a elwir yn xvit, anbsp;gallu i ddywedyd yr hyn oedd eisieu ei ddywedyd. Yrnbsp;oedd efe mor debyg i Mr. Williams, y diweddar weinidog,nbsp;fel mai nid rhyfedd fod swyddogion y 11e yn derbyn pobnbsp;gair a ddywedai fel ysgrythyr. Cymerai ef fantais, oddiarnbsp;benderfyniad yr eglwys i alw bugail, i annog eglwysi eraillnbsp;i ddilyn ei hesiampl. Wedi i hwn a’r Hall ddyweyd eunbsp;meddyliau, ac wedi i ddau frawd gael eu penodi i gyn-nonhwyo yr eglwys i gario allan ei phenderfyniad i weith-rediad, gwelwyd drws y capel yn agor yn araf deg; ac ynnbsp;ddilynol canfyddid pen parchus Mr. Pugh yn gwneyd einbsp;ymddangosiad. “ Foneddigion, ” ebe efe, “goddefwchnbsp;air: raae’rcinio yn barod!” Pa un ai cynnwys yr hysbys-iad hwn, neu ynte ei ffurf, a barodd i bawb wenu, nid wyf yn

Ei Phobl aH Phethau.

cymeryd aïnaf benderfynu; ond dygwyd cyfarfod y bore i derfyniad buan ar ol hyn. Gwelid yn amlwg garedig-^^dd a'meddylgarwch cyfeillion y Dreflan yn y ciniawnbsp;rhagorol oedd wedi ei ddarparu. Yr oedd yno gyflawn-der o’r cigfwyd y cyfeiriwyd ato yn barod, a digoneddnbsp;o bytatws, gyda’r peth tebycaf a ellid ei gael ar y tym-lïior hwnw. ar y flwyddyn i’r hyn a roddodd yr olwg raenusnbsp;a theg ar Daniel a’i gyfeillion gynt yn Babilon. Synai Mr.nbsp;I^ugh fod llawer o’r cyfeillion yn bwyta ck.n Ileied, hebnbsp;gofio mai rh)^ ddwy awr a banner oedd er pan fuasentnbsp;¦'vrth y gwaith pleserus hwnw yn flaenorol. Wrth gerdd-yn ol a blaen, yr oeddwn yn clywed yr hen gwestiwnnbsp;yn dal yn ei flas, “ Pa Ie yr oeddych chwi ddoe?”

Gorphenasid mor llwyr y gwaith o roi a derbyn a galw ya ol gyhoeddiadau, fel y gallwyd dechre y cyfarfod amnbsp;ddau o’r gloch yn lied brydlawn; ond elai fy mhennod ynnbsp;’¦l''y faith, heblaw fy mod yn ammheus a fyddai o ddy-ddordeb cyffredinol, pe sylwn ar yr holl waith a wnaed ynnbsp;y cyfarfod hwn. Cefais fy argyhaeddi fod gwaith, a gwaithnbsp;niawr, yn cael ei wneyd yn y Cyfarfod Misol, a bod y sef-ydliad yn un ag sydd yn dwyn oddiamgylch lawer o dda-loni nad all y rhai sydd o’r tu allan synio yn briodql amnbsp;dano, Goddefer i mi ddyweyd, pa fodd bynag, nadnbsp;allaswn lai na sylwi fod rhywrai yno, fel ymhob cyfarfod,nbsp;yn siarad gormod, ac eraill ry ychydig. Yr oedd y ddaunbsp;y Pwyntiais atynt o’r blaen yn y sêdd fawr, yn fy marnnbsp;ostyngedig i, ar eu traed yn rhy aral, ac yn ymddangosnbsp;‘Cl pe buasent mevvn cynghrair a’u gilydd, ac mai nid ynbsp;heiaf ymhlith eu haracanion oedd rhoi ergydion i rai o’rnbsp;hen weinidogion. C^n gynted ag y byddai nn wedi eisteddnbsp;‘ lawr, byddai y Hall ar ei w’aduau; ac nid allwn yn fynbsp;niyw lai na meddwl am yr hinfynegydd a welir weithiaunbsp;niewn ambell d^, ac a elwir yn “Sion a Sian.” Gwyddysnbsp;^n fydd Sion allan y bydd Sia-n i fewn, a vice versa.nbsp;Jy hd yr oedd hyn o wahaniaeth yn y gymhariaeth: ceid

3, nbsp;nbsp;nbsp;i-on-Arit/^rrn \jnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tro

Y Drefian:

mghoriaethau, yr oedd Mr. Bevan a Mr. Phillips yn myned yn ddystaw oddiamgyleh at bob un yn bersonol, i ymofynnbsp;eu pleidlais gyda golwg ar gymeryd gwely y noson hono.nbsp;Yr oedd rhai aln aros, eraill am fyned adref, a rhai yn an-mhenderfynol. Ond sylwais ar ychydig o’r dosbarth olaf,nbsp;wedi clywed cyhoeddi pwy oedd i bregethu, yn cael eunbsp;hennill drosodd yn ebrwydd at y rhai oedd am fynednbsp;adref. Er nad oedd ond gweinidogion y Sir yn cymerydnbsp;rhan gyhoeddus yn y cyfarfod, hyfryd yw gallu adroddnbsp;fod y weinidogaeth mewn grym mawr, ac arddeÜad amlwgnbsp;Inbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ar y gwirionedcl

PENNOD V.

ISMAEL.

AYDYW y 11e mawr yr wyf wedi ei roddi i Fethod-istiaeth yn yr hanes hwn wedi arwain y darllenydd I feddwl mai Methodistiaid ydyw pawb o drigolion ynbsp;Dreflan ? Os ydyw, yr wyf yn euog o fod wedi ei gam-arwain yn fawr, ac i’r dyben o dynu ymaith yr argraflfnbsp;gyfeiliornus, yr wyf yn bwnadu yn y bennod hon einbsp;ddwyn i gydnabyddiaeth a chymeriad y cydolyga efenbsp;i mi nad ydyw yn edmygwr mawr o John Calvin, nacnbsp;yn ddilynwr zelog i Charles o’r Bala. Nid am fodnbsp;cysylltiad anghenrheidiol rhwng y cymeriad crybwylledignbsp;a’r hanes hwn yn bresennol, a phaham y rhaid i gysyllt-lad fod? Nid wyf fi wedi addaw hanes cysylltiol anbsp;chyfrodeddol; ac ni waeth i mi ddyweyd yn y fan hon, ynbsp;bydd fy huil o fyned ymlaen yn debyg i ddull Spot, y cinbsp;bach yma, yr hwn sydd yn gorwedd ar yr aelwyd ac ynnbsp;cymeryd arno gysgu. Pan fydd Spot yn dyfod gydanbsp;mi i roi tro, ni bydd efe byth yn cerdded nac yn rhedegnbsp;yn unionsyth; na, bydd weithiau yr oehr yma, ac weith-

Jaii yr ochr acw; weithiau yn rhedeg i lawr y groesfifordd, bryd arall yn myned dros y clawdd; edrycha yn syrinbsp;at un peth, a chyfartha at y peth arall; ond gofala ynnbsp;wastad am ddyfod yn ei ol, Ac y mae mwy o naturnbsp;a barddoniaeth, goeliaf fi, yn null Spot o deithio nagnbsp;yn null creadur fel y camel, yr hwn sydd yn dal ei bennbsp;i fyny o byd, ac fel pe byddai yn edrych ara derfyn einbsp;daith bob cam. O leiaf, dull Spot a fabwysiadaf fi,nbsp;sereh i mi trwy hyny deithio llawer yn ofer.

Mae yn debyg raai ychydig o argraff y mae diwrnod braf a hafaidd yn ei wneyd ar feddwl dyn. Mae diwr-nodau felly yn bethau mor gyffredin yn nhymmor yr baf,nbsp;fel nad ydyw yr argraff a wnant ond arwynebol iawn.nbsp;Ond pe yr elai dyn i sugno ei gof, a cheisio galw ynnbsp;ol ryw ddiwrnodiau nodedig o byfryd a balmaidd, oninbsp;chysylltai efe hwynt S.’r dydd Sabboth ? Pa un ai dy-chymyg plentynaidd ai ffaith ydyw hyn, fod y Sabbotbnbsp;yn meddu ar fwy o dynerweh a swyn na holl ddyddiaunbsp;yr wytbnos, nis gwn; ond y mae yr argraff ar fy meddwlnbsp;er yn blentyn fod natur, ar y dydd hwnw, fel y byddnbsp;dynion yn gyffredin, yn ceisio ymdrwsio tipyn mwy nagnbsp;ar un dwrnod arall. Ai ara fod genym fwy o bamddennbsp;i edrych o’n ewmpas, neu ynte ai ara fod cysylltiadau ynbsp;dydd, a’n llwyrymattaliad oddiwrth bob gwaith, yn einnbsp;gosod mewn gwell tymher, y gwnaed yr argraff ar einnbsp;meddwl? Pa fodd bynag, y Sabboth oedd y diwrnodnbsp;hwnw. Yr oeddym yn dyfod allan o’r oedfa’r bore,nbsp;He yr oeddym newydd glywed pregeth ragorol ar weitb-garweh crefyddol, a’n dyledswydd i wneyd rhywbethnbsp;dros deyrnas y Gwaredwr. Yr wyf yn cofio yn dda fodnbsp;yr haul yn tywynu yn byfryd, a’r awel yn deneu ac ynnbsp;llefn, a phobpeth yn gwisgo y fatb swyn a llarieidd-dra,nbsp;a’r Creawdwr mawr yn arddangos y fatb ddaioni, fel penbsp;Das cymerasai neb ei enw yn ofer, ac na chyflawnasidnbsp;yr un pechod yn ei erbyn erioed! A oedd y dyrfanbsp;lïosog, drwsiadus, a pharchus a ddylifent allan o’r capelnbsp;y bore hwn yn meddwl rhywbeth am y nifer mawr o’nnbsp;cyd-drefwyr, na fynycbenl dy addoliad unwaith yn y

y Dreflan;

flwyddyn ? A oeddynt yn teimlo eu bod wedi gwneyd eu dyledswydd wrth ddyfod i’r capel ? A oedd y ciniawnbsp;rhagorol yr oeddynt yn myned i'w fwynhau yn eu gwa-hanol fanau wedi peri iddynt anghofio yn llwyr y cread-uriaid diddarbod, diymgeledd, diofal a di-Dduw, a bres-wylient ein hystrydoedd cefn a’n buarthaü ?

Yr oedd yno un, pa fodd bynag, yn y gynnulleidfa fawr ag yr oedd y bobl hyn yn cael rhyw gymaint o Ienbsp;yn ei feddwl; a tbra yr oeddwn yn ymwthio trwy ynbsp;dyrfa, teimlwn ei law ar fy ysgwydd, ac, fel pe buasainbsp;yn cyfrif pedwar, yn dyweyd wrthyf, “ Chwarter—wedi—nbsp;un—cofia!”

“ 0’r gore, Mr. Pugh,” atebais, canys yr oeddwn yn gwybod beth yr oedd yn cyfeirio ato. O Peter Pugh 1nbsp;ai onid mwy plesurus o lawer, gan fod genyt d^ mornbsp;gysurus, ac estnwythfeinciau mor glustogaidd, a fyddainbsp;i ti, ar ol ciniaw, fyned i orweddian a cHymeryd cyntun,nbsp;yn hytrach na blino dy feddwl ynghylch cael rhywralnbsp;o’r newydd i’r Ysgol Sabbothol? Pa raid sydd arnatnbsp;ti i fyned i chwilio y prif-ffyrdd a’r caeaii a’r buarthau,nbsp;a bod wrthi o’r naill beth i’r Hall o fore Sabboth hydnbsp;yr hwyr, nes y byddi yn teimlo yn fwy blinedig arnbsp;ddiwedd y dydd hwnw nag un dydd arall, tra y maenbsp;dy gydaelodau crefyddol yn ei chymeryd yn ddigonnbsp;tawel, a rhai o honynt yn edrych i lawr arnat gyda.nbsp;thipyn o ddirmyg? Ai cyfeiborni yr wyt? Mae ynnbsp;rhaid mai ïe, neu ynte rhaid ydyw eu bod hwy yn cyf-eiliorni.

Am chwarter wedi un, yi oedd fy nghyfaill zelog ac ymroddgar wrth fy nrws yn galw am danaf; ac nidnbsp;gwiw oedd i mi gynnyg unrhyw esgus dros beidio mynednbsp;gydag ef. “ Gad i ni roi tro i lawr Buarth Jenkins, inbsp;edrych beth welwti ni,” ebe efe. Gelwid y rhan bon o’rnbsp;Dreflan yn Fuarth Jenkins am mai Mr. Jeremiah Jenkins,nbsp;yr hwn, y raae fy narllenwyr eisoes yn gydnabyddus ignbsp;ef, ydoedd perchenogydd y rhan fwyaf o’r cabanodnbsp;anolygus a digysur a gyfansoddent y lie. Prin y buasainbsp;gwr, „dyeithr yn pvybod fod y fath le yn ein 'Treflan i

Ei Phobl a'i Ehethau.

ac'nidquot;bedd y naill banner o’r preswylwyr cyfïredin yn cofio fod y fath gymydogaeth mewn bodolaeth oddi-gerih ar adeg etholiad seneddol. Ar yr adeg hononbsp;byddai Loveall Goodman, Yswain, yn cofio am dani,nbsp;ac yn anfon ei oruchwyliwr i siarad yn dirión a’r preswylwyr, fel y gallai, trwy addewidion teg a mwyneidd-dra digySelyb, eu troi allan o’u tyllau i restru eu pleid-lais dros ei ddyn dewisedig, megys y byddai, ar adegaunbsp;eraill, yn anfon ei ferret i droi y cwningod allan at einbsp;wasanaeth a’i bleser. Er fy mod wedi fy ngeni a’mnbsp;magu yn y Dreflan, a bod y fynedfa i Fuarth Jenkinsnbsp;yn troi allan o’r brif heol, rhaid i mi addef fod y rhannbsp;bon mor ddyeitbr i mi a Deheubartb Affrica. Ondnbsp;gwyddwn trwy draddodiad fod yno lawer o drigolionnbsp;a chyfleusderau i lett)gt;^a dyeithriaid. Cawswn brawf o’rnbsp;blaenaf lawer gwaith wrth ganfod esiamplau o’r tylwythnbsp;a breswylient y 11e yn sefyllian yn ngenau y fynedfa, ynbsp;rhai, oddiwrth yr olwg arnynt, a dyweyd y Ileiaf, nadnbsp;oeddynt yn anrhydedd i’r natur ddynol; ac fel prawfnbsp;o’r peth olaf, clywswn “ Charles Dinbych ” yn dyweydnbsp;mai yno y byddai ef yn gwneyd ei gaytref pan fyddainbsp;yn talu ymweliad a’n Treflan; a gwelais fy hunan, ¦nbsp;befyd, fwy nag un bagad o’r tramorwyr a adnabyddirnbsp;wrth yr enw German Band, wedi bod 'wrthi yn chwythu ¦nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;^nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;^

yn ddvfal trwy y dydd, yn myned i Fuarth Jenkins i ejm^mu i aros diwrnod arall.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;^ /-i- ''

1 r 11e hwn yr arweiniwyd fi gan Mr. Pugh. Pan oeddym yn myned i lawr trwy y fynedfa, cyfarfu a ninbsp;Wraig aflawen, lygadgroes, % golwg gwall ymgeledd arni,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;j

yn dwyn jug yn ei ilaw. Yr oedd ei llygaid mor nbsp;nbsp;nbsp;I

groesion fel na buasem byth yn ^ybod ei bod yn nbsp;nbsp;nbsp;j

edrych ainom, oni buasai i ni sylwi arni yn gwthio y-dug dan ei ffedog cè,n gynted ag y daethom i’r golwgJ nbsp;nbsp;nbsp;1

blid myned i gyrchu dwfr na llaeth yr oedd, ond rhyw-^ beth arall nas gallasai ei gael cyn un o’r gloch ar ynbsp;Sabboth. Wrth iddi fyned heibio i ni, gollyngodd Mr.

?ugh ochenaid drom; ysgydwodd hithau ei phen yn nbsp;nbsp;nbsp;j

jberfeiddiol, gan fwmian rhywbeth rhwng ei dannedd J'Pghylch “y Calvins-.” Yr oedd yr ansoddauLJl

Y Drejlan:

gysylltodd ar enw parchus yn rhywbeth hollol wahanol i’r rhai a ddefiiyddlr yn gyffredin gan dduwinyddion, hydnbsp;yn nod gan y rhai mwyaf gwrth-Galfinaidd. Nid oeddnbsp;yr arogl a’n cyfarfu wrth fyned i lawr y buarth yn gwblnbsp;mor bersawrus ag y dymunasem iddö fod; ac er mai ynbsp;dydd Sabbofli oedd, rhaid i mi addef daearoldeb fynbsp;syniadau, nad allwn yn fy myw beidio meddvvl am ber-ffeithrwydd gweithrediadau ein Bwrdd Lleol. A bamunbsp;oddiwrth y nifer a ddeuent i’r drysau i edrych ar einnbsp;holau, gallasai Mr. Pugh a minnau wenieithio i ni einnbsp;hunain éin bod yn bob! bwysig ac urddasol iawn, er fodnbsp;diffyg gorchwyliaeth y dwfr ar wynebau yr edrychwyrnbsp;yn brawf eglur, dybygid, fod ein dyfodiad i’w mysg ynnbsp;annysgwyliadwy.

Yr oedd Ilygad Mr. Pugh ar diVr o blant oeddynt yu chware marbles yn ngwaelod y buarth, ac yn taeru ac ynnbsp;gvvaeddi nerth eu penau. Gwaeddai un yn nhop ei lais,nbsp;“ Clein ! dein l dein /” Gwaeddai un arall, “ No backnbsp;my trick!quot; ac yr oeddynt wedi ymgolli cymaint yn ynbsp;chware fel na ddarfu iddyiit sylwi ar ein dyfodiad atyntnbsp;nes i rywun—na wyddein pwy—chwibianu o’r tu ol i ni,nbsp;yr hyn a barodd iddynt oil godi eu penau. '¦'¦No styrnbsp;byw ’rwan,” ebe Mr. Pugh, gan ddefnyddio un o’unbsp;termau hwy eu hunain. Ond nid cynt yr agorodd efenbsp;ei enau nag y crafangodd y bechgyn yn eu marbles, gannbsp;ddiflanu fel pe buasai y ddaear wedi eu Ilyncu, oddi-gerth un bachgen, yr hwn a edrychai yn ein gwynebaunbsp;yn hollol ddieuog a hunanfeddiannol; ac wedi cyfrif einbsp;eiddo marblyddol, gan gymeryd i ystyriaeth yn ddiain-mheu yr ennill a’r golled, efe a’u rhoddodd yn hamdden-öl yn ei boced lydan. Yr oedd golwg ddyddorol ar ynbsp;bachgen hwn. Yr oedd yn fychan a theneu o gorffol-aeth, a’i wyneb yn llwyd a budr. Nid yn hawdd ynbsp;gallesid dyfalu beth ydoedd ei oedran. Wrth ddal inbsp;syllu amo, meddyliwn weithiau ei fod yn hen—brydnbsp;arall ei fod yn ieuanc iawrf. A barnu oddiwrth einbsp;ddillad, gallaswn dybied ei fod unwaith wedi bod yn hennbsp;iftwn, ac, wedi newid ei feddwl a myned yn^ieuanc yn_ei

£i Phobl a'é Phethau.

0^, ond fod ei ddillad wedi gwrthod ei ddilyn yn ei gyf-newidiadau, canys yr. oeddynt yn awr yn rhy fawr iddo fgt; lawer. Yr oedd ei lodrau yn gwneyd i ffwrdd a’rnbsp;anghenrheidrwydd am wasgod, gan eu bod bron yanbsp;eyffWrdd i’i ên, ac yn cael eu dal i fyny gan un fresen,nbsp;¦yr hyn oedd yn rhoddi golwg unochrog arno braidd.nbsp;Yr oedd ei gob mor fawr fel y gallasai, pe buasai,nbsp;anghenrheidrwydd yn galw' am hyny, ymguddio ynnbsp;hawdd yn un o’i phocedau. Pe buasai noethni yn brawf onbsp;ddiniweidrwydd, fel yr oedd gyda’n rhieni cyntaf, buasainbsp;y bachgen hwn yn sefyll yn uchel yn ngraddfa tnoesol-deb; oblegid yr oedd mwy o hyny yn y golwg nag anbsp;fyddai yn weddus i mi hysbysu y darllenydd yn y fan hon.

Synwyd fi braidd gan ddull Mr. Pugh o ymddyddaa

ef.

“IVel, ’y ngwas i, pa faint o farbks sy gen’ ti?”

“ Dwy daw, dwy stony, a scram; a mi fase gen’ i ddwy scram arall dase Tvvni Hughes heb chetio.”

“Ac mi ddaru Twm Hughes dy chetio di, do?”

“ Do, mae o wastad yn chetio. ”

“ Wyt ti ddim yn meddwl fod chetio yn ddrwg, ’y mach-gen i ? quot;

“Wei ydi, debyg, ac mi ddaw chets i’r gole hefyd,’' ebe’r bachgen, gan ddyfynu un o wirebau ieuenctyd.

” “ Fyddi di yn chetio weithie, ’y ngwas i?”

. Ar ol peth petrusder atebodd, “ Wei—bydda—weith-'2; mae pawb yn chetio weithie, ddyliwn.”

“Wyt ti ddim yn meddwl fod chware marbles ar y SuL yn ddnvg?”

“Nag ydi, os gynewch beidiochetioquot; oedd yr ateb.

O ydi, ’machgen i,” ebe Mr. Pugh; “plant drwg sydd. yn chware marbles occ y Sul; ac yr wyt yn gwybod p’lanbsp;Wae plant drwg yn myn’d, on’d wyt ti?”

' ‘ I ardd Mr. - Phillips i ddwyn ’fale; ond fydda i bytlr r^^p’yn'd,” oedd yr ateb diniwed.

lë, ond p’le mae nhw’n myn’d ar ol marw?”

„ nbsp;nbsp;nbsp;Jones deyd i’r tan poeth; nhad yn deyd oes ne’r

«ö.tanpo^th. ”

y Dreflan:

“Ddoi di hefo ni i’r ysgol, ’y machgen i, gael i ti ddysgu darllen. ”

Chwarddodd y bachgen nerth ei ben, gan godi un gop i alw ein sylw at ei lodrau fel rheswm dignnol dros beidionbsp;xhoddi ei bresennoldeb yn y fath Ie parchus.

“ Beth ydi d’enw di?’’ ychwanegai ein cyfaill.

“Jim,” oedd yr ateb.

“Jimbeth?”

“Jim y matches, plant 'y ngalvv i, ond Jim Price ydi femv iawn i. ’’

“ Beth ydi enw dy dad ?”

“ Ismael. ’’

“ P’le mae dy dad ? quot;

“ Yn tf. ”

“ Nei dl ddangos y tj^ i ni?”

Dim ateb. Rhoddodd Mr. Pugh ei law yn ei logell, a thynodd allan lonaid dwrn o sweets, a rhoddodd hwynt inbsp;Jim, yr hyn a barodd i’w lygaid ddysgleirio, ac a’i gwnaethnbsp;ar unwaïth yn berffaith ufudd. Erbyn hyn yr oedd ynbsp;.plant eraill ag yr oeddwn yn ofni fod y ddaear wedi eunbsp;Ilyncu yn- dechre dangos eu penau yma ac acw, ac wedinbsp;gweled y rhodd yn cael ei chyllwyno i Jim, braidd yn aw-yddus am ddyfod ymlaen. Arweiniodd Jim ni at dy einbsp;dad , ond gofalodd beidio dyfod yn ddigon agos i’w dadnbsp;allu gwybod mai efe oedd ein harweinydd. Curasom ynbsp;drws, ac atebwyd ni mewn llais cryf, “ Dowch i mewn.”

Deallasom ar ein mynediad i’r ty, oddiwrth yr arogl lledr a’n cyfarfu, mai gwneuthurwr esgidiau oedd y pres-wylydd, yr hwn a ganfyddem yn eistedd yn ymyl y pentannbsp;wrth ochr bwrdd crwn bychan, a chetyn byr du yn ei safn,nbsp;ac yn darllen Reynoldses Weekly Newspaper Yr oedd yrnbsp;ystafell yn lechan a thlodaidd, heb ei gorlenwi mewn unnbsp;modd a dodrefn. Ar hyd y muriau yr oedd amryw gaw-eUau adar, gan mwyaf ar ffurf tas wair Gymreig, ac mornbsp;fychain fel yr oeddwn yn synu sut yr oedd y creaduriaidnbsp;bach pengoch yn gallu ymdroi ynddynt. Yr oedd ynonbsp;un cawell mawr, yr hwn a fuasai unwaith yn gist tê, ondnbsp;a droisid i’w ffurf bresennol gan breswylydd y bwtjjyn i

Ei Phobl a’i Phethau.

Sddybenion neillduol, yiiha un yr oedd dau aderyn pryd-fertli, un o liw melyn a eiwir canary, a'r Hall yn dywyll a phengoch a eiwir goldfinch; y ddau hyn, er yn anghym-harus, oeddynt wedi ymuno mewn glan briodas. Yr oeddnbsp;y creaduriaid bach hyn yn telori yn hyfryd pan oeddymnbsp;yn croesi rhiniog y bwthyn; ond wedi i ni fyned i mewnnbsp;peidiasant a’u cerdd, a safasant otl yn synedig ar eunbsp;clwydi, gan droi eu penau yn gam, a gwneyd sv/n undon-,nbsp;aidd yn awr ac yn y man, yr hyn a ddynodir gannbsp;edmygwyr adar yn “alw.”

“ Y ni sydd yma,” ebe Mr. Tugh.

“ Felly’rwy’n gwel’d, Mr. Pugh ; well i chwi eistedd i lawr, os byddwch mor ostyngedig,”

“'Dydan ni ddim ara aros, Ismael Price; ond galw yr oedda’ ni i ofyn a ddoech ch’i gyda m i’r ysgol?”

“ O, yr ydw i wedi darfod fy ysgol er’s talwm,” ébe Ismael.

“ lë, ond yr Ysgol Sul oedda’ ni yn feddwl; ac mi ddowch gyda ni, oni ddowch ch’i?”

“ Na, ddof fi ddim; ’dydw i ddim digon respectable i lt;ldyfod i’r fath Ie; a pheth arall, faint gwell fyddwn i penbsp;bawn yn dyfod?”

“ Llawer iawn gwell, gyfaill; mi welaf y medrwch ddar-llen, a phe baech yn dyfod i’r ysgol, mi gaech lawer o bleser wrth ddarllen y Bibl a chwilio yr ysgrythyrau.”

“ Mae hyny yn burion i’r rhai sydd yn credu mewn peth fel yna; ond faint gwell ydw i, neu fy ngwraig yrnbsp;hon sydd yn sal yn ei gwely yn llofft yna er’s wythnosau,nbsp;t'cu Jim a welsoch hyd yr heol yna lawer gwaith, ynnbsp;banner noeth, 'yn gwerthu fusees—faint gwell ydan ni amnbsp;hyny o grefyddwyr sydd yn y Dreflan? Oes rhai onbsp;honyn’ nhw yn gwneyd rhyw ddiaioni i rywun ? mi fuaswnnbsp;^ yn letcio gwybod i bwy. Ni wnai eu banner nhw ddimnbsp;byw yn grefyddol oni b’ai eu bod yn cael tal am hyny.nbsp;jDrychwch ar yr esgobion yma y cewch eu hanes yn ynbsp;Papyr hwn. Maent yn derbyn eu chwech, a’u saith, ïe eunbsp;peng mil o bunnau yn y flivyddyn, a llawer o’u curadiaidnbsp;(yn derbyn punt yr wythnos, a llawer mwy o’u ‘ hanwyl

c

j nbsp;nbsp;nbsp;Y Dreflan:

gariadus frodyr’ yn derfoyn banner coron yr wythnos. Ydach chi yn galw hyny yn grefydd? Bregethen’ nhw,nbsp;ddyliech cb’i, pe’r attelid eu cyflogau, a phe byddai raidnbsp;iddynt wamp;iiiiio a'u dwylaw fel Paul gynt ? Choelia i fav/r ?nbsp;Mi gljnves am yr Hwn y rnaent yn cymeryd arnynt fodnbsp;yn düilynwyr iddo mai fAjmed oddiamgylch i wneuthurnbsp;daioni y byddai fe, ac nid myn’d oddiamgylch, fel y maenbsp;nbw, i edüw i ni ein pechodau a’n gwendidau. Ha !nbsp;humbug, syr ! humbug ydi’r cwbl, syr ! ”

Y? oeddwn yn ofni mai nid Mr. Pugh oedd y dyn i siarad gydag un fel Ismael, a chanfyddwn fod fy nghyfaillnbsp;ei hun yn teimlo hyny er ys rneityn.

“ Ond,” ebe Mr. Pugh yn wyliadwrus, “ wel, yr wyf yn gobeithio na ddarfu i ch’i dderbyn dim angharedigrwyddnbsp;oddiaj law un crefyddwr yn y Dreflan, os ydych wedinbsp;digio cymaint wrth yr esgobion ? ”

“Angharedigrwydd? angharedigrwydd, syr?” A neid-iodd y gwaed i wyneb Uwyd Ismael. “ Beth ydach chi’n feddwl o hyn ?—Mae Jeremiah Jenkins yn aelod gyda’ch

enwad chwi, on’d ydi o ? Y fö pïa y cabanod-hyn.

Gwyddai yn eitha’ da tod fy ngwraig yn analluog i godi o'i gwely; gwyddai cystal a hyny nad oeddwnnbsp;inuau yn alluog i wneyd diwrnod o waith, hyd yn nódnbsp;pan gawn waith i’w wneyd. Yr oedd arnaf ddau fis onbsp;rent iddo; a beth wnaeth o?” gofynai Ismael, gannbsp;edrych yn ddigofus.

“Ei faddeu i chwi, wrth gwrs,” ebe Mr. Pugh.

“O ïe 1 ei faddeu—over the left! Fe werthodd fy nodrefn i, syr; a buasai wedi gwerthu fy adar hefyd oninbsp;bae i mi v;neyd Uw, os efe a gyffyrddai ag un o honynt ynbsp;trywanwn ef ar gyllell sydd ar y fainc weithio yna Inbsp;Anghofia i byth rao’r diwrnod hwnw, syr.”

-vYchwanegai Ismael ychydig yn fwy tawel, “ Yr oedd fy nodrefn wedi myn’d; yr oedd yr helynt wedi gwneyd fynbsp;ngwraig yn llawer iawn salach; yr oeddwn yn ofni mainbsp;marw a wnai; ac nid oedd genyf un job yn y ty, nacnbsp;ymborth chwaith. Gan nad oeddwn yn caniatau i Jimnbsp;gardota, ni ddygodd ddim ymborth i’r t)^; ond deallais

Ei Phohl a’i Phethau.

wedi Kyn ei fod wedi cardota digon yn ddirgel iV ddi-wallu ei hun, 'a dygodd rywbeth i’w fam heb yn wybod i mi. Daeth gwraig y person yma a rhoddodd gynghor i mi^nbsp;a tract crefyddol; rhoddes innau y tract yn y tin, a buaswnnbsp;yn rhoi y cynghor hefyd pe buaswn yn medru. Daeth ynbsp;curad, y Southwalian yna, yma; a chynghorodd fi i beidionbsp;sraocio, ac annogodd fi i weddio. Bu agos i mi ei gicionbsp;allan o’r t}^. Yr oeddwn wedi digio wrth bawb a phob-peth, a bu bron i mi a chredu nad oedd yr un Duw ynnbsp;bod. Yr wyf yn' meddwl yn sicr y buaswn wedi dyrysunbsp;yn fy synwyrau oni buasai am Sian Jones a rh3rw vvr bon-eddig sydd yn aelod gyda chwi. Yr oedd fy ngwraig, feïnbsp;y dywedais, yn ol pob golwg, yn marw. Pe buaswn ynnbsp;myn'd at ddoctor y plwy’, buasai yn d)rweyd yn union fynbsp;mod yn grefftwr, ac felly- y gallaswn dalu iddo. Yrnbsp;oeddwn yn gwybod mai fy ngwrthod a fuasal Mentrais.nbsp;yn fy ngwallgofrwydd fyned at Doctor Ellis, a dywedaisnbsp;¦wrtho fy ystori. Yr oedd y g\Vr da, Duw a’i bendithio fnbsp;yma hefo fy ngwraig cyn pen y ddau fynyd; a rhoddoddnbsp;rywbeth iddi a wnaeth les dirfawT iddi; ac wth fynednbsp;allan efe a roddodd banner coron yn Haw SiSn Jones inbsp;geisio ymborth.”

Cyn i Ismael gael gorphen ei ystori, yr oedd rhywbeth. yn myn’d i fyny ac i lawr yn ngwddf Mr. Pugh a’inbsp;gorfodai i besychu a defnyddio ei ga^ach poced ynnbsp;ddidor. “ Byth êf hyny,’’ ychwanegai Ismael, “mae Dr.nbsp;Ellis yn ymweled a hi bob dydd, ac y mae hithau, yrnbsp;wyf yn, credu, yn gwella ychydig; ac nid allaf bytlinbsp;adrodd i ch’i y caredigrwydd y mae ef wedi ei ddango»nbsp;Ï mi ac i fy ngwraig, a hyny i gyd am ddim—achos minbsp;ddywedais wrtho yn y dechre nad allwn i byth dalu iddo-jOni buasai am y dyn yna, syr, ni fuaswn yn credu fodnbsp;y fath beth a chrefydd, yn y Dreflan beth bynag. Ondnbsp;am Jeremiah Jenkins”—a thrachefn dechreuodd Ismaelnbsp;fyned i dymher ddrwg, gan arfer iaith gref a dyweyd ynbsp;lleiaf, yn nghanol pa un y clywem gnoc ar y drws, anbsp;dyna Dr. Ellis i mewn. Er yr holl dymher a ddangosoddnbsp;Ismael,_nid_oedd, cyn dyfodiad y meddyg i mewn,'jvedi

symud o’i gadair, na rhoddi ei getyn heibio ond pan fyddai yn siarad; eithr y foment y clywodd gnoe ynbsp;meddyg, taflodd ei bibell o‘r naill du a neidiodd ar einbsp;draed, ac ymdaenodd y fath sirioldeb dros ei wyneb, felnbsp;pan oedd yn talu ei warogaeth iV noddwr y meddyliwnnbsp;i ei fod yn edrych ddeng mlynedd yn ieuèngach. Wrthnbsp;gwrs, yr oedd Mr. Pugh a minnau yn adnabod y meddyg yn dda, yr hwn oedd wr bywiog yn anterth ei iechyd,nbsp;a llon’d ei wyneb yn gystal a’i galon o garedigrwydd.nbsp;Synodd braidd ein gweled nr yno; ond deallodd emnbsp;neges yn union. “Wel, wel,” ebe fe, “gadeweh lonyddnbsp;iddo yrwanmae o mewn tipyn o brofedigaeth , ond minbsp;ddaw o i’r ysgol yn y man wedi i mi gael y wraig i lawrnbsp;o’r llofft yna,” ac aeth i fyny y grisiau yn gartrefol acnbsp;esmwyth fel meddyg.

Pan oeddym yn cychwyn ymaith, rhoddodd Mr. Pugh ei law ar ysgwydd Ismael, a gofynodd iddo yn ddystaw,

“ A oes prinder arnoch ch’i heddyw ? ”

“ Nac oes, diolch i ch’i, Mr. Pugh, mae o — ” gan gyfeirio i fyny y grisiau, “ wedi gwneyd pob peth ynnbsp;iawn.”

Cynnygiodd Mr. Pugh arian iddo, ond gwrthododd hwynt yn bendant.

“ Wel, cbfiwch y gwyddoch 11e i gael cymhorth.”

' “Diolch i chwi,” ebe Ismael. Yr oedd Jim wrth y drws yn ein haros allan, gan ddysgwyl yn ddiammheunbsp;am ychwaneg o’r melusion. Rhoes Mr. Pugh ei enatinbsp;wrth ei glust, a gofynodd iddo, “Wyddost ti 11e rydvv i’nnbsp;byw?”

“ Gwn debyg,” ebe Jim.

“ Ddoi di acw heno banner awr wedi wyth gael i ti gael rhywbeth i dy fam?”

“Wel, do’ debyg !” oedd yr ateb.

Ar ein ffordd i’r ysgol, ebe fy nghyfaill dyngarol wrthyf —“A wyddost ti beth? mae dyn fel Jeremiah Jenkinsnbsp;yna yn gwneyd mwy o ddrwg i achos crefydd nag ynbsp;medri di a finnau wneyd o ddaioni trwy ein hoes. Yrnbsp;oedd yna rywbeth yn myn’d trwydda i pan oedd Ismael

Ei Phobl a'i Phethau.

son am y gyllell; ac eto yr oedd yna ryTvbeth yn dyweyd wrtha i—yr ysbryd dnvg, ddyliwn i ti—fod o yn 9nbsp;jci haeddu hi, y ^rfed creulon, dideimlad. Aros di i —nbsp;rni gael siarad aio ! Mi ddeuda i iddo fo be’ ydi be’.

|Yr ydw i wedi dysgu llawer yn y Buartli yna heddyw, wel

di. Yr ydw i’n gwel’d na thala i ddim i fyn’d i siarad a

dyn fel Ismael—dyn sydd wedi darllen tipyn. Mae

iCisio dyn a rhywbeth yn ei ben o i fyn’d at y sort yna. nbsp;nbsp;nbsp;^

Peth arall, yr ydw i wedi gwel’d pan fydd dyn yn llwgui'tt*''

o eisio bwyd, fod yn well rhoi swllt iddo fo na rhoi llon’d 1?

trol o draethodau crefyddol a chynghorion. Welest ti fel

yr oedd o hefo Dr. Ellis? Fe ai Ismael i’r lleuad, pe

rnedro fo, i blesio Dr. Ellis, mi wnawn Iw. Yr ydw i

¦wedi -penderfynu, os nad oes gen’ i dalent i ddadleu

hefo’r sort yna o bobl, y gwna i rywbeth iddynt a wnaifT

cystal argraff arnynt, ac hwyrach well argraflf.” Ni bu

fy nghyfaill yn ol o gario ei benderfyniad i weithrediad-

PENNOD VI.

CYFLOG GWEITHIWR.

’^PRA yr wyf fi wedi bod yn ymdroi gyda’r peth yma a’r peth arall, y mae swyddogion ac aelodau eg-Iwys “yr Hen Gapel” wedi bod yn rhoi eu penaunbsp;ynghyd i ystyried pwy a aprhydeddid a’r fraint o fod ynnbsp;fugail iddynt. Profasant yn fuan yn eu cynghoriaethaanbsp;inai un peth oedd cael caniatad y Cyfatfod Misol i almnbsp;bugail, ac mai peth arall oedd penderfynu pwy a fyddainbsp;y g'Yr hapus hwnw—mai un peth oedd cael yr eglwysnbsp;bron- yn unfrydol o blaid cael gweinidog, ac mai peth'nbsp;hollol wahanol oedd syrthio ar \Vr y byddai ei gymhwys-derau yn cael eu cydnabod gyda’r un unfrydedd. Gannbsp;fod Mr. Williams, eu diweddar weinidog, yn ^ o gr)m_nbsp;‘^dooiau, ac yn arfer cael edrych i fyny ato yii_y- Sir, y£

y Drefian:

oedd rhai yn tybied mai annheilwng o’r eglwys y bu efe yn ¦weinidog cyfrifedig iddi, a fuasai galw g-^r arall i lenwi einbsp;Ie heb ei fod yntau hefyd yn meddu ar ddoniau a phrof-iad cyffelyb. Ond yr oedd tipyn o rwystr ar fforddnbsp;dwyn hyn oddiamgylch, sef y ffaith fod yr eglwys wedinbsp;arfer cael gwasanaeth Mr. Williams am ddim, a’r posibl-rwydd y buasai gwr arall o’i safon ef yn dysgwyl caelnbsp;cyflog uwch na chyflog hwsmon Ty’nllaii. Felly, gannbsp;fod yn rhaid Ilunio’r gwadn fel bo’r tróed, y pwnc y bunbsp;raid ei benderfynu yn gyntaf oedd pa faint o gyflog anbsp;allai yr eglwys yn ddiogel ei sicrhau.

Gan anghofio nad oedd pawb fel efe ei hun, ystyriai Mr. Pugh na ddylasent feddwl am gynnyg Ilai na degnbsp;punt a thriugain, ac na fyddai hyny yn llawer i’w wneydnbsp;i fyny rhwng cynifer, ond i bawb fod yn ffyddlawn. Pannbsp;wnaeth Mr. Pugh y sylw hwn, ymaflodd Jeremiah Jenkins yn ei het, ar fedr myned allan a gadael y frawdol-iaeth gyda dirmyg; ond cymerodd ail feddwl ac eistedd-odd i lawr, gan grynhoi hyny o ras a feddai i roddinbsp;pardwn ynfytyn i Mr. Pugh. Dywedai Mr. Phillips—ynbsp;blaenor ne?^ous—na buasai dim yn rhoddi rawy o blesernbsp;iddo ef na chefnogi cynnygiad Mr. Pugh pe buasai rhywnbsp;rith o olwg i’r eglwys allu hel y fath swm anrhydeddus;nbsp;eithr, gan nad oedd eu nifer ond rhyw ddau cant a banner,nbsp;fod son am ddeg punt a thnugain allan o’r cwestiwn, ac mainbsp;mwy rhesymol o lawer fuasai penodi ar ffigiwr llawer is,nbsp;rhag iddynt gael eu harwain i brofedigaeth. Dywedainbsp;Mr. Bevan fod rhyw bobl yn son am aiian fel pe buasentnbsp;i’w cael ar y ffordd fawr, ond nad oedd efe wedi eu caelnbsp;yno, a’i fod yn ofni mai hyn oedd profiad y rhan fwyai onbsp;ionynt.

Rhoddodd y sylw hwn y fath foddhad i Jeremiah Jenkins nes peri iddo anghofio yn Uwyr ei benderfyniadnbsp;i gymeryd ei het a myned allan ; a pharodd iddo gredunbsp;hefyd fod un dyn synwyrol, pa fodd bynag, wedi ei adaelnbsp;ar y ddaear. Yn nghanol y mwynhad hwn, cododd aquot;quot; einbsp;draed, a dywedodd fod lie cryf i ofni mai ariangarwchnbsp;ydoedd y prif rwystr ar ffordd llwyddiant crefydd ysbryd-

Ei Phobl a’i Phethau,

d1 y dyddiau hyn, a bod gwaith yr eglwysi yn rhoddi cyflogau mawr i’r gweinidogion a thuedd ynddo i’\vnbsp;gwneyd yn fydol, ac i beri iddynt feddwl mwy am ariaii'nbsp;nag am achub pechaduriaid. Yr oedd yr hen dadaunbsp;wedi bod yn llafurio ac yn pregethu am y nesaf peth inbsp;ddim, ac weithiau am lai na hyny; ac yr oedd bendith'nbsp;niawr wedi bod ar eu llafur. Ond yn ddiweddar, yr oeddnbsp;efe, yn ofni fod rhywbeth tebyg iawn i priestcraft ynnbsp;ymwthio i’r eglwysi, diwedd yr hwn a fyddai dinystr.nbsp;Yr oedd son am ddeg punt a thriugain, ychwanegai ynbsp;g^vr pur a duwiol, yn ynfydrwydd perffaith; a gwyddainbsp;y rhai oeddynt yn gwybod rhywbeth, fod y rhan fwyafnbsp;o aelodau yr eglwys hono, y rhai oedd yn gorfodnbsp;gweithio, heb allu gwneyd y fath swm yn flynyddolj anbsp;pha reswm oedd son am gynnyg peth felly i bregethwrnbsp;am ddyfod i fyiv i’r Dreflan?

Yr oedd yr aelodau mwyaf adnabyddus o’r cyfaill Jeremiah yn gorfod cydnabod ei fod ef yn awdurdod ar ynbsp;pwnc o fydoirwydd. Yn wir, credid nad oedd ei ennill-ion blynyddol ef ei hun yn rhyw lawer dros bedwar cantnbsp;o bunnoedd'j ac yr oedd efe yn gorfod gweithio, a phanbsp;reswm, fel y dywedasai efe, oedd son am roddi deg puntnbsp;a thriugain i bregethwr am ddyfod i fyiv i’r Dreflan !nbsp;Heblaw hyny, er nad oedd ei ennillion ond y swmnbsp;bychan a nodwyd, yr oedd Jeremiah o’i brinder ynnbsp;cyfranu swllt yn y mis at y weinidogaeth; ac os byddainbsp;heb wneyd hyny weithiau, yr oedd felly o herwyddnbsp;anghof. Byddai efe hefyd yn rhoddi dau swllt yn flyn-yddol at y Genadaeth; a buasai yn rhoi mwy ond fel yrnbsp;oedd yn ofni i rywtai feddwl mai eisieu gweled ei enw ynnbsp;y report y byddai efe wrth wneyd hyny. Ond nid hynnbsp;oedd y cwbl yr oedd efe yn ei wneyd. Os na byddainbsp;yn dygwydd bod oddicartref pan fyddai y casglwyr yiVnbsp;dyfod heibio, byddai yn rhoddi banner coron at y Fiblnbsp;Gymdeithas, a hyny bob blwyddyn yn gyson, oddigerthnbsp;y byddai amgylchiadau, fel y dyw'edwyd, yr ei alw^nbsp;oddicartref, ac yr oedd hyny yn dygwydd yn lied fyn-1 jsjthr_beth_a all dyn wrth amgylchiadau !_Gwir_na

Y Dreflan :

byddai efe yn llettya pregethwyr; ond nid oedd 11e i ddysgwyl iddo wneyd pobpeth. Gwrthodai ef gyfranu atnbsp;y Cyfarfod Misol, fel y nodwyd mewn penned flaenorol;nbsp;ond gwnelai hyny oddiar egwyddor, a gwnelai beth gwellnbsp;na cbyfranu ato, canys bu yn gweddïo yn gyhoeddus amnbsp;fendith ar y cyfarfod. Wrth gymeryd hyn oil i ystyr-iaeth, yr oedd ganddo ef hawl i siarad ar y fugeiliaeth, acnbsp;ar y pwnc o gyfranu yn gyffredinol.

Yr oedd sylwadau Jeremiah Jenkins mor groes i ddaliadau Mr. Pugh fel y bu raid i’r olaf frathu ei dafodnbsp;rhag dyweyd un peth neu ddau oedd ar ei feddwl; ond,nbsp;fel Aaron, cafodd ras i dewi. Yr oedd yn ymddangosnbsp;nad oedd Mr. Pugh ar ei ben ei hun yn ei ddaliadau,nbsp;oblegid siaradodd amryw yn yr un cyfeiriad ag ef. Aethnbsp;un brawd mor bell a dyweyd mai nid byui yn unig yrnbsp;oedd y bugeiliaid. ond eu bod hwythau hefyd yn giueith-io; ac mai nid cyfeirio at ei waith yn gwneyd pebyllnbsp;yr oedd Paul pan ddywedodd, “ Mi a lafuriais yn hel-aethach na hwynt oilac mai nid cyfeirio at waith saernbsp;yr oedd Un mwy na Phaul pan ddywedodd, “ Rhaid i minbsp;weilhio gwaith yr Hwn a’m hanfonodd.” Nid ydwyf finbsp;yn dyweyd fod yr esboniadaeth yma yn gywir. Yn wir,nbsp;a barnu oddiwrth y rhyfeddnodau a welid yn amlwg ynnbsp;ngwyneb Jeremiah pan soniodd y brawd am y geiriaunbsp;uchod, gallesid yn hawdd benderfynu na wyddai hwnwnbsp;ddim am eglurhadaeth ysgrythyrol—o leiaf ddim o’i gym-haru a Jeremiah. Aeth y brawd crybwylledig ymlaen i •nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;^

ddyweyd mai nid clorianu ydau, bustacjm i symud h sachau, llwytho tail, a gwrteithio, oedd ynT unig yn teil- /nnbsp;yngu yr enw gwaith—Ibd myfyrio, cynghori, pryderu,nbsp;yraweled, gofalu, a phregethu, yn ei dyb ef, yn llawnnbsp;mor deilwng o gaél ei alw yn waith.

Gwnaeth John Aelod Jones sylwadau i’r un perwyl; ac ychwanegodd at y pethau a nodwyd fod y bugeiliaid ynnbsp;“gysfenu” llawer, ac fod hyny yn waith, ac yn waithnbsp;caled iawn, gan gofio yn ddiamraheu am y gwewyr ynbsp;bu ef ei hun ynddo pan yn '“gysfenu” i’r wasg am y tronbsp;cyntaf.

Ei Phobl a'i Phethau.

Vr oedd iin gair a ddywedasai Jeremiah Jenkins ¦'vedi suddo yn ddwfn i feddwl Sian Jones, sef priestcraft 'nbsp;Trodd hi y gair yn ei meddwl lawer gwaith, ac nisnbsp;gallai wneyd dim o hono ond priest a chrefft. Yr oeddnbsp;Sifin, druan, vvedi arfer edrych ar Father Pinchuin ynbsp;perthynas agosaf i dywysog llywodraeth yr awyr; acnbsp;ynglyn a’r enw pfiesi rhuthrodd i’w meddwl yr addolinbsp;Mair a’r Seintiau, a thalu banner coron am faddeunbsp;wythnos o bechodau ; a gofynodd iddi ei hun a oeddnbsp;peth fel hyn yn ymlusgo i eglwysi y Methodistiaid. Na., L Ja*^nbsp;yr oedd hi yn meddwl nad ydoedd “yr Hen Gorff” wedinbsp;dyfod i hyny eto; ac os byth y deuai i hyny, mai y g^nbsp;oedd wedi awgrymu y peth a 'fyddai raid /ansio mwyaf o’inbsp;boced, os da y gwyddai hi ei hanes yn y “Buarth,”

Wedi peth ymdriniaeth pellach, penderfynwyd nas gallai yr eglwys yn ei sefyllfa ar y pryd addaw o gyflognbsp;1 fugail fwy na deugain punt yn y flwyddyn, ac iddonbsp;gymeryd ei fwyd ei hun, a chael ei Sabbothau. Credainbsp;y nifer llïosocaf o’r eglwys fod y swm hwn yn gyflognbsp;lied dda, ac yr oedd Jeremiah Jenkins yn meddwl einbsp;fod yn rhy dda o lawer, yn enwedig gan eu bod ynnbsp;rhoddi i’r bugail ei Sabbothau; a dywedai mai gwirnbsp;Oedd y gair fod y Sabboth wedi ei wneuthur er mwynnbsp;dyn, ac yn enwedig y gweinidog.

Pan ddaethpwyd i’r penderfyniad ynghylch cyflog y bitgail, edrychai Mr. Pugh yn brudd a siomedig; ac ynnbsp;ei ffblineb a'i ddiniweidrwydd dywedai wrthyf ar ol hyn,—nbsp;“Wyddost ti be? Dydi pobl ddim yn rhoddi pris arnbsp;dalent, galluoedd, a llafur meddwl! Deugain puntnbsp;yn y flwyddyn aji fwyd ei hun ! Wel, mae hwsmonnbsp;Tyn’llan yn cael pum’ punt ar hugain a’i fwyd, heblawnbsp;Pe i blanu tatws i’r teulu, ac ambell i faich o wellt i roinbsp;dan y mochyn. Twt ! ’does dim sense mewn peth felnbsp;hyn., Ddaru ti sylwi hefyd mai y rhai sydd yn cyfranunbsp;leiaf at y weinidogaeth oedd yn siarad mwyaf yn erbynnbsp;rhoi cyflog rhesymol ? ” Byddai rhyw touch o flblineb felnbsp;hyn yn dyfod at Mr. Pugh ar rai adegau, ac felly mnbsp;¦wnaethum un atebiad iddo.

Y Dreflan:

Y pwnc pwysig nesaf y bu raid ymdrin ag ef oedd, I twy y rhoddid y cynnygiad i ddyfod i fugeilio eglwys ynbsp;Dreflan ? Ond. teilynga yr ymdriniaeth hon bennod arnbsp;ei phen ei hun.

PENNOD VIL

DEWIS y BUGAIL

EWN eglwys yr oedd ei nifer yn ddau cant a banner, peth digon naturiol oedd fod tipyn onbsp;amrywiaeth barn a chwaeth yn dyfod i’r golwg pan aeth-pwyd at y gwaith o benderfynu pwy a fyddai ei bugaiLnbsp;Dadleuai rhai mai cael y dyn goreu oedd y pwnc mawr;nbsp;nad oedd o un pwys i ba Sir y perthynai, nac o ba wladnbsp;yr oedd yn dyfod, os efe a fyddai y dyn goreu. I ddos-barth arall yr oedd yn ymddangos fod pellder yn meddunbsp;ar ryw swyngyfaredd neillduol. Yn wir, onid ydyw pawbnbsp;yn teimlo dylanwad y swyn hwn i raddau mwj neu lai ?nbsp;Er esiampl, “ Gwr dyeithr o’r Deheudir,” neu’r “ G'Vrnbsp;dyeithr o’r North” gan nad pa fath bregethwr ydyw. Yrnbsp;oedd Mr. Bevan o dan ddylanwad y swyn hwn yn fawrnbsp;iawn, ac wedi arfer a gweithrèdu wrtho. Os dygwyddai inbsp;Sabboth fod yn wag yn y Dreflan, ac i’r gwr da fod dannbsp;yr anghenrheidrwydd o anfon i’r Athrofa'—o ba le ynbsp;gwyddid y geilid bob amser gael pregethwr ond anfonnbsp;stamp ceiniog—ni byddai Mr. Bevan byth yn meddwl amnbsp;wneyd cais at un o’r myfyrwyr a ddygwyddent fod yno o’inbsp;Sir ef ei hun. Na, yr oe4dynt hwy yn perthyn yn rhynbsp;ages er eu- bod ymhell; ond os byddai y llanc yn dyfod onbsp;Sir arall, byddai y pellder hwn yn meddu ar swyn rhy-feddol. Byddai hyn, wrth gwrs, yn fforddio llawer onbsp;ddifyrwch i’r myfyrwyr, a byddent yn chwerthin yn eunbsp;jnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;llewis_wrth weled ambeÜ un yn galw gyda hwy,ar ,y_Sad-

Ei Phobl a’i Phethau.

wrn i ofyn a oedd ganddynt rywbeth i’w ddyweyd “vvrth eu hen gyfeiUion.quot; Ni byddai y pregethwr dewisedig' arnbsp;ei golled wrth dalu yr ymweliad hwn cyn cychwyn i’vvnbsp;daith f oblegid byddid yn rhoddi iddo bob cyfarwyddydnbsp;¦am y ffordd, a pha fodd i foddio Mr. Sevan, ac i beidionbsp;digio Mr. Smart, ac yn ei roddi ar ei wyliadwriaeth inbsp;beidio ysmocio os dygwyddai iddo gael ei ofyn i yfed tê inbsp;d^ Mr. Simon Thinskin, gan ddymuno iddo yn wastadnbsp;gael myned i lettj^a at Mr. Pugh.

Ond son yr oeddwn am y swyn sydd mewn pellder ynglyn a phregethwr.

“ Distance lends enchantment to the view.”

Yr oedd rhai ‘O, aelodau eglwys y Dreflan nas geilid edrych arnynt fel’rhai hollo! ddifarn, yn zelog am alvv gwrnbsp;a ddaethai yn ddhveddar drosodd i’r wlad hon o’r America,nbsp;a hyny, geilid meddwl, yn ol pobpeth a ddywedid o’i blaid,nbsp;am ei fod yn dyfod dr America. Gwir eu bod ’wedi einbsp;glywed unwaith yn pregethu, ac yr oedd wedi pasio ynnbsp;ihagorol; ac yr oeddynt yn barnu oddiwrth ei ddullnbsp;dihidio-am-neb, a'i ymddygiad y geilid ei alw yn gwnewc/i-fil-y-mynoch-d-fi, y gwnaethai fugail campus. Pa foddnbsp;bynag, ni chafodd y cynnygiad hwn nemawr o gefnog-aeth; ac felly taflwyd y Trosforweryddwr dros y bwrdd.nbsp;Yr oedd yr hen frodyr yn arddangos awydd mawr am.nbsp;gael rhywun mewn tipyn o oedran; g^r profedig a phrof-iadol, a allai gadw seiat yn dda, ac ymweled a’r tlodionnbsp;a’r cleiamp;cn, a'u cysurro.

Tybiai John Aelod Jones fod yr oes a’r amseroedd yn galw yn uchel am iddynt feddwl am wr bywiog a gweith-gar gyda’r bobi ieuainc ; un a fyddai wedi cael addysgnbsp;athrotaol, ac yn deall Saesoneg yn dda, ac yn lienor cyd-aabyddedig. Vstyriai Joseph VVynne, y dechreuwr canu,nbsp;tnai nid y lleiaf, yn ei feddwl ef, o gymhwysderau bugail,nbsp;oedd ei fod yn gerddor. Credai fod cerddoriaeth ynnbsp;than bwysig, os nad y bwysicaf, yn ngwasanaeth y cysegr;nbsp;ac o’i ran ei hun, buasai ef yn ddigon boddlawn i gymer-jd i fyny hefo un na fuasai ond pregethwr canolig, ond

Y Dreflan:

iddo fod yn deall y tonic sol-ffa; ac os gallai'chware'yr harmonium, goreu oil. Dywedai Mr. Smart fod y mater,nbsp;yn un pwysig iawn, ac y dylent gymeryd gofal rhagnbsp;gwneyd camgymeriad. Yr oedd efe yn ystyried mai yrnbsp;anghen mwyaf yr oeddynt hwy yn sefyll ynddo oedd caelnbsp;g\Vr i’w cynnrychioli yn y Dreflan—gwr y byddai pawb yanbsp;edrych i fyny ato; ac i’r dyben hyny y dylai bugail fod yanbsp;ólygus o ran ei gorfl (yr oedd Mr. Smart felly), ac yi^nbsp;hawlio parch yr enwadau eraill, yn enwedig pobl Eglvvysnbsp;Loegr. Yr oedd pobl yr Eglwys, yn enwedig y boneddig-ion, yn dueddol i edrych i lawr ar bregethwyr Ymneill-duol; ac yr oedd eisieu iddynt hwy fel eglwys y Dreflannbsp;feddwl am rywun a fyddai yn glod iddynt fel Methodist-iaid, a pheidio dychymygu am hen 'A^r gwladaidd acnbsp;annhaclus, nac ychwaith hogyn byr a dilarf. (Yr oeddnbsp;gan Mr. Smart farf laes.) Adgofiai Mr. Jeremiah Jenkinsnbsp;i’r eglwys ei bod wedi penderfynu ar gyflog mawr i’rnbsp;bugail, er yn groes i’w feddwl ef, ac y dylent feddwl amnbsp;\tJÜC rywun a allai ennill ei halen beth bynag.

Byddai Mr. Pugh yn ei ffwdan a’i ffolineb yn dyweyd pethau weithiau y byddai yn edifar ganddo o’u herwyddnbsp;ar ol hyny; ac felly y dygwyddodd y tro hwn. Ac y maenbsp;yn rhaid i ini ofyn maddeuant y darllenydd am adrodd yrnbsp;hyn a ddywedodd yn ei eiriau ef ei hun:—

“ Frodyr, ” ebe fe, “ be’ sy arnoch ch’i? Mae gen’ i ofn os ewch ch’i ymlaen fel hyn am dipyn bach eto y byddnbsp;raid i ch’i anfon special order at y Brenin Mawr iddanbsp;wneyd dyn o bwrpas i ch’i; achos mi dyffeia i ch’i gaelnbsp;dyn ar y ddaear yma yn meddu yr hpll rinweddau yrnbsp;ydach ch’i i gyd yn son am danynt. Cofiwch, da ch’i,,nbsp;am y cynghor synwyrol a gawsom yn y Cyfarfod Misol,nbsp;beidio myn’d allan o’n Sir ein hunain i ymofyn bigeLnbsp;On’d oes gynon ni amryw o ddynion ifingc yn ein hymylnbsp;fydde’n syffisiant i ni? ac i be’ yr awn ni i nol dwr drosnbsp;afon, ac i gyrchu glo i’r Rhosllanerchrugog ? Pwy ydannbsp;ni, tybed, i fod mor barticilar? Os cawn ni ddyn da,nbsp;duwiol a gwèithgar, a bendith y Pen Mawr arno fo, be’nbsp;chwaneg ydan ni eisio? Dyna Nathan Morgan,. Ffredrica

Ei Phobl ai Phethau.

Lewis, a Noah Reesj on'd wnai un o honyn nhw yn glyfar i ni? Ydach ch’i wedi consyltio Benjamin Pr;p's arnbsp;hyn, a’r ddau frawd a nododd y Cyfarfod Misol i’nnbsp;cynnorthwyo? Yr ydw i’n meddwl dase Benjamin Pt^snbsp;yma y base ni wedi settlo’r mater er’s meityn. ”

Hwyrach na waeth i mi yn y fan hon hysbysu / darllenydd pwy oedd y brodyr y cyfeiriai Mr. Pughnbsp;atynt fel rhaicymhwys i ddyfod ifugeilio eglwysy Dreflan.nbsp;Giat diddysg, yn ystyr boblogaidd y gair, ydoedd Nathannbsp;Morgan. O herwydd fod ei rieni yn dlodion, bu raidnbsp;iddo ddechreu ennill ei fara pryd mewn gwirionedd ynbsp;dylasai fod yn yr ysgol. Er yn fachgen yr oedd onbsp;dueddfryd crefyddol, ac yr oedd yn arfer gwedd'io ynnbsp;gyhoeddus cyn iddo prin ddysgu darllen yn gywir.nbsp;Ymhlith ei gydweithwyr yr oedd ei gymeriad yn ddysglaer,nbsp;a’i ddylanwad yn fawr. Cafodd ei gynnysgaethu a dawnnbsp;i siarad tu hwnt i’w gyfoedion , a chymhellwyd ef gan yrnbsp;eglwys y perthynai iddi, pan nad oedd eto ond glaslanc, Inbsp;roddi gair o gynghor. Llithrodd yn bregethwr bron hebnbsp;yn wybod iddo ef ei hun ; ac yn fuan ar ol dechre pregethiinbsp;priododd. Ni feddyliodd erioed am iyned I’r athrofa; anbsp;phe buasai wedi myned, mae yn gwestiwn a fuasai efe arnbsp;ei fantais oddiwrth hyny. Ond er hyny yr oedd rhywnbsp;eneiniad rhyfedd ar ei bregethu, a’r fath ddylanwad yn ei-ddilyn a'i gwnelai yn vvr cymeradwy ymhobman. Ninbsp;buasai waeth iddo feddwl am fod yn brifweinidog Prydainnbsp;Fawr na meddwl am allu myned trwy yr Arholiad Cym-deithaslaol, ac felly nid oedd yn agored i gael ei alw ynnbsp;fugail nac i’w crdeinio. Yr oedd efe yn sefyll mor uchelnbsp;yn meddwl Mr. Pugh, fel pe buasai yn bosibl prynunbsp;trwydded iddo gael ei ordeinio, y buasai y gwr da h'wnwnbsp;yn ddigon boddlawn i dalu deg punt am dani unrhywnbsp;ddiwrnod. Ond yr oedd hyny allan o’r cwestiwn.

G\vr ieuanc ydoedd PTredric Lewis o deulu gweddol barchus; a phe buasai wedi gwneyd y defnydd goreu o’rnbsp;manteision a gafodd, gallasai fod yn ysgolaig gwych. Penbsp;buasai pawb yn meddwl cymaint o hono ag yr ydoedd einbsp;^ad a’i fam, buasai yn ^r cymeradwy dros ben. Nid

Y Dreflan:

yraaflasai mewn unrhyw oschwyl neillduol erioed; a' chafodd ddechre pregethu nid yn gymaint am fod ganddo'nbsp;dalent benodol at hyny, ond o batch i’w deulu. Bu yn'nbsp;yr Athrofa am bedair blynedd, a daeth adref mor an-hunangar a chan onested a neb a fu yno erioed, gannbsp;adael yr holl anrhydeddau i’w olynwyr. Er nas galloddnbsp;yr Athrofa wneyd meddyliwr na phregethwr mawr o,nbsp;hono, gwnaeth un gwaith pwysig arno, sef ei anghy-mhwyso at bob gorchwyl bydol, a’i berfieithio mewn

yn son am dan o, wedi gadael yr Athrofa er ys rhai blyn-yddau, ac wedi treulio y blynyddau hyny gan mwyaf mewn llafur caled yn darllen ffugchwedlau y rhan amlaf,nbsp;oddigerth yn misoedd yr haf, pan y byddai ei iechyd ynnbsp;dechreu pallu, ac y byddai raid iddo fyned i Drefriw anbsp;Llandrindod i adgyfnerthu. Ond hyd yn nód yn ynbsp;manau hyny, yr oedd yn gorfod dangos yr un diwyd-Twydd, er mewn ffordd arall, sef mewn ceisio ennillnbsp;syniadau da yr ystlen deg, ymhiith y rhai yr oedd yn caelnbsp;ei gydnabod yn ddïeithriad fel jolly fellow. Er nad oeddnbsp;ei rieni yn gyfoethog iawn, ,yr oeddynt wedi gwario rhainbsp;cannoedd o bunnau ar ei addysg, a hyny yn ddirwgnach.nbsp;Safai Ffredric mor uchel yn meddwl yr hen Gymraesnbsp;onest, ei fam, ar gyfrif ei foneddigrwydd a’i allu inbsp;siarad Saesoneg, fel y dychrynwyd yr hen wraig ynnbsp;. ddirfawr pan welodd hi ef un tro yn ymaflyd mewn rhaw,nbsp;rc rfcUrtar fedr myned i balu yr ardd; a thystiai ar ol hyn na funbsp;ond y dim iddo andwyo ei ddwylaw gwynion a melfed-aidd. Mae yn rhaid addef mai anfynych y byddainbsp;Ffredric Lewis adref ar y Sabboth o ddiffyg cyhoeddiad;nbsp;ac yr oedd yn ymddangos ei- fod yn cael croesaw mawijnbsp;He bynag yr elai, oblegid anaml y byddai yn gallvinbsp;cyrhaeddyd adref o’i gyhoeddiad hyd nos Lun, ac weith-lnbsp;'iau byddai yn fore Mawrth arno yn dychwelyd.

- Ar ol blwyddyn o barotoi ac o ymdrech diflino, aethi trwy yr Arholiad Cymdeithasfaol fel y dyn trymaf yn ynbsp;trydydd dosbarth, yn ol yr egwyddor fod y peth trymafnbsp;bob_amser yn myned i’r gwaelod Ond y mae y.ffaitli

Ei Phobl di P/icthau.

nad oedd ganddo ddini arall i\v wneyd, nac i gymeryd i fyny ei amser ond parotoi, yn rhoddi C5'frif, o bosibl, amnbsp;ei sefylifa yn yrarholiad ; a bu yn ddigon hunanymwadolnbsp;ag ysgrifenu dau lythyr i’r newyddiadur dan ffugenw, ych-ydig vyythnosau cyn yr arholiad, i oleuo tipyn ar yrnbsp;arholwyr am y ffolineb o ddosbarthu yr ymgeiswyr Ernbsp;nad oedd Ffredric Lewis yn gerddor, yr oedd ganddonbsp;dón soniarus a hyfryd wrth bregethu, yr hyn a’i gwnelainbsp;yn gymeradwy iawn ymhlith dosbarth IViosog o'i wran-dawyr Fr diniwed a’r hawddgar Mr. Pugb, ymddang-osai Ffredric fel un oedd yn cael cam dirfawr gan yrnbsp;eglwysi, am nad oedd un o honynt yn ei alw i fod ynnbsp;fugail, ag yntau wedi cymeryd cynifer o flynyddau inbsp;barotoi at hyny.

Dichon fod y darllenydd yn cofio i mi gyfeirio at Noah Rees mewn hanes blaenorol fel un oedd yn cael y gairnbsp;fod ganddo lawer o lyfrau, a’r hwn oedd yn benderfynolnbsp;‘ia chymerai ei wneyd yn flaenor. Trwy lawer o anhaws-derau, ac ymroddiad digyffelyb bron, yr oedd Noah wedinbsp;dyfod yn ei flaen yn rhyfeddol. Pan gafodd drwydded inbsp;fyned i’r Athrofa, teimlai mor hapus a phe buasai wedinbsp;cael ystad, ac ni bu myfyriwr erioed yn y sefydliad.nbsp;gwerthfawr hwnw a wnaeth well defnydd o’i gyfleusderau.nbsp;Ar gychwyniad ei yrfa athrofaol, nid oedd ei ragolygonnbsp;yn ddysglaer gyda golwg ar y modd y gallai gadw ei hunnbsp;0-g ymborth ac a Ilyfrau; ond edrychai yn hyderus i’rnbsp;dyfodol, gan ymddiried ei hun i ofal Rhagluniaeth, a’rnbsp;Penderfyniad cadarn yr oedd wedi ei ffurfio ynddo ei hnn.nbsp;Er nad oedd yn cael ei alw i bregethu i’w Sir ei hun tra ynbsp;bu yn yr Athrofa, yr oedd pobl y teithiau cydchynol iddi,nbsp;^0 amryw o rai lied bellenig, yn gwerthfawrogi ej wasan-®-£th ; ac edrychid arno ganddynt hwy yn bregethwr syn-^yrol a meddylgar, ac fel un a fyddai yn sier o wneyd einbsp;larc ryw ddiwrnod. O herwydd ei fod yn cael ei alw inbsp;bregethu yn lied gyson, ac hefyd iddo Iwyddo i ennillnbsp;^obr bob blwyddyn y bu yn yr ysgol, gallodd fyw ynnbsp;}ed gysurus, er yn fain, heb dderbyn dim help gan einbsp;'^^ui, oddigerth dwy suit o ddillad. Pan ddaeth Noah

Y Dreflan:

adref wedi gorphen ei addysg 'athrofaol, ni fynai wrando ar .ei rieni yn ei annog i gymeryd gorphwysdra; ond ym-aflodd yn y gaib a’r rhaw i gynnorthwyo ei dad i drin ynbsp;tyddyn bychan^ar gynnyrch yr hwn yr oedd- y teulu ynnbsp;ymddibynu am eu cynnaliaetb, gan ddefnyddio ei hollnbsp;oriau hamddenol i ddarllen a myfyrio; ac yr oedd ei famnbsp;:nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;. erbyn hyn wedi peidio grwgnach ei fod yn dyfetha cy-

/f-maint o ganwyllau. Ni choleddid syniadau uchel am ' ‘nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;alluoedd Noah Rees ar gycliwyniad ei fywyd cyhoeddus

f nbsp;nbsp;nbsp;gan ei gymydogion, na chan Gyfarfod Misol ei Sir; ond

ar ol gweled ei Iwyddiant mawr yn yr Athrofa, a'i gynnydd amlwg fel pregethwr, cymerodd chwyldroad trvvyadl Ie ; anbsp;jnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dywedai hyd yn nód y rhai a arferent ysgwyd eu penau a

thosturio o herwydd y camgymeriad yr oedd wedi ei Inbsp;nbsp;nbsp;nbsp;wneyd wrth ddechreu pregethu, “ eu bod hwy bob amser

wedi dyweyd fod rhywbeth ynddo fb.” Cymhellwyd jnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Noah yn fuan gan ra' o brif weinidogion y Gyfarfod Misol

I nbsp;nbsp;nbsp;i sefyll yr Arholiad Cymdeithasfaol; a daeth trwy y prawf

yn lied agos i’r brigyn.

Mewn atebiad i Mr. Pugh, dywedai Mr. Bevan ei fod Inbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ef yn gobeithio y gwyddent hwy fel swyddogion beth

1 nbsp;nbsp;nbsp;ydoedd eu dyledswydd heb gael eu hadgofio o hyny gan

; nbsp;nbsp;nbsp;neb pwy bynag; ond gan fod Mr. Pugh wedi gofyn

y cwestiwn, yr oedd yn dymuno ei hysbysu ef a phawb eu bod wedi ymgynghori a’r tri w^r, B. Prys a’r ddau vvrnbsp;parchedig a. nodwyd gan y Gyfarfod Misol i’w cynnorth-wyo. Yr oedd efe yn dymuno i’r eglwys gael chware tegnbsp;i ddyweyd ei meddwl yn gyntaf cyn iddo eu hysbysunbsp;beth ydoedd awgrymiad y tri brawd a enwyd. Ond felnbsp;yr oedd y peth yn dygwydd bod, yr oedd Mr. Pugh wedinbsp;enwi y gi^r yr annogai y cyfeillion hyny ar iddynt ei alw.nbsp;yn fugail, sef Noah Rees. Yr oedd yn awr yn gadael ynbsp;peth i farn yr eglwys.

Ar ol eglurhad ®r. Bevan, ni ddywe,dwyd llawer ag oedd yn “ tueddbenu at lesoli’r dynol deulu; ” a chan nanbsp;chynnygiwyd neb arall, pan roddwyd Noah Rees i bleid-!nbsp;lais^ cafodd fwyafrif mawr o’i ochr. Yr oedd Mi. Pughnbsp;ar* uchelfanau’r_maes; ac wrth fyned adref. (dywedai.

Ei Phabl a'i PketHau.

Wthyf, “ Wyddost ti be’. Dase yr eglwys wedi ymddir-ied y gwaith o ddewis bigel iddi i mi fy hun, faswn i ddira yu gallu plesio fy hun yn well.’’

PENNOD VUL

BECCA PRVS.

wyf wedi cael achlysur fwy nag unwaith yn yr hanes hwn i gyfelrio at Benjamin Prys, yr hwn ynbsp;mae y darllenydd yn cofio oedd wedi ei gaethiwo i’w dynbsp;gan afiechyd a henaint, ac a welwyd allan y tro olaf ynnbsp;’’ghladdedigaeth Mr. Williams, y diweddar weinidog ynnbsp;y Dreflan, a'r hwn hefyd a dynodd y fath sylw ar yr am-gyichiad o herwydd ei dristwch dwfn a dystaw. Darfunbsp;* r ymdrech egnïol a wnaeth i fyned i dalu y gymwynasnbsp;¦yiaf i’w hen gyfaill wneyd niwed mawr iddo, a pharoddnbsp;iddo gael ei gaethiwo i’w wely am rai wythnosau; ondnbsp;trwy fendith ar ymdrechion diflino Dr. Ellis, a gofalnbsp;l^eillduol ei wraig, adferwyd ef I'w hen fare i allu dyfodinbsp;lawr i’r gegin.

Efe, fel y dywedwyd o’r blaen, yd.oedd y blaenor hynaf, ^ yn wir y galluocaf hefyd, yn eglwys “ yr Ken Gapel.”

oedd yn hawdd canfod oddiwrth adfeilion ei ddyii oddiallan y buasai efe unwaith yn ^r cadarn a. nerthol;nbsp;yr oedd yr un mor amlwg 'oddiwrth ffurfiad ei wynebnbsp;ganddo feddwl cryf a bywiog. Buasai v.n sydd ynnbsp;lt;^fedi4 mewn gwynebiaeth yn casglu oddiwrth dorradnbsp;’'‘eillduol ei safn, a’r man rychau a welid yn ei chongTan,nbsp;y gallasai ddyweyd geiriau'fel brath cleddyf oni buasai

Y Dreflan;

rhagfarnilyd ndc yn shabby o gwmpas ei berehenog'; ac yr oedd ei holl fywyd yn gwirio y casgliad. Yn einbsp;ieuenctyd rhedasai Benjamin Pr^s i bob rl^s^d a dryg-ioni, ac efe ydoedd arweinydd ei gymdeithion ymhobnbsp;camp a chware. Fel hyn yr oedd efe mewn un ystyr ynnbsp;fiaenor, er nad yn ddiacon, oyn iddo erioed ddyfod atnbsp;grefydd. Ymha gylch bynag y troai, yr oedd natur wedinbsp;ei dori allan i chware y first fiddle. Os yn y dafarn ynbsp;byddai, nid oedd neb a allai adrodd ystori yn gyffelybnbsp;iddo, na chystadlu gydag ef i ganu gyda’r tanau; ac ynnbsp;fuan wedi iddo ddyfod at grefydd, neu yn hytrach inbsp;grefydd ddyfod ato ef, yr oedd rhyw ymwybyddiaeth ynnbsp;mhawb o’i gwmpas o’i ragoriaeth, a barai iddynt gilio ynnbsp;ol a’i osod ef ar y blaen. Na ddychryned y darllenyddnbsp;pan ddywedaf mai mantais mewn un ystyT ydyw ddarfodnbsp;i ddyn fod yn annuwiol iawn ar un tymmor o’i fywydnbsp;os caiff ar ol hyny grefydd wirioneddol. Onid ydyw ynbsp;rhan fwyaf o’r anghysur a’r ammheuon sydd yn blino.nbsp;dosbarth llïosog o grefyddwyr, yn cyfodi nid yn gymamt:nbsp;oddiar ddiffyg crefydd, ond i raddau mawr oddiar was-tadrwydd eu bywyd, a’r anallu sydd ynddynt i gyfeinonbsp;yn ól at gyfnod y gwyddent eu bod yn annuwiol ac ynbsp;cawsant gyfnewidiad trwyadl a hollol yn eu cyflyrau a'u.nbsp;profiad? Anfynych y cyfarfyddir ag un fydd wedi ei.nbsp;ddwyn i fyny o’i ieuenctyd yn nghanoi pethau crefyddnbsp;nad ydyw yn teimlo anfantais am nad all gyfeirio atnbsp;ddydd neu awr y cymerodd y cyfnewidiad mawr Ie, acnbsp;nad ydyw ar brydiau yn ammheu yn fawr a ydyw yrnbsp;anian newydd ynddo o gwbl. Nid oes gan y dosbarthnbsp;bwn o grefyddwyr y “cynt” ac “yn awrquot; i’w cyferbynu.nbsp;Ac fel y inae manteision crefyddol yn cynnyddu, onidnbsp;ydyw y dosbarth hwn yn llïosogi, a jicrwydd gobaithnbsp;a phrofiad uchel yn myned lailai? Nid ydwyf ynnbsp;sicrhau hyn, ond yn ei gynnyg fel awgrymiad i feddwfnbsp;am dano.

Ond nid felly yr oedd gyda Benjamin Prfs. Yr oedd y fath wahaniaeth rhwng y ddau gyfnod yn ei hanes efnbsp;ag sydd rhwng tywyllwch a goleuni, rhwng uffem a.

Ei Phobl a'i Pheihau.

nefoedd, rhwng diafol a Duw. Anajnl y byddai Mr. Pugh yn cael cystal gwledd ag wrth glywed Benjamia'nbsp;Pr^ yn adrodd hanes bore ei oes, a’r tro mawr a gafoddnbsp;o dan weinidogaeth John Elias ; ac nid unwaith nanbsp;dengwaith y dywedodd wrthyf ar ol bod yn gwrandonbsp;yr adroddiadau hyn,—nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'

y “ Wyddost ti be’? Dyna’r pryd mwya’ blasus fydda’ i yn ei gael, ydi clywed yr hen Fenja yn myn'd dros dipynnbsp;o’i hanes, er na bydda’ i byth yn ei glywed o heb fyn’d inbsp;feddwl nad oes gen’ i fy hun yr un grefydd. Mi gafoddnbsp;y dyn yna, wel di, dro mor rhyfedd a Saul o Tarsus bron.nbsp;Ac mi fydda’ i’n meddwl hefo rhyw hen giants fel Saul anbsp;Benjamin yna y bydd hyd yn nód y Brenin Mawr ynnbsp;gorfod dyfod allan hefo’i artillery. A ! hen eighty-poundernbsp;iawn oedd yr hen ’Lias ! Yn wir, mi fydda’ i’n clywed ynbsp;pregethwrs yma i gyd yn llefaru yn glên shoe ; ond waethnbsp;tewi; ’does un o honyn’ nhw yn ffit i ddal canwyll i’r hennbsp;Lias. Yr oedd o bob amser yn gwneyd i ’ngwallt inbsp;sefyll yn syth bin 1 Gofyri di i Benjamin; y fo ddeudithnbsp;’i hanes o i ti.”

Er nad oedd Benjamin Pr^s y cawr y tybiai Mr. Puglt ei fod, yr oedd er hyny yn ^Vr rhyfedd, ac wedi profLnbsp;pethau mawr ynglygt;n a chrefydd. Pan argyhoeddwyd ef,.nbsp;gwnaeth bob ymdrech i ysgwyd ymaith yr argraffiadau, anbsp;gwingai fel Hew mewn magi, ac nis arbedodd unrhywnbsp;foddion i adfeddiannu y penrhyddid a fwynhai o’r blaen ;nbsp;ond bu ei holl ymdrechion yn ofer. YmgynnygiodJ o’rnbsp;diwedd yn aelod eglwysig, cafodd bob croesaw, a hynynbsp;yn benaf oddiar ei ofn, ac nid oddiar argyhoeddiad ei fod.nbsp;wedi cael tro. Yr oedd ar y swyddogion arswyd dyweydnbsp;gair garw wrtho rhag y buasent yn cael curfa ganddo;nbsp;ond nid oedd, erbyn hyn, fawr berygl o hyny, canys yrnbsp;Oedd efe weithian mor ddiniwed i’r golomen. Yr oeddnbsp;dymherau cryfion ac afrywiog, y rhai a arferentnbsp;ddangos eu hunain mewn ffurf y geilid ei alw 'yn gyurnbsp;odeiriogrwydd, erbyn hyn wedi eu toddi i lawr i fwyn-'nbsp;eidd-dra dwfn ac eang; a mynych yn ei hen ddyddiau,nbsp;y''rth edrych yn 61 at y cyfnod hwn ar ei_pes, y rhyfeddaL

y Dreflan:

gyda diolchgarwch at y cyfnewidiad, neu fel y galwai cf y peth, y greadigaeth newydd yn ei enaid; a thystiai penbsp;buasai pawb yn colli ffydd yn yr efengyl, a’r holl fyd ynnbsp;trol yn anffyddwyr, nad aliasai dim syflyd ei gfediniaethnbsp;ef yn anfeidrol allu gras y nefoedd. Gan ei fod yn vVr onbsp;synwyr cryf, ni byddai byth yn gwneyd arddangosiadnbsp;cyhoeddus o’i deimladau crefyddol; ond yn y dirgel,nbsp;mewn unigrwydd, byddai y rhai hyn yn orthrechol; acnbsp;yr oedd presennoldeb Duw a byd, yr ysbrydoedd ynnbsp;;^yso mor drwm arno ar adegau fel yr ofnai gyfodinbsp;oddiar ei liniau rhag taro ei ben yn y nenfwd sydd ynnbsp;gwahanu y byd presennol a’r byd tragywyddol. Arnbsp;brydiau eraill, byddai yn suddo i lawr, i lawr, i ddyfnder-au iselder ysbryd, nes y tybiai y buasai y diafl mwyaf hyfnbsp;yn ar§wydo ei ddilyn ! Drachefn deuai goleuni ar einbsp;gyflwr a barai iddo ddianc yn lladradaidd i'r mynyddoeddnbsp;l« jiiru/i quot;‘^allan o olwg a chlywedigaeth pawb, 11e y gallai Mllwys einbsp;deimladau,mewn diolchgarwch a moliant Aeth 'tfwy 'yrnbsp;holl orchwyliaethau hyn yn anwybyddus i bawb ond i’rnbsp;Hwn sydd yn gwybod pobpeth, hyd nes y torw'yd ato gannbsp;Mr. Williams y gweinidog, i’r hwn yr agorodd ei fynwesnbsp;heb attal. Cafodd y fath gyfarwyddiadau a’r fath gyn^nbsp;irorthwy gan y gwr hwnw a barodd iddo ymglymu wrthonbsp;am ei oes. O ran cynneddfau naturiol nid oedd islawinbsp;Mr. Williams; ac nid oedd yn ddiffygiol o annibyniaethnbsp;meddwl a barn; ond er hyny anfynych yr ymgymerai agnbsp;unrh'yw beth o bwys heb ymgynghori ag ef.

Naturiol gan hyny oedd i Benjamin Prys, pan ddaeth i gredu fod yn hen bryd iddo feddwl am briodi, fyned atnbsp;Mr. Williams i ofyn ei gynghor. Yr oedd w'edi esgeulusonbsp;cymaint ar ei ddyledswydd tuag at y rhyw' dêg, ac w'edinbsp;gadael i’r amser fyned heibio mor bell, nes yr ydoeddnbsp;wedi ennill iddo ei hun er ys rhai blynyddau bellachnbsp;y teitl anrhydeddus, neu ynte dianr'nydeddus, o “ hennbsp;lanc.” Ac fel aelodau yr urdd hono yn gyffredin, pannbsp;aeth efe i feddwl o ddifrif am wraig, ni fedrai yn ei'fywnbsp;osod ei galon ar neb ond un oedd flyiiyddau law'ernbsp;yn ieuengach nag ef, ac mewn llawer ystyr. yn hoUol

Ei PhcU a'i Fhethau.

anghyfaddas iddo. Pan hysbysodd i Mr. Williams ar bwy yr oedd ei sereh wedi gorphwys, cafodd y giXrnbsp;parchedig drafFetth fawr i beidio chwerthin ; ond yr oeddnbsp;ganddo y fath barch i Benjamin Prj^s, a’r fath feddwl o’inbsp;farn, fel na chymerasai y byd a briwo ei deimladau gydanbsp;Phwnc mor bwysig. Lodes ieuanc wridgoch, yn tueddunbsp;braidd at fod yn dew, yn gweini gyda theulu cyfagos, acnbsp;Q’r enw Rebecca Jones, ond a elwid yn Becca, ydoeddnbsp;yr hon oedd wedi ennill ei sereh. Deallodd Mr. VVilliamsnbsp;yn fuan fod y quot;materquot; agos a bod wedi ei benderfyniinbsp;rhyngddynt cyn dyfod o hono i ofyn ei gynghor ef, ac mainbsp;ofer a fuasai iddo ei annog i feddwl am neb arall. Er nadnbsp;allai Mr. Williams beidio meddwl fod Benjamin wedinbsp;gwneyd camgymeriad yn ei ddewisiad, yr oedd yn gorfodnbsp;cydnabod fod yreneth, os nad yn brydferth, yn un olygusnbsp;a chynhesol o bryd, a rawy na’r cwbl, yn un grefyddol.

I dori yr hanes yn fyr, trödd hi allan yn un o’r gwrag-edd goreu yn y byd o ran glanweithdra, gweithgarwch, a Sereh tuag at ei g\Vr. A da i Benjamin Prjgt;s oedd hyny ;nbsp;oblegid cyn iddo ef eto fyned yn hen, analluogwyd ef yanbsp;hollol o herwydd afiechyd i ennill bywioliaeth; a bunbsp;’¦aid i Becca Pr^s droi i gadw ppbt^ i’w gynnal ef anbsp;bithau. Nid oedd neb yn gwybod sut y galluogwyd ynbsp;ddau “i godi’r gwynt” i gael y tf pobt^; ond gwyddidnbsp;fod Mr. Pugh a Benjamin yn gyfeillion mawr; ac yrnbsp;oedd y rhai ag oeddynt yn adnabod y gwr rhagorol hwnwnbsp;yn meddwl y gallent ddyfalu o ba le yr oedd yr nriaanbsp;^nghenrheidiol wedi dyfod.

Tua yr adeg yr wyf yn ysgrifenu yn ei gylch, gallesid. cerdded dwy Sir heb gyfarfod g-^r a gwraig mor annhéb-yggt; ac ar yr uh pryd mor hoff o’u gilydd, ag ydoeddnbsp;“Onjamin a Becca Prj^s. Yr oedd Benjamin Prfs ynnbsp;neh, yn deneu, yn boenus a methiantus, ac eto yn sirioi;nbsp;V” ddiolchgar, a dyoddefgar. Yr oedd Becca . yn!nbsp;anterth ei hiechyd, ac mor dew fel lie dylasai fod esgyrn!nbsp;P’gfain i'w canfod yn. ei phenelinoedd, nad oedd ondnbsp;yhau dyfnion, a’i dillad yn öütio mor djrn am 'd^hi fe^nbsp;P^d^oedd yn bosibl dychymygu sut yr oedd_yn_galIuö

y Dreflan:

gwisgo a dadwisgo, ac yn peri i un ofni^yn barhaus gweled botymau ei g^n glanwaith yn neidio i ffwrddnbsp;bob mynyd. Ond er mor dda yr oedd Becca Pr5gt;s ynnbsp;edrych, yr oedd hi bob amser yn cwyno ac yn tybied einbsp;Jiunan yn salach ei byd na neb, ac yn ferthyres i bobnbsp;anhwyldeb ac afiechyd. Yr oedd Benjamin Prj^s bobnbsp;amser yn rhoi gair da i’w wraig, er na byddai efe bythnbsp;yn ei chanmawl uwchlaw ei haeddiant Yr oedd Becca,nbsp;hithau, yn wastad yn rhedeg ei gwr i lawr, ac ar yr unnbsp;pryd yn meddwl mai efe oedd y dyn goreu yn y byd.nbsp;Prif ddifyrwch Benjamin oedd darllen a myfyrio, anbsp;gwneyd ambell i ddernyn o farddoniaeth. Prif ddifyrwch Becca oedd gwneyd ei hunan yn druenus, a dyfeisionbsp;aihbell i broledigaeth. Yr oedd bywyd mewn gwirion-edd yn faich i Benjamin Prys, ond ni chlywai neb efnbsp;byth yn grwgnach. Yr oedd Becca Pr^s yn trin ynbsp;pObty, ac yn myned trwy ei holl lafur caled wrth foddnbsp;ei chalon; eithr gallesid meddwl wrth ei siarad ei bodnbsp;dan rhyw dynghedfen ofnadwy.

“Ac mi ddaethöch o’r diwedd, do?” ebe Becca wrth Mr. Pugh a minnau pan aethom un noswaith i edrychnbsp;am y par anghymharus. “ Yr oeddwn i’n meddwl y’chnbsp;bod ch’i wedi’n anghofio ni’n Ian; a fydde fo ddim ynnbsp;rhyfedd dae pawb yn fy anghofio i; i edrych am hwn-yma yr ydach wedi dwad heno ’rwy’n siwr, ac nid inbsp;edrach am dana iquot; gan roddi pwyslais mawr ar ynbsp;rhagenw. Gyda Haw, “hwnyma” y galwai Becca Pr^snbsp;ei g^Vr pan fyddai hi gartref, a “hwnacw” pan fyddainbsp;^ oddicartref.

“Ydach chi’n dechreu- tantro mewn mynyd, Becca Pr^s?” gofynai Mr. Pugh; “chware teg i ddyn gael einbsp;quot;wynt. Yr ydan ni’n y’ch gweled ch’i yn ddig’on ami;nbsp;ond chae ni byth wel’d Benjamin dae ni ddim yn dwadnbsp;yma. Yr ydach chi’n iach, ac yn gallu dwad i’r moddion;nbsp;ac y mae Benjamin yn wael ac yn y gornel; a pheth arall,nbsp;‘un cnawd, un cnawd,’ Becca bach. Wrth ddwad Lnbsp;edrach am Benjamin yr ydan ni yn dwad i edrach atnlnbsp;.idanoch chithe hefyd.”

Ei Fhobl di Phethau.

Y fi yn iach, Mr. Pugh ? Os ydw i’n edrach yn symol, ac ddim yn cwyno, yr ydw i’n dyodde’ mwy nagnbsp;a- ddylie neb. ’Does neb yn gwybod be’ ydw i yn inbsp;ddyodde’. ’Does gen’ i ddim amser i gwyno, Mr. Pugh,Jnbsp;echos yr ydw i wrthi, wrthi, o fore gwyn tan nos ynnbsp;^endio'ar hwnyma ac yn ceisio ennill tipyn o fywioliaeth,'nbsp;a’r cwbl heb ddiolch. O ran hyny, yr ydw ine ynnbsp;ddigon parod i fyn’d i’r gornel pan fynoch ch’i, ond ynbsp;mod i yn ’eau ildio.’’

“Ydyw, mae Becca, Mr. Pugh, yn cael llawer iawn o drafferth.hefo fi,” ebe ei phriod; “ac wn i ddim bethnbsp;fuasai wedi dyfod o honof oni buasai am dani hi; ondnbsp;fe fydd y drafferth i gyd drosodd yn bur fuan.”

“Be fase’n dwad o honoch ch’i, oeddech chi’n ddeyd, benjamin ? Wel, wedi llwgu y basech es' talwm; dynenbsp;fel base hi. On’d oedd Dr. Ellis ei hun yn deyd ar einbsp;¦quot;'ir mai wedi marw y base fo oni bae mod i yn rhedegnbsp;£gt;c yn rasio i dendio arno fo o hyd, o hyd.”

“ Wel, Becca bach,” ebe, Mr. Pugh; “mae yntau gweddio llawer drostoch chithe, ac mi geweh fyn’d i’rnbsp;nefoedd yn ’i gysgod o yn y diwedd.”

“ Os ca’ i fyn’d i’r nefoedd, Mr. Pugh, yn ’i gysgod o y ca’ i fyn’d, achos dydw z’n cael dim hamdden i feddwlnbsp;am f’ened nag i ddarllen ’y Mibl; ond am hwnyma ynbsp;mae y Bibl ar ei lin o fore tan nos; ac os aiff darllennbsp;y Bibl a rhwfun i’r nefoedd, mi aiff a hwnyma.”

“Rhaid i Becca a finnau, Mr. Pugh, gael gwell 'gysgod na nghysgod i i fyn’d i’r nefoedd; ac »yr wyf ynnbsp;gwan obeithio ei bod hi a finnau o dan y cysgod hwnwnbsp;ys llawer blwyddyn bellach.. Yr wyf yn teimlo fodnbsp;y nos yn fy nal yn ffast, Mr. Pugh; ond y mae genyfnbsp;hyder fod genyf Ie i droi i orphwyso. Ac mi fyddafnbsp;quot;'eithiau yn teimlo awydd mawr^am gael myn’d. Yr:nbsp;oeddwn yn meddwl neithiwyr fod y byd tragywyddolnbsp;fy sugno iddo ei hun. Yr oeddwn yn meddwl mainbsp;y cyfnewidiad maWr a barodd i mi lesmeirio, ac ynbsp;buaswn yn deffro yr ochr draw. Ond yma yr ydwyfnbsp;^to_am_ryw_hyd. Bydd yn dda genyf feddwl y caf

Y Dreflm:

weled Becca mewn gwkd na bydd eisieu tendio arnaf.”

“ lë, dyna ch’i eto yn son am farw,” ebe Becca Pr^s. “ Dyne ydi’r ’stori yma o hyd, Mr. Pugh; marw, a dyddnbsp;y farn, a thragywyddoldeb, a’r nefoedd, o fore tan nos.nbsp;Mae hyny’n burion mewn pregeth ne’ mewn claddedig-aeth, ond mae eisio meddwl am fyw, a chael rhwbethnbsp;i fyw, ac nid son am farw o hyd. Be’ bydawn i felly ?nbsp;Be’ ddoe o’r pobty ? Pwy dale am y blawd a’r tanwydd,nbsp;a’r rhent, ynte, Mr. Pugh ?”

“ Pawb at y peth a fo, Becca,” ebe Mr. Pugh. “ Y pobty sydd yrw'an yn pwyso fwya’ ar y’ch meddwl ch’i,nbsp;Becca, a phethe’ byd tragywyddol ar feddwl Benjamin.”

“ Nid felly chwaith, Mr. Pugh,” ebe Becca Prys; “ydach ch’i ddim yn meddwl ’y mod fel pagan, byth ynnbsp;meddwl am fened? Na, yr ydw i’n meddwl mwy nag ynbsp;ddylie neb pan ga’ i fynyd o amser; ond fydda’ i ddimnbsp;3m son am hyny o hy.d o hyd fel hwnyma. Dyna neith-iwr diwaetha yn y byd ; mi feddylies i fwy na mwy am ynbsp;byd arall pan oedd Benjamin yn ffeintio, er, pan ddaethnbsp;o ato’i hun a dechre d’eyd rhw bennillion oedd o wedtnbsp;’neyd, i mi slipio i gysgu. A d’eyd y gwjr, ’doeddwn inbsp;’’“'ddim yn ’i d^t nhw. A be sy eisio g’neyd pennillion?nbsp;on’d dydi’r Kén Williams wedi g’neyd digon, mwy nag a.nbsp;ddysgwn ni byth ? ”

“Wei, wel,” ebe Mr. Pugh, “mi wela-nad ydach ch’i ddim eisio cael madel hefo Benjamin, er yr holl drafferthnbsp;ydach chi’n gael hefo fo, Becca; ydach ch’i ? ”

“ ’Madel hefo fo, Mr. Pugh; ddeydes i ’rioed mo hyny eto,” ebe Becca; a thorodd allan i wylo yn hidl; ond arnbsp;hyn daeth rhywun at y drws i geisio forth, a sychoddnbsp;y wraig dda ei llygaid.

Yr oedd Benjamin Pr^s yn rhy wael i ni allu cael llawer o hono y noson hono; ond nid oedd Mr. Pugh ynnbsp;foddlawn i fyned adref heb iddo adrodd wrthym y pennillion yr oedd wedi eu hadrodd with Becca y noson.nbsp;gynt pan y “slipiodd i gysgu.” Ar ol llawer o grefu,nbsp;adroddodd hwynt i ni; a thystiai Mr. Pugh na chlywodi

Ei Phobl a’i Phethau.

erioed ddini byd yn “clyrau mor glên.” Dyna oedd syniad Mr. Pugh am farddoniaeth mai rhywbeth yanbsp;“clymuquot; ydoedd. Er, ysgatfydd, nad oedd llawer onbsp;deilyngdod barddonol yn y pennilHon, yr ydwyf yn eu.nbsp;dodi i lawr yma fel yr adroddwyd hwynt gan Benjamia

Pr^s:—

Y DWYFOI, GLWY’.

Mae ’r Dwyfol glwy’ yn fwy ei faint Nag uchaf dón a son y saint;

O’u dewis ddawn nid oes a ddwed,

A hudol lais ei hyd na ’i led I

Tra sêr a haul, trysorau hwn A ant bob dydd ar gynnydd, gwn ;

Yn hen nis daw yn hanes dyn,

Ond deil o hyd fel Duw ei hun.

Y gawod fawr i gyd a fu Yn disgyn ar y coryn cu ;

Ond hindda ddaeth o hon i ddyn ;

Fe wenai haul o Wynfa ’i hun.

Fwy brisia ’r Aberth—gwerth y gwaed,

Yr unig Wr—yr iawn a gaed,

Yr ing a droes yn angeu drud ?

Mae ’n wyrth i bawb—mae ’n werth y byd.

Mi welaf fan, im’ waelaf Vi'r,

Rhag tónau dig, rhag tan a dwr,

A modd i faddeu ’mei'au mwy,

Ei mwyn ei glais a rhin ei glwy’.

Oes 3ma fyd a synai fwy,

Pe clywai glod y Dwyfol glwy’,

Na ’n daear ni ? Ond diau ’r nef Ofala am ei foli ef.

Oedd Becca Prys wedi dyfod ati ei hun yn lied dda ar Of gwpthu y dorth; ac wrth ffarwelio a hi wrth y drws,nbsp;p'^olais Mr. Pugh yn rhoi ei law yn ddirgelaidd yn einbsp;i^gell, ac yn rhoddi rhywbeth yn ei dwrn, a chlywais-Uhau yn dyweyd yn ddystaw, “Yn wir, Mr. Pugh, yrnbsp;y^Oh oin’n rhy dda wrthon nL”

y Dreflan:

PENNOD IX.

LLAIS YR VSBRYD.

UN bore, yn blygeiniol iawn, yr oedd prysurdeb rnwyl nag arferol i’w ganfod yn y Tyddyn Each, cartrefnbsp;dedwydd Noah Rees, ymha Ie y treuliasai ei holl fywyd,'nbsp;oddigerth yr adeg y bu yn yr Athrofa. Er mai tlodaiddinbsp;ac anenwog oedd yr annedd o ran ymddangosiad,^nbsp;meddai swyn digyffelyb bron iddo ef. Pan yr oedd efqnbsp;yn dwys ystyried y cwestiwn pa un a dderbyniai efe yr,nbsp;alwad i fugeilio eghvys y Dreflan ai péidio, nid y lleia^nbsp;o’r dylanwadaa oedd yn peri iddo betruso ydoedd einbsp;hoffder angerddol at ei gartref a’i deulu. Mil a mvvynbsp;oedd ei adgofion o fore oes, y rhai oeddynt oil wedi eunbsp;cymhlethu a gwahanol wrthddrychau ei gartref, megys einbsp;dad a’i fam, yr anifeiliaid, yr adeiladau, y caeau, amp;c. Anbsp;phan ddaeth r feddwl o ddifrif am dori y cysylltiad anbsp;hwynt, teimlai ei fod wedi ei rybedu wrthynt bron yn an-nattodol. Yr oedd pob meddwl am ymadael a’i gartrefnbsp;yn actio fel udgorn adgyfodiad i ryw adgof a delweddnbsp;ddymunol y tybiasai eu bod wedi suddo i anghof er ysnbsp;llawer dydd Ond er y diwrnod cyntaf y derbynioddnbsp;oddiwrth Mr. Bevan y Ilythyr oedd yn cynnwys y caisnbsp;cryijwylledig, yr oedd yn ymwybodol fod rhyw ysbryd ynnbsp;ei ddilyn yn barhaus, ac yn sibrwd wrtho, “Dos,” Osnbsp;byddai ar adegau yn tueddu i anfon ateb nacaol, byddainbsp;yn clywed yr ysbryd yn dyweyd mewn llais cryfach,nbsp;“ Dos.” Dichon mai ei ddychymyg ef ei hun oedd hynnbsp;igyd; ond pa fodd bynag, ufuddhau a wnaeth Noah inbsp;lais yr ysbryd; ac yr oedd y diwrnod wedi dyfod ar banbsp;un yr oedd i adael y Tyddyn Each, a hwylio tua’r Dreflannbsp;i ddechreu ar ei waith fel bugail.

* I’r darllenydd, gall yr amgylchiad hwn ymddangos yn rhy ddibwys i’w groniclo; ond nid felly yr ymddangosai inbsp;breswylwyr y Tyddyn Bach; a diammheu genyf i lawernbsp;un gychwyn i’ï America heb iV teuluoedd_edry^h^ar^yr

Ei Phobl a’i Pheihau.

amgylchiad mor bwysig o lawer ag yr edrychai teulu Noah Rees ar ei ymadawiad ef i ben arall ei Sir. 1nbsp;Cadwaladr Rees yr oedd pobpeth yn bwysig ag a fyddainbsp;yn dwyn cysylltiad a’i fab. Er nad ellid ar un cyfrifnbsp;ystyried yr hen ^r yn ddyn dwl, yr oedd Cadwaladr yn'nbsp;un hynod o syml a diniwed, ac o dymher hapus a bodd-iawn. Nid oedd neb a allai chwerthin mor galonog, nanbsp;neb y geilid yn gynt dynu deigryn o’i lygad. Pan fyddainbsp;yn ei dymher fwyaf afrywiog, y gair garwaf a glywid o’inbsp;enau a fyddai, “ Diaist a mi.” Yr oedd cryn gyfateb-iaeth, geilid meddwl, rhwng ffurfiad ei gorflf a’i feddwl.nbsp;Crynder, fel yr oedd yn ymddangos, ydoedd y safonnbsp;oddiwrth ba un yr oedd y naill a’r Hall wedi ei gweithionbsp;allan. Yr oedd ei gorff yn y cyfanswm o hono yn gryn-nidd, ac felly hefyd yn ei ranau ; pen crwn, gwyneb crwn,nbsp;safn fechan gron, ysgwyddau crynion. Mewn gair, anamlnbsp;y geilid gweled dyn a chan Ileied o gonglau ynddo, acnbsp;nn ag oedd yn llenwi ei ddillad bol) modfedd mor gryno,nbsp;fel y Ileinw yr afal ei groen. Felly yr oedd ei feddwl:nbsp;yn fychan, ond yn grwn, heb un gongl gnyciog ynddo 11enbsp;y llechai rhagfarn neu ddrwgdeimlad. Meddyliai yr hennbsp;‘'^r y byd o Noah; ac yr oedd rhai o’i gymydogionnbsp;dichellddrwg yn gwybod hyny yn dda; oblegid os byddainbsp;nrnynt eisieu benthyca arian gan Cadwaladr Rees, bydd-ent yn gyffredin yn rhagymadroddi i’r cais drwy ganmawlnbsp;Noah, a byddai y cynllun böb amser yn llwyddo.

Er nad oedd yr hen frawd yn bwriadu, na’i amgylch-ladau yn caniatau y diwrnod hwnw, iddo fyned i hebrwng ei fab ddim pellach na’r llidiart, yr oedd efe er hyny wedinbsp;codi yn fore, a rhoi ei ddillad goreu ara dano, fel penbsp;lgt;nasai ar fedr myned i gyfarfod pregethu. Cerddai ynnbsp;frysiog o’r naill ystafell i’r Hall, safai yn aml, a throai ynnbsp;sydyn ar ei sawdl, megys pe buasai wedi cofio amnbsp;Tywbeth, ac yna dychwelai eilwaith yn waglaw. Gallesidnbsp;ineddwl ar yr olwg arno ei fod wedi gwneyd vymbreth o,nbsp;l'^’^’ith yngl)^n a’r parotoadau i ymadawiad ei fab, oblegid'nbsp;yr oedd y chwys yn ddafnau mawr crynion ar ei ben moeL]nbsp;'vnd.*,y ffaith oedd mai yr unig gynnorthwy. a wnaethT,

y Drejlan:

oedd dyfod o hyd i ddernyn o gortyn i nvymo y gist tê a gawsid gan Mr. Jones y shop, yn yr hon y paciai Noah einbsp;ynbsp;nbsp;nbsp;nbsp;lyfrau, a chogrdroi o gwmpas ei fab, a dyweyd lawer

gwaith focT'ganddo werth llawer o arian o lyfrau, a’i fod yn methu yn glir a gweled pa bryd y cai ef byth amsernbsp;i’w darllen.

I Hen wreigan ddigon synwyrol oedd Marged Rees, mam Noah, ond fod ynddi hithau y diffyg a welir yn rhynbsp;gyffredin mewn maraau na feddant ond un mab, sefnbsp;(nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;meddwl gormod o hono. Yn ei chalon, yr oedd hi yn

casau y fugeiliaeth am yr unig reswm ei bod yn ei di-feddiannu o’i mab. Er na ddywedasai ddim yn erbyn i Noah fyned i’r Dreflan, mynych y gofynodd iddi hi einbsp;hun, Pahara nad e)lid cario yr achos ymlaen yr un fathnbsp;ag er ystalm? Y dyddiau goreu a welodd hi ar grefyddnbsp;oeddynt pan fyddai pregethwr yn cychwyn i’w gyhoedd-iad ar gefn merlen ar nos Sadwrn neu fore Sul, ac ynnbsp;dychwel at ei deulu y;i gynnar fore Llun, oddigerth pannbsp;fyddai yn myned ar daith am wythnos. Ond yrA'annbsp;dyma ddynion ieuainc yn cael eu sefydlu yn nghanolnbsp;“’stroniaid,” i gad eu trin a’u trosi fel y g^vdai yr eglwysinbsp;yn dda. Nid oedd hi, nac oedd ddim, yn credu mewnnbsp;'nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;peth felly. Yr oedd digon o Ie, yn ei meddwl hi, i ddyn

wneyd daioni yn ei gartref; ac os oédd ar bob'1 eisien pregethwr at eu galwad ganol yr wythnos, paham nanbsp;chodent bregethwyr o’u plith eu hunain ? Ond yr oeddnbsp;Marged yn gorfod cydnabod fod Noah yn deal! einbsp;Fibl yn well na hi; ac felly ni ddywedaf hi ddim ynnbsp;erbyn iddo fyned i’r Dreflan os hyny oedd oreu yn einbsp;feddwl ef.

Os nad ymhellach nag i’r pen arall i’r Sir yr öedd Noah yn myned, eto yr oedd ei ymadawiad mor brofedigaethusnbsp;i’w fam a phe buasai efe yn myned i ben arall y byd; acnbsp;'er ei bod hi yn ceisio cadw gwyneb llawen yn ngwydd einbsp;mab, toddai ei chalon yn Ilymaid o’i mewn; a pha ryfeddnbsp;os gwnaeth esgiis lawer gwaith i ailagor y box oedd ynjnbsp;cynnwys ei ddillad, a’i chwalu i’w waelod, er mwyn cael;nbsp;ïhoi ei phen_i mewn ynddo i wylo tipyn lle_nad. allaü

Ei Phobl a'i Phethau.

Noah ei gweled, sereh mor ofalus oedd hi rhag iV ddillad fod yn damp ? Yr oedd yr hen fam dda wedi parotoinbsp;boreufwyd rhagorol j ond, rhyfedd ! nid allai un o honyntnbsp;Prin gyffwrdd Sg ef. Yr oedd hyd yn nod Cadwaladrnbsp;Rees, yr hwn a arferai ymffrostio lod ei ystymog mornbsp;iach fel y gallai fwyta “ pene’r pryfed,” heddyw wedi collinbsp;ei archwaeth yn lan, ac yn protestio mai wedi codi yn Sfti' -ï'hy fore yr oedd. Priodolai y fam a’r mab éu diffygnbsp;archwaeth i bobpeth ond i’r gwir achos o hono; ac hydnbsp;yn n.6d pan gafodd Ted, yr hogyri oedd i hebrwng Noahnbsp;i’r orsaf, gyfleusdra i ddangos ei allupedd wrth y bwrdd,nbsp;ni bu yntau erioed mor amddifad o’i ddawn arferol yn ynbsp;ffordd hono. Yr oedd Ted, with barotoi a glanhau Jnbsp;ferlen gogyfer S,’r siwrne, wedi siarad cymaint wrthi amnbsp;yrnadawiad ei meistr, nes y credai o’r diwedd yn ei galonnbsp;ei bod hi yn deall pob gair a ddywedai; a thystiai ar olnbsp;byn na welodd efe Ffan erioed cyn y bore hwnw ynnbsp;gwrthod ei féed, a’i fod yn sier ei fod wedi gweled deigrynnbsp;yn ei Ilygad. Buasai Magws y forwyn yn teimlo yn fwynbsp;tawel o lawer yn ngwyneb yrnadawiad Noah oni buasai einbsp;bod wedi clywed y ceiliog yn canu ddeuddeg o’r gloch ynbsp;noson hono. Nid oedd yn dewis i neb feddwf ei bod ynnbsp;nfergoelus; ond ni fu clywed y ceiliog yn canu ar y fathnbsp;garaamser erioed yn arwydd dda i neb; ac mi fuasai ynnbsp;quot;'ell ganddi na llawer pe buasai hi heb ei glywed, oblegidnbsp;na chysgodd hi winciad ar ol hyny.

Yr oedd Cadwaladr Rees wedi parotói yn ei feddwl iatli o anerchiad neu gynghor i’w fab; a bwriadai ei dra-ddodi iddo cyn breewast; ond oedodd y peth hyd adegnbsp;y pryd bwyta. Ond pan ddaeth yr adeg hond, meddyl-lodd mai ar ol y boreufwyd y buasai oreu ei ddyweyd.

^r oedd Noah yn y market-cari^ a Ted wrth ei ochr yn batod i gychwyn, a’r cynghor eto heb ei draddodi; anbsp;nieddyliodd yr hen dad gonest mai hwn oedd yr unignbsp;gyfleusdra; ac wedi rhoddi un pesychiad, dechreuodd—

Wel, ’y ngwas iquot;—ond methödd a dyweyd un gair frail. Daeth rhywbet’n i’w wddf a barodd iddo ysgwyd

Y Dreflan:

yn ei ymddygiad gan Margaret Rees. Eisteddodd y ddau, un o bobtu’r tan, gan edrych yn syn i’r twll Iludwnbsp;yn nghanol dystawrwydd poenus, cyffelyb i’r gosteg anbsp;deitnlir pan fydd un ar ei ben ei hun mewn ystafell a’rnbsp;awrlais wyth niwrnod wedi sefyll yn sydyn, neu gyffelybnbsp;i’r dystawrwydd a deimlir pan fyddo un yn unig mewnnbsp;ystafell 11e bydd cyfaill neu berthynas newydd farw. Ynnbsp;y man, cyfododd Cadwaladr yn sydyn ar ei draed a dy-wedodd, “ Diaist, rhaid i mi fyn’d i newid 'y nillad, anbsp;meddwl am ddechre gwneyd rhwbeth.”

Yr oedd y cerbyd oedd yn cludo Noah a’i gydymaith yn teithio yn gyflym , ac yn nghanol trwst yr olwynionnbsp;clustfeiniai Noah am lais yr ysbryd yn dywedyd wrthonbsp;“Dos;” ond ni chlywaï efe ef yn dyweyd dim. Yn ynbsp;man dychymygai glywed yr ysbryd yn dyweyd rhywbeth,nbsp;ond nid “ Dos” a ddywedai.

“ Noah Rees, dyma ti wedi gadael y cartref dedwyddaf ar y ddaear, cartref na weli ei fath byth mwy. Gadewaïstnbsp;dad a mam a fuasent yn foddlawn i roddi eu bywyd inbsp;lawr yn hytrach nag i flewyn o’th ben gael ei niweidio—nbsp;tad a raam ag y gellir sicrhau am danynt mai un onbsp;aracamon penaf eu bywyd oedd dy wneyd di yn hapus anbsp;chomfforddus. Gadewaïst Tom y gwas^ yr hwn a ddysg-aist 1 ganu bass, a’r hwn hefyd yr oedd dy ddymuniad ynnbsp;prchymyn iddo, ac nad oedd dim yn ormod ganddo einbsp;wneyd i ti, yr hwn sydd y fynyd hón yn yr ystabl ynnbsp;gorwedd yn y gwellt, ac yn wylo ei orqu glas o herwyddnbsp;dy golli. Gadewaïst Magws, yr hon o herwydd dynbsp;garedigrwydd tuag ati, a ystyriai yn fraint cael glanhaunbsp;dy esgidiau. Dyna Ted sydd wrth dy ochr, yr hwnnbsp;a ddysgaist i ddarllen ac.i ganu; onid ai efe ttwy y tannbsp;a’r dwfi er dy fwyn ? Pa sawl gwaith, pan oeddit ti ynnbsp;hir yn dychwelyd o dy gyhoeddiad nos Sabboth, y bu ynbsp;tri yn crefu ar dy fam am gael aros i fyny nes y deuitnbsp;adref, er mwyn iddynt gael gweled dy wyneb, a chaelnbsp;canu tón cyn myned i orphwys? Oni wnêst Tom a Tednbsp;yn frodyr, a Magws yn chwaer i ti? ac oni wnêst tinbsp;y Tyddyn Each yn baradwys o rail hapusrwydd? ..Qa-d-

Ei Phobl ai Phethatt.

ewaist y cwbl ar ol, ond ei hapusrwydd; cymeraist hwnw gyda thi. Yr oeddit yn ddefnyddiol yn dy gartref, anbsp;phawb yno yn hoff o honot. Gadewaist y cwbl ar ol;nbsp;ac er mwyn beth ? Er mwvn bod yn fugail yn y Dreflannbsp;—er mwyn cael dy alltudio 1 ystafell fechan i fyw y rhargt;nbsp;fwyaf o’th amser ar dy ben dy hun—ef mwyn mynednbsp;o dan faich mawr c gyfnfoldeb a phryder—er mwyn i tinbsp;orfod gofyn i dy lett^wraig am bobpeth y bydd arnatnbsp;anghen am dano, yr hyn yr oedd dy fam gartref ynnbsp;gofalu am dano heb i ti feddwl na dychyrnygu dim 3'n einbsp;gylch—er mwyn 1 ti gael dy hunan mewn sefyllfa agnbsp;y bydd rhai yn dysgwyl i ti allu gwneyd pobpeth, a'inbsp;vvneyd yn berffaith, ac y byddi yn syrthio yn enbyd ynnbsp;eu golwg os naa elli ei wneyd—er niwyn i ti fod yn nódnbsp;i saethau gwenwynig a geiriau bryntion prolfeswyr di-gretydd ac aflednais—ac er mwyn deugain punt yn ynbsp;flwyddyn!”nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;•

“ Aros, Ted,” ebe Noah yn sydyn, “ pa faint o ffordd ydym oddicartref?quot;

“Pedair milldir, syr,quot; ebe Ted; “mae Elan yn myn’d yn iawn, yn ol wyth milldir yr awr.quot;

“ Ond, Ted, dydi o ddim yn dyweyd ‘ Dos,’quot; ebe Noah yn' absennol ei feddwl.

“ Pwy ddim yn dyweyd ‘ Dos ? ’ ” ebe Ted yn synedig.

“ 0, nid wyt ti yn deall, Ted. Gad i’r ferlen gerdded yn araf deg am dipyn.quot;

Nid oedd yr olwynion yn gwneyd trwst, ac ni chlywat Noah yr ysbryd yn dyweyd dim. Yr oedd y geiriau arnbsp;wefusau Noah Rees, ac yr oedd ar roddi y gorchymyn inbsp;Ted droi yn ol tua chartref, pryd y dychyraygodd glywednbsp;llais yr ysbryd yn dyweyd yn eglur. “Paid,” a dim

ychwaneg.

Yr oedd y cerbyd yn myned yn ddystaw ac araf deg, a r awenau yn gorwedd yn llac ar gein y ferlen, pryd ynbsp;sylwodd Noah fod Ted yn edrych i’w wyneb yn bryderusnbsp;a- dychrynedig, ac y dywedodd wrth yr hogyn, “ Gyr ym-iaen.” Yn y foment )rr oedd traed bach a Jieinyf Ffannbsp;fywiog yn chware pedwarav/d ar y ffordd galed, a swa

y Dreflan:

yT olwynion yn ffurfio math o gyfeiliant i’r gerddoriaeth ; 3C yii fuan yr oedd Noah wedi syrthio i ddwfn fyfyrdodnbsp;drachefn. Yn ebrwydd clywai lais yr ysbryd yn adroddnbsp;y gair croesawus,

“ Dos, dos ! Mae maes eang o ddefnyddioldeb o dy fiaen. Nid hapiisrwydd a ddylai fod nód ac amcan g^vrnbsp;Duw, ond dyledswydd a defnyddioldéb. Cei lawer onbsp;brofedigaethau; ond ni pherffeithir dithau mwy na dynbsp;Feistr namyn trwy ddyoddefiadau. Gofala am gadwnbsp;-cydwybod bur, a chymeradn7ir di gan y rhai y mae eunbsp;cymeradwyaeth yn werth i ti ei gael, a chan yr Hwn ynbsp;niae ei gymeradwyaeth yn cynnwys pob daioni. Dywednbsp;y gwir sereh i ti gael dy groeshoelio, gan gofio y bydd i’rnbsp;gwir dy adgyfodi i fyvvyd uvvchlaw malais dy elynionnbsp;penaf. Os trywenir di yn dy ystlys gan ryw gasddyn,nbsp;gwel na ddaw allan ond dwfr a givaed. Na ddywed,nbsp;Lly^ad am lygad, a dant am ddant. O bosibl y ceinbsp;frodyr na byddant yn credu ynot; ond gofala ar fodnbsp;genyt Dad fydd yn rhoi tystiolaeth o’i foddlonrwydd ynotnbsp;yn ngwydd y byd. Nid dy amgylchiadau fydd yn cyfan-soddi dy hapusrwydd, ond yr hyn a fyddi di dy hun.nbsp;Llafuria, myfyria, a gweddia; a thi a gei dad a mam, anbsp;brodyr a chwïorydd, a yralynant wrthyt hyd farw. Osnbsp;byw yn ddioglyd a diofal a wnei —”

“ Meistr,” ebe Ted, vvrth ei weled yn aros yn llonydd yn y cerbyd; “ ydach chi ddim yn gwybod y’n bod ni ynnbsp;y station t ”

“ Felly yr wyf yn gwcled, Ted.”

“ Ddyliwn i fod chi’n gwneyd pregeth heddyw, syr ! ”

‘‘ Na, wedi bod yn gwrando un yr ydwyf, Ted,” oedd r ateb. Edrychodd yr hogyn arno yn synedig.

Wedi gwneyd ei gelfi yn ddiogel, a thynu ei law lawer gwaith trwy fwng yTêrlen, a’i phatio ar ei hysgwydd ynnbsp;serchog, ac wedi ysgwyd Ilaw yn gynhes a’r bachgen,'nbsp;a rhcddi rhywbeth iddo i gofio am dano, yr oedd Noahnbsp;Rees ymhen ychydig fynydau yn chwyrnellu ymaith yn ynbsp;gerbydres tua’r Dreflan. Er fod y trên yn gwneyd trwstnbsp;enbyd, Noah yn dra ebrwydd a syrthiodd i gysgu..

Ei Phobl ai Phethau.

'Breuddwydiai ei fod wedi cyrhaeddyd pen ei daith, ac fod Mr. Jeremiah Jenkins yno yn ei gyfarfod, ac ynnbsp;gofyn iddo yn chwerw, pa beth oedd efe yn ei geisionbsp;yno—y gallent hwy wneyd hebddo yn burion. Deffróddnbsp;niewn téimladau cyffrous, a chafodd fod ei freuddwydnbsp;inewn rhan yn wir. Yr oedd wedi cyrhaedd pen einbsp;siwrneu, ac yr oedd yno un yn ei ddysgwyl. Ond nidnbsp;Jeremiah oedd efe. Gwisgai y g*r hwn gob a llodraunbsp;duon, a gwasgod wen, a het welïl; a gallai y dyn dylafnbsp;gasghi oddiwrth ei wyneb ei fod yn un o’r dynion tirionafnbsp;yn y byd. Nid oedd efe aragen na’n hen g3-dnabodnbsp;Mr. Pugh. Ckn gynted ag y canfyddodd efe Noahnbsp;'Rees, yniaflodd ynddo a'i ddwy law, gan ei groesawu ynnbsp;Wresog; ac wedi rhoi gofal ei bethau i’r gwas, efe a’inbsp;cymerodd yn ei fraich, ac a’i harweiniodd i’w dy ei hun.nbsp;'ii'r oedd yn wir falch ganddo gael Noah Rees i’rnbsp;Dreflan; ac yr oedd y wmc: ddeallgar a roddai ar bawbnbsp;*’u cyfarfyddent cystal a dyweyd, “ Dyma i ch’i be’ synbsp;.gyn’on ni ! ”

PENNOD X.

ISMAEL ETO,

i drigolion y Dreflan yn unig y bwriadaswn yr hanes hwn, ni buasai anghenrheidrwydd arnafnbsp;ddyweyd ymha Ie y saif y White Horse; ond gan fynbsp;mod yn gwenieithio i mi fy hunan fod cylch fy narllen-quot;’yr dipjm yn eangach, fe allai y cyd-ddygir a mi yn rhoinbsp;desgrifiad byr o’r ty a’i amgylchiadau. Nid am fy modnbsp;yn meddwl y cynnyrcha y desgrifiad unrhyw awydd yn ynbsp;dyeithr-ddyn a ddygwyddo ddyfod o fewn ein pyrth amnbsp;fvriA,-- j lettj^a i’r White Horse mwy nag y cynnyrchai

Y Dreflajf.

end er mwyn hysbysu y dyeithisddyn fod y fath Ie yn ein Treffan, a’i gyfanvyddo pa Ie y mae os dygwydd iddonbsp;deimlo cywreingarweh am ei weled.

Tybiwn fod yr ymwelydd a’n Treffan wedi disgyn yn yr orsaf, ac wedi iddo brynu newyddiadur gan yr hogynnbsp;sydd bron a’i fyddaru, a gwrthod prynu box o fusees gannbsp;yr hogyn arall—os bydd iddo ddilyn y llïaws o’i gydyni-¦welwyr, daw yn unionsyth i’r groes, sef canol y Dreflan.nbsp;Yn y fan hon, bydded iddo droi ar y Ilaw ddehau i fynynbsp;y brif heol, a chaiff weled mai y faelfa gyntaf yr a heibionbsp;iddo fydd un Meistri Puff amp; Bluster; a rhag iddo wneydnbsp;camgytneriad, edryched i’r ffenestri a chaiff weled papyr-au mawrion, a llythyrenau breision arnynt, lie y dywednbsp;y boneddigion eu bod newydd fod yn Manchester, acnbsp;wedi prynu miloedd o hetiau, miloedd o foneti, miloeddnbsp;o ddamau o frethynau, amp;c., a’u bod gydag aberth mavvrnbsp;er mwyn y cyhoedd yn awr yn eu gwerthu am bannernbsp;y prisiau arferol, yr hyn, wrth gwrs, sydd i gyd heb fodnbsp;yn ol y gwir yn fanwL Yn nesaf daw at faelfa Mr.nbsp;Rogers; ac os na fydd cwsmeriaid i fewn, edryched trwynbsp;y flfenestr a chaiff weled John Aelod Jones, a’i ddwylawnbsp;¦yn ei logellau yn edrych yn drist a syn ar y counter, acnbsp;yn galaru am y canjgymeriad a wnaeth wrth ddewis yrnbsp;alwedigaeth frethynol yn lie bod yn Llundain yn ysgrif-enu i rai o’r chwarterolion. Ni bydd 11awer o berygl i'rnbsp;ymwelydd aros yn hir wrth shop Michael Flanegan,nbsp;gwerthwr pytatws, oranges, a phob math o bysgod, os nanbsp;bydd iddo roddi ei gadach poced am ei ffroenau. Fellynbsp;daw yn nesaf at shop barbwr, a chlamp o bolyn lliwiedig quot;nbsp;uwch ben y drws; ac os bydd yr ymwelydd mor an-wybodus a mi, dymunai gael gwybod paham y dynodirnbsp;t^p eilliwr bob amser k pholyn ? Os edrycha i fienestrnbsp;y faelfa hon, ni wêl efe yno ddim ond rhanau o walltnbsp;o amryw liwiau, ac yn ymddangos mor hen a llygredig.nbsp;fel y penderfyna yr edrychydd ar unwaith fod y rhainbsp;a iiiont yn ei berchenogi un tro wedi pydru er ys llawernbsp;blwyddyn; ac os dygwydd i’r ymwelydd fod yn benfoel,nbsp;ac iddo fod o’r un feddwl a mi, bydd yn well ganddo

Ei Phobl a’i Pheihau.

aros yn benfoel byth nag anurddo ei hun a gwallt dyn arall nas g'Vyr yn y byd mawr pwy na pha beth ydoedd,nbsp;pa un ai gmyw ai benyw, llofrudd ai sant, nac ymhanbsp;fynwent y mae ei Iwch yn awr yn gorwedd.

Wedi i’r ymvvelydd fyned heibia i amryw dafarndai a thai preifat, daw at s/ii?p yr hen Ann Williams. Byddednbsp;iddo sefyll yma, oblegid yn y faelfa hon y dygir ymlaennbsp;y fasnach onestaf yn y Dreflan. Nid oes gan yr hennbsp;chwaer lawer ar ei helw; a gallai un dybied y medrainbsp;efe brynu ei holl r/öC/i in trade am ychydig sylltau. Maenbsp;papyr ysgwar wedi ei binio wrth y Hen goch tu cefn i’rnbsp;ffenestr, a’r ddwy linell gyntaf o bosibl a ddysgodd yrnbsp;ymvvelydd o farddoniaeth Seisonig wedi eu hargraffanbsp;arno, sef,—

“TABLE BEER

SOLD here;'

y rhai a ddynodant nodwedd arbenicaf y fasnach. Mae yr argraff yn annhaclus, er iddo gymeryd dwy nosvvailhnbsp;i’r hen Ann i’w ddwyn i’w sefyllfa bresennol. Cydna-byddir mai table beer Ann ydyw y goreu yn y Dreflan, acnbsp;nid ydyw Bass amp; Co. yn meddwl mwy o’u cymysgeddnbsp;nag y mae Ann yn ei feddwl o’inbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dyfais i wneyd ei diodnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.

ddirwestol. Er, fel y dywedwyd, nbsp;nbsp;nbsp;mai hwn ydyw asgwni/r^*'*'|‘*^’^‘'^|

cefn ei niasnach, ceir yn ei shop hi bethau eraill, megys penwaïig cochion, ac amryw felusion, yn gyfleth, Indianbsp;JLoek, ac felly yn y blaen;. y rhai diweddaf a wnaethantnbsp;i'm dannedd redeg filoedd o weithiau yn nhymmor fynbsp;niachgendod. Yr ydwyf yn credu fy mod yn mynegunbsp;teimladau ugeiniau o’m cyfoedion pan ddywedaf fodnbsp;genyf barchedigaeth dwfn i’r hennbsp;nbsp;nbsp;nbsp;wreigan onest a char-

edig; ac yr ydwyf yn ei theimlo nbsp;nbsp;nbsp;yn fraint gael rhoi ei

henw mewn print, yr hyu yr ydwyf yn lied sier na fa priced o’r blaen, tra y mae’r cysodydd wrthi yrr feunydd-lol gydag enwau eraill annhraethol Ilai teilwng. Pannbsp;oeddwn yn yr ysgol, a’r papyr yn llawer drutach nagnbsp;ydyw yn awr, a’r newyddiadur yn foeth y boneddwr, ynbsp;fatn ddiwrnod liapus oedd hwnw pan fyddwn wedi llenwi

y Dreflan:

Y copy-book I Fel y byddwn yn rhedeg ag ef i shop yr hen Ann i’w werthu am bapyraid o gyfleth ! O ddydd-iau hapus na ddychwelant byth rawy ! Bydd fyw byth,nbsp;yr hen Ann ' Ti a vvasgeraist yn ystod dy fywyd fwy onbsp;wir bleser gyda'th gyfleth, a’th India Rock, na neraawr inbsp;un a adwaenwn ! Os bydd gan yr ymwelydd geiniog ynbsp;gall ei hebgor, bydded iddo batronisio yr hen wreigannbsp;dda, oblegid y mae hi, at ei rhinweddau eraill, yn Feth-odist zelog Gwthied yr ymwelydd yr banner drws, neunbsp;fel y galwem ni y bechgyn ef, yr hector, yn agored, anbsp;bydd y gloch sydd ar ffurf blodeuyn gogwyddedig ac ynnbsp;gysylltiedig Sg ef, yn sier o ganu, ac raewn atebiad i’wnbsp;gwyg, daw i r golwg o’r ystafell gefn hen wraig lanwaïthnbsp;a pharclnis yn gwisgo pais a bedgwn, a chap quicknbsp;gwyn mawr yn gylch am ei gwyneb, ac yn edrych ynnbsp;siriol drwy ei hyspectol felen, ac os bydd yr ymwelyddnbsp;yn dewis, caiff heblaw swm da o gyfleth am ei geiniog,nbsp;ymgom ddifyr ac adeiladol; ac na fydded iddo deimlonbsp;yn glwyfedig os nad ydyw y gath braf ac amryliw a welnbsp;yn eistedd gan banner cysgu ar un pen i’r counter ynnbsp;cymeryd sylw o hono, oblegid felly yr ymddyga hi atnbsp;bawb yn ddieithriad.

Gan fod shop Ann Williajns yn gymhwys ar gongl heol, bydded i’r ymwelydd eto droi ar y Haw ddehau,nbsp;a daw I ystr^d gul a budr, cwbl anghofiedig gan y Bwrddnbsp;Lleol, oddigerth ar adeg hel y dreth. Wedi iddo fynednbsp;beibio i amryw o dai y bydd ynddo beth petrusder a oesnbsp;preswylwyr ynddynt ai peidio, caiff weled t^ ychydig ynnbsp;fwy golygus. Uwch ben drws y t^^ hwn, y mae sign ar yrnbsp;hon y mae yn amlwg y bu rhywun yn ceisio tynu Hunnbsp;ceffyl, ond yr hwn sydd mor anystwyth yr olwg arno, a’inbsp;amlinellau mor llym, fel y penderfyna yr edrychydd einbsp;fod rywdro wedi rhewi yn yr hin, neu ynte mai y cynllunnbsp;oedd gan yr arlunydd o’i flaen wrth ei baentio oeddnbsp;ceffyl pren un o’i blant Digon ydyw dyweyd mai y Xdjnbsp;hwn ydyw y White Horse; ac os canfyddii g\vT corffolnbsp;yn pwyso ar yr ystlyshost, ac yn ymddangos fel pe nanbsp;byddai yn orhoff o waith, a’i ddillad yn rhy fveham iddo.

Ei Phobl a’i Phethau.

ac wedi'gweled gwell dyddiau, a'i dra-yn mor goch a dysglaer fel y tybid y gallai un danio ei bibell ynddo,nbsp;gall yr ymwelydd gymeryd ei Iw mai y dynsawd hwnnbsp;ydyw g^Vr y tj'. Wedi dyweyd cymaint a hyn, yr ydwyfnbsp;yn teimlo mai nid arnaf fi y bydd y bai os metha yrnbsp;ymwelydd a dyfod o hyd i’r Whitt Horse.

Yr oedd y flwyddyn i8— yn tynu at ei diwedd, ac er fod rhai wythnosau rhyngddi a’r Nadolig, yr oedd yr hinnbsp;yn anarferol o oer, a’r gwynt mor erwin a miniog, fel ag inbsp;beri i lawer feddwl ein bod yn myned i gael gauaf cynnarnbsp;a chaled. Ond nid oedd pryder ar feddwl neb y gwelidnbsp;tlodi a chyfyngder y gauaf hwnw; ac nid oedd gerwindernbsp;yr hin ond yn peri i bobl wisgo ychwaneg o ddillad,nbsp;chwythu ar eu bysedd, a cherdded yn fwy prysur.nbsp;Ychydig a welid yn cardota, a Ilai o lawer allan o waithnbsp;os na byddent yn rhy ddiog i weithio. Yr oedd y Llyw-odraeth oedd mewn awdurdod ar y pryd yn dyfêisÏQ rhywnbsp;Welliannau yn barhius, ac yn tywallt olew yn feunyddiolnbsp;ar olwynion masnach, a’r wlad yn llwyddo, a digonedd onbsp;¦Waith ac o ymborth i’w gael ymhob cymydogaeth a chwm.nbsp;Ar ddyddiau marchnad, byddai ystrydoedd y Dreflannbsp;Wedi eu gorlenwi i phobl heb brin wyneb prudd i’w ganfodnbsp;yn eu plith. Gwelid gwragedd gweithwyr cyffredin ynnbsp;ttethu bron a chario eu basgedi gartref gan faint eunbsp;beichiau, a llawer o honynt yn gorfod cael help cerbydaunbsp;1 w cludo. Ar nos Sadwrn, o’r braidd y gallai y siopwyrnbsp;gau eu masnachdai cyn bore Sul, heb son am gyfrif yrnbsp;arian.

Eithr y dosbarth oedd yn gloddesta mwyaf ar y llwyddiant oedd y glöwyr. Ennillai y torwyr o ddwy buntnbsp;a deg swllt i dair punt yr wythnos, a rhai ychwaneg nanbsp;hyny. Yr oedd y gweithfeydd yn “ myn’d” mor dda felnbsp;yr oedd yn anmhosibl bron gael dyn i aros gydagnbsp;amaethwr am bris yn y. byd. Yr oedd y “ gweithiwr” a’rnbsp;, dosbarth gweithiolquot; yn dermau mor gysegredig fel nanbsp;ïejddiai undyn ddywedyd gaif anmharchus am danyntnbsp;heb dynu cannoedd o bobl yn ei ben, ac hyd yn nódnbsp;beryglu ei fywyd. Llogid dynion oeddynt yn gofalu.

y Dreflan:

mwy am gj'flogau mawrion iddynt eu hunain rag am wir les y gweithiwr, i fyned o amgylch y wlad i areithio ac inbsp;ffurfio cymdeithasau i amddiffyn iawnderau y gweithwyr,nbsp;Tieu, mewn geiriau eraill, i’w galluogi i sefyll allan osnbsp;sonid am ostwng y cyflogau. Os meiddiai goruchwyliwrnbsp;arfer ychydig o’i awdurdod, a myned yn groes i feddyliaunbsp;y gvi'eithwyr, byddai yn cael ei redeg o’r wlad, a da os cainbsp;fyned ymaith yn groeniach. Yr oedd holl amser y meistrnbsp;yn cael ei gymeryd i fyny i ddyfeisio pa fodd y gallainbsp;ddal y ddysgl yn wastad gyda’i gyflogddynion; ac er iddonbsp;wneyd ei oreu yn y ffordd hon, byddai yn aml yn eunbsp;gweled yn hel eu “ pige ” at eu gilydd, ac yn hwylio tuanbsp;gweithfa arall, ymha Ie y byddent yn cael derbyniad croes-awus. Yr oedd y llwyddiant mor fawr, a Rhagluniaethnbsp;yn tywallt cymaint o’i bendithion, fel yr oedd y dosbarthnbsp;iselaf o’r glowyr bron wedi colli arnynt eu hunain. Ond,nbsp;o drugaredd, yr oedd y dosbarth mwyaf deallgar onbsp;honynt, yn enwedig y dosbarth crefyddol, yn rhagwelednbsp;rad oedd yn bosibl i’r llwyddiant digyffelyb hwn barhaunbsp;yn hir, ac yn darpar ar gyfer diwrnod gwlawog—ynnbsp;adeiladu tai iddynt eu hunain, ac yn cynnilo eu hennillionnbsp;yn yr ariandy, Adeiledid capelau drudfawr mewnnbsp;lleoedd gwledig, 11e nad oedd ond gweithwyr yn unig ynnbsp;trigiannu; a thelid am danynt mewn amser byr, trwynbsp;roddion tywysogaidd y preswylwyr.

Ond, ysywaeth, gwariai y mwyafrif o’r glöwyr truain y rhan fwyaf o’u hennillion caled yn y dafarn. Gwir nadnbsp;oeddynt yn ol o ddim mewn ymborth; ond wedi talunbsp;Ilyfr y shop, ni byddent yn esmwyth nes tywallt y gwedd-ill i goffrau y tafarnwi. Yr oedd y gweddill hwn mornbsp;•fawr ar ddiwrnod y tal fel y byddai yn cymeryd iddyntnbsp;nos Sadwrn, y Sul, a’r dydd Llun canlynol i’w wario; acnbsp;wedi hyn nid oedd dim i’w wneyd ond ail ddechrenbsp;gweithio fore Mawrth hyd ddiwrnod y tSl canlynol.nbsp;lt;jwnai y tafarnwyr gynauaf o honi. Mewn 11e gwledig,nbsp;heb fod ymhell o’r Dreflan, lie yr oedd dau neu dri onbsp;weithfëydd glo, gallai un heb fod yn gryf iawn daflu caregnbsp;dros saith o dafarnau, a phob un o honynt yn gwneyd

Ei Phobl a'i Pkeihau.

'inasnach ragorol. Ymhiith y rhai a dderbyriio3d fwyaf o arian ffyliaid, safai y IVhiie Horse yn uchel. Yr oedcL-amryw bethau ag oedd yn rhoddi cyfrif am hyn: yn unfnbsp;peth, yr oedd ei sefyllfa neillduedig yn cyfarfod ê. dyraun^nbsp;iadau ei fynychwyr; peth arall, yr oedd ei berchenog ynnbsp;astudio yn fanwl thwaeth ei gwsmeriaid; ac nid y rhes-wm Ileiaf ag oedd yn rhoddi cyfrif hm ei boblogrwyddnbsp;oedd, fod fie i’w gael os dygwyddai i boced cwsmer cysonnbsp;fod yn wag.

Yr oedd y tywydd yn oer, fel y dywedwyd, a’r gwynt yn chwibianu yn rhigolau y ffenestri, ae yn rhuo yn simddenbsp;y White Horse. Ond pa beth oedd hyny i blrs. Morrisnbsp;y dafarnwraig? Mwy swynol oedd swn y ceiniogau anbsp;ddisgynent yn ddidor i’r drawer o lawer iddi hi. Yrnbsp;oedd y gegin fawr ar y Ifaw ddehau i’r bar yn orlawn onbsp;yfwyr; a mwy nag y gallai Mary Ann y forwyn ei wneydnbsp;oedd ateb y galwadau diddiwedd am ychwaheg o ddiod,nbsp;ac yn enwedig cofio pa faint o newid i’w roddi i’rnbsp;owsraeriaid. Yr oedd yr ystafell yn rhy fechan i eisteddnbsp;pawb oedd yn bresennol, oblegid eisteddai rliai ar y pen-tanau ; a rhai o’r benywod—canys yr oedd benywodnbsp;yno—a eisteddent ar liniau eu gwyr neu eu cariadau.nbsp;Curai rhai y bwrdd a'u gwydrau, a galwent yn ffyrnig aranbsp;ychwaneg o ddiod, gan roddi enwau prydferth ar y forwynnbsp;o herwydd ei harafwch. Yr oedd eraill yn rhy feddw inbsp;wybod a oedd ganddynt ddiod ai peidio. Crefai rhainbsp;ara gael talu ara' dijjod i’w cyfnesaf; eraill a herient eunbsp;ffryndiau i “sefyll Sara.” Safai un gan wegian ar ei draednbsp;i geisio goleuo ei bibell yn y nwy; ond deuai rhywbethnbsp;i’w feddwl pan fyddai o fewn dwy fodfedd i’r goleuni, anbsp;byddai raid iddo gael ei ddyweyd. Ceisiai danio ei getynnbsp;drachefn, gan yslefrian ar hyd ei farf a’i ddillad; .ondnbsp;buan yr anghofiai beth oedd yn ei geisio. O’r diweddnbsp;wedi iddo banner syrthio lawer gwaith ar draws y spittoons., byddai rhywun yn gorfod estyn tan iddo; ac ymhennbsp;y ddau fynyd byddai y traan yn myned trwy yr un cwrsnbsp;drachefn. Siaradai’ pawb yn nhop ei lais, ac yr oedd ynnbsp;anrahosibl i fwy nag un wybod beth oedd y nesaf ato ynnbsp;^Llt;i^y5veydi.*^yr oedd yr enwau wrth ba rai y galwent,eu

Y Drefian:

gilydd gt;11 ddigon a pheri i wallt dyn sefyll ar ei ben. Os byddai un eisieu galw sylw un arall, ystyriai ei fod ynnbsp;arfer iai'cb gyfeillgar pan floeddiai nerth ei ben, “ Hwde,nbsp;uffem.” Yr oedd eu llwon a’u rhegfeydd yn arswydus;nbsp;ac oni buasai eu bod yn meddu cig a gwaed, buasai un ynnbsp;meddwl mai haid o gythreuliaid oeddynt wedi dianc onbsp;Gehenna, gan fel yr oeddynt yn galw ar eu tad bob ynnbsp;ail air. Drwg genyf dduo y dalenau hyn k’r darluniadnbsp;uchod; ond ni bu erioed ar unrhyw ddalenau yr hynnbsp;oedd wirach; a phe rhoddid y desgrifiad yn gyflawn, maenbsp;yn ammheus a allai llawer oddef ei ddarllen.

Ar y Ilaw chwith i’r bar yr oedd ystafell arall, yr hon a gedwid i ddosbarth neillduol o gwsmeriaid, cwblnbsp;wahanol o ran cymeriad i’r rhai oeddynt yn y gegin.nbsp;Edrychai Mr. a Mrs. Morris ar y rhai a fynychent yrnbsp;ystafell hon fel en cwsmeriaid respectable. Crefftwyrnbsp;oeddynt gan mwyaf, megys cryddion, teilwriaid, seirinbsp;meini, amp;c.j ac yn rhifo oddeutu wyth neu riaw pannbsp;fyddent oil yn bresennol. Nid ellid ar un cyfrif edrychnbsp;arnynt fel meddwon; ac o’u cymharu a’r rhai oeddyntnbsp;yn y gegih, nid oeddynt yn gwario ond ychydig. Ondnbsp;yr oeddynt yn y White Horse mor gyson, fel os byddainbsp;un yn absennol am fwy nag un noswaith y byddid ynnbsp;dechre pryderu am ei iechyd. Oddigerth rhyw ddau neanbsp;dri a fynychent yr ystafell o dan ddeddf goddeliad, yrnbsp;oeddynt oil yn ddynion o feddwl, ac yn wleidyddwyrnbsp;mawr, o leiaf yn eu meddyliau eu hunain. Llawer pwncnbsp;dyrys y methai dynion mwyaf y deymas ei ddadrys anbsp;benderfynid i foddlonrwydd pawb, ac am byth, yn ynbsp;White Horse. Ac iddynt gael chware teg, buasai pobnbsp;un o honynt yn ei hystyried yn ddarostyngiad arnonbsp;roddi ei bresennoldeb ymhliih y rhai oedd yn y gegin ^nbsp;a phe buasai Mr. Morris yn caniatau i un o’r haid hononbsp;ddyfod i’r ystafell hon, buasai pob un yn codi ac ynnbsp;gadael y t;^ gyda dirmyg.

Yr oedd yno gynnulliad lied lïosog y noson yr ydwyf yn ysgrifenu yn ei chylch; yr oedd cysuron yr ystafellnbsp;yn bobpeth y geilid ei ddymuno; damp o dan gwresog

Ei Pkobl a'i Phethau.

—pob dodrefnyn yn dysgleirio gan lanweithra—cadeir-iau braf ac esmwyth; a phe buasai ambell i fudrogen awyddus am ddiwygio ei g^Vr yn cael cipolwg—aTni,'nbsp;buasai yn wers iddi am ei hoes, os buasai synwyr yn einbsp;phen. Yn un gongl o’r ystafell yr oedd tri o w)gt;r, ynbsp;rhai oeddynt yno, fel yr awgrymwyd, o dan ddeddfnbsp;goddefiad. Yr oeddynt mewn tipyn o oedran, ac ynnbsp;cynnal ymgom cwbl ar wahan i bawb arall. Yr oeddnbsp;yn hawdd canfod oddiwrth eu hwynebau nad allentnbsp;werthfawrogi yr ymddyddan oedd yn rayned ymlaennbsp;ymhlith y “clwb” fel y geilid ei alw. Hen filwr oeddnbsp;un, ac a elwid Tom; ac amaethwr wedi methu yn einbsp;amgylchiadau oedd y Hall; ac un wedi bwrw ei brentis-iaeth i wag symera oedd y trydydd. Nid oeddynt ynnbsp;cymeryd sylw, fel y dywedwyd, o’r ddadl boliticaiddnbsp;oedd yn cael ei dwyn ymlaen yn mhen arall yr ystafell.nbsp;Ond pan agorwyd y drws, trodd pawb eu penau i’rnbsp;cyfeiriad hwnw; a daeth i mewn \Vr canol oed, eiddil anbsp;gwyneblwyd, ac 61 pryder ac ymdrech o dan ei lygaidnbsp;duon a deallgar. Arwyddwyd peth syndod wrth einbsp;weled, a gwnaed amryw ymofyniadau ynghylch ei iechyd,nbsp;ac iechyd ei wraig. Yr oedd ei atebion yn sych a chwta.nbsp;Cododd un cyfaill gan roddi He iddo yn y gader ddwy-fraich wrth y tan; ac eisteddodd yntau ynddi fel maiiernbsp;of course. Galwodd am wydraid o gwrw, a chymeroddnbsp;newyddiadur i’w law, gan ddechre darllen iddo ei hun.nbsp;Edrychai y naill ar y Hall gan siarad au Ilygaid—fodnbsp;rhywbeth heb fod yn lawn ar Ismael, oblegid nid oeddnbsp;efe neb amgen. Yr oedd pawb yn ddy^taw, ac yn dy-feisio beth nesaf a gaent i’w ddyweyd, oddigerth y trioeddnbsp;oedd yn mhen arall yr ystafell, pryd y daeth y tafarnwr inbsp;mewn. Pan welodd efe Ismael yn ei éisteddle arferol,nbsp;tynodd ei het iddo yn foesgar-wawdiyd, a dywedodd,

“ O ! ydi Ismael wedi ein hanrhydeddu a’i bresennol-deb heno? Yr oeddwn i yn dechre meddwl y’n bod ni yn ormod o bechaduriaid i Ismael ddyfod i’n plitli! Minbsp;wela’ fod gan y White Horse ryw ychydig o ddylanwadinbsp;ar ein hen gyfaül eto.”

y Dreflan:

“ Hwyracli,” tnedd Ismael, “ pe buaswn wedi absen-' noli fy hun yn amlach, y buasai yn well arnaf, ac ynnbsp;Vaeth arnoch chwithau.quot;

“ O felly! y mae Ismael wedi cael tro yn si\Vr i ch’i.' Khaid i ni gael trin ei achos. Pe dase Ismael yrlnbsp;Jein gadael yn gyfan-gwbl,—be’ ddaethe o honom ni?'nbsp;Cwyddoch ei fod o yn gwario yma gryn ddau swllt yrnbsp;wythnos, yr hyn sydd yn swm go fawr o’i gymharu a’rnbsp;deg swllt y mae y collier yn y gegin yna yn wario.nbsp;Torem i fyny yn siwr pe gadawai Ismael ni. Mae ynbsp;cyfaill wedi cael crefydd yn siwT. Mi glywais ei fod ynnbsp;y capel y Sul diwaetha. Peth garw ydi cael cyfaill felnbsp;Mr. Pugh, welwch ch’i. Mae gan Mr. Pugh bwrs liednbsp;hir. Oes gobaith i ch’i gael eich g’neyd yn flaenor,nbsp;Ismael? Gadewch i ni gael gair o’ch profiad, achos minbsp;fydd raid i ch’i ddeyd y’ch profiad yn y capel, cofiwch.”

Iduchiodd Ismael y newyddiadur o’i law; ac er fod ei gorff eiddil yn crynu drwyddo, edrychai fel llew ynnbsp;rgsvyneb y tafarnwr.

“ Morris,” ebe ef, “ yr wyf yn awr er ys rhagor na deng mlynedd wedi arfer mynychu eich ty yn gyson; anbsp;phe buaswn wedi bod mor flTyddlawn i’r capel yr ydychnbsp;yn son am dano ag yr wyf wedi bod i’r IV/iile Horse, ninbsp;buaswn yn fy sefyllfa bresennol, ac ni buasech chwithaunbsp;yn gallu edliw i mi fy nhlodi. Duw a ^vyr mai nid ernbsp;mwyn eich diod y dechreuais ddyfod yma, ond er mwynnbsp;y cwmni—cwmni, meddaf, nid yr eiddoch chwi, oblegidnbsp;ni fu dwsin o feddyliau erioed yn eich clopa, pnd cwmninbsp;y rhai a arferent ymgynnull yma. Y blynyddau di-weddaf, er fy nghywilydd, yr' wyf wedi arfer dyfod ymanbsp;er mwyn eich diod yn g}'Stal a’r cwmni. Pan oedd fynbsp;nghwpbwrdd heb yr un tamaid ynddo, a fy ngwraig a fynbsp;imachgen yu gwyneblasu gan eisieu bwyd,. yr oeddwm bobnbsp;iamser yn scamio i hel tair ceiniog i mi fy hun i gael peintjnbsp;:,o’ch diod. Duw faddeuo i mi fy nrygioni! Yr wyf

^lyr-ïlQlljaled| sydd wedi bod yn fy nghartref, vr ryvf wedij

Ei Phobl a’i Phethau.

T^od yn rhy falch i’w gydnabod i chwi, er y gwyddech asn dano cystal a minnau. Yn fy holl dlodi, a dderbyniais inbsp;bailing oddiar eich Ilaw? Yr wyf yn diolch i’r nefoedd,nbsp;naddo ddim. Mi gefais gyfeillion a’m dygodd o’r hollnbsp;galedi, yn enwedig y boneddwr y cyfeiriasoch chwi atonbsp;mor wawdlyd, a’r hwn nad ydych chwi yn deilwng o’chnbsp;enwi yn yr nn flwyddyn ag ef. Yr oeddwn wedi pender-fynu na ddeuwn byth dros eich trothwy—a’r diafol anbsp;¦wnaeth i mi ddyfod heno; nage, nid y diafol ychwaith,nbsp;oblegid y mae fy mhenderfyniad yn gryfach nag erioed.nbsp;Os croesaf eich rhiniog byth mwy, neu riniog utiThywnbsp;dafarndy arall, bydded-

Gwnaeth Ismael Iw mawr, a rhuthrodd allan o’r ystafell heb gymaint a chyflfwrdd S.’i wydraid. Dilynoddnbsp;y tafarnwr ef yn frysiog. Cawn weled a gadwodd Ismaelnbsp;ei benderfyniad.

“ Rhaid i nine droi dolen; dydi ddim iws,” ebe yr hen filwr wrth ei gymdeithion.

“Be’ ti’n ddeyd, Tom?” ebe yr amaethwr.

“Wel, deyd yr oeddwn i y bydde raid i nine droi dolen.”

“ Be’ ti’n feddwl wrth hyny ? quot;

“ Wel, y bydd raid i ni fyw yn well, ne’ mi fydd yn o ddrwg arnon ni.”

“ Taw a siarad, da ti,” ebe’r amaethwr; “ wyddost ti ddim sut yr ydw i’n byw ? ”

“Na wn, na wn, ond mi wn ’y mod i yn ddigon drwg, beth bynag.”

^ “ Wyddost ti be’ P” ebe’r ffarmwr, “ ddechreuais t rioed fwyta fy nghinio cyn i’r bobol dd’od o’r eglwys.nbsp;Mi ddenda i ti beth arall, deis i ’rioed i gysgu yn feddwnbsp;nac yn sobr heb dd’eyd ’y mhader, weithie ar ’y nglinienbsp;ac weithie ar 'y nghefn yn ’y ngwely. Dydi o ods yn ynbsp;byd sut y deydi di o am y deydi di o. Mi ddeyda i tinbsp;beth arall, feddwes i ’rioed na ’fydde’n ’difar ’gen i amnbsp;hyny fore drannoeth.”

“Wel, gwyn dy fyd di, Ned ! mi fase yn dda gen’ i allu deyd yr un peth,” ebe’r hen filwr.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;t

Y Drefian:

PENNOD XI.

YR ARGRAFFIADAU CYNTAF.

YMHEN oddeutu wythnos neu naw niwrnod wedi i Noah Rees ddyfod i’r Dreflan, yr oeddwn yn eis-tedd gydag ef yn ei ystafell; ac fel y canlyn yr adroddainbsp;efe wrthyf ei brofiad :—

“Gofyn yr oeddit, onidê, pa fodd yr oeddwn yn teimlo wrth ddyfod i’r Dreflan, a pha argraffiadau anbsp;wnaed ar fy meddwl gan yr ychydig gymeriadau ynbsp;daethum i gysylltiad a hwynt yn barod? Wel, yr oeddnbsp;fy meddwl mor agored i dderbyn argraffiadau, ac ynbsp;maent wedi eu gwneyd mor ddiweddar, fel y gallaf eunbsp;cyfleu ger dy fron, dybygaf, yn lied gywir. Oddiar fynbsp;adnabyddiaeth flaenorol o honot, yr wyf yn gwybod dynbsp;fod yn lied hoff O chwedleua; ond y mae genyf gymaintnbsp;a hyny o ymddiried ynot na fydd i ti wneyd camddefn-ydd o’r hyn a adroddaf wrthyt yn awr. Diammheu dynbsp;fod yn cofio fod genyf gryn gred mewn argraffiadaunbsp;cyntaf; a dichon mai cofio hyny a barodd i ti ddechrenbsp;fy holi. Mae yn dda genyf ar fwy nag un cyfrif gaelnbsp;adrodd wrthyt fy mhrofiad, ond yn benaf er mwyn inbsp;mi gael gwybod pa un a ydyw yr argraffiadau a wnaednbsp;ar fy meddwl yn gywir ai peidio, gan fod dy adnabyddiaeth di o’r cymeriadau a gyfarfyddais yn llawer helaeth-ach na’r eiddof fi. Er mwyn i ti gael gwell cyfleusdranbsp;i fy nghywirOj desgrifiaf y cymeriadau mor agos ag ynbsp;gallaf i’r hyn y buaswn yn gwneyd i un nad oedd ynnbsp;eu hadnabod.

“Nid heb lawer o bryder, fel y dywedais wrthyt o’r blaen, y cydsyniais i ddyfod atoch yn y cymeriad onbsp;fugail. Gan nad oeddwn wedi bod yn pregethu i chwinbsp;ond rhyw ddwywaith neu dair, nid allaswn ddyweyd fy'nbsp;mod yn adnabod neb o honoch gyda dim manyldelvnbsp;gyda’r eithriad o honot ti, oddieithr yr hyn a glywswnnbsp;,am danocb oddiyma draw. Yr oeddwn yn ofni yi_ ^‘'awr

Ei Pfwbl dt Phethau.

hefyd eich bod cbwithau fel eglwys wedi gwneyd catn-gymeriad wrth alw un yr oédd eich adnabyddiaèth ö hono mor brin. Ond un o’r pethau a barai i mi bryderunbsp;fwyaf oedd, 'diffyg ffydd yn fy adnoddau fy hunan a’mnbsp;cymhwysder i’r gwaith. Yr oeddwn yn cofio ddarfodnbsp;i rni y troion y buaswn yma brëgethu y rhai a ystyriwnnbsp;i fy mhregethau goreu, ac yr oeddwn yn a'nobeithio bronnbsp;allu cadw i fyny ar mare yr oeddwn, fel yr oedd ynnbsp;ymddangos, wedi ei ennill yn meddyliau rhai o honoch.nbsp;Ar yr un pryd, yr wyT yn meddwl y gallaf ddyweyd ynnbsp;gydwybodol nad oedd yr ystyriaeth hon ond dibwys ynnbsp;fy ngolwg' o’i chymharu k’i ofn a’r dychryn oedd acnbsp;sydd ynof am ddiogelwch fy nghyflwr fy hun ? A oeddnbsp;genyf fi fy hun grefydd? A oeddwn i yn gadwedig?nbsp;A oeddwn i yn adnabod Ceidwad dyn? Pa.un ainbsp;anghenrhaid ai galwedigaeth oedd fy mhregethu? Ynbsp;cwestiynau hyn oeddynt yn cloddio i fyny waelodionnbsp;fy enaid, ‘rhag wedi i mi bregethu i eraill fod fy hunnbsp;yn anghymeradwy.’ Gall hyn ymddangos yn rhyfeddnbsp;i ti, a, thithau wedi fy nglywed gynifer o weithiau ynnbsp;annog pechaduriaid mor daer i dderbyn y Gwaredwr.nbsp;Ond dyna yidyw fy mhrofiad i. Nis gwn pa fodd ynbsp;bydd pregethwyr eraill yn teiralo; ond' byddaf fi ynnbsp;ymwybodol yn aml fod wmbreth o ffug o fy nghwm-pas, ac nad ydwyf yn dyfod i fyny nid yn unig fi’rnbsp;hyn a ddylwn fod, ond a'r hyn y tybir fy mod gannbsp;fy nghyfeillion a’m perthynasau. Byddaf yn meddwlnbsp;Weithiau pe byddai i Cadwaladr a Marged Rees o’rnbsp;Tyddyn Bach edrych arnaf trwy fy Ilygaid i fy hun nanbsp;byddai iddynt fy adnabod fel eu mab Noah. Bum ynnbsp;dychymygu ganwaith beth oedd yn myned trwy fedd-yliau pobl wrth fy nghymharu yn yr hyn oeddwn yn ynbsp;pulpud a’r l^n oeddwn yn y cwmni?—yn y capel acnbsp;yn y t^? Dywed y gwir yrvVan, onid oeddit ti ynnbsp;meddwl fy mod yn shamio yn ddychrynllyd ? Onidnbsp;Oeddit yn fy ffieiddio? saith o’r gloch yn y pulpud ynnbsp;ymddangos i’r gynnulleidfa fel pe' buasai fy mhrydernbsp;am eu bywyd tragywyddol bron a fy llethu, a naw o’r

y Dreflan:

gloch yn y cwrnni, yn ysgafn fy ysbryd, ac o bosibl yn adrodd ystori i beri chwerthin! Y fath transition /nbsp;Dyma i ti gyfuniad o’r sublime a’r ridiculous l Bumnbsp;yn gobeithio ddegau o weithiau nad oedd pobl ynnbsp;edrych arnaf fel yr oeddwn i yn edrych arnaf fy hun.nbsp;Yr wyf yn credu y gallaf ddyweyd yn onest nad oesnbsp;dim mor gas genyf a diffyg reality—a hyn ydyw ynbsp;rheswm fy mod yn casau fy hun yn fwy na neb-arall a adwaenais erioed. Nis gallaswn ddyweyd hynnbsp;wrth bawb; nid ydyw ffyliaid yn fy neall, ac nid wyf ynnbsp;deall fy hun—yr ynfytyn mwyaf o bawb. Yr wyf ynnbsp;gwybod fy mod yn dueddol i fod yn bruddglwyfus, ac inbsp;edrych i mewn yn 11e edrych allan ; ond yr wyf yn can-fod y fath duplicity—pa air Cymraeg a gaf?—yn fynbsp;nghymeriad, fel ag i gyfiawnhau llawer ar fy ofnau amnbsp;ddiogelwch fy nghyflwr, fel y dywedais A wyt ti ynnbsp;cofïo y desgrifiad o’r pregethwr gau sydd gan Pollock ynnbsp;ei Course op Time ? Bum yn arswydo ugeiniau o weiih-iau wrth ei adgofio.

“ Pan oeddwn yn meddwl am ddyfod atoch, yr oeddwn yn meddwl hefyd y dysgwylid i mi lenwi 11e ynbsp;diweddar Mr. Williams; a dychymygais weled fy hunannbsp;lawer gwaith yn ei ddillad ef, a’r rhai hyny yn fflablo-mvvy o fy nghwmpas nag yr oedd dillad Saul am Dafyddnbsp;gynt. Ond er hyn oil, yr oeddwn yn ymwybodol fodnbsp;rhywbeth yn dyweyd wrthyf, ‘ Dos,’ fel y bum yn adroddnbsp;wrthyt; ac mewn ufudd-dod i’r rhywbeth hwnw y cyr-haeddais orsaf y Dreflan, ymha Ie y cyfarfyddais a’r g^rnbsp;rhyfedd yna, Mr. Pugh. Fy unig adnabyddiaeth flaenorolnbsp;o Mr. Pugh oedd fel un a welswn yn eistedd yn nghanolnbsp;y capel, ac yn gwneyd daioni i galon dyn wrth ei welednbsp;yn gwrandaw mor astud, ac fel un y clywswn ei fod )nnbsp;oruchwyliwr i foneddwr yn y gymydogaeth hon, yr hwnnbsp;sydd Eglwyswr zelog; a dyna’r cwbl a wyddwn am dano.nbsp;Parodd ei dderbyniad llawen a ehroesawus o honof i rannbsp;fawr o’r baich syrthio oddiar fy meddwl. Yr oedd gannbsp;Mr. Pugh hogyn yn ei ganlyn, yr hwn a alwai yn Jim.nbsp;Yr oedd rhywbeth yn ymddangosiad yr hogyn hwn a

Ei Phobl a'i Fhetluui.

barodd i tni deimlo dyddordeb neillduol ynddo y foment gyntaf y gwelais ef. Yr oedd ei wisg braidd yn newydd,nbsp;ac yntau yn ymddangos fel pe na buasai yn gynnefin iawanbsp;a dillad da. Mi welaf dy fod yn gwenu; ond cofia niainbsp;adrodd yr ydwyf yr argraff a wnaeth yr hogyn ar fynbsp;nieddwl i. Yr oedd yn fychan ac eiddil o gorffolaeth ;nbsp;ond yr oedd rhywbeth yn ei wyneb, ac yn enwedig yn ynbsp;cyfrwysdra a lechai yn nghonglau ei lygaid, a barai i minbsp;feddwl ei fod yn llawer hyn nag y buasai un yn tybiednbsp;ar yr olwg gyntaf. Edrychai Jim inor ddyfal ac awyddusnbsp;i lygaid Mr. Pugh, nes dwyn i’m cof yn rymus y modd ynbsp;bydd cwn defaid bugeiliaid Meirionydd yn edrych inbsp;«ynebau eu meistriaid, ac eto yr oeddwn yn berffaithnbsp;sier nad oedd dim yn cymeryd 11e o’n ewmpas na neb ynnbsp;myned heiblo i ni heb tod Jim yn gweled ac yn gwybodnbsp;y cwbl. Wedi i mi gael fy holl luggage allan o’r gerbyd-res, gorchymynodd Mr. Pugh i Jim gytneryd eu gofal.nbsp;Teimlwn braidd yn anfoddlawn i’r fath drysorau gael eunbsp;liymddiried i hogyn mor fychan; a deallodd Mr. Pugh fynbsp;rohryder, a dywedodd,

“ ‘ Ho ! ho ! mi wranta i Jim ; ’does.dim eisio dyweyd ddwywaith with Jim.’ Cymerais ei air. Yr holl amsernbsp;hwn yr oedd Mr. Pugh yn gafael yn glbs yn fy mraich felnbsp;pc buasai yn ofni i mi redeg i ffwrdd. Pan oeddyninbsp;oddeutu ugain Hath tu allan i’r orsaf, yr oedd Jim yn ddisy-«iwth wrth ein sodlau, ac yn tynu yn labet cob Mr. Pugh.

“ ‘ Meistar,’ ebe efe yn gyffróus, ‘ dydi’r bugle ddim Wedi dwad' ’

“ Chwarddodd Mr. Pugh nes ydoedd bron a syrthio. Wedi iddo adfeddiannu ei hun i raddau, dywedodd,

“ ‘ Mae y bugle yr oeddwn i yn ei ddysgwyl wedi dwad^ Jim. Cer di o gwrapas dy fus’nes.’

“ Yr oedd yr ymgom hon yn ddirgelwch hollol i mi; ond eglurodd Mr. Pugh i mi, dan chwerthin nes oeddnbsp;bron a hollti, mai myfi oedd y bugle. Dygwyddodd inbsp;Mr. Pugh ddyweyd wrth Jim ei fod i fyned gydag ef frnbsp;station i gyfarfod ‘y bugail,’ a thybiodd yr hogyn mai yrnbsp;oifcryn cerdd a elwir y bugle a oiygaL

y Dvefian:

“ ‘Campus,’ ebe Mr. Pugh—'bugle; \vel, wired a mod i yn y fan yma ! A ! mae gen i lot i ddeyd wrthoch ch’inbsp;am y bachgen ene rw ddiwrnoda chwarddodd drachefnnbsp;a thrachefn.

“ Ar y ffordd yr oedd Mr. Pugh yn siarad yn ddiderfyn, ac mor llawen a dyddorol, nes yr oeddwn wed: colli pobnbsp;cof am danaf fy hun a fy mhryder. A dyweyd y gwir inbsp;ti, yr oeddwn ymhell cyn cyrhaedd y t}^ yn gafael yn fwynbsp;clbs yn Mr. Pugh nag yr oedd efe yncf fi. Os nad ydwyfnbsp;yn camgymeryd yn ddirfawr, ni welais neb erioed ag ynbsp;mae ei du mewn wedi ei argraffu mor fras ar ei wyneb agnbsp;ydyw Mr. Pugh. Yr oeddym yn cerdded yn lied gyflyra,nbsp;ac hyd yr ydwyf yn cofio ni ddarfu i ni sefyll i siarad anbsp;neb oddigerth dwywaith, a hyny am ychydig tynydau;nbsp;ond erbyn i ni gyrhaedd at y ty, er fy syndod, yr oedd fynbsp;hbll gelfi yn daclus yn y lobby, a Jim, gan eistedd ar ynbsp;gist dê ojedd yn cynnwys fy llyfrau, yn ein dysgwyl.nbsp;Tarawodd ei law ar ei gap, a rhoddais innau fy Haw ynnbsp;fy llogell ar feddwl rhoddi rhywbeth iddo am ei drafferth;nbsp;ond attaliwyd fi gan Mr. Pugh, a dyw'edodd y gofalai efenbsp;am hyny. Ymddangosai Jim braidd yn sioraedig; anbsp;phan drodd Mr. Pugh ei .gefn, gwelais Jim yn estyn einbsp;dafodi'dllan arno mewn revenge.. Deallodd fy mod wedinbsp;ei ddal ar y weithfed anweddus hon, ac estynodd ei dafodnbsp;allan eilwaith, gan gymeryd arno fod ganddo boen ynddo.nbsp;Bu raid i mi droi fy mhen draw rhag chwerthin yn einbsp;wyneb, ac yr oeddwn yn sicr fod Jim y fynyd hono ynnbsp;estyn ei dafod arnaf finnau—mor sicr a phe buaswn yn einbsp;weled

“ Nid oeddwn wedi bod bum’ roynyd yn y ‘ Cartrefle ’— oblegid felly y gelwir t^^ Mr. Pugh, yr wyf yn deall, hebnbsp;gael esboniad Hawn ar yr awydd a fyddai yn y bechgynnbsp;yn yr Athrofa, pan ddcuent yma i bregethu, am gaelnbsp;myned i lettya at Mr. Pugh. Yr oedd y t^ wedi einbsp;ddodrefnu yn ardderchog; ond yr oedd rhywbeth mornbsp;gavtrefol a Chymreig o gwmpas ei brcswylwyr, fel, yrnbsp;oeddwn yn teimlo mor hapus a rhydd yno a phe buaswnnbsp;yn y Tyddyn Bach. Tybiaswn wrth ddyfod gyda Mr.

Ei Phobl di Phttfmvu

Pugh o’r orsaf na welswn neb erioed y galhvn ei hofü yn fwy hyd nes y gwelais Mrs. a Miss Pugh. Derbyniwyd finbsp;sail Mrs. Pugh gyda’r fath groesaw tawel a serchog, nesnbsp;gwneyd i mi gofio am y modd y byddai fy mam yn fynbsp;nerbyn pan ddeuwn adref o’r Athrofa; a bu agos inbsp;mi anghofio fy hun, a thon allan i wylo, ac yr wyfnbsp;yn cyfaddef i mi orfod cymhwyso fy ngh^ach poced ynnbsp;lied nerthol at fy nhrwyn i guddio fy ngwendid. Cefaisnbsp;fy introaucio gan Mr. Pugh i’w wraig a’i fetch fel Mr.nbsp;Rees y ‘ bugle ’ a bu raid iddo yn gyntaf oil gael adroddnbsp;iddynt yr ystori.

“ ‘ Pitar,' ebe Mrs. Pugh, ‘ peidiwch a dyweyd y stori wrth neb arall, rhag i Mr. Rees gael llysenw trwy fi'olinebnbsp;yr hogyn gvvinon ene.’

“Nid oeddwn wedi gweled y perygl o hyny Uyd y foment hono, ac yr oeddwn yn teimlo yn ddyledus iawnnbsp;iddi. Fel yr awgrymais, yr oedd yn hawdd gweled oddi-wrth faint y ty, a’r modd yr oedd wedi ei ddodrefnu, fodnbsp;Mr. Pugh yn wr cefnog iawn; ond nid oedd dim yn yin-ddygiad nac ymddangosiad y teulu i arwain neb i feddwlnbsp;eu bod uwehlaw amgylchiadau cysurus. Yr oedd Mrs. anbsp;Miss Pugh wedi ymwisgo mor blaun fel nad oes genyf ynbsp;fynyd hon un dychymyg beth oedd lliw a dun eu dillad.nbsp;Galvvai Mr. Pugh Mrs. Pugh yn Jane. Galwai Mrs.nbsp;Pugh Mr. Pugh yn Pitar. Galwai y ddau y ferch ynnbsp;Kit. Yr oedd hyd yn nod Miss Pugh yn galw Mr. Pughnbsp;yn dad, a Mrs. Pugh yn fam, ac ni chlywais mo honinbsp;unwaith yn eu hanerch fel papa a mamma. Ni welaisnbsp;yn fy mywyd foneddiges yn llenwi cader ddwyffaich c^onbsp;bardded a Mrs. Pugh. Er ei bod bellach yn hen,nbsp;edrychai mor brydferth, siaradai mor fwyn a synwyroi, felnbsp;y gallaswn edrych a gwrandaw arni am ddiwrnod cyfannbsp;neb flino. Pe buasai fy main yn y Tyddyn Bach ynnbsp;gwybod y diwrnod hwnw fel )t oeddwn yn edmygu Mrs.nbsp;Pugh, buasai yn teimlo yn jealous iawn, mi wn. Gydanbsp;golwg ar Miss Pugh, nid wyf yn sicr y gallaf ddesgrifio inbsp;ti fy syniad am dani. O ran pryd a gwedd nid ydyv/ ynnbsp;neillduol o brydferth, ac y mae yn rhy fer ac eiddil i fod

F

Y Dreflam

yn olygus; ac eto ni wnaeth neb erioed y fath argrafT arnaf. Paid a chamesbonio fy ngeiriau, yrwan. Pannbsp;glywais hi yn galw ei thad yn dad, a’i mam yn fam,nbsp;rhoddais ei henw i lawr ar unwaith fel geneth gall. Ninbsp;welais neb erioed mor lan oddiwrth rodres neu affectation:,nbsp;fel y byddwn yn dyweyd. Ni chanfyddais ynddi rithynnbsp;o ddim nad oedd yn berffaith gydweddol a gwyleidd-dranbsp;yr angyles fwyaf pur; ac eto cyn i mi fod banner awr ynnbsp;y ‘ Cartrefle,’ ymddygai tuag ataf fel pe buasai yn fynbsp;adnabod er ys blynyddau. Canfyddwn ynddi rywfoddnbsp;gyfuniad prydferth o nodweddion arbenicaf ei rhieni.nbsp;Yr oedd caredigrwydd ac unplygrwydd ei thad, ynghyd anbsp;synwyr cryf a mwyneidd-dra ei mam, wedi eu cyfrodeddnnbsp;ynddi mor berffaith, nes ffurfio rhywbeth nas gwn beth.nbsp;yn iawn i’w alw, ond sydd a’i ddylanwad yn orthrechol.nbsp;Gofalodd Rhagluniaeth am iddi beidio bod yn nodedignbsp;am brydferthwch, onidê buasai wedi gyru ugeiniau o w^rnbsp;ieuainc, yr wyf yn ofni, i’r gwallgofd)^. Mi welaf dy fodnbsp;yn gwenu eto, ac y mae yn rhaid i mi erfyn arnat inbsp;beidio camesbonio fy ngeiriau. Mae yn arw o beth nanbsp;chaiff dyn adrodd yr argraffiadau a wnaed ar ei feddwlnbsp;heb i ti dynu camgasgliadau. Yr oedd Miss Pugh ynnbsp;siarad Cymraeg mor groew a dilediaith, ac yn ym-ddangos i mi mor ddiymhongar, fel mai o’r braidd ynbsp;gallasvvn gredu yr hyn a glywais am dani ar ol hyny, sefnbsp;ei bod yr un mor hyddysg yn y Ffrancaeg a’r German-^nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;aeg, ac yn gallu gwneyd i'r berdoneg siarad yr iaith a

fynai. Fy nghyfaill, maddeu i mi os ydwyf dipyn yn frwdfrydig; y mae Miss Pugh yn un o fil! Mae mwyaf-afrif boneddigesau ein dyddiau ni yn tybied os byddantnbsp;yn gwybod beth ydyw ystyr wie befinden se sich, y dylentnbsp;yr un foment aughofio ystyr, Sut yr ydych chwi? Onidnbsp;ydyw yn fïaith fod cannoedd o’n cyfeillesau prydferth acnbsp;anwyl yn pendroni gyda’r Ffrancaeg a’r Germanaeg amnbsp;flynyddau—ieithoedd na fyddant o un defnydd ymarferolnbsp;iddynt byth—ac yn esgeuluso neu ynte yn rhy falch anbsp;rhodresgar i ddysgu y Gymraeg lan fendigedig ! Ar yrnbsp;un piyd, deuant i’r capel Cymreig at y Sabbothau i

Ei Phobl di Phethau.

eistedd fel delwau, neu hytrach, fel paganiaid, heb ddeall iaith y pregethwr. Onid oes 11e i ofni fod llawernbsp;o’n boneddigesau parchusaf yn treulio oes heb ddeallnbsp;unrhyw iaith y traethir ynddi yn eu clywedigaeth wirion-eddau bywyd ac anfarwoldeb :

“Tra yr oeddwn i a Mrs. a Miss Pugh yn ymgomio am y peth yma a’r peth arall, cerddai Mr. Pugh yn ol anbsp;blaen yn aflonydd, a gofynai yn barhaus ai onid oedd ynbsp;tê agos a bod yn barod bellach, a chyn i’r pryd fod prinnbsp;¦wedi ei osod ar y bwrdd, gofynodd fendith amo a’i lygaidnbsp;yn agored; ac heb roddi cymaint a diweddnod,- dechreu-odd fy ngwestiynö beth a gytnerwn i’w fwyta. Yr oeddnbsp;yno gyflawnder o bob danteithion, a syna’i y g\Vr caredig.nbsp;fy mod yn bwyta ckn Ileied, ac o’r braidd y gallwn einbsp;berswadio fy mod yn iach. Yr oedd yn ymddangos mainbsp;Un o bleserau penaf Mr. Pugh oedd gweled pawb o’inbsp;gwmpas yn bwyta yn galonog; canys yr oedd ei lygaidnbsp;yn cynniwaïr yn barhius i edrych a oedd gan bawb yrnbsp;hyn a fyhai, a chyda hyny yr oedd bob rhyw ddaunbsp;fynyd yn estyn tamaid i’r ci bach yr oedd wedi ei ddysgunbsp;i sefyll ar ei draed ol, ac i’r gath oedd yn eistedd yn grwnnbsp;ar dop y gadair wrth ei ysgwydd. Nid cynt yr oedd ynbsp;pryd drosodd nag y gadawodd Mr. Pugh yr ystafell ernbsp;tnwyn rhoddi tro i’r buarth, i weled a oedd gan y ferlen,nbsp;a’r fuwch, a’r mochyn, a’r creaduriaid eraill ‘ fwyi’ Tra.nbsp;yr oedd efe wrth y gwaith hwn, yr oeddwn mnau, gydanbsp;chynnorthwy Mrs. a Miss Pugh, yn astudio darluniaunbsp;ysplenydd yr ystafell. Edrychwn ar oü painting o fach-gen ieuanc, pan ddychwelodd Mr. Pugh yn llawn ffwdannbsp;ac yn chwythu yn enbyd. Daeth i fy ymyl, a gofynodd inbsp;mi a oeddwn wedi blino. Atebais nad oeddwn mewn.nbsp;tin modd. Nid oeddwn yn canfod dim tebygolrwydd yanbsp;y darlun i neb a welswn erioed, ac nid oedd dim neill-öuol ynddo ond fod y ffrim yn ymddangos yn hynodnbsp;gostus. Bum mor anffortunus a gofyn darlun o bwynbsp;ydoedd. Ckn gynted ag y gofynais y cwestiwn, gadawodd Miss Pugh yr ystafell. Gogwyddodd yr hen aStnbsp;llawen ei ben, a thaenodd cwmwl ckn ddued ag anobaith

Y Dreflan:

dros ei wyneb, tra y treiglai deigryn i lawr ei ddwy rudd ; a chyda llais dystaw oedd heb fod o gwbl yn debyg i’wnbsp;lais ef ei hun, dywedodd, a phob gair fel pe buasai yn einbsp;dagu,

“ ‘ Pictiwr—ydyw—o—fy—niachgen—Bob.’

“Rhoddodd fy nghalon dro ynof, a theimlwn, er yn ddiniwed, fel pe buaswn wedi trywanu yr hwn a ddangosnbsp;asai y caredigrwydd mwyaf tuag ataf. Ni’wyddwn panbsp;beth i’w ddyweyd. Edrychais, ac yn ddigon ynfyd minbsp;wn, ar Mrs. Pugh ; cauodd hithau ei dwrn arnaf ynnbsp;awgrymiadol i beidio son ychwaneg am y darlun. Ninbsp;theimlais erioed mor annigonol i’r amgylchiad. Ninbsp;wyddwn pa un ai wedi marw ai ‘ dafad ddu oedd ynbsp;bachgen Bob.' Ofnwn mai yr olaf. Pan fedrais hel fynbsp;meddyliau at eu gilydd, cymerais afael yn mraich Mr.nbsp;Pugh, ac arweiniais ef mor garedig ag y gallwn i bennbsp;arall yr ystafell 11e yr oedd ffenestr yn gwynebu’r ardd, anbsp;cheisiais droi yr ymddyddan at rywbeth arall. Os bu yrnbsp;ychydig allu ymddyddanol a feddaf ar ei lawn egninbsp;erioed, y tro hwn y bu; a chyda chynnorthwy Mrs.nbsp;Pugh, llwyddais tu hwnt i’m dysgwyliad. Ymhennbsp;ychydig fynydau yr oedd y cwmwl wedi cilio, a Mr.nbsp;Pugh yn ei hwyliau arferol. Dywedodd wrthyf fod ynnbsp;rhaid i mi fyned gydag ef i weled rhai o fy nefaid, fel ynbsp;galwai efe aelodau yr eglwys. Nid oedd yn ddrwg genyfnbsp;ei glywed yn dyweyd hyn. Yr oeddwn yn deall fod Mr.nbsp;Pugh wedi gofalu am lett^ cysurus i mi gyda gwraignbsp;weddw heb fod yn hen iawn, yr hon a ystyrid yn ddynesnbsp;lan a pharchus, ond hysbyswyd fi mai yn y ‘ Cartrefle ’ yrnbsp;oeddwn i aros y noson hono. Pan oedd Mr. Pughnbsp;a minnau yn cychwyn allan, cyfarfuasom a Miss Pugh.nbsp;Yr oedd ei Ilygaid yn ymddangos yn llaith; ond pannbsp;welodd hi ei thad yn edrych mor llawen, daeth y fathnbsp;gyfnewidiad dros ei hwyneb nes oeddwn braidd ynnbsp;tueddu i alw yn ol y syniad a ffurfiaswn am dani, sef nad *nbsp;ydoedd yn brydferth. Pan oeddym yn troi am un gonglnbsp;i’r t^, gwelwn wrth y gongl arall beak cap—trwyn, ac unnbsp;Ilygad o’r eiddo Jim yn ein gwylio, ac ar yr un foment

Ei Phohl aV Phethau.

dychwelodd Mr. Pugh i’r i geisio ei spectol. Cin gynted ag y cafodd Jim gefn ei feistr, daeth ar un llatn inbsp;fy ymyt, gan daraw ei law ar ei gap. Deallais ei neges,nbsp;a rhoddais iddo swllt. Gloëwodd ei lygaid prydferth, anbsp;gwadnodd i ffwrdd fel carw i fyny un heol ac i lawr heolnbsp;arall, a chyn pen chwarter mynyd yr oedd o’r golwg.nbsp;Prin y gallwn gredu ei fod ar gymaint brys a hynynbsp;am wario y swllt; a tharawodd i fy meddwl y gallai fodnbsp;gan yr hogyn cyfrwysddrwg hwn rywun oedd yn anwyl anbsp;hoff ganddo, i'r hwn neu yr hon y cariai ei ennillion.nbsp;Dechreuais feddwl yn well o Jim.

‘‘ ‘ Y 11e cynta’ y rhaid i mi fyn’d a ch’i ydi’ch lodjin' ebe Mr. Pugh. ‘ Mrs. Jones ydi enw’r wraig; gwraignbsp;weddw ydi hi;—dynes glên shoe ond ei bod hi braiddnbsp;yn son gormod am ei g'9n ymadawedig; ond mi ddowchnbsp;i ddygymmod 1 hyny yn fuan.’

Felly yma y daethom, a rhaid i mi bellach siarad yn ddystawach. Curodd Mr. Pugh ddrws y gyda phennbsp;ei ffon mor enbyd o drwm nes oeddwn yn dychymygunbsp;gweled y wraig dda yn neidio llathen oddiwrth lawr ynbsp;gegin; ac yn y fynyd clywem hi yn dyfod i agor i ninbsp;gan siarad yn uchel,

“ ‘ Yn eno pob rheswm, be sy ma?’

“Can gynted, pa fodd bynag, ag y gwelodd Mrs. Jones mai Mr. Pugh oedd yn euog o guro mor ddires-'vm, a chodi yr holl gyraydogaeth, newidiodd ton einbsp;Ilais y foment hpno, a dywedodd,

quot;Wel, Mr. Pugh bach, yr oeddwn i'n meddwl mat ch’i oedd ene; a phwy sy gynoch chi hefo ch'i? Wel,nbsp;Mr. Rees, y’n gwnidog ni, yn siiS^r ddigon. Wel, dowchnbsp;i mewn, y mae yn dda gen i’ch gwel’d ch’i; ydi, onbsp;nghalon, ac mi fase dda gan Enoc Jones hefyd dasenbsp;byw; yn fase, Mr. Pugh? Pwy oedd yn nabod Enocnbsp;Jones yn well na ch’i, Mr. Pugh?

“' Wel oeddan, ’roeddan ni’n nabod y’n gilydd yn e lew,' ebe Mr Pugh; ac ychwanegai, ‘ Be dach chi’nnbsp;feddwl o’ch lodjiwr, Mrs. Jones? ydach chi’n add»nbsp;'hoi digon o fwyd iddo, ac edrach ar ei ol o’n symol?'

Y Düflam

“ ‘ Wel, rydach chi’n un gam, Mr. Pugh. Tloedd Enoc Jones yn wastad yn deyd na welodd o rioed ych bathnbsp;ch’i; a phwy oedd yn ych nabod chi’n well nag Enocnbsp;Jones, yntê, Mr. Pugh? ydach chi’n gynhes, Mr. Rees?nbsp;ga i nol slijpers i ch’i? Mi fydde Enoc Jones yn deydnbsp;yn wastad fod dyn yn gylfwyso yn well yn ’i slippers.'

“ ‘ Dydi Mr. Rees Jdim yn myn’d i aros yma heno,’ ebe Mr. Pugh.

“ ‘ Ddim yn myn’d i aros yma ? B'le mae o’n myn’d, mod i mor a gofyn? Oes ne ddim byd yn y capelnbsp;heno, oes ne? oes gynoch ch’i gyhoeddiad yn rhwlenbsp;heno, Mr. Rees?’

“ ‘ Na, mae o’n dwad atom ni heno, ac mi ddaw atoch chithe fory. ’Doeddwn i ddim ond yn dwad i’w ddangosnbsp;o heno,’ ebe Mr. Pugh.

“ ‘ Wel, yr ydach chi’n un garw, Mr. Pugh, fel yr oedd Enoc Jonos yn wastad yn deyd. Newch ch’i gymydnbsp;paned o goffi, Mr. Rees ?'

‘“Dim, diolch i chwi, Mrs. Jones; ni byddaf yn cymeryd coffi’r nos,’ atebais.

‘“Fydde Enoc Jones ddim chwaith. ’Roedd o yn wastad ym deyd fod coffi yn rhy drwm. Fyddwcn ch’inbsp;yn cymyd coffi i frecwast, Mr. Rees ? ’

“ ‘ Na byddaf, bron un amser.’

“ ‘ Wel ydach ch’i run fath ag Enoc Jones yn union ; dydi o, Mr. Pugh ? ’

“‘Ydi, yn enwedig o gwmpas plygiad ei benelin,’ ebe Mr. Pugh yn chwareus; ac ychwanegai, ‘ Cewch ham-dden eto, Mrs. Jones, i weled mwy o debygolrwyddnbsp;rhwng Mr. Rees a Mr. Jones; ac ystyriwch chithe hinbsp;yn gompliment, Mr. Rees, cael eich cymharu a dynnbsp;mor dda.’

‘“Wel, pwy oedd yn nabod Enoc Jones yn well na ch’i, Mr. Pugh? nos dawch, os rhaid i ch’i fynd, ondnbsp;chawsech ch’i fawr o fyn’d naor swta dase Enoc Jonesnbsp;yn fyw.”

“ ‘ Be dach ch’i feddwl o Mrs. J ones a’ch Icdjin ? gofynai Mr. Pugh i mL Atebais mai fy argraff oedd

Ei Phobl a'i Phethau.

€i fod yn lie cysurus a gl^n, a bod Mrs. Jones yn ddynes daclus, onest, a charedig, ac yn un hawdd byw gyda hi,nbsp;ond dipyn yn wan.

“ ‘ Right, 'y machgen i,’ ebe fe. ‘ Byddwch yn ber-ffaith hapus wedi i ch’i ddygymmod hefo’r son am Enoc Jones. Wyddoch chi’r cynghor gefais i ystalwm ? Dymanbsp;fo: i beidio priodi gwraig weddw os na byddai ei g^rnbsp;cynta’ hi wedi diweddu ei oes ar y crogbren neu yn ynbsp;transport, achos os bydd y cynta’ wedi ei grogi nenbsp;ei dransportio, chlywch ch’i byth moni yn son am einbsp;enw; ond os bydd o wedi bod yn i^r go dda, chlywchnbsp;ch’i byth y gair diwaetha am dano Yn^'an mi awn inbsp;edrach am Mr. Smart, un o’r defed mawr,’ ebe Mr.nbsp;Pugh.”

Aeth Noah Kees ymlaen gyda’i adroddiad o’i argraff-iadau cyntaf; ond gan fod y bennod eisoes yn rhy faith, rhaid i mi adael y gweddill hyd y nesaf.

PENNOD XII.

MR. SMART,

'pEL y dywedwyd yn y bennod o’r blaen, aeth Noah Rees ymlaen gyda’r adroddiad.

“ ‘ Yrwan,’ ebe Mr. Pugh wrthyf, ‘ mi awn i edrach am Mr. Smart. ’Does dim llawer o gybyddiaeth rhyngochnbsp;ch’i ag o, ddyliwn, Mr. Rees? Dyn noble anwêdd ydinbsp;Mr. Smart, ond i fod o dipyn yn rhy gysè.ct, fydda’ i’nnbsp;meddwl. Mae gan bawb ’i ffordd, wyddoch, Mr. Rees;nbsp;a be’ dale hi fel arall ? Mae tipyn o’r gi^r boneddig ynnbsp;Mr. Smart; ond be’ all y dyn wrth hyny? Mae rhai ynnbsp;deyd mai ’i falchder o ydi’r cwbl, ac mai dene ydi’rnbsp;theswm am i fod o mor grêt hefo pobl Eglwys Loeger.nbsp;Choelia i fawr; dene ydi natur y dyn. Wydducb ch’inbsp;t*e’? mi fum.i yn synu lawer gwaith fod Mr. Smart heb

'SS' nbsp;nbsp;nbsp;y Dreflan :

fod yn EglwyswT, achoa mae pobol yr Eglwys, mi wydd-och, yn fwy o fonddigion na ni yr Ymneillduwyr—yn fwy gyskct rwsut; ac mi fase Mr. Smart, fum i'n meddwl,nbsp;yn fwy cyfforddus yn yr Eglwys nag yn y capel. 'Dall enbsp;aros weled poboï yn dwad i’r moddion chwarter awr ar olnbsp;yr amser, neu yn dal eu pene i fyny, ac yn edrych o’unbsp;cwmpas pan fydd brawd yn gweddïo. Mi gês i scyffylnbsp;ryfeddol hefo fo unwaith am roi fy het am fy mhen cynnbsp;myn’d allan o’r capel; mae o mor gysè.ct a hyny. Maenbsp;o'n myn’d o’i go’ os byddwn ni dipyn yn aflêr liefo’nnbsp;CB^jvU'.^'(i»^cyfraniadau, neu os gweliff o rw anweddeidd-d:a. Dene’rnbsp;Cyfarfod Misol diwaetha; mi .ddoth i roi tro i’r ysgoldynbsp;pan oedd y brodyr yn cael cinio ; ond pan ddoth o at ynbsp;drws, welsoch ch’i rioed mor swta y trodd o yn 'i ol.nbsp;Mi wyddwn mewn mynyd be’ oedd yn ’i glopa fo. ‘ Lienbsp;’dach chi’n myn’d, Mr. Smart?’ ebe fi. ‘Mr. Pugh,’ ebenbsp;fo. ‘ welwch chi’r bobol ene yn byta a’u hetie am eunbsp;„ pene?' a ffwTdd a fo. Mae o mor- gyskct a hy'ny.

- \ Waeth i ch’i befo ; Mr, Smart sydd yn ’i Ie, ac mi fydden yn well pobol o lawer dae ni yn gneyd fel y bydd o ynnbsp;j deyd wrtho ni. Mae o a fine yn cyttuno’n burion hydnbsp;— nes y daw hi’n lecsiwn. Mi fydda’ i’n ffraeo tipyn hefonbsp;fo yr adeg hono, achos ddeydith o byth i bwy y mae onbsp;am votio; ac y mae rhai yn cymyd mantes ar hyny, ac ynnbsp;deyd mai tory ydi o. Dim ffasiwn beth, meddwn ine;nbsp;dene ydi ’i ffordd o. Dae rh’wbeth yn ei gym’ryd onbsp;oddiwrtho ni, Mr. Rees, mi fydde’n glamp o golled i ni,nbsp;yn si\Vr i ch’i. Mae o’n cadw’r Ilyfre fel copperplate, acnbsp;mi fydda’ i’n leicio 'i wel’d o yn y sêt fawr yn edrachnbsp;mor lan a theidi a phin mewn papyr. Mae o yn flaenornbsp;clyfar anwèdd; ond piti na nae o weddïo yn gyhoeddus;nbsp;neiff o byth. Mi ddeydith yn ods o dda ar y casgliad;nbsp;ond 'does dim posib’ i gael o ar ’i linie. Ond mi fydda’nbsp;i'n meddwl weithie mai ddim yn leicio bod yn rhy hy arnbsp;y Brenin Mawr y mae o; mae’n gas ganddo bobol hyfionnbsp;hefo phethe crefydd. Ond dyma ni wrth y t)^,’ ebe Mr.nbsp;Tugh, gan guro y drws yn drwm a phen ei ffon; ac ar yrnbsp;un foment dechreuodd grafu ei ben fel y bydd dyn pan

Ei Phobl a’i Fhetkau,

f3'lt;id wedi gwneyd camgymeriad. ‘Wel, wel, mi ca’ hi .tv^an; chofies i ddim byd am y gloch.’

“ Agorwyd i ni yn ebrwydd gan lodes ieuanc lanwaith a thaclus, yn dal canwyll yn ei Ilaw, a chap gw;^a at faintnbsp;rhosyn wedi ei binio ar ei choryn; ac nis gallaswn lai nagnbsp;edrych arm fel rhagfynegiad o gysactrwydd Mr. Smart, ynbsp;soniasai Mr. Pugh am dano. ‘Ydi Mr. Smart adre?'nbsp;gofynai Mr. Pugh. ‘Ydi, syr, dowch i mewn, os gwel-'vch yn dda.’ Tra yr oedd y lodes yn eau y drws ar einnbsp;holau, a thra yr ydoedd yn euro drws y parlwr yn ochel-gar a seremoniol, yr oedd Mr. Pugh yn wincian arnaf, acnbsp;yn codi ei ysgwyddau, gan awgrymu eu fod yn dysgwylnbsp;ei chael hi.

‘ “ Oes yna dan yn rhywle, Mr. Pugh?’ gofynai Mr. Smart. ‘ Yr oeddwn yn meddwl oddiwrth eich gwaith ynnbsp;C'ro mor drwm fod banner y Dreflan ar din. Holo, Mr.nbsp;Rees ! y chwi sydd yma? Mae yn dda genyf eich gweled,nbsp;syr; dowch ymlaen. Yr ydych wedi dyfod yn gynt nagnbsp;yr oeddwn yn eich dysgwyl; ond nid yw eich croesaw ynnbsp;llai am hyny. Mrs. Smart, Mr. Rees,—Miss Smart, Mr.nbsp;Rees,—Fred fy mab, Mr. Rees,—Mr. Bevan, yr ydych ynnbsp;adnabod ef, un o’r diaconiaid, chwi wyddoch? Tranbsp;yr oeddwn yn ysgwyd dwylaw a phawb, cymerodd Mr.nbsp;R'Jgh ei eisteddle, ac mi wyddwn ar ei wyneb y teimlainbsp;yn hapus fod fy ymddangosiad annysgwyliadwy i wedinbsp;nrbed iddo ei chael hi.

“ Er fy mod wedi gweled Mr. Smart yn flaenorol, nid Oeddwn cyn hyn wedi sylwi ei fod yn ddyn mor hardd.nbsp;N's gwn pa un ai am ei fod yn edrych i well mantais ynnbsp;fly ei hun, ai desgrifiad blaenorol Mr, Pugh o hono, anbsp;quot;naeth i mi edrych arno felly y noswaith hon; ondnbsp;parodd ei daldra, ei ysgwyddau Ilydain, ei farf laes anbsp;. rwchus, a’i ymddangosiad noble, ys dywedai Mr. Pugh,nbsp;^nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;yn fychan a diystyr yn ei ymyl. Ac nis

galla.swn ymryddhau oddiwrth y meddwl ei fod yntaa ^efyd yn edrych felly arnaf, ac yn dyweyd yn ddystawnbsp;fynwes, ‘Wel, gresyn, gresyn, ei fod rtior fychan acnbsp;Yr oeddwn yn argyhoeddedig o, hyn bob tro yr

V Drefian:

edrychai arnaf, er fy mod yn ceisio eistedd yn syth ac ymddangos mor fawr ag a allwn. Yr oeddwn yn gorfodnbsp;cydnabod priodoldeb desgrifiad Mr. Pugh o hono, sef einbsp;fod mor ‘deidia phin mewn papyr.’ Yr oedd ei walltnbsp;wedi ei ddosranu ar hyd canol ei ben, ac wedi ei frwsio inbsp;lawr mor fanwl, nes yr oeddwn dan demtasiwn i gredu,nbsp;pe symudasid un blewyn o’r naill ochr i’r Hall, y buasai einbsp;berchenog yn coUi ei centre of gravitation y fynyd hono.nbsp;Yr oedd ei ddwy locsen ddu a llaes mor debyg i’w gilyddnbsp;% ydyw dwy geiniog newydd ddyfod allan o’r mint; acnbsp;yr oeddwn yn meddwl ar y pryd pe cymerasai rhywun ynbsp;drafferth o gyfrif a mesur y blew ar y naiil gern a’r Hall ynbsp;cawsid hwynt yn cyfateb i berffeithrwydd. Trwy fod Mr.nbsp;Smart yn wr o bryd pur ddu, yr oeddwn yn casglu oddr-wrth y ffordd las oedd yn arwain oddiwrth ei wefus isafnbsp;hyd at gwlwm ei gadach, yr hon oedd yn ffurfio math onbsp;avenue ardderchog, ei fod yn eillio o leiaf ddwywaith yn ynbsp;dydd. Yr oedd y cwlwm, crybwylledig mor daclus a phenbsp;buasai wedi tyfu yno, ac yn gwelthredu fel math onbsp;k,»v4«v^ pedestal i’r goler fawr ddilychwin, yr hon oedd yn yra-ddangos i mi ei bod yn torsythu ac yn falch o’i sefylJfa,nbsp;a’i dau big fel pe buasent yn sisial yn nghlust ei ddwynbsp;locsen mai coler bapyr oedd genyf fi am fy ngwddf Yrnbsp;oedd ei ddillad ckn ddued a’r fran, a’i wasgod yn agor ynnbsp;isel, gan ddadguddio crys main ckn wyned a’r eira ynnbsp;Salmon—mor wyn fel pe dygwyddasai i wibedyn ddisgynnbsp;amo y buasai 61 ei draed i’w gweled yn amlwg. Hebnbsp;son am yr aur a’r gemau oedd o’i gwmpas—heb son amnbsp;ei slippers cochion, ai rhyfedd genyt ti os oeddwn ynnbsp;teimlo fy mychander yn ei bresennoldeb, ac yn dechrenbsp;ofni mai gwywo a chrebychu i fyny a fuaswn fel y lindys,nbsp;ac y buasai rhyw forwynig yn dyfod o hyd i mi y flwydd-ym nesaf wedi i mi fod yn gauafu dan glustog y gader yrnbsp;oeddwn yn eistedd arni ?

“ Ni wnaf anturio desgrifio i ti yr argraff a wnaeth Mrs. Smart ar fy meddwl. Digon ydyw dyweyd na ddarfu inbsp;Mr. Smart ieuo yn anghymharus. Ckn gynted ag ynbsp;syrthiodd fy Hygaid ar Miss Smart, yr oeddwn yn beu-

Ei Pkobl a'i Phethmt,

derfynol yn fy meddwl, er na ddarfu i mi ofyn ara gadarnhad o hyny, fy mod wedi gweled ei Hun ynnbsp;ddiweddar yn yr Young Ladies' Journal of Fashion.

Nid ydwyf yn proffesu y gallaf ei desgrifio yn gyflawn,

Pe buasai anghenrheidrwydd am hyny. Yr oedd mor nbsp;nbsp;nbsp;,

eiddil a’r syniad mwyaf arddansoddol o feinder, ac yi oedd ei thaldra a dillynrwydd ^famp;edinol ei hysgogiadau, _nbsp;yn wir weddeiddlwys. Nid wyf yn cofio i mi erioednbsp;weled ne5^ yn meddu pryd mor dywyll. Trwy fod einbsp;hwyneb mor welw, a’i haeliau a’i hamrantau mor dduon,nbsp;pan fyddai yn edrych i lawr ar y crocheting work oeddnbsp;ganddi yn ei dwylaw, nis gallaswn gymharu ei phryd inbsp;ddim ond i lafn o’r nos wedi ei dynu ar draws wyneb ynbsp;dydd. Yr oedd ei safn mor fechan nes peri i mi feddwlnbsp;nad oedd wedi ei bwriadu i ddim ond i fwyta eirin.nbsp;Meddyliwn y gallasai fod ganddi daken uchel a phryd-ferth, oni buasai fod ei gwallt yn ei guddio yn ol dullnbsp;nniongred yr hen Fethodistiaid, ac wedi ei dori mornbsp;gymhwys o fewn oddeutu modfedd i’w haeliau, nes dwynnbsp;1 m cof yn rymus dó gwellt ysgubor y Tyddyn Bach, acnbsp;yn wir godi hiraeth ynof am fy hen gartref. Yr oeddnbsp;ganddi ffordd o osod ei phen ar un ochr, a chodi einbsp;hysgwyddau, ag oedd yn siarad cyfrolau j ac wrth edrychnbsp;nrni, nis gallwn lai na meddwl mor bell ar ol y ffasiwn yrnbsp;oedd Miss Pugh, druan, Yr oeddwri yn ymwybodol fodnbsp;Miss Smart yn edrych arnaf, ac yn ddigon naturiolnbsp;i'sfyd, fel clodhopper. Ymddangosai Fred yn hogynnbsp;bach digon diniwed, ac yn gwbl ddarostyngedig i ddysg-yblaeth lem ei dad. Eisteddai ar gader uchel, a’i goesaunbsp;naeinion, y rhai a wisgid a knickerbockers, ac hosanaunbsp;nmryliw, yn brin o droedfedd i gyrhaedd y llawr.nbsp;Edrychai mor Iwfr, ac mor lonydd, ac yn meddu y fathnbsp;nrswyd o’i dad, nes yr oedd yn creu gwaew yn fy nghoes;

Os symudai law neu droed, byddai llygaid ei dad yn melltenu c^rydd arno y foment hono. Unwaith bnnbsp;mor anwyliadwrus^a rhoddi ei ddwylaw yn ei bocedau jnbsp;ond buan y gwnaed ef yn hysbys o’i ryfyg gan lais dwfnnbsp;awdurdodol ei dad yn gwaeddi arno, * Fred 1 ’ Mewn

V Dreflan:

eiliad yr oedd ei ddwylaw bychain drachefn yn gorwedd yn farwaidd ar ei glurriau, fel pe buasai yn myn’d i gaelnbsp;tynu ei lun. Poor fellow I yr oeddwn yn sier mai Frednbsp;a finnau oedd y ddau fwyaf anghyfforddus yn yr ystafell.nbsp;Yr oedd yr ymddyddan oedd yn myned ytnlaen mornbsp;drwm o ran mater ac arddull fel nas gallasai yr hogynnbsp;bychan ei werthfawrogi, hyd yn nód pe buasai yn deallnbsp;tipyn o Gymraeg. Wedi iddo, trwy ymdrech digyffelybnbsp;ymron, gadw ei lygaid yn agored i edrych yn yr unnbsp;cyfeiriad am yspaid ag oedd mewn gwirionedd yn glodnbsp;iddo, cafodd cwsg o’r diwedd y Ilaw uchaf arno i'r fatbnbsp;raddau nes ei orfodi i’w eau am oddeutu dau eiliad.nbsp;‘Fred ebe ei dad, a neidiodd y bychan diniwed yn einbsp;gader fel pe buasai rhywun wedi ei drywanu yn ei fein-gefn.

“ ‘ My dear,' ebe Mr. Smart, gan anerch ei banner oreu, ‘mae yn amser i Fred fyned i’w wely. Now, Fred,nbsp;say your verse to Mr. Rees before you go to bed.’ Yrnbsp;oedd y bychan yn rhy gysgadlyd i gofio yr adnod ynnbsp;gywir; ond dywedodd gyda phob parodrwydd, ‘lesunbsp;d’wedodd, Cadewch i plant bwchin tyfod ataf i, a nanbsp;¦wenyrwch irint.’ O herwydd fod ei lygaid yn bannernbsp;cauedig, a’r naill banner o hono mewn trwmgwsg er ysnbsp;meityn, cafodd gryn drafferth i ysgwyd dwylaw a phawbnbsp;o honom. Pa fodd bynag, wedi iddo gyflawni y gwaithnbsp;bwn, ac i Miss Smart estyn ei boch wbn iddo i’wnbsp;chu.sanu, ymbalfalodd allan o’r ystafell fel dyn wedinbsp;meddwi. Nis gwn pa fodd y bu, ond teimlwn wedi inbsp;Fred fyned i’r gwely ei fod rywfodd wedi taflu ei fantellnbsp;drosof; canys yr oedd arnaf eisieu symud fy nghoesaanbsp;a’m dwylaw yn barhaus, ond fod arnaf arswyd gwneydnbsp;byny rhag y buasai Mr. Smart yn gwaeddi arnaf, ‘ Noah !'nbsp;Ymddangosai pawb o’r cwmni, oddigerth Mr. Pugh, i minbsp;fel rhan o’r dodrefn, gan mor sefydlog a stiff oeddym.nbsp;Rhwng pobpeth, yr oeddwn yn teimlo yn dra anned-wydd. Yr hyn oedd yn fy synu fwyaf oedd fod Mr.nbsp;Pugh yn gallu bod mor rhydd a chartrefol. Estynai einbsp;goesau allan, hapus rVr ! a gosodai ei draed ar y fender^ a

El Phohl a'i Phethaii.

throai a throsai fel pe buasai yn ei dy ei hun. Nis gallaf adrodd wrthyt gynifer o weithiau y bu raid i Mrs.nbsp;Smart ailosod yr antimacassar oèdd ar gefn y gader yrnbsp;oedd efe yn eistedd arni. 0’r diwedd arbedodd Mr.nbsp;Pugh y drafferth iddi, trwy ei luchio yn ddirmygedig ym-hell oddiwrtho. Pellebrodd Miss Smart a’i Ilygaid i lyg-aid Mrs. Smart; pellebrodd Mrs. Smart i lygaid Mr.nbsp;Smart. Meddylivvn mai cynnwys y telegram oedd—nbsp;‘ What an ignorant man ! ’

“ Sylwaswn cyn byn fod gan Mr. Pugh ffordd o siarad ag ef ei hun, a hyny yn hollol anymwybodol iddo einbsp;hun; ac o herwydd fy mod yn eistedd yn glos yn einbsp;ymyl, yr oeddwn yn gallu deall rhai pethau a ddywedal

“ ‘ Mr. Rees,’ ebe Mr. Smart, ‘ yr oedd Mr. Bevan a finnan yn siarad yn eich cylch pan y curodd Mr. Pughnbsp;y drws mor ddireswm (rhoddodd Mr. Pugh wine arnafnbsp;ei fod yn myn’d i’w chael hi); ac fel y dywédais o’r blaen,nbsp;y mae yn wir dda genyf eich gweled wedi dyfod yma.nbsp;Er pan fu farw Mr. Williams, y mae yr achos w-edi bodnbsp;yn dyoddef o eisieu rhywun i ofalu am dano. (‘ Diranbsp;dowt,’ ebe Mr. Pugh.) Gwnaeth Mr. Bevan a fmnaanbsp;ein goreu i’ch cael chw'i yma (cododd Mr. Pugh ei bennbsp;fel pe buasai yn ammheu ei glust, a rhoddodd ef i lawrnbsp;¦wedyn, a dywedodd wrth ei wasgod, ‘Symol, thenkiw’).nbsp;^ae yn wir mai nid oddiwrthym ni fel diaconiaid ynbsp;cychwynodd y peth {‘Fu ’rioed well gwir,’ ebe Mr,nbsp;ï’ugfi), ac fel y sylwodd Mr. Bevan mewn cyfarfodnbsp;brodyr mai gwell fuasai i’r peth fod wedi dyfod oddiwrthnbsp;y svvyddogaeth (‘Pryd y base hyny, tybed?’ ebe Mr.nbsp;Pugh); er ar yr un pryd, fel y sylwodd Mr. Bevan arnbsp;yr un amgylchiad, ‘Mae perl i’w gael weithiau o enaunbsp;llyffant’ (‘Piti na fase ni gyd yn Ilyfiint,’ ebe Mr. Pughnbsp;yn ddystaw). Yr wyf yn meddwl, Mr. Rees, y cewchnbsp;ni yn bobl digon haw'dd byw gyda ni, hyny ydyw, ynbsp;swyddogion, chn belled ag y byddwn yn gallu cydwelednbsp;(‘Rheswm,’ ebe Mr. Pugh). Er fy mod yn mawrhaanbsp;fy swydd fel diacoD, nid wyf fi ddim, syr, ddim; ondnbsp;Mr. Bevan, yr ydych yn ei adnabod ef j y mae efe

Y Drejlajt :

wedi ei ddonio a’r cymhwysderau anghenrheidiol i’r swydd; mae yn bysbys o holl drefniadau Methodistiaeth,nbsp;yn siaradwr gwych, yn rhyvvbeth yn y Cyfarfod Misol;nbsp;ydyw, yn rhywbetli, syr. Am danaf fy hun, ni byddaf finbsp;byth yn myn’d i Gyfarfod Misol, ac nid oes fy anghen yno.’

“ ‘ Mr. Smart,’ ebe Mr. Bevan, ‘ mae yn rhaid i mi

‘“Mr. Bevan,’ ebe Mr. Smart, ‘yr wyf yn adpabod fy hun’ ( ‘Mi faswn i yn leicio nabod fy hun,’ ebe Mr.nbsp;Pugh), ac yr wyf yn meddwl fy mod yn adnabod Mr.nbsp;Bevan.’

“‘My dear,’ ebe Mrs. Smart, ‘you are always running yourself down.’

“‘Does he run himself down now, ma?’ gofynai Miss Smart.

“ ‘Well, don’t you hear him?’ ebe Mrs. Smart.

‘“I do hear him, but, ma, you know I don’t understand Welsh,’ ebe Miss Smart.

“‘My dear,’ ebe Mr. Smart, gan gyfarch ei gig a’i ¦waed, ‘the subject we are now discussing is entirelynbsp;outside the sphere of your observation, not to say comprehension.’

“‘Cewch, Mr. Rees, chwi a gewch Mr. Bevan yn llaW ddehau, yn gynnorthwy, ac yn gefn i chwi. Yrnbsp;wyf fi yn ceisio edrych ar ol y llyfrau, ac hwyrach ynbsp;gallaf ddyweyd cymaint a hyn heb ymddangos fy modnbsp;yn ymffrostio—nad oes genyf ofn i neb eu gweled

Copperplate^ ebe Mr. Pugh). Mae amaf ofn fod y diweddar Mr. Williams wedi ein camarfer, Mr. Rees.nbsp;.Beth bynag. a ddywedai Mr. Bevan—ac hwyrach y gallafnbsp;ddyweyd, a finnau (‘A chwithau,’ ebe Mr. Bevan), hynynbsp;a safai. Yr oeddym bob amser yn gallu cydweled.nbsp;Yr wyf yn meddwl y gallaf ddyweyd hefyd, beth bynagnbsp;a ddywed Mr. Bevan, y bydd y diaconiaid eraill, sefnbsp;Mr. Phillips a Mr. Howells, yn rhoi i mewn. Gydanbsp;golwg ar Benjamin Pr^s y mae efe yn gofalu mwy amnbsp;ansawdd ysbrydol yr eglwys nag am ei hamgylchiadaunbsp;allanol (‘Poor Benja,’ oddiwrth Mr. Pugh). At ƒ

Ei Phobl a'i Phethau.

cyfan, Mr. Rees, yr ¦vvyf yn meddwl y cewch ni yn bobl bawdd cydfyw 3, ni.’

‘“Drwg genym, Mr. Rees,’ ebe Mr. Bevan, ‘nad allwn addaw gwell cyflog i chwi, gan nad ydyw nifer einnbsp;beglwys ond rhyvv ddau cant a banner.’

“ ‘ Mr. Bevan,’ ebe Mr. Smart, ‘ esgusodwch fi—dau cant ac un ar ddeg a deugain.’ (‘ Mor gyskct!’ ebenbsp;Mr. Pugb.)

“‘Thank ybu, Mr. Smart, lë, gan nad ydyw ein nifer ond dau cant ac un ar ddeg a deugain, a’r rhainbsp;hyny gan mwyaf yn dlodion.’

“ ‘ Esgusodwch fi eto,’ ebe Mr. Smart, ‘ toae wyth o bob deg, neu yn fwy manwl, wyth a banner o bob deg,nbsp;yn dlodion.’

“ ‘ Gwir, Mr. Smart,’ ebe Mr. Bevan ; ‘ gan fod wyth a banner o bob deg yn dlodion, nid allwn ar hyn o brydnbsp;addaw yn gyflog fwy na deugain punt yn y flwyddyn.’

“ ‘ A’ch Sabbothau,’ ebe Mr. Smart.

“ ‘ A’ch Sabbothau,’ ebe Mr. Bevan; ‘ ond mewn 11e ¦fel hyn,’ ychwanegai, ‘ yr wyf yn meddwl y gellwchnbsp;fyw yn gysurus.’

“ ^ And respectable^ ebe Mr. Smart, ‘mae mwy yn hyny riag a feddyliai neb—i ddyn fod yn respectable. Maenbsp;Mr. Bevan yn gwybod y byddaf fi bob amser yn dyweydnbsp;naai yn y fan yna y mae pobl Eglwys Loegr yn ein euro ;nbsp;n llawer gwaith y dywedais hyny wrth y diweddar Mr.nbsp;Milliams. Dyna Mr. Brown, y curad: nid yw ei gyflognbsp;cf ond can’ punt yn y flwyddyn, ac nid oes ganddo efnbsp;ei Sabbothau; ac eto y mae bob amser yn respectablenbsp;ei ymddangosiad a’i ymddygiad. Beth ydych chwi ynnbsp;ei ddyweyd, Mr, Pugh? yr ydych yn siarad cryn lawernbsp;3- chwi eich hunan yn y fan yna. Byddaf fi bob amsernbsp;yn hoffi cael barn dyn er na fydd yn swyddog, fel y maenbsp;Mr, Bevan yn gwybod.’

“ ‘ Y meddwl i ydi,’ ebe Mr. Pugh, ‘ y dyle dyn i ddechre gael digon o fwyd.’

“ ‘ Mae genyf ofn, Mr. Pugh,' ebe Mr. Smart, ‘ eich bod chwi yn dipyn o epicurean’

Y Drejlan:

“ • Picuwriwch chwi fel y fynoch,’ ebe Mr. Pugh, ‘ mae yn rhaid i ddyn gael digon o fwyd. Weles i rioednbsp;ddaioni o neb, na neb fedre neyd ei ól mewn byd nacnbsp;eglwys, os na chae o ddigon i fwyta.’

“‘Purion,’ ebe Mr. Smart, ‘ni bydd llawer o berygl i Mr. Rees fod yn bl am ymborth tra bydd Mr. Pugh ynnbsp;y Dreflan. Ond dyma oeddwn i yn ei ddyweyd, ei fodnbsp;o’r pwys mwyaf i weinidog yr efengyl feddu appearance^nbsp;onidê y mae yn sier o golli y parch sydd ddyledus iddo.nbsp;Yr wyf yn adnabod llawer o’n gweinidogion goreu nadnbsp;ydynt yn cael y parch a haeddant, am nad ydynt ynnbsp;cadw i fyny appearance'

“ ‘ Mr. Rees,’ ebe Mr. Pugh, ‘ mae yn rhaid i ni wneyd ein disappearatice. Esgusodwch ni, frodyr; yr ydymnbsp;eisio rhoi tro i edrach am Benjamin Pr^s.’

‘“Yr ydych yn gwneyd yn dda, Mr. Pugh,’ ebe Mr. Smart; ‘ nid oes dim gwell nag i’r bugail ymgydnabyddunbsp;Sg opiniynau y swyddogion yn gyntaf oil. Pe buasainbsp;amser yn caniatau, Mr. Rees, buasai yn dda genyf i Mr.nbsp;Bevan gael cyfleusdra' i adrodd wrthych ei olygiadau;nbsp;ond fel y mae wedi dygwydd, yr wyf fi wedi cymeryd yrnbsp;amser i gyd agos i mi fy hun. Mae Mr. Bevan a minnaunbsp;fel men op business yn edrych ar bethau o wahanol safle inbsp;chwi y bugeiliaidj ac yr ydym wedi cael pob profionnbsp;fod appearance gyda chrefydd, yn gystal ê. masnach,nbsp;ym myned ymhelL Cofiwch yr arwyddair: Appearance,nbsp;appearance.'

“ Diolchais iddo am ei gynghorion, a hwyliodd Mr. Pugh a minnau i ymweled a’r hen frawd o’r tgt;^ pobt^ j acnbsp;addawodd Mr. Pugh i mi ar y ffordd y cawn rywbeth ynonbsp;heblaw appearance; a dynvedodd y gwir. Ond mi welafnbsp;ei bod yn myned yn hwyr, a tmthau yn dechreu an-esmwytho; felly gadawaf hanes fy ymweliad a Benjaminnbsp;Pr^s hyd rywdro eto.”

97

Ei Phobl cii Pluthau.

PENNOD XIII.

o R CARTREFLE AT WELY ANGEU.

YR oedd Noah Rees wedi bod rai wythnosau yn y Dreflan, ac wedi defnyddio yr amser hwnw gaiinbsp;cnwyaf i yragydnabyddu a’r eglwys a'r gynnulleidfa, ym-wded a’r tlodion a’r cleifion, sefydlu cyfarfod darllen, acnbsp;yn y blaen; a rhwng pobpetb, nid oedd efe ar un cyfrifnbsp;'Wedi bod yn segur; ac fel ysgub newydd yr oedd yn caelnbsp;gair da gan bawb. Dywedid fod hyd yn nód Mr.nbsp;Jeremiah Jenkins wedi cyfaddef wrth un o aelodau yrnbsp;eglwys y gallai y bugail, wedi’r cwbl, wneyd rhyw gymaintnbsp;o ddaioni. Yr oedd Noah Rees ei hun yn teimlo yn liednbsp;ddedwydd yn ei waith, ac wedi cael gwaredigaeth inbsp;raddau mawr oddiwrlh y pryder oedd ymron S,'i lethu arnbsp;ei dd) fodiad cyntaf atom.

Yr unig beth ag oedd yn achosi anesmwythder i’w feddwl oedd, ei fod yn teimlo fod ei holl ysgogiadaunbsp;rywfodd yn cael eu llywodraethu gan y g\Vr da hwnw Mr.nbsp;Pugh, yr hwn nad ydoedd yn flaenor. Os byddai eisieu.nbsp;eynghor neu gyfarwyddyd yngl^n a’r peth yma neu ynbsp;peth arall, rhedai ei feddwl yn naturiol nid at Mr. Smart,nbsp;nac at Mr. Sevan, ond at Mr. Pugh. Pa fodd yr oeddnbsp;hyn yn bod nis gwyddai; a llawer gwaith y ceisiodd ym-ryddhau oddiwrth y dylanwad a’r swyn a feddai yr hennbsp;foneddwr arno, oddiar ofn i’w cyfeillgarwch mawr greunbsp;eiddigedd yn y swyddogion. Ond po fwyaf y ceisiai efenbsp;yniryddhau, tynaf yn y byd y teimlai rwymau y gyfareddnbsp;a.m dano. Soniai Noah am hyn wrthyf pan yr oedd ef anbsp;nainnau yn cyflymu trwy y gwynt a’r gwlaw un noswaithnbsp;tua’r Cartrefle. Awgrymais wrtho, mewn dull chwarëus,nbsp;niai nid yn Mr. Pugh, o bosibl, yr oedd y swyn, ond ynnbsp;rhywun oedd yn berthynas led agos iddo. O herwyddnbsp;ein bod yn cerdded fraich am fraich, pan wnaethum ynbsp;sylw hwn wrtho, teimlais ysgytiad yn myned trwy ei gorff;

y Drejian;

ac er fod y noswaith yn dywell, yr oeddwn yn ymwybodol fod ei wyneb gonest yn edrych yn dramgwyddedig amaf,nbsp;tra y protestiai ei fod yn berifaith rydd oddiwrth y dy-lanwad y cyfeiriais ato. Gan nad oedd y pwnc yn hyfrydnbsp;i’w deimlad, ni chyfeiriais ato drachefn; ac ni chyf-newidiwyd llawer o eiriau rhyngom nes i ni gyrhaedd ynbsp;Cartrefle.

Derbyniwyd ni gan y teulu caredig fel pe buasent heb ein gweled er ys blwydd)ni. Eisteddai Mrs. Pugh mewnnbsp;cader esmwyth. ar un ochr i’r tan, a Mr. Pugh, gan ys-mocio o bibell wen hir, a chan estyn allan ei goesaunbsp;mewn dull hapus, a eisteddai yr ochr arall. Yr oedd einbsp;ben moei yn dysgleirio fel gwydr, a’r olwg arno yn aw-grymu i mi ddyn oedd ar delerau da a’i gydwybod, ac ynnbsp;benderfynol o wneyd y goreu o’r byd drwg presennolnbsp;Yr oedd y ddau yn gwrando ar Miss Pugh yn darllennbsp;iddynt, yr hon ckn gynted ag yr agorwyd y drws i ni inbsp;ddyfod i mewn, a gauodd y Ilyfr. Gan nad pa mor fernbsp;a fyddo y siwrnai, un o’r mynydau mwyaf dedwydd ynnbsp;niywyd dyn, onidê, ydyw yr adeg y bydd yn eau y drwsnbsp;ar ddannedd y gwlaw a’r gwynt ystormus, ac yn myned inbsp;ystafell gynhes a chlyd, yn enwedig os bydd yno galonaunbsp;cynhes i’w ddertiyn? Er nad oedd y pellder o iett^nbsp;Noah Rees i’r Cartrefle ond bychan, yr oedd yn ddigonnbsp;o hyd i’n galluogi i fwynhau y teimlad hwn yn ei helaeth-rwydd, a’r croesaw didderbyn-wyneb a gawsom. Ond ponbsp;fwyaf yr oeddym ni yn ei fwynhau o gysuron yr ystatell a’rnbsp;cwmni, mwyaf yn y byd yr ymddangosai fod yr ystorm—nbsp;oblegid yr oedd yn ystorm mewn gwirionedd erbyn hynnbsp;—yn cenfigenu wrthym. Yr oedd y gwlaw yn dyfod inbsp;lawr fel diluw, ac yn euro yn ddiarbed yn erbyn y ffenestrnbsp;oedd yn gwynebu yr ardd. Ymgenglai y gwypt nerth-ol am gonglau y t^, fel pè buasai yn benderfynol o’inbsp;dynu i fyny o’i sylfeini; ac wedi methu yn ei gais, elainbsp;ymaith dan ruo yn rwgnachlyd a siomedig i ddychwelydnbsp;drachefn gyda mwy o nerth a phenderfyniad. Eilwaithnbsp;ac eilwaith y ceisiai daflu y t^ i lawr, ac eilwaith ac eilwaith yr elai ymaith yn ddigofus i gasglu adgyfnerthion.

Ei FhoM a’i Phetkau.

Ymddangosai unwaith fod y simdde ac yntau yn ngyddfau eu gilydd—y gwynt am ddyfod i mewn, a’r simdde am einbsp;gadw allan. Wedi methu gyda’r simdde, ymosodai ar ynbsp;drws a’r ffenestr, ac, fel y Sodomiaid gyda’r angylion,nbsp;gwaeddai trwy dwll y clo arnom i ddyfod allan iddo gaelnbsp;ein lladd; ond yr oeddym ni ddigon diogel yn Ilaw einnbsp;Lot gyfiawn. Nid oedd eisieu i’r teulii ein perswadio inbsp;barhau ein harosiad, oblegid prin y buasai un o honomnbsp;yn dychymygu am droi allan nes i’r ystorm fynednbsp;drosodd.

Heblaw fod fy nghyfaill Noah wedi ei gymeryd i fyny gan yr ymddyddan oedd yn myned ymlaen rhyngddo efnbsp;a Mrs. a Miss Pugh, yr oèdd ei gydnabyddiaeth a Mr.nbsp;Pugh a’r teulu mor ddiweddar ac anmherffaith fel nanbsp;ddarfu iddo, yr wyf yn sier, sylwi fod wyneb yr hennbsp;foneddwr yn gwisgo gwedd wahanol y noswaith hon i’rnbsp;byn a arferai fod. Er ei fod fel y dywedwyd, ar yr olwgnbsp;gyntaf arno, yn ddarlun o ddyn perffaith hapus, nid allwnnbsp;beidio meddwl ei fod yn gwisgo ei wenau i guddio ynbsp;tristwch a’r gofid dwfn oedd yn llechu tu cefn i’w siiioldebnbsp;ymddangosiadoL Weithiau byddai yn anghofio cadwnbsp;gwyliadwriaeth ar ei wyneb, ac yn edrych yn syn acnbsp;absennol ei feddwl. Dro arall chwarddai yn uchel arnbsp;fyw sylw a wneid ar y pryd. Ei ofal mawr oedd cadwnbsp;oddiwrth Mrs. a Miss Pugh ei wir deimladau. Gwelaisnbsp;€f fwy nag unwaith, pan feddyliai nad oedd neb yn sylwinbsp;^rno, yn syllu yn fyfyrgar ar y darlun oedd uwch ben ynbsp;be tan, at yr hwn y cyfeiriwyd mewn pennod flaenoroLnbsp;Yr oeddwn yn sier ymha Ie yr oedd meddyliau Mr. Pughnbsp;y noson hon, ac yr oeddwn yn sier fod yno un arall ynnbsp;gwybod; oblegid nid oedd dau fynyd nesaf at eu gilyddnbsp;Jm myned heibio heb ei bod yn cyfeirio ei Ilygaid ynnbsp;bryderus ato, ac yn defnyddio pob mantais i ennill einbsp;sylw, gan ofyn yn feunyddiol, “’Nhad, be dach chi’nnbsp;feddwl? amp;C.” Oedd, yr oedd èi meddwl bywiog a.nbsp;threiddgar yn gwybod yn well na mi ymha Ie yr oedd einbsp;•yfyrdodau. Clywai ef yr ystorm yn dywedyd rhywbethnbsp;€'''ahanol i’r hyn a ddywedai wrthym nL Rhedai ei

Y Dfeflafi:

ddychymygion ef ar gefn yr ystormydd dros foroedd geirwon cythryblus, 11e y gwelai rywun anwyl a hoff gannbsp;ei enaid ar lestr fregus yn ymladd yn ddewr i’r elfenaunbsp;gwallgof a chynddeiriog. Deonglai ef udiadau cwynfanusnbsp;a thorcalonus y gwynt fel yii carlo llais rhywun yn gwaeddi,nbsp;“ Help ! help!” ac heb gynnorthwywr. Y llencyn iraidd,nbsp;gwyneb-agored, canwyll ei lygad a chanolbwynt ei obeith-ion goreu un tro, ar yr hvvn yr arferai edrych gydagnbsp;edmygedd pan gariai ei lyfrau dan ei ge_sail i’r ysgolnbsp;rammadegol,—a welai yn awr yn ei ddychymyg yn suddonbsp;i ddyfrllyd fedd, yn nghanol crechwen wawdus y dymhestl.nbsp;Ar adegau megys y noswaith hon, byddai golygfa ar ol gol-ygfa yn myned drwy feddwl Mr. Pugh. Weithiau byddainbsp;yn portreadu y gwrthddrych yr oedd newydd ei ganfod ynnbsp;suddo yn y dyfnder mawr, yn grwydryn tlafrd, diymgel-edd, yn nghanol rhyw ddinas boblog a phellenig; brydiaunbsp;eraill gwelai ef yn nghanol anialwch unig a disathr, wedinbsp;colli ei Iwybr, a dim ond rhuadau milod anwar .a rheibusnbsp;i’w clywed o’i gwmpas. Dychymygion oeddynt, mae ynnbsp;wir, ond dychymygion a achosent gymaint o ofid iddonbsp;ef ymron t phe buasent yn ffeithiau. I un oedd ynnbsp;gwybod ychydig o hanes y teulu. nid oedd mwy onbsp;anhawsder darllen wyneb Mr. Pugh y noswaith hon nanbsp;darllen Ilyfr.

Yr oeddym wedi bod oddeutu dwy awr yn y Cartrefle, gallwn feddwl, pan ddechreuodd yr ystorm liniaru, ac yrnbsp;ymddangosai ei bod wedi gwario ei hadnoddau. Fel yrnbsp;oedd y gwynt yn myned yn wanach ac ymhellach oddi-wrthym, yr oedd wyneb ein hen gyfaill yn llacio ac ynnbsp;adfeddiannu ei naturioldeb arferol. Eisteddai Mr. Pughnbsp;S’i gefn at y ffenestr, ac eisteddwn innau ymron ar einbsp;gyfer. Gan fod y ffenestr yn gwynebu yr ardd, fel ynbsp;sylwyd, a chan nad oedd na ffordd na llwybr yn mynednbsp;heibio iddi, nid ystyrid yn anghenrheidiol dynu y gor-chudd drosti wedi goleuo yr ystafell. Yr oeddwn ar fedrnbsp;galw sylw fy nghyfaill Noah fod yn amser i mi hwylio tuanbsp;ehartref» pryd y dygwyddodd i mi edrych yn nghyfeiriadnbsp;y ffenestr, ac y gwelais, neu o leiaf y dychymygais weled

Ei Phohl di Phethau.

^neb dyn yn glos ar y gwydr. Yr oeddwn yn sier fy mod yn adnabod y wyneb, pa un bynag ai dychymygn ainbsp;peidio yr oeddwn. Pa hyd y buasai yn edrych trwy ynbsp;Renestr nis gwyddwn ; ond y foment yr edrychais i arno,nbsp;diflanodd fel ysbryd, a chollais ef yn y tywyllwch^nbsp;Cynhyrfwyd fi yn ddirfawr, ond yr oedd yn dda geny^

Had oedd neb yn sylwi arnaf.

Cyn i mi allu dyweyd gair, curwyd drws yr ystafelL Teiinlwn fy nghalon yn fy ngwddf pan waeddodd Mr.nbsp;Pugb, “ Dowch i mewn.quot; Yr oeddwn yn edrych ynnbsp;bryderus tua’r drws pan wnaeth Jira ei ymddangosiad.

Pan welais ef yn edrych mor welw a dychrynedig, pen-derfynais yn fy meddwl nad oeddwn wedi cael fy nhwyllo gan fy nychymyg. Cododd Jim ei fys ar Mr. Pugh, hebnbsp;,yngan gair. Yr oeddwn erbyn hyn yn sier fy mod ynnbsp;iawn. Ond pa faint oedd fy siomedigaeth pan glywaisnbsp;Jim- yn dyweyd wrth Mr. Pugh, gaii banner mgU) ei -fcnbsp;fam '•'¦just a marw, ac isio gweld y ’gethwr.” Ofnwnnbsp;itysbysu yr hyn a welswn, rhag mai dychymyg )'doedd.

Pan ddechreuodd Mr. Pugh holi Jim, torodd yr hogyn i quot;vylo allan yn hidl, ac nis gallat ddyweyd un gair; yn k(rnbsp;edrychai yn ymbilgar ar Noah, fel pe buasai bywyd 'nbsp;fii fam yn dibynu arno. Yr oedd Noah yn bared inbsp;gychwyn c^n gynted ag y deallodd beth oedd neges Jim,nbsp;Öaeth Mr. Pugh i’n danfon at y drws; a phan oeddnbsp;wedi ysgwyd Ilaw a, ni, ac ar fedr eau y drws, sylwoddnbsp;fod Jirn yn edrych yn bryderus i'w wyneb, ac yn cydiO'nbsp;yn d^n yn labet ei gób. Yr oedd hyny yn ddigon.nbsp;Rhoddodd Mr. Pugh ei het am ei ben, a’i gób uchaf anr.nbsp;dano, a daeth gyda ni. Rhedai Jim o’n blaenau, fel ynbsp;bydd ci yn gwneyd pan y bydd yn cael rayned allannbsp;gyda’i feistr; yna safai nes deuem o hyd iddo, ac ymaithinbsp;ef drachefn am encyd ; ac os gwelai efe ni yn lied hirnbsp;Peb ddyfod i’r golwg, deuai i’n cyfarfod, a phan fyddai O'nbsp;fewn ychydig latheni i ni, ail gychwynai. Yr oeddwnnbsp;wedi fy nghythryblu gymaint gan yr hyn a welswn, felnbsp;^ad allwn feddwl am ddim arall ymron. Er ei bodnbsp;noswaith lied dywyll, nis gallwn beidio edrych i bob

Y Drejlan:

congl ac i lawr pob heol yr oeddem yn myned heibio iddi, gan ddysgwyl bob mynyd weled yr un gwrthddrychnbsp;yn troi i fyny ; ond yr oédd y cwbl yn ofer, ac yr oeddwnnbsp;bron a chredu mai lledrith o gread fy nychymyg oedd ynbsp;cyfan.

Er fy mod yn anewyllysgar iawn, bu raid i mi fyned gyda Mr. Pugh a Noah i dy Ismael Price, tad Jim. Yinbsp;¦wyf eisoes, mewn penned flaenorol, wedi rhoddi des-grifiad lied helaeth o “Fuarth Jenkins.quot; Nid cysurusnbsp;o gwbl ydoedd teiralo ein ffordd i’r fath le, ac ar y fathnbsp;noswaith. Gwyddwri yn dda oddiwrth ddystawrwyddnbsp;Mr. Pugh fod arno ofn mawr; ac nid heb achos, oblegidnbsp;yn y Buarth hwn yr oedd y cymeriadau gwaethaf felnbsp;brodorion ac estroniaid yn preswylio. Nid ydoedd ynbsp;gwlaw trwm wedi gwella dim ar yr arogl a’n cyfarfu.nbsp;oddiar yr amser y buasai Mr. Pugh a minnau i lawr ynbsp;Buarth hwn o’r blaen pan yn ceisio rhai i’r Ysgol SuLnbsp;Yr oedd Jim yn ein harwain, a minnau yn ei ddilyn, anbsp;Mr. Pugh, gan gydio yn gibs yn Noah, yn cerdded ynnbsp;lied agos at ein sodlau. Cerddasai y nos ymhell, anbsp;meddyliais unwaith fod pawb o’r tngolion wedi mynednbsp;i orphwyso, hyd nes y daethom yn lied agos i waelodnbsp;y Buarth, pryd y clywsom swn cwmni llawen. Deuainbsp;y swn allan o d^f oedd H’i ddrws yn llydan agored.nbsp;Yr oedd yr ystafell oedd yn y golwg wedi ei goleucnbsp;yn brèf, a gwelid pedwar o ddynion, mileinig yrnbsp;olwg, yn eistedd o gwmpas bwrdd erwn, ar yr hwnnbsp;yr oedd jug mawr ac amryw wydrau. Cymysgai anbsp;throai un o’r dynion swp o docynau, tebyg o rannbsp;inaint i docynau cyngherdd, ond eu bod yn lliwiedig,nbsp;a throsai hwynt gyda chyflymdra anarferol. Yn eisteddnbsp;•wrth ochr y pentan a phibell fer yn ei safn, can-fyddais y wraig aflawen, lygadgroes, a gyfarfu Mr. Pughnbsp;a minnau yn ein hymweliad cyntaf a’r Buarth. Ynnbsp;ngoleuni dysglaer yr ystafell, ymddangosai ei chroennbsp;cbn ddued a chkn futred, nes peri i mi feddwl na funbsp;drws y ty yn agored erioed o'r blaen, a’i bod wedi arfernbsp;tnyned a dyfod trwy y simdde. Taerai y fudrogen hon

Ei Phohl a’i Fhethau.

yn ffyrnig k rhywun, ond yr unig eiriau a ddeallais oeddynt, “Jack is high Jack, I teil you.” Er na ddarfunbsp;i’i cwmni ein gweled yn myned heibio, yr oeddym ynnbsp;sier eu bod wedi clywed swn ein traed, oblegid cyn inbsp;ni fyned nemawr o latheni ymlaen, clywsom ddrws y

yn cael ei gau a’i gloi.

Pan ddaethom at d^ Ismael, agorodd Jim y drws heb guro. Aethum i mewn, yn cael fy nilyn gan fynbsp;nau gyfaill. Ar y mynediad i mewn i’r ty, a welais inbsp;rywun yn llithro i’r ystafell gefn yn gyflym, ac yn eaunbsp;y drws yn ddystaw ar ei ol? Ai yr un un ydoedd a’rnbsp;hwn a welais yn edrych trwy fifenestr ystafell Mr. Pugh ?nbsp;Yr un un ydoedd, neu ynte yr oeddwn i yn breuddwyd-io. Ymddangosai Ismael yn hynod gynhyrfus; ac yrnbsp;oeddwn yn tybied fod euogrwydd i’w weled yn amlwgnbsp;ar ei wyneb. Sylwais fod yr ystafell yn llawer taclusachnbsp;nag ydoedd pan welais hi y tro cyntaf yn nghwmni Mr.nbsp;Pugh, er nad oedd dim Ileihid wedi cymeryd 11e ynnbsp;nifer yr adar, Oddigerth rhyw un neu ddau a ystwyrientnbsp;ar eu clwydi, yr oeddynt oil yn cysgu, ac yn ymddangosnbsp;fel pe buasent wedi cael tori eu penau ymaith. Yr oeddnbsp;yn ymddangos fod Noah, trwy gyfarwyddyd Mr. Pugh,nbsp;wedi bod yn ymweled a gwraig Ismael amryw weithiau,nbsp;a’i fod yn sefyll yn uchel yn meddwl y teulu. Arnbsp;amnaid Ismael, aeth rhag ei flaen i’r llofft, yn cael einbsp;ddilyn gan Mr. Pugh; ac eisteddais innau i lawr, gannbsp;feddwl cael ymgom ag Ismael nes iddynt ddychwelyd.nbsp;Edrychodd arnaf mewn penbleth, a chymhellodd fi inbsp;ddilyn fy nghyfeillion. Ymresymais ag ef nad allwnnbsp;i wneyd dim daioni, ac mai ynfydrwydd oedd i dri onbsp;ddynion fyned i’r ystafell 11e yr oedd ei wraig, o bosibl,nbsp;yn ymladd ag angeu. Ond ni fynai ei wrthod. A oeddnbsp;gan Ismael amcan mewn golwg wrth fy ngorfodi i fynednbsp;i’r llofft? Yr oeddwn yn sier fod; ac nid cynt yrnbsp;oeddwn wedi myned i fewn i ystafell fechan y claf, nagnbsp;y clywn ddrws y t)gt; yn cael ei agor yn ochelgar, anbsp;rhywun yn myned allan, a’r drws yn cael ei gau ynnbsp;ddystaw ar ei ol.

Y Dreflam

Parodd yr olygfa a welais yn ystafell y claf i mi anghofio ar y pryd yr hyn oedd uchaf yn fy meddwl wrth fyned inbsp;fewn. Ar wely tlawd, ond glan, gorweddai gwraig yr honnbsp;a adnabyddais yn y foment fel yr un a welais ugeiniau onbsp;weithiau yn myned a dyfod yn y Dreflan. Yr oedd wedtnbsp;myned o dan'y fath gyfnewidiad fel nad oedd yn aros onbsp;honi ond y croen am yr asgwrn; ac yr oedd ei gwynebnbsp;mor welw a’r galchen, a’i Ilygaid, er yn bryderus, yonronnbsp;a sefyll yn ei”pïien. Yr oedd yn berifaith lonydd, a’inbsp;hanadl yn fyr a chyflyra. Safai Dr. Ellis wrth ei hochr,nbsp;gydag un Ilaw iddo ar ei garddwrn, ac yn edrych ar einbsp;oriawr, yr hon a ddaliai yn ei law arall. Pan ddaethumnbsp;i i'r ystafell, edrychodd arnaf braidd yn anfoddog, fel penbsp;buasai yn dyweyd, “ A oes llawer ychwaneg o honoch ynnbsp;dyfod ? ” Teimlwn fod y cerydd yn berffaith haeddiannol.nbsp;Yn eistedd 3m ymyl y gwely yr oedd yr hen chwaernbsp;fiyddlawn Sian Jones, yr honyr oeddwn wedi ei cholli ynnbsp;ddiweddar o’r capel; a chefais esboniad ar ei habsennol-deb. Symudai yr hen wreigan dduwiol ei phen i fyny acnbsp;i lawr, ac yr oedd yn amlwg ei bod mewn ymdrech rhedd-wl a gweddi ar ran yr hon oedd ar gael ei gwysio i wydd-fod ei Barnwr. Safai Jim a’i ddau benelin yn gorphwysnbsp;ar ystyllen pen isaf y gwely, gan gynnal ei ben rhwng einbsp;ddwylaw, ac yn edrych yn ddyfal i wyneb ei fam. Nidnbsp;oedd yn wylo, ond sylwais fod twitch yn ei wddf, a mathnbsp;o gryndod parhaus yn ei ên isaf. Gyda’i wallt du crychnbsp;yn gorwedd yn ddiofal ar ei arleisiau, yr oedd yn wrth-ddrych y buasai arlunydd yn gwneyd defnydd o hono.nbsp;Am rai rnynydau nid oedd y wraig druan yn ymddan-gos yn ymwybodol o’n presennoldeb. Yn y man edrychodd yn sefydlog ar Noah; a deallodd y meddyg ei bodnbsp;yn dymuno cael dyweyd rhywbeth wrtho, a chiliodd inbsp;wneyd 11e iddo ddyfod ati. Pan ddaeth Noah i’w hymylnbsp;gafaelodd yn ei Ilaw deneu estynedig, a chydiodd hithaunbsp;ynddo fel pe buasai yn cydio yn angor ei henaid; ond ninbsp;ddywedodd hi un gain Tra yr oedd efe 3'n sibrwd tvrthinbsp;addewidion melusaf yr efengyl, ac yn cyfeirio ei meddwlnbsp;at yr Archoffeiriad mawr, a hyny mewn dull mor dde-

Ei Pkobl aV Phdhau.

heuig a barodd i mi synu wrth ystyried ei ieuenctyd, yr oedd y druanes yn syllu i’w wyneb fel pe buasai yn yfed.nbsp;pob gair a ddywedai. Pan beidiodd Noah a siarad,nbsp;gollyngodd Ann ei law, ac edrychodd braidd yn wyllt onbsp;atngylch yr ystafell, a syrthiodd ei Ilygaid ar Mr. Pugh.nbsp;VVrth ei gweled yn dal i edxych arno, aeth yntau i’wnbsp;bymyl. Gydag anhawsder mawr y clywem hi yn sibrwdnbsp;wrtho,

“ Cofiwch—am—Jim.”

“ Mi ’ nif, Ann bach, tra bydda’ i byw, een wired 3. mod fn y fan yma,” ebe Mr. Pugh; a thorodd i lawr hebnbsp;allu dyweyd ychwaneg.

Dilynwyd hyn gan ddystawrwydd, heb gael ei dori gan neb oddigerth gan Sian Jones, yr hon a lofifainbsp;ambell i adnod a adawsid yn nghyrau y meusyddnbsp;yr oedd Noah newydd fod yn cynauafa ynddynt.nbsp;Credwyf na ddarfu i Jim syraud na Haw na throed,nbsp;nes i’r meddyg fyned ato, gan roddi ei law yn dynernbsp;ar ei ben, a'r berswadio i fyned i lawr i’r gegin. Yrnbsp;oedd y bachgen yn anfoddlawn iawn i golli golwg arnbsp;ei fam; ond mewn ufudd-dod i Dr. Ellis, llithrodd ynnbsp;ddystaw o’r ystafell. Edrychodd Mr. Pugh yn ofyngarnbsp;i lygaid y meddyg, a sibrydodd yntau nad allai wneydnbsp;dim rhagor i’r claf—ac nad oedd yn bosibl iddi weled ynbsp;bore, ac mai gwell a fuasai i Sian Jones gael rhywun gydanbsp;lii yn yr ystafeH. Ar h.yn cododd yr hen wreigan ar einbsp;thraed, a gafaelodd fi’i dwylaw yn Haw y meddyg, anbsp;diolchodd iddo yn gynhes am ei garedigrwydd at y claf;nbsp;ac ychwanegai,

“’Does yma neb yn y Buarth, Mr. Ellis bach, yn fRt i’w alw i mewn ay y fath amgylchiad. Mae nhw i gyd ynnbsp;annuwiol iawn. A ’does eisio neb yma chwaith. Maenbsp;Ann wedi' ’nabod Cyfaill es wsnose fydd yn si\Vr o fodnbsp;gyda hi yn ’r afon—a mae o wedi deyd wrthi, ‘ Pan elychnbsp;trwy y dyfroedd, myfi a fyddaf gyda thi.’ Mi ’rosa i gydanbsp;hi nes y bydd y gelyn diwedda’ wedi gneyd ei waith.

Does gen j mo’i ofn o, a does gan Ann mo’i ofn o chwaith.”

y Drejlan:

Er i’r meddyg gymhell yn daer, gwrthododd yr hen chwaer yn bendant i neb o’r Buaxth gael halogi yr ystafellnbsp;è’u presennoldeb. Ytnlonodd pob un o honom gannbsp;eiriau hyderus Sian Jones. Yr oedd gwefusau Ann ynnbsp;ymsymud yn barheus, ond nid allem ddeall dim oil anbsp;ddywedai, oddieithr “Jim.” Gan nad allem wneyd unnbsp;gwasanaeth iddi, a chan nad oeddym yn dymuno hyll-dremu, aethom o’r ystafell gan adael Sian Jones yno ynnbsp;unig.

I lawr yn y gegin yr oedd Jim yn eistedd ar ystol, a’i ben yn gorwedd ledochr ar ei freichiau, y rhai anbsp;orphwysent ar fainc weithio ei dad. Yr oedd wedinbsp;•wylo ei hunan i gysgu, a’r deigryn olaf wedi sefyll arnbsp;banner y ffordd i lawr ei foch Iwyd. Yn awr ac yn ynbsp;man ocheneidiai yn ei gwsg. Edrychodd Mr. Pughnbsp;arno yn gynhyrfus, a thynodd ei gadach poced sidan, anbsp;sychodd yn ysgafn wyneb yr hogyn, gan sisial, “ Poornbsp;Jim !” Eisteddai Ismael o flaen y tin i’i bibell yn einbsp;safn; ac er ei fod wedi ei llenwi i myglys, sylwais nadnbsp;oedd wedi rhoi tan arni. Yr oedd yn rhy ofidus i allunbsp;dyweyd dim. Ceisiodd ddiolch i’r meddyg, ond toroddnbsp;ei deimladau i lawr. Dywedodd Mr. Pugh rywbeth ynnbsp;nghlust Ismael, a gwyrodd yntau ei ben yn ddiolch gar.nbsp;Gadawsom y maes yn rhydd i’r gelyn diweddaf wneydnbsp;ei waith, yr hyn a gwblhaodd cyn i’r haul godi. Aethom ill pedwar yn ddystaw heibio y t^ lie yr oedd y wraignbsp;lygadgroes, a chlywem chwerthin uchel ac ysple(Wach.nbsp;Aeth y meddyg a minnau i un cyfeinad, a quot;Mrr Pughnbsp;a Noah i gyfeiriad arall—pob un i fyfyrio ar yr hyn anbsp;welodd ac a glywodd. Ond gwyddwn nad oedd unnbsp;o honynt wedi gweled na chlywed yr hyn a welswnnbsp;ac a glywswn i.

Ei Phobl a'i Fhethau.

PENNOD XIV.

JIM.

RHAG fy mod yn gosod gorraod o waith ar y dar-Ilenydd i ddyfalu, ysgatfydd y dylwn roddi gair o eglurhid ar rai pethau na wnaed ond cyfeirio atyntnbsp;yn y pennodau blaenorol. Un o’r pethau hyny ydywnbsp;y modd y daelh Jim i fod yn was i Mr. Pugh. Gan ynbsp;rhaid i mi yngl^n k hyn gofnodi amryw bethau liednbsp;blentynaidd, ni ddigiaf wrth y darllenydd coeth anbsp;lt;iysgedig am neidio dros y bennod hon, gan hyderu ynbsp;gallaf fod o ddyddordeb i fy nghyfeillion ieuamc ynbsp;bechgyn.

Hwyrach y cofir mai yr adeg y daeth Mr. Pugh i gysylUiad gyntaf a Jim ydoedd 'y prydnawn Sul hafaiddnbsp;hwnw pan fu raid i mi fyned gydag ef i geisio rhai i’tnbsp;ysgol, ac y cymerodd efe fi i Fuarth Jenkins. Ded-Wyddwch penaf fy hen gyfaill ydoedd gweinyddu cared-igrwydd; a gwyddwn cyn i ni ddyfod o’r Buarth ynbsp;prydnawn hwnw, wedi iddo wybod ychydig am helbulonnbsp;Ismael, ei dlodi, ac yn enwedig am afiechyd maith einbsp;¦'''taig, na byddai efe yn ol o wneyd ei ran tuag at eunbsp;lleddfu. Canlyniad uniongyrchol ein hymweliad a’rnbsp;Buarth oedd, rhoddi gorchymyn caeth ar Jim i ddyfodnbsp;bob dydd i’r Cartrefle i geisio rhywbeth i’w fam. Ninbsp;bu Jim yn fyr o ddyfod i fyny a’r gorchymyn; ac ernbsp;tïiai croesaw bychan a gaffai efe gan Susan y forwyn,nbsp;tti feiddiai hi ei droi ymaith yn waglaw. Yr oedd teulunbsp;y Cartrefle yn ddiarebol am ganiatau i’w gweinidogionnbsp;fyned yn rhy hyf arnynt; ac nid oedd Susan yn eithriadnbsp;rhai a fuasai yno o’i blaen. Pan ddeuai Mr. Pughnbsp;adref gyda’r hwyr, un o’r cwestiynau cyntaf a ofynainbsp;3- fyddai,

“Susan, a fu Jim yma heddyw?”

“ Do, mi gwranta fo,” meddai Susan.

y Dr^ant

'•Roist ti lon’d ei haffle fo o ftvyd, dywed?” gofynai Mr. Pugh.

“Bwyd!quot; meddai Susaaj “wn i ddim be mae o’n neyd efo’r bwyd mae o'n gael yma gt; ’Rydach chi’n rhynbsp;wirion o lawer, mistar, hefo rhw hen feggars fel ene, nanbsp;wyddoch ch'i pwy na be ydy’n nhw. Cawn i fy ffordd,nbsp;ni chai o na’i sort darned yraa byth.”

“Ar dy ên, Susan,” atebai Mr Pugh, “rho di fwyd i Jim nes y deyda i wrthat ti am beidio.”

Coleddai Susan elyniaeth farwol yn erbyn pob math o gardotwyr, gan y credai mai lladron oeddynt ynnbsp;ddieithriad; a mwy pleserus o lawer ganddi hi a fuasainbsp;cymhwyso coes y brws at gefn pob un a ddeuai atnbsp;ddrws y Cartrefle nag estyn un math o gymwynasnbsp;iddynt. Yn ffortunus i Jim, yr oedd Mrs. Pugh ynnbsp;dwyn gormod o ddelw ei grvr haelionus i ochri dim gydanbsp;Susan. Yr oedd yr hen ferch groendeneu wedi c^rifnbsp;ar gynnorthwy ei meistres i gael gwared o’r “hogynnbsp;drwg a budur oedd yn drvad at y drws bob dydd;” anbsp;mawr oedd ei syndod, a dirfawr y syrthiodd ei gwep,nbsp;pan ddeallodd hi fod Mrs. Pugh yn gwybod am ymwel-iadau Jim, ac yn tueddu yn gryf o’i blaid.

“ Meistres,” ebe hi, “’rydach chi’n wirionach na mistar. 'Rydvv i wedi bod mewn llawer 11e; ond weles i neb yn.nbsp;cyrajio cymint ar rogs a lladron.”

“ Susan,” ebe ei meistres, “ nid ydyw yr hyn a roddir i Jim yn costio dim i chwi; ac y mae yr hogyn yn wirnbsp;wrthddrych o dosturi. Mae tlodi mawr yn ei gartrefj.nbsp;nid ydyw ei dad yn gryf; ac y mae ei fam yn sil ynnbsp;ei gwely er ys wythnosau.”

quot; O ïe, dene ch’i yn credu’r cwbl,” ebe Susan; “ yr hen Stori ydi nene, mistres. Ond dydi mhamau nhw inbsp;gyd.yn sS.1, a’u tadau nhw i gyd wedi marw? a rhyfeddnbsp;arw fod tad hwn yn fyw ' ”

“Susan,” ebe Mrs. Pugh, “yr ydych yn galongaled.”

“ Mi fase’ch calon chithe’n galetach, mistres, dasech chi’n gwbod cymint am danyn nhw ê, fi. Mi wn o’r gorenbsp;mai un drwg ydi’r hogyn ene. Be dae chi’n gwél’d i.

Ei Pkobl a’i Phethau.

lygid o ! Mae nhw cyn ddued i Ilygid y sipsiwn sy’n ’r hen ffordd las. Gewch ch’i wel’d fod o’n perthyn iddyn’nbsp;nhw. By dae Miss Pugh dditn ond yn ’i wel’d o, y Ainbsp;y cwartre fo o’r buarth yn o kandy^ 'dwy’n meddwLnbsp;Fedre fo mo’i thwyllo Ai.”

“ Yr ydych yn siarad am rywbeth na wyddoch ddim yn ei gylch, Susan,” ebe Mrs. Pugh; quot;ni wnaeth yrnbsp;hogyn ddim niwed i ch’i, ai do ? ”

“Niwed!” ebe Susan yn ddirmygus; “mi faswn yn leicio ’i wel’d o’n treio ! Ac mi ddaru hefyd, ran hyny;nbsp;mi chwerthodd am ben ’y nhraed i pan oeddwn i’nnbsp;rhedeg ar draws y buaith ddoe; ond Iwc iddo nadnbsp;oeddwn i yn ’i ymyl o. Dase fo wedi dyodde cymintnbsp;o riwmatis a fi, fase fynte ddim mor sharp ar 'i droed.quot;

Cafodd Mrs. Pugh drafferth i gadw ei gwyneb yn sobr wrth ofyn i Susan, “A roisoch chwi rywbeth i’rnbsp;hogyn heddyw ?”

“ Na rois i,” oedd yr ateb, “ ’roedd o yma pan oedd ’y mistar yn y gegin, a mi róth o ddigon iddo fo, o»nbsp;digon ydi llawer, heblaw fod o wedi gneyd iddo fonbsp;eistedd wrth y bwrdd. A be dasech chi’n ’i wel’d o’nnbsp;byta ! ’Roedd gen i ofn ’i wel’d o’n myn’d yn sal, dasenbsp;gen i ofn hefyd. A mistar yn edrach arno fo; ’roeddwnnbsp;i’n synu ato fo.”

“ Os daw y bachgen yma yfory, Susan, gadewch i mi gael gwybod,” ebe Mrs. Pugh.

“ Os, ddaru ch’i ddeyd, mistres? Mi ddaw yma o hyd öes y ffeindiwch ch’i golli rhwbelh. Os yn wir! os gneiffnbsp;yr haul godi! ”

“ Punon,” ebe Mrs. Pugh, gan fyned ymaith.

“ Y dydd ydw i ’n fyw os gweles i bobol wirionacb,’* ebe Susan wrthi ei hunan.

Bore drannoeth a ddaeth; ac fel y prophwydasai Susan, tón sicred a bod yr haul wedi codi, yr oedd Jim wrthnbsp;ddrws y Cartrefle. Gan fod yr hogyn yn berflaith ymwy-bodol fod ganddo orchymyn pendant Mr. Pugh wrth einbsp;gefn, nid oedd gwyneb sarug ac anfoddog y forwyn ynnbsp;eflfeithio mwy aino nag ar bost y drws, Eithr pan

Y Dreftan:

hysbysodd hi ef y byddai raid iddo sefyli y dlwmod hwnw o flaen Mrs. Pugh, gan awgrymu ei bod yn y pennbsp;amo, edrychodd yr hogyn braidd yn bryderus. Er fodnbsp;gan y forwyn ei hammheuon ynghylch canlyniad y cyd-gyfarfyddiad, ymhyfrydai mewn bygwth a dychrynu ynbsp;bachgen; a rhag mai hwn fuasai y cyfleusdra olaf iddi, yrnbsp;oedd yn benderfynol o wneyd y defnydd goreu o hono.

“Wel,” ebe hi, “yr hogyn drwg gen ti, wyt ti’n barod i ddeyd ffarwel wrth y Cartrefle? Wyt ti’n meddwl fod tinbsp;wedi cario digon odd’ma bellach? Fedri di fyw ar dynbsp;floneg erbyn hyn, ddyliet ti ? Rhaid i ti sefyli o flaen 'ynbsp;mistres heddyw, wel di, a hi chwiliff dy bac di 1 Paid tinbsp;meddwl y cei di hel dy straeon wrthi hl Hi ddangosiffnbsp;i ti ple ma’r drws 1 Pan ddaw mistres yma—ac mi fyddnbsp;yma i ti yn y mynyd—paid ti gwadu mai Ileidar wyt ti,nbsp;achos mae hi yn sii^r o dy gael di allan.”

Aeth Susan ymlaen yn y ffbrdd hon am yspaid, gyda’r amcan o ddychrynu Jim a pheri iddo redeg ymaith; ondnbsp;nid oedd efe yn gwneyd osgo at ddianc, eithr parhai inbsp;ddyweyd yn ngwyneb pob bygythiad, “Mae Mr. Pugh ynnbsp;deyd wrtha i ddwad yma.” Aeth Susan i hysbysu dyfod-iad Jim i Mrs. Pugh, ac wrth fyned ysgydwai ei phen ynnbsp;fygythiol at yr hogyn, ac edrychai drach ei chefn, gannbsp;ddysgwyl ei weled yn dianc; ond yr oedd Jim yno mornbsp;sefydlog 5’r cloc wyth niwrnod, wrth yr hwn yr oedd wedinbsp;cymeryd ei safle.

Tra yr oedd Susan yn ceisio ei meistres, cymerodd Jim drem arno ei hun, gan ddyfalu pa argraff a gafiai yr olwgnbsp;amo ar galon Mrs. Pugh. Gofidiai na fuasai yn gwybodnbsp;ymlaen Ilaw fod y fath gyfarfyddiad i gymeryd 11e, ernbsp;mwyn iddo gael cyfleusdra i daclu tipyn amo ei hun.nbsp;Vmgysurai, pa fodd bynag, y gallasai fod yn waeth amo;nbsp;oblegid fel y dygwyddodd y peth fod, yr oedd wedinbsp;ymolchi ychydig ar ei wyneb y bore hwnw; ac er fod dwynbsp;rês ddu o bobtu ei -wyneb, y rhai a ddangosent yn eglurnbsp;derfynau y glanhamp;d—cyffelyb i’r mapiau a welir yn fynychnbsp;sydd yn gosod allan y byd gwareiddiedig ac anwareidd-iedig—yr oedd Jim yn hoeho llawer o’i Iwyddiant gyd»

Ei Phobl a’i Pheihau,

Mrs. Pugh ar y ffaith ei fod wedi yraoIchL Ond yr hyn a gynnaliai ei ysbryd i fyny fwyaf oedd y botwm com gwjmnbsp;niawr a osodasai ar ei gob y bore hwnw, yr hwn, o’i gy-mharu amp;’r botymau eraill, oedd fel llawn lleuad yn nghanolnbsp;sêr y nef. Mor ffortunus yr oedd wedi bod wrth osod ynbsp;botwm hwnw ar ei gob cyn cychwyn oddicartref! Nidnbsp;oedd yn bosibl, ystyriai Jim, i’r olwg arno beidio effeithianbsp;yn ei ffafr gyd£l Mrs. Pugh. Heblaw hyny, oni buasai amnbsp;y botwm hwn, buasai Mrs. Pugh yn rhwym o ddyfod inbsp;wybod nad oedlt;! gan Jim wasgod. Rhoddasai yr hogynnbsp;ei gap yn ei boced; ond gan yr achosai hyny iddinbsp;ymddangos yn fawr a chwyddedig, daeth Jim i’r pender-fyniad mai doethach oedd ei dynu allan drachefn, rhag ynbsp;buasai Susan yn tybied ei fod wedi lladrata rh3rwbeth ynnbsp;ystod ei habsennoldeb. Ei bryder mawr oedd sut y gallainbsp;guddio y twll oedd yn mhen glin ei lodrau Ilydain, yr hwnnbsp;a ddangosai fwy o’i groen Ethiopaidd nag oedd ddymunol.nbsp;Daeth cynllun i’w feddwL Gan fod ei gób yn anarferolnbsp;o laes, gorchwyl bychan oedd cymeryd y pin oedd yn einbsp;llawes, a chydio ei dwy gongl ynghyd yn y gwaelod.

First-raiequot; ebe Jim wrtho ei hun, gan edntiygu ei ddyfais. Eithr pan glywodd efe Mrs. Pugh yn d^od arnbsp;hyd y lobby hir, a Susan yn dyweyd rhywbeth wrthi amnbsp;“ wel’d drostoch /ch hun,” dechreuodd ei galon guro felnbsp;lt;alon aderyn yn y ddalfa.

“ Wel, 'y ngwas bach i,” ebe Mrs. Pugh, gan roddi ei Ilaw yn dyner ar ei beo crych, a chan edrych yn fwynnbsp;^o, “ sut y mae dy fam heddyw ? ”

“Reit sdl; cysgu dim drw’r nos,quot; ebe Jim.

“ Mae yn ddrwg genyf glywed, ’y machgen i,quot; ebe Mrs. Pugh. “Pwy sydd yn edrych ar ei holnbsp;J^rwan ? ’’

“Siin Jones,quot;'ebe’r bachgen.

“ A ydyw Dr. Ellis yn dal i ddyfod acw? ”

“ Bob dydd yn gonstantquot; ebe Jim.

'* Pam ddeydi di, * mam?’ Wyt ti ddim yn gwbod hefo pwy wyt ti’n siarad, dywed?quot; gwaeddai Susan arno yn.nbsp;ffymig.

y Drejlan:

“ Susan,” ebe Mrs. Pugh, “ gadewcli chwi rhyngof fi a’r bachgen.”

“ Hyh !” ebe Susan, gan guro y pethau yn eu gilydd, a gwiieyd mwy o lawer o drwst nag oedd anghen-rheidiol.

“ Wel, 'y ngwas i,” ebe Mrs. Pugh, “ yr wyf yn gob-clthio dy fod yn fachgen da, ac y gwnaiff dy fani fendio ^n fuan.”

“ Mae hi’n sii^r o fendio,” ebe Jim.

“ Beth sydd yn gwneyd i ti feddwl hyny, 'machgen i ? ” gofynai Mrs. Pugh.

“Sian Jones yn gwddïo bob dydd. Doctor Ellis yn rhoi ffisic, a Mr. Pugh yn rhoi bwyd,” ebe J itn yn ddi-niwed.

“ Wei yn wir, ’y ngwas gwirion i, mae genyt le cryf i obeithio,” ebe’r foneddiges. “ Aros di,” ychwanegai, “ anbsp;welais i mo honot ti yn Ysgol Sul yr Hen Gapel yn ddi-weddar? Beth wnaeth i ti beidio dal i ddyfod, Jimnbsp;bach ? ”

“ Plant yn chwerthin am y mhefi i ac yn bloeddio. * laid ’ ar yn ol i,” ebe Jim, gan edrych ar ei gob fawr.

“ Plant drwg oedd yn gwneyd hyny, ’y ngwas i, ond nahidia; cha’ nhw ddim gwaeddi ‘taid’ ar dy ol eto,”nbsp;ebe y wraig garedig.

“ Hyh ! ” ebe Susan, gan wneyd mwy fyth o drwst.

V’r oedd Miss Pugh yn clywed y rhan olaf o’r yragom, ac yn ymddangos yn cymeryd dyddordeb neillduol yn ynbsp;bachgen. Wedi peth siarad pellach, dywedodd hi wrtho,

“ Fedri di fyn’d ar neges i mi, Jim ? ”

“ Medra,” ebe Jim, gan fywiogi drwyddo.

“Mae Susan,” ychwanegai Miss Pugh, “braidd yn brysur heddyw, heblaw ei bod yn gloff (edrychodd Jimnbsp;ar draed mawr y forwyn), ac y mae genyf eisieu i ti fyn’dnbsp;a’r note yma i shop Mr. Rogers.”

Cychwynodd Jim y foment hono.

“ Aros,” ebe Miss Pugh; “ dyma’r pres i ti dalu am y neges.”

Aeth Jim ymaith fel saeth.

Ei PJwbl di Pluthau.

“’Roeddwn i ’n sii^, mistres,” ebe Susan, “y gnai Miss ddyfeisio rhwbeth i brofi i ch’i mai Ileidar ydi’rnbsp;hogyn ene. Mi dyffeia i na welwch ch’i byth y pres na’rnbsp;neges.quot;

“ Dim o’r fath beth, Susan; nid lt;3edd dim pellach o fy meddwL Yr wyf yn sier fod 3T hogyn druan yn.nbsp;onest,” ebe Miss Pugh. Ac ychwanegai, “ Welsoch chwinbsp;yn eich bywyd, ’mam, y fath lygaid ag sydd gan y bach-gen yna? Yr wyf yn sier na welais i erioed lygaidnbsp;prydferthach.”

“Maent yn hynod felly, Kit,” ebe Mrs. Pugh; quot;pe byddai y creadur bach wedi ymolchi yn lan, a chaelnbsp;dillad taclus am dano, byddai fel pictiwr.”

“ Mi roddwn unrhyw beth ymron am ei weled felly, ’mam,” ebe y ferch.

“Wel, ti gei ei weled felly cyn y byddi yn wythnos hj^n,” ebe y fam.

Disgynai y geiriau hyn ar deimlad Susan fel halen ar ¦friw, ond yr unig beth a ddywedodd oedd, “ Amser neiffnbsp;ddangos,” gan luchio a thanu y pethau o’i chwmpas ynnbsp;ddidrugaredd. Cyn iddynt prin wybod fod Jim wedinbsp;cychwyn, yr oedd wedi dychwelyd, ac wedi colli éi wyntnbsp;yn gymaint fel nad allai siarad. Yr oedd yr hogyn wedinbsp;gwneyd ei neges mewn amser mor anhygoel o fyr, felnbsp;oiai o’r braidd y gallasai Miss Pugh gredu mai yn shopnbsp;Mr. Rogers y cawsai efe y nwyddau, oni buasai fod enwnbsp;y g^Vr parchus hwnw wrth yrecefplT

Teimlai Susan mor ddigofus am na phrofasai Jim ei hun yn Ileidr, fel na siaradodd hi air a neb byw bedydd-lol am ddau ddiwrnod cyfan. O hyny allan bu Jim ynnbsp;uegeseuwr cyson yn y Cartrefle; ac er ei fod trtvy hynynbsp;yu arbed llawer ar gymmalwst Susan, nid oedd gelyn-taeth y chwerwen hono tuag ato lonyn llai. Ymhen ynbsp;deuddydd neu dri, yn unol a’i haddewid, anfonodd Mrs.nbsp;^ugh am William Jones y Dilledydd i’r Cartrefle i fesurnbsp;Jun am ddillad newydd; ac hyd y dydd hwn y mae ynbsp;^efltwr medrus hwnw yn edrych yn ol at yr amgylchiad,nbsp;^el yr unig dro y bu ei holl ymenydd ar lawn waitb;

y Dreflan:

‘ oblegid,quot; ebe fe, “ yr oedd yn nesaf peth i anmhosibl-rwydd i wybod beth oedd hyd gwasg yr hogyn, gan nad oedd efe ond rhyw wyth neu naw oed, ac yntau wedi einbsp;wisgo yn nillad ei dad.” Pan gwblhawyd y gorchest-waith, ac yr anfonwyd y dillad i’r Cartrefle, a phannbsp;orchymynodd Mrs. Pugh i Susan gymeryd Jim i’r bat/inbsp;cynlies a’i olchi yn lan cyn rhoddi ei wisg newydd amnbsp;dano, synwyd y foneddiges' yn fawr na ddarfu i’r forwynnbsp;sarug yngan gair o wrthwynebiad. Pa fodd bynag,nbsp;cafodd Mrs. Pugh esboniad boddhaol ar y parodrwyddnbsp;livvn ar ran y forwyn o enau Jim ei hun. Defnyddioddnbsp;Susan y bath yn gyfleusdra i ddangos ei llid at yr hogyn.nbsp;Protestiai J im fod y dwfr bron yn ferwedig. Cymhwys-odd yr hen ferch ddialgar y brws at ei groen mor flfyrnignbsp;nes ydoedd ckn goched a moronen. Pan o dan y drin-iaeth, os agorai Jim ei safn, rhoddai Susan Iwmp o sebonnbsp;ynddi y foment hono. Cyn iddo ddyfod trwy yr plchfa,nbsp;yr oedd yr hogyn druan yn credu yn ei galon fod einbsp;groen a’i gnawd wedi eu crafu ymaith, ac nad oedd dimnbsp;oud ei esgyrn yn aros. Ni feiddiai agor ei lygaid inbsp;weled a oedd ei grediniaeth yn gywir ai peidio; oblegidnbsp;y foment y gvvnai hyny, taflai Susan gruglwyth o sebonnbsp;iddynt. Dechreuodd Jim wylofain; ond pó fwyaf ynbsp;dolefai ef, mwyaf o sebon a roddai Susan yn ei safn.nbsp;Felly bu raid iddo ohirio y mynegiad hwn o’i deimladaunbsp;hyd ryw amser dytodol, a dyoddef yn ddystaw. Tra yrnbsp;oedd yr hen ferch genfigenus yn ei drin fel hym, yr oeddnbsp;ei thafod yn myn’d yn ddibaid. Mynegai er adeiladaethnbsp;Jim, os efe a ddeuai i fyw i’r Cartrefle, mai hon oedd ynbsp;driniaeth y byddai raid iddo fyned drwyddi bob dydd;nbsp;ac adroddai ac ailadroddai os oedd Mrs. Pugh amnbsp;gymeryd beggars i’r Cartrefle, mai ei henw hi a fyddainbsp;Susan Walker.

A welodd y darllenydd y llndys yn tori ei groen garw ac anolygus, ac yn dyfod allan o’i garchar, gan ymagornbsp;yn löyn byw prydferth ac amrywliwiog? Nid Ilai oeddnbsp;y cyfnewidiad a gaufyddid yn Jim Price wedi iddo fynednbsp;drwy oichwyliaeth y bath, a rhoi ei wisg newydd ara.

Ei Phobl a’i Phethau.

dano. Yr oedd yr olwg arno mor lan a phrydfertb, nes y methodd Miss Pugh ymattal rhag ei gusanu, a hypy yanbsp;Mhresennoldeb Susan, yr hyn oedd fel pe gyrid dagrnbsp;i galon yr dlaf. Eithr teimlai Jim ei hun—wedi ym-adael a’i fudreddi a’i garpiau—yn wahanol iawn i’rnbsp;lindys. Hyd nes iddo gynnefino ychydig a’i wisgnbsp;newydd, edrychai yn ysvvil a digalon. Ofnai y byddalnbsp;raid iddo bellach eistedd yn llonydd i bobl edrych arnonbsp;fel yr edrychant ar ddarlun, ac fod yr adeg iddo redegnbsp;¦oddiamgylch a’i ben yn y gwynt wedi myned heibio amnbsp;byth. Yn ei galon dymunai fod eilwaith yn ei hen ddül-ad mawr a charpiog. Deallodd Mrs. Pugh ei ofid, anbsp;gwnaeth iddo redeg yma a thraw ar negeseuon, ararywnbsp;o ba ral nad oedd gwir anghen am danynt. Ymhen ynbsp;ddeuddydd yr oedd Jim yn berffaith hapus yn ei wisgnbsp;newydd, ac yn meddwl cryn lawer o honi ac o hono elnbsp;hun. O herwydd fod Jim yn negeseuwr campus, yrnbsp;oedd yn cyfarfod a dymuniadau Mrs. Pugh; o herwyddnbsp;^^od ganddo lygaid prydferth, yr oedd yn ddwfn yn ffafrnbsp;Miss Pugh ; o herwydd ei fod yn gallu “ bw3rta yn glyfar,nbsp;ac nid rhyw bigO' gwinon,’’ ys dywedai yr hen foneddwr,nbsp;yr oedd yn bobpeth ymron y gallasai Mr. Pugh ei ddy-niuno. Gwnaeth y tri rhinwedd hyn ef yn was sefydlognbsp;yn y Cartrefle mewn byr amser. Yr hyn a flinai yrnbsp;hogyn fwyaf oedd, na thelid iddo gan ei gymdeithion ynbsp;parch, fel y tybiai ef, yr oedd ei sefyllfa newydd • yn einbsp;haw’lio, oblegid parhaent i’w alw yn “Jim y matchesPnbsp;Pan elai i Fuarth Jenkins i ymweled a’i rieni, byddai ynnbsp;gorfod bod ar ei wyliadwriaeth, onidê ymgasglai ei hennbsp;gymdeithion o’i amgylch, a dwbient ei ddillad newydd §.nbsp;baw, a hyny oddiar genfigen. Pan elai i’r Ysgol Sab-hothol, yr hyn a wnai yn gyson erbyn hyn, nid oedd einbsp;ssfyllfa nemawr gwell; qanys pan droai yr athraw einbsp;gefn, difyrat y naill hogyn neu y Hall ei gymdeithion trwynbsp;''’neyd udgorn o’i ddwrn a sibrwd drwyddo, “Jim ynbsp;patches.quot; Ystyriai Jim hyn yn ymddygiad annheilwngnbsp;hollol tuag at un oedd yn was i Mr. Pugh. Blinid ef i’rnbsp;fath raddau gan y plant fel y dygodd efe ei gvVyn un

Y Dreflan;

diwrnod ger bron Mr. Pugh. Teimlodd ei feistr yn ddwys yn yr achos, a dywedodd dan banner gau einbsp;lygaid—fel y bydd dyn yn gwneyd pan yn ceisio dy*nbsp;feisio cynllun:

“Wd, aros di, Jim; be’ nawn ni a nhw?”

“¦Deyd wrth y bobby,” ebe Jim.

“ Deyd wrth bwy ?” gofynai ei feistr.

“Wrth y bobbyquot; ebe Jim drachefn; ac nid heb dipyn o esboniad y gallodd roddi ar ddeall i Mr. Pugh mai yrnbsp;heddgeidwad a olygai. Yr oedd dyweyd wrth yr hedd-geidwad am gamymddygiad plant yr Ysgol Sul, wrthnbsp;gOTs, allan o’r cwestiwn; a methodd holl gynlluniau Mnnbsp;Pugh i wneyd i ffwrdd a’r hyn y cwynai Jim o’i blegid.nbsp;Pa fodd bynag, ymhen amser, ffurfiodd Jim gyfeillgarwchnbsp;inawr S, mab William Jones y Dilledydd, sylfaen yr honnbsp;oedd fod Jim yn gwsmer i’w dad; ac o herwydd fodnbsp;Dick Jones yn hogyn cryf a beiddgar, ac yn dipyn onbsp;wron ymhlith y plant, rhoddodd efe derfyn buau arnbsp;achos y g\Vyn.

Gan na fyddai hyny yn un anrhydedd i blant yr Ysgol Sabbothcl, fe allai mai nid priodol a fyddai nodi ynnbsp;y fan hon y moddion y bu raid eu harferyd i ddwyn ynbsp;diwygiad oddiamgylch. Wrth fyned heibio, goddefer inbsp;mi ddyweyd cymaint a hyn: na ddangosir gan blant yrnbsp;Ysgol Sul y caredigrwydd a’r cydymdeimlad a allesid einbsp;ddysgwyl oddiwrthynt tuag at y rhai a ennillir i’r ysgolnbsp;o’r buarthau a’r ystrydoedd. A addysgir plant crefydd-wyr ar yr aelwyd gartref i fod yn dyner a charedig at ynbsp;Street Arab tlawd a charpiog? Gwn oddiar brofiad fodnbsp;mwy nag un o’r dosbarth hwn wedi eu tarfu o’i Ysgol,nbsp;am nad allent oddef g^vawd ac ucheldrem y bechgynnbsp;a fagwyd yn yr ysgol.

Ond i fyned ymlaen. Effeithiodd caredigrwydd teulu y Cartrefle yn eu gofal am Jim yn ddwfn ar ei rieni.nbsp;Pan aeth efe i ddangos ei hun yn ei ddillad newydd,nbsp;tarawyd ei dad a mudandod, a phrin y credai mai einbsp;fachgen ef ydoedd. Ei fam ef, yr hon oedd yn wael ynnbsp;ei gwely, pan .y gwelodd ef, a wylodd o lawenydd; ao

Ei Phobl a'i Phethau.

TOor ddaionus yr effeithiodd yr olwg arno ar ei hysbryd, fel y tystiai Jim, pan ddychwelodd i’r Cartrefle, ei bodnbsp;'’'just a mendio.” Hyn a fu y dechreuad i Mr. Pughnbsp;allu Uwyddo i gael Ismael i’r oedfaon, ac yn ddilynol i’rnbsp;ysgol, ac i adael y White Horse. Yr oedd ei noddwyrnbsp;caredig yn caniatau i Jim fyned adref i gysgu y nos, gannbsp;fod hyny yn ddymuniad gan ei fara. Bob nos cynnbsp;myned i gysgu, byddai ei dad yn rhoi gwersi iddo mewnnbsp;darllen ac ysgrifenu, yr hyn na feddyliodd am wneyd yanbsp;flaenorol, ac amryw weithiau yn ystod y dydd, byddainbsp;Miss Pugh yn gwneyd yr un peth; ac os yfodd bachgennbsp;ei ddysg erioed, Jim a wnaeth hyny.

Yr wyf yn awr wedi dwyn hanes Jim hyd at yr am-g)'lchiadau gofidus a gofnodwyd yn y bennod ddiweddaf. Bu raarwolaeth ei fam yn ergyd drom iddo. Hyd ynbsp;Qoswaith y bu hl farw, credai Jim yn ddiysgog y gwnainbsp;}vella. Yr oedd Sian Jones a Mrs. Pugh wedi ei ddysgunbsp;I weddïo, ac i gredu y gwnai Duw wrando gweddLnbsp;Gweddiai Jim ei hun, ac yr oedd yn gwybod fod Siannbsp;Jones a Noah Rees yn gweddïo; ac nid ammheuodd amnbsp;eiliad na wrandewid hwynt Ond er yr holl weddïo, banbsp;ei fam farw. Nis gallasai Jim weled cysondeb yr am-gylchiad a’r addysg a dderbyniasai. Yr oedd wedi eLnbsp;ddyrysu yn Ian, ac ni fynai ei gysuro. Ceisiodd Mr.nbsp;Bugh ei ddyddapu; ond gyrai Jim yr hen foneddwr i’rnbsp;wkl yn union trwy ofyn,

“Pam na fase Duw yn gwrando, a fi a Sian Jones ^ Mr. Rees wedi gwddïo? Be ydi iws gwddïo os nanbsp;oeiff o wrando ? Mistres yn deyd, Duw yn gwrando;nbsp;fynte ddim yn gwrando. O mam, O mam bach! ’’ acnbsp;^ylai nes yr oedd ei wyneb yn fudr; ac md oedd gan Mr.nbsp;Pugh ddim i’w ddyweyd na’i wneyd ond wylo gydag ef.nbsp;Trwy lawer iawn o dynerwch, ac o ymresymu cywrain, ynbsp;eafodd Miss Pugh gan Jim yradawelu ychydig; ondnbsp;eymerodd lawer o amser a dyfalwch iddi allu gwneydnbsp;hyn. Y gorchwyl caletaf a gafodd y foneddiges ieuancnbsp;^ ei bywyd oedd cadw Jim rhag meddwl yn galed amnbsp;Dduw. Fwy nag unwaith, pan feddyliai ei bod wedi

Y Dreflam

llwyddo i hollol dawelu ei feddwl yn ngwyneb yr am-gylchiad, deuai cawod drom o hiraeth a gofid dros yr hogyn ag oedd yn wir galonrwygol, a byddai raid iddinbsp;bithau fyned dros yr un tir a’r un ymresymiad drachefn.nbsp;Rhyfedd y dyddordeb a gymerai teulu y CartreÖe yn ynbsp;bachgen amddifad a phrofedigaethus ! Yraddygent tiiagnbsp;ato yn fwy fel mab nag fel gwas. A oedd yna wagle ynnbsp;eu mynwesau eisieu ei lenwi? A oedd Jim, mewn rhangt;nbsp;yn llenwi 11e rhywun arall?

Pan glywodd Benjamin Prys hanes Jim, gwnaeth gan hirfaith iddo. Rhoddaf bennill neu ddau felnbsp;engraifft

“Jim Price ydoedd hogyn hychan a thiawd Heb undyn yn sylwi arno,

Heb addysg, heb ddillad, heb chwaer, heb Jrawd,

A’i rieni ’n ddiofal o hono ;

Ei wallt oedd yn grych, a’i wyneb yn llwyd,

A chanwailh bu ’n dyoddef gan eisieu bwyd ;

Ond ni chlywid Jim yn cwyno.

“ Ei dad oedd ofevddyn disut, ac yn hael Yn gwario ei arian am gwrw,

A’i fam a orweddai er ’s misoedd yn wael Yn ei gwely ymron a marw •

A Jim a gerddai y Dreflan bob cam,

Gan gardota i gynnal ei anwyl fam,

Héb yn wybod i’w dad rhag twrw.

Gweddïai Jim am i’w fam wellhau,

A chredai y cai ei wrando ;

Gweddïai Sian Jones, a rhwng y ddau Ni phetrusai na wnaent Iwyddo ¦

Bu farw ei fam ! ond gofalodd Duw Am fam i Jim yn Mrs. Puw,

A mam ragorol oedd hono.’’

Ei PJwhl di Phethau.

PENNOD XV.

CYNGHOR BENJAMIN PRYS.

“ ¦\T OAH,” ebe fi wrth fy nghyfaill un noswaitb, “a ' wyt ti yn cofio addavv dro yn ol fyned ymla.ennbsp;pan geffit gyfleusdra gyda’th adroddiad o’r argraffiadaunbsp;cyntaf?’’

“ Ydwyf, yn burion,” ebe efe, “ ond y mae cymaint o amser er hyny, a minnau wedi dyfod i gysylltiad a’rnbsp;cymeriadau gynifer o weithiau ar ol byny, fel mai nidnbsp;gorchwyl hawdd a fydd i mi adgofio yr argraffiadaunbsp;cyntaf, ac yn enwedig eu didoli oddiwrth yr argraffiadaunbsp;a wnaed ar fy meddwl yn ddilynol.”

“Os da yr wyf yn cofio,” ebe fi, “clyvvais di yn. dyweyd flynyddau yn ol mai anfynych y byddai dynbsp;argraffiadau cyntaf yn anghywir. A wyt ti wedi newidnbsp;dy feddwl ar hyn ? ”

“ Nac ydwyt,” ebe Noah. “ Po fwyaf o gymeriadau yr Wyf yn eu cyfarfod, mwyaf oil yr wyf yn cael fod y rheolnbsp;yn gywir. Mae yn wir fod eithriadau yn bod, ond yrnbsp;Wyt yn cofio y dywediad fod yr eithriad yn profi y rheol.nbsp;Ac y mae yr eithriad yn cymeryd 11e mor anfynych fel ynbsp;inae mewn gwirionedd yn eithriad eithriadol iawn, osnbsp;goddefi yr ymadrodd, fel y dywedir. Mwy na hyny, ynbsp;mae yr eithriad weithiau fel pe byddai yn edifarhau amnbsp;fod yn eithriad, ac yn dychwelyd yn ol i fod yn rhan o’rnbsp;iheol. Er mwyn gwneyd fy meddwl yn eglurach, rhoddafnbsp;i ti engraiffi. Pan oeddwn gartref yn y Tyddyn Each—nbsp;yr oedd hyn cyn i mi fyned i’r A'chrofa—daeth i’r Llannbsp;acw ^Vr dyeithr i lenwi swydd bwysig yn y gymydogaeth.nbsp;Gan na wyddid dim yn ei gylch cyn ei ddyfodiad atom,nbsp;teimlid cryn ddyddordeb i ba enwad crefyddol y per-thynai.. Y diwrnod cyntaf y daeth i’n plith, cyflwynoddnbsp;ci bapyr aelodaeth yn ein seiat ni y Methodistiaid. Ynbsp;foment gyntaf y gwelais ef, credais mai ci lladd defaid

Y Dreflam

ydoedd. Paham y credwn hyny nis gwyddwn. Fel compliinmt i wr dyeithr, annogwyd ef i ddiweddu y cyf-arfod eglwysig trwy weddi, yr hyn a wnaeth yn ddoniolnbsp;iawn a chyda’r fath ddylanwad nes oeddwn yn teimlonbsp;yn ddig wrthyf fy hun am ffurfio syniad mor galed amnbsp;dano. Wrth fyned allan o’r capel, ebe yr hen Williamnbsp;Thomas wrthyf, ‘Wel, Noah, dyna ddyn gwerthfawr!nbsp;y fath gaffaeliad a fydd i ni yma!’nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;‘ Gobeithio na

byddwch wedi newid eich syniad am dano ymhen y flwyddyn, William Thomas,’ ebe finnau bron yn ddi-arwybod i mi fy hun, ac edifarheais wneyd y sylw.nbsp;‘Beth,’ ebe yr hen -^r, ‘wyt ti yn ei adnabod o?’ ‘Ninbsp;welais mo hono erioed cyn heno,’ ebe finnau. Aethnbsp;wythnosau a misoedd heibioj. a phrofodd y g^r dyeithr ei hun yn w'eithgar, gonest, a ffyddlawn, ac argy-hoeddodd fi yn hollol fod fy argraff gyntaf o hononbsp;yn gyfeiliornus. Ond och fi ! ymhen y deunaw mjsnbsp;kr-UttiL gwnaeth ei Jtptes yn rhyfedd, ac aeth ymaith dannbsp;I V warth mawr, a dychwelodd fy argraff gyntaf, ac edliw-iodd i mi fy anghrediniaeth. Appeliaf atat. Ai onidnbsp;oes genyt engreifftiau cyffelyb o fewn cylch dy brofiadnbsp;dy hun ? ”

“ Wel, aros di, gyfaill,” ebe fi wrth Noah, “ pa fodd yr wyt yn rhoddi cyfrif fod dy argraffiadau cyntaf di ynnbsp;gywir, a’r eiddo William Thomas, yr hwn oedd wr craff,nbsp;fel yr wyf yn deall, yn anghywir ? Onid ydyw dy engraifftnbsp;yn profi gormod? Yr unig gasgliad y gallaf fi ddyfodnbsp;iddo ydyw dy fod di wedi dy ddonio uwchlaw dynion ynnbsp;gyffredin a gallu i adnabod cymeriadau.quot;

“Mae dy wrthddadl,” ebe Noah, “wedi dyfod arnaf mor sydyn fel na fedraf dy ateb ar unwaith; ond yr wyfnbsp;ymhell ö feddwl fod genyf fi allu uwchlaw dynion eraill.nbsp;Y ffordd rwyddaf i mi ddyfod allan o’r fagl ydyw, trwynbsp;ddyweyd mai yr engraifft a nodwyd oedd yr eithriad ynnbsp;amgylchiad William Thomas. Nid oes a fynwyf finbsp;ychwaith ag argraffiadau cyntaf pobl eraill; fy mhwnc inbsp;yn syml yw hyn: mai anfynych y mae fy argraffiadaunbsp;Cyntaf o gymeriadau yn gyfeiliornus. Mae yn wir mai y

Ei Phobl iii Pkethau.

Bbrdd gyffredin y ffurfir syniad am gymeriad ydyw trwy gwrs o ymresymiad—megys trwy glywed ei hanes blaen-orol, barnu ffurf ei wyneb, sylwi ar ei ymddygiad a’inbsp;eiriau, ac yna gwneyd casgliad oddiwrth y cyfan. Ond,nbsp;ai onid oes argraff yn cael ei gwneyd ar feddwl dyn onbsp;gymeriad yn fynych megys gan ymwybyddiaeth nad allnbsp;yoddi cyfrif am dano ? Oni chyfarfyddaist di a chymer-ladau na wyddit ddim yn eu cylch, ac na wnaethant ddimnbsp;niwed i ti, ac hyd yn nód a ddangosasant garedigrwyddnbsp;atat, ac ar yr un pryd nad oeddit yn eu hoffi ? Oni wel-aist di ambell fachgen dirieidus, a dyweyd y goreu amnbsp;dano, ag yr oedd genyt well meddwl o hono nag am uanbsp;arall yr hwn yr oedd ei fuchedd yn llawer gwastadach?nbsp;Oni feddaist di ymwybyddiaeth o ddaioni cuddiedig yn ynbsp;naill amgylchiad, ac o ddrygioni cuddiedig yn yr am-gylchiad arall? Ac oni chlywaist di am rai yn syrthionbsp;niewn cariad a gwrthddrychau na wyddent ddim yn eunbsp;Cylch, a hyny nid am eu bod yn brydferthach na rhywunnbsp;arall, ond o herwydd fod rhyw fath o ysbryd prophwyd-oliaeth wedi disgyri arnynt fod y gwrthddrychau hyny ynnbsp;^eddu y peth y dymunent iddynt ei feddu? Ac oninbsp;chlywaist fod naw o bob deg o’r argraffiadau cyntafnbsp;hyn yn troi allan yn gywir?”

quot; Mi a glywais am bethau felly,” ebe fi, “ ond nis gallaf weled pa fodd y gellir cynnyrchu argraff ar fedd-'quot;'i dyn heb fod achos o’r tu allan i’r meddwl ag sydd ynnbsp;thoddi cyfrif am dano, ac hefyd fod yr argraff yn rhwymnbsp;o ddwyn delw yr achos o hono. Er engraifft, pan welafnbsp;ddyn dyeithr i mi, a hwnw yn feddw, m ae yn anmhosiblnbsp;’ mi gael argraff o hono ar fy meddwl fel dyn sobr.nbsp;Yr wyf yn addef,” ychwanegais, “fod argraff yn caelnbsp;m gwneyd ar feddwl dyn mewn rhai engijeifftiau hebnbsp;iddo ef fod yn ymwybodol o’r achos fydd yn ei gyn-riyrchu.”

“ Dyna yn union yr wyf yn dadleu drosto,” ebe Noah ; yr argraff a wneir ar feddwl dyn nad all roddi cyfrif amnbsp;dano, ac nid yr hwn y mae yn ei dderb^n trwy ymresym-md fel yr. engraifft a nodaist, sef 'y dyn meddw. Pan

Y Dreflan:

oeddit yn son am y dyn meddw, yr oeddit yn cnvydro oddiwrth y pwnc.”

“ Yr wyf yn meddwl dy fod tithau yn crwydro tipyn,” atebais; “ ein pwnc ni heno ydyw i ti fyned ymlaennbsp;gyda’th adroddiad; ac os da yr wyf yn cofio, mai newyddnbsp;ymadael a Mr. Smart yr oeddit ti a Mr. Pugh, a’ch bodnbsp;yn hwylio i ymweled a’r hen frawd o’r t^ pobty. Yrwan,nbsp;dos ymlaen.”

“Wel,” ebe efe, “os hyny sydd oreu genyt, ceisiaf alw i’m cof y rhan sydd yn ol o ddygwyddiadau y dyddnbsp;hwnw ; oblegid a hyny yr yrogymerais, sef adrodd yrnbsp;argraffiadau a wnaed ar fy meddwl y diwrnod cyntaf ynbsp;daethum i’r Dreflan. Wedi i ni ymadael a Mr. Smart,nbsp;a’i eiriau olaf, ^Appearance, appearance,’ eto yn swnio ynnbsp;ein clustiau, cerddodd Mr. Pugh am encyd mewn dystaw-rwydd, oddigerth yr hyn a siaradai ag ef ei hun. Yrnbsp;oedd yn amlwg i mi ei fod mewn dwfn fyfyrdod, ac mainbsp;yr hyn oedd yn cael ei droi yn ei feddwl oedd ‘ appearance'nbsp;obiegid clywais ef yn sibrwd y gair fwy nag unwaith. Ynnbsp;y man, ebe efe wrthyf yn sydyn, ‘Mr. Rees, ffasiwn unnbsp;oedd lesu Grist, ddyliech ch’i, o raa yr olwg arno ? ’nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;‘ Yn

wir, Mr. Pugh,’ atebais, ‘ni fedraf eich ateb. Nid wyf yn cofio fod yr olwg allanol arno yn cael son am dano;nbsp;ond y mae geiriau i’r perwyl yma yn rhywle nad oedd nanbsp;phryd na thegwch ynddo.’ ‘ Just y geirie oedd yn ’ynbsp;meddwl ine,’ medd efe; ac ychwanegodd yn ddystawach,nbsp;‘ Piti hefyd, gan fod appearance yn myn’d mor bell hefonbsp;chrefydd, fel y dywed Mr. Smart.’ Awgrymais fod ynnbsp;bosibl nad oedd y geiriau yn cyfeirio at ei ymddangosradnbsp;corfforol, ond eu bod i’w hystyried fel yn desgrifionbsp;ansawdd ysbrydol y rhai a edrychent arno. ‘ Hwyrachnbsp;hyny,’ ebe Mr. Pugh ; ‘ ond ydach ch’i ddim yn meddwlnbsp;fod dystawrwydd y Bibl am ei ymddangosiad yn dangosnbsp;yn ddigon plaun nad oedd dim byd neillduol yn yr olwgnbsp;amo?’ Atebais fod y casgliad yn un digon naturiol, anbsp;syrthiodd Mr. Pugh i fyfyrdod drachefn. Yn awr ac ynnbsp;y man dywedai megys wrtho ei hun, ‘ Piti! piti garw Inbsp;lë, piti mawr!’ Oni buasai fy mod yn sicr fod Mr. Pugh

Ei Phobl a’i Phethau.

ïiror ddiddichell i phlentyn, buaswn yn edrych ar y geiriau hyn o’i eiddo fel gwatwareg; ond yr oedd difrifwchnbsp;€i wyneb yn dangos yn eglur fod y geiriau yn dyfod ynnbsp;syth o’i galon.

“Wedi cerdded oddeutu can’ Hath, heb ddyweyd yr un gair, safodd Mr. Pugh yn sydyn, a dywedodd gydagnbsp;angerddoldeb, ‘Wyddoch ch’i be’, Mr. Rees? mae Mr.nbsp;Smart yn misio' Nid appearance ydi’r peth pwysig inbsp;ch’i a mine, yn siwr i ch’i. Mae yna beth annhraetholnbsp;fwy pwysig nag appearance!' Wedt dyweyd cymaint anbsp;Ityn, edrychodd yn galed yn fy Hygaid, heb symudnbsp;ttiodfedd o’r 11e y safai. Wedi dysgwyl yn ofer amnbsp;yspaid iddo fyned ymlaen, gofynais iddo, ‘ Beth ydyw ynbsp;peth hwnw, Mr. Pugh?’ ^ Pód,’ ebe fe, gan roddi wincnbsp;ddeallgar arnaf, a chan ail ddechre cerdded yn gyflym.nbsp;Troediai ymlaen fel bachgen ieuanc, ac fel un wedinbsp;gwneyd darganfyddiad neu ennill goruchafiaeth. Ymhennbsp;enyd gafaelodd yn fy roraich a dywedodd gydag yni, ‘ lë,nbsp;^r. Pees, bod ydi’r igt;eth pwysig yn siwr i ch’i ac nidnbsp;oppearance, achos mi ddeyda i ch’i pam. ’Dydi appear-ance yn werth dim os nad ydi o yn appearance o rwbethnbsp;sy tu cefn iddo fo ag sydd yn fwy na fo. Mi ddeyda inbsp;ch’i beth arall; mae appeara7ice heb ddim ond appearancenbsp;yti gelwydd ac yn bechod. Mr. Rees bach,’ ebe fe ynnbsp;fwy cyfrinachol, ‘ydach ch’i ddim yn meddwl, erbyn i ninbsp;styried, fod yr oes hon yn gofalu mwy am appearance nagnbsp;^tn fod ? Be’ ydi’r holl redeg i ddyled a’r tori i fyny ymanbsp;Ond effeth gofalu am yr appearance yn He am y bod ? Acnbsp;yn wir, Mr. Rees, mae gen i ofn fod appearance yn ennillnbsp;fir hefo chrefyddwyr. Drychwch ar yr hogia yma—ondnbsp;o ran hyny dydach ch’i ddim yn ’u ’nabod nhw—ondnbsp;f'^yddoch ch’i be’? mae yma hogia yn perthyn i’n capelnbsp;ni yn ’u menyg cid, eu sigars, a’u viirshams, eu ffyn anbsp;thopia arian iddynt, na fedra nhw yn eu byw las fforddionbsp;rhoi ceiniog at y weinidogaeth. Be ydi hyny ond ynbsp;felldith appearance 1 Chymeren nhw lawer a rhoi bannernbsp;ooron am lyfr, ond hidia nhw ddim rhoi deuddeg swHtnbsp;®ni bibell, neu dairpunt am gadwen aur. Mae’r mor-

V Drefian:

wynion ynia yr un fath yn union. Dacw Susan acw; mae hi’n troi allan yn grandiach o’r banner na Kit ni.nbsp;Mi {ydda’n deyd llawer wrthi, ’dawn ni nês er hyny.nbsp;Mae hi’n gwario ei holl gyflog, ac y mae hi’n cael cyflognbsp;go lew hefyd, ar ei chefn, ac yn enwedig ar ei phen, anbsp;drychiff hi byth ar lyfr. A welsoch ch’i erioed siwnnbsp;drafferth fydda i’n gael ganddi roi tair ceiniog yn ynbsp;mis ar lyfr y seiat. Yr ydyw i’n credu o ’nghalon mainbsp;Ilyfr y seiat sydd wedi creu cas ynddi at bob Uyfrnbsp;arall. Mi fydda i’n meddwl fod yn iawn i bob dynnbsp;gael digon o fwyd, ac y mae’n gwilydd mewn gwladnbsp;efengyl i neb fod heb ddigon; ond wyddoch ch’i be ?nbsp;mae’r appearance yma yr oedd Mr. Smart yn son aranbsp;dano heno wedi hel llawer o bethe i meddwl i. Ydannbsp;ni fel crefyddwyr yn peidio rhoi siampal ddrwg i bobolnbsp;deydwch? Oes ene rw wahaniaeth rhwng capel harddnbsp;heb dalu am dano a bonet hardd neu got hardd hebnbsp;dalu am danynt? Hwyrach fod hefyd. Ond waethnbsp;i ch’i befo, mae yma ormod o’r appearance yn ein plithnbsp;ni, a rhy fychan o lawer o’r bod, yn si^r i ch’i. Maenbsp;o’n taro i meddwl y mynyd yma, dae pawb o honomnbsp;ni yn ymddangos y peth ydan ni mewn gwirionedd, a.nbsp;nae ni nabod ein gilydd, ddylech ch’i? mae gen inbsp;ddowt yn siwr i ch’i, Mr. Rees. Ond rhoswch, dymanbsp;ni wrth y tj^ pobty, ac mi gawn rwbeth yma heblawnbsp;-appearance, cèn wired a fy mod i yn y fan yma. On’dnbsp;ydi’rbara brwd yma yn hogle yn glênP-mae o ddigon anbsp;chodi eisio bwyd ar rwfun. Sut ’rydach ch’i, Becca?nbsp;rhowch i mi wdcsen frwd. Dyma Mr. Rees wedi dwadnbsp;i ch’i heb ei ddysgwyl. Wyddoch ch’i be ? mae’r wiesennbsp;yma yn dda hefyd. Sut mae Benjamin, Becca? Fyn-wch ch’i wiesen, Mr. Rees? Dyma’r wraig fwyafnbsp;hapus yn y byd, Mr. Rees, er ei bod hi yn wastad ynnbsp;cwyno.’

“ Llefarodd Mr. Pugh yr holl eiriau hyn ar yr un gwynt, gan helpio ei hun gyda’r teisenau briVd, ac yrnbsp;oedd efe wedi gwthio un i fy llaw cyn i mi gael ysgwydnbsp;dvvylaw a gwraig dda y t^. Gwyddwn oddiwrth ei

Ei Phabl di Phethau.

gwyneb nad oedd dim yn ei boddio yir well' na gweled Mi. Pugh yn gwneyd yn hyf ar ei heiddo; ac mewnnbsp;atebiad i’w sylwadau dywedodd,

‘ Mae’n dda mod i yn y’ch nabod ch’i cyn hen o, Mn Pugh. Mae llawer yn cwyno mwy na fi, a Ilai o achos.nbsp;Mae ‘pobol yn meddwl, Mr. Rees, os ydw i’n edrachnbsp;yn symol na ddylwn i ddim ewyno, yr un fath a dasenbsp;edrach yn rhwbeth. Dydi golwg ddim byd, ydi o, Mr,nbsp;Rees? On’d oes llawer yn edrach yn dda, ac ynnbsp;dyodde mwy nag a ddylie neb? Cymerwch wiesennbsp;arall, Mr. Pugh. ’Rydach ch’i wedi dwad i Ie aflêrnbsp;iawn, Mr. Rees. Ond ’does gen i ddim amser i neydnbsp;y yn deidi, mae Mr. Pugh yn gwbod, a rhaid i chi’nnbsp;cymyd fel rydan ni. Gybeithio y ceweh ni yn well na’nnbsp;golwg.’

“‘Dyna air synwyrol, Becca,’ ebe Mr. Pugh, ‘yr hen bwnc, Mr. Rees; nid appearance ydi’r peth yn si^nbsp;i ch’i. Ple mae’r hen ddifein yma, Becca?’

‘“Mae o ’run fan ag arfar i ch’i—yn y gornel,’ ebe Recca. ‘ Roeddwn i’n gwbod o’r gore mai i edrach amnbsp;dauo fo yr oeddach ch’i wedi dwad, Mr. Pugh; Daenbsp;rhwbeth yn hapno'i hwnyma, ddoe ch’i byth i edrachnbsp;am dana i, y rydw i’n sivvr, er nad oes gen i ddim ondnbsp;Pob da i ddeyd am danoch ch’i, Mr. Pugh.’

“ ‘ Wyddoch ch’i prun, Becca,’ oedd unig ateb Mr Pugh. Arweiniodd Mr. Pugh fi i’r ystafell ymha Ie yr oedd yrnbsp;hen ddifein, chwedl yntau. Cawsom ef yn eistedd ynnbsp;fyr ei anadl mewn cadair ddwyfraich, yr hon y dymunas-'quot;’n iddi fod yn esmwythach i wr o'i oedran a’i wendidnbsp;Ar ein mynediad cyntaf i’r ystafell, gloëwodd einbsp;¦Wyneb deallgar, er mai prin y gallai siarad a ni gannbsp;fsl y dyoddefai o henvydd diffyg anadl. AVedi i Mr.nbsp;Pugh rwbio y rhwd oddiar ei dafod, ys dywedai yr hennbsp;foneddwr, rhyfedd mor rhwydd a diboen y daeth yrnbsp;hen rS'r i allu parablu. A ddarfu i ti sylwi erioed fel ynbsp;hydd pobl asthmatic yn gwella wrth ymddyddan a hwynt?nbsp;Cyn i ni ymadael; yr oedd Benjamin Prys.yn siaradnbsp;raor rhugl ymron ag un o honom ninnau, er y dywedai

Y Dreftan:

Becca mai hi a fyddai raid ddyoddef am hrmy wedi i ni fyned ymaith. G\Vr hynod ydyw Benjamin Prys, acnbsp;nid rhyfedd fod Mr. Pugh yn meddwl cymaint o hono.nbsp;Anfynych y cyfarfyddais a g^^r uniaith yn meddu meddwlnbsp;mor gyflawn a choeth. Dywedai Mr. Pugh wrthyf einbsp;fod yn fardd penigarap ; ond y mae arnaf ofn mai syniadnbsp;lied hen ffasiwn sydd gan Mr. Pugh am farddoniaeth.nbsp;Ni ddeuwn i ben heno ag adrodd wrthyt yr holl yra-ddyddan gymerodd le y noswaith hono. Nis gwn panbsp;hyd y buom yno; ond yr wyf yn cofio yn dda i Mr.nbsp;Pugh orfod gael adgyflenwad o’r teisenau brwd fwy nagnbsp;unwaith. Yr hyn a lynodd fwyaf yn fy meddwl ydoeddnbsp;y cynghor a roddodd Benjamin Prys i mi ar annogaethnbsp;Mr. Pugh. Hwyrach mai yr hyn a barodd i’r cyrigïïörnbsp;wneyd y fath argraft amaf oedd y cyferbyniad a ffurfiainbsp;a’r cynghorion a gefais yr un noswaith gan Mr. Smart.nbsp;Yr wyf yn meddwl y gallaf ei gofio air am air; ac wedinbsp;i mi ei adrodd, cei dithe fyned adref.

‘“Yr wyf wedi arfer, Mr. Rees,’ ebe efe, ‘ag ufudd-hau i Mr. Pugh, a rhaid i chwithau ddysgu y wers hono yn lied fuan. Mae yn ymddangos yn lied chwithig inbsp;hen greadur annysgedig fel fi roddi cynghor i un felnbsp;chwi sydd wedi derbyn cymaint o fanteision addysg;nbsp;a fy unig gymhwysder at y gwaith, am a wn i, ydyw fynbsp;oedran. Un o’r pethau sydd yn peri mwyaf o ofid inbsp;mi yn fy hen ddyddiau ydyw meddwl am yr hyn anbsp;allaswn fod pe buaswn wedi cael y manteision priodolnbsp;yn fy ieuenctyd, neu yn wir pe buaswn wedi gwneydnbsp;defnydd o’r manteision oedd genyf. Yr wyf yn credunbsp;yn sicr os caf fyn’d i’r nefoedd—ac yr wyf weithiau ynnbsp;lied hyderus y caf—(‘ Dim dowt,’ ebe Mr. Pugh) mainbsp;un o’r pethau cyntaf a wnaiff y Brcmn Mawr a fi fyddnbsp;fy anfon i ryw goleg yno i ddysgu yr hyn a ddylaswnnbsp;fod wedi ei ddysgu tra ar y ddaear. Mae darllen volumenbsp;fawr fy mywyd yn ofid dwys i mi erbyn hyn. Er nanbsp;chaf fi fwynhau nemawr o’ch gwasanaeth, na bod onbsp;nemawr gynnorthwy a chefnogaeth i chwi yn eich gwaith,nbsp;credwch fi pan ddywedaf nad allasai dim ddygwydd i

Ei Phubl di Pluthau.

roddi mwy o foddhid i mi na’ch dyfodiad i’n plith. Mae yma lawer o Ie i chwi weithio, a gwneyd daioni;nbsp;ac os na ddeuwch i weled hyny yn gynt, byddwch ynnbsp;sier o ddyfod i’w weled pan gyrhaeddwch fy oedran i,nbsp;mai gwneyd daioni ydyw yr unig beth gwerth byw ernbsp;ei fwyn yn y byd yma. Gresyn fod yn rhaid i ddynnbsp;fyned yn hen, ac i'r cyfleusderau gan mwyaf fyned heib-io, cyn y daw i gredu hyn i bwrpas ! Byddaf yn meddwlnbsp;weithiau fod agos yn anrahosibi i ddyn weled gwirnbsp;amcan bywyd nes i’r bywyd fyned heibio. Pa foddnbsp;bynag, yr ydych chwi yn ieuanc, ac wedi ymgymeryd a’rnbsp;alwedigaeth uchaf y gall creadur meidrol ymaflyd ynddi.nbsp;Pan glywaf am ieuanc wedi penderfynu cysegru einbsp;fywyd i wasanaethu Duw yn yr efengyl, bydd rhywnbsp;lawenydd nefol yn fy meddiannu, a bron a fy llethu.nbsp;Dichon y daw meddyliau i’ch calon y gallasech ddewisnbsp;gahvedigaeth arall fwy ennillfawr ac anrhydeddusach ynnbsp;ngolwg dynion. Os deuant, sathrweh hwynl o dan eichnbsp;traed. Erbyn i chwi ddyfod i ymylon y byd tragywydd-ol, ni welsoch chwi erioed chn Ileied o bris a roddwehnbsp;ar holl gyfoeth y byd hwn yn ei grynswth. Bydd unnbsp;weithred dda, wedi ei chyflawni o gariad at Grist, ynnbsp;annhraethol fwy gwerthfawr yn eich golwg yr adeg hono.nbsp;Ymegniweh ac ymwrolwch at y gwaith. Hwyrach mainbsp;bèr fydd eich oes, ond gofelwch am iddi fod yn oesnbsp;lawn o w’aith. O fel y mae blynyddoedd fy oferedd ynnbsp;pwyso arnaf yn y gornel yma ! Pa beth a roddwn ynnbsp;awr am gael ail ddechre byw ! Er nad ydyw ein cynnull-eidfa ond bechan, mewn cymhariaeth, ceweh weled, pannbsp;ddeuwch I’n adnabod ni i gyd, fod yma lawer math onbsp;honom.. Gyda gwaith y weinidogaeth, byddai i chwinbsp;ddeall ychydig ar y natur ddynol o fantais fawr i chwi,nbsp;ond nid er mwyn i chwi fod yn boblogaidd. Bydd ynnbsp;anmhosibl i chwi fod yn gymeradwy gyda phawb,nbsp;g'Y^'^yd eich dyledswydd. Yn ystod fy oes mi a welaisnbsp;’¦ai yn ceisio gwneyd hyny; ond nis gallwn lai na’unbsp;oymharu i William y minceg. Byddai gan Williamnbsp;felusion ar gyfer pawb; ond yr oedd pawb yn gwybod

Y Dreflan:

mai minceg ydoedd—rhywbeth i foddio plant. Chwi a gewch rai yma y bydd raid i chwi werthu dimeiwerthnbsp;o finceg iddynt, os mynech eu boddio, oblegid mai plantnbsp;ydynt er eu bod wedi tyfu i fyny. Cewch eraill na wnanbsp;1nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dim y tro iddynt ond torth neu gosyn. Na cheisiwch

ftSh'-Uut foddio pawb, ond gofalwch am dafelju hen fara canreg«*v(L»^ ' yr efengyl i’r bobl, a gellwch fod yn si'^r y gwna ddy-gymmod ag ystymog eich gwrandawyr. Ni raid i minbsp;ddyweyd wrthych am i chwi ddarllen llawer. Yr wyfnbsp;yn credu fod hyny mor anhebgorol genych a’ch ymborthnbsp;anghenrheidiol. Goddefwch i mi roddi un cynghor inbsp;chwi, er fy mod yn credu ei fod yn ddianghenrhaid:nbsp;Peidiwch a benthyca eich pregethau gan neb; gadewchnbsp;iddynt fod yn eiddo i chwi eich hunan, sereh iddyntnbsp;fod yn waelach. Mae hyd yn nod y policema7i ynnbsp;edrych yn well yn ei ddillad ei hun. Gall y pryf copynnbsp;_ ddal mwy o ysglyfaeth gyda ei edafedd fain a wëa o’inbsp;goluddion ei hun, na phe benthycial holl gortynau ynbsp;wlad. Byddwch yn.rhy annibynol eich meddwl i ladratanbsp;pregeth neb; yn hytrach gadewch iddi dyfu o’ch calonnbsp;a’ch profiad chwi eich hunan. Pregethweh eich goreunbsp;glSs. Gellwch ymweled gormod neu ry ychydig; ondnbsp;jii ddywed neb eich bod yn pregethu yn rhy dda. Osnbsp;pregethweh yn dda, maddeuir i chwi lawer o ddiffygionnbsp;eraill a all fod ynoch. Rhoddweh arbenigrwydd arnbsp;bregethu. Ar yr un pryd, nac anghofiweh ymweled a’rnbsp;dirywiedig, y cleifion, a’r tlodion. Pe byddai raid inbsp;chwi anghofio pawb, nac anghofiweh y tlodion, gan gofionbsp;eu bod hwy yn perthyn yn agosach i’r Hwn nad oeddnbsp;ganddo Ie i roddi ei ben i lawr. Ni ddymunwn i chwinbsp;ymweled gormod, rhag i chwi gael eich galw yn Gadi,nbsp;nac ychwaith ry ychydig, rhag y tybir eich bod yn falchnbsp;a diofal. Yn eich ymweliadau a’ch ymddyddanion, ym-ddygweh hyd y galloch yn deilwng o’ch sefyllfa. Nanbsp;fyddwch yn rhy offeiriadol a rhodresgar ar y naill law,nbsp;nac yn rhy gellweirus ac ysgafn ar y Ilaw arall. Ceis-iweh fod mor naturiol fel y gallo pawb deimlo yn hapusnbsp;a rhydd yn eich cwmni, ac mor bur fel y teimlo pawb

Ei Phobl di Phethau.

yn well o’ch herwydd. Bydd rhai pobl yn sylwi ar bethau bychain. Na fyddwch yn afiêr a shabby yn eichnbsp;gwi'sg, nac ychwaith yn rhoi 11e i neb gredu eich bodnbsp;yn meddwl gormod am eich ymddangosiad. Yr wyfnbsp;yn credu fod aflerwch gyda’r ymddangosiad yn groesnbsp;i ddysgeidiaeth yr efengyl; ond pan welaf fi bregethwrnbsp;fydd yn dangos ei fod wedi cymeryd trafferth fawr gyda’inbsp;wallt er engraifft, byddaf yn meddwl fod rhyw wendid onbsp;dan y gwallt yn rhywle. Yr wyf yn teimlo fy mod ynnbsp;ihoi cynghorion nad oes arnoch eu hanghen, ac ninbsp;fuaswn yn son am bethau fel hyn pe cawswn lonydd gannbsp;Mr. Pugh. Yr wyf yn dysgwyl pethau mawr oddiwrth-ych, ac yr wyf yn credu na chaf fy siomi. Y pwnc mawrnbsp;i chwi a minnau, Mr. Rees, ydyw cadw yn ffafr einnbsp;Meistr, oblegid bydd hyny o d'daiom a gawm ac a wnawnnbsp;yma ac ar ol hyn yn dibynu yn gwbl ar hyny. Osnbsp;byddwch yn hofti eich 11e yma, yr wyf yn hyderu ynbsp;gwnewch aros, ac na chymerwch eich hudo i ymadael Snbsp;ni er mwyn ychydig bunnoedd. Gwn yn burion ynbsp;cewch layver o anhawsderau gyda ni. Mae yma lawernbsp;o honom yn hen bob'1 wedi tyfu a chaledu yn einnbsp;rhagfarnau, ac ni wnewch ond . anafu^ eich hun wrthnbsp;geisio em diwygio. Ond byddwn ni yn union degnbsp;oddiar eich ffordd ; ac os ceisiwch, gellwch genedlu ynbsp;genedl sydd yn codi ar eich Hun a’ch delw eich hun,nbsp;-3- bod o annhraethol fendith iddynL Cawn ymgomionbsp;¦3m bethau fel hyn eto, Mr. Rees. Maddeuwch i minbsp;fy hyfdra. Duw fyddo gyda chwi ydyw gwir ddymuniadnbsp;fy nghalon.’

“ Diolchais i’r hen am ei gynghorion; ac wedi i Mr. Pugh wastadhau ein cyfrif am y teisenau brwd,nbsp;¦aethoni adref.”

y Dreflan:

PENNOD XVI.

GOLYGFA NOSOL.

YR oedd Mr. Sharp Rogers o’r London House, gyda’r hwn yr oedd John Aelod Jones yn gynnorthwywr,nbsp;a Walter Wynn yn egwyddorwas, yn un o’r dynion hynynbsp;sydd yn ynnffrostio na wyddant ddim ond a wyddant; anbsp;geilid yn hawdd grynhoi ei fywyd i dri gair—shop, ledger,nbsp;a hank; yn wir, geilid dyweyd ei hanes mewn tair llyth-yren-—^ s. d.; ac oddiar yr egwyddor fod yr hollnbsp;greadigaeth yn cael ei gwneyd i fyny o fan ronynau,nbsp;geilid myned gam ymhellach, a chwtogi ei fuchedd i’rnbsp;Ilythyren d, neu, mewn geiriau eraill, y geiniog. Buasainbsp;ef ei hun, o bosibl, yn ymwrthod a’r desgrifiad hwn, acnbsp;yn dewis yn hytrach gael ei ddarnodi a gair, a’r gairnbsp;hwnw yn ddiammeu a fuasai business. Wrth ddyweydnbsp;fel hyn, nid ydwyf am i’r darllenydd feddwl am fynydnbsp;fod Mr. Sharp Rogers yn amddifad o egwyddorion ; na,nbsp;yr oedd y rhai hyny mor sefydlog a threfnus ganddo agnbsp;ydoedd y silffoedd ar ba rai y gosodai ei frethynaunbsp;Uydain. YrhTihth erthyglau ei gyffes ffydd yr oedd ynbsp;rhai canlynol yn meddu 11e amlwg;—

I. Mai dyledswydd benaf dyn ydyw edrych ar olnbsp;number one, ac edrych ar ol pobl eraill neu beidionbsp;fel y bydd yn dewis, ond o’r ddau mai peidio syddnbsp;oreu.

2. Mai pril ddyben dyn ar y ddaear ydyw gwneydnbsp;arian, a dwyn pobpeth arall yn is-wasanaethgar i hyny.

3. Fod yn anmhosibl cario ymlaen fasnach Iwyddian*nbsp;nus ac ar yr un pryd ymgadw yn hollol at y gwir.

4 Fod gwleidyddiaeth yn burion i segurwyr, ac i’r rhai hyny nad oes ganddynt ddim arall i gymeryd i fynynbsp;eu hamser. Attodiad: nad oes dim gwahaniaeth gwerthnbsp;son am dano rhwng y pleidiau a elwir y Ceidwadwyr a’r

Ei Phobl a'i Pheihau.

Rhyddfrydwyr; ond o’r ddwy blaid raai yr oreu yw yr un Ryddfrydig, ara ei bod yn fwy tueddol i gadw y trethinbsp;i lawr.

5. nbsp;nbsp;nbsp;Fod crefydd, yr un modd ag y mae dirwest, ynnbsp;dda i’r rhai nad ydynt yn alluog i ofalu ara danynt eunbsp;bunain. Attodiad: nad oes dim gwahaniaeth rbwAgnbsp;offeiriad Pabaidd, person, a phregethwr; ond pe buasainbsp;raid iddo ef ddewis un o’r swyddogaethau hyn, mainbsp;swydd person a ddewisai efe, ara fod gwell cyflog i’wnbsp;gael, ac y gallai obeithio cael ei wneyd yn esgob.

6. nbsp;nbsp;nbsp;Fod addysg yn dda er galluogi dyn i wneyd ynbsp;goreu o’r byd hwn, ac mai y gangen uchaf mewn addysgnbsp;ydyw rhifyddiaeth.

7. nbsp;nbsp;nbsp;Fod beirdd a llenorion i’w hystyried fel rhai a chracnbsp;yn eu penau, ac mai dyfais ydyw Ilyfrau i ddyfetha amsernbsp;nc i yspeilio dyn o’i arian, ei ymborth, a’i ddillad.

8. nbsp;nbsp;nbsp;Ac yn olaf, fod annhraethol wahaniaeth rhwng ynbsp;iVest of England air Yorkshire goods.

Yr oedd gan Mr. Sharp Rogers chwaer deneu, d^b grebachlyd, a chybyddlyd, yr bon a ofalai am ei dy^, a’rnbsp;hon hefyd oedd mor debyg iddo ef ei hun o ran einbsp;chwaeth a’i hegwyddorion, fel na theimlodd efe yn ystod,nbsp;si oes yr anghenrheidrwydd Ileiaf am wraig. Er nadnbsp;Oedd y brawd na’r chwaer eu hunain yn grefyddol, yrnbsp;Oedd aelodaeth eglwysig yn gymhwysder anhebgorol amnbsp;dderbyniad i’r LonPon- House yn yr egwyddorwas a’rnbsp;cynnorthwywr, am y credid fod hyny, ckn belled ag yrnbsp;Oedd yn myned, yn sicrhad am onestrwydd. Yr oeddnbsp;Sharp Rogers, fel rheol, yn gofalu hefyd ar fod yrnbsp;Egwyddorwas a’r cynnorthwyrwr yn perthyn i deuluoeddnbsp;Parchus a llïosog yn yr ardal, gan fod hyny yn “ tuedd-henu ” i ddwyn llawer i’w fasnachd;^ na buasent, o dannbsp;^tegylchiadau eraill, yn rhoi eu troed byth o’i fewn. Nidnbsp;^sdd y callineb hwn o ciddo Mr. Rogers yn ddiystyrnbsp;ychwaith o nifer cymhariaethol y gwahanol enwadaunbsp;orefyddol; oblegid nid unwaith na dwywaith y gwnaednbsp;^is ato i gymeryd bachgen yn egwyddorwas a fyddai o'rnbsp;quot;ydd drochyddol; eithr ymhob un o’r amgylchiadau hyny

Y Dreflan:

byddai Sharp Rogers yn dygwydd bod yn “ llawn,” neu wedi addaw cymeryd bachgea arall, pryd tnewn gwir-ionedd mai y rheswm penaf ^ddai fod ein brodyr ynbsp;Bedyddwyr yn y Ueiafrif yn fawr yn y Dreflan. Yr oeddnbsp;11e i gredu mai yr un callineb a arweiniodd Mr. Rogers inbsp;beidio cysylltu ei hun ag un enwad yn neillduol, ac mainbsp;doethach oedd rhoi tro ” i edrych am y naill fel y Hallnbsp;yn achlysurol, yn enwedig ar adeg cyfarfod pregethu neunbsp;gt;^yl flynyddol. Yn ei feddwl ef, nid oedd Hawer o wa-haniaeth rhwng yr enwadau crefyddol, ac yr oeddynt oilnbsp;yn dda yn eu fïordd eu hunain. Ceisiai wneyd ei hunnbsp;yn bobpeth i bawb fel y gallai gael ennill oddiwrth raLnbsp;Gan ei fod yn awyddus, fel y dywedwyd, i fod ar deleraunbsp;da gyda phawb, yr oedd wedi ffurfio penderfyniad, er ynnbsp;fore, i beidio dangos dim ffafraeth tuag at y naill enwadnbsp;crefyddol mwy na’r Hall; ac yn rhinwedd y penderfyniadnbsp;hwnw, gwrthodai gyfranu at bob achos a fyddai yn dwynnbsp;gwedd enwadol. Gyda golwg ar gronfeydd cyhoeddus anbsp;chyffredinol, yr oedd pawb yn gwybod nad oedd efe ynnbsp;rVr cyhoeddus, ac felly nad oedd a fyno ef a hwynt onbsp;gwbl.

Gyda’r fath feistr, nid oedd He i ddysgwyl y cawsai John Aelod Jones nemawr o gefnogaeth yn ei efrydiaethnbsp;lenyddol; ac, fel meibion athrylith yn gyffredin, bu raidnbsp;iddo ymladd ê. Hawer o rwystrau, a gorchfygu Hawer onbsp;anhawsderau. Er y gallasai gael ambell i awr hamddenolnbsp;i ddarllen yn ystod y diwrnod, nid gwiw oedd iddo edrychnbsp;ar lyfr during business hours, ys dywedai ei feistr. Yrnbsp;oedd Mr. Sharp Rogers ymron mor gyson a ffyddlawnnbsp;yn ei shop ag ydoedd y counter, fel nad oedd gan Aelodnbsp;Jones ychwaith gyfle ond rhyw unwaïth yn y mis, sefnbsp;pan elai ei feistr i Manchester, i fanteisio dinj ar ei absen-noldeb. Ac hyd yn nod y diwrnod iau hyny, byddai Missnbsp;Rogers bob rhyw banner awr yn estyn ei thrwyn mainnbsp;gyda chil y drws oedd yn gwahanu y shop a’r gegin, inbsp;edrych a oedd y bechgyn wrth eu gwaith. Nid oeddnbsp;dim amser i ddarllen i’w gael ar adeg y pryd bwyd,nbsp;oblegid deng mynyd yn unig a ganiateid yn- y London

Ei Phobl a’i Phethau.

House i ddiwallu angbenrheidiau y corff. Yr oedd Mr. Rogers yn fanwl gyda hyn o herwydd dau reswm : ynnbsp;un peth, er mwyn argraflu ar feddyliau ei weision werthnbsp;amser; ac yn nesaf, er mwyn eu dysgu i beidio bwytanbsp;i ormodedd. lë, anghofiais ddyweyd fod hon hefydnbsp;yn erthygl bwysig yn nghredo Mr. Rogers—mai arfer-lad drwg oedd bwyta llawer, yn enwedig mewn poblnbsp;leuainc. O herwydd rheol gyfyng y deng mynyd, acnbsp;fod dannedd John Aelod Jones yn hynod ddirywiedig anbsp;braenllyd, ac hefyd fod y cigfwyd a barotoid ar ei gy^ernbsp;yn y London House yn amddifad bob amser o’r ansawddnbsp;hwnw a briodolir i einioes dyn, sef breuolder, yr oeddnbsp;John, yn ystod ei arosiad gyda Mr. Rogers, wedi mynednbsp;mor deneu ymron a gwïalen bysgota. Nid oedd neb anbsp;allai chwerthin yn fwy calonog wrth son am hyn na Johnnbsp;ei hun ; a mynych yr adroddai, er difyrwch i’w wranda-wyr, mai unwaith yn unig er pan ydoedd yn y-Dreflannbsp;y cawsai ei Iwyr ddigoni ag ymborth, a’r waith hononbsp;ydoedd pan wahoddwyd ef i’r Cartrefle i swpera gydanbsp;Mr. Pugh. Dywedai John ddarfod i Mr. Pugh y nos-waith hono addaw wrtho yn bendant y byddai iddo ef ynnbsp;y cyfarfod brodyr dilynol gynnyg ar fod i ardreth yr eis-teddle a ddaliai yn y capel gael ei ostwng i’r banner,nbsp;o herwydd ei fod raor deneu. Os dygwyddai i gwsmernbsp;y gwyddai Mr. Rogers ei fod yn meddwl yn lied uchelnbsp;o Aelod Jones alw ei sylw at deneuwch y llanc, rhoddaLnbsp;Mr. Rogers ei law yn gyfrinachol ar ysgwydd y cwsmer,nbsp;a dywedai,

“Syr, y mae enaid y bachgen yna yn fwy na’i gorff; yr ''’yf bob amser yn dyweyd hyny. Y mae yn deneu, ninbsp;Wiw gwadu ; ond nid diffyg ymborth ydyw yr achos onbsp;hyny na gorn)odedd gwaith, ond study^ study, syr; dynanbsp;sydd yn lladd y bachgen. Nid ydyw o un dyben i minbsp;siarad ag ef. Ni welais i erioed ddaioni o fechgyn a.nbsp;fyddent yn darllen gormod, ac yn moidro eu penau Lnbsp;ysgrifenu i’r wasg. Er nad wn i fy hun ddim am bethau.nbsp;^®hy, yr wyf yn deall fod y bachgen yna, syr, yn ysgrif-enu wraberth i’r papyrau newyddion. Pa bryd y mae

Y Dreflan:

yn cael amser i hyny, nis gwn. lë, study, syr, sydd yii lladd y bachgen.”

Yr oedd Mr. a Miss Rogers yn bobl gynnar iawn, fel y d)rwedir; hyny ydyw, yr oeddynt yn myned i’r gwely rainbsp;oriau o flaen pobl ereill, yn enwedig yn nhymmor y gauaf.nbsp;Yr oedd gan Mr. Rogers ei resymau am hyn fel am bobnbsp;pelh arall. Dywedai Mr. Rogers fod myned i’r gwely ynnbsp;gynnar yn fanteisiol i iechyd, a meddyliai ei fod yn arbediadnbsp;mawr ar nwy a glo. Byddai y swper ar y bwrdd yn ynbsp;Xondon House bob nos am chwarter i naw o’r gloch i’rnbsp;fynyd, a byddai pobpeth drosodd erbyn i’r awrlais daraw;nbsp;yna eisteddai pawb yn llonydd am yspaid byr. Am bum’nbsp;mynyd wedi naw, estynai Miss Rogers bar o slippers \nbsp;Mr. Rogers, a rhoddai dro ar hyd y gegin at waelod ynbsp;grisiau, ac edrychai i fyny i’r llofft, a dychwelai i barotoi ynbsp;canwyllau, yr un modd ag y bydd iar yn myned o dan yrnbsp;hofel i edrych ar ei chlwyd, ac yna yn dychwelyd i bigonbsp;tipyn wedi hyny'hyd y buarth. Am ddeng mynyd wedinbsp;naw, dechreuai Miss Rogers ddylyfu gên, gan roddi tronbsp;arall hyd i waelod y grisiau, ac edrych i fyny i’r llofft, anbsp;dychv.'elai y tro hwn i dwymno ei thraed ; ac yn y pethnbsp;olaf cydymffurfid a hi gan Mr. Rogers. Am chwarternbsp;wedi naw, dywedai Mr. Rogers,quot;

“Wei, boys, nid yw o un dyben i ni aros ynia i edrych ar ein gilydd ; gwell i ni fyn’d i gadw. Arabella ” (enwnbsp;quot;bedyddiedig Miss Rogers), “ goleuwch y canwyllau, anbsp;throwch y gas i ffwrdd a chyn pen deng mynyd arall,nbsp;quot;byddai Mr. a Miss Rogers yn chwyrnu yn eu gwahanolnbsp;ystafelloedd, a John Aelod Jones a Walter Wynn yn ynbsp;garret mor effro a dau ehedydd ar ben bore yn misnbsp;Ebrill.

Pan darawyd Aelod Jones a’r dwymyn lenyddol, darganfyddwyd • gan Miss Rogers un bore nad oedd o’rnbsp;ganwyll ddimai gyfan a roisai hi i’r llanciau y noson gyntnbsp;ond rhyw banner modfedd yn unig yn ngweddill,nbsp;Byth wedi hyn, ni welwyd canwyll gyfan yn nwylaw ynbsp;llanciau yn cychwyn irystafell wely, ond “pwt,” ys dywedai Walter, ''¦just ddigon i bara i ni dynu odd’an danom

Ei Fhobl ai Fhethau.

ac i ni ddeyd ein pader yn y t’w’llwch !” Ond nid oedd y genius 1 gael ei roddi i lawr fel hyn; na, nid oeddnbsp;prinder canwyll yn garret y London House, sereh i’rnbsp;geiniog olaf a feddai John Aelod Jones fyned i'w phwr-casu, a tnynych y mynai Walter fwrw ei hatling i drysorfanbsp;y goleuni. Gan fod Mr. Rogers yn gysgwr trwm, ac onbsp;herwydd fod y “pwt canwyllquot; yn symud ymaith bobnbsp;drwgdybiaeth, nid oedd fawr o bryder ar feddwl y bech-gyn yr aflonyddid arnynt gan Master of the hounds,quot; felnbsp;y galwai Aelod Jones ef Yr oedd profiad maith hefydnbsp;wedi eu cadarnhau yn hyn. Am wythnosau a misoedd,nbsp;yr oedd y bechgyn wedi troi yr ystaiell wely yn fyfyrgell,nbsp;yn ddarllenfa ac yn neuadd gerddorol. Gwir mai Aelodnbsp;Jones a Waker yn unig oeddynt yn cyfansoddi y chwar-euwyr a'r gynnulleidfa, oddigerth rhyw ychydig o gread-uriaid man eraill nad allent fwynhau yr entertainment Fnbsp;Yr Oedd y nifer mawr o lyfrau a feddai Aelod Jones, einbsp;waith yn ysgrifenu Ilythyrau parhaus i Udgorn y iVerin,nbsp;ynghyd a'r ffaiih ei fod yn deall grammadeg, wedi llenwinbsp;H'alter a’r fath edmygedd o hono ag oedd yn yraylunbsp;ymron ar addoliad. Buasai yn rhoddi unrhyw beth amnbsp;fod “mox glyfarquot; a Jones; ond yr oedd hyny allan o’rnbsp;cweètiwn. Ystyriai W'alter hi yn fraint o’r radd uchaf gaelnbsp;gwrando ar .Aelod Jones yn darken ei gynnyrehion cynnbsp;eu hanfon i’r wasg, a chael cyxzideithasu S,g ue oeddnbsp;yn gwybod cymaint. Yr oedd Aelod Jones yn ymwy-bodol o edmygedd Waker, ac yn ei werthfawrogi felnbsp;luynegai o edmygedd cyffredinol y byd llenyddol yrnbsp;Oedd efe i’w ennill ryw ddiwrnod. Mae yn gofus gan ynbsp;darllenydd, o bosibl, mai ymddangosiad paragraph o’inbsp;eiddo mewn newyddiadur lleol a barodd iddo ef ymgyf-enwi yn “Aelodquot; Jones. Effeithiodd gweled ei waithnbsp;rnewn argrafif raorddwfn arno nes penderfynu cwrs ei fyw-3’d. Ar ol ymddangosiad y paragraph, ac wedi dysgwyl yn.nbsp;ofer am rai dyddiau am gydnabyddiaeth sylweddol am einbsp;v.’aitb, penderfynodd Aelod Jones nad ysgrifenai air bythnbsp;rnwyach i’r papyr hwnw, ac.na fyddai iddo ef roddi fïrwythnbsp;¦ii feddwl i berchenogion ariangar a cbybyddlyd, a chad-

y Drejlan:

wodd at ei benderfyniad. Ymhen ychydig ddyddiau an-fonodd baragraph yn desgrifio “pytaten enfawr” i new-yddiadur arall; ond ni chafodd yr ysgrif ymddangos. Yn “ At ein Gohebwy» ” gwnaeth y Golygydd y sylw can-lynol; “J. Aelod Jones—Dysgwch sillebu.” BethPaoeddnbsp;y dyn yn awgryrou nas gallai efe sillebu? Daeth goleuni inbsp;feddwl Aelod Jones, a gwelodd nad ydoedd eto yn llenornbsp;perffaith. Gosododd Walter i ddarllen iddo yn araf, acnbsp;ysgrifenai yntau yr hyn a ddarllenid, gan gymharu yr ysgrifnbsp;a’r argraff; a chafodd er ei syndod fod Gol. y newyddiadurnbsp;yn gywir. Ónd beth oedd hyny i un oedd wedi pender-fynu tori ffigiwr yn y byd llenyddol ? Yr oedd ganddo unnbsp;fantais fawr yn yr ymdrech : cawsai ysgol dda, ac yr oeddnbsp;yn deall Saesoneg yn weddól, ac yn ysgrifenwr cyflym anbsp;phrydferth. Gyda chynnorthwy Walter fel darllenydd,nbsp;meistrolodd Aelod Jones sillebiaeth a phriod-ddull ynbsp;Gymraeg ymhen ychydig fisoedd. Wedi ennill y perffeith-rwydd hwn deehreuodd ohebu i Udgorn y Werin, ac ninbsp;ddarfu i’r papyr “clodwiw” hwnw wrthod cyhoeddi cy-maint ag un o’i ysgrifau. Yr oedd hyn yn galonogol. Ynnbsp;y cyfnod hwn, yr oedd enw J. Aelod Jones ar ddalenaunbsp;yr Udgorn bob wythnos, a bron wedi niyned yn air teulu-aidd. Yr oedd testynau ei ysgrifau yn cynnwys amryw-iaeth diderfyn—o hanes “Hwch eppilgarquot; hyd at Gyfarfodnbsp;Pregethu. Tua’r adeg hon cyfarfyddodd Aelod Jones anbsp;phrofedigaeth lem. Bu gohebydd o dref arall mor ryfyg-us ac anghyfiawn a defnyddio yr enw “Aelod.” Brochoddnbsp;Aelod Jones yn fawr, ac ytgrifenodd lythyr miniog anbsp;cdieryddgar i'r Udgorn. Dilynwyd hwn gan lythyr oddi-wrth yr “Aelod” arall. Wedi cryn ffrwgwd, tawelwydnbsp;meddwl y wlad gan ymyriad amserol Göïïyf Udgorn ynnbsp;ftafr J. Aelod Jones, ac ni feiddiodd neb mwyach ladratanbsp;ei enw. Ystyriai Walter y dylasai y g^Vr oedd yn euog o’rnbsp;fath anfadwaiih gael ei roddi yn y carchar gyda llafurnbsp;caled am o leiaf dair blynedd. Cydolygai Aelod Jonesnbsp;a’i gyfaill, a phrophwydai y byddai i ryw Seneddwr cynnbsp;bo hir, ’doedd bosibl, ddwyn mesur i’r Parliament er am-ddiffyn enwau llenorion adnabyddus. Gofidus ydyw

Ei Phobl (£i Phethau.

roeddwl na chyflawnwyd prophwydoliaeth Aelod Jones hyd y dydd hwn, er y cydnebydd pawb a wyddant ryw-beth am lenyddiaeth Gymreig fod hyn yn un o anghenionnbsp;pwysicaf yr oes oleu hon !

Dichon, wedi’r cwbl, fod peth gwir yn yr hyn a ddy-wedai Mr. Sharp Rogers gyda golwg ar yr achos o deneu-wch Aelod Jones. Yr oedd gan efrydiaeth, o bosibl, ran. yn nygiad yn mlaen guriad ei gnawd, oblegid treulid rhainbsp;oriau bob nos yn- garret y London House ganddo ef a’inbsp;gyfaill i ddarllen, ysgrifenu, a chynnal cyfarfodydd amryw-iaethol. Os byddai ar Aelod Jones eisieu “myn’d ati” inbsp;ysgrifenu, caniateid i Walter fyned i’r gwely, a cbysgu, arnbsp;yr ammod iddo beidio chwyrnu. Os darllen a fyddainbsp;gwaith y noswaith i fod, eisteddai Walter yn ei wely a’i góbnbsp;•arn dano i’w gadw rhag anwyd, tra y cerddai Aelod Jonesnbsp;yn ol a blaen hyd yr ystafell, gan ddarllen yn uchel, anbsp;gwneyd ystumiau ar ei gorfif er mwyn dysgu areithydd-iaeth. Ar rai nosweitbiau byddai raid cael dwy ganwyll;nbsp;un i Walter, yr hon a ddaliai yn ei law, gan eistedd yn einbsp;'vely i ddarllen, ac un ar y bwrdd i Aelod Jones, yr hwn anbsp;geisiai ymberffeithio fel reporter. Ar ddechreuad yr ym-nrferiadau hyn, cawsai Walter gryn draflèrth t ddysgunbsp;cadw ei hun yn effro, tra y darllenai Aelod Jones ysgrifaunbsp;nieithion o’i awduriaeth ei hun, neu o eiddo rhywun arall.nbsp;Ond esgorodd athrylith gynnyrchiol yr olaf ar gynllun anbsp;fu yn hynod effeithiol i ddwyn y deffröedigrwydd a ddy-’nunid oddiamgylch. Yr oedd nenfwd yr ystafell 11e ynbsp;lt;^ysgai y ddau gyfaill yn hynod o isel, ac o herwydd hynynbsp;yn afiach a thra anfanteisiol i’r pwrpas y troisid hi yn ddi-'veddar; ond, fel pob gwir berchen athrylith, gwnaethnbsp;Aelod Jones i hyn wasanaethu er mantais iddo ef a’tnbsp;gyfaill. Pan orchfygid Walter gan gwsg, rhoddai Aelodnbsp;Jones ef i sefyll ar ei ben ar y gwely, gan osod ei draed inbsp;gyffwrdd a’r nenfwd, a chan berswadio Walter y gallatnbsp;gydag ychydig ymarferiad ddysgu cerdded y nenfwd fel ynbsp;bydd gwibedyn yn gwneyd; ac fel awdurdod ar y pwncnbsp;hwn, ac er mwyn ei argyhoeddi o bosiblrwydd y peth,nbsp;dyfynai gyfran o “ Hyfforddwr yr Efrydydd,” yn dangos y

y Dreflan:

geilid gwneyd pobpeth trwy ymarfer. Mynych y ceisiat Walter gerdded y nenfwd, a pharhai yn yT ymdrech weith-iau nes byddai ei wyneb yn glasu, a’i lygaid ymron syrthionbsp;o’i ben. Canlyniad naturiol y ceisiadau ebychfawr hyn anbsp;! fyddai gwneyd Walter mor effro a’r gog, ac yna ai Aelodnbsp;Jones ymlaen gyda’r darllen.

Er mwyn. rhodói chware teg i Mr. Sharp Rogers, dylaswn fod wedi hysbysu y darllenydd na byddai efenbsp;byth yn gwrthod caniatad i’w weision fynychu cyfarfod-ydd hwyrol. Yn Eglwys Loegr y magesid Walter, acnbsp;Eglwyswyr oeddynt ei rieni; ond mor fawr yr edraygainbsp;efe Aelod Jones, fel nad oedd yn hapus heb gael einbsp;ddilyn i bob cyfarfod a gynnelid ar ddyddiau yr wythnosnbsp;yn y capel, a mynych y cwynai efe mor ddiffygiol oeddnbsp;yr Eglwys o gyfarfodydd cyffelyb—mai un cyfarfod wyth-nosol yn unig a geid yn y Llan yn ystod blwyddyn, acnbsp;mai plygain oedd hwnw. Oni buasai am ei rieni, buasainbsp;Walter wedi troi ei gót er ystalm. Os byddai ar y ddaunbsp;gyfaill eisieu myned i gyfarfod, elai Aelod Jones at Mr.nbsp;Rogers a gofynai,

“ A wnevvch chwi ganiatau i Walter a finnau fyned i’r cyfarfod heno ? ”

Rhoddai Mr. Rogers ei ben i lawr am fynyd, ac yna dywedai,’

“ Beth ydyw natur y cyfarfod, Jones ? ”

Esboniai Jones natur y cyfarfod oreu y gallai.

“Wei,” .meddai Mr. Rogers, “ yn gymaint a bod y cyfarfod a’i duedd i wneyd lies, gellwch fyn’d. Gadewchnbsp;i mi weled; mae’n debyg y bydd hi yn lied hwyr arnochnbsp;yn dychwelyd; a fydd o ryw ddyben parotoi gwper inbsp;chwi ?”

“ Na fydd o gwbl,”.fyddai atebiad hunanymwadol Jones.

“ Purion,” meddai Mr. Rogers.

O dipyn i beth, daeth yn ddeddf yn y Londoii House, pan elai y gweision i gyfarfod hwyrol, na pharotoid swpernbsp;ar eu cyfer; yn unig gadewid ar y bwrdd y “ pwtcanwyll”nbsp;a dwy fatsen. Sylwyd gyda boddhad gan Aelod Jonesnbsp;fod Mr. Rogers yn cynnyödu yn ei gefnogaeth i’r cyfar-

Ei Phobl a’i Phethau.

fodydd hyn; oblegid os dygwyddai i ychydig ddyddiau fyned heibio heb iddo ef ofyn am y caniatad arferol,nbsp;gofynai Mr. Rogers,

“Jones, oes yna yr un cyfarfod genych yr wythnos hon ? ”

Parai hyn sirioldeb mawr yn Jones, ond protestiai Walter mai arbed swper oedd yn Ilygad Master of thenbsp;hounds. Er pan ddaethai Noah Rees i’r Dreflan, yrnbsp;oedd y cyfarfodydd hyn yn dygwydd yn lied fynych, acnbsp;yn achlysuro cryn waghad ar logellau Aelod Jones anbsp;Walter ; oblegid pan ddeuent allan o’r cyfarfod, byddai ynbsp;ddau ynnron syrthio o eisieu ymborth; ac nid oedd dimnbsp;i’w wneyd ond myned i shof yr hen Ann Williams inbsp;brynu pastai ddwy geiniog. Mor llawen oedd gan yrnbsp;hen wreigan ddeall fod y bechgyn yn mynychu y cyfarfodydd, fel y gorfodai hwynt yn aml i gymeryd cwpan-aid o goffi gyda hi yn yr ystafell gefn. Yr unig beth anbsp;ohdiai Ann Williams oedd fod Walter, yr hwn oedd.nbsp;fachgen prydferth a synwyrol, “ yn myn’d i’r Eglwys yn.nbsp;He bod hefo chrefydd !”

Yr oedd Aelod Jones wedi bod “ wrthi ” am dair nos-¦ssaith yn olynol yn ysgrifenu hanes cyfarfod sefydlu Noah Rees, a Walter yn y cyfamser wedi bod yn cysgu yn y moddnbsp;ammodol. O barch i’w athraw, yr oedd Aelod Jonesnbsp;wedi tynu allan ei holl ymadferthoedd i wneyd yr hanesnbsp;yn y modd goreu a allai. Yr amser ydoedd bannernbsp;awr wedi naw ar y noswaith; y 11e—garret y London-JJouse. Oer oedd yr hin, a gwisgai Aelod Jones ei gobnbsp;nchaf am dano i gadw ei hun yn gynhes, a Walter anbsp;«isteddai yn ei wely a gwrthban dros ei ysgwyddau. Yrnbsp;oedd y “ pwt canwyll ’’ wedi ei thaflu ymaith yn ddir-mygedig, a chanwyll geiniog wedi ei gosod yn ei Ienbsp;quot;Vr oedd Aelod Jones ymron a bod yn barod i ddechrenbsp;darllen hanes y cyfarfod i Walter cyn ei anfon i Ud~nbsp;gorn y Werin, pryd y cymerodd yr ymgom ganlynol Ie:

“ Aelod Jones,” ebe Walter, canys wrth ei enw llen-yddol y dymunai Jones gael ei gyfarch; “ ydach ch’i quot;Wedi gorphen yr hanes ? ”

Y Drejldn:

“Ydwyf, ” ebe Jones, “ac yrwyf wedi ysgrifenu i’r UJ-gorn i gadw tair colofn.’’

“Tair colofn!” ebe Walter, dear mei Yr wdw i wedi meddwl lawer gwaïth a gofyn i ch’i, Aelod Jones, anbsp;wnewch ch’i fy nysgu i scrifenu i’r print.”

“Wel, rhywbeth a fedra i wneyd i ti, Wat, mi gwnaf o ; ond cyn y medn di ysgrifenu i’r wasg, rhaid iddo fod ynotnbsp;ti; rhaid i ti gael y dalent; fedr neb ei stwfifio fo i ti. Maenbsp;hi yn ddawn ar ei phen ei hun. Wat. Yiymamp;r gaffer ymanbsp;(Mr. Rogers), er mor ffond o bres ydi o, cae o ddwy fil onbsp;bunnau am ysgrifenu dwy frawddeg yn rammadegol, fedrenbsp;fo ddim. Ond mi wnaiff dyn lawer o bethau wrth yraar-fer; ac os oes awydd mawr arnat am fod yn ysgrifenwr,nbsp;craffa ar y pethau canlynol ¦. yn gyntaf oil, rhaid i ti gaelnbsp;ffugenw. Wnei di ddim byd o hom hebffugenw, a hwnwnbsp;yn un a fydd yn swnio yn dda Wedi hyn rhaid i ti fedd-wl, neu mewn geinau eraill, synfyfyno , a dae ti yn edrychnbsp;dipyn yn hun, dydi o ddim ods, achos mi feddylifTnbsp;pobl ychwaneg o honot ti. Yn nesaf, rhaid i ti gaelnbsp;testun i ysgrifenu arno; ac y mae digon o destynau i’wnbsp;cael bob amser i ddyn o feddwl. Mi wneiff grammadegnbsp;ddysgu llawer o bethau i ti, ond cofia hyn—pan ynnbsp;ysgrifenu i’r wasg, ysgrifena ar un tu i’r ddalen. Wyt tinbsp;yn d’allt?”

“Ydw,” ebe Waker; “ond be ydi y rheswm am hyny, Aelod Jones?”

llU ('ULf “Wel,” ebe Jones mewn tipyn o benbleth, “’does dim rheswm i’w roi am hyny, ond mai felly y byddai Dr. Johnson yn arfer gwneyd. Cofia, yn nesaf, wedi i ti roi dynbsp;ffugenw yn ngwaelod dy ysgrif, am roi dy enw priodol inbsp;lawr, a gwna gylch am dano. Wyt ti yn d’allt ?”

“ ’Rydw i meddwl ’y mod i,” ebe Wat; ac ychwanegai,

I be mae nhw eisio yr enw priodol, Aelod Jones ? ai er mwyn gwybod i b'le i anfon tal am yr ysgnf ? ”

“Wel,” ebe Jones mewn penbleth eto, “gall hyny fod yn un rheswm, ond nid hyny ydyw y cwbl—mi ddoi inbsp;ddeall pethau fel hyn eto. Tria gofio y gwersi a gefaistnbsp;heno, a chei wers arall yn y man.”

Ei Phobl a'i Phethau.

“Un cwestlwn arall,” ebe Wat “Ydi hi yn talu yn o lew am ysgrifenu i'r wasg, Aelod Jones?quot;

“Mae hyny,” ebe Jones, “yn dibynu ar alluoedd dyn, a’r enwogrwydd a fydd wedi ei ennilL Mi glywais fodnbsp;golygwyr newyddiaduron Cymreig yn derbyn cymaint anbsp;phum’ swllt ar hugain yr wythnos.quot;

Dear me/ pwy fase’n meddwl!quot; ebe Walter yn synedig, ac ychwanegodd, “'Rydach chithe yn scrifenu llawer,nbsp;Aelod Jones; ydyn nhw yn talu yn o lew i chithe?’’

“Wel,” ebe Jones mewn penbleth mawr, “mae hyny hefo fi, Wat; nid cymaint ag yr wyf yn ei haeddu, hwyr-ach. (Poor fellow / ni chawsai geiniog erioed am ysgrifenu.) Nid er mwyn yr arian yn gymaint yr wyf yn ysgrifenu; ond er mwyn—wel, mi ddoi i ddeall pethau fel hynnbsp;eto. Wyt ti yn barod i wrando ar yr hanes? 'Drycha dinbsp;arna’ i pan fydda’ i yn dariien. Pan godaf un bys, dywednbsp;dithe ‘clywchl’ pan godaf ddau fys, dywed ‘clywch,nbsp;clywch! ’ pan godaf fy holl law, rho cheers. Mi wnaiffnbsp;hyny dy gadw di yn effro. Ond yr wyt yn edrych ynnbsp;lied gysglyd. Gwell i ti, yr ydw i yn meddwl, roi iotuk onbsp;gerdded ar y ceiling cyn i mi ddechreu.”

“ Hwyrach mai hyny fydd oreu, or fod gen’ i ofn na ddysga i byth gerdded fel gwibedyn,” ebe Wat

“ Practice ydyw’r cwbl,” ebe Jones.

Taflodd Waltar y gwrthban oddiam ei ysgwyddau, a safodd ar ei ben ar y gwely, a gosododd Jones ei draed efnbsp;yn gywir ar y nenfwd, a dywedodd,

quot; Say when., Wat”

“Yr^an,quot; ebe Wat; a gollyngodd Jones ei afael o hono.

Pa un ai diofalwch ar ran Aelod Jones, ai ynte diffyg ymarferiad, a barodd i Walter syrthio fel careg ar lawr ynbsp;llofft, sydd yn gwestiwn hyd y dydd hwn heb ei bénder-fynu; ond i’r llawr y daeth, a hyny gyda’r fath drwstnes ynbsp;tybid fod y. London House yn gandrylL Yr un fomentnbsp;rholiodd Aelod Jones ar lawr, gan chwerthin nes yr oeddnbsp;et ystlysau esgyrniog ymron ymagor. Pan ddadebroddnbsp;Walter o’i syfrdandod, dechreuodd wylo; ond mewn am-

Y Drejlan;

rantiad, tródd i chwerthin yn uchel a chalonog. Agorwyd drws yr ystafell, a gwnaeth y Master of the hounds ei ym-ddangosiad yn ei grys nos, yr hwn a gyrhaeddai hyd ynbsp;llawr. Yr oedd ei ymddangosiad fel ymddangosiad ys-bryd. Am foment meddyliodd Walter mai ficer y plwyfnbsp;oedd y ddrychiolaeth; ond gwelodd ei fod yn ddiffygiolnbsp;o’r riban goch ar ei i^n gwjrn, ac nad oedd ganddo flewynnbsp;o wallt ar ei ben. Yr oedd y bechgyn ar eu lledorwedd.nbsp;ar lawr, ac nis gallasent symud modfedd.

“Jones,” ebe Mr. Rogers, “yr wyfyn synu atoch chwi ; y chwi sydd yn ddyn o feddwl!”

“Syr,” ebe Jones, “yr ydych wedi anghofio rhoi eich wig am eich pen.quot;’

Tynodd Sharp Rogers ei law dros ei ben, a chafodd fod hyny yn ffaith. Yr oedd Aelod Jones wedi ei orch-fygu.

“Jones,” ebe efe, “cawn siarad am hyn eto,’ a thródd ymaith ar ei sawdl ddihosan.

Er mor hofif o arian oedd Mr. Rogers, buasai yn well ganddo na phum’ punt pe nas gwelsid ef gan ei weisionnbsp;heb ei wig. Yr oedd wedi ei ddarostwng yn eu golwg,nbsp;ac ni soniodd byth air am y noswaith hono. Boreu dran-noeth, ar frecwast, gofynodd Miss Rogers a oedd un onbsp;honynt wedi clywed rhyw drwst mawr yn gynnar y noswaith gynt. Atebodd Mr. Rogers mai tebygol oedd einbsp;bod wedi breuddwydio. Bu agos i Walter dagu.

Bu codwm Walter yn derfyniad ar weithrediadau y noswaith; ond gan y byddai yn gryn golled i’r darllenyddnbsp;gael ei amddifadu o hanes cyfarfod sefydlu Noah Rees,nbsp;mi a’i hanrhegaf ag ef yn y bennod nesaf verbatm etnbsp;literatim, fel yr ymddangosodd yn Udgorn y Werin.

ix.

Ei Phobl ai Pheihau. nbsp;nbsp;nbsp;24^

PENNOD XVII.

SEFYDLU Y BUGAIL.

OES dosbarth o bobl mor arbitrary^ mor ddichwaeth, ac mor analluog i farnu teilyngdod cynnyrchioanbsp;llênyddol ag ydyw golygwyr, ac yn enwedig golygwyrnbsp;newyddiaduron ? Yr wyf yn appelio at filoedd goheb-¦wyr Cymru, Ai onid ydyw yn ffaith, sydd yn cael ei phrofi.nbsp;bob dydd o’r flwyddyn, fod Golygwyr yn arddangos yrnbsp;anwybodaeth dyfnaf, a’r dylni mwyaf anesgusodol, yn eunbsp;gwaith yn gwrthod yn wastadol gyhoeddi ysgrifau galluognbsp;a gwreiddiol a anfonir iddynt gan ddynion o dalent anbsp;dawn? Nid yn unig hyny, ond y fath anallu a arddan-gosant i watianiaethu rhwng cynnyrch gv;ir athrylith anbsp;Aothach! Gwrthodant bob wythnos yr hyn sydd werth.nbsp;ei gyhoeddi, a chyhoeddant yr hyn nad ydyw werth dim,nbsp;nac o un dyddordeb i neb. Hyn ydyw barn onest pobnbsp;awdwr ysgrifau yr hwn a wrthodir; a phwy sydd ablach.nbsp;i farnu gwerth a theilyngdod ysgrif na’r hwn a’i cyfan-soddodd? Peth arall ag sydd wrthunach fyth yn Meistrinbsp;Golygwyr ydyw, y digywilydd-dra digydwybod a arferantnbsp;wrth gwtogi a chyfnewid ysgrifau. Pan wneir hyn gadewirnbsp;allan bob amser y rhanau rhagoraf, a rhoddir i mewn jrnbsp;rhanau gwaelaf; a phan wneir cyfnewidiadau, y maent yi»nbsp;ddïeithriad yn gwaethygu ac nid yn gwella ysgrif. Yn ynbsp;cyfrjTiv arhgylchiadau, mae genyf awdurdod i ddyweydnbsp;ohebwyr Cymru, yn hytrach nag i’w hysgrifau gaelnbsp;eu IJiui-o^nio a’u talfyru fel y grvneir, mai mwy dymunoLnbsp;gan yr awdwyr a TydSai iddynt gael eu gwrthod allan acnbsp;allan. Yr hyn sydd fwyaf pruddaidd ynglyn a’r achosnbsp;bwn ydyw nad oes obaith am welliant; ac er crefu o’rnbsp;gohebwyr ar y golygwyr i gyhoeddi eu hysgrifau “fel ynbsp;rnaent” ac “yn eu ft'urf wreiddiol,” nid ydynt yn diwygicnbsp;dim oil; maent mor ddwfn yn y camwedd hwn heddywnbsp;y buont erioed!

Y Dreflan:

Hawddach dychymygu na darlunio teimladau John Ael-od Jones ar-dderbyniad Udgorn y Werin, yr hwn oedd i gynnwys hanes cyflawn am sefydliad Noah Rees yn fugailnbsp;yn y Dreflan. Ar ol yr holl drafferth a’r llafur yr oedd efnbsp;¦wedi ei gymeryd gyda'r hanes, yr oedd y Gol. afresyraolnbsp;wedi ei dalCyru i ddim ymron. Pan agorodd Aelodnbsp;Jones yr Udgorn, a hyny mewn dull braidd yn ddoctor-aidd a hunan-ddigonol, a phan welodd i gkn lleied o Ienbsp;yr oedd y Gol. wedi crynhoi yr hanes maith a llafurfawr,nbsp;collodd ei dymher yn hollol. Tarawodd y papyr yn ynbsp;llawr, a tharawodd ei het wedi hyny, gan fwrw ffrwd onbsp;gaseiriau ar awdwr y trycWneb. Cerddodd yn ol a blaennbsp;hyd yr ystafell, gan giCio yn ddirmygus y papyr a’r het.nbsp;O herwydd na wyddai Walter Wynii y rheswm am ygyn-ddaredd hon, meddyliodd yn sier fod Aelod Jones ynnbsp;dechreu dyrysu yn ei synwyrau, a bod hyny wedi ei ddwynnbsp;oddiamgyleh gan orefrydiaeth; ac yr oedd efe ar fedrnbsp;galw am help pan ddywedodd Aelod Jones,

“ Walter, mae hyn yn Iwy nag y medr un dyn o feddwl ei ddyoddef. Wedi i mi fyned i’r drafferth i ysgrifenunbsp;hanes manwl, cyflawn, a gorphenedig, dyma fo—byd a’inbsp;gwelo!—wedi ei gwtogi i un paragraph !” a tharawodd yrnbsp;Udgorn yn y llawr drachefn. Gofynodd Walter, ag eidd-igedd yn amlwg i’w ganfod yn ei wyneb,

“ Ai onid ellwch chwi roddi cyfraith ar y Golygydd, a hawlio damages V’

“Ti a siaredaist fel un o’r ynfydion, Wat,’’ ebe Aelod Jones; “ond o ran hyny, be wyddost ti am lenyddiaethnbsp;a’i rheolau ? un fel ti nad ysgrifenaist linell erioed i bapyrnbsp;newydd, ac nad oes genyt ffugenw! Pe buasit yn gofynnbsp;ai onid oedd modd dyfeisio peiriant i wneyd gwaith golygydd, a'i wneyd yn llawer rhagorach nag y gwneir ef yn einnbsp;dyddiau ni, buasit yn siarad sense. Mae yn gywilydd ac ynnbsp;warth ar Gymru fod dynion yn cael eu gosod yn olygwyrnbsp;na wyddant y gwahaniaeth rhwng sothach a champwaithnbsp;—rhwng manus a gwenith. Dyma yr Udgorn yma amnbsp;heddyw; mae o yn llawn o rubbish, na ddarllenir gan nebnbsp;byth; a'r hanes y cymerais i gymaint o drafferth gydag

Ei Phobl di Phcthau.

€f, ac a fuasai o ddyddordeb cyffredinol, wedi ei lurgynio a’i wasgu i Ie gymaint a’m mys bath i. Son yr wyt ti amnbsp;hawlio damages! sonia yn hytrach am roi sense yn mhen-au golygwyr! ”

Cyfaddefodd Walter ei anwybodaeth, a gwnaeth ym-ddiheuriad, a meiddiodd wneyd un awgrymiad arall: “Aelod Jones;” ebe fe, fedrech ch’i ddim codi papyrnbsp;newydd i chi’ch hun ? Mae Phillip Humphreys yn gallunbsp;wintio program7ne y cyfarfod cystadleuol; a pham nanbsp;ledre fo brintio papyr newydd ? ”

“Wyddost ti beth?quot; ebe Jones; “mae rhywbeth yn dy ben di wedi’r cwbl. Gyda golwg ar yr olygyddiaeth, minbsp;fedrwn i fanagio hyny yn burion—yn llawer gwell nag ynbsp;mae golygydd yr Udgorn yn gwneyd. Ond y mae genyfnbsp;ofn mai nid Phillip Humphreys ydyw’r dyn i brintionbsp;papyr newydd, ac mae eisio tipyn go lew o bres inbsp;gychwyn newyddiadur, Walter.”

“ Wel,” ebe Waker, t'mae gen i goron, a ddyliwn fod gynoch chithe bunt neu ddwy, ac hwyrach y gallech ch’inbsp;gael punt gan eich tad, a dae y gaffer yma yn meddwl ynbsp;gnae o dalu, y gallech ch’i gael punt gyno fynte.”

“Mae genyf ofn,” ebe Jones, wedi tawelu yn fawr, “na fyddai hyny ddim yn ddigon i gychwyn papyr first-class \nbsp;ond mi gawn feddwl am hyn eto; ” a syrthiodd i ddys-tawrwydd synfyfyriol, ymha un y dychymygai weled einbsp;hun yn nghader y golygydd, ac yn galw ei hunan ynnbsp;“ni.” Parodd awgrymiad Waker i Aelod Jones adfedd-iannu ei natur dda; ac nid peth bychan oedd hyny,nbsp;oblegid ni welwyd ef erioed wedi colli ei dymher mornbsp;fawr. A phwy yn ei sefyllfa ef a fuasai yn gallu cadw einbsp;bwyll? Wedi iddo fod wrthi am nosweithiau yn ysgrifenunbsp;}m ddygn, ac er iddo anfon gair i’r Udgorn am iddyntnbsp;gadw tair colofn, wele y Golygydd wedi dirwasgu yrnbsp;hanes maith a gorphenedig i'r paragraph canlynol:—

“ Y Drejlan.—Nos Lun diweddaf, cynnaliwyd cyfarfod yn yr Hen Gapel i sefydlu y Parch. Noah Rees yn fugail ar eglwys ynbsp;Methodistiaid yn y 11e. Yr oedd y cynnulliad yn iliosog ; a chafwydnbsp;anerchiadau pwrpasol i'r amgylchiad gan amryw frodyr dyeithr a

Tquot; Drejlan:

chartrefol; ac ymddangosai pawb yn eu hwyliau goreu. Hyderir y bydd y symudiad newydd hwn er lies i’r eglwys a’r gymydogaeth.nbsp;—J. Aelod Jones.”

Gan fod mwy o ddyddordeb a phwysigrwydd ynglyn è. chyfarfod sefydlu Noah Rees nag y mynai Udgorn ynbsp;Werin ei osod arno, fe allai na wnawn gyfiawnder a’rnbsp;hanes hwn nac a’r darllenydd, pe yr elwn heibio hebnbsp;geisio gwneyd crynodeb byr o’r hyn a gymerodd Ie ar ynbsp;pryd. Mae genyf gof da am dano, ac am yr hyn a ddy-wedwyd ar yr achlysur. Nid wyf yn cofio i mi deimlonbsp;mwy mewn unrhyw gyfarfod; oblegid yr oedd Mr. Pughnbsp;yn eistedd wrth fy ochr, ac yn fy mhwnio yn barhaus ynnbsp;fy ystlys tra yr oedd hwn a’r Hall yn siarad. Fel gydanbsp;phob peth arall, yr oedd Mr. Smart a Mr. Bevan wedinbsp;arbed y drafferth i’r blaenoriaid eraill, ac i’r eglwys, onbsp;gynllunio a threfnu y cyfarfod. Yr unig ofal a osodwydnbsp;arnynt hwy gan y ddau ddiacon parchus oedd, ar iddyntnbsp;gofio y dyddiad yr oedd y cyfarfod i gymeryd He.

Wedi dechreu y cyfarfod yn y ffurf arferol, ar gynnyg-iad Mr. Bevan, cymerwyd y gadair gan Mr. Smart, yr hwn er fod y peth yn wybyddus iddo ymlaen Haw, anbsp;arwyddocaodd syndod mawr, ac a ymddangosai braiddnbsp;yn nervous; ond gan nad oedd yn hoffi bod yn anufudd,nbsp;cerddodd yn araf a pharchus i’r gader grybwylledig; acnbsp;wedi eistedd i lawr am oddeutu chwarter mynyd, cododdnbsp;ar ei draed, a dywedodd:

“Frodyr a Chwïorydd,—Yr ydych i gyd yn gwybod nad wyf un amser yn hoff o fod yn gyhoeddus, ilawer Ilai ar amgylchiad o naturnbsp;—natur yr amgylchiad presennol. Ond ar amgylchiad o natur yrnbsp;amgylchiad presennol, gwell ydyw bod yn obedient. Yr ydych i gydnbsp;yn gwybod nad wyf yn arfer siarad yn gyhoeddus, yn enwedig arnbsp;amgylchiad fel o natur yr amgylchiad—hym—presennol. Gan mainbsp;Mr. Bevan ydyw y blaenor hynaf ar yr amgylchiad—hym—gwell onbsp;lawer a fuasai iddo ef fod yn gadeirydd ar yr amgylchiad. Ond gannbsp;fod yr amgylchiad—ie dyna yr oeddwn i yn myn’d i ddyweyd—nidnbsp;oes genyf ond gwneyd fy ngoreu yn bresennol, Ni wnaf gymerydnbsp;eich amser ar yr amgylchiad—hyny ydyw yn y cyfarfod hwn—gan

eich bod oil yn gwybod beth ydyw natur yr am-hyny ydyw, y

cyfarfod hwn Mae yma amryw (rodyr i’ch anerch, ac mi gewch glvwed beth vdvw natur—hynyjdyw, y mae jima frodyr dyeithr, ac.

Ei Phobl a’i Phethau.

ni fyddai ond ofer i mi ar amgylchiad o natur yr amgylchiad presen-nol—yn awr mi alwaf ar Mr. Bevan i ddywedyd gair ar yc amgylchiad.”

“Dydi yr hen Smertyn ddim yn gallu siarad mor deidi ar y stage ag yn ei barlwr; be wyt ti’n ddeyd?” ebe Mr.nbsp;Pugh wrthyf, gan roddi peneliniad i mi yn fy ystlys.nbsp;Ymhlith pethau eraill, dywedodd Mr. Bevan,—

“ Gan fod Mr. Rees yn ein plith er ys rhai misoedd bellach, hwyr-ach fod rhywrai yn barod i ofyn, Paham na chynnaliwyd y cyfarfod. hwn yn gynt? Digonydyw dyweyd mai hynydoedd d3miuniad Mr.nbsp;Rees ei hun i ni oedi cyfarfod ei sefydliad nes iddo ef ymgydna-byddu a ni a ninnau ag yntau. Mae y fugeiliaeth yn symudiadnbsp;newydd rnewn cymhariaeth yn nghorff y Methodistiaid ; ond y mae-yn symudiad, yr wyf yn meddwl, ag sydd yn sier o gynnyddu, ac O'nbsp;fod o fendith gyffredinol. Ofer a fyddai i mi heno fyned yn fanwlnbsp;dros yr amgylchiadau a barodd i ni gymeryd y cam pwysig o alwnbsp;Mr. Rees i’n bugeilio. Tra yr oedd y diweddar Mr. Williams gydanbsp;ni, nid oedd arnom anghen am fugail, gan ei fod ef yn gwneyd ynbsp;gwaith ymhob ystyr o’r gair yn rhad ac am ddim. Ond wedi iddo efnbsp;fyned at ei wobr, yr oedd y diaconiaid yn teimlo fod yn rhaid caelnbsp;rhywun i ofalu am yr achos [rhoddodd Mr. Pugh bwt i mi yn fynbsp;ystlys], ac yn hyn yr oedd yr eglwysyn cyttuno. Yr wyf yn credunbsp;y cydolygwch S, mi pan ddywedaf ein bod wedi bod yn hynod ffor-tunus wrth gael Mr. Rees atom. Mae efe bellach yn adnabyddus i’rnbsp;rhan fwyaf o honoch, ac wedi profï ei hun eisoes yn lt;^r cymhwys i’rnbsp;gwaith y galwyd ef iddo. Yr wyf yn teimlo yn falch o allu hysbysu.nbsp;yr eglwys a’r gynnulleidfa fod perffaith gydwelediad rhwng y bugailnbsp;a’r swyddogion hyd yn hyn. ”

Wedi gwneyd rhai sylwadau ymhellach, eisteddodd Mr. Bevan i lawr a dywedodd Mr. Pugh wrthyf, “Mae grammar Mr. Bevan yn rhagori ar un Mr. Smart, beth bynagnbsp;am ei logic.”

Galwodd y Cadeirydd yn nesaf ar y Parch. Edward Prysor, yr hwn, fel y crybwyllais yn y bennod gyntaf, a,nbsp;berthynai i’r capel newydd, a’r hwn, o ran ei alwedigaeth,nbsp;oedd yn ffermwr, yn siopwr, yn gasglwr trethi, yn generalnbsp;dealer, ac yn pregethu rhwng cromfachau. Dywedoddnbsp;Mr. Prysor ar ol rhai sylwadau rhagarweiniol:—

“Yr wyf fi fel y gwyddoch, yn perthyn i’r hen ysgol, ac nis S^Uaf ymffrostio i mi dderbyn addysg athrofaol; ac y mae rhai yn

y Dreflan:

dyweyd fod tipyn o jealousy ynom ni, pregethwyt yi hen ysgol, at y bugeiliaid. Gall hyny fod yn wir mewn rhai amgylchiadau ; ond ninbsp;•welais i beth felly ymhlith fy mrodyr. Mae yn gysur mawr i un felnbsp;ii, sydd yn nghanol trafferthion y byd, gofio fod y Pen mawr wedinbsp;jwneyd wmbreth o ddaioni mewn amser aeth heibio trwy rai cy-flelyb i mi. Yn wir, yr wyf yn meddwl y gallaf ddyweyd na fuasainbsp;Methodistiaeth yr hyn ydyw heddyw oni buasai am y rhai oeddyntnbsp;yn pregethu gydag arddeliad ar y Sabbothau, ac yn nghanol helyntnbsp;y byd a’i bethau yn y shop neu y fferm fore Llun. Ond y mae amgylchiadau erbyn hyn wedi newid ; ac y mae yn debygol nad ellirnbsp;myned ymlaen gyda’r achos yn hwylus yn ein dyddiau ni heb yr hynnbsp;a elwir y fugeiliaeth, yn enwedig yn y trefydd mawrion. Rhydd inbsp;bob dyn ei farn ; ac y mae genyf finnau fy marn ar hyn. Ond yrnbsp;wyf yn hyderu y bydd dyfodiad y giVr leuanc, Mr. Rees, atoch ynnbsp;profi yn llesol i’r eglwys, ac y byddwch ymhcn y flwyddyn yn gallunbsp;pwyntio at rywbeth mawr wedi ei wneyd. Yn y cyfamser, nid oesnbsp;genym ni yn y capel acw ond ceisio myned ymlaen yn ol yr hen jognbsp;trot. Yr wyf yn llongyfarch yr eglwys yn yr Hen Gapel ar ei chaff-aeliad newydd, ac yn dymuno pob bendith arnoch. Nid oes llawernbsp;o gydnabyddiaeth wedi bod rhyngof a Mr. Rees ; ond oddiar bob-peth a glywais am dano, y mae yn wr ieuanc tra chymhwys i wneyd ynbsp;gwaith yr ydych yn ei ddysgwyl oddiwrtho. Os ydyw efe braidd ynnbsp;ieuanc, mae ganddo gynghorwr yn ein cadeirydd parchus ; ac y maenbsp;Mr. Rees yn ddigon call i wybod mai yr hen a wyr.”

Gwyrodd Mr. Smart ei ben yn gydnabyddgar, can belled ag y goddefai ei goler shff iddo wneyd hyny; anbsp;galwodd ar y Parch. Robert Hugh Lewis (W.) i ddy-weyd ychydig eiriau, yr hwn a lefarodd,

ar y dechreu, gwell yayw bod yn obedient. Vr wyf wedi dysgu cymaint a hyn o alhröniaeth, mai ufudd*dod ydyw ammod bodaeth.nbsp;Hon ydyw deddf gyffredinol y bydysawd. Torwn y ddeddf, peidiwnnbsp;a bod mor sicr a bod effaith yn dilyn yr achos. Ufudd-dod ydyw yrnbsp;achos ; yr effaith yw eich bod yn clywed fy llais i yma heno.nbsp;Gwyddoch oil mai yn ddiweddar y daethum i gylchdaith y Dreflan ;nbsp;ac, o anghenrheidrwydd, rhaid mai ammherffaith gydnabyddiaethnbsp;a feddaf o’m brodyr Calfinaidd ; ond fel y bydd olwynion amser ynnbsp;chwyldroi, a’n llwybrau yn y byd yn cynghroesi, hyderus ddysgwyl-iaf y deuaf i feddu yr hyn yr wyf heno yn teimlo yn golledwr am nanbsp;quot;bawn yn ei feddu, sef yw hyny, adnabyddiaeth—cydnabyddiaeth, anbsp;mynwesol gyfeillach fy mrodyr y Calfinistiaid. Yr wyf eisoes. ynnbsp;ystod fy myr arosiad yn eich plith, wedi dyfod x ddarr. weiniol gysyllt-

£i PJioU di Phethau.

iad a’ch gweinidog newydd ar achlysuron fwy nag un; ac oddiar brofiad gweddol faith o’r ddynol natur, yr vi-yf wedi ei gael -Sanbsp;ieuanc coeth, pur, dysgedig, dwfn-dreiddiol ei feddwl, eang ei syn-iadau, tanllyd ei ysbrydj yn tueddbenu i fod yn Ilawen yn einbsp;gymdeithas, ac ar yr un pryd’ yn ochelgar yn «1 ymddyddan, ac yitnbsp;wyliadwrus yn ei ymddygiad. Mae yn dda genyf fod y symudiadnbsp;newydd hwn, fel y dosbenwyd ef gaft Mr. Bevan, sef gofal gweinid-^nbsp;ogaethol, yn ennill tir ac yn ymeangu ac yn hydreiddio yn nghorff ynbsp;Callinistiaid, yir hwn sydd wedi profi mor fendithfawr ac wedi dy-lanwi mor rymus yn ein plith ni, y Methodistiaid Wesleyaidd.nbsp;Wrth dewi, nid oes genyf ond dymuno pob bendith a llwydd amochnbsp;un ac oil, a’ch annog i gydymosod ar furgaerau y gelyn, hyd nes ynbsp;bydd baner y groes yn cyhwfanu ar wreek pob ymherodraeth. ”

“Wyddost tl be?” ebe Mr. Pugh, “dyna ddyn clyfar anwêdd; ond mi feddyliwn mai yn Sas’neg mae o wedinbsp;arfer pregethu; be wyt ti’n ddfeyd?” Atebais nad hynynbsp;oedd y ffaith, ac nad oeddwn yn deall fod Mr. Lewis ynnbsp;enwog fel Sais. Arwyddodd Mr. Pugh gryn syndod.nbsp;Dywedodd y cadeirydd,—

“ Dylaswn fod wedi dyweyd yn y dechre fod amgylchiadau wedi attal i’r Parch. Stephen Hughes, yr hwn a benodwyd gan y Cyfar-fod Misol 1 ddyfod yma ar yr amgylchiad presennol—fod amgylchiadau wedi ei attal i ddyfod yma. Ond y mae yn dda genym welednbsp;yr hen batrïarch William Thomas ar yr amgylchiad. O’r eglwys ynbsp;magwyd Mr. Rees y mae William Thomas, ac y mae ar yr amgylchiad presennol wedi ei anfon dros y Cyfarfod Misol; a bydd yn dda.nbsp;gan bawb ei glywed yn dyweyd gair ar yr amgylchiad. Ond cyn

iddo ef siarad, cawn air gan Mr. Rees ei hun ar yr am-hyny

ydyw, cawn air o’i deimlad.”

Siaradodd Mr. Rees ychydig eiriau pur gall; ond gan y gwyddys ei fod ef a minnau yn gryn gyfeillion, ni roddafnbsp;ei anerchiad i lawr yn y fan hon, rhag i rywrai dybianbsp;fy mod yn dueddol. Yr oeddwn yn tybied, ac yr oedd.nbsp;Mr. Pugh yn cydolygu a mi, fod Noah yn siarad braidd.nbsp;yn rhy independent. Galwodd y cadeirydd ar William.nbsp;Thomas ymlaen, yr hwn a ddywedodd:

“ Yr ydw I yn teimlo heno yn debygiawn fel ’roeddwn i’n teimlo ar ddiwrnod priodas ly mab William. ’Roeddwn i'n teimlo y diwr-nod hwnw yn brudd iawn ac yn Ilawen iawn. ’Roeddwn i’n erbyn.nbsp;yn arw iddo fo briodi, ac eto ’roeddwn yn leicio’n ryfeddol ’i wel’dnbsp;o’n cael gwraig dda. ’Roeddwn i fel bydaswn i’n ’i golli o am bytb,.

Y Dreflan:

ac yn teimlo’n isel iawn ; ac efo ’roeddwn i'n Ilawen iawn wrth feddwl mai hyny oedd ore iddo fo, ac mai yr hyn ocdd ore iddo fonbsp;oedd ore i minnau ac i’w fam. Fedra i ddim deyd i ch’i sut ’roeddwn i n teimlo, ond 'y mod i yn gymysglyd lawn. 'Rydw i’n cofio o’rnbsp;gore be ddeydodd ei fam wrth William pan oedd o yn gadael cartref,nbsp;acyn myn’di fyw‘at ei wraig : ‘Wniiam,’ medde hi, * dae rhywbethnbsp;yn hapno i Lizabeth dy wraig di, cofia y bydd yn dda gynno ni dynbsp;wel’d di yn dwad yn oi i’r hen garire’. ’ Ac mi fu gynon ni hiraeth

£irw ar ’i ol o am spel ; do, wir. Wel, gyfeillion, deneydi’n nheim-d i heno. ’Rydw i’n teimlo colled ryfeddoi ar ol Noah Rees— naiff o ddim digio am i mi beidio deyd Mistar. Oes, mae acw hir-acth mawr ar ’i ol o hefyd. Ond mae'n dda gen i feddwl mai wedinbsp;newid ei Ie mae o, ac nid wedi myn’d allan o’r winllan—mai wedinbsp;¦cael ei godi mae o gan ei Feistr, ac nid ei droi i ffwrdd. Peth garwnbsp;lydde i ni gael ein troi i ffwrdd gan ein Meistr fel gweision anfuddiol.nbsp;¦Mi welais i rai yn cael eu troi o’r winllan, ac yn marw ar y comin,nbsp;Oybeithio y cawn i gyd ein cadw yn y winllan, a’n codi ynddi,nbsp;^Does gen i ddim llawer i ddeyd wrthoch ch’i. Mi fase’n ddanbsp;xyfeddol gen i dase Mr. Hughes wedi dwad yma; mi fase foyn gallunbsp;Thoi cynghorion go dda i ni. Ond mi lioiwn yn arw i ch’i neyd ynnbsp;fawr o Noah Rees, a bod yn bob help iddo gyda’r gwaith mawr.nbsp;Rhowch ddigon o waith iddo fo ne mi golliff ei iecbyd, achos welaisnbsp;i neb erioed mor anghyfforddus a fo os na chae o ddigon i neyd. Osnbsp;quot;bydd o heb neyd cymaint ag y buasech chi'n ddymuno, gweddïwclinbsp;•drosto, ac mi neiff fwy nag y byddwch yn dysgwyl iddo neyd. Hydnbsp;y gellwch, peidiwch a brifo ei deimladau. Weles i erioed was nanbsp;morwyn, os bydde nhw yn werth eu cael, na fydde gynyn nhw dipynnbsp;'O hunanbarch; ac y mae dyn sydd yn parchu ei hun yn haws ei frifonbsp;¦o lawer na’r dyn diog aflêr. Mi gewch ddeyd be lynoch bron wrthnbsp;hwnw ; mae o wedi arfer clywed pethau felly. Ond mae y dyn syddnbsp;yn gwybod ei fod yn ceisio gneyd ei ddyledswydd yn teimlo yn.nbsp;union os deydwch ch'i air cas wrtho fo. Yr ydw i’n cofio yn ddanbsp;fod hefo mistar unweth oedd yn wastad yn edliw fy nghyflog i mi, ernbsp;*y mod yn trio gwneyd fy ngore iddb fo. Dene’r adeg fwya' anliapusnbsp;:ar foes i. Er mwyn pob peth, peidiwch ag edliw cyflog eich bigel;nbsp;gwell i ch’i o lawer roi notice iddo fo fadel. Mae nhw’n deyd mainbsp;yn ei gartre y dylid morol am garitor dyn. Wel, ’does gen t ddimnbsp;ofn i ch’i ddwad acw i morol am garitor eich bigel. Yr ydw inbsp;¦wedi cael cyfleusdra o’r blaen i roi ychydig gynghorion i Noah Rees,nbsp;dase arno fo anghen am danyn nhw. Ond mi ddymunwn, fy nghyf-aill, i ch’i gadw y cwestiwn hwnw o fiaen eich meddwl o hyd, Pwynbsp;a gredodd i’n hymadrodd ? Eich gwaith mawr ydi cael y bobol inbsp;gredu. Wrth i ch’i ymweled, a phregethu, a gweddïo—wrth i ch’inbsp;neyd eich gore hefo’r bobol ifinc, y pwnc mawr o hyd ydi cael ynbsp;bobol i gredu. 'Does gen’ i, fel Mr. Lewis, ond dymuno pobnbsp;llwyddiant a hapusrwydd, i ch’i, a dae rhyw'beth yn hapno rhyngochnbsp;ch’i a’r eglwys yma, cofiwch/ fy anwyl gyfaill, fod acw gartref agorednbsp;i ch’i neiff eich derbyn yn groesawgar. ”

Ei Phobl a'i Phethau.

“Wel, wyddost ti be,” ebe Mr. Pugh, “yr ydw i’n leicio rhw hen stpri fel ene. ’Rydw i’n ei theimlo hi yn fraintnbsp;cael rhoi lodging i’r hen foy ene.”

Dilynwyd William Thomas gan amryw frodyr eraill, ac ar y cyfan cafwyd anerchiadau rhagorol. Canmolai Mr.nbsp;Pugh y cyfarfod yn fawr; ond teimlwn i fy hun fod rhyw-beth yn anystwyth ynddo, a’i fod heb gael ei nodweddu knbsp;chymaint o ireidd-dra ag y dymunaswn. Yr oedd hyn onbsp;bosibl i’w briodoli i’r siomedigaeth a gafwyd o herwyddnbsp;absennoldeb Mr. Stephen Hughes, yr hwn wrthgwrs anbsp;ddylasai fod yn brif siaradwr y cyfarfod. Yr oeddwn ynnbsp;meddwl wrth wrandaw ar Noah nad oedd efe yn ei ysbrydnbsp;arferol; ac hwjTach ei fod yn camesbonio absennoldeb ynbsp;genad a anfonwyd dros y Cyfartod Misol. Er mai yn ynbsp;capel y cynnelid y cyfarfod, yr oedd y cyfeillion yn ym-hyfhau ar adegau, ac yn arwyddo eu cymeradwyaeth,nbsp;pan gaent rywbeth i’w boddio, trwy guro eu dwylaw.nbsp;Sylwodd Mr. Pugh a minnau mai Jim, yr hwn oeddnbsp;¦wedi gosod ei hunan ar ben mainc yn nghanol ynbsp;plant, oedd ringleader y gorchwyl o guro dwylaw; acnbsp;er i Mr. Pugh ysgwyd ei ben arno i ymattal lawernbsp;gwaith, cymerai Jim arno esbonio y nogiadau hyn felnbsp;annogaeth i fyned ymlaen, a churai ei ddwylaw gydanbsp;mwy o egni nag erioed.

PENNOD XVIII.

MR. JEREMIAH JENKINS.

T^YCHYMYGAF fod y darllenydd sydd wedi fy nilyn yn feddylgar, fel y dywedir, yn y pennodau diwedd-af, wedi bod yn ymofyn ag ef ei hun, Pa beth a ddaeth onbsp;Jeremiah Jenkins, gan ei fod ef, fel yr oedd yn ymddangosnbsp;ar ddechre yr hanes, yn gymeriad nad allai fod yn hir yn

Y Dreflam

guddiedig? Hwyrach, hefyd, fod y darllenydd wedi bod yn ymresymu, os oedd Jeremiah wedi marw, y dylaswn.nbsp;fod wedi hysbysu h^y, neu, os oedd wedi myned i’wnbsp;gragen o herwydd siomedigaethau, y dylaswn fod wedinbsp;n^Dysu h_yny hefyd; eithr os oedd efe yn cymerydnbsp;rhan yn y dygwyddiadau a gofnodwyd, nad oedd genyf unnbsp;esgusawd digonol dros ei gadw fel y gwnaethum yn nhirnbsp;neillduaeth. Yn wyneb hyn oil, rhaid i mi syrthio ar fynbsp;mai, a chydnabod fy anfedrusrwydd fel hanesydd. Wrthnbsp;i mi ystyried a chofio fod Mr. Jenkins yn -^ï mor bwysignbsp;fel trefwr, ac fel aelod o’r eglwys yn yr “ Hen Gapel,” ynbsp;mae fy esgeulusdra o roddi iddo y 11e a ddylasai efe ei gaelnbsp;yn yr hanes hwn yn ymddangos yn fwy camweddol fyth,nbsp;ac yr wyf yn ceisio edifarhS-u yn gyfatebol. O dan yr am-gylchiadau, ymdrechaf wneyd iawn am y cwbl trwy roddinbsp;y bennod hon yn hollol i ddesgrifio ei gymeriad, a chof-nodi hyd eithaf fy ngallu y rhan a gymerodd efe yn y dygwyddiadau a groniclwyd yn anmherffaith eisoes.

Ymfalchïai Jeremiah Jenkins yn ei linach, am y rheswm, fel y dywedai ef ei hun, fod ei deulu yn byw erioed yn ynbsp;plwyf, heb i un o honynt erioed fod yn byw ar y plwyf.nbsp;Yr oedd J eremiah yn gallu myned gam ymhellach, ac ym-fltrostio fod ei daid o ochr ei dad wedi llenwi un tro ynbsp;swydd o bentrulliad i dad Loveall Goodman, Ysw., a’inbsp;daid o ochr ei fam ar un adeg wedi bod yn byw yn lodgenbsp;y Plas. Gwir ddarfod i dad J eremiah anghofio anrhydeddnbsp;y teulu, a myned i weithio i’r glö; ond dangosodd yntaunbsp;natur y clai o ba un yr oedd y teulu wedi ei wneyd, trwynbsp;gael myned “ar ei bige” cyn bod yn ugain oed; a chynnbsp;i Jeremiah weled goleuni dydd yr oedd ei dad yn dalnbsp;swydd fel “ sheltrwr,” yr hon a gadwodd efe hyd ddyddnbsp;ei farwolaeth.

Gan fod cyflogau da i’w cael i blant yn y gwaith glo pan oedd Jeremiah yn ddeuddeng mlwydd oed, ceisiodd einbsp;dad ei berswadio i fyned gydag ef i lawr y pwll. Ond onbsp;herwydd fod Jeremiah o duedd Iwfr, ac nad oedd yn bosiblnbsp;iddo gael cyflog mawr heb osod ei hun yn agored i ddam-weiniau, ac i gael ei gymeryd ymaith yn ddisyfyd, gwrth-

Ei Phobl a’i Phethau.

ododd yn bendant gydymffurfio a’r cais. Yn siopwr yr oedd efe wedi meddwl am fod, ac yn siopwr y mynai fyned.nbsp;Gan mai hyn oedd ei benderfyniad, gwelodd ei dad ynbsp;byddai raid iddo gael addysg ; ac yn ganlynol anfonoddnbsp;ef at Miss Whipum, o Stryt y Capel, i dderbyn y parotoadnbsp;anghenrheidiol. Bu J eremiah o dan addysg am flwyddynnbsp;gron, a pheidio cyfrif yr amser yr oedd efe yn chwarenbsp;“ triwels,” ys dywedai y plant. Er fod y duedd o hel i mewnnbsp;wedi dangos ei hun yn fore yn Jeremiah, nid oedd yn ym-ddangos fod y duedd hon yr un yn ei dylanwad gyda golwgnbsp;ar addysg; oblegid ychydig mewn cymhariaeth a gyraer-odd efe i mewn tra y bu gyda Miss Whipum; a’r unignbsp;deitl a ennillodd efe oedd yr hwn a gafodd gan ei gydys-goleigion, sef “ spwnjfwr ” Teg ydyw hysbysu iddo dderbyn y teitl yn onest yn y ffordd ganlynol: os digwyddai inbsp;J eremiah gael dimai neu geiniog gan rywun, byddai ynnbsp;anmhosibl ei. berswadio i’w chyfnewid am felusion yn shopnbsp;Ann Williams; ond os gwyddai ef fod gan rywrai o’rnbsp;plant eraill geiniog, ni chaent lonydd ganddo nes ei gwario,nbsp;ac iddo yntau gael cyfran o’r hyn a brynid, am yr hwnnbsp;ymddygiad y rhoddwyd iddo y teitl “spwnjiwr.quot; Wedinbsp;iddo orphen ei ysgol, gosodwyd ef ar fis o brawf gydanbsp;masnachwr yn y Dreflan ; ond cyn i’r mis ddirwyn i fyny, ‘nbsp;darganfyddodd y masnachwr nad oedd ei dderbyniadaunbsp;lawn cymaint ag arferol; a daeth i'r casgliad fod ei fasnachnbsp;yn ileihau, neu ynte fod rhywun yn cyfranogi o’i ennillion;nbsp;ac felly penderfynodd geisio gwneyd heb wasanaethnbsp;J eremiah.

O herwydd fod y tymraor y bu Jeremiah yn gwasanaethu fel siopwr mor fyr, neu ynte o herwydd rhyw resw^n arallnbsp;nad amlygwyd, nid allai y masnachwr roddi caritqr a rodd-ai drwydded iddo am dderbyniad i mewn i unlnasnachd^nbsp;aralTJ ac felly tybiodd ei dad yn ddoeth ei osod eilwaithnbsp;ar fis o brawf gyda phaentiwr a paperhanger, at yr hwnnbsp;orchwyl yr oedd gan J eremiah gryn chwaeth. Cafodd ynbsp;paentiwr yn ystod yr ychydig wythnosau y bu J eremiahnbsp;yn ei wasanaeth achlysur i anfon ei weithwyr i dai ac atnbsp;deuluoedd gweddol barchus, y rhai, sef y teuluoedd, oedd-

Y Dr^am

ynt, fel y dygwyddodd y peth fod, yn meddu chwaeth ac opiniynau lied neillduol; canys tystient yn bendant wrthnbsp;y paentiwr nad oeddynt yn cael unrhyw bleser yn gt; ffaithnbsp;fod eu tai yn wagach o amryw declynau wedi i’w we^thwyrnbsp;ef fod yn talu ymweliad a hwynt. Dygwyddodd fod ynbsp;paentiwr yn union o’r un meddwl a’i gwsmeriaid; anbsp;chyda thipyn o hunanymwadiad er mwyn egwyddor, pen-derfynodd yntau, fel y masnachwr o’i flaen, amddifadu einbsp;hun o wasanaeth gwerthfawr Jeremiah.

Yn gymaint ag i’r ddau brawf a enwyd droi allan yn fethiant, ac hefyd fod J eremiah yn dal yn ddi-ildio yn einbsp;benderfyniad i beidio myned i’r gwaith glo, ni famodd einbsp;dad yn briodol wneyd prawf arall i ddwyn ei fab i fyny ynnbsp;grefftwr; a gadawodd iddo gymeryd ei ffordd o “ sincio ’inbsp;siawns,” fel y dywedai. Annogwyd y “sheltrwr” gan einbsp;gyfeillion i anfon ei fab i ysgol fawr yn ymyl Llundain, inbsp;ba Ie yr anfonid bechgyn yn gyffredin a fyddent wedinbsp;dangos talent neillduol. Enw yr ysgol, os wyf yn cofio ynnbsp;dda, oedd '¦^The Reformatory.'' Ond ni fynai tad Jeremiah wrando ar y cynghorion, am y rheswm dybygid einbsp;fod yn rhy hoff o’r bachgen i ddygymmod a’r meddwl onbsp;ymadael ag ef, neu ynte ei fod yn ystyried fod y dalentnbsp;yr oedd wedi ei harddangos eisoes wedi ei dadblygu inbsp;Taddau gormodol, heb ei anfon at rai o gyffelyb feddwl.

Aeth rhai blynyddau heibio heb i Jeremiah ymaflyd mewn unrhyw orchwyl neillduol; a thybiai rhai mai yn ynbsp;cyfnod hwnw y dechreuodd blew dyfu ar ei ddwylaw;nbsp;ond mynai eraill, ac yn eu plith y masnachwr a’r paentiwrnbsp;y cyfeiriwyd atynt yn barod, fod arwyddion o honynt i’wnbsp;canfod yn llawer cynnarach. Tra yr ydoedd Jeremiahnbsp;eto yn liane, rhoddid credyd iddo, hyd yn nod gan ei elyn-ion, am gyfrwysdra di-ben-draw, yr hyn a barai i rainbsp;gysylltu a’i gymeriad enw y creadur deallgar hwnw a elwirnbsp;y llwynog. Yr oeddyn meddu gallu neillduol i ddyfod onbsp;hyd i gyfrinach a hanes ei gymydogion, ac ar yr un pryd inbsp;gadw ei hanes ei hun yn berfifaith ddirgelwch i bawb. Yrnbsp;ütidiArUM/J oedd ei fuchedd yn hollol ddiehlynaidd o ran dim a ellidnbsp;ei brofi i’r gwrthwyneb; ac er nad oedd wedi cymeryd yr

Ei Phobl aH Phethau.

ardystiad dirwestol, ni byddai byth yn cyffwrdd i’r ddiod nbsp;nbsp;nbsp;*quot;

feddwoIT Byddai ganddo bob amser gyflawnder o anan yn ei logell; ac nid oedd ganddo wrthwynebiad i boblnbsp;wybod hyny, can belled ag na byddent eisieu eu ben-thyca. Ar brydiau elai oddicartref am ddeuddydd neunbsp;dri; ond ni wyddai neb i ba Ie nac i ba beth. Wedi iddonbsp;dyfu i fyny i oed a synwyr, cafwyd allan gan rywrai ynbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'

byddai J eremiah yn prynu a gwerthu pethau ag y lybiai y gallai wneyd anan oddiwrthynt, ond nid oedd hyny ynnbsp;rhoddi cyfrif digonol am y modd yr oedd wedi ac yn gallunbsp;cynnal ei hun. Pan ofynid i’w dad am esboniad arnbsp;amgylchiadau ac arferion Jeremiah, atebai yr hen vvr ynnbsp;ddigon gonest na wyddai efe ddim yn ei gylch. Tybiainbsp;xhai ei fod yn gamblo, a’i fod wedi bod yn Iwcus; eraill anbsp;gredent ei fod wedi gwerthu ei hunan i hen wr boneddig,nbsp;yr hwn y mae fy narllenwyr i gyd yn gwybod am dano,nbsp;a’r hwn hefyd sydd yn awr yn fyw, ac yn debyg o fywnbsp;wedi i mi a hwythau ymadael a'r fuchedd hon, ac amnbsp;hyny ni wnaf ei enwi, gan nad ydwyf yn dymuno bod ynnbsp;rhy bersonol. Yr oedd rhyw ychydig o bersonau yn credunbsp;yn ddiysgog yn y dybiaeth olaf a enwyd, tra y taerai eraillnbsp;nad oedd hyny yn bosibl, gan fod Jeremiah yn wrandiiwrnbsp;cyson yn yr Hen Gapel, ac nad oedd yr hen foneddwr ynbsp;cyfeiriwyd ato yn orhoff o’r efengyl. a dyweyd y Ileiaf.

Ychydig ydoedd nifer cyfeillion Jeremiah; ond geilid pnodoli hyny i ragfarn a chenfigen, am ei fod ef ynnbsp;meddu neillduolion nad allai y llïaws gydymdeimlo anbsp;hwynt na chyfranogi o honynt.

Nid yn hawdd y geilid darlunio y syndod a amlygwyd gan aelodau eglwys yr Hen Gapel un nos Sabboth, pannbsp;arosodd Jeremiah yn y seiat; nid yn gymaint am fod einbsp;fuchedd yn anghyson a phroffes grefyddol, eithr am y tybidnbsp;yn gyffredinol fod crefydd yn beth ag oedd allan o’i Iwybr,nbsp;ac yn rhywbeth hefyd nad oedd efe yn teimlo yr anghen-rheidrwydd Ileiaf am dani. Yr oedd Mr. Williams ynbsp;gweinidog a Benjamin Prys y diacon, dipyn yn hen ffasiwnnbsp;yn eu golygiadau crefyddol, ac yn arddangos gofid am nanbsp;buasai mwy o arwyddion edifeirwch yn Jeremiah wrth

y Dreflan:

gynnyg ei hun yn aelod eglwysig. Ond nid oedd ef ei hun yn gweled fod ynddo ddirn i edifarhau o’i blegid: anbsp;synai braidd fod y frawdoliaeth yn dangos ckn lleieü onbsp;lawenydd am ei waith yn cynnyg ei hun fel ychwanegiadnbsp;at addurniadau yr eglwys. Nid Ilai oedd y syndod ynnbsp;lied fuanwedihyn pan ledaenwyd y gair fod Meistr Jeremiah yn bwriadu cymeryd ato ei hun wraig, a hono ynnbsp;neb amgen na Miss Jones, yr hon a gadwai shop barchusnbsp;ar gongl Stryt y Capel. Yr oedd Miss Jones yn aelodnbsp;ffyddlawn yn yr Hen Gapel; a chanmolid hi gan y rhai aïnbsp;hadwaenai oreu fel un oedd yn meddu rawy o ras nag onbsp;brydferthwch, a mwy o gyfoeth nag o bob un o’r ddau.nbsp;Yn ngolwg Jeremiah, yr oedd y peth olaf yn gwneyd inbsp;fyny am bob diffyg; a buasai ef yn eithaf boddlawn inbsp;gymeryd Miss Jones yn wraig pe buasai yn amddifad onbsp;bob rhinwedd arall.

Wedi uniad Mr. Jenkins 3. chyfpeth Miss Jones,— oblegid dyna ydoedd nodwedd mwyaf arbenig y briodas,nbsp;gwisgodd ei fywyd wedd fwy cyffredin, a chyflawnwydnbsp;breuddwyd ei fachgendod, sef cael bod yn siopwr. Ym-roddodd i fasnach—i brynu a gwerthu, a gwneyd bargen-ion; ac nid oedd odid ddim prynadwy na gwerthadwynbsp;nad oedd gan Jeremiah law ynddo. Yr unig g’Sryn anbsp;ddygid yn ei erbyn fel masnachwr oedd ei fod braidd ynnbsp;galed fel gwerthwr, a braidd yn hwyrfrydig fel talwr.nbsp;Byddai rhywrai yn camgymeryd yr hwyrfrydigrwydd hwnnbsp;o’i eiddo am anonestrwydd, ac yn ei erlyn yn Llys y Man-ddyledion; ond byddai Jeremiah, fel rheol, yn dangos einbsp;fod yn ddyn gonest trwy dalu y ddyled ychydig oriau cynnbsp;i’r Llys gyfarfod.

Gyda golwg ar ei fywyd priodasol, ni oddef gofod i mi fanylu. Ymddengys oddiwrth dystiolaeth yrhai oeddyntnbsp;ei gymydogion nesaf.£i fod wedi cymeryd cryn drafferthnbsp;gyda Mrs. Jenkins, i’w dwyn i ystad o berfleithrwydd. Inbsp;gwblhau hyn, yr oedd Jeremiah wedi gorfod arfer modd-ion lied lymion; ond ystyriai ef fod y dyben yn eu cyf-iawnhau. Yn ystod ei bywyd morwynol, edrychid ar Mrs.nbsp;Jenkins fel merchieuanc ddiniwed, ddystaw, a rhinwedd-

Ei Phobl a'i Phtthau.

ol- a pherchid hi gan bawb. Pa fodd bynag, ofnai y cymydogion y cyfeiriwyd atynt y geilid casglu oddwrthnbsp;ei llefau, a glywid ar rai adegau, fod J eremiah yn gorfodnbsp;ei cheryddu ; ond ar yr un pryd tystient yn ei ffafr ef nanbsp;byddai yn delnyddio moddion Ilymach na’i ddyrnau. Ninbsp;chlywid fod Mrs, Jenkins byth yn cwyno wrth neb o’inbsp;chyraydogesau, am y credai, dybygid, fod y driniaeth anbsp;dderbymai oddiar law, neu yn hytrach oddiar ddyrnau,nbsp;ei gwr yn anghenrheidiol er ei lies. Yr oedd He i feddwl,nbsp;er hyn, nad oedd bywyd priodasol yn dygymmod a hi ynnbsp;dda; canys tystiolaeth y rhai a’i hadvvaenai oreu oedd einbsp;bod “ wedi tori’n arw,” ac yn edr)'ch yn ddiysbryd anbsp;theneu. Ar yr un pryd, ymddangosai fod gan Mrs. Jenkins barch i’w g\Vr; oblegid byddai yn ei ofni yn fawr, acnbsp;fel pe buasai ar ei llw pa eiriau a ddefnyddiai wrth siaradnbsp;ag ef; a gwelwyd hi fwy nag unwaith yn gwelwi fel calch-en pan ddygwyddai Jeremiah ddyfod yn sydyn i’r tj^, a’inbsp;chael wedi gwahodd rhai o’i chyraydogesau i’r parlwr.

Erbyn i mi ystyried, mae yn rhaid fod rhyw ddiffyg pwysig yn perthyn i Mrs. Jenkins; oblegid os byddai Jeremiah wedi gwneyd bargen ddrwg, neu ynte wedi cael einbsp;siomi, neu ei roi allan o’r ffordd gan rywun, ar Mrs. J en-kins y byddai y bai bob amser, a hi fyddai raid ddyoddef;nbsp;a chan y byddai yn dyoddef yn ddystaw, y casgliad natur-iol ydyw ei bod yn euog. Gwir na fyddai Mrs. Jenkins,nbsp;druan, yn gallu gweled fod y cysylltiad Heiaf rhyngddi hinbsp;a’r dygwyddiadau anflFortunus hyn ; ond byddai Mr. Jenkins yn ei weled, ac yr oedd hyny yn ddigon. Wedi bodnbsp;yn briod am rai blynyddau, rhoddodd Mrs. J enkins ened-igaeth i fab bychan, yr hwn amgylchiad oedd yn groesnbsp;iawn i feddwl Mr. Jenkins; a thystiodd yn nghlywedig-aeth yr etifedd y dydd y ganwyd ef na fyddai iddo ef fyn-ed i lawer o gost gydag ef. Ond ni chymerodd ei gyntaf-anedig sylw yn y byd o’i eiriau, yr hwn ymddygiad anbsp;liosogodd efe yn ddiderfyn mewn blyayddoedd dilynol.nbsp;Pan nad oedd ei etifedd ond diwrnod oed, prophwydoddnbsp;Jeremiah gyda rhagwelediad gwyrthiöl ymron, mai bach-gen drwg ac anufudd a fyddai, ac mai wrth ddrws Mrs.

y Dreflan:

Jenkins yr oedd y bai igyd yn gorwedd. Gwiriwyd ei brophwydoliaeth i’r Ilythyren ; oblegid, yn ol tystiolaethnbsp;Mr. Jenkins ei hun ymhen blynyddau ar ol hyn, ni funbsp;hogyn fwy anhywaeth, dirieidus, ac anufudd, yn gwisgoi*»»'-esgid erioecf. Nid oedd y bachgen yn gwella- wrth hennbsp;eiddio; eithr ymgysurai ei dad mai nid dififyg dysgyblaethnbsp;oedd yr achos o hyny, ac mai Mrs. Jenkins oedd yn gyf-rifol am ei ddrygioni. Dygai y bachgen ei hunan dystiol-aeth i wirionedd y peth cyntaf; a dywedai yn fynychnbsp;wrth ei gymdeithion, pe buasai ganddo gynifer o geiniog-au ag o wiail a dorwyd ar ei gefn y buasai yn gyfoethognbsp;iawn.

Perthynai un peth i’r bachgen na fedrodd ei dad erioed ei faddeu iddo, sef ei fod yn caru ei fam yn angerddol acnbsp;yn ei gasau yntau a chas perffaith. Galwyd y bachgennbsp;yn Tom, am mai Thomas oedd enw ei daid o ochr einbsp;fam; a mynai ei dad fod a wnelo ei enw gryn lawer a’inbsp;ddrygioni; ond bai Mrs. Jenkins oedd hyny. Yr unignbsp;fai a welai ei fam yn Tom oedd ei fod yn rhy dueddol onbsp;alw ei dad yn “hen law” ac yn governor^ Oni buasainbsp;am y dififyg hwn, buasai yn berffaith yn ei golwg. Yrnbsp;oedd Mrs. Jenkins yn ei gwiriondeb yn hoff iawn o Tom ;nbsp;a channoedd o weithiau y dywedodd hi wrtho, gan einbsp;gofleidio, “ Oni buasai am danat ti, Tom bach, buaswnnbsp;wedi tori fy nghalon er ys blynyddau.” Ffaith nad alloddnbsp;Jeremiah Jenkins erioed roddi cyfrif am dani oedd, fodnbsp;Tom, er cynddrwg ydoedd, yn cael ei hofifi yn fawr gannbsp;ei d'enantiaid; ac anaml y gallai ymddiried y gorchwylnbsp;iddo o hel y rhenti, ara ei fod yn deall yr arferai Tomnbsp;eistedd gyda Sian J ones i siarad am grefydd, a chydagnbsp;I.smael Price i siarad am poliiics. Ymgysurai ei dad, panbsp;fodd bynag, nad oedd hyn ond peth i’w ddysgwyl oddi-wrth bobl anwybodus; ond yr oedd gwaith un o saflenbsp;Mr. Pugh yn dyweyd yn ei wyneb fod Tom yn werthnbsp;cant o hono ef, Jeremiah, yn beth nad allai byth einbsp;anghofio.

Yr oedd gan Mr. Jenkins was, yr hwn oedd yn weith-iwr medrus, ond na chyfrifid ef gan bawb yn ben llathen.

Ei Phobl di Phethau.

Yr oedd y gwas hwn wedi gweithio mor galed a diwyd nes y tybid fod ei CTromalaü wedi Ileihau yn fawr o rannbsp;nifer er pan ydoeddyn ngwasanaeth Mr. Jenkins. Gannbsp;na feddai y gwas ond syniad anmherffaith am rifyddiaeth,nbsp;nac, yn wir, am ddim arall oddigerth ei orchwyl, byddainbsp;J eremiah yn garedig dros bfen tuag ato, ac yn ofalus iawnnbsp;o hono. Mike oedd enw y gwas, Gwyddel o genedl; ondnbsp;o herwydd ei fod wedi ei eni a’i fagu yn y Dreflan, gallainbsp;siarad Cymraeg yn rhwydd. Fel engraifft o garedigrwyddnbsp;Jeremiah tuag ato, gellir nodi ei fod wedi cadw a chymerydnbsp;gofal o’i gyflog am lawer o flynyddau, heb roddi dim iddonbsp;ond oedd wir anhebgorol er ei les, megys suit o corduroynbsp;bob dwy flynedd, a thair ceiniog ar noswaith quot;wakes’*nbsp;gyda gorchymyn caeth iddo beidio eu gwario am oferedinbsp;Engaifft arall o garedigrwydd Jenkins at Mike ydyw lianbsp;byddai byth yn anghofio chwaeth neillduol ei gydgenedlnbsp;o’r Ynys Werdd; eithr caniatai iddo fyw ymron yn hollolnbsp;o’r naill Nadolig i’r Hall ar bytatws a phenwaig. Gwir ynbsp;byddai Mike yn rhoddi awgrym i’w feistr ar rai adegau,nbsp;megys drannoeth ar ol “wakes,” am “drop d the cretur;quot;nbsp;ond, yn eithaf priodol, ni chymerai Mr. Jenkins amo einbsp;glywed. Pan ofynid i Mike pa swm o arian oedd ganddonbsp;wedi ei adael gyda’i feistr, atebai nad oedd yn ddigon onbsp;ysgolaig i wybod, ond ei fod yn raeddwl ei fod tua’r unnbsp;faint a’r “ natmial dit.”

Ond y mae yn rhaid i mi brysuro. Profedigaeth fawr bywyd Mr. Jenkins oedd hyn; nid oedd byd nac eg-bvys yn cydnabod nac yn gwerthfawrogi y talentau a’rnbsp;nodweddion gwahaniaethol yr oedd ef ei hun yn ymwy-bodol ei fod yn eu meddu. Yr oedd y ffaith na elwidnbsp;arno un amser i eistedd ar unrhjrw fwrdd na phwyllgor,nbsp;nac i lenwi unrhyw swydd gyhoeddus o ymddiried yn ynbsp;Oreflan, yn dangos yn ddigon eglur, yn ol ei feddwl ef,nbsp;ac yn ei orfodi i ddyfod i’r penderfyniad, mai ar Mrs.nbsp;Jenkins yr oedd y bai. Yn y capel, yr oedd y diystyrwch.nbsp;a deflid arno yn fwy adgas fyth. Pan oeddid yn dewisnbsp;blaenonaid, ni chafodd gymaint a’i enwi gan un o’r aelod-2-U j ac oni buasai ei fod weithiau yn myned i’r addoliad

II

Y Dteflan:

yn lied brydlawn, ac yn myned i’r sedd fawr heb ei wa-hodd, ni chawsai gymaint ag arfer möddion yn gyhoeddus. Nis gallai Jeremiah esbonio hyn me*n modd yn y bydnbsp;ond yn ei gysylltiad i Mrs. Jenkins. Ond er yr holl ddi-ystyrwch a deflid arno, ystyriai Jeremiah mai ei ddyled-swydd oedd siarad yn gyhoeddus mor aml ag a allai ynnbsp;y capel, i ddadlenu twyll a rhagrith, a chyhoeddi y gwir-ionedd yn ddifloesgni. Er na fynai yr eglwys ef yn flaen-or, nid ystyriai ef fod ei rwymedigaeth yn Ilai i actio felnbsp;detective, a galw y swyddogion a’r aelodau i gyfrif fel ynbsp;byddai amgylchiadau yn gofyn, a chymeryd ar ei ys-gwyddau ei hun oruwchreolaeth purdeb ac ymddygiad danbsp;pawb yn ddïeithriad. Yn gymaint a’i föd yn gwybod fodnbsp;yn yr eglwys y fath ragfarn yn ei erbyn, byddai Jeremiahnbsp;fel rheol yn achub y cyfleusdra i ddadlenu diffygion einbsp;gydaelodau yn mhresennoldeb brodyr dyeithr,, megy'Snbsp;pan ddeuai pregethwr dyeithr i’r daith, neu pan ddeuainbsp;rhywun o’r newydd i’r seiat, neu ar ymweliad blynyddolnbsp;a’r eglwys dros y Cyfarfod Misol; ac yn fynych iawn, pannbsp;feddyliai yr eglwys yn gyffredinol eu bod wedi cael seiatnbsp;dda a bendithiol, byddai ychydig eiriau awgrymiadolnbsp;oddiwrth Jeremiah ar y diwedd yn rhoi damp ar y cyfan.nbsp;Y fath ydyw nerth gwirionerid, yn enwedig pan leferir efnbsp;gan un y mae ei fywyd yn ymylu ar berffeithrwydd !

Ond er yr holl ragoria«thau a berthynai i Jeremiah, ¦cyfaddefai ei fod yn ystod ei fywyd wedi gwneyd rhainbsp;camgymeriadau. Un o’r rhai hyny oedd ei fod, tra yr oeddnbsp;Mr. Williams, y dhveddar weinidog, yn fyw, wedi ei hys-tyried yn fraint ac yn ddyledswydd i alw y gwr parchedignbsp;hwnw i gyfrif rai ugeiniau o weithiau am ei ddiffygion, einbsp;ddallbleidiaeth, a’i ddiffyg barn yn gyffredinol. Ondnbsp;wedi i’r gwr parchedig farw, yr oedd wedi newid ei fedd-wl am dano, ac yn synio mai ei ddyledswydd bellachnbsp;oedd ei ddal i fyny o flaen y byw, yn enwedig o flaen ynbsp;diaconiaid,, a Noah Rees, fel siampl o berffeithrwydd.nbsp;Syniadau uchel J eremiah am Mr. Williams a barodd iddonbsp;yn benaf wrthwynebu hyd eilhaf ei allu benderfyniad yrnbsp;eglwys i alw Noah Rees i’w gwasanaethu fel bugail. Gwir

Ei Phobl ai PhetJiau.

fod ganddo resymau eraill, pa rai a nodwyd genyf mewn pennod flaenorol. Yr oedd Noah Rees yn hysbys onbsp;ddaliadau Jeremiah cya iddo ddyfod atom ; ac yr oeddnbsp;efe yn dysgwyl aael ei feirniadu a’i alw i gyfrif yn fynych;nbsp;ac yn hyn ni siomwyd ef; eithr byddai Mr. Jenkins ynnbsp;cymeryd tralTerth i egluro mai lies y bugail a’r achos fydd-ai ganddo mewn golwg bob amser. Tua’r adeg y daethnbsp;Noah i’r Dreflan, yr oedd Tom Jenkins wedi dyfod i’wnbsp;oed, ac yn liane cryf a heinyf, ac hefyd wedi cyrhaeddnbsp;pwynt uchaf ei anufudd-dod i’w barchus dad. Sibrydidnbsp;mevvn eyleh bychan fod Mr. Jenkins, hynaf, wedi cael arnbsp;ei feddwl un diwrnod geryddu Mrs. Jenkins yn ol yr hennbsp;ddull, ac i Mr. Jenkins, ieuengaf, ddyweyd wrtho ynnbsp;quot;bendant na oddefai iddo wneyd hyny, ac i Mr. Jenkins,nbsp;hynaf, ddyweyd y mynai wneyd, ac i Mr. Jenkins, ieueng-af, y pryd hyny roddi hergwd i Mr. Jenkins, hynaf, nesnbsp;oedd ei wadnau i fyny, yr hwn ymddygiad oedd hollolnbsp;anweddaidd. Daeth y ffaith rywfodd i glustiau Mr. Pugh,nbsp;ac er na fynai efe i neb feddwl ei fod mewn modd yn ynbsp;byd yn cymeradwyo ymddygiad Tom, gwahoddodd ef ynnbsp;uniongyrchol i swpera i’r Cartefle.

Fe wêl pob darllenydd diduedd fod safle Mr., Jenkins yn y Dreflan yn esgusawd digonol am feithder y bennodnbsp;hou ac unrhywiaeth ei thestun. Ond er mwyn iddo gaelnbsp;chware teg i ffurfio barn gywir am garitor Jeremiah, nod-af yn fyr syniadau amryw o bersonau oeddynt dipyn ynnbsp;wahanol eu barn am dano; ac hwyrach fod gan y darllenydd fwy o ymddiried yn eu barn hwy nag yn eiddo yrnbsp;ysgrifenydd;—

“Os bu yr ysbryd drwg yn preswylioyn rhywddyn yn ein hoes ni, Jeremiah Jenkins ydi hwnw—wired a mod yn y fan yma.”—nbsp;Peter Pugk, Ysw

“ Un o’r petbau sydd yn peri i mi hiraethu fwyaf am fyned i’i nefoedd ydyw na fydd yno neb tebyg i Jeremiah Jenkins.”—nbsp;Benjamin Prjs

“ Yr wyf bob amser yn dyweyd, fel y mae Mr. Kevan yn gwybod, mai un o ragoriaethau penaf Eglwys Loegr ydyw na chaniateir i rainbsp;¦oyffelyb i Jeremiah glebar at bob amgylchiad.’’—Mr. Smart.

“ How very ridiculous that- Mr. Jenkins is, pa?—Miss Smart.

L

Y Dreflan:

“ Ceir cymeriadau cyfTelyb i Mr. Jenkins ymron ymhob eglwys y mae ei nifer yn ddau cant a banner.”—Mr. Sevan.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;s,

“ Bydaswn i yn lie Mr. Rees, mi faswn yn deyd wrth y bobby z.va. yr hen Jenkins ene. quot;—Jim Price.

“ Pe buaswn yn harnu crefydd a.chrefyddwyr oddivorth esiampl y

-yna, ni roeswn fy nhroed o fewn i gapel byth.”—Ismael.

“ Yr oedd Enoch Jones yn wastad yn deyd mai un ód oedd Jeremiah ; a phwy oedd yn 'i adnabod o yn well nag Enoch Jones ?” —Mrs. Enoch Jones.

“ Gobeithio y caiff y creadur druan faddeuant. ’’—Sidn Jones. “Mae genyf ofn fod clefyd Jeremiah yn anfeddyginiaethol.”nbsp;—Dr. Ellis.

Ni chwanegaf.

PENNOD XIX.

CRYNODEB.

ADVVAENWN ddyn yr hwn a wnelai bobpeth ymron yn ei ffordd ei hun, a byddai y ffordd hono yn wa-hanol 1 ffyrdd pawb eraill. Pan elai i gyrchu dwfr o’rnbsp;ffynnon, yr hon oedd dipyn o ffordd oddiwrth ei breswyl-fod, cymerai amryw biserau gydag ef, ac wedi eu llenwinbsp;oil hyd yr ymylon, canal un o honynt am oddeutu ugain-Hath, a gosodai ef yn ofalus ar lawr, ac elai i gyrchu unnbsp;arall, ac wedi eu cael i gyd yn rhes, dechreuai eilwaithnbsp;eu hebrwng yn nghyfeiiiad ei breswylfod, nes eu cael oilnbsp;o’r diwedd I’r rpan dymunol. Yn y bennod hon, ceisiafnbsp;finnau, mewn rhari, wneyd a’r cymeriadau y buwyd ynnbsp;son am danynt, yr hyn a wnelai y brawd a grybwyllwyd.nbsp;a’r piserau Ac er nad allaf addaw llawer o ddifyrwchnbsp;i’r Jarllenydd wrth eu gosod i gyd yn rhes unionsyth,nbsp;dichon y bydd hyny yn fantais i mi ail gychwyn i’w heb-Twng bob yn un ac un at y terfyn, lie y byddaf yn ffanvelionbsp;a hwynt,_yr hyn a raid ei wneyd yn lied fuan bellach.

Ei Phobl a'i Phethau.

Yn ystod blynyddoedd o afiechyd a gwendid, arferai Benjamin Pr;^s gymeryd y dyddordeb mwyaf yn amgylch-iadau eglwys yr Hen Gapel, hyd yn nod pan nad allai fodnbsp;yn bresennol. Ond yn ddiweddar yr oedd yn amlwg fodnbsp;cylch ei fywyd yn myned yn gyfyngach bob dydd, acnbsp;eithaf ei bererindodau etbyn hyn oedd o’r gwely i’r gegianbsp;ac yn ol. Yr oedd yn amlwg hefyd, fel yr oedd ei Iwybr-au yn byrhau, fód ei syniadau a’i gydymdeimladau yanbsp;ymëangu. Yn raddol dechreuodd golli dyddordeb ynnbsp;amgylchiadau eglwys yr Hen Gapel fel y cyfryw; a phaanbsp;elem i edrych am dano, anaml yn awr y gofynai pa faintnbsp;oedd swm y casgliad, a phwy oedd i bregethu y sabbotbnbsp;dilynol; ond' parhai i ofyn a oedd rhywun o’r newyddnbsp;wedi aros yn y séiat, ac ai onid oedd arwyddion am ad-fywiad ar grefydd. Os byddem yn ateb yn nacaol,nbsp;gofidiai yn fawr; ac megys heb yn wybod iddo ei hun,nbsp;dechreuai siarad am odidogrwydd y Gwaredwr, ac am ynbsp;dyfodol dyeithr a gogoneddus sydd yn aros y credadyn,nbsp;nes oeddym yn teimlo weithiau nad oedd genym hawl inbsp;siarad am ddim bydol yn ei bresennoldeb. Yr wyf yanbsp;cofio yn dda, pan oedd Mr. Pugh a minnau wedi myned inbsp;ymweled ag ef un noswaithj ei fod yn dechreu adroddnbsp;wrthym bennillion yr oedd efe newydd eu cyfansoddi.

“ Nesu’r wyf bob nos i’r afon,

Afon angeu—eiriau oerion—

Ond ’r wy’n siwr, y daw’r GiSrr Fel y d’wedodd—’rioed ni thoroddnbsp;Ei gyhoeddiad yn y dv/r.

“ Ond er hyn, mor syn y syniad Ac ofnadwy gyfnewidiad—

pryd y daeth Becca Prys i’r ystafell, ac y dywedodd gyda thipyn o deimlad, “Benjamin, ydach ch’i wrthi hi etonbsp;hefo’r hen brydyddieth ene? Pwy ’dach chi’n meddwlnbsp;sydd gan flas-iwrando ar bethe fel ene o hyd o hyd?nbsp;Ydi’r hen Williams, tybed, ddim wedi gneyd digon onbsp;hums sydd yn syffisiant i undyn byw, heb i ch’i fyn’d inbsp;foedro’ch pen hefb pethe telly? Yn wir, Mr. Pugh, mae

Y Dreflan:

hwnyma wedi myn’d yn rhyfedd anv yn ddiweddar. Dydi o byth yn consarnio yn y pobt^ nac yn gofyn be’nbsp;ydi pris y blawd, nac a ydw i’n gallu talu am dano ainbsp;peidio, ac ynte yn gwybod o’r gore nad ydw i’n dalltnbsp;dim counts. Mae son am grefydd a’r byd arall yn bur-ion yn 'u 11e; ond dydi’r Brenin mawr ei hun, goelia i,nbsp;ddim yn dysgwyl i ni son am danyn nhw o hyd o hyd;nbsp;ai ydi o, Mr. Pugh ? ”

Amlwg ydoedd fod hir gynnefindra a’i afiechyd yn rhwystr i Becca ganfod fod ei phriod yn prysur nesau i’rnbsp;afon. Ac mor anhawdd oedd iddi hi, yr hon oedd ynnbsp;anterth ei hiechyd, a’i chroen ckn llyfned a phwys o ym-enyn, a’i dillad yn ymddangos yn myned yn dynach,nbsp;dynach, am dani bob dydd, sylweddoli syniadau a theiml-adau yr hen ddiacon crefyddol, yr' hwn oedd yn ym-wybodol fod yr “ ofnadwy gyfnewidiad ” wrth y drws ?nbsp;Trymaf o gwbl oedd yr ergyd iddi hi pan ddaeth, amnbsp;nad oedd yn ei dysgwyl.

Yr oedd Walter Wynp wedi rhoi y goreu i geisio cerdd-ed y nenfwd, gan nad oedd llawer o anghen am yr ymar-feriad; oblegid anfynych yn awr y cynnelid cyfarfod am-ry^viaethol yn garret y io?idon House. Yn ddiweddar daethai cyfnewidiad rhyfedd dros Aelod Jones. Nid oeddnbsp;efe yn gweled fod llawer o ddaioni yn deillio wrth fynychunbsp;y cyfarfodydd wythnosol a gynnelid yn y capel. Yx oeddnbsp;Aelod wedi dyfod i gysylltiad a newydd-ddyfodiad i’rnbsp;Dreflan, yr hwn oedd talentog iawn, ac yn fardd o fri.nbsp;Nid oedd dadl am dalent y g^'h¦ dyeithr, oblegid gwisgainbsp;het uchel, a gwallt hirllaes, ac esgidiau oedd yn mynednbsp;yn gyflym i’r cwn. Wedi cymdeithasu ychydig a’r g\vrnbsp;hwn, anfynych y byddai Aelod yn cael pregethwr i’wnbsp;foddio ar y Sabboth; a byddai yn dangos ei anfoddlon-rwydd i bawb trwy gymeryd llyfr i’w ddarllen pan fyddainbsp;y pregethwr yn llefaru, neu ynte trwy roddi ei ben i lawr,nbsp;neu edrych o’i gwmpas yn ddiystyrllyd. Byddai Aelod,nbsp;druan, yn cael boddhSd mawr iddo ei hun yn y fforddnbsp;hon, trwy beri i bobl edrych arno, a gwneyd ei hun yn,nbsp;Bregethwr-fesurydd, at yr hwn y coeliai fod pawb ynj

Ei Phobl a’i Phethau.

edrych am gyfarwyddyd pa fodd i wrando a pha bris i’w roddi ar yr hyn a ddywedai y pregethwr. Dywedainbsp;Walter mai anfynych yr arosai Aelod yn y y nos, gannbsp;ei fod wedi ymuno §. chlwb llênyddol, 11e yr oedd ei bres-ennoldeb yn anghenrheidiol, ac i’r hwn Ie yr oedd Walternbsp;yn rhy ieuanc i gael derbyniad. Barddoniaeth oeddnbsp;pwnc niawr efrydiaeth Aelod Jones erbyn hyn; ac nidnbsp;oedd ganddo lawer o feddwl o neb os na fyddai yn fardd,nbsp;neu o leiaf yn deall barddoniaeth. Yn gyffredin byddainbsp;yn lied hwyr arno yn dychwelyd i’r tf y nos; ac o her-wydd ei fod yn gorfod myned i’r gwely heb ganwyll, sylwainbsp;Walter y byddai Aelod yn tripio yn fynych ar y grisiau, acnbsp;weithiau yn cael mawr drafferth i ddyfod o hyd i ddrvvs yrnbsp;ystafell wely. Yr oedd ei gof hefyd yn gwaethygu, canysnbsp;elai i’r gwely yn aml heb fyned ar ei liniau. Byddai aroglnbsp;ddyeithr ac annyraunol ar ei anadl ar adegau, yr hyn anbsp;barai i Walter ammheu rhywbeth yn ei gylch, ond ninbsp;feiddiai fynegu ei ofnau. Un noswaïth, o gywreingarwch,nbsp;dilynodd Walter Aelod Tones o hirbell; ac er ei syndodnbsp;gwelodd ef yn myned ir White Horse. Mewn gair, yrnbsp;oedd Aelod Jones ar y llithrigfa.

Aeth misoedd heibio, ac er syndod i bawb, anfynych y clywid Jeremiah Jenkins yn agor ei enau yn y capel.nbsp;Deuai i’r moddion yn gyson fel arferol; ond yr oedd naillnbsp;ai wedi cael yr eglwys a’r bugail i’r sefyllfa berffaith hononbsp;y llafuriodd efe gymaint am dani, neu ynte yr oedd wedinbsp;anobeithio am eu diwygiad. Sibrydai rhywrai nad oeddnbsp;ei amgylchiadau cystal ag y buont, a’i fod wedi collinbsp;llawer o arian yngl^n' k rhyw anturiaeth y cafodd einbsp;dwyllo ynddi. Dywedai eraill na bu efe erioed mor gyf-oethog ag y tybid ei fod, ac fod ei holl dai wedi eanbsp;gwystlo hyd eithaf eu gwerth. Pa wir bynag oedd ynnbsp;hyn, yr oedd yn amlwg fod J eremiah yn fwy difater am ynbsp;byd, ac fod ei fasnach yn prysur lithro i ddwylaw Tomnbsp;ei fab. Rhoddai y merched gyfrif gwahanol am y cyf*nbsp;newidiad yn Jeremiah, a dywedent hwy mai Tom'oeddnbsp;wedi tori ei grib ef gartref, ac yn ei rwystro i roddi yrnbsp;holl fai ar Mrs. Jenkins, ac ymddwyn ati yn ol yr hen

y Dreflan:

ddull. Yr oedd yn ffaith fod Mrs. Jenkins yn edrych yn llawer mwy calonog a siriol. Bid a fyno, ys dywed ynbsp;Deheuwyr, daw y rheswm am y cyfnewidiad yn Jeremiah i’r amlwg fel yr eir ymlaen gyda’r hanes.

Daliai sefyllfa pethau yn Muarth Jenkins yn debyg i’r hyn y cyflëwyd hwy o flaen y darllenydd y tro diweddaf.nbsp;Cyrchai y wraig lygadgroes rywbeth yn y jug o dan einbsp;ffedog hwyr a bore, sul, gwyl, a gwaith. Megys yn caelnbsp;«u Tiarwain gan reddf, neu ynte gan yr arogl, a chydanbsp;thraed Ilychiog a dolurus, parhSi y German Band, wedinbsp;iddynt fod yn chwythu trwy y dydd, i fyned i Fuarthnbsp;Jenkins i chwyrnu am noswaith, ac elent ymaith borenbsp;drannoeth byth mwyach o bosibl i weled y Buarth dra-chefn. Trigai Ismael yn unig fel meudwy, ac nid ynnbsp;unig ychwaith, oblegid yr oedd nifer ei adar yn llïosocachnbsp;uag erioed. Yr oedd y tymmor wedi bod yn hynodnbsp;ffrwythlawn, y canaries wedi paru yn dda, a’r mules wedinbsp;troi allan yn topknots cryfion a golygus. Ac felly y dylas-ent, oblegid cawsant eu gwala o biscuits ac o wyau wedinbsp;eu berwi yn galed, ac o hadau bresych. Yr oedd Ismaelnbsp;yn dal yn gadam yn ei benderfyiilad i beidio myned i’rnbsp;dafarn, a deuai i’r capel yn gyson. Dywedai ei athrawnbsp;yn yr Ysgol Sul mai Ismael oedd y dyn mwyaf deallgar anbsp;feddai yn ei ddosbarth. Dysgwyliai Mr. Pugh bob Sab-both weled Ismael yn aros yn y seiat, a chredai yn einbsp;galon fod “ rhywbeth ar ei feddwl.” Ac felly yr oeddnbsp;ihywbeth ar feddwl Ismael, ac yr oedd yn rhaid iddo gaelnbsp;ei ddyweyd ryw ddiwrnod, ond nid yr hyn a dybiai Mr.nbsp;Pugh.

Fel Lot yn Sodom, preswyliai Sian Jones yn nghanol yr anwiriaid. Mewn caban bychan cynnwysedig o ddwynbsp;ystafell, cegin a siamber wedi eu gyyyngalchu oddimewnnbsp;ac oddiallan, treuliai yr hen wreigan un o’r bywydaunbsp;mwyaf hapus ag sydd yn disgyn i ran dyn. Gyda’i bonetnbsp;fawr, yr hon a wisgai bob amser o fewn yn gystal agnbsp;oddiallan i’r —gyda’i chadach India prydferth, a’inbsp;fsjuUlt phais o stwff cartref—ei hosan a’i gweill yn ei dwylaw, einbsp;^nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;liystól fawr a’r ysmotiau duon arni arquot; ganol y Uawr—ei

Ei Phobl lit Pluthau.

Bibl ma^^’r a’r hoelion pres yn ei gonglau—gyda’i quot;mor-gan ” yn wastad yn suo ar. y pentan—drws y caban yn. Ilydan agored—y ddwy iar yn dyfod i mewn yn ddystaw,nbsp;gan droi eu penau yn gam, a chan edrych i’w hwyneb, anbsp;Siati yn hwmian canu—y byddaf bob amser yn cysylltunbsp;yn fy meddwl un o’r golygfeydd dedwyddaf a welais yn fynbsp;mywyd. Pa fodd yr oedd yr hen wreigan yn cynnalnbsp;ei hun, ni fedrais erioed ddeall. Derbyniai bannernbsp;coron yr wythnos o’r plwyf, a chwe’ cheiniog gan Ismaelnbsp;am wneyd ei wely, a thaclu tipyn ar ei d^; ac yr oedd ynbsp;ddwy iar yn gwneyd cydwybod i ddodwy mor gyson ag ynbsp;gallent. Hyn ydoedd ei holl income. Nage, gan gofio,nbsp;byddai Mr. Pugh bob dydd cyntaf o’r flwyddyn yn anfonnbsp;iddi banner sofren, llwyth o lo, a chydaid o bytatws.

Talai SiSn bymtheg ceiniog yr wythnos o rent i Jeremiah Jenkins, a rhoddai geiniog ar lyfr yr eglwys bob nosnbsp;Sabboth heb fethu. Ni byddai byth yn cardota, ac ninbsp;chiywais ei bod erioed mewn anghen. Mae yn rhaid fodnbsp;rhywun yn rhoddi llawer iddi, ac yn rhoddi yn ddystaw,nbsp;a’r dydd mawr yn unig fydd yn dadguddio yr holl weith-redoedd da a- wnaethpwyd yn ddirgel. Y dydd hwnw,nbsp;yr wyf yn sicr y bydd cyfres hir ar gyfer enw gwT ynbsp;Cattrefle.

Yr oedd brawd crefyddol Sian Jones, sef Mr. Smart, yn parhau yn ei berffeithrwydd, ac yn gloddesta yn nghanolnbsp;ei lawnder. Nid oedd ei wallt na’i gMnflew byth yn ym-ddangos yn fwy nac yn llai. Ymodangosai ei grys a’i quot;nbsp;goler mor ddilwgr bgb amser fel pe buasent wedi eu hys-mwddio am dano. Eisteddai bob nos yn yr un gader ynnbsp;ei barlwr costfawr. Cyfranai natur glustogaidd y dodrefnnbsp;rywnaws meddflyd i’w lais dwfn ac awdurdodol, yr hwnnbsp;a edmygid-gaïï ei banner oreu, a berchid gan ei ferch, acnbsp;a ofnid gan Fred. Yr oedd y ddysgyblaeth lem a wein-yddwyd ar Fred wedi ei wneyd yn fachgen llwfr a hurt,nbsp;ac yn un oedd yn cael ei orchfygu bob awr o’r dydd acnbsp;ar boh arngylchiad gan gwsg. Yn ol pob golwg, nid oeddnbsp;tyfiant yn cymeryd He mewn un rhan o’i gorff na’i feddwl,nbsp;oddigerth yn ei goesau, yr hyn a roddai iddo yr ym-

y Drejlan:

ddangosiad o blentyn yn cerdded ar stilts. Pan fyddai Fred yn dyweyd ei adnod yn y seiat, tybiai y rhai pellafnbsp;oddiwrtho yn y capel ei fod yn sefyll ar fainc, gan mornbsp;blentynaidd oedd ei lais a'i wjmebpryd. Yr oedd Missnbsp;Smart yn gvvne) d i un feddwl ara lyfr yn dyfod allan ynnbsp;rhanau misol; yr oedd y plyg yno yn gyflawn, ond ynbsp;rhifyn cyntaf ydoedd o ddynes. Sereh hyny yr oedd hi,nbsp;dybygid, yn ateb y dyben yr anfonwyd hi i’r byd, sef inbsp;chwareu y berdoneg, gweithio’r crochet ac astudio ynbsp;y^urnal of Fashion.

Nid oedd ball ar Mr. Bevan am araeth; ond yn ddi-weddar, pan gyfodai ar ei draed i siarad, ni byddai yn briwo teimladau fwy nag un neu ddau fan bellaf o'r aelod-au ar y tro. Wrth i mi ddyweyd fod Mr. Howells ynnbsp;eistedd bob amser yn yr un man yn y sedd fawr, ac ynnbsp;cyhoeddi yn yr un geiriau yn fanwl ar hyd y blynyddoedd,nbsp;byddaf yn dyweyd y cwbl ymron a ellir ei ddyweyd amnbsp;dano. Wrth i.mi adrodd fod Mr. Phillips, y blaenornbsp;nervous, yn byw yn y Dreflan, a'i fod yn myned i’r vestry-room bob nos Sabboth i ysgwyd Ilaw a'r pregethwr, ac inbsp;ddyweyd yr un geiriau yn gymhwys wrth bob llefarwr, sefnbsp;“ Nos daweh ; brysiwch yma eto,” ac fod y geiriau hynnbsp;yn gosod Mr. Smart mewn sefyllfa annymunol pannbsp;fyddai efe wedi penderfynu peidio gofyn cyhoeddiad i’rnbsp;gwr dyeithr, byddaf wedi dyweyd cymaint ymron ag anbsp;ellir ei ddyweyd am dano yntau.

Yr oedd yr adnabyddiaeth fanwl a feddwn o Noah Rees, a’n cyfeillgarwch dwfn, yr hwn a ffurfiwyd pannbsp;oeddym gyda’n gilydd yn yr Athrofa, yn peri i mi deimlonbsp;yn bryderus am i’w ddyfodiad atom fod o fendith i’r eg-iwys ac iddo ef ei hun. Credwn fod ynddo lawer o gym-hwysderau i wneyd y gwaith yr oedd wedi ymgymeryd agnbsp;ef. Yr oedd yn meddu talent neillduol i adnabod y naturnbsp;ddynol; yr oedd o dymher hynaws a phwyllog, yn efryd-ydd diwyd, ac yn feddyliwr gwych ; a bum lawer gwaithnbsp;yn cenfigenu at ei dduwiolfrydedd. Ond yr oedd ynddonbsp;rai pethau eraill ag yr ofnwn a allasent filwrio yn erbynnbsp;ei boblogrwydd. Yr oedd yn hollol analluog i wenieithio,

Ei Phohl a’i Phethau.

ac yn fwy tueddol i ddgt;’weyd yr hyn a gredai yn ei galoa ei fod yn wir, na’r hyn y gwyddai a fuasai yn cymerydnbsp;yn dda. Er nad oedd dim yn ei ymdygiad ag oedd yiïnbsp;arddangos y gradd Ileiaf o falchder, yr oedd yn hynod onbsp;annibynol ei feddwl, ac yn casau gwaseidd-dra a chasnbsp;perffaith. Ceisiai fod ar delerau da gyda phob dyn ; ondnbsp;yr oedd ei waith yn gwneyd cyfeillion mynwesol o ber-sonau neillduol a tbiiedd ynddo o bosibl i greu cenfigennbsp;mewn eraill. Yr oedd Noah wedi bod gyda ni er ys cryn!nbsp;amser bellach, ac yn cael ei hoffi gan y Hïaws, a’i edmygunbsp;yn fawr gan yr aelodau mwyaf deallgar. Dywedai hydnbsp;yn nód Mr. Smart,’ fod y bugail wedi troi allan yn wellnbsp;nag y dysgwyliasai iddo wneyd, er nad oedd efe eto y pethnbsp;y dymunasai iddo fod. Yn nhyb Mr. Smart, yr oeddnbsp;tipyn gormod o blaindra yn y bugail; “ ond,” meddai efe,nbsp;“ gellir priodoli hyny i’r argraff a dderbyniodd with gym-deithasu cymaint a Mr. Pugh.” Tybiai Mr. Smart hefydnbsp;y dylasai Mr. Rees fyned at Meistri Simon and Salt,nbsp;Merchant Tailors, i gael ei ddillad, ac nid at William Jones.nbsp;Yr oedd ef, Mr. Smart, a’r curad, fel yr oedd Mr. Sevannbsp;yn gwybod, yn cael eu dilladu gan Simon and Salt; ac ernbsp;eu bod yn costio tipyn ychwaeg, yr oedd appearance ynnbsp;myned ymhell. Y diffyg mwyaf a 'welai Joseph Wynn,.ynbsp;dechrsuwr canu, yn Noah oedd, ei fod braidd yn ddisylwnbsp;o gerddoriaeth y cysegr. Yr oedd Joseph yn ofni, penbsp;buasid yn pwyso ar Noah, y dywedasai ei fod yn credunbsp;fod pregethu yn fwy pwysig na chanu mawl. Nid oeddnbsp;Joseph yn sicr o hyn, eithr ofnai fod Noah yn coledduinbsp;yn ddirgel y syniad peryglus hwn. Canmolid Noah gannbsp;Mr. Sevan am nad oedd yn ymyraeth dim %. materionnbsp;arianol yr achos, ac am ei fod yn dal'yn ffyddlawn i ym-weled a’r aelodau a’r gynnulleidfa. Tybiai eraill ei fodnbsp;yn ymweled gormod, ac fod perygl i bobl flino arno, acnbsp;mai mwy buddiol a fuasai iddo aros yn ei fyfyrgell i bar-otoi gwell pregethau. Syniad Mr. Sharp Rogers am danonbsp;oedd, na welodd efe neb mor anhawdd cael het i’w ffitio.nbsp;Yr oedd Noah yn gymeradwy gan y tlodion, ac yn ffafrynnbsp;.gan y bobl ieuainc. Credaf mai yr unig wr ieuanc nad

Y Dreflan:

oedd ei edmygedd o hono yn cynnyddu oedd J. Aelod Jones. Yn y cyfarfod darllen yr oedd chwyddedigaethnbsp;Aelod Jones yn cynnyddu mor enfawr fel yr ofnai Noahnbsp;.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;fod perygl i ymrwygiad gymeryd 11e; ac er mwyn arbed

llanastr, tybiodd yn ddoeth ei dapio. Bu y meddygwaith, yTüwn a wnaed yn mhvesennoldeb yr holl efrydwyr, ynnbsp;hynod Iwyddiannus i dynu y chwydd i lawr. Gwnaethnbsp;Noah yx'Operation mor fedrus, ac mewn amser mor anhy-goel o fyr, nes ennill edmygedd yr holl edrychwyr; ondnbsp;rhyfedd ! collodd edmygedd y goddefydd.

Tua’r cyfnod hwn yr oeddwn yn meddwl fod genyf g'A'yn yn erbyn Noah, ac yr oeddwn ymron a chredu fodnbsp;ei gyfeillgarwch tuag ataf yn oeri. Am yspaid maithnbsp;wedi iddo ddyfod i’f Dreflan, ni byddai byth yn mynednbsp;i'r Cartrefle heb alw am danaf i fyned gydag ef Ondnbsp;erbyn hyn, byddai yn myned yno yn amlach hebof nanbsp;chyda mi, a rhoddwyd ar ddeall i mi gan jim y byddainbsp;yno yn aml iawn. Ni byddai Noah byth yn son wrthyfnbsp;ei fod wedi bod yno; ac os soniwn i wrtho ef, yr oeddwnnbsp;yn methu deall paham yr oedd yn ymddangos mor gyn-hyrfus, ac yn cymeryd y fath drafferth i esbonio i ttii ynbsp;rheswm am ei ymweliad. Gofyngt;vn yn fynych i mi fynbsp;hun a oedd gwir anghenrheidrwydd am iddo fyned i’rnbsp;Cartrefle ddwywaith yr wythnos, pan oedd unwaith* yn ynbsp;pythefnos yn ddigon aml ganddo ychydig fisoedd yn ol.nbsp;Aj eisieu gweled Mr. Pugh oedd arno ? neu a fyddai efenbsp;yn troi gartref pan ddywedai Susan wrtho, pan yn agor ynbsp;drws iddo, fod Mr. a Mrs. Pugh wedi myned allan?nbsp;Pan awn i’w letty gyda’r nos, gan feddwl cael ymgom amnbsp;awr, a chael ei fod yntau allan, os aroswn i siarad ychydignbsp;a Mrs. Jones,—paham y, byddai hi yn sicr o ddyweydnbsp;wrthyf “fod Enoch Jones yn wastad yn dyweyd ynbsp;gwnaethai Miss Pugh wraig ragorol i bregethwr; a phwynbsp;oedd yn ei hadnabod yn well nag Enoch Jones?” Yrnbsp;oeddwn wedi sylwi na byddai Noah byth yn canmawlnbsp;Miss Pugh wrthyf yn ddiweddar. A oedd efe ynnbsp;meddwl llai o honi fel yr oedd ei adnabyddiaeth o honinbsp;yn cynnyddu? Pan ddygwyddwn fyned gydag ef i’r

Ei Phobl a’i Phetlmu.

Cartrefle, methwn yn glir a chanfod rhithyn o sail i awgrytniadau Mrs. Enoch Jones. Ac yr oeddwn wedinbsp;penderfynu na chyfeiriwn at y peth wrth Noah nes i rainbsp;gael rhyw dir i sefylt arno. Sylwais y byddai Miss Pughnbsp;yn gwrido tipyn wrth ysgwyd Haw a Noah a minnau; ondnbsp;byddai bob amser yn gwneyd hyny, felly nid oedd hynynbsp;yn profi dim. Yn wir, yr oedd holl ymddygiad Missnbsp;Pugh yn dangos yn eglur i mi nad oedd dim neillduolnbsp;rhyngddi S, fy nghyfaill. Ofnwn ei bod yn ymddwyn ynnbsp;fwy oeraidd tuag ato nag arferol; ac nid allwn beidionbsp;sylwi ei bod yn rhoi Hawn cymaint os nad mwy o sylw acnbsp;o groesaw i mi nag i Noah. Yr oedd yn ddrwg genyf ynnbsp;fy nghalon .weled hyn, a theflais ymaith o fy meddwl aw-grymiadau Mrs. Enoch Jones fel chwedl hen wrach. Yrnbsp;oedd agos i bythefnos wedi myned heibio, a Noah hebnbsp;fod gymaint ag unwaith yn ymweled a mi, a’i dro'efnbsp;ydoedd i ddyfod i edrych am danaf fi. Cofiwn nad oeddnbsp;efe mor rhydd a chyfeillgar pan oeddwn ddiweddaf yn einbsp;lett^, a’i fod yn ymddangos i mi- yn absennol ei feddwl,nbsp;neu ynte fod ganddo g\V.yn yn fy erbyn. Yr oedd hynnbsp;yn fy mhoeni yn fawr; ond ymatteliais heb wneyd sylwnbsp;o’i ymddygiad. Un noswaith, wrth ei weled mor hir hebnbsp;ddyfod i ymweled a mi, daeth meddwl sydyn ataf ynbsp;mynwn gael gwybod pa drosedd yr oeddwn yn euogonbsp;hono; canys nid allwn oddef y pryder yn h-^y, a hwyliaisnbsp;tua’i lett^. Erbyn i mi fyned yno nid oedd Noah i mewn,nbsp;ac nid oedd genyf finnau Has i wrando ar ddyfyniadau onbsp;Enoch Jones. Felly penderfynais yr awn i gyfeiriad ynbsp;Cartrefle, gan feddwl y gallwn gyfarfod fy nghyfaill ar ynbsp;ffordd. Nid oeddwn wedi myned ymhell pangyfarfum inbsp;Susan. Gofynais iddi a welsai hi fy nghyfaill y noswaithnbsp;hono? Atebodd nad oedd wedi ei weled, ond y gallainbsp;guesio He yr oedd os oeddwn eisieu ei weled yn benodol;nbsp;ac ychwanegodd, “ mai hawdd iawn oedd i ryw bobl roinbsp;cynghorion i bobl ieuainc i beidio aros allan yn hwyr, ondnbsp;mai nid pawb oedd yn cael derbyniad i’r tai y dymunentnbsp;fod ynddynt fel rhyw bobl y gwyddai hi am danynt.”nbsp;Ychwanegodd Susan drachefn, “fod rhyw bobl yn gwy-

bod ymha Ie yr oedd pres, eu bod nhw yn wastad yn gwybod, er nad oedd hi yn cenfigenu—ei bod hithaunbsp;wedi cael cynnygion fwy nag un, ac wedi eu gwrthod, anbsp;phe buasai rhyw bobl yn cynnyg iddi hi mai gwrthod ynbsp;rhai hyny y buasai hi hefyd, sereh eu bod yn gwisgo cad-ach gwyn.” Yr oeddwn wedi fy synu yn hollol, ac aeth-um i’m ffordd heb ofyn cwestiwn arall i Susan. Teimlwnnbsp;yn ddig at Noah am fod “y pethquot; yn cael ei awgrymunbsp;gan hen wragedd, a’i siarad gan forwynion, ac yntau hebnbsp;son gair wrthyf.

Pan oeddwn yn nesau at y Cartrefle, gwelwn Jim yn sefyll yn dalog yn y porth, a’i ddwylaw yn ei bocedau, acnbsp;wedi ei wisgo yn drefnus a graen dda arno ymhob ystyr,nbsp;a’i het ar un ochr i’w ben, ac yn edrych fel mab i rywnbsp;country squire. Gofynais iddo pwy oedd i mewn ? Ateb-odd, “Meistar, Meistres, Miss, a’r Meistar newydd,” gannbsp;roddi winc deallgar arnaf. Bu agos i mi ei darawo am einbsp;fod yn gwybod mwy na fi am fy nghyfaill; ond cofiais ynnbsp;y fynyd nad oedd neb yn gwneyd gwell defnydd o’i lygaidnbsp;na Jim, a maddeuais iddo yn fy nghalon am fod yn fwynbsp;craff na fi. Hysbysodd Jim fy nyfodiad, a gvvahoddwydnbsp;fi i fewn. Yr unig un amp; gwen ar ei hwyneb oedd Mrs.nbsp;Pugh. Edrychai y tri eraill yn ddifrifol a chythryblus.nbsp;Fel esgusawd dros fy ymweliad hwyrol, dywedais fy modnbsp;wedi dyfod i nol Noah gartref. Atebodd Mrs. Pugh fynbsp;mod yn garedig iawn, gan fod arno anghen, fel yr oedd ynnbsp;ymddangos, am rywun i qfalu am dano. Chwerddais ar ynbsp;fohe., ac edrychodd Noah a Miss Pugh yn wirion, acnbsp;ocheneidiodd Mr. Pugh, gan edrych ar y darlun oeddnbsp;uwch ben y 11e tan. Dywedodd Mrs. Pugh y caffainbsp;Noah ddyfod gyda mi wedi i Kit chware tón ar y piano.nbsp;Ymddangosai Miss Pugh yn falch .o’r cyfleusdra, ac aethnbsp;at yr offeryn y fynyd hono Clywswn hi yn chware ynbsp;berdoneg rai cannoedd o weithiau o’r blaen, ac o her-wydd fy mod wedi ei chlywed mor aml, yr oeddwn ynnbsp;weddol gydnabyddus i phob dernyn o gerddoriaeth anbsp;feddai. Ond y noswaith hon, chwareuodd rywbeth nanbsp;chlywais mo hono byth cynt nac wedi hyn; a fy argraff

Ei Phobl a’i Phethau.

ydyw na fu y dernyn tnewn bodolaeth ond am y ra3mydau , nbsp;nbsp;nbsp;^ %

y buwyd yn ei chwareu. Yraddangosai fel ymarllwysiadi*-^' o deimladau angerddol oedd wedi hen grom yn ei myrl-wes hi ei hun, ac na roddwyd tafod nac iaith iddynt ynnbsp;flaenorol. Ar un adeg yr oedd y nodau yn ddwfn anbsp;lleddf, ac fel pe buasent yn galw yn ol hen gyfeillion anbsp;dyddiau o’r peil orphenol, ac ymsyniadau yr ydym oilnbsp;wedi eu teimlo, ond na fedraswn erioed roi mynegiadnbsp;iddynt. Ar brydiau eraill, byddai y gerddoriaeth ytjnbsp;hoewach ac ysgafnach, ac fel mS.n fifrydiau arianaidd ynnbsp;treiglo o wahanol gyfeiriadau i un llyn mawr, yr hwnnbsp;oedd yn ymchwyddo yn barhSus, ac o’r diwedd yn torinbsp;ei holl argaeon, ac yn ymd3rwallt yn rhaiadrau gwallgofus,nbsp;i’r nentydd islaw, ac er cymaint oedd ei dywalltiadau nadnbsp;oedd ei adnoddau yn Ileihau. Drachefn, megys heb yn , p \nbsp;wybod i mi, trosglwyddai y gerddoriaeth fi i ryw. ystód ¦nbsp;neu rywbeth na fuaswn ynddi o’r blaen, 11e nad oedd ondnbsp;meddyliau ac ysbrydoedd a phurdeb yn ei phoblogi, acnbsp;yn ol drachefn i ganol gofid, ymdrechiadau, a hiraeth,nbsp;nes oeddwn yn teimlo rhywbeth yn cerdded rhwng fynbsp;nghnawd a fy nghroen, a’r ychydig wallt oedd genyf ynnbsp;sefyll ar fy mhen. Yn nghanol y teimladau rhyfedd hyn,nbsp;nid allwn beidio sylwi nad oedd neb ond Mrs. Pugh anbsp;minnau yn mwynhiu y gerddoriaeth. Edrychai Noahnbsp;yn absennol ei feddwl, a Mr. Pugh yn brudd. Tra yrnbsp;oedd Miss Pugh yn chware, tybiwn fod meddyliau einbsp;thad yn rhywle peil, ac fwy nag unwaith edrychodd ynnbsp;hiraethlawn ar y darlun uwch ben y 11e tan. Can gyntednbsp;ag y gadawodd Miss Pugh yr offeryn, cyfododd Noahnbsp;a minnau i fyned adref, a daeth Mr, Pugh i’n danfon atnbsp;y drws. Yf oeddym wedi cychwyn ymaith, pryd ynbsp;galwodd Mr. Pugh ar Noah yn ei ol, a chlywais ef ynnbsp;dyweyd braidd yn bruddaidd, “ Wel, felly y rhaid iddinbsp;fod, ddyliwn.”

Yn lied agos i’r Cartrefle, cyfarfuasom k Susan a rhyw-un gyda hi, yr hwn, yn ddiau, yr oedd hi am ei wrthod.

Am enyd cerddasom mewn dystawrwydd. Yn y man dywedais, “Noah, yr wyf wedi digio wrthyt, ac ym-

Y Dreflan;

ddengys fod genyt tithau g\Vyn yn fy erbyn innau, a gwell i ni gael deall ein gilydd.quot;

“Wedi digio? y fi g\Vyn yn dy erbyn? Beth sydd arnat, fachgen ? ”

Cyhuddais ef o oerfelgarwch tuag ataf, ac o fod wedi cadw oddiwrthyf ei gysylltiad newydd Sl theulu y Cartref-le. Chwarddodd Noah yn uchel, ac ymlüith pelhaunbsp;eraill d)rwedodd,

“ Fy nghyfaill, yr wyf yn credu heno yn fwy nag erioed mewn argraffiadau cyntaf. Y diwrnod cyntaf y gwelaisnbsp;yr eneth yna, credwn na welais erioed ei chyffelyb, ac ynbsp;mae pob tro y gwelais hi ar ol hyny wedi dyfnhau yrnbsp;argraff, nes y mae pethau wedi dyfod i’r—wel, i’r hyn ynbsp;cyfeiriaist ato. Fy amcan yn cadw y peth oddiwrthytnbsp;oedd, er mwyn rhoi surprise i ti; otid yr wyf wedi colli ynbsp;pleser hwnw. Gallwn ddyweyd llawer o bethau wrthytnbsp;oni bae fod genyf ofn i ti chwerthin am fy mhen. Pannbsp;sylweddolais fy ngwir deimladau at Miss Pugh, dywedaisnbsp;fy ystori wrthi oreu y gallwn. Gwenieithwn i mi fy hun ynbsp;g^vyddwn yr ateb a gawn cyn gofyn o honof. Gwrthod-odd ddyweyd dim wrthyf ond a ddywedai trwy ei Ilygaid;nbsp;a chyfeiriodd fi at ei thad. Gwyddwn nad oedd fynbsp;amcanion yn ddyeithr i Mrs. Pugh, a’i bod yn gallu fynbsp;narllen ckn hawdded a darllen y Rhodd Mam. Fellynbsp;achubais gyfleusdra i gynnal cabinet council hefo’r hennbsp;foneddiges. Am beth amser, triniodd fi yn enbyd, a bunbsp;agos iddi a thori fy nghalon; ond ar y diwedd addawoddnbsp;arfer ei holl ddylanwad o fy mhlaid, ar yr ammod i minbsp;ofyn caniatad Mr. Pugh yn ei phresennoldeb hi a Kit, yrnbsp;hyn a wnaethum heno. Os buasai yr ateb yn foddhaol, yrnbsp;oeddwn wedi penderfynu dyfod ac i ddyweyd wrthyt hydnbsp;yn nód pe buasai raid i mi dy gyfodi o dy wely.”

“ Wel,” ebe fi, “ pa beth a ddywedodd Mr. Pugh ? ”

“Mae genyf ofn,” ebe Noah, “y bydd raid i mi ofyn hyny i Mrs. Pugh, oblegid yr oeddwji yn banner byddar.nbsp;Ni bum erioed mor nervous; byddai yn well genyf fynednbsp;tnvy gant o examinations athrofaol na myned trwy yr unnbsp;gwaith eto. Yr oeddwn yn chwys dyferol, ac yn methu

Ei Pkobl a'i Phethau.

yn glir a chael y geiriau yr oeddwn eu heisieu, a gwyddwn o hyd fod Mrs. Pugh yn cael difyrwch wrth fy ngwelednbsp;mor garnbwl. Pan edais, drwy fawr drafferth, wneydnbsp;fy meddwl yn hysbys, edrychodd Mr. Pugh fel pe buasainbsp;wedi ei darawo gan fellten; a’r unig eiriau a ddeallaisnbsp;iddo ddyweyd oeddynt, ‘Wel, wired a mod i yn y fannbsp;yma! wired a mod i yn y fan yma! Be raae Kit ynnbsp;dd’eyd? Be mae Jane yn dd’eyd?’ Cyn i neb gael einbsp;ateb, agorodd Jim y drws i ti ddyfod i mewn, ac ni fnnbsp;erioed yn well genyf dy weled. Clywaist ef yn dyvveydnbsp;pan ocddym yn cychwyn ymaith, ‘ mai felly y rhaid iddinbsp;fod.’quot;

Yr oedd y noswaith yn hyfryd, a cherddodd Noah a min-nau am rai oriau cyn myned i’n preswylfëydd, gan siarad am—, wel, am yr eneth oreu yn y byd yn meddwl Noah jnbsp;a phe buasai hi yn ddengwaith gwell, ni fuasai yn rhy ddanbsp;iddo yn fy meddwl innau. Wedi i mi ymadael a Noah,nbsp;nid allwn beidio meddwl am wyneb prudd Mr. Pugh, yrnbsp;hwn ar adegau eraill oedd yn nodedig am ei sirioldeb;nbsp;eithr pan ddaw achlysur i mi ddwyn teulu y Cartrefle onbsp;flaen y darllenydd y tro nesaf, bydd y wyneb hwnw ynnbsp;Bawer mwy prudd, a’i ofid yn un gwirioneddol.

PENNOD XX.

JEREMIAH JENKINS YN EISIEU.

oedd yr hwn a ddywedodd nas g\vyr un banner o’r ^ byd pa fodd y mae yr banner arall yn byw, yn gwy-bod rhywbeth o hanes y natur ddynol. Gallwn feddwlnbsp;niai nid cyfeirio yr oedd y doethawr at yr anwybodaethnbsp;ag y mae pellder yn achos o hono, megys er esiampl nanbsp;'quot;’yddom ni sydd yn byw yr ochr yma i’r ddaear pa foddnbsp;y mae ein gwrthdroedwyr yr ochr arall yn byw. Mae

y Dreflan:

gwirionedd y dywediad yn nês atom o lawer;—nis g\Vyr y naill Wanner o bentref neu gymydogaeth pa fodd y maenbsp;yr Wanner arall yn byw., Mae cytnydogion dyn gan amlafnbsp;yn ddirgelwch iddo, ac yntau yn ddirgelwch iddynt hwy.nbsp;Ac onid ellir myned gam ymhellach, a dyweyd nad ^Vyrnbsp;dyn ond y naill Wanner o’i Wanes ei Wun ? Oni pWertWynnbsp;iddo rywbeth nad yw yn ei ddeall, a cWyfrinach, nid ynnbsp;unig na NVyr neb araU, ond na faidd neü ynte na fyn einbsp;haddef wrtho ef ei hun ? Oni pherthyn iddo bethau agnbsp;y mae ganddo ofn ymgydnabyddu i hwynt; ac onid ydywnbsp;yn aml yn chware cast ag ef ei hun, ac yn ymddwyn tuagnbsp;ato ei hun fel pe byddai yn rhywun arall ? Ddarllenydd,nbsp;oni fuost ti yn diolch lawer gwaith nad ydyw pobl eraillnbsp;yn gwybod cymaint am danat ag a wyddost ti dy hun ?nbsp;A pha beth ydyw yr achosdy fod di a minnau mor an-ewyllysgar i wybod mwy am danoni ein hunain ? Ai onidnbsp;ein bod yn ofni syrthio yn ein golwg ein hunain ? Mornbsp;garedig y bu yr Hwn sydd yn ein hadnabod yn berfifaithnbsp;wrth beidio rhoddi y gallu hwn i eraill 1

O herwydd mai anmherffaith iawu yr ydym yn adna-bod ein gilydd, ymddengys fod dosbarth llïosog o honom yn credu yn athrawiaeth yr appearance y soniai Mr. Smartnbsp;gymaint am dani, er nad ydym yn ei hargymhell fel ynbsp;gwnai efe. Fel y gwesgir yn y peth yma a’r peth arall ernbsp;mwyn cadw i fyny yr ymddangosiad, ac er mwyn gwneydnbsp;argraff ar feddyliau eraill ein bod yr hyn nad ydym 1 Osnbsp;taenir y gair fod Mr. Jones yn gyfoethog iawn, er y g\Vyrnbsp;Mr. Jones mai tlawd ydyw, a ydyw efe yn achub pobnbsp;cyfleusdra i gywiro syniadau pobl am dano ? Dim perygl.nbsp;Pan mae Mr. Jones yn iroi allan yn ei gerbyd yn y bore,nbsp;a Robert Roberts y saer raaen yn gwneyd bow iddo, anbsp;ydyw Mr. Jones yn galw ar Robert ac yn dyweyd wrtho,nbsp;“ Robert, peidïwch a gwneyd bow i mi; yr ydych yn fwynbsp;cefnog o lawer na fi ; bore heddyw cefais lythyr yn byg-wth cyfraith arnaf oni thalwn fy nyled, ac echdoe y bunbsp;raid i mi fenthyca Wanner can’ punt i gau safn gofynyddnbsp;arall” Ni choeiiaf fawr Yn unig cydnabydda Mr.nbsp;Jones y ‘‘dyledus barch.’’ ac a Robert’ Roberts at y

Ei Phobl a’i Phethau.

inorthwyl a’r llwy-forter, gan wynfydu sefyllfa ei gymydog. Mae rhyw barodnfydd mawr mewn dyn ymhob sefyllfanbsp;ymron i dderbyn gwarogaeth anhaeddiannol, can bellednbsp;ag nad \tfyr neb ei bod yn anhaeddiannol Dyna Boaznbsp;Davies, hwn sydd yn cael y gair ei fod yn ysgrifenu erth-yglau penigamp i Udgorn y Werin, er nad ysgrifenoddnbsp;Boaz erthygl erioed a ydyw yn gwadu pan awgrymirnbsp;wrtho mai efe ydyw awdwr yr erthygl alluog yn y rhifynnbsp;¦diweddaf? Gwnewch brawf arno, a chewch weled mainbsp;gwenu a wna Boaz, a gofyn i chwi pwy oedd yn dyweydnbsp;hyny. Dyna Mrs. Swankey, y weddw foneddigaidd syddnbsp;yn byw ar ei harian, yr hon y tybir ei bod yn perthyn inbsp;deulu uchel o Sir Amwythig, a’i bod yn perchen eiddonbsp;gwerth dau cant o bunnoedd yn y flwyddyn : a ddarfu iddinbsp;hi ddyweyd wrth rywun ei bod yn yfed coffi heb siwgr,nbsp;a,c mai deg swllt yr wythnos ydyw ei holl incwm, yr hwnnbsp;a dderbynia trwy garedigrwydd ei brawd yn nghyfraith,nbsp;ac mai nailer oedd ei thad? Naddo erioed. Dynanbsp;Caleb Hughes hefyd, yr hwn a fu daer ar ei gyfaill Mr.nbsp;Powell i ddyfod i giniawa gydag el, er na ddychymygodd ynbsp;buasai Powell yn derbyn y gwahoddiad : a ddarfu i Calebnbsp;ddyweyd wrth ei gyfaill ar ol hyn am y wers a gafodd efenbsp;gan Mrs. Hughes am fod mor ynfyd, ac fel y bu raid ben-thyca cyilyl a flyrc gan wraig y t^ nesaf, ac fel bu raidnbsp;¦cosbi y teulu am ddeuddydd i wneyd i fyny y golled anbsp;achoswyd gan y ciniaw? Naddo A phe buasai Calebnbsp;wedi dyweyd, ni buasai Mrs. Hughes byth yn maddeunbsp;iddo.

Dygwyddais un noswaith fyned i ymweled a Noah yn ei letty, a chefais fod Mr. Pugh yno o fy mlaen. Ymhlithnbsp;pethau eraill, aethom i ymdrin a’r pwnc yr wyf eisoesnbsp;wedi cyffwrdd ag ef, sef mor ychydig a wyddom am einnbsp;gilydd, ac fel y mae gan bob teulu a phob aelod o’r teulunbsp;eu cyfnnach ; ac adroddwyd am y filfed waith ystori ynbsp;skeleton vn y cwpbwrdd. Daliai Noah yn gadam fodnbsp;Ilawn cymaint o hanes dyn allan o’r golwg ag sydd yn ynbsp;golwg, ac fod yn rhaid wrth Ifydd gyda phethau y byd a’rnbsp;bywyd hwn yn gystal a phethau y byd arall Nid oedd

M

y Dreflan:

Mr. Pugh yn myned lawn mor bell a hyn; ond can-iatii yntau fbd cryn lawer o hanes dyn neu deulu yn eiddo personol, nad ellid ei gyfranu i erailL “ Er eng-raifft,” meddai, “ dyma chi’ch dau, yr ydach chi’n gyfeill-ion mawr, ond dydach ch’i ddim wedi deyd y cwbl i’chnbsp;gilydd eto; a ddaru ch’i 'rwan ? ddeydwch ch’i byth mononbsp;chwaith. Ac felly mae hi i fod hefyd. ’Does ond Un inbsp;wybod y cwbl o'n hanes ni. Dase ni yn gwybod hanes einnbsp;gilydd fel yr yden ni yn gwybod ein hanes ein hunen, minbsp;fuase gynon ni lai o lawer o gou/ii o’r Brenin mawr.nbsp;Pwy fase’n gallu gwneyd Duw yn confidant, dase pawb ynnbsp;gwybod ein hanes ni ? ’Rydw i wedi bod yn meddwl amnbsp;y pwnc yma lawer gwaith o’r blaen, er na fedres i mo’inbsp;ddeyd o a’i drin yn athronyddol fel y gwnaeih Mr. Reesnbsp;heno. Ar bwnc fel hyn. fedra i ’namser ddeyd fy meddwlnbsp;heb gael siampal. Deiie Jeremiah Jenkins 'rwan: pwynbsp;sy’n ’i nabod o, os gwn i? Mi ddyffeia i fod mwy onbsp;hanes y dyn ene allan o’r golwg uag sydd yn y golwg.nbsp;Be dach chi’n ddeyd ? ”

“Gan i chwi son am Mr. Jenkins,” ebe Noah, “beth ydyw y rheswm ei fod wedi cau ei fasnachd^ mor gynnarnbsp;heddyw? A ydyw Mrs. Gilt wedi marw ?”

“ Wei, mi ddeyda i ch’i,” ebe Mr. Pugh; “ dydi Mrs. Gilt ddim wedi marw, ond mae hi yn sal iawn. Unignbsp;chwaer Mrs. Jenkins ydi Mrs. Gilt, a hono yn weddw, acnbsp;yn berchen llawer o eiddo. Pan glywodd Jeremiah fodnbsp;ei chwaer yn nghyfraith yn beryglus o wael, dacw fo yn.nbsp;pacio Mrs. Jenkins yno ar unwaith, rhag ofn, mae’nnbsp;debyg, i’r filt golli o’r teulu. Mae Mrs. Jenkins hefo’inbsp;chwaer yrwan er’s pythefnos; ac echdoe anfonodd lythyrnbsp;at Tom fod ei fodryb yn ol pob golwg yn darfod. a’i bod.nbsp;yn dyrnuno cael ei weled yn union deg. Aeth Tom ynonbsp;yn s^h ; a bore heddyw dyma lythyr oddiwrth Tom at einbsp;dad fod ei fodryb yn marw ac eisio ei weled yntau, ac yrnbsp;oedd Jeremiah yn deyd bore heddyw ei fod yn anfonnbsp;y forwyn at ei mam am ddeuddydd neu dri, a’i fod am gloinbsp;y lie i fyny, a chychwyn i ffwrdd hefo’r trên diwaethanbsp;bygaswn i ac mi ellwch fod yn siwr fod J eremiah yn.

Ei Pkobl a'i Phcthau.

dysgwyl rhywbeth ar ol Mrs. Gilt, cyn y base fo yn gneyd y fath aberth. Gybeithio’r anwyl y coamp;ff y fodryb amnbsp;Tom ; bachgea clên anwêdd ydi Tom.”

“ I’r pant y rhed y d^^,” ebe Noah.

“ Wel,” ebe Mr. Pugh, “ mae gen i gryn ddowt a oes llawer o dd\tT yn y pant ene. Mae Jeremiah yn caelnbsp;edrych arno fel dyn cyfoethog; ond faswn i ddim yn rhoinbsp;rhyw lawer am fod yn scutor iddo fo. Rydw i yn am-mheu yn fawr a oedd o yn werth rhywbeth cyn priodi, acnbsp;a gafodd o gymaint a ddysgwyliodd o ar ol priodi; ac minbsp;wyddoch o’r gore ei fod wedi speciletio llawer. ’Roedd-wn ni yn sylwi fore heddyw hefyd fod ’i stock o yn druenusnbsp;o’r bechan. Ond deydwch i mi, ydan ni yn peidio janglo ?nbsp;’Rydan ni yn myn’d yn o bell, mae gen i ofn.”

Cyn i Mr. Pugh gael dyweyd ychwaneg, daeth Mrs. Jones i mewn a’i gwynt yn ei dymau a’i gwyneb ckn wyn-ed ag amdo. “ O Mr. Pugh bach anwyl,” gwaeddai,nbsp;“ ’roedd Enoch Jones yn wastad yn deyd mai i hyny ynbsp;doe hi; a phwy oedd yn ’i nabod o yn well nag Enochnbsp;Jones? Do, do, mi ddeydodd Enoch Jones y byddenbsp;rhywbeth yn siwr o hapno iddo fo.”

“Beth ydyw’r mater, Mrs. Jones?” gofynem ein tri ar unwaith.

“ On’ dydi d^ o ar dan, Mr. Pugh bach! O fel mae ’i eirie fo yn d’od i ben.”

“ Yn enw pob rheswm, t^ pwy sydd ar dan ? ” gofynai Mr. Pugh.

“O Mr. Pugh, mae nhw’n deyd fod o wedi llosgi i’r llawr,” atebai Mrs. Jones.

“ pwy, wraig bach?” gofynai Mr. Pugh yn ddiam-ynedd.

“ On’ ddeydes i, Mr. Pugh bach, fod Enoch Jones-”

Rhuthrodd Mr. Pugh allan wedi colli pob pwyll; a chan gynted ag y gallodd Noah roddi ei esgidiau am ei draed,nbsp;rhedasom ein dau ar ei ol. O herwydd fod gan Mr. Pughnbsp;fwy o gnawd i’w gario nag oedd genym ni ein dau gyda’nnbsp;gilydd, nid hir y buom ncs cael golwg arno. Yr oedd yr

Y Dreflan.

Ju ‘¦''lien foneddwr trwchus yn troedio ymlaen yn hynod o gyf-lym, ond ei fod bob rhyw ugain Hath yn aros i besychu, ^an roddi ei ddwylaw ar ei liniau. Yr oedd yr olwg arnonbsp;hraidd yn ddigrifol, ac yn adgofio Noah a minnau yn rymusnbsp;ani y chware a fyddai genym pan yn yr ysgol, yr hwn anbsp;elwid kap frog. Nid allera beidio chwerthin urth welednbsp;Mr. Pugh yn rhedeg am bellder, ac yna yn sefyll gan roddinbsp;ei ddwylaw ar ei liniau, a gwyro ei ben i lawr fel pe buasainbsp;yri dysgwyl L rywun o’r tu ol iddo neidio dros ei gefn. Panbsp;fodd bynag, daethom o hyd iddo yn lied fuan, a chymer-asom afael ynddo, un yn mhob braich, gan ei helpu ymlaen.nbsp;Pan wnaethom hyn. rhoddodd Mr. Pugh nod diolchgarnbsp;arnom ; ond nidallai ddyweyd yr un gair, gan mor llwyr yrnbsp;oedd wedi'colli ei anadl. Ar ein ffbrdd yr oeddem vyedinbsp;myned heibio i amryw bobl, ac amryw wedi myned heibionbsp;i ninnau ; ac yn ateb i’n holl ofyniadau, ni chaem ond ynbsp;gair “Tan.” Nid oedd neb yn ymddangos eu bod ynnbsp;gwybod pa Ie yr oedd y tan ; ac os gwyddeni, yr oeddyntnbsp;yn rhy frysiog i allu adrodd.

Fel yr oeddym yn nesSu i'r brif heol, gwelem ddyn o’n blaenau yn cerdded yn araf a’i ddwylaw yn ei bocedau.nbsp;Pan ddaethom i’w ymyl, deallasom mai Wil Foulkesnbsp;ydoedd, neu fel y gelwid ef yn y Dreflan, yr Hen Cucumber Rhoddwyd y Hysenw hwn arno o herwydd ei ddinbsp;frawder, neu ynte ei hunanfeddiant ar adegau pan fyddainbsp;pawb eraill yn gynhyrfus. Dywedid ei bod yn ffaith fodnbsp;ymladdfa galed rhwng dau gymydog wedi cymeryd 11e unnbsp;tro ar gareg drws Foulkes, ac yntau ar y pryd yn darllennbsp;y newyddiadur yn hamddenol wrth y pentan, ac heb symudnbsp;modfedd o’i unfan, na gofyn beth oedd y mater. Dronbsp;arall yr oedd Wil yn gweithio ar adeiiad uchel, pryd ynbsp;.syrthiodd un o’i gymdeithion o uchder mawr i ganolnbsp;pentwr o geryg, ac y tybid ei fod wedi ei ladd. Pannbsp;ddechreuodd y creadur anffortunus ddadebru, cerddoddnbsp;Wil yn araf ato, a gofynodd iddo a fyddai efe mor garedignbsp;a dyweyd iddo beth oedd hi ar y gloch—hyny ydyw, osnbsp;oedd ei oriawr heb ei niweidio ! Pan geisiasom gan yrnbsp;Hen Cucumber y wybodaeth yr oeddym hyd yn hyn wed;

Ei Phobl a’i Phethau.

methu ei chael, safodd yn bwyllog; ac wedi rhoi pesych-iad hir, dywedodd, gan gyraeryd ei wynt rhwng gwahanoL ranau y frawddeg. “Wel—mae nhw yn dyweyd—fod

—Mr. Jenkins—ar dan.” Ymaith a ni yn frysiog. Ond wedi rayned encyd o ffordd, bu raid i ni roddi hamddeanbsp;i Mr. Pugh besychu. Tra yr oedd efe wrth y gwaith hwnnbsp;dygwyddais edrych yn ol, a gWelwn inai yr adeg hono yrnbsp;oedd Wil Foulkes yn ail gychwyn ar ol bod yn siarad dnbsp;ni.

Erbyn i ni gyrhaedd at d^ Mr. Jenkins, yr oedd yr heol yn orlawn o bobl; ac o herwydd fod y nos yn.nbsp;llwyd oleu, canfyddem fod y nifer mwyaf o honynt wedinbsp;eu haflonyddu o’u gwelyau, a’u bod heb banner wisgonbsp;am danynt. Gwelsom un dyn a’i gap nos ara ei ben.nbsp;Yr oeddym yn methu gweled arwyddion fod tan o gwblnbsp;yn y rhan o'r adeilad a elwid y t^ ond yn y rhan arallnbsp;—y shop, eglur ydoedd oddiwrth y mwg oedd yn dyfodnbsp;allan trwy ochrau y ffenestr, a’r wawr oleu a ganfyddidnbsp;yn yr ystafell uwch ben, fod yr elfen ddinystriol oddi-fewn. O herwydd y gwyddid fod teulu Mr. Jenkinsnbsp;oddicartref, ac fod y drysau yn glöedig, nid oedd neb,nbsp;dybygid, yn teimlo yn ddigon hyf i wneyd mynedfa at ynbsp;tan, neu ynte yr oedd pawb yn rhy gynhyrfus i feddwlnbsp;am hyny. Yr oedd y dorf yn gwau drwy eu gilydd ynnbsp;ddidbr, a phob eiliad yr oeddym yn nghanol cymdeith-ion newydd. Siaradai pawb eu goreu, ac nid oedd nebnbsp;yn gwrandaw—yr oedd pawb yn gorchymyn, a neb ynnbsp;ufuddhau. Y waedd gyffredin oedd am y tinbeiriant,nbsp;ond nid oedd neb yn ymddangos eu bod yn gwybod panbsp;Ie yr oedd yn cael ei gadw, na phwy oedd yn gofalu atnnbsp;dan o.

Yn nghanol yr holl hwb dwb, yr oedd y tan yn enniH nerth, a neb yn gwneyd cais at ei ddiffoddi. Yn ynbsp;fynyd, gwelem y dorf yn ymwahanu i wneyd 11e i ddynnbsp;mawr esgyrniog, yr hwn a adnabyddid yn y Dreflan wrthnbsp;yr enw Syr Ned. Erbyn i ni feddwl, yr oedd yn bethnbsp;rhyfedd ei föd ef heb wneyd ei ymddangosiad yn gynt,nbsp;oblegid byddai S3Tr Ned yn ben g\Vr ymhob helynt o’r

y Dreflan :

fath, ac nid oedd yn rhoddi pris ar ei fywyd os byddai gobaith cael clnvart o gwrw am ei wrhydri. Nis gallafnbsp;loddi cyfrif am y ffaith, ond ffaith ydyw,—pan ddealloddnbsp;y dorf fod Syr Ned yn eu mysg, ymagorodd fel o flaennbsp;¦dewin. a rhuthrodd yntau ar hyd y llwybr a wnaed iddo;nbsp;planodd ei droed mawr yn nrws y shop, a gyrodd ef ynnbsp;Ilydan agored. Ar yr un foment, daeth alian y fathnbsp;golofn o fwg tew a barodd i’r dorf gilio yn ol am latheni;nbsp;a chymaint ag a allai Noah a minnau wneyd oedd cadwnbsp;Mr. Pugh rhag cael ei daflu i lawr, a pheidio son dimnbsp;am ei beswch. Wedt agoryd y drws, ac i awyr gaelnbsp;Kiyned i mewn, yr oedd ^^lt;7/ Mr. Jenkins mewn Ilai onbsp;iamser nag y gallaf fi ei ysgrifenu yn wenfflam. Grudd-fanodd yr holl dorf; ac yn ngoleuni tanbaid y tannbsp;gwelem raai Syr Ned oedd yr unig un y methodd y mwgnbsp;ei symud. Safai ef yn unig wrth y shop, gan vvaeddi ynnbsp;awdurdodol ara i bawb gario dwfr. Yn ffortunus yrnbsp;¦oedd digonedd o ddwfr yn ymyl, a dygwyd allan bobnbsp;llestr pwrpasol, a rhai anmhwrpasol, i’w gludo ; ac yrn-hen ychydig fynydau, o dan arweiniad Syr Ned, yr oeddnbsp;y bobl yn gweithio yn ddewr. O ddiffyg He a threfn, yrnbsp;oedd banner y dwfr yn cael ei golli ar y ffordd ; ac nid cynnbsp;i’r nifer mwyaf o honom gael ein gwneyd can wlyped agnbsp;oedd yn bosibl i ni fod o'n danol i waered, y cafodd ynbsp;Thai oeddynt yn cludo y dwfr y ffordd yn glir i weithionbsp;yn rheolaidd. Am beth amser, nid oedd yr holl gawgiad-au o ddwfr a defiid ar y tan ond yn unig yn peri iddonbsp;disian ac yrogynddeiriogi. Yn ngolwg yr edrychwyr,nbsp;nid oedd yr holl weithio ond Hafur ofer, a gwaeddainbsp;pawb ara y tanbeiriant, ac ni wnai y tanbeiriant ei ym-ddangosiad. Dywedai Mr. Pugh fod yn rhaid fod gannbsp;Syr Ned groen o steel i allu sefyll He yr oedd, a derbynnbsp;pob cawgiad a llestriad o ddwfr, a’i daflu i lygad y tan.nbsp;Yn wir, er cyn(^rwg ac er mor feddw ac isel ydoeddnbsp;cymeriad cyffredin Syr Ned, yr oedd ei ddewrder a’inbsp;nerth Herculeaidd yn ennyn edmygedd yr holl dorf ynbsp;noson hon. Yn y man canfyddid fod y tan yn lliniaranbsp;ychydig, ac fel pe buasai yn dechre tori ei galon. Nid

Ei Phobl a'i Phefhau.

cynt y gwelwyd hyn nag y dechreuodd y dorf ymwasgu yn nês at y ty, ac achosi llawer o rwystr i’r rhai a glud-ent y dwfr; ond gwaeddodd Syr Ned fod y tan yn ymylnbsp;uieie/- y nwy, ac fod perygl i rywrai gael eu lladd. Ateb-odd y gair y dyben, a chiliodd y dorf yn ol. Gydagnbsp;ymroddiad ac egni di-ildio, torwyd nerth y tan i )awrnbsp;ac i fyny, a dechreuodd y dorf fod yn gellweirus anbsp;cheisio bod yn wiity. Llongyferchid Syr Ned, yn en-wedig pan oedd efe yn sefyll ar ben ysgol, ac yn taflu ynbsp;d\Vr trwy ffenestr y llofi't, wrth yr enwau anrhydeddus,nbsp;“ Baronet, Knight of the Garter, dvr ”

Pan oedd y tan wedi ei Iwyr ddiffoddi, clywem s\Vn mawr megys trwst cerbyd trwm yn agosau; ac yn ynbsp;fynyd gw’elem y tanbeiriant yn gwneyd ei ymddangosiad,nbsp;yn cael ei ddilyn gan y fire brigade a dau heddgeidwad.nbsp;Rhoddodd y dorf un fonllef fawr o gymeradwyaethnbsp;gwawdlyd, gan dori allan i chwerthin yn uchel; a rhaidnbsp;i mi ddyweyd fod y swyddogion golygus wrth natur—nbsp;ar y pryd yn edrych bfaidd yn small. Fodd bynag,nbsp;gwnaeth y ddau heddgeidwaid y goreu o’r amgylchiad, anbsp;cherdd^sant yn seremonïol at y fan 11e yr oedd y thnnbsp;¦wedi bod—cymerasant feddiant o’r tjt-; a gorchymynoddnbsp;y prif swyddog, ar lawes cob yr hwn yr oedd rhimynnbsp;lliwiedig, i Syr Ned fyned o gwmpas ei orchwyl. Cyn-hyrfodd hyn Mr. Pugh nid ychydig, ac aeth'yn syth atnbsp;Syr Ned, a rhoddodd ychydig sylltau yn ei ddwrn; acnbsp;am ei garedigrwydd cafodd Mr. Pugh three cheers gan ynbsp;dorf, yr hyn a barodd i’r prif swyddog dynn ei gorn ato.nbsp;Yn ddigon priodol gosododd y prif swyddog yr is-swydd-og i sefyll yn nrws y ty, er mwyn cadw y bobl allan, acnbsp;aeth yntau gyda chynnorthwy ei lamp i archwilio yr ys-tafelloedd. Ymhen y ddau fynyd dychwelodd a galwoddnbsp;ar Mr. Pugh ato i wneyd ail ymchwiliad. Dychweloddnbsp;y ddau yn union deg, a galwodd Mr. Pugh, ar Noah anbsp;minnau ; ac yn nghysgod ein cyfaill, cawsom yr anrhyd-edd o gynnorthwyo yn y trydydd archwiliad. Yr oedd. ynbsp;t.in wedi gwneyd dinystr dychrynllyd yn y shop, ac nidnbsp;•'edd dim vmron wedi dianc rhag ei lid. Pan aethom i'r

Y Drejlan;

ystafelloedd eraill, tarawyd ni a syndod, ac o’r braidd y gallai Mr. Pugh lywodraethu ei dymher. Yr oedd lloriaunbsp;pob ystafell wedi eu gorchuddio a gwellt, shavings, papyr-au, ysglodion. a phob defnydd tebyg i gymeryd tan, a’rnbsp;rhal nyny wedi eu trwytho mewn olew a brasder. Dan-gosai pob peth tu hwnt i atnmheuaeth fod yr holl adeiladnbsp;wedi ei fwriadu a’i barotoi i gael ei losgi yn lludw.nbsp;Gwyddwn fod ammheuon pob un o honom yn rhedeg i’rnbsp;un cyfeiriad, er na ddarfu i ni roi mynegiad iddynt.

Gofynodd y prif swyddog i Mr. Pugh a wyddai efe a oedd y lie wedi ei yswirio. Atebodd Mr. Pugh ei fod,nbsp;ac am swm lied fawr. Edrychodd y prif swyddog ynnbsp;ddoeth, gan roddi wine ddeallgar arnom. Amlwg yd-oedd fod y tan wedi cychwyn yn nghefn y shop, ac wedinbsp;gwneyd ei ffordd i’r ffrynt; a diau mai ymyriad amserolnbsp;Syr Ned a’i cadwodd rhag gwneyd ei ffordd i’r rhan anbsp;elwid y ty. Pan aethom at ddrws cefn y shop, yr hwnnbsp;oedd yn arwain i’r buarth a’r ardd, cawsom ef heb nanbsp;chlo na bhr arno, a dywedodd yr heddgeidwad fod hynynbsp;yn ei ffafr; ond ni ddywedodd pa un ai yn ffafr y drwsnbsp;ai ffafr rhywun arall. Aethom ein pedwar i’r buarth; acnbsp;wedi i’r prif swyddog edrych yn fanwl o’i gwropas, gadaw-odd ni, gan addaw dychwelyd wedi iddo ymgynghori a’rnbsp;is-swyddog.

Pan adawyd ni ein hunain, ymollyngodd Mr. Pugh i lefaru :nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;“ A glywsooh ch’i erioed am ffasiwn beth yn

eich bywyd, bobl ? Mae y dyn wedi rhoi ei dy ei hun ar dan, ’does dim dowt am dano. Be dach chi’nnbsp;ddeyd?” Wrth gwrs, nid oedd genym ond cydsynio agnbsp;ef. Aethom i’r ardd, gan' ymgoraio a gofidio am ynbsp;gwarth a achosai yr amgylchiad ar achos eglwys yr Hennbsp;Gapel; oblegid nid oedd yn bosibl na ddeuai pobpethnbsp;i’r goleuni. Yr oedd Mr. Pugh yn poethi ac yn colli einbsp;amynedd wrth adgofio fel y byddai gwrthddrych einnbsp;hymgom yn galw pawb 1 gyfrif, a phob amser'yn dysgunbsp;sancteiddrwydd i’r eglwys. Yr oedd yr ardd wedi einbsp;hamgylchu a gwal uchel, ac yn y mur pellaf iddi yr oeddnbsp;drws yn agor i gae perthynol i’r ty. VVrth gerdded yn oi

Ei Phobl a’i Phethau.

a blaen, sylwasom fod y drws hwn yn lledagored, ac fel pe buasai rhywun newydd fyned trwyddo; a rhoddodd.nbsp;y ffaith hon bwnc newydd i ni ddyfalu ac ymgoraio yn einbsp;gylch. Yr oedd y noswaith yn hyfryd, a’r lleuad erbynnbsp;hyn yn gwenu yn siriol, fel pe na buasai yr‘un rhagrith-iwr na phechadur erioed wedi bod ar y ddaear- Cerdd-em ein tri yn ol a blaen, gan ddysgwyl i’r prif swyddognbsp;ddychwelyd. Byddai Mr. Pugh weithiau yn cerdded o’nnbsp;blaenau, ac weithiau ar ein holau. Ymgomiai Noah anbsp;minnau am ddygwyddiadau rhyfedd y noswaith, pryd ynnbsp;sydyn y collasom s^Vn troed Mr. Pugh, ac edrychasomnbsp;ein dau ar unwaith o’n holau, a gwelem ef encyd oddi-wrthyra wedi sefyll, ac fel pe buasai yn gwrando neunbsp;ynte wedi ymgolli yn ei fyfyrdodau.

Y foment nesaf gwelem ef yn rhoi Ham tu ol i ryw fangoed, a chlywem ef yn gwaeddi nerth ei ben, “ Scoundrel.” Mewn amrantiad Ilygad deallasom fod Mr. Pugh a rhywun arall yn ngyddfau eu gilydd; ac megys ar unnbsp;naid yr oedd Noah a minnau yn eu hymyl, ond yn rhynbsp;ddiweddar. Gorweddai Mr. Pugh ar wastad ei gefn arnbsp;ïawr, ac yn ymladd am ei anadl; ac yn dianc fel ysbrydnbsp;gwelem ffurf Jeremiah Jenkins yn myned drwy y drws ynnbsp;y mur, gan ei gau ar ei ol a’i gloi. Cyn i Mr. Pugh prinnbsp;ddadebru o’i syfrdandod, neidiodd ar ei draed gannbsp;waeddi ei oreu '¦'¦Police! police!” a chychwynodd ynnbsp;wyllt tua’r t)gt;. Gafaelodd Noah yn ei fraich, a dywed-odd, “ Mr. Pugh, peidiwch achynhyrfu; cymerwch bwyll.nbsp;Mae Mr. Jenkins yn sicr o ddyfod i’r ddalfa. Gadewchnbsp;i’r llwynog gael start o flaen y cwn. Mae genyf ofn fodnbsp;y filain wedi eich niweidio.quot; “ Fy niweidio,” ebe Mr.nbsp;Pugh, “ni choeliaf fawr. ’Daswn i ddeng mlyneddnbsp;iengach, chawse fo fawr ’neyd fel ene a fi. Pie mae’r

police, bobl? Dydyn nhw byth i’w cael pan mae-.”

Yr. oedd y prif swyddog wedi dychwelyd, ac adroddodd Mr. Pugh ei ystori wrtho yn gynhyrfus. Aeth yr hedd-geidwad ymaith yn frysiog, a bu raid i Noah a minnaunbsp;fyned i ddanfon Mr. Pugh gartréf, oblegid yr oedd efe ynnbsp;dechre teimlo effeithiau y tafliad a gawsai gan Jeremiah

Y Drejlan:

Jenkins, yr hwn oedd \\t gewynog a chryf. Pa fodd bynag, wedi cyrhaedd y Cartrefle, daeth Mr. Pbgh ato einbsp;hun yn lied dda; ond gofidiai yn fawr fod Jeremiahnbsp;wedi llwyddo i ddianc. Prophwydai Noah y byddainbsp;y dyhiryn yn sier o ddyfod i’r ddalfa; ond wrth bro-phwydo, nid oedd efe o dan ysbrydoliaeth, oblegid ni ddal-lodd neb Jeremiah. Er i’r heddgeidwaid gynnyg gwobr-¦wyon uchel am ei ddal, neu am unrhyw wybodaeth anbsp;arweiniai i hyny, ni chlywyd gan bobl y Dreflan siw nanbsp;miw byth am dano, mwy na phe buasai y ddaear wedi einbsp;lyncu.

Achosodd yr amgylchiad lawer o siarad yn y Dreflan. Pan ddaeth Tom a’i fam gartref ar ol iddynt gladdu Mrs.nbsp;Gilt, ac wedi iddynt wneyd ymchwiliad manwl i’r hollnbsp;amgylchiadau, cawsant allan nid yn unig na adawoddnbsp;Jeremiah un geiniog ar ol, ond fod ei holl dai wedi eunbsp;gwystlo ymron i’w llawn werth, a’i Jod hefyd mewn rhainbsp;cannoedd o bunnau o ddyled. Ni chafwyd allan panbsp;beth a gymhellodd Jeremiah i roddi ei dy ar dan ; ond ynbsp;gred gyftVedin oedd fod Jenkins, o herwydd ei fod mewnnbsp;amgylchiadau cyfyng, wedi meddwl sierhau arian yr ys-wiriant, a’i fod wedi cuddio ei hun yn yr ardd er mwynnbsp;gweled a fuasai et gynllun yn llwyddo.

Credai Tom ei fab yn wahanol; a dywedai ef mai cyn-nwys y Ilythyr a anfonodd efe at ei dad oedd wedi ei gynddeiriogi. Yn y Ilythyr hwn dywedasai Tom wrth einbsp;dad fod ei fodryb, Mrs. Gilt, wedi marw, a'i bod wedi gad-ael ei holl eiddo iddo ef, sef i Tom. Dysgwyliai Jeremiahnbsp;i Mrs. Gilt wneyd ei heiddo i Mrs. Jenkins, ac felly ynbsp;buasai yn rhinweddol yn dyfod yn eiddo iddo ef; ond yrnbsp;oedd Mrs. Gilt yn ei adnabod yn rhy dda i wneyd hyny.nbsp;Er nad oedd arwyddion fod Tom na’i fam yn gofidio amnbsp;i Jeremiah ddianc, yr oedd y gwarth yr oedd efe vvedi einbsp;ddvvyn arnynt yn eu blino yn fawr; ac o dan yr amgylchiadau nid allent feddwl am aros yn y Dreflan. Ceisioddnbsp;Mr. Pugh ei oreu eu perswadio nad oedd neb ynnbsp;meddwl yn Ilai o honynt hwy o herwydd drygioni eunbsp;perthynas agosaf; ond ni fynent wrandaw. Talodd Tom

Ei Phobl a’i PJuthau.

holl ddyled ei dad, a throsglwyddodd y tai yn Muarth Jenkins i’r boneddwr oedd yn dal y gwystf arnynt; ondnbsp;gwnaeth ddarpariaeth na ofynid rhent oddiar Sian Jonesnbsp;tra fyddai yr hen wreigan fyw. Sicrheid hefyd fod Tomnbsp;wedi ymddwyn yn dda tuag at Mike, a’i fod wedi tynu inbsp;lawr gryn lawer o’r “ national dit.quot; Pan yr oedd Tom a’inbsp;faal yn ymadael a’r Dreflan, daeth amryw gyfeillion i’wnbsp;hebrwng at yr orsaf; ac yn eu plith yr oedd Mr. Pugh ynnbsp;ben gwr, ac yn ysgwyd dwylaw gyda Tom a’i fam lawernbsp;g^’aith drosodd. Ond yr hyn a barodd _i galon Tomnbsp;neidio i’w wddf, ac a ddygodd ymaith ei holl barabl,nbsp;ydoedd bendith Sian Jones a’r eiddo Mike y Gwyddel, ernbsp;i’r olaf gysylltu gydai fendith enw Mair Forwyn.

Os dygwydd i'r darllenydd yn ystod yr haf presennol fyned i dref neillduol ar Ikn y mor yn Nghymru, gallnbsp;weled Tom yn cymeryd ei fam allan mewn cerbyd parch-us; ac os dygwydd iddo ymorol yn ei gylch, caiff allannbsp;fod Tom yn cael ei anrhydeddu gan bawb, yn enwedignbsp;gan y tlodion.

PENNOD XXL

YR YMWELIAD OLAF A BENJAMIN PRYS.

Mae 11e i ofni mai yr amgylchiad ag y mae y canlyn-iadau pwysicaf yn perthyn iddo, a’r hwn sydd yn llawn o ddyddordeb iasol i ddyn, sef marwolaeth, ydywnbsp;yr amgylchiad, wedi’r cwbl, sydd yn cael- Ileiaf o’i ystyr-iaeth ddifrifol hyd nes y daw i’w afaelion. A phan erys ynbsp;meddwl uwch ei ben yn awp ac yn y man, y mae ynnbsp;gwneyd hyny, nid oddiar hoffder ato, ond oddiar ei ofn.nbsp;Nis gall nad ydyw- angeii, hyd yn nód i’r ammheuwr, yrnbsp;amgylchiad mwyaf ei bwys yn ei hanes ; oblegid ato ef yrnbsp;edrycha am gadarnhad neu ynte wadiad bythol i’w gredo.

Y Drejlan:

Felly hefyd i’r credadyn, mae angeu yn llatm o ddyddor-deb, os priodol y gair; oblegid y pryd hwnw y caiff ei dynged dragywyddol ei phenderfynu, ac y dysgwylir caelnbsp;goleuni ar fil a mwy o bethau y bu yn petruso yn eu cylch.nbsp;Yn gymaint a bod marwolaeth fel hyn yr amgylchiadnbsp;mwyaf i bawb fel eu gilydd, pa fodd y cyfrifir ei fod ynnbsp;cael can Ileied o Ie yn myfyrdodau dyn ? Onid ellir dy-weyd fod dyn yn trafferthu mwy ynghylch amgylchiadaunbsp;cyffredin bywyd, megys galwedigaeth, neu briodas, nagnbsp;ynghylch ei farwolaeth? Onid ydyw ambell un wedinbsp;meddwl a phryderu mwy ynghylch ei fynediad posibl i’rnbsp;America nag am ei fynediad sier i dragwyddoldeb ? Onidnbsp;ydyw yr awydd am gynauaf da neu fasnach Iwyddiannus,,nbsp;neu ofn methiant a thlodi, wedi cael mwy o Ie yn myfyrdodau y rhan fwyaf o hononi na thragywyddol wynfydnbsp;neu wae? Dilys fod rhyw reswm i’w roddi am hyn, pa.nbsp;un by nag a allwn m ei gael allan ai peidio.

Pa beth bynag fyddo sefyllfa dyn yn y byd, y mae wedi ei amgylchu bron yn ddïeithriad a gwrthddrychau wrthnbsp;ba rai y mae ei serchiadau wedi ymgyjymu. Y mae perth-ynasau, cyfeillion, eiddo, ac arferibn, wedi raeddiannu einbsp;enaid, ac wedi myned yn rhan o hono. Mae ynddo ym-lyniad hyd yn nöd wrth wrthddrychau difywyd. Nis gallnbsp;feddwl am farw heb ar yr un pryd feddwl am dori ynbsp;cysylltiad a’r pethau hoffaf a gwerthfawrocaf ganddo; a.nbsp;pha ryfedd os ydyw hyn yn anhyfryd i’w deimlad? Nisnbsp;gall beidio teiralo oddiwrth “orthrwm y presennol,” ahoSnbsp;ganddo ydyw edrych ar bethau y byd a’r bywyd hwn felnbsp;pethau sylweddol a gwirioneddol; ac wrth edrych arnyntnbsp;telly yn unig y gall eu llawn fwynhau. Diau fod amryw Onbsp;fy narllenwyr wedi bod ar un adeg mewn sefyllfa pan.nbsp;dybient eu bod yn marw, a phan oedd eu holl fyd wedi einbsp;grynhoi rhwng pedwar post eu gwely; mor fychan ac an-sylweddol yr ymddangosai pobpeth y byd a’r bywyd hwnnbsp;o’u cymharu S.’r hyn a ofnent oedd yn eu hymyl, ac fel yrnbsp;oeddynt yn synu eu bOd wedi bod mor ynfyd a rhoi cym-aint o’u sylw ar bethau mor wael! Ond wedi i’r afiechyd.nbsp;eu gadael, ac iddynt hwythau gryfhau, rhyfedd fel yr oedd

Ei Phobl a'i Phethau.

¦yrun pethau yn adfeddiannu eu hen safle yn eu meddyliau I Nid ydyw yn ddichonadwy i ddyn lawn fwynhau pethaunbsp;y byd hwn, ac ar yr un pryd edrych arnynt fel yr oeddnbsp;yn edrych o lyn cysgod angeu. Hoff gan ddyn hefyd,nbsp;hyd y mae yn bosibl, feddwl yn dda am dano ei hun;nbsp;ond nis gall fyfyrio ar ei ddiwedd heb syrthio yn ei olwgnbsp;ei hun, a dyfod i ystyried i ryw raddau pa mor anghy-mhwys ydyw i wynebu yr amgylchiad. Drachefn, er inbsp;ddyn fod yn credu mewn anfarwoldeb, nis gall beidionbsp;cysylltu ag angeu y syniad am derfyniad ar yr unig ffurfnbsp;o fodolaeth y gwyr ef am dani yn brofiadol, i’r hwnnbsp;syniad y mae ynddo wrthwynebiad greddfol. Heblawnbsp;fod ynom wrthwynebiad cryf i fyfyrio ar angeu, onidnbsp;edrychir arno hefyd fel rhywbeth peil yn y dyfodol, acnbsp;felly heb fod anghenrheidrwydd penodol am ei gymerydnbsp;i’n hystyriaeth? Anaml y cyfarfyddir a neb, gan nad panbsp;mor hen ydyw, nad yw yn meddwl byw yn hwy, ac ynnbsp;edrych ar angeu ymron yn yr un pellder oddiwrtho agnbsp;erioed ! Mae dyeithrwch arswydus marwolaeth, a’r ffaithnbsp;nad ydyw yr holl farwolaethau sydd wedi cymeryd 11enbsp;wedi taflu dim goleuni arno, nac wedi ychwanegu dim atnbsp;brofiad dyn erbyn y daw i’r amgylchiad ei hun, yn dwynnbsp;ei anadl oddiarno, ac yn peri i’w galon grebachu gannbsp;ddychryn wrth feddwl am ei ias. Pan ychwanegom atnbsp;hyn yr ymwybyddiaeth sydd mewn dyn fod cysylltiadnbsp;dwfn ac annattodol rhwng holl bethau annymunol raarwol-aeth a phechod, nid ydyw yn rhyfedd fod y meddwl ynnbsp;cilio oddiwrtho mewn arswyd, yn enwedig tra mae pethau eraill hyfrydach yn ei ymyl. Y fath orchvvyliaethnbsp;rinweddol y rhaid i'r meddwl hwn\v fod wedi mynednbsp;drwyddi, yr hwn a all edrych ar angeu gyda thawelwch,nbsp;ac hyd yn nód ei groesawu ! Er nad ydyw pob cristionnbsp;yn ei chyrhaedd, nid oes ond crefydd yr efengyl a allnbsp;ddwyn dyn i’r sefyllfa hon.

tYr oedd fy hen gyfaill Benjamin Prys yn engraifft nodedig o’r hyn a all myfyrdod gwastadol yn yr Ysgryth-yrau, a hollol ymddibyniad ar anrhydedd a thrugareddnbsp;Ruw yn ei Fab, ei effeithio ar brofiad dyn wrth wynebu

Y Drejlan-.

ar angeu a’r bjd tragywyddol. Dichon fod ei fywyd pechadarus yn ei ieuenctyd, a’i dröedigaeth hynod,nbsp;ynghyd a’i atiechyd maith yn mlynyddau olaf ei oes,nbsp;wedi bod yn fantéisiol i ddwyn hyn oddiamgylch. Felnbsp;yr hysbyswyd y darllenydd eisoes, yr oedd yn amlwgnbsp;iawn fod yr hen bererin yn nesau yn gyflym, er yn dawel,nbsp;i’r afon. Gan ei fod ef a minnau yn gyfcillion lied fawr,nbsp;a fy mod yn cael cyfleusdra i’w weled yn fynych, y raaenbsp;ei ymddyddanion wedi gadael argraff ddyfnach ar fynbsp;meddwl na’r holl bregethau a glywais yn fy oes. Ar yrnbsp;un pryd, y mae yr argraff yn un o’r rhai hyny nad ellirnbsp;eu cyfleu i eraill ond yn anmherffaith iawn. Yr oeddnbsp;Benjamin Prys, fel y dywedwyd o’r blaen, yn ^Vr o gyn-neddfau cryfion, ond heb dderbyn dim manteisionnbsp;addysg; a’r unig goethder a berthynai iddo ydoeddnbsp;coethder sancteiddrwydd a hunan-ddiwylliant. Yr oeddnbsp;rhai o’r pethau goreu a ddywedai ar brydiau wedi eunbsp;gwisgo mewn Cymraeg gref a gafaelgar, ond a ystyrid, onbsp;bosibi, gan yr oes fursenaidd hon yn aflednais. Yr oeddnbsp;bellach wedi ei gaethiwo i’r gwely o’r hwn nid oedd inbsp;gyfodi; ond er syndod i bawb o’i chyfeilUon, nid oeddnbsp;Becca Prys eto yn meddwl ei fod yn ymyl marw; a phannbsp;soniai ef am ei gadael, yr hyn a wmai yn fynych yn awr,nbsp;yr oedd ei ymddygiad, yn meddwl syml Becca, yn anghar-edig. Ymddangosai ei ymadawiad iddi hi yn fwy felnbsp;aragylchiad o’i ddewisiad ef ei hun nag fel yr hyn oeddnbsp;anocheladwy. Sereh hyny, nid oedd ball ar ei gwasan-aeth iddo; a büm yn rhyfeddu lawer gwaith ar ol hyn panbsp;fodd yr oedd nerth y wraig dda yn dal i gyflawni yr hollnbsp;waith oedd yn myned drwyddo bob dydd. Yr oedd einbsp;llafur gyda’r pobt^ yn anhygoel; cadwai y ckn laned anbsp;chkn daclused i phin mewn papyr, chwedl Mr. Pugh; anbsp;cherddai i fyny ac i lawr y grisiau ugeiniau o weithiau ynnbsp;ystod y diwrnod. Byddai yn banner nos, )m amlach nagnbsp;fel arall arni, yn cael myned i orphwyso, a hyny pan fydd-ai “ gan .stiffied a dam o bren,” fel y dywedai; ac oherwyddnbsp;-fnychdod mawr ei phriod, byddai raid iddi gyfodi amrywnbsp;weithiau yn ystod y nos i weini arno. Rhwng chweeh a

Et Phobl a'i Phethau.

saith yn y bore byddai Becca drachefti yn ail ddechre ar ei bywyd caled, ac felly bob dydd. Sou a wnawn ni atnnbsp;heroism ! mae mwy o wir wroniaeth i'w gael yn fynych ynnbsp;ystafell y claf, ac yn nghylchoedd cyffredin bywyd, nagnbsp;ar faes y gwaed; ond o herwydd ei fod yn cael ei gyf-lawni bob dydd, ni seinir ei glodydd mewn udgorn. .nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;.

Chwi wrageddos moethus, sydd yn dreng-glwcian ar eieb ^ esmwythfeinciau clustogaidd o herwydd eich min anffod-lon, ui wyddoch mo’ch geni eto o’ch cymharu ag ambellnbsp;wreigan a adawyd yn weddw gyda llon'd o blant bach,nbsp;heb yr un geiniog at eu cynnaliaeth, neu i Bécea Prys,nbsp;yr hon oedd raid iddi ymladd am fywioliaeth iddi hi a’inbsp;hybarch briod. Rhaid addef y byddai Becca hithau ynnbsp;grwgnach nid ychydig; ond gwnelai hyny oddiar arferiadnbsp;ac nid oddiar anfoddogrwydd. Cwynai yn fynych, ynnbsp;enwedig gyda’r nos, ei bod '¦‘¦jusi yn methu symud,” acnbsp;eto elai i fyny ac i lawr y grisiau laweroedd o weithiau onbsp;ewyllys ei chalon i weini ar Benjamin, hyd yn nod pannbsp;grefai efe ar iddi beidio.

Er nad oedd yr hen \^r, fel y dywedai ef ei hun, “yn dda i ddimquot; bellach, yr oedd yn berffaith ystyriol o’rnbsp;afael a feddai Becca ynddo, a’i gwrthwynebiad di-ildio inbsp;ddygymmod a’r meddwl iddo farw. Gwyddwn yr achosainbsp;hyn fwy o bryder iddo nag ydoedd gwynebu angeu einbsp;hun; a diammheu mai er mwyn ei chymmodi ychydig a’rnbsp;orchwyliaeth y soniai efe gymaint wrthi am ei yraadawiad.

Ond yr oedd ei lafur i gyd yn ofer. Taerai Becca ei bod wedi ei weled yn llawer gwaelach, a’i fod wedi dyfodnbsp;drwy lawer bwlch mwy cyfyng. Druan oedd Becca fnbsp;dyweyd yr ydoedd yr hyn a ddymunai.

O herwydd rhyw amgylchiadau, yr oeddwn heb weled Benjamin er ys rhai dyddiau; ac un noswarth cefais airnbsp;oddiwrtho y byddai raid i mi frysio. Aethum yno ynnbsp;ddiatreg. Deallais oddiwrth wyneb Becca fod cyfnewid-iad wedi cymeryd 11e, a’i bod hithau o’r diwedd wedi einbsp;hargyhoeddi fod cyfyngder yn agos. Ckn g^ted ag yrnbsp;agorodd y drws i mi fyned i’r t^, claddodd ei hwyneb yiinbsp;ei ffedog, gan sobian yn dost; ac am beth amser nid allai

Y Di'ejlan;

ddyweyd un gair. Wedi iddi ynidawelu.ychydig. arwein-iodd fi i’r llofft; ac ar y grisiau dywedodd wrthyf yn ddystaw, “ Mae hwnyma wedi altro yn arw er neithiwr.”^nbsp;Lledeisteddai Benjamin yn ei wely gydag amryw oben-yddiau with ei gefn; ac wrth ochr y gwely, eisteddai einbsp;gyfaill penaf, cyfaill na throdd ei gefn arno erioed, sefnbsp;Mr. Pugh. Edrychai Mr. Pugh yn brudd a digalon,nbsp;ond yr oedd Benjamin yn siriol a hapus. Yr oedd rhyw-beth, er hyny, mor ddyeithr yn ei wyneb a barai iddonbsp;ymddangos i mi ymhellach oddiwrthyf o lawer nag arfer-ol; a phan ysgydwodd ddwylaw a mi, teimlwn fel penbsp;buasai yn gwneyd hyny a Haw rhywun arall, gan mor an-nhebyg ydoedd iddo ef ei Jiun.

“ Bu agos i ti ag aros yn rhy hir, ’y machgen i. Mi fu just i mi a slipio i ffwrdd heb i ti fy ngweled,” oeddynt ynbsp;geiriau cyntaf a ddywedodd wrthyf.

“Yr ydych yn edrych yn rhy dda i fyned yn fuan,quot; atebais.

“Na,” ebe fe, “mae yr hen elyn yma, wel di; mae o ym dechre ar ei waith yn fy nhraed, ac ni fydd yn hir hebnbsp;wneyd ei neges. Yr oeddwn yn adrodd wrth Mr. Pughnbsp;fy mod wedi meddwl yn siwr fy mod yn myn’d i’chnbsp;gadael neithiwyr. Daeth rhywbeth rhyfedd drosta i—nidnbsp;fel llesmair—mi wn yn dda beth ydyw hwnw, ond felnbsp;gwynt cryf heb s^n yn ei ganlyn, yn fy ngyru yn fy mlaen,nbsp;a rhywbeth yn fy sugno i rywle na wyddwn i ba le, acnbsp;nad allwn ei wrthsefylL Gwneis egni rhyfeddol yn einbsp;erbyn, ond i ddim dyben; ac o’r diwedd ymollyngais inbsp;gael fy mghario i ffwrdd, a chollais fy ymwybyddiaeth, amnbsp;ba hyd nis gwn; ond y peth cyntaf yr wyf yn gofio ar olnbsp;hyny ydyw clywed Becca yn crefu arnaf i gymeryd llym-aid. Meddyliais yn siwr fy mod yn marw, gan fel yr oeddnbsp;y teimlad mor ddyeithr; ond notice to quit oedd o.”

“ Ddaru ch’i ddychrynu, Benjamin?quot; gofynai Mr. Pugh.

“ Naddo, Mr. Pugh; ’doedd o ddim ods gen’ i ; ond chysgais i ddim ar ol hyny. Mi eis i feddwl i ba le, tybed,nbsp;y buasai y gwynt, neu beth bynag ydoedd, yn fy ngharionbsp;pe buasai wedi cael ei flbrdd Y lie cyntaf yr aeth fy

Ei Phohl a’i Phethau.

Ttieddwl iddo oedd uffem. Ni bum erioed am gyhyd o amser hefo’i gilydd yn y 11e bwnw ag y bum neithiwr, acnbsp;yx wyf yn dysgwyl na byddaf byth eto. Lie garw syddnbsp;yno, Mr. Pugh. Byddaf yn meddwl nad oes olygfa fwynbsp;prudd i’w chael ar y ddaear na gweled hen ^Vr boneddignbsp;o deulu uchel wedi myned yn dlawd a charpiog. Ondnbsp;beth ydyw hyny pan feddyliom am hen foneddigion y nefnbsp;wedi syrthio i dlodi erchyll y pwll diwaelod ! Druainnbsp;oeddan nhw ! Wyddoch ch’i beth, Mr. Pugh, yr oeddnbsp;gen i flys mawr gweddïo drostyn’ nhw wrth feddwl amnbsp;danynt neithiwr. A’r fath gwmpeini sydd yno : llofrudd-ion, lladron, celwyddwyr, meddwon, a rhai wedi twyllo eunbsp;hunam I Gwarchod ni ! mae yn werth i ddyn ymdrechanbsp;am oes faith rhag myned at y fath haid. Meddyliwchnbsp;hefyd am eu cyflwr—wedi caledu mewn anufudd-dod, acnbsp;yn druenus byth, mewn gwlad heb na llawenydd na chysurnbsp;na son am efengyl o’i mewn. Wyddoch ch’i beth ddaethnbsp;i’m meddwl i, Mr. Pugh ? Tipyn o ynfydrwydd oedd o,nbsp;mi feddyhwn. Dyraa fo : y buaswn yn dymuno pe buas-ai y Brenin mawr yn dyweyd wrthyf, ‘ Benjamin, yr wyfnbsp;yn rhoddi gorchymyn i ti fyned i’r 11e ofnadwy yna amnbsp;yspaid, 1 gyhoeddi lachawdwriaeth a maddeuant pechodaunbsp;i’r creadunad truenus yna, ar yr ammod iddynt edifarhau anbsp;chredu yn fy Mab ? ’ Dear me, oni fuasai hi yn negesnbsp;ardderchog, Mr. Pugh ? A fuasent yn credu, feddyliechnbsp;ch’i? Ond rhyw feddwl gwirion oedd o. Cosbedigaethnbsp;dragywyddol ydyw hi, onidê ? Druain ydyn’ nhw hefyd !nbsp;Ond hyn oeddwn i yn myn’d i ddyweyd : mi welais mainbsp;nid i uffern yr oeddwn i gael fy ngyru, er mai hyny oeddnbsp;fy haeddiant. Yr oeddwn i yn teimlo nad oedd gen’ inbsp;ddim cyfathrach a neb oedd yno. A phe buaswn i wedinbsp;cael fy rhoi yno, yr wyf yn ammheu yn fawr a fuaswn ynnbsp;gallu dal fy nhafod heb ddywedyd rhywbeth am y Prynwrnbsp;at y fenter wrth y creaduriaid druain.”

“I b’le yr aeth ych meddwl ch’i wed’yn, Benjamin?quot; gofynai Mr Pugh.

“ I b’le ddyliech ch’i, Mr. Pugh, ond i’r cartref tragy-wyddol ? ’Roedd genyf gryn ofn hefyd myn’d yno wrth

Y Dreflan ;

feddwl ara sancteiddnvydd y l!e; ac oni bae fod genyf leüens gan y Gwr sydd yn Frenin ar y wlad, ni buaswn yanbsp;mentro. Bobl anwyl! dyna 11e mae teulu noble, Mr.nbsp;Pugh ! y patrïarchiaid a’r prophwydi, a'r apostolion, Mr,nbsp;Elias, y ddau Richards, Mr. Rees, a fy hen ITrynd Mr.nbsp;Williams, a channoedd eraill o fy hen gydnabod, yn molinbsp;yr Hwn y clywais i hwynt yn ei bregethu ddwsinau onbsp;•weithihu ! Yr oeddwn i yn fy elfen yno mewn mynyd.nbsp;Dyma fy nghartre’ i, meddwn; croeso, angeu, gwna dynbsp;•waith yrwan.”

“Benjamin,” ebe Mr. Pugh, “mi faswn yn rhoi llawer ara fod yr un fath a ch’i. Sut y daru ch’i ennill y profiadnbsp;uchel yma ? quot;

“ Ei gael o a ddarfu i mi, Mr. Pugh, wrth gredu y dyst-iolaeth. Mr. Williams, fel y bum yn adrodd wrthych, a’m harweiniodd i at y G^r pan oeddwn ymron dyrysunbsp;yn fy synwyrau o herwydd fy mhechodau. Do, Mr. Pugh,nbsp;tni bechais i mewn blwyddyn fwy nag a ddarfu i chwi ynnbsp;ystod eich oes; ond arweiniodd Mr. Williams fi at y Gi^nbsp;sydd yn maddeu anwiredd a chamwedd a phechod mornbsp;•wirioneddol ag yr arweiniwyd yr eunuch gan Philip.nbsp;Yr wyf yn gallu gogoneddu Duw ynddo ef. Agorodd inbsp;mi yr Ysgrythyrau, yn y rhai y cefais ollyngdod. Nidnbsp;ydyw marw yn ddim, Mr. Pugh, i’r hwn sydd yn credu.nbsp;Yr ydych yn cofio fel yr oedd y Gwaredwr yn ofni marwnbsp;nes oedd ei chwys yn ddafnau gwaedlyd. Yr wyf finbsp;wedi colli ofn maiw yn yr ofn hwnw. A phaham ynbsp;rhaid i mi ofni, gan ei fod Ef wedi talu y ddyled ? Onidnbsp;ydyw Ef wedi dileu yr ysgrifenlaw oedd yn fy erbyn i ?nbsp;Mae y dystiolaeth yn dyweyd hyny, ac yr wyf finnau ynnbsp;ei chredu ac yn ei derbyn yn ddiolchgar. Bendigedignbsp;fyddo ei enw byth bythoedd ! ”

“ Amen,” ebe Mr. Pugh gyda theimlad mawr.

Aéth Benjamin ymlaen yn y fforddhon am amser; yna dechreuodd ddyfynu adnodau—ei hen gwmpeini, fel ynbsp;galwai efe hwynt, y rhai oeddynt yn awr yn dyfod i’wnbsp;ddanfon i ben ei siwrnai. Siaradai mor rhwydd a diboennbsp;fel y credai Mr. Pugh ei fod yn llawer gweli nag y buasai

Ei Phobl ai Pkethau.

er ys amser. Ond pan oeddym yn ffarwelio ag ef, edrych-odd arnotn yn galed, a gwasgodd ein dwylaw yn dyn. Pan oeddym yn myned ymaith, gofynodd Becca,

“ Mr. Pugh, ’roedd hwnyraa yn dyweyd pethe rhyfedd arw neithiwr; ydach chi’n meddvvl fod o’n rainblo ? ”

“ Ramblo !” ebe Mr. Pugh, “ ydi, mae o yn ramblo yn Union yr un fath ag yr oedd Paul yn ramblo o flaen Ffes-tus. Os dene be ydi ramblo, gybeithio’r anwyl y bydda'nbsp;inne yn ramblo. Nos dawch, Becca bach.”

Aethum i edrych am Benjamin yn fore drannoeth. Pan nesëais at y t^, deallais oddiwrth y gorchudd oedd ynnbsp;cuddio yr holl ftenestn fod yr anwyl hen frawd a thadnbsp;wedi myned i ffordd. Yr oedd Becca am y tro cyntaf inbsp;mi ei gweled, yn segur, ac yn eistêdd yn llonydd wrth ynbsp;pentan, gan edrych yn syn i’r tan. Yr oedd y pobt^ amnbsp;y tro cyntaf er ys blynyddau, oddigerth ar y Sabbothau,nbsp;heb ei dwymno. Yr oedd Bella Barlow, y wraig a fyddainbsp;yn arfer “ diweddu ” pobl, yn cerdded yn ol ac ymlaennbsp;yn ddystaw ar hyd y t^, ac yn myned i fyny ac i lawr ynbsp;grisiau fel pe buasai yn cerdded yn nhraed ei hosanau, acnbsp;yn sisial pob gair addywedai. Ymddangosai Becca i minbsp;fel pe buasai mewn breuddwyd. Am y tro cyntaf nidnbsp;oedd hi yn cwyno nac yn wylo, ac o’r braidd y gallwnnbsp;feddwl ei bod wedi sylweddoli yr hyn a gymerasai Ie.nbsp;Yn yr ymddyddan fu rhyngof ê. hi, rhoddodd ar ddeall inbsp;mi na ch^merodd nemawr gyfnewidiad Ie yn Benjaminnbsp;cyn iddo farw. Rywbryd rhwng tri a phedwar yn y borenbsp;gofynodd yn sydyn, “ Becca, ddaru ch’i dalu am y blawd?”nbsp;“Do, Benjamin,” ebe hithau. “Purion,”ebe ef, “maenbsp;pdbpeth wedi ei dalu yr^an—mae y ddyled fawr wedi einbsp;thalu er ys blynyddau; ” a gogwyddodd ei ben. a bunbsp;farw.

Yn y cyfnod rhwng y diwrnod y bu Benjamin farw d’r dydd y claddwyd ef, soniai Becca am dano wrth yr enwnbsp;“ hwnyma; ” ond wedi ei gladdu cyfeiriai ato yn ddïeithr-iad fel “ hwnacw,” gan gyfodi ei Ilygaid i’r neL Tra yrnbsp;oedd Noah Rees yn agor y Bibl i ddarllen pennod cynnbsp;cychwyn yr angladd, a thra dodid corff Benjamin Pifs ac

y Dreflan :

^dwy gader o flaen drws y t^, tarawyd pawb a syndod gan brydferthwch ei arch gostfawr. Rhyfeddai pawb sut ynbsp;gallodd Becca fforddio. Claddwyd ef yn ol ei ddymun-iad wrth ochr Mr. Williams. Ymhen ychydig wythnosau,nbsp;tarawyd pawb i syndod mwy wrth weled uwch ben ei feddnbsp;gofadail.hardd a gwerthfawr. Ond ni chostiodd yr archnbsp;na’r gofadail geiniog i Becca; oblegid yr oedd cyfaillnbsp;•wedi dyweyd wrth Benjamin Pr^s, tra yr oedd efe eto ynnbsp;fyW, “ Benjamin, os byddwch ch’i farw o’m mlaen i, minbsp;ofala i y cewch ch’i arch dda, a chareg barchus ar eichnbsp;bedd, can wired a mod i yn y fan yma.”

PENNOD XXII.

MISS PUGH.

AETH misoedd heibio. Blinodd pobl yn siarad am Jeremiah Jenkins a’i waith yn gosod ei d^ ar dan;nbsp;ac anaml yn awr y sonid am ei enw cddigerth gan Syrnbsp;Ned yn y Three Pigeons, pan fyddai yn myned dros yr hollnbsp;wrhydri yr oedd efe wedi gyflawni yn ystod ei oes. Cneif-iodd rhywun arall gynffon ei gi ar ol Jeremiah, gan roddinbsp;testun newydd i bobl y Dreflan chwedleua yn ei gylch.nbsp;Tyfodd glaswellt ar fedd Benjamin Prys, er iia thyfoddnbsp;glaswellt na danadl ar hiraeth Becca ar ei ol, yr hon anbsp;barhai, er gwaethaf Mr.. Smart, i roddi arian ar lyfr yrnbsp;eglwys “ dros hwnacw.” Yn ystod y misoedd y bu Benjamin yn analluog i fyned i’r capel, yr oedd ei gader o dannbsp;y pulpud yn wag; ond wedi iddo ef farw eisteddai Mr.nbsp;Smart ynddi, er ei fod bob amser yn dyweyd, fel yr oeddnbsp;Mr. Bevan yn gwybod, mai Mr. Bevan a ddylasai einbsp;UenwLnbsp;nbsp;nbsp;nbsp;quot;b

•* Gyda golwg ar Jim Price, yraddangosai fod y Cartreile yii dygymmod yn dda ag ef; oblegid cvn iddo banner

Ei Phobl di Phethau.

gwisgo y suit o ddillad, byddai wedi tyfii allan o honi; ac nid oedd dim yn boddio cymaint ar Mr. Pugh S gwelednbsp;cób Jim yn gwrthod botymu. Byddai William Jonesnbsp;^vrthi yn feunyddiol naill ai yn altro dillad Jim, neu yntenbsp;yn ei fesur am rai newyddion. Ac yr oedd yr hogyn yn.nbsp;haeddu hyn; canys yn ol tystiolaeth Mr. Pugh ei hun, ninbsp;bu gwell bachgen yn gwisgo esgid erioed. Clywais yrnbsp;hen foneddwr lawer gwaith yn dyweyd y buasai yn backionbsp;Jim yn erbyn unrhy\y fachgen yn y sir oi oed am neidio,nbsp;rhedeg, marchogaeth, darllen, ysgrifenu, adrodd pennodnbsp;allan, neu ynte am fwyta cinio da, yn enwedig y peth olaf,nbsp;yr hyn oedd bwnc pwysig yn nghredo Mr. Pugh; oblegidnbsp;mynych y dywedai, “ Weles i ’rioed lawer o ddaioni o nebnbsp;os na fedre fo 'neyd cinio hearty.quot; Eisteddai Jim yn yrnbsp;un sedd i'r teulu yn y capel; eisteddai wrth yr un bwrddnbsp;i fwyta pob pryd; ac yr oedd ei ysbryd bywiog ac ieueng-aidd, ei atebion parod a ffraeth, wedi dyfod yn rhan an-hebgorol o gysur teulu y Cartrefle. Perchenogai Jim fesurnbsp;o gyfnvysdra; eithr nid i hyny, yn sier, y geilid priodolinbsp;ei gynnydd a’i Iwyddiapt yn ffafr y teulu. Y diwmod cyn-taf y gwelodd Miss Piigh ef yn ei garpiau a’1 fudreddi, yrnbsp;oedd hi, gyda’i chraffder arferol i adnabod cymeriadau»nbsp;yn gweled yn ei lygaid dysglaer, a’i wyneb gonest, wrth*nbsp;ddrych gwerth ei achub o drobwll trueni a Ilygredigaeth.nbsp;A oedd y peth yn bosibl ? A allai hi trwy garedigrwyddnbsp;ac ymröad roddi cyfeiriad newydd i’w fywyd ? A allai htnbsp;ei wneyd yn gyfryw ag a fuasai yn llenwi y gwagle oeddnbsp;yn mynwes ei thad, a lliniaru ychydig ar ei ofid a’i brudd-der pan fyddai y gtvynt yn chwythu, a’r eira yn disgyn ynnbsp;drwm ar hirnos auaf, a phan y gwyddai fod ei feddyliaanbsp;yn crwydro ymhell ar ol yr afradlawn ? Parodd y drych-feddwl i’w chalon ddychlamu. Ennynodd tan ynddLnbsp;a oddeithiodd ei holl amcanion, ac a gadwyd yn fyw o’rnbsp;diwrnod hwnw allan gan rym penderfyniad a chariad anger ddol at ei thad. Fel y sylwyd o’r blaen, yr oedd ynnbsp;Miss Pugh gyfuniad prydferth o synwyr cryf a choethdernbsp;ei mam, gyda charedigrwydd ac unplygrwydd ei thad, a’rnbsp;eyfan wedi ei berffeithio gan addysg dda, duwiolfrydedd

Y Dreftan ;

dwfn, a chasineb naturiol at bob rbodres a gwagymddan-gosiad. Yr oedd y dasg yn fawr, ond ymgymerodd a hi A’i holl enajd. Safai Jim o’i blaen yn symlrwydd ei galonnbsp;—yn ddiddysg ac anwybodus. Perthynai iddo rai arfer-ion drwg, a mesur o gyfnvysdra, fel y dywedwyd, yr hwnnbsp;a genedlwyd ynddo gan gyfyngder a thlodi. Eithr nidnbsp;oedd yn ei ysbryd falais na thwyll. Fel ei wallt crych, ynnbsp;hwn a chwareuai yn ddiofal ar ei arleisiau, felly yr oedd einbsp;galon ieuanc a diniwed. Credai Miss Pugh, fel y gwnainbsp;ei thad, yn ddiderfyn mewn tiriondeb ; a phenderfy'noddnbsp;yn gyntaf oil doddi Jim yn ffwrnes eirias caredigrwydd,nbsp;ac yna gosod ei dehv arno. Yn yr anturiaeth yr oeddnbsp;ganddi un fantais: yr oedd Jim ckn iached a’r clai, ac ynnbsp;nodedig o brydferth. Buasai unrhyw ferch yn cymerydnbsp;ato pan fyddai efe wedi ymolchi yn lan, ac wedi ymwisgonbsp;yn drwsiadus. Sereh hyny, costiodd i’r foneddiges lawernbsp;o amynedd a llafur i’w ddiddyfnu oddiwrth eiiian ac ar-ferion nad oeddynt yn weddus; ond talwyd iddi am yrnbsp;holl lafur gan y ffrwyth toreithiog a’i dilynodd.

Fel yr awgrymwyd, hi a ymgymerodd a’r gwaith ar y de-chre yn benaf gyda’r amcan o ychwanegu at ddedwydd-wch ei thad; ond yn fuan iawn daeth y gwaith ei hun yn ystorfa lawn o bleser a dedwyddwch iddi na buasai ynnbsp;ymadael ag ef am unrhyw bris. Ni byddai Miss Pughnbsp;byth yn son wrth Jim am ei sefyllfa isel a’i dlodi blaenorol;nbsp;yn hytrach gahvai efyn“frawd bach,” a chymerai arninbsp;wneyd confidant o hono, gan sibrwd yn ei glust ryw gyf-rinach yr oedd efe i’w chadw yn ddirgelwch oddiwrthnbsp;bawb, yr hyn a wnai Jim i’r Ilythyren. Yn ei fforddnbsp;dawel a diymhongar, ymddygai y ferch ieuanc tuag atonbsp;bob amser yn yr un ysbryd, gan achub pob cyfleusdra inbsp;ddefnynu i’w feddwl a’i galon brydferthwch gwirjoneddnbsp;a daioni, a rhagoroldeb gwybodaeth. Pan adroddai hinbsp;iddo hanesyn o’r Bibl, neu o ryw lyfr arall, agorai Jim einbsp;lygaid mawr duon mewn syndod; ac er ei fod yn Ilyncunbsp;pob gair a ddywedai hi, gwnai'hyny heb gymeryd ei wynt.nbsp;Ar adegau teimlai Miss Pugh yn lluddedig ar ol bod ynnbsp;JJafurio gyda Jim, agofynai iddo weithiau mewn ysraaldod'

Ei Phobl di Phethau.

pa bryd yr oedd efe yn bwriadu taln cyflog iV governess.

Mewn atebiad, gofynai Jim iddi hithau pa bryd yr oedd bi yn bwriadu talu iddo ef ara ei dysgu “ sut i fendio'rnbsp;¦’deryn.’’ lë, hyn oedd yr unig beth y gallodd Jim einbsp;ddysgu i Miss .Pugh ; ac yr oedd efe yn teimlo yn faich onbsp;hono, Wedi ei fagu, fel y geüir dyweyd, yn nghanolnbsp;cages a phob math o adar, gwyddai bobpeth ymron yn eunbsp;cylch. Os byddai anhwyldeb ar yr aderyn, gwyddai Jim ,,nbsp;pa sawl blewyn o saffron iV roddi yn ei ddwfr—y cyfar-’'^^-**®’^'nbsp;taledd llesol o’r hemp a’r canary seed—pa bryd i roddinbsp;dail dant-y-llew a bresych iddo, a pha bryd i beidio ; panbsp;fodd i’w gynnorthwyo i fwrw ei blyf, a pha fodd i dynunbsp;braw o hono pan fyddai y gath wedi gwneyd cais aflwydd-ianjius am ei fywyd. Clywais Miss Pugh yn dyweyd fodnbsp;ei brofiad yn y pethau hyn yn anmhrisiadwy. Ni byddainbsp;y foneddiges byth yn ceryddu Jim yn yr ystyr lythyrenolnbsp;o’r gair, ac eto yr oedd yn hollol dan ei llywodraeth acnbsp;wrth ei hewyllys. Protestiai yr hogyn wrthyf y buasai ynnbsp;well ganddo gael curfa bedair gwaith drosodd gan ei dadnbsp;yn hytrach nag i Miss Pugh edrych yn ddig arno.

Er fod ei gwg y pelh oedd Jim yn ei ofni fwyaf, byddai yr anffawd hon ar adegau yn disgyn i’w ran. Un tro (buasai y dygwyddiad hwn yn rhy syml i’w adrodd oninbsp;bae ei fod yn gwasanaethu i ddangos y teimlad da a ffyn-ai rhwng y ddau, ac hefyd fod a fyno y dygwyddiad ryw-beth a’n hanes)—un tro gorchymynodd Mr. Pugh i Jimnbsp;gymeryd y ferlen allan am exercisf. “ Y gorchymyn es-mwyth hwn a groesawid bob araser gan Jim. Aethnbsp;oriau heibio, ac nid oedd argoel am ddycbweliad Jim, anbsp;dechreuodd Miss Pugh fod yn bryderus yn ei gylch; ondnbsp;dywedai Mr. Pugh, “ Mi wranta i y bydd Jim yma erbynnbsp;swper.” Amser swper a ddaeth, a dim son arn Jim, anbsp;dechreuodd hyd yn nod Mr. Pugh edrych ar ei oriawr.

Aeth awr arall heibio, ac ymdaenodd tywyllwch y nos, ac eto nid oedd arwydd am ddyfodiad Jim. Er oeddnbsp;Miss Pugh bron llesrneirio, ac nis gallai ei mam guddionbsp;ei hanesmwythder yn h'^y, a dywedodd, “ Pitar, rnaenbsp;rhywbeth wedi dygwydd i’r bachgen druan, yn siwr i

y Dreflan:

ch’i; ewch a chodwch rywun i fyn’d i ymorol am dano.quot; Aeth Mr. Pugh i’r drws i wrandaw, a dychwelodd yn ynbsp;fymyd a dywedodd, “Ho, ho, mae Jim yn dwad i ch’i felnbsp;y fellten.quot; Y fynyd nesaf yr oedd y march a’i farchog yn,nbsp;y buarth, a’r blaenaf yh ^rym o chwys, yr hyn a baroddnbsp;i Bob y gwas fyned i’w esgidiau, fel y dywedir. Adrodd-odd Jim ei hanes yn gynhyrfus, lel yr oedd wedi mynednbsp;mor bell nas gwyddai pa Ie yr oedd efe, fel yr oedd y nosnbsp;wedi ei ddal, ac fel yr oedd wedi gyru mor gyflym gartrefnbsp;fel nas gallai yr un Ileidr el ddal, yr hyn oil a wrandawainbsp;Mr. Pugh gyda’r dyddordeb mwyaf, gan alw am fwyd i’rnbsp;bachgen. Pan osodwyd ymborth o flaen Jim, gweloddnbsp;fod gwg ar wyneb Miss Pugh, ac yr oedd hyny yn ddigonnbsp;o swper iddo; nis gallai lyncu tamaid, na dyweyd dimnbsp;ychwaneg o’i hanes. Gan gymeryd amo ei fod wedinbsp;blino, cyfododd i fyned i’w wely, ac wrth ysgwyd dwylawnbsp;a’i feistres ieuanc ni ddarfu iddi ddyweyd dim wrtho, nanbsp;phrin edrych amo. Wedi iddo adael yr ystafell, dywedodd y ferch, “ Nhad, dylasech roddi cerydd i Jim amnbsp;,nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;_ wneyd fel hyn heno.”

!-(iii,-“l^l i gyd, Kit,” ebe Mr. Pugh; “rown i ’runjfig am fachgen heb dipyn o ysbryd ynddo fo. Lol i gyd; wnaethnbsp;y bachgen' ddim drwg. A pheth arall, feder neb arallnbsp;’neyd fr hen ferlen ene chwysu ond y fo.”

Ni soniwyd gair am y peth wedi hyn. Pan oedd Miss Pugh yn myned i’w hystafell y noson hono, paham y gos-ododd hi.ei chlust ardwll do ystafell wely Jim, gan wrandonbsp;yn astud, os nad oedd hi yn gyfeillgar iddo, er ei fod wedinbsp;gwneyd ei hoff ferlen yn furym o chwys ? Ai dychymygunbsp;yr oedd hi ei bod yn clywed Jim yn sobian? Tarawoddnbsp;yr hen gloc mawr—y doc wrth yr hwn y cymerodd Jimnbsp;ei safle pan gyntaf y cyfarfyddodd efe a Mrs. Pugh,nbsp;a phan drinid ef mor enbyd gan Susan; tarawoddnbsp;. yr hen gloc un ar ddeg, ac yr oedd dau o breswylwyr ynbsp;Cartrefle heb gau eu llygaid. Tarawodd y doc ddeu-ddeg, ac eto nid oeddynt wedi cysgu. Tarawodd y docnbsp;un ; a thra jr oedd Miss Pugh yn gwrandaw ar swn hir-llaes y gloch yn darfod yp araf deg, clywai rywun yn euro

Ei Phobl a’t Phethau.

yn ddystaw ddnvs ei hystafell, a gofynodd, “ Pwy sydd yna ? ”

“ Jim,” oedd yr ateb.

“Beth ydyw’r mater, Jim? Wyt ti yn sal?”

“ Miss Pugh,” ebe Jim, “ newch ch’i fadde i mi? ’na i byth yru y ferlen fel ene eto.’’

Heb ddyweyd un gair, neidiodd yr eneth dynergalon o’i gwely, agorodd y drws, ac ysgydwodd law yr hogynnbsp;yn wresog, nes yr oedd Jim yn y seithfed nef, ac y dych-welodd ei holl awydd am ymborth y fynyd hono.

“Miss Pugh,” ebe ef, “ga i fyn’d i lawr i gael fy swper ? ”

“ Cei, 'y ngwas i,” ebe hi; “ mi ddof hefo tL”

Taflodd y ferch ryw hugan drosti, ac a aeth gyda Jim i lawr i’r gegin, a rhoddodd yrriborth o’i flaen. Pe buasainbsp;Mr. Pugh yn Ilygad-dyst o’r awch gyda pha un y bwytainbsp;Jim ei swper, buasai wrth fodd ei galon.

“Jim,” ebe Miss Pugh, “paid ti a dywèyd wrth neb am y codi ganol nos yma, rhag i bobl feddwl ein bod ynnbsp;dyrysu.”

Gan fod safn Jim yn dygwydd bod yn llawn ar y pryd, nis gallai ateb, ond rhoddodd nog, ystyr yr hwnnbsp;oedd aU right, ac aeth ymlaen yn egniol i ddiwallu einbsp;anghen.

Y fath deimlad rhyfedd sydd yn dyfod dros un hyd yn nod yn ei d^ ei hun pan yr elo i lawr i’r gegin ganol nos ?nbsp;Y fath ddystawrwydd sydd ymhob man ? Mor gryf y maenbsp;y cloc yn tician ?—yn gryfach o lawer nag yn y dydd.nbsp;Fel y mae y Ilygoden fechan sydd yn dianc ar draws ynbsp;llawr, a’r chwilen ddu ysgleiniog sydd yn rhedeg ynnbsp;ddystaw i’w thwll, yn ychwanegu at unigrwydd a dyeithr-wch y teimlad! Mor barod ydyw y dychymyg i roddinbsp;ffurf a Hun ar bob swn a chynhyrfiad !

Eisteddai Jim wrth y bwrdd mawr a’i gefn at yffenestr, ac eisteddai Miss Pugh ar ei gyfer, gan ei annog i wneydnbsp;brys. Rhoddodd Jim nog arwyddocaol arall, gan roddinbsp;extra supply yn ei safn, yr hyn a barai i’w fochau ymddan-gos fel pe buasai eu perchenog yn chwythu mewa udgorn.

Y Drejlan:

Wedi iddo lenwi pob congl o’i gylla, gollyngodd Jim ei afael o’i arfau bwyta, rhoddodd ei ddwylaw ar ei liniau,nbsp;cymerodd un anadliad hir, a dywedodd, “Wel!” Pannbsp;gyfododd ei lygaid i edrych ar Miss Pugh, gwelodd hi ynnbsp;syllu ar y ffenestr, a’i hwyneb mor welw a marwolaeth.nbsp;Y fynyd nesaf gwelodd hi yn rhuthro i’r drws, gan roddinbsp;ysgrech wasgedig—“ O Bob ! ”

Dilynodd Jim hi yn gyflym i’r buarth. Yr oedd y noswaith yn djrwell a thavvel, ac ni welent ddim ac ninbsp;chlywent ddim oddigerth y ci yn cyfarth.

“Be di’r mater, Miss Pugh?” gofynai Jim; “ydi Bob yn chware 'i antics, ac yn treio’n dychrynu ni ?’

“ Ffansïo ’roeddwn i, Jim. Dos i dy wely, ’ngwas i,” ebe y ferch yn grynedig.

Dychwelodd y ddau i’r t^, a chauodd Miss Pugh y drws.

“Pam na chlowch chi’r drws, Miss Pugh?” gofynai Jim.

“ Na, ni fedraf ei gloi heno, Jim,” ebe hi.

Edrychodd yr hogyn yn synedig.

“Jim,” ebe Miss Pugh, pan oeddynt ar ben y grisiau, “ paid ti son wrth neb am hyn.”

“Dim peryg,” ebe yr hogjm, ac aeth i’w wely, a chysg-odd yn drwm heb gael ei flino o gwbl gan ddififyg treuliad. Ond yr oedd meddwl Miss Pugh yn rhy helbulus iddi hinbsp;allu cysgu. Ceisiai ymdawelu a pherswadio ei hunannbsp;mai wedi cael ei thwyllo gan ei dychymyg yr oedd. Anbsp;pha beth oedd yn fwy naturiol, gan nad oedd hi yn grefnbsp;iawn o ran ei hiechyd, ac hefyd ei bod wedi bod yn ynbsp;fath bryder ynghylch Jim, a’r awr ar y nos mor drymaidd ?nbsp;Ac eto onid oedd y wyneb mor debyg ac mor agos i’rnbsp;gw'ydr? Dychymygai glywed drws y gegin yn agor, anbsp;chyfododd yn ei heistedd yn y gwely laweroedd o weith-iau i wrando yn ddyfal; ond ni chlywai hi ddim y gallai,nbsp;fod yn sier o hono ond y ci yn udo yn dorcalonus. .Ynnbsp;ei meddwl ni bu y wawr erioed mor hir yn tori; ac oninbsp;bnasai ei bod hi yn clywed yr hen gloc yn tician, buasainbsp;yn meddwl ei fod wedi sefyll, gan mor faith oedd yr oriau.

i

Ei Phobl a'i PlietJiaic.

Wedi hir ddysgwyl, llithrodd i’w hystafell wawr hv5’d oleu, yr hon a gynnyddai yn araf a thawel bob mynyd. Cyf-ododd hithau yn ddystaw o’i gwely, a dadorchuddiodd acnbsp;agorodd y ffenestr, gan roddi ei phen allan. Disgynainbsp;awel ffres a theneu y cyfddydd ar ei phen cythryblus, felnbsp;pe buasai yn ceisio lleddfu ychydig ar ei chyni. Tremiainbsp;yr eneth serchoglawn trwy wyll y bore i bob congl anbsp;chilfach, ond ni welai hi ddim ond y ci yn dyfod allan oïnbsp;gut, gan edrych yn hiraethlavvn i un cyfeiriad, ac yna ynnbsp;ysgrwtian ac yn dychwelyd i’w gut i gymeryd ail gyntun.

Clustfeiniodd yn astud, ond ni chlywodd hi ddim oddi-gerth gwêdd Ty’nllan yn myned i'r glo, a'r gyrwr yn chwibanu, ac ambell geiliog yn canu mewn atebiad inbsp;geiliog y Cartrefle, yr hwn a ganasai eisoes dair gwaith.nbsp;Cauodd y fienestr ac aeth yn ol i’vv gwely, a theimloddnbsp;ryw drymder yn dyfod drosti, a chredai y gallai gysgu ynnbsp;awr Ond belh os nad oedd hi wedi ei thwyllo gan einbsp;dychymyg? Beth os ei wyneb ef a welsai hi? Beth osnbsp;oedd efe y fynyd hono yn cysgu yn y gwellt yn ygywlasnbsp;—hwyrach yn marw ? oblegid yr oedd ei wyneb yn welwnbsp;a theneu. A oedd ganddi hi hawl i gysgu a’r fath bethnbsp;yn bosibl ac yn debygol? Na, nid Miss Pugh gyda’inbsp;chalon fawr oedd yr eneth i allu cysgu o dan y fath am-gylchiadau. Neidiodd i’r llawr drachefn; edrychodd ynnbsp;Tvyllt ac anmhenderfynol; rhoddodd ei Ilaw ar ei chalon,nbsp;fel pe buasai yn ofni iddi don, tra y dywedai, “ O penbsp;gwyddit y fath ofid yr wyt wedi ei ddwyn arnom !” a’rnbsp;foment nesaf syrthiodd ar ei glmiau, gan gladdu einbsp;hwyneb yn y cynfasau, a chan dywallt ei gofid o flaen yrnbsp;Hwn sydd yn gwybod am ein holl deimladau a’n hollnbsp;helyntion. Pan gyfododd hi oddiar ei gliniau, yr oedd ynnbsp;oleu ddydd. Gwisgodd am dani yn frysiog, a llithroddnbsp;yn ddystaw o’i hystafell. Wrth fyned heibio i ystafellnbsp;Jira, safodd a chlywodd ef yn chwyrnu yn uchel. Cafoddnbsp;ddrws y. gegin yn gymhwys fel y gadawodd hi ef. Aethnbsp;i’r buarth, a neidiodd Gelert o’i gut i’w chyfarfod, gan ys-gwyd ei gynffbn, a phob cymmal a gewyn mewn gorlon-der croesawot. Edrychodd y foneddiges yn fyfyrgar i

y Dreflan;

lygad y ci; ac fel yr oedd hi yn tynu y goler oddiam ei wddf ac yn ei ollwng ef yn rhydd, dywedodd megys wrthinbsp;ei hun, “ O Gelert, na faet yn gallu siarad, gael i mi ofynnbsp;cwestiwn i ti na feiddiaf ei ofyn i netr arall!” Ckn gyntednbsp;ag y teimlodd y ci ei hun yn rhydd, rhedodd gim-gam-gwa ar hyd y buarth a’i gynffon i fyny a’i drwyn gyda’rnbsp;llawr, hyd nes y daeth at y llidiart; yna edrychodd yn olnbsp;i weled a oedd y ferch ieuanc yn ei ddilyn. Ond yrnbsp;oedd hi yn myned i gyfeiriad arall; a phan welodd y cinbsp;hyn, cyfarthodd, fel pe buasai yn ceisio dyweyd, “ Fforddnbsp;yma, ffordd yma.quot; Ni chymerodd y foneddiges un sylwnbsp;. o’r ci, ac aeth i’r ystabl, wedi hyny aeth i’r gywlas, anbsp;thrachefn dringodd i fyny ysgol i’r daflod; ond ni chafoddnbsp;hi ddim o’r hyn yr oedd yn ei geisio. Dychwelodd i'r t^,nbsp;gan gloi y drvvs ar ei hol y tro hwn; a threuliodd yrnbsp;amser hyd nes i’r teulu gyfodi yn ei hystafell mewnnbsp;hunan gywilyddiad o henv’ydd i’w dychymyg gael y Ilawnbsp;uchaf arni.

Yn gynnar y boreu hwnw gwelais Miss Pugh yn rhoi tro yn y Dreflan, a synais ei gweled allan mor blygeiniol.nbsp;Daethum i’r penderfyniad mai rhywbeth ynglyn a’r parot-oadau gogyfer a,’i phriodas, yr hon oedd i gymeryd 11e yrnbsp;wythnos ganlynol, oedd y rheswm am hyny. Wrth welednbsp;ei gwyneb mor welw, dywedais wrthi yn gellweirus fodnbsp;gweled wynebau pobl yn newid mor fawr yn fy nigaloni inbsp;feddwl am briodi, Nh wnaeth ond gwenu a dyweyd,nbsp;“Wel, hwyrach y caf tveled eich wyneb chwithau rywnbsp;ddiwrnod yn llwytach nag ydyw heddyw.” Mor ychydignbsp;a wyddwn i pryd hyny beth oedd yn blino enaid y ferchnbsp;synwyrlawn a rhinweddol.

Y noswaïth ddilynol yr oeddwn gartref, a phriodas fy nghyfaill Noah a Miss Pugh oedd uchaf yn fy meddwLnbsp;Yr oedd y dygwyddiad hapus erbyn hyn yn berffaithnbsp;wybyddus i bawb o bobl y Dreflan. Credwn na fu enoednbsp;well cymhariad. Cawswn bob mantais i adnabod y ddaunbsp;yn drwyadl. Yr oedd gan Miss Pugh gynneddfau cryfionnbsp;a chalon fawr deimladol, ac ar yr un pryd y fath wyleidd-dra benywaidd na fuasai gan Efa, cyn iddi brofi o ffrwyth

Ei Phobl a’i Phethau.

y pren, gywilydd ei harddel fel ei chwaer. Er cymaint yr edmygai lenyddiaeth a cherddonaeth, un o’r pethaunbsp;olaf iddi wneyd fuasai tynu ystumiau ar Iwyfan gyhoeddus. ƒ:»nbsp;Nid oedd yr addysg dda a gawsai ychwaith wedi ei hang-hymhwyso i wneyd gwaith y ty, ac ni byddai arni gyvyil-ydd 1 neb ei gweled yn gwisgo ffedog wen. Yn annibyn-ol ar ei heiddo, gallasai unrhyw ddyn deitnlo yn falch o’inbsp;chael yn wraig. Er y dywedir yn fynych—gyda pha sailnbsp;nis gwn—fod merched cyfoethog yn meddu swyn mawr inbsp;wyr y gob ddu a’r cadach gwjrn, yr wyf yn sier mai nidnbsp;hyny a orchfygodd Noah; a phe hyny fuasai y ffaith, yrnbsp;wyf yr un mor sier mai Miss Pugh fuasai y gyntaf i’w gaelnbsp;allan. Yn hytraeh teimlai y ddau, pan ddaethant gyntafnbsp;i gysylltiad a u gilydd, fod eu 'huniad mor sier o gael einbsp;gyflawni ag ydyw prophwydoliaeth a holl rym arfaeth wrthnbsp;ei ehefn. Gwir nad yn y wedd hon yr edryehid gan bawbnbsp;ar eu priodas agpsaol. Dywedai Mr. Smart fod ganddonbsp;ef bob amser feddwl mawr o weinidogion y gair, fel ynbsp;gwyddai Mr. Bevan, ond yr un pryd na buasai yn dy-muno i ferch iddo ef briodi pregethwr Methodistaidd hydnbsp;nes deuai y wlad i edryeh arnynt fel yr edryehir ar ynbsp;do'gy Dywedai Miss Smart,—“ Certainly Miss Pugh isnbsp;a little old fash, but she might have looked a little higher.”nbsp;Dywedai Mrs. Smart ei bod yn ofni y buasai yn dda gannbsp;Mrs. Pugh erbyn hyn pe buasai heb wneyd eymaint onbsp;Mr. Rees pan ddaeth efe -gyntaf I’r Dreflan : oblegid bethnbsp;arall a allasai hi ei ddysgwyl ?—mat pobl ieuatnc ydywnbsp;Jgt;ohl icuainc. Dywedai un neu ddau eraill eu bod yn go-beithio na feddyliai Mr. Rees ei fod, wrth briodi Missnbsp;Pugh, yn sefydlu ei hun am ei oes yn fugail yn y Dreflan,nbsp;ac nad oedd yr un mor agored i gael gostwng ei gyflögnbsp;neu i gael rhybudd i ymadael. Pa fodd bynag, nid oeddnbsp;V syniadau uchod ond eithriadau, Llawenhai y mwyafrifnbsp;wrth feddwl am yr amgylchiad, ac yr oedd rhai hyd ynnbsp;nod wedi parotoi eu hanrhegion.

, Yr oeddwn gartref, fel y dywedais, ac o herwydd mat y noson flaenorol y buasai Noah yn ymweled a mi,nbsp;sjriwyd fi braidd pan glywais gnoc fy nghyfaill ar ddrws

Y Drejlan ¦

fy ystafell, ac y gvvelwn ef yn dyfod i me\vn. Dywedais wrtho fod yn dda genyf ei weled yn gwella fel bugail ynnbsp;ei ofal am ei ddefaid. Atebodd yntau, “ Buasai yn ddanbsp;genyf allu credu fod eraill o’r un meddwl a thi; ondnbsp;mae genyf ofn nad hyn yw y ffaith. Wyddost ti beth ?nbsp;mae y gair a ddywedodd Mr. Prysor noson fy sefydliad,nbsp;sef ei fod yn dysgwyl y gallwn, ymhen y flwyddyn,nbsp;gyfeirio at ryw waith mawr a fyddwn wedi ei wneyd,nbsp;wedi bod yn fy meddwl ugeinian o weithiau. Dyma finbsp;bellach yma er ys rhagor lawer na blwyddyn, ac nisnbsp;gallaf eto gyfeirio at waith mawr yr wyf wedi ei wneyd.nbsp;Yr wyf yn ceisio gwneyd fy ngoreu ; a pha g\Vyn bynagnbsp;a ddygir yn fy erbyn, yr wyf yn teimlo yn sier na ddy-wedir fy mod yn ddiog a difater. Ac eto pan ddechreu-af gyfrif a mesur a phwyso yr hyn yr wyf wedi ei wneyd,nbsp;yr wyf yn methu yn glir cael gafael arno. By dda f ynnbsp;teimlo yn ddigalon iawn ar adegau, a bron a meddwlnbsp;nad ydwyf yn dda i ddim. A dyweyd y gwir i ti, yrnbsp;oeddwn yn teimlo yn yswil iawn y dydd o’r blaennbsp;wrth dderbyn fy nghyflog gan Mr. Smart; a phe buasainbsp;yn gofyn i mi pa beth yr oeddwn wedi ei wneyd amnbsp;dano, nis gwn sut y buaswn yn ei ateb.”

“ Yr oeddwn yn meddwl wrth dy wep,” ebe fi, “fod y pruddglwyf arnat. Paham na wisgi di sachlian a Iludw,nbsp;ac ymdreiglo yn y domen, dywed? Yr wyt bob amsernbsp;yn lladd arnat dy hun heb achos. Wyt ti yn dysgwylnbsp;gallu gwneyd gwyrthiau ac iachau cleifion ein heglwys, anbsp;bwrw allan gythreuliaid o bobl ddrwg y Dreflan yma?nbsp;Yr wyt yn gwneyd pobpeth ond hyny, am a wn i. Pannbsp;fyddi yn pregethu, yr wyt yn cael mwy o bobl i dynbsp;wrando na neb arall. Os byddi yn absennol o’r seiat,nbsp;maent yn methu myned ymlaen hebot. Mae y boblnbsp;ieuainc yn dyheu am danat, fei y ddaear am y gwlaw.nbsp;Nid oes genym neb i’n cynnrychioli mewn cyfarfodnbsp;cyhoeddus ond tydi; ac nid ydwyt byth yn tori ffigiwrnbsp;gwael ar yr adegau hyny. Mae dy lafur yn sier yn caelnbsp;ei fendithio.', Yr wyt yn cael dy barchu gan enwadaunbsp;eraill, a’th anwylo gan dy eglwys dy hun. Beth wyt yn

El Fhobl a'i Phcthau.

ddysgwyl fod? A pheth arall; ti a fyddi yn well ac ya fwy cyflawn dyn yr wythnos nesaf nag y buost erioed,nbsp;wedi i tl gael gwraig—a’r fath wraig !”

Sianadwn fel hyn iV galonogi, ac ar yr un pryd credwa fy mod yn dyweyd y gwir. Nis gallaf byth anghofio einbsp;olwg wedi i mi ddyweyd y geiriau hyn wrtho. Yr oedd.nbsp;ei wyneb yn llwyd a chynhyrfus, a chanfyddwn mai prinnbsp;y gallai gasglu digon o ddynoliaeth i beidio tywallt y dag-rau oedd eisoes yn Ileithio ei lygaid, tra y dywedai ar olnbsp;mynyd o ddystawrwydd,

“ Fy nghyfaill, mae yr holl siarad a’r parotöadau i gyd yn ofer. Nid ydyw Miss Pugh i fod yn wraig i mi yrnbsp;wythnos nesaf, os ydyw i fod byth, Dyna oedd fy negesnbsp;yn dyfod atat heno, i gael dyweyd fy nghi^yn wythyt, acnbsp;1 ofyn am dy help.”

Yr oeddwn wedi fy syfrdanu, a phrin y gwyddwn pa beth i’w ddyweyd. Tarawodd i fy meddwl a oedd ynnbsp;bosibl fod yr hon a yslynwn i y brydferthaf, y buraf, a’rnbsp;fwyaf rhinweddol ar y ddaear, wedi ei dwyllo ! Egluroddnbsp;Noah i mi mewn ychydig eiriau yr holl amgylchiadau, anbsp;chodasom y fynyd hono ac aethom ein dau allan.

PENNOD XXIII.

ISMAEL UNWAITH ETO.

quot;PPEL y dywedais yn y bennod o’r'blaen, aefh Noah a.

minnau allan. Ceiddasora yn gyflym tua’r Car-trefle. Er fod yr ystrydoedd yn weigion a llonydd, ychydig o eiriau a gyfnewidiwyd rhyngom. Yr oeddnbsp;Noah wedi egluro ei gynllun i mi cyn i ni gychwyn o’rnbsp;ty. Fel yr oeddym yn troedio ymlaen mewn dystaw-rwydd, gwyddwn fod ein meddyliau yn rhedeg ar yr unnbsp;Peth; nad eiddo gwr ei ffordd—na wyddom yr hyn a

Y Dreflam

ddygwydd i ni mewn diwmod—fel y gwnk un dygwydd-iad syml yn fynych gyfnewid ein holl amcanion, a rhoi gwedd newydd ar ein dyfodol am ein hoes, o bosibl.nbsp;Pan gyrhaeddasom y Cartrefle, arosais i wrth y llidiart,nbsp;ac aeth Noah i mewn i’r ty.

Ymhen ychydig o fynydau, daeth Mr. Pugh allan yn: frysiog gan wthio ei hun i’w gób uchaf wrth gerdded tuagnbsp;ataf. Edrychai yn fywiog a llawen, fel pe buasai wedinbsp;derbyn y newydd goreu ar y ddaear. Gan gydio yn fynbsp;mraich, a rhoi rigkt wheel i mi tua’r cyfeiriad yr oeddymnbsp;i fyned, dywedodd,

“ Be wt ti’n sefylHan yn y fan yma, d)rwed ? Pam na fasit ti’n dwad i’r t^? Ac y mae Ismael eisio ’ngwel’d i,nbsp;ydi o? On’d oeddwn i yn deyd i ti fod rhwbeth ar 'inbsp;feddwl o er’s talwm? Rydw i wedi bod yn dysgwyl amnbsp;hyn er’s misoedd. Wired a mod i yn y fan yma, mae’rnbsp;gwirionedd wedi cyffwrdd a meddwl Ismael, yn siWr i ti.nbsp;’Drycha di fel y mae o’n dwad i’r moddion, ac fel y maenbsp;o wedi newid ei fuchedd. Rydw i wedi bod yn diolchnbsp;ganweth am i ti a mine gael ar ’n meddwl i fyn’d i Fuarthnbsp;Jenkins y p'nawn Sul hwnw. Oni base am hyny, wel di,nbsp;mi fase Ismael heno, mae’n lied debyg, yn y Whitenbsp;Horse, a Jim yn ’i garpie yn gorwedd ar yr aelwyd yn ’inbsp;ddysgwyl o gartre’. Diolch i’r Brenin Mawr am gaelnbsp;bod yn foddion i wneyd tipyn bach o ddaioni yn y bydnbsp;drwg yma.”

Nid wyf yn collo beth a ddywedais mewn atebiad iddo, ond yr wyf yn cofio yn dda beth oedd yn fynbsp;meddwl. Teimlwn ryw fath o euogrwydd fy mod ynnbsp;chwareu cast i’r hen \v’r gonest ac unplyg, ac ar yr unnbsp;pryd credwn mai hyny oedd oreu o dan yr amgylch-iadau. Pan oeddym yn myned i lawr Buarth Jenkins,nbsp;' /dywedodd Mr. Pugh, “Un o’r pethe casa gen’ i wrthnbsp;^/‘''fyn’d i lawr y buarth yma ydi meddwl am y lafnes lygad-' poes hono. Wyt ti’n cofio fel y rhegodd hi ni y Sulnbsp;hwnw? Siawns na welwn ni moni heno. Wyddost tinbsp;be’ ? fydde gen’ i dryst yn y byd na ddeue tan a brwm-Btan ar y 11e ’ma oni bae fod yr hen Sian Jones gyfiawn

Ei Phobl a’i Pheihau.

yn byw yn nghanol yr anwiriaid! Aros di, hwn ydi Ismael, yntê? Be’ di’r gole ene yn y llofft? Ydi’rnbsp;creadur ddim yn myn’d i’w wely, tybed i ti?”

Curasom y drws yn ysgafn, ac atebwyd ni gan yr^um Jlais dwfn, ac yn yr un geiriau, ê. phan oeddym ynnbsp;ymweled y tro cyntaf d’r ty, fisoedd lawer yn ol: “Dowchnbsp;i mewn.” Eisteddai Ismael yn yr un gader, a chyda yrnbsp;un bibell, am a wyddwn i, yn ei safn, ac yn cael einbsp;.amgylchynu gan adar dirifedi.. Wedi i ni eistedd i lawr,nbsp;dywedodd Mr. Pugh i gwên siriol ar ei wyneb, “Wel,nbsp;Ismael bach, mae gynoch ch’i rwbeth eisio ’i ddeydnbsp;wrtha i, rydw i’n dallt, ac y mae yn dda gen’ i gaél dwadnbsp;yma i’w glywed; ac os nad ydw i’n twyllo fy hun yn fawr,nbsp;mae rhwbeth ar ych meddwl ch’i ePs talwm.” Gosododdnbsp;Ismael ei getyn ar y pentan, a chyfarchodd Mr. Pughnbsp;mor agos ag y gallaf gofio yn y geiriau canlynol:—

“Oes, Mr. Pugh, y mae rhywbeth ar fy meddwl, a dylaswn fod wedi ei ddyweyd wrthych er’s llawer dydd,nbsp;pe ond i ysgafnhiu ychydig ar fy nghydwybod. Maenbsp;¦eich caredigrwydd digyffelyb at fy ng\vraig pan yr oeddnbsp;hi’n fyw, ac ataf finnau pan oeddwn mewn profedigaeth,nbsp;ac yn enwedig at fy machgen, wedi fy ngosod o dan ynbsp;fath ddyled i chwi, nad allaf dalu y filfed ran o honinbsp;byth. Ac eto ni dderbyniais erioed gymwynas oddiarnbsp;eich Ilaw heb fod fy nghydwybod ar'dan Vrth ei derbyn;nbsp;oblegid chwi, o bawb yn y byd, yr wyf wedi ei niweidionbsp;fwyaf. Yr ydych yn synu; ac felly gellwch; ac nid allafnbsp;byth obeithio am eich maddeuant ond ar yr ystyriaeth fynbsp;mod wedi eich niweidio yn fy anwybodaeth, neu o leiafnbsp;yn fy anystyriaeth. Pe trethwn eich amynedd trwy fynednbsp;dros hanes fy mywyd, hwyrach y gwnai hyny liniarunbsp;ychydig ar fy nhrosedd yn eich golwg. Ond ni wnafnbsp;eich poeni gyda hyny heno. Fel y gwyddoch, treuliaisnbsp;y rhan fwyaf o’m hoes yn Lloegr. Fy nghymdeithion ynbsp;pryd hyny oeddynt, gan mwyaf, yn feddwon ac anffydd-wyr. O’m hieuenctyd yr oeddwn yn hoff iawn o ddar-llen; ac yn ystod fy arosiad yn Lloegr darllenais agos;nbsp;bob Ilyfr na ddylaswn ei ddarllen. Pan ballodd fy

o

y l)rejlan:

iechyd, a phan ddychwelais yn ol i’r Dreflan, yr oeddwn heb fod mewn moddion gras er ys llawer o flynyddoedd,nbsp;ac yr oedd fy syniadau atn grefydd a chrefyddwyr yn isclnbsp;a^^chaled. Edrychwn ar grefyddwyr fel dosbarth yn caelnbsp;el wneyd i fyny o ffyliaid a humbugs, ac ar weinidogion ynbsp;gair yn enwedig fel rhagnthwyr twyllodrus, y rhai oeddyntnbsp;yn yspeilio poblach dlodion o’u harian. Golygwn eiriaunbsp;fel ‘cymwynasgarwch,’ ‘cariad,’ amp;c., megys geiriau gweig-ion, y rhai a ddefnyddid gan offeiriaid cyfrwys i guddionbsp;eu twyll; a chredwn mai y geiniog oedd yn llywodraethu.nbsp;pawb a phobpeth. Cadarnhawyd fi yn fy nghredo gannbsp;yraddygiadau bryntion y scoundrel di^ydwybod hwnw,nbsp;Jeremiah Jenkins. Er fy mod yn rvael lawn fy iechyd arnbsp;y pryd, ac y dylaswn feddwl am fy niwedd, yr oeddwn ynnbsp;y fath ysbryd fel yr oedd melldith i rywun neu gilydd arnbsp;fy nhafod bob awr o’r dydd.

“Un diwrnod daeth Tom Jenkins yma i ymofyn y rhent—noble fellow oedd Tom—a chydag ef yr oeddnbsp;eieh mab, Robert Pugh. Yr oedd ef yn glyfrach bach-gen hyd yn nod na Tom, oblegid, y mae yn debyg, iddonbsp;gael gwell addysg a dygiad i fyny. Yr oedd arnaf ddegnbsp;swllt o rent, ac nid oedd genyf ddim i dalu. • Rhoddoddnbsp;Robert Pugh ei law yn ei boced, a thalodd fy nyled ya.nbsp;erbyn fy ngwaethaf. Wrth weled caredigrwydd y bach-gen calonagored, yr hyn oedd yn beth newydd a dyeithr inbsp;mi, mynais innau ei anrhegu a'r aderyn goreu a feddwnnbsp;—brawd i hwnyma, syr (wrth ddyWeyd hyn cyfododdnbsp;Ismael ar ei draed, a rhedodd ei ewin ar draws wirenbsp;cawell green canary prydferth oedd yn ei ymyl), y breed'nbsp;goreu allan, Mr. Pugh. Ond nid oes, eisieu i mi ddy-weyd dim am yr aderyn—gwyddoch beth ydyw, oblegid.nbsp;y mae yn y Caitrefle heddyw, ac nid oes ei gyffelyb yn jrnbsp;chwe* Sir. Byth wedi hyn, bu eich mab a minnau ynnbsp;gyfeillion mawr, ysywaeth. Llawer hirnos auaf a dreul-iodd efe yma, gan eistedd yn y gader yr ydych chwi ynnbsp;eistedd ynddi yn awr. Nid oedd arno, fel y gwyddoch,nbsp;brinder arian a phob amser y byddwn mewn anghen, yrnbsp;oedd ei law yn agored i’m cynnorthwyo. O herwydd fy

Phóbl a'i Phethau.

mod wedi gw’eled a darllen llawer, yr oeddwn yn gallu ei ddifyru bob adeg gyda chwedleuon, a gwyddwn todnbsp;genyf ddylanwad mawr arno. Ofnai yn fawr i chwinbsp;ddyfod i wybod ei fod yn mynychu fy nh)gt;’, ac nid hebnbsp;teswm. Rhag i mi eich poeni yn ormodol, Mr. Pugh,nbsp;mi doraf fy ystori yn fer. Er fy nghywilydd yr wyf ynnbsp;addef i mi gymeryd trafferth i greu rhagfarn yn ei feddwlnbsp;yn erbyn crefydd a chrefyddwyr, ac o dipyn i betbnbsp;llwyddais i’w gael i goleddu yr opiniynau a goleddwn inbsp;fy hun y pryd hwnw yn gydwybodoL Er ei fod yn mynychu moddion gras yn lied gyson er mwyn eich boddhau.nbsp;chwi, ymfalchïwn a chwerthwn yn fy llawes ei fodnbsp;ar yr un pryd yn ffieiddio yr holl foddion, ac yn enwedignbsp;y pregethwyr. Nid dyna’r cwbl, syr, na’r gwaethaf—nbsp;Duw faddeuo i mi fy nrygioni! cymhellais ef i ddyfodnbsp;gyda mi i’r White Horse. Yr oedd yn anfoddlawn iawnnbsp;ar y dechre; ond wedi i mi chwerthin ymaith ei raglarnau,nbsp;fel y galwn hwynt, ildiodd. Ni chefais ddim trafferth i’wnbsp;gael yno wedi hyn. Yr oedd yn hoffi y cwmni, a’r cwmninbsp;yn ei hoffi yntau. Gwyddoch yn rhy dda, Mr. Pugh,nbsp;beth a fu’r canlyniad. Er nad ydwyf mewn modd yn ynbsp;byd am gejsio cyfiawnhau fy hun, y mae’r Nefoedd ynnbsp;gwybod na fwriedais ei wneyd yn feddwyn. Fy ymdrechnbsp;gwastadol oedd, ei ryddhau, bid si^r, oddiwrth yr hyn anbsp;ystyriwn i yn fy ffolineb y pryd hwnw yn rhagfarnaunbsp;crefyddól, a’i arwain i edrych ar bethau oddiar safle syn-wyr cyffredin. O y fath ynfytyn oedd ei athraw ! Ondnbsp;aeth y dysgybl y tu hwnt iddo yn union ! Daliwyd ef ynnbsp;rhwyd uffernol y diafol; collodd ei gyraeriad, a gwarth--ruddodd ei dad a’i deulu. Ond beth wnaf fi yn siarad?nbsp;pe bae genyf fil o dafodau ni fedrwn fynegu banner eichnbsp;profiad ehwerw chwi eich hunan. Yr holl anghysur, yrnbsp;holl bryder a’r cyni calon yr aethoch drwyddo, yr hollnbsp;obèithion dysglaer a fallwyd; rhoddwch y cwbl wrth fynbsp;nrws i—yr wyf yn gyfrifol am y cyfan, a byddai raid inbsp;chwi feddu calon ddvvyfol ymron i allu madden i mi!

“Mi welaf, Mr. Pugh, fy mod yn rhwygo eich teiml-adaa Ond cyd-ddygwch a mi am fynyd. Gadewch, i mi

y Dreflan:

wneyd clean breast, byddaf ar ben yn union. Yr oedd Robert bob amser yn son am fyned i ffwrdd, ac am gaelnbsp;gweled mwy o’r byd, ac ar yr un pryd yr oedd yn hoffnbsp;iawn o’i gartref a’i deulu, yn enwedig ei chwaer, hyd ynnbsp;nod pan fyddai efe yn ei gyflwr gwaethaf. Gwn eich bodnbsp;yn cofio y noswaith yn dda pan ddywedasoch t^ho, nadnbsp;oeddych yn bwriadu yn y dyfodol agor eich drws inbsp;feddwyn. Daeth Robert Pugh yma y noswaith hono.nbsp;Wedi iddo fod yma ychydig fynydau, aeth allan; ac yn ynbsp;icyfamser gallodd fenthyca swm lied fawr o arian gannbsp;Tom Jenkins. Dychwelodd yma drachefn, ac arosoddnbsp;'hyd dri o’r gloch y bore, a mynegodd i mi ei benderfyn-iad i fyned ymaith. Ceisiais ei berswadio i newid einbsp;fcddwl; nid er mwyn ei deulu, yr wyf yn addef, ond er fynbsp;mwyn fy hun, oblegid yr oeddwn yn hoflf iawn o hono j anbsp;phwy nad oedd ? Ond ni fynai ei droi—yr oedd yn ben-derfynol o fyned i ffwrdd. Aethum i’w hebrwng bedairnbsp;milldir o ffordd—hyd at y Coed Gwylltion, a ffarweliaisnbsp;êig ef yn nhywyllwch y bore, y pymthegfed dydd o Dach-wedd; ac nid oes genyf gywilydd dyweyd i ni ein daunbsp;dywallt dagrau; oblegid er mor annuwiol oeddym,' nidnbsp;oedd yr oil o deimladau goreu y galon ddynol eto wedinbsp;ein gadael. Camgymeriad mawr,. syr, ydyw tybied nadnbsp;ydyw y meddwyn yn teimlo, ac yn teimlo yn ddwys arnbsp;adegau. Gwelais amryw yn fy nydd, wedi iddynt sobri,nbsp;yn wylo nes oeddynt bron yn ddall wrth ystyried mornbsp;ddwfn yr oeddynt wedi syrthio i drueni a chaethiwednbsp;meddwdod. Gwn na chlywsoch chwi byth air oddiwrthnbsp;Robert Pugh, ond anfonodd amryw lythyrau ataf fi.

“ Rhawg wedi iddo fyned ymaith, cymerwyd fy ngwraig yn wael, a bu raid i mi ofyn i Dr. Ellis ddyfodnbsp;ati. Erbyn hyn yr wyf yn meddwl fy mod yn gweled bysnbsp;Duw yn hyn, i fy nwyn i fy synwyrau. Mewn ym-ddyddan k mi deallodd Dr. Ellis yn fuan fy mod yn unnbsp;o^r ynfydion hyny nad ydynt ond wedi edrych ar un ochcnbsp;i fywyd, a hono yr ochr waethaf. Yn ei ddull siriol anbsp;charedig, treuliodd lawer awr yn yr hen gaban tlawd ymanbsp;i geisio fy argyhoeddi o fy ffolineb. Yr oedd yn drech

Ei Phobl a’s Phethau.

¦na mi mewn dadl. Pa safle bynag a gymerwn, yr oedd yn fy nghorchfygu yn lin. Heblaw fod ganddo well tir i.nbsp;sefyll amo, yr oedd wedi darlleti mwy na ml Dechreu-odd goleuni dywynu i fy meddwl, ond yr oeddwn yn rhynbsp;ystyfnig i gydnabod hyny hyd yn nod wrthyf fy hun, anbsp;phrotestiwn mai hunan a’r geiniog oedd yn llywodraethunbsp;pawb. Yr oedd holl ymddygiadau Dr. Ellis tuag ataf finbsp;a’m gwraig yn condemnio fy athra'wiaeth, oblegid dywed-aswn wrtho ar y dechre nad allwn dalu iddo, ac am einbsp;holl lafur a’i garedigrwydd nid oedd yn dysgwyl ceiniog.nbsp;Syr, os oes dyn da ar y ddaear, Dr. Ellis ydyw hwnw ïnbsp;Yr oeddwn }m barod i wneyd unrhyw beth a ofynai i minbsp;•oddigerth cydnabod fod fy opiniynau yn gyfeiliornus.nbsp;Pan ddaethoch chwi a’ch cyfaill i’m ceisio i'r Ysgol Sul,nbsp;yr oeddwn mewn sefyllfa ryfedd o ran fy meddwl. Dy-muniad fy nghalon oedd cael ffraeo k phawb oddigerthnbsp;a’r doctor, a rhoi kick i’r byd a marw. Ond yr oeddych.'nbsp;fel pe buasech wedi gwneyd i’ch gilydd i fy lladd tr^|nbsp;eich caredigrwydd. Yn ben ar y cwbl, daeth eich gwein-jnbsp;idog, Mr. Rees, yma. Pan ddeallais pwy oedd efe,!nbsp;deffródd fy holl ragfarnau yn erbyn pregethwyr yn y fan.,nbsp;Ond yr oedd un peth ynddo a gafodd ffafr yn fy ngolwg;nbsp;nid oedd ganddo gadach gwyn, ac yr oedd wedi ymwisgonbsp;yn union fel rhyw ddyn arall; a chefais nerth i l)fWod-raethu fy natur ddrwg, a pheidio dyweyd dim yn gasnbsp;¦wrtho. Peth arall yn Mr. Rees a gafodd argraff ddanbsp;arnaf oedd nad oedd dim twang na cant grefyddol o’inbsp;gwmpas, yr hyn bethau oedd yn fy ngwneyd yn sal pannbsp;ddeuai y curate yna o’r De yma 1 ymweled a ml Yrnbsp;oedd fy ngwraig yn rhy wael i Mr. Rees allu ei gw’eled ynbsp;diwrnod hwnw, ond eisteddodd i lawr i ymddvddan a mLnbsp;O herwydd ei fod yn edrych yn lied ieuanc, meddyliaisnbsp;os oeddwn wedi cael fy ngorchfygu gan y doctor, yrnbsp;gallwn fesur cleddyfau yn lied lew a llencyn fel hwn, anbsp;themtiais ef i ddadl. Buasai yn well i mi beidio. Trin-jodd fi fel baban ; taflodd fi i’r awyr, mewn ffordd o,nbsp;feiarad, daliodd fi ig un Ilaw, gosododd fi ar wastad fynbsp;)nghefn ar lawr, a chwareuodd a fy nhrwyn, a hyny yn y

Y Dr^dm

ifordd fwyaf tawel ac hamddenol a welais erioed. Yr oeddwn yn chwys dyferol gan gywilydd; a gwelais ynbsp;fynyd hono mai un peth oedd siarad yn fawr yn lighanolnbsp;ffyliaid yn y White Horse, ac mai peth hollol wahanolnbsp;oedd siarad a dynion o synwyr a dysg. Parhaodd Mr.nbsp;Rees i ddyfod yma yn gyson, nes oeddwn o’r diwedd ynnbsp;edrych ymlaen at ei ymweliadau gydag awch.

“Yr oedd fy ngwraig ymron mor ddifeddwl am ei diwedd ag oeddwn innau cyn yr argrafiiadau da a wnaednbsp;ar ei meddwl gan gynghorion yr hen greadures ddiniwednbsp;'Sian Jones. Hyd y dydd hwn, syr, nis gwn yn iawn panbsp;un ai yr hen Sian ai Mr. Rees a fu'yn fbddion yn Ilawnbsp;Duw i’w dwyn i afael k gwir grefydd; ond gwhr grefyddnbsp;a gafodd chn sicred a’r byd, fel y gwyddoch. Yn ei hollnbsp;boenau a’i givendid, yr oedd hi yn dawel a diolchgar,nbsp;Bu Dr. Ellis yn hynod o ffyddlawn; ond er ei holl lafurnbsp;a’i ofal, nid allwn gelu oddiwrthyf fy hun fod fy ngwraignbsp;yn gwaethygu bob dydd, ac yr oeddwn ymron dyrysu ynnbsp;fy synwyrau wrth adgofio fy ymddygiadau angharuaiddnbsp;tuag ati am lawer o flynyddoedd; ond ni soniai hi unnbsp;gair am danynt. Un noswaith, ychydig wythnosau cynnbsp;iddi farw, yr oeddwn yn eistedd wrth ei gwely yn einbsp;gwylio. Edrychodd arnaf yn sefydlog am rai mynydau,nbsp;a thybiwn fy mod yn gweled angeu yn ei gwyneb. ‘ Is.,’nbsp;ebe hi, ‘wnei di addaw un peth i mi?’ ‘Beth ydywnbsp;hyny?’ gofynais innau. ‘Wnei di addaw?’ ebe hi dra-chefn. 'Gwnaf, beth bynag ydyw,’ atebais, oblegid yrnbsp;oedd fy nghalon bron a thorL ‘ Wnei di fyn’d i’r capel,nbsp;a darllen y Bibl?’ Nis gallasai ofyn peth mwy anhawddnbsp;genyf ei gyflawni j ond yr oeddwn wedi rhoi fy ngair, anbsp;dywedais drachefn, ‘Gwnaf.’ ‘Wnei di un peth arall?’nbsp;gofynodd wed’yn. Credwn nas gallasai ofyn mwy nagnbsp;oedd wedi ei ofyn eisoes, a dywedais yn bendant, ‘Gwnafnbsp;unrhyw beth a ofyni.' ‘ Dos ar dy liniau, ebe hi.nbsp;Teimlais rywbeth fel dwfr oer yn rhedeg rhwng fynbsp;nghnawd a fy nghroen, ond ufuddheais. Mewn ychydignbsp;eiriau syml, gweddïodd yn daer drosof fi a Jim, yr hwnnbsp;oedd' ar y pryd yn cysgu yn et ddillad ar lawr y llofft

Ei Phohl a’i Fhethau.

Nis gallaf ddesgrifio i chwi fy nheimladau, a phrin yr oeddwn yn credu mai myfi fy hun oeddwn wrth feddwlnbsp;fel yr oedd fy ngwraig' anllythyrenog wedi gOrchfygunbsp;balchder fy nghalon trwy ryw ddylanwad rhyfedd anbsp;dyeithr i mi.

Ond maddeuwch i mi am son cymaint am danaf fy hun, er fy mod yn ceisio bod yn gynnil. At hyn yrnbsp;oeddwn yn cyfeirio. Yr hyn a fawr ofnais a ddaeth arnafnbsp;o’r diwedd, a buasai wedi dyfod yn gynt oni buasai amnbsp;eich caredigrwydd chwi, Mr. Pugh. Un noswaith—yrnbsp;ydych eich dau yn cofio y noswaith yn dda—yr oedd ynnbsp;ystormus iawn, ac yn fwy felly ar fy mynwes i. Yr'oeddnbsp;fy ngwraig yn ymladd am ei bywyd,- a Sian Jones a Jimnbsp;a minnau yn. edrych arni heb allu gwneyd dim iddi.nbsp;Daeth y doctor yma; ac wedi fy ngalw o’r neilldu,nbsp;dywedodd wrthyf ei fod yn ofni ei bod yn marw. Wrth'nbsp;gwrs, gwyddwn hyny cystal ag yntau; ac eto aeth einbsp;eiriau fel cleddyf trwy fy ymysgaroedd. Yn y mannbsp;deallasom ei bod yn dymuno cael gweled Mr. Rees, anbsp;rhedodd Jim i’w gyrchu. Methais i ag aros yn yr ystafell.nbsp;Tra yr oeddwn yn eistedd o flaen y tan yn y fan ynanbsp;mewn synfyfyrdod, ac yn dysgwyl am Mr. Rees a Jim,nbsp;clywais rywun yn euro y drws yn ysgafn. Cyfodais inbsp;agoryd, a phwy a welwn ond eich mab Robert Pugh. Yrnbsp;oedd yn wlyb at y croen, ac yn edrych yn wael a blinedignbsp;lawn. Dywedodd wrthyf ei fod wedi bod yn fachgen_nbsp;drwg, a’i fod wedi dyoddef caledi mawr—ei fod wedi;nbsp;gweithio ei ffordd o'r America i’r wlad hon gyda’r bwriad ’nbsp;o daflu ei hunan wrth eich traed, ac erfyn eich madden-ant—ei fod wedi bod with y Cartrefle, ac iddo edrychnbsp;drwy y ffenestr—ac iddo eich gweled chwi, ei fam a’i«nbsp;chwaer, a’ch cyfaill yma, a rhywun arall tebyg i bregeth-wr, a’ch bod oil yn ymddangos yn gysurus a llawen, ondnbsp;ddarfod i’w galon syrthio ynddo, ac iddo ofni myned inbsp;fewn rhag na buasech yn rhoddi derbyniad iddo.”

Hyd yn hyn yr oedd Mr. Pugh a’i ddau benelin yn gorphwys ar ei limau, ac yn cynnal ei ben rhwng einbsp;ddwylaw, ac yn edrych yn drist tua’r llawr; a phan ddy-

y Dr^an:

wedai Ismael y geiriau olaf, byth nid anghofiaf waedd wasgedig fy hen gyfaill—

“ O ! fy machgen anwyl!”

“Goddefwch am fynyd, Mr. Pugh,” ebe Ismael; “ dywedais wrth eieh mab am fy sefyllfa, fod fy ngwraignbsp;yn marw, a fy mod yn dysgwyl Mr. Rees yma bob mynyd,nbsp;ond, ebe fi wrtho, mae i chwi gan’ croesaw i aros wrth ynbsp;tan drwy'r nos. Tra yr oeddwn yn dyweyd hyn, clywemnbsp;lais rhywrai yn nesau at y t^^; a phan agorodd Jim y drws,nbsp;adnabyddodd Robert Pugh eich llais chwi; a chan osodnbsp;ei fys ar ei safn i arwyddo nad oeddwn i son dim llithr-odd i’r ystafell gefn yma, gan gau y drws ar ei ol. Wedinbsp;i chwi eich pedwar fyned i’r llofft, daeth yntau yn ol, anbsp;mynodd fyned ymaith; ac wrth fyned dyma oedd ei eiriau,nbsp;y rhai a ddywedodd mewn brys mawr, ‘ Ismael, peidiwchnbsp;a d3rweyd wrth fy nhad. ’Rwyf yn gwel’d na fedraf godinbsp;courage i fyn’d adre; os clywch fy mod wedi marw, dywed-wch wrthynt fy mod wedi eu gweled oil—ffarwel amnbsp;byth!’ a gwasgodd fy Haw yn dj^n, a chyn i mi sylwedd-oli ei eiriau, clywn ef yn cerdded yn gyflym yn y tywyll-wch i fyny’r buarth. I ba le yr aeth y noswaith hono nisnbsp;gwn, ac ni chefais lythyr mwy oddiwrtho.”

Peidiodd Ismael a llefaru, ac edrychai ef a minnau ar Mr. Pugh, yr hwn a barhai yn yr un sefyllfa, ond ei fodnbsp;yn siglo fel cryd o’r naill ochr i’r Hall, ac yn ymddangosnbsp;yn y dirdyniadau mwyaf. Ar ol mynyd o ddystawrwydd,nbsp;cqdodd yr hen foneddwf anwyl ei ben. Ymddangosai einbsp;wyneb i mi yn hynach o flynyddau nag ydoedd awr yn ol.nbsp;Edrychodd yn galed ar Ismael, ac anhawdd oedd dyweydnbsp;pa un ai gofid ai cerydd oedd amlycaf yn ei v/ynebpryd,nbsp;tra y dywedai gydag anhawsder mawr,

“Ismael, ddaru mi ddim haeddu hyn oddiar eich Haw. Pam na fasech ch’i yn d’eyd wrtha i fod fy machgen ynnbsp;eich t^ y noswaith hono?”

“ Mr. Pugh,” ebe Ismael, “ gwyddwn ei fod wedi bod yn afradlawn iawn, ac wedi diystyru eich hoH gynghorion,nbsp;ac yr oeddwn yn ofni na fuasech yn maddeu iddo, ac nanbsp;fuasai dyweyd wrthych yn ateb un dyben.”

2ir

“ Madde iddo ! madde iddo!” gwaeddai yr hen dad;

“ pe base’ i ddrygioni o yn ganmil mwy, baswn yn madde iddo o waelod Cy nghalon !”

Neidiodd Ismael ar ei draed y fynyd hono, a chan gydio yn mraich Mr. Pugh, dywedodd, “ Dowch gydanbsp;mi, syr,” ac arweiniodd ni i’r lloffL Y gwrthddrych cyn-taf a welsom ar ben y grisiau oedd Gelert, yr hwn oeddnbsp;yn ysgwyd ei gynffon ac yn edrych yn Hawn concern. Ynbsp;nesaf oedd Dr. Ellis, yr hwn a ddaethai i gyfarfod Mr.

Pugh ac a gydiodd yn ei fraich. Yn sefyll wrth ochr y gwely, gyda’i chefn atom, yr oedd Sian Jones, ac ar ynbsp;pryd yn derbyn llestr o law—^wel o law Robert Pugh, yrnbsp;hwn oedd yh eistedd yn y gwely. Yr oedd ei wedd ynnbsp;wehv a churiedig; ond pan welodd efe ei dad, rhuthroddnbsp;hyny o waed oedd ganddo i’w ruddiau, gan gilio yn olnbsp;drachefn a’u gadael yn fwy gwelw nag o’r blaen. Ed-rychodd y ddau ar eu gilydd mewn dystawrwydd. Can-fyddwn fod Mr. Pugh yn gwneyd ymdrech galed i edrychnbsp;yn stern i wyneb cywilyddgar ei fab, yr hwn a ofynodd ynnbsp;wylaidd, “’Nhad, ga i dd’od adre i farw ?quot; Dirgrynai _ tnbsp;pob gien yn ngwyneb yr hen i^r, ond nid atebodd efe yrji»»^nbsp;un gain “Mr. Pugh bach,” ebe Sian Jones, “cofiwch inbsp;am ddammeg ein Gwaredwr bendigediga gadawodd yrnbsp;hen wreigan yr ystafell. Nid cynt y dywedodd hi hynnbsp;nag y nesaodd Mr. Pugh at ei fab, a chan ymaflyd yn einbsp;law estynedig, syrthiodd ar ei fynwes, ac wylodd yn hi4linbsp;ond ni lithrodd un sill dros ei wefusau. Clywem rywunnbsp;yn dyfod i fyny y grisiau, a gwnaeth Noah ei ymddan-gosiad a dywedodd, “ Mae pob peth yn barod.” “ A oesnbsp;berygl ei symud ? ” gofynai Ismael i’r doctor. “ Dim onbsp;gwbl,” oedd yr ateb. Cymerodd Noah Mr. Pugh ymaith.

Yr oedd y bachgen afradlawn mor wanaidd, neu ynte yr oedd cyfarfod ei dad wedi effeithio arno mor fawr fel nadnbsp;allai wisgo am dano, a bu raid i’r Doctor Ellis a minnaunbsp;ei helpio. Wrth i ni adael y t^, dywedodd Robert Pughnbsp;rywbeth yn ddystaw yn nghlust Ismael, ac ysgydwodd ynbsp;ddau ddwylaw yn garedig.

Oni buasai ei bod yn hwyr ar y nos, a phawb wedt

jnyned i orphwys er ys meityn, gallasai y tngolion glywed Kobert Pugh yn pesychu yn drwm fel yr oedd efe ynnbsp;gwegian yn mraich Dr. Ellis a tnmnau wrth fyned i fynynbsp;y buarth. Pan gyrhaeddasom yr heol, yr oedd y cerbydnbsp;yno yn ein baros, ac ymhen ychydig fynydau yr oeddymnbsp;ein tri yn y Cartrefle. Er fod yr olygfa yno y noswaithnbsp;hono yn fyw ar fy meddwl, ni cheisiaf ei desgrifio.

Ychydig a soniwyd am Robert Pugh yn yr hanes hwn, ac nid ydwyf yn dewis cyflenwi y darllenydd ê. mwy onbsp;wybodaeth yn ei gylch nag sydd wir anghenrheidiol inbsp;¦wneyd yr hanes yn rhywbeth tebyg i gyflawn. Cawsai yrnbsp;addysg a’r dygiad i fyny goreu, ac yr oedd yn fachgennbsp;talentog a charedig, ond llithiwyd ef gan gyfaredd y ddiodnbsp;feddwol. Gwnaeth ei deulu a’i gyfeillion bob ymdrechnbsp;i’w ddiwygio, ond bu y cwbl yn ofer. Am amser cyn iddonbsp;fyned oddicartref, beïai rhai Mr. Pugh ahi ei oddef cyhyd,nbsp;gan ddadgan yn gryf y buasent hwy wedi ei droi dros ynbsp;drws er ys llawer dydd. Ragrithwyr! leied a wyddechnbsp;chwi fel yr oedd Mr, Pugh yn ei garu ! Pan ddywedoddnbsp;efe wrtho nad oedd yn bwriadu yn y dyfodol agor einbsp;ddrws i feddwyn, ni ddychymygodd am fynyd' roddi ynbsp;bygythiad mewn grym; a bu yn edifar ganddo ganwaithnbsp;adael i’r geiriau syrthio dros ei wefusau. Ac eithrio Ismael, ni wyddai neb ddim o hanès Robert Pugh tra y bunbsp;oddicartref, hyd nes y cafwyd yr adroddiad o’i enau ef einbsp;hun y noson y cymerwyd ef i’r Cartrefle. Mae rhai blyn-yddau er hyny; ondgwelaf fy hunan yn ystafell wely oreunbsp;y Cartrefle, Yn eistedd mewn cader esmwyth y mae Mrnbsp;Pugh, ac yn chwerthin ac yn wylo bob yn ail. Weithiaunbsp;y mae yn chwerthin 11e dylai wylo, ac yn wylo 11e dylainbsp;chwerthin. Wrth edrych ar wyneb Noah, gwyddwn einbsp;fod ef fel fy hunan yn ofni fod yr hen ^Vr yn dechreunbsp;dyrysu, ac fod y cyfarfyddiad yn ormod iddo. ifn eistedd yn ei wely y mae yr afradlawn, ac yn cael ei gynnalnbsp;gan amryw glustogau. Er ei fod yn wan ac yn pesychu ynnbsp;dost, y mae yn mynu cael siarad, a dadgan ei edifeirwch.nbsp;Wrth ei ochr y mae ei fam a’i chwaer yn llawn pryder, acnbsp;yn dyfeisio, gyda chynnorthwy Dr. Ellis, pa gordial a

Ei Phohl di PhethaU.

roddir iddo nesaf. Yn un gongl o’r ystafell y mae Jim, ac yn sychu ei lygaid yn llawes ei gob, er nas gv^yr yn iawnnbsp;am ba beth y mae yn wylo, os nad ara ei fod yn g^velednbsp;ei feistr yn gwneyd felly. Mae drws yr ystafell yn lied'nbsp;agored er mwyn cael digon o awyr bur. Mae Susan ynnbsp;yspjo gyda chil y drws, ac yn rhwbio ei ilygaid ê.’i ffedog,nbsp;gan gymeryd arni golli dagrau—ond cymeryd arni y mae;nbsp;oblegid ni bu erioed yn dda ganddi ara Robert Pugh, onbsp;herwydd y byddai bob amser yn ei “ phlagio.quot; Mae Mrslnbsp;Pugh yn gorchymyn Susan a Jim i’w gwelyau, ac er ynnbsp;anfoddlawn y maent yn gorfod myned.. Crefa Miss Pughnbsp;ar ei brawd i geisio bod yn Ilonydd a gorphwyso; crefanbsp;ynjau am gael dyweyder ystori, “rhag ofn,quot; meddai, “na-byddaf byth eto yn ddigpn cryfi’w hadrodd.” Mae Dr.nbsp;Ellis yn rïioi caniatad i,ddo ddyweyd ei hanes, gan aw-*nbsp;grymu y bydd yn fwy ta-wel ar ol cael dyweyd yr hyn'nbsp;sydd ar ei feddwl. Mae ei ystori yn faith—yn rhy faith iinbsp;mi roddi crynodeb o honi yn y bennod hon.

PENNOD XXIV.

YR AFRADLAWN.

PE buasai rhywun eisieu engraifft ddifrifol o ganlyniad-au dinystriol anghymeroldeb, gallasai ei chael yn •Robert Pugh y noson y cymerwyd ef i’r Cartrefle gan Dr.nbsp;Ellis a mmnau. Ond y mae yn ofnus fod yr engreifftiaunbsp;yn rhy aml, a bod ein Ilygaid wedi cynnefino gormod §.nbsp;hwynt iddynt gynnyrchu yr effaith a d^lent ar e!n calon-au. Y noson hono nis gallaswn beidio edrych yn ol rywnbsp;chwe’ blynedd. Gwelwn o flaen fy meddwl lencyn iraidd'nbsp;hoew, ugain oe^, o’r enw Robert Pugh. Yr oedd hwn-wnbsp;yn foneddigaidd ei olwg, yn addurn i’w deulu, ac yn ffafr-yn gan bawb. A cedd yn edifar gan ei dad ei fod wedi

y Drejian:

gwario cannoedd o bunnoedd ar ei addysg? Nac oedd, oblegid gwelai ddyfodol dysglaer iddo; a phan elai ynbsp;bachgen i’r swyddfa erbyn naw yn y bore, edrycbai einbsp;dad drwy y ffenestr ar ei ol gydag edmygedd. Ond panbsp;beth a welwn o flaen fy llygaid y noson hon yp y Cartrefle ?nbsp;Llencyn chwech ar hugain oed, ond yn edrych yn Hawnnbsp;ddeugain, ei fochau wedi pantio nes yr oeddwn yn ofninbsp;eu bod yn cySwrdd a’u gilydd yn ei safn, ei wefusau ynnbsp;lei^ion a gwahanedig, ei lygaid yn annaturiol o ddysglaernbsp;a gwyllt, ei anadl yn fyr—ei frest fel pe buasai yn pwysonbsp;ar asgwm ei gefn, ac yn peri iddo besychu yn barhaus anbsp;jhogri yn feunyddiol—ei aelodau heb brin allu gwneydnbsp;eu hól yn y gwely, a’i ddwylaw yn feinion, masw, a Uaith.nbsp;Yr oedd hyny o lais oedd ganddo yn gras a sych. Ed-rychai o’i gwmpas yn aflonydd, ac at y drws yn fynych,nbsp;fel pe buasai yn ofni gweled rhyw saer calongaled yn dy-^nbsp;fod dg arch iddo cyn ei farw ! 0’r braidd y gallwn goelionbsp;mai yr un un oedd y ddau Robert Pugh hyn. Pan ynnbsp;ugain oed, yr oedd yn iach a chryf, a’i chwerthiniad calon-og yn llenwi y Cartrefle, ac yn drydanol yn ei effeithiaunbsp;ar galonau ei rieni a’i chwaer. Efe ydoedd eu llawenyddnbsp;a’u gogoniant. Ond yn awr yr oedd ei wyneb wedi einbsp;prdoi a chywilydd; ac er ei fod yn cael croesaw a’r car-tedigrwydd mwyaf didwyll, bradychai ei wedd anesmwyth-jder poenus ac euogrwydd oedd yn bwyta ei galon. Ninbsp;clieisiai gelu dim ar ei afradlonedd, eithr yn hytrach dan-gosai awydd cryf am ddadguddio y cwbl.

O herwydd ei fod yn wanaidd iawn, cymerodd iddo hir amser i adrodd ei ystori. Gwyr y darllenydd eisoes fel ynbsp;darfu i Robert Pugh fenthyca arian gan Tom Jenkins i’wnbsp;gario drosodd i’r Gorllewia Cychwynodd oddicartref,nbsp;meddai, gyda phenderfyniad cadarn i droi dalen newydd.nbsp;Pan gyrhaeddodd i’r America, meddyliodd y mynai gaelnbsp;gweled ychydig ar y wlad cyn ymaflyd mewn unrhyw or-chwyl. C3'n iddp ychwanegu nemawr at ei wybodaethnbsp;ddaearyddol, gorchfygwyd ef gan ei hen chwant. Afrad-lonodd mewn byr amser yr ychydig arian oedd ganddo,nbsp;gyda’r hwn orchwyl y cafodd gymdeithion cynnwynasgar

Ei Fkoil a’i PhetHatii

i’w gynnqithwyo. Wedi gwario y swJlt olaf, gadawodd ei holl gymdeithion ef i fwjmhiu hyny o gysur a allai ei gaelnbsp;wrth synfyfyrio ar ei bwrs gwag. Meddyliodd ei fod, o’rnbsp;diwedd, wedi gweled ei ffolineb, a thrachefn gwnaethnbsp;benderfyniad i ddiwygio, Wédi dyoddef newyn a chaledinbsp;mawr, llwyddodd i gael 11e i ennill' bywioliaeth gysurus.nbsp;Yn fuan cafodd godiad i sefyllfa a’i galluogai i roddi ariannbsp;o'r neilldu. Yr oedd ei ragolygon erbyn hyn yn ddys-glaer, a gofidiai yn fynych na fuasai ei rieni a’i chwaer ynnbsp;gwybod fel yr oedd yn dyfod ymlaen yn y byd; ond nidnbsp;oedd ganddo ddigon o yraddiried ynddo ei hun i’w hys-bysu o hyny. “ Rhyfedd,” meddai, “ er fod Mor y Wer-ydd rhyngom, pan fyddwn yn fachgen drwg credwn bobnbsp;amser eich bod yn gwybod y cwbl atn danaf, a’ch bodnbsp;weithiau yn edrych arnaf gyda.dirmyg, bryd arall gydanbsp;thosturi; ond pan yr oeddwn yn dyfod ymlaen ynnbsp;dda, ac yn byw yn lied agos i fy 11e, meddyliwn nanbsp;wyddech ddim am danaf.” Byr fu parhad ei Iwyddiant.nbsp;Yr oedd wedi rhoi o’r neilldu ymron ddigon o arian i dalunbsp;yn ol yr hyn a fenthyciodd gan Tom Jenkins, prydnbsp;yx ymosododd yr hen demtasiwn arno gyda mwy onbsp;nerth nag erioed. Ymollyngodd yntau iddi gyda’r fathnbsp;awch, fel pe buasai yn ceisio gwneyd i fyny i'r diafolnbsp;am yr holl amser yr oedd wedi bod yn sobr. Yfodd ynnbsp;ddidör, a phan oedd yn estyn y geiniog'olaf i’r tafarnwr,nbsp;yx oedd ymron wedi dyrysu yn ei synwyrau; a chredaipenbsp;buasai yn ei feddiant bumswllt yn rhagor, y buasai ei reswmnbsp;wedi ei adael am byth. Wrth gwrs collodd ymddiried einbsp;feistr, ac yn ddilynol ei Ie.

Wedi hyn bu raid iddo fyned trwygwrs o galedimawr; a dechreuodd feddwl fod bai yn bod yn rhywle ar y wlad,nbsp;ac nad oedd yn bosibl iddo fyw yn sobr .yn yr America.nbsp;Credai pe cawsai unwaith fyned adref y gallasai ddechreunbsp;bywyd o’r newydd. Hyd yn hyn yr oedd yn iach a chryf.nbsp;Ymhen yrhawg, daeth yn ddamweiniol i gydnabyddiaethnbsp;a chapten llong, yr hwn wedi iddoglywed ei ystori, a roesnbsp;gynnygiad iddo i weithio ei fordaith gartref. Derbynioddnbsp;y cynnygiad yn llawen. Tra bu ar fwrdd y llong, gweith-

Y Dreflan.

iodd mor egnïol a chalonog nes ennill ffafr y capten, yr hwn, pan gyrhaeddasant Loegr, a ddywedodd wrtho,nbsp;“ Pugh, os na chewch groesaw gartref, deuwch yn olataf fi,nbsp;a gwnaf longwr o honoch,” a rhoddodd ychydig arian iddo.nbsp;Ni ddysgwyliodd Robert Pugh y buasai yn gweled wynebnbsp;y capten byth ond hyny. Fel yr oedd yn nesau i’r Dreflan, daeth mil o adgofion i’w feddwl. Meddyliai am yrnbsp;amser pan oedd yn wych ei wisg, ac yn barchus a char-iadus gan bawb. Mor wahanol yr oedd yn dychwelydnbsp;j’w gartref r Yr oedd yn dda ganddo fod y noswaith ynnbsp;dywyll a dryghinog, ac nad oedd berygl i neb ei adnabod.nbsp;“ Pan oeddwn ymhell oddicartref,” adroddai, “ tybiwnnbsp;mai gwaith hawdd a fuasai i mi syrthio wrth eich traednbsp;ac erfyn eich maddeuant; ond pan ddaethum at y Cartreflenbsp;y noson hono, diflanodd fy holl nerth, ac nis gallaswn amnbsp;yr holl fyd roddi cnoc ar y drws, ac ymddangos ger eichnbsp;bron yn y cyflwr yr oeddwn ymido. Wedi i mi edrychnbsp;drwy y ffenestr, a’ch gweled oil yn hapus a llawen, medd-yliais mai creulondeb ynof a fuasai eich gwneyd yn anhap-us; a phenderfynais fyned yn ol wedi i mi yn gyntaf gaelnbsp;gweled Ismael.” Mae y darllenydd o bosibl yn cofio bethnbsp;a ddygwyddodd y noswaith hono yn Muarth Jenkins.nbsp;Wedi i Robert Pugh ymadael §.g Ismael, trodd ei wynebnbsp;i’r cyfeiriad yr oedd ei gefn ato awr yn ol. Ar y ffordd ninbsp;welodd neb a adwaenai o bobl y Dreflan oddigerth Foxnbsp;yr heddgeidwad, yr hwn oedd ar y pryd yn cellwaïr ynnbsp;nrws rhyw dafarnd^. Pan yn troi ei gefn unwaith ynnbsp;rhagor ar ei gartref, penderfynodd na dychwelai byth ynnbsp;ol nes ennill sefyllfa a’i galluogai i wneyd hyny heb orfodnbsp;plygu ei ben o flaen ei deulu. Yr oedd yn ieuanc a chryf,nbsp;a chyda chynnorthwy ei gyfaill y capten nid oedd ynnbsp;gweled dim anhawsder iddo allu gwneyd hyny yn fuan.nbsp;“ Dyn a’m helpio,” meddai, “ yr oeddwn yn gallu gwneydnbsp;penderfyniadan da gystal ag undyn, a’u tori yn hwylusachnbsp;na neb a welais erioed. Yr oedd mono yn waith caletachnbsp;nag a ddychymygais ei fod, ac yr oeddwn wedi llwyr flinonbsp;arno erbyn i mi gyrhaedd yr America. iVedi i mi gael rhoinbsp;fy nhroed ar dir sych, cefnais ar y capten caredig, ac ni

Ei Phohl di Phethau.

welais mo hono mwy. Syrthiais yn fuan i fy hen £fyrdd,‘ weithiau yn gweithio ac weithiau yn meddwi, a phobnbsp;amser yn yslotian gyda’r ddiod hyd y daliai yr arian. Bum’nbsp;yn y cyflwr hwn yn hir; a hwn ydyw y cyfnod duaf anbsp;mwyaf truenus 3’n fy hanes. Laweroedd o weithiau cefaisnbsp;fy hun ganol nos yn gorwedd mewn conglau a chwterydd,nbsp;ac yn cael fy nghicio yn fy ystlysau gan yr heddgeidwadnbsp;pan yn ceisio fy neffro. Ond goddefwch i mi ddyweydnbsp;hyn : yn fy holl ddrygioni ni hum yn euog o un pechodnbsp;rhyfygus arall ond nieddwdod, ac y mae hyny yn ormodnbsp;o lawer. Edrychid arnaf yn y dref 11e yr oeddwn fel unnbsp;hollol anobeithiol, a gwyddwn innau hyny yn burion.

Pan yn gweithio, gwnawn hyny, nid er mwyn cael ym- . borth, ond i gael diod. Gwirod oedd yn fy meddwi yn^,~;nbsp;nghwsg ac yn effro. Yr oe33^di myned yn glefyd ajrnaf;nbsp;yr oeddwn yn llosgi am dano. Pan fethwn yn glir ei gael,nbsp;byddai rhyw euogrwydd a phruddglwyf llethol yn dyfodnbsp;drosof nad allaf ei ddesgrifio. Yr oeddwn yn dlawd a IIwmnbsp;ond ni ofalwn am hyny. 0’r diwedd ciliodd fy iechyd,nbsp;jT hyn ar y dechreu a barodd i mi ddychrynu j ond deunbsp;ais i gynnefino a hyny yn fuan; ac os yr un, yr oeddwn ynnbsp;fwy awyddus am wirod na phan oeddwn yn iach. Ynnbsp;raddol aethum yn rhy wan i allu gweithio, a bu raid i mLnbsp;droi i gardota. Do, bum yn cardota am wythnosau.

Un bore yr oeddwn newydd dderbyn cardod, ac yn ol fy arfer wedi ei gwario am wydriad, pryd y teimlais fath onbsp;lesmair yn dyfod drosof, ac y syrthiais ar yr heoL

“ Mae blanc yn fy hanes ar ol hyn, ac nid blanc ych-waith, oblegid dyma y cyfnod hapusaf ar fy mywyd tra fum oddicartref. Meddyliwn fy mod yn y Dreflan.nbsp;Gwelwn fy hun yn chware yn hapus gyda Tom Jenkinsnbsp;ac eraill o gwmpas y Cartrefle. Ar un adeg gwelwn fynbsp;hun am yspaid maith yn gorwedd yn fy ngwely gartref, anbsp;Kit yn gweini arnaf yn barhius; ac yr oeddwn yn methunbsp;deall paham y gwnai hi hyny, a minnau yn teimlo ynnbsp;berffaith iach a hapus. Bryd arall, byddwn yn yr ysgol,nbsp;neu ar gefn y ferlen yn difyru fy hun, ac yn gwneydtnbsp;campau, ac yn llawn iechyd ac ysbryd. Yr unig beth.

y Dreflan:

a’m blinai oedd fy mod yn clywed llafs Jeremiah Jenkins yn fy nilyn i bob man. C^n gynted ag y dechreuai Tom a minnau chware, clywem ei dad yn gwaeddi ynnbsp;chwerw arno. Ond nid oedd Tom na minnau yn gofalunbsp;dim am dano, ac yr oeddem yn hollol ddedwydd. 0ndnbsp;och 'fi! breuddwyd oedd. Deffroais un diwrnod, anbsp;gwelwn fy hun mewn 11e quot;ac yn nghanol pobl ddyeithr.nbsp;Yr oeddwn yn yr hospital, ac wedi bod yno, fel y dywed-ai y nurse wrthyf, er ys naw niwrnod. Meddyliais einbsp;bod yn y pen arnaf; a rhwng argyhoeddiadau cydwybodnbsp;euog a llesgedd mawr, yr oedd fy nghyflwr yn hollolnbsp;druenus. Nis gallaf byth adrodd yr hyn a aeth drwynbsp;fy meddwl tra bum yno yn gorwedd yn fy ngwendid.nbsp;Ymddygai y doctor a’r nurse yn garedig iawn ataf, acnbsp;o dipyn i beth dechreuais gryftau. Nid oedd ond unnbsp;claf arall yn y ward lie yr oeddwn i, ac yr oedd hwnwnbsp;,yn cwyno yn barhaus; a thybiwn ar adegau oddiwrth einbsp;iswn ei lod yn rhegu ac yn melldithio. “Poor old man,nbsp;;he won’t live long,quot; ebe y nurse wrthyf un diwrnod.nbsp;Teimlwn yn ddiolchgar wrth feddwl fy mod i, oedd ynnbsp;bechadur mor fawr, yn gwella bob dydd; ac yr oeddwnnbsp;yn awyddus iawn am gael cyfodi a gadael fy ngwely, ondnbsp;ni chaniatai y meddyg i mi wneyd hyny.

“Un noswaith methwn a chysgu, gan fel yr oedd fy nghydymaith yn y pen arall i’r ward yn gruddfan. Yrnbsp;oedd ei lamp yn oleu, ac ofnwn y gallai fod y creadurnbsp;truan yn marw. Penderfynais gyfodi a myned ato. Yrnbsp;oedd yn orchwyl caled, ond trwy fawr drafferth aethumnbsp;at ei wely. Gorweddai a’i wyneb oddiwrthyf. Pannbsp;glywodd fi yn nesau, trodd i edrych arnaf. Pan welais

ei wyneb bu agos i mi syrthio yn farw. ‘ Pwy-yd)-ch

chwi?’ ebe fe, yn groes ei dymher ‘Robert Pugh, o’r Cartrefle, Mr. Jenkins,’ atebais. Edrychodd arnaf ynnbsp;syn, a dechreuodd grynu nes oedd y gwely yn ysgwydnbsp;odditano. ‘Bob,quot; ebe efe yn y man, ‘wyt.ti yn gwybodnbsp;fy hanes?’ ‘Yr wyf yn gwybod eich hanes, Mr. Jenkins, yn y Dreflan,’ ebe fi, ‘ond ni wyddwn eich bodnbsp;yn y_wlad hon.’ Yr oedd Ismael wedi anfon ei hanes.

Ei Phobl di Fhethau,

i mi ‘Wel,’ ebe efe, ‘dydi o ddim ods; mae’r game yn y pen; ond paid a son wrth y bobl yma.’ Cedwaisnbsp;ei banes oddiwrth bawb. Parhëais i wella; ond bu ynbsp;doctor yn ddigon gonest i ddyweyd wrthyf na byddwnnbsp;byth yn iach, ac mai goreu po gyntaf yr awn adref.nbsp;Hawdd iajwn oedd iddo ef son am i mi fyned gartref, anbsp;minnau heb un geiniog ar fy helw. Meddyliais nadnbsp;loedd geriyf fi, yn anad neb, le i fod yn ddig wrtbnbsp;'Jeremiah Jenkins am ei ddiygioni, a gwnaethum fynbsp;ngoreu iddo mewn ffordd o weini arno. Gwyddai,nbsp;idruan, ei fod yn marw yn gyflymj ac ni welais ac ninbsp;chlywais am neb mewn cyflwr mor ofnadwy. Yr oeddnbsp;yn hollol anedifeiriol, ac yn cynddeiriogi wrth feddwl fodnbsp;yn rhaid iddo farw. Ar adegau metbwn ag aros wrthnbsp;ei ochr; ac eto pan adawn i ef gwaeddai yn ddidbr amnbsp;danaf. Eisteddwn wrth ochr ei wely y noswaith cynnbsp;iddo farw. Teimlwn fy ngwallt yn sefyll ar fy mhennbsp;HTth ei glywed yn siarad am y drychiolaethau a ymrith-ient o flaen ei lygaid. Yn y man trodd ataf yn sydyn,nbsp;a dywedodd, ‘Bob, f’aset ti’n leicio cael myn’d adref?’nbsp;‘ Yn fy nghalon,’ ebe fi. ‘ Estyn y papyr llwyd sydd tannbsp;y matras,’ ebe fe. Wedi chwilio tipyn, deuais o hydnbsp;iddo. ‘ Agor o,’ ebe fe. Agorais ef, ac ynddo yr oeddnbsp;pwrs Hawn. ‘Daloi fyny,’gwaeddai Jenkins. Deliaisnbsp;ef o flaen ei lygaid. ‘ Edrych arno,’ ebe efe yn gyffirous;

‘ dyna fy ninystr, fy melldith, fy namnedigaeth! Aur oedd fy nuw, aur oedd fy mhobpeth ar hyd fy oes.nbsp;Gwerthais fy nghorff a fy enaid, gorthrymais y tlawd, ynbsp;weddw, a’r amddifad, er ei fwyn. Cymerais gochl cref-inbsp;ydd i gario allan fy nghynlluniau melldigedig f ac yn ynbsp;diwedd methais yn fy amcan! Casawyd fi gan fynbsp;ngwraig, fy machgen, a fy nghymydogion; a beth penbsp;buaset yn gwybod y cwbl am danaf? ïe, y cwbl! Wedinbsp;dyfod drosodd i’r wlad hon, ceisiais wneyd ffortun wrthnbsp;gamMo, ond methais; mae’r game drosodd! 'Rwyf ynnbsp;taflu fy nghardiau i lawr—nid oes genyf un trtmjgt; yn fynbsp;Haw, na gobaith am gael double, os gwyddost beth ydywnbsp;byny. Mae angeu yn well chwareuwr na fi; mae yn fy

p

Y Dr^an:

nhagu y fynyd yma!’ Wrth ei glywed yn siarad mor ddychrynllyd, gollyngais y pwrs o fy Ilaw yn frawychus.nbsp;‘Fffrl,’ ebe fe yn ddigofus, ‘rho fo yn dy boced.’nbsp;Gwrthodais wneyd hyny am amser; ond wrth ei welednbsp;yn cynhyrfu ac yn gwylltio, cyfodais y pwrs drachefn.nbsp;' ’Dydi o dda i ddim i mi,’ meddai ¦, ‘ ac heblaw hyny,nbsp;yr wyf wedi twyllo dy dad am fwy na’i werth. Maenbsp;ynddo fwy nag a dal am dy gario adref, a gelli roddi ynbsp;gweddill i Tom os dewisi.’ Rhaid i mi addef fod ynbsp;gobaith am gael myned adref wedi fy ngorchfygu, anbsp;ihoddais y pwrs yn fy mhoced. Y fynyd y gwneis hyn,nbsp;ymdawelodd J^emiah, a syrthiodd i ystad o anymwy-byddiaeth. Drannoeth bu farw yn y pangfeydd a’r dy-chrynfeydd mwyaf arswydus. Ar ol claddu Jenkins, agor-ais y pwrs, a chefais ynddo werth banner cant o bun-noedd. Arswydwn ddechre defnyddio yr arian, rhag ofnnbsp;y buaswn yn S5Tthio i fy hen ffyrdd drygionus; a channbsp;gynted ag y teimlais fy hun yn ddigon cryf, cymeraisnbsp;long am Loegr. Yr wyf yn teimlo yn rhy flinedig heno inbsp;adrodd ychwaneg o fy hanes. Mae Mr. Rees, yr hwnnbsp;sydd wedi bod yn hynod garedig ataf heddyw, yn gwy-bod fy hanes neithiwr , fel y daethum at y Cartreflenbsp;ganol nos, ac fel y darfu i mi ddychrynu Kit a’r hogynnbsp;—fel yr aethura wedi hyny i d^’ Ismael, ac yn y blaen.nbsp;Gwna Mr. Rees adrodd y gweddill i chwi.”

Yn union deg syrthiodd Robert Pugh i gysgu, aethum innau gartref, gan adael Noah yn y Cartrefle.

PENNOD XXV.

DIWEDDGLO.

BU Robert Pugh yn dihoeni am wythnosau. Ar adegau tybid ei fod yn gwelliu, ond buan ynbsp;syrthiai yn ol drachefn. Yn ystod yr wythnosau blinion

Ei Phobl di Phethau.

hyn, yr oedd un nas gadawodd ef ddydd na nos, oddi-gerth am ychydig oriau. Byddai hi yn wastad wrth ei ochr yn ceisio lliniaru ei boenau a chadw ei ysbiyd inbsp;fyny. Tra yr oedd ei chalon fel plwm yn ei mynwes,nbsp;cadwai wyneb siriol a llawen. Synai pawb sut yr oeddnbsp;hi yn gallu dal allan cyhyd, a mynych y dywedai Robertnbsp;Pugh, “ O Kit, nid oes dy fath yn y byd.” Treulioddnbsp;Noah lawer o amser gydag ef, ac nid yn ofer; oblegidnbsp;y mae yn credu hyd y dydd hwn ei fod wedi cael ynbsp;fraint o arwain ei feddwl i ymddiried yn Nhad yr hollnbsp;afradloniaid. Chwith oedd gweled Mr. Pugh yn edrychnbsp;mor brudd a phryderus. Hwyr a bore a chanol dyddnbsp;byddai y fam wrth ochr ei bachgen yn dehongli einbsp;ddymuniadau, y rhai na fedrai ef roddi mynegiad idd-ynt. Ond er yr holl weini a’r gwylio, ac er holl ym-drechion diflino Dr. Ellis, yn hollol sydyn un diwrnodnbsp;ehedodd ysbryd y bachgen ieuanc ymaith tra nad oeddnbsp;ond ei chwaer gydag ef yn yr ystafell, Nid oedd ynbsp;dygwyddiad pnd yr hyn oeddid yn ei ddysgwyl er ysnbsp;dyddiau; ac eto pan ddaeth, nid oedd ei chwerwdernbsp;ronyn llai. Daliodd Mrs. Pugh y brofedigaeth gydaTnbsp;tawelwch a’r ymostyngiad prydferth hwnw sydd yn nod-weddu pobl o gynneddfau cryfion ac o argyhoeddiadau.nbsp;dwfn. Effeithiodd yr amgylchiad yn wahanol ar naturnbsp;unplyg ac impulsive Mr. Pugh. Crymodd ei gefn anbsp;suddodd ei ysbryd o dan y ddyrnod. Pan adgofiwyfnbsp;mor ieuanc a thyner oedd Miss Pugh, ac mor angerddolnbsp;y carai hi ei brawd, nid rhyfedd genyf, erbyn hyn, einbsp;bod wedi cymeryd ei farwolaeth m’or fawr at ei chalon.nbsp;Y rhawg ar ol hyn, sylwai wrth Noah a minnau, “ Wrthnbsp;fy ngweled mor drist, chydymdeimlai Jim ^ fi yn fawr,nbsp;ac aeth dros yr un ymresymiad yn gymhwys ag a ddefn-yddiais i gydag ef pan fu farw ei fam. Cofiai bobnbsp;gair o hono. Ond mor rhyfedd! er fy mod yn teimlonbsp;yn ddwys drOs Jim pan oedd yn y brofedigaeth, ninbsp;ddeallais ei ofid a’i hiraeth nes i mi ddyfod i’r un amgylchiad fy hun.”

Aeth misoedd lawer heibio. Darfu i’r meddyg mawr

Y Dreflan:

Amser, fel y mae o drugaredd yn arferol a gwneyd, liniaru cryn lawer os nad llwyr iachau y clwyf a achos-wyd gan farwolaeth Robert Pugh. Gwelwyd Mr. Pughnbsp;unwaith )ra rhagor yn siriol a llawen; ond sereh hyny yrnbsp;oedd rhywbeth yn od ynddo. Dywedai Dr Ellis fod yrnbsp;hen foneddwr wedi cael slight stroke. Pan elai allan inbsp;roddi tro, gwaghai Mrs. Pugh ei logellau, onidê byddainbsp;wedi cyfranu hyny o arian a fyddai ar ei berson cynnbsp;iddo ddychwelyd. Gadawsai Susan y Cartrefle er ysnbsp;atnser, gyda’r amcan clodwiw o edrych ar ol ty, amgylch-iadau, a chysur gi^r gweddw o grydd, yr hwn na fynai einbsp;wrthod. Nid oedd Jim ychwaith yno mwyach; oblegidnbsp;yr oedd ei noddwr caredig wedi sierhau sefyllfa dda iddonbsp;gyda masnachwr parchus mewn tref gyfagos, ymha le yrnbsp;oedd yn dyfod ymlaen yn rhagorol.

Un bore, tra yr oedd Ismael Price yn ol ei arfer yn sefyll yn nrws ei d^ yn mwynhau ei getyn, tynwyd einbsp;sylw gan ddwy iar Sian Jones. Yr oedd yr iar ddu ynnbsp;pigo y drws, ac yn ymwrandaw yn ddyfal am atebiad;nbsp;a’r iar frech wedi hedeg ar lintel y ffenestr, gan geisionbsp;yspio yn gywrain I’r gegin. Gan fod Sian yn arfer bore-godi, deallodd Ismael fod rhywbeth heb fod yn iawn,nbsp;ac aeth at y tyr Yr oedd gorchudd ar y ffenestr, fel nadnbsp;allai efe, mwy na’r iar frêch, weled i mewn i’r tjgt;. Cur-odd Ismael y drws, ond nid oedd ateb. Curodd ynnbsp;drymach, gyda’r un canlyniad. Wedi galw ato un o’rnbsp;•cymydogion, torwyd y drws yn agored. Yr oedd y tannbsp;wedi llosgi allan yn lludw gwyn, yr oedd y Bibl mawrnbsp;a’r hoelion pres ar ei gonglau yn agored ar yr ystol fawrnbsp;a’r ysmotiau duon ami; a’r hen Sian a’i hyspectol ar einbsp;gwyneb wedi taflu ei phen yn ol ar gefn y gader ddwy-fraich ac yn berffaith lonydd. Pan agorwyd y drws,nbsp;aeth y ddwy iar i mewn i’r ty fel y gwnaethent gannoeddnbsp;o weithiau, gan droi eu penau yn gam mewn agweddnbsp;ddysgwylgar am eu breewast, ond gan nad oedd nebnbsp;yn cymeryd sylw o honynt, dechreuodd y ddwy bigonbsp;ffedog stwff cartref yr hen Sian i alw ei sylw at eunbsp;hanghenion Ond nid ystyriai Sian, oblegid yr oedd ei

Ei Phobl a’i Phethau.

hysbryd wedi hedeg i wlad nad oedd raid iddi ymddi-; bynu ar y ddwy iar, nac ar drugaredd y relieving officer.'nbsp;Cafodd farw yn ol ei dymuniad—heb roddi trafferth i neb.!

Mae yr olygfa yn newid. Nid yd)rw masnach lawn* mor fywiog yn y White Horse ag ydoedd pan arweiniaisnbsp;y darllenydd yno y tro cyntaf. Er fod Mrs. Morris ynnbsp;gofalu am fod tan mawr a chysurus yn y gegin, nid oeddnbsp;yno brinder 11e erbyn hyn i eistedd y cwsmeriaid. Nidnbsp;ydyw y glöwr yn gallu gwario deg swllt yn yr wythnosnbsp;am gwrw, fel yr arferai wneyd; ac y mae Mrs. Morris ynnbsp;methu yn glir a deall sut mae pobl yn meddwl i dafam-wyr allu byw, yn enwedig ar ol codiad yn mhris y drwydd-ed. Yn ngwyneb holl galedi yr amseroedd, mae gan Mrs.nbsp;Morris, sereh hyny, ychydig gwsmeriaid ffyddlawn ymhlithnbsp;y glöwyr, er nad ellir dysgwyl iddynt wario llawer, gan nadnbsp;ydyw eu cyflog ond rhyw bedwar swllt ar ddeg yr wythnosnbsp;yn 11e bod yn ddwy bunt a chweigien fel yr oedd er ysnbsp;talm. Mae tipyn o gyfnewidiad hefyd yn yT ystafell oreu.nbsp;Mae yr hen ffarmwr methedig erbyn hyn wedi myned inbsp;ffordd yr holl ddaear, ac felly hefyd y gwagsymerwr; ondnbsp;parha yr hen filwr i ddyfod yno yn gyson. Mae gan ynbsp;milwr adgofion parchus am ei gydymaith y ffarmwr; anbsp;mynych y dyfyna ei noble sentiment, fel y geilw ef, sef, “ nanbsp;byddai byth yn myned i gysgu yn feddw nac yn sobr,nbsp;heb ddyweyd ei bader,” ac hefyd “ na feddwodd erioednbsp;heb fod yn edifar ganddo am hyny fore drannoeth.” Ynnbsp;y gader yr arferai Ismael ei llenwi, eisteddai glt;^r liednbsp;gorffol, yn gwisgo het fawr a gwallt llaes. Dengys arwyn-ebedd y dynsawd hwn na fu yn ymweled a’i deiliwr na’inbsp;grydd er ys blynyddau. Efe ydyw y newydd-ddyfodiad ynbsp;cefais achlysur i son am dano o’r blaen. Dywedir ei fodnbsp;ef yn fardd o fri, ond ei fod heb gyhoeddi ei gyfansodd-iadau. Yr ochr arall i’r tan eisteddai bardd arall, yr hwnnbsp;a gyferchir gan y newydd-ddyfodiad wrth yr enw “Ffroch-wyllt.”nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gweddol ieuanc, teneu, a blaen ei drwyn yn

dechre cochi, ydyw efe. Dywed gwyddonwr enwog Dreflan mai “ mynych oragosrwydd y trwyn at wlybwrnbsp;rhuddboethol ac adlewyrchiadol o ran ei natur ydyw y

V Dreflam

Theswm anianyddol am y cochni.” Fel y dywedwyd, y mae’r Ffrochwyllt hwn yn fardd ; ond protestia y rhai a’inbsp;hadwaenant oreu y gallai yfed baril o gwrw mewn llawernbsp;Ilai o amser nag a gymerai iddo i gyfansoddi englyn.nbsp;Gall fod o ddyddordeb i’r darllenydd wybod nad ydywnbsp;Ffrochwyllt yn neb amgen na’n hen gydnabod Johnnbsp;Aelod Jones l Gan fod bywyd ac ymddygiadau Aelod ynnbsp;rhedeg yn groes i reolau eglwys yr Hen Gapel, tybiwydnbsp;yn ddoeth ei ddiaelodi. Yn ganlynol gwelodd Aelodnbsp;Jones yn eglur nad priodol oedd iddo ef wisgo yr enw'nbsp;aelod ac yntau heb Jod yn aelod Yr oedd yr un mornbsp;eglur iddo ef nad oedd yn bosibl byw heb ffugenw; acnbsp;wedi dwy noswaith o gydymgynghoriad pwyllog gyda’rnbsp;newydd-ddyfodiad, penderfynwyd ar yr enw Ffrochwyllt,nbsp;yr hwn a wisga Jones hyd y dydd hwn.

Nid ydyw amser nac amgylchiadau yn effeithio neraawr ar Mr a Miss Rogers o’r London House. Byddai ynnbsp;orchwyl mor anhawdd gweled gwahaniaeth rhwng y naillnbsp;ddiwrnod a’r Hall yn eu bywyd ag a fyddai canfod hynynbsp;ar wyneb cloc rheolaidd. Derbyniai Mr Rogers lythyrnbsp;yn achlysurol oddiwrth Walter Wynn, yr hwn sydd ynnbsp;awr yn y coleg yn ymbarotoi at fyned yn glengwr. Barnnbsp;onest Mr. Rogers ydyw y gwna Waker berson rhagorol,nbsp;ond na wnaethai frethynwr byth—am nad oedd digonnbsp;yn ei ben.

Oddiar yr amser y daeth Noah Rees i'r Dreflan, mae eglwys yr Hen Gapel wedi ychwanegu llawer at nifer einbsp;haelodau, ac nid y Ileiaf ymhlith y dychweledigion ydywnbsp;Ismael. Tipyn yn stoicaidd ydyw efe, a lied hoff o ddadl,nbsp;sereh hyny nid oes neb yn ammheu nad ydyw wedi caelnbsp;tro. Mae yr eglwys a’r bugail yn awyddus am gael rhagornbsp;o flaenoriaid, ond barn Mr Smart ydyw, fel y gi^yf Mr.nbsp;Bevan, nad ydyw pethau yn addfed i hyny eto. Cydym-deimlir yn fawr a Mr Smart yn wyneb y brofedigaethnbsp;lem a’i cyfarfyddodd yn ddiweddar. Tra yr oedd efe a’inbsp;briod hawddgar yr haf diweddaf yn mwynhau pythefnosnbsp;yn Llandrindod, yn hollol ddiarwybod iddynt priododdnbsp;eu merch fab y clochydd. Tarawodd Miss Smart ar y

Ei Phobl a’i Pheihau.

g\Vr leuanc hwn wrth fyned yn achlysurol i eglwys y plwyf, am nad oedd hi, wTth gwrs, yn deall y bregethnbsp;Gymraeg yn y capel. Heblaw fod ei ferch wedi priodinbsp;g\vr leuanc tlawd, gofidai Mr. Smart yn fawr wrth feddwlnbsp;fod French a German Miss Smart, a’r piano a’r cwbl, erbynnbsp;hyn yn hollol ddiwerth iddi. Mae Fred ganddo eto; acnbsp;er ei fod dipyn yn hurt, mae yn berffaith ufudd i’w dad.

Edrycha Becca Pry^s yn rhagorol, ac y mae ei dillad chn dyned ag y buont erioed. Pan fyddaf yn ei chyfarfod,nbsp;dywed wrthyf na bydd hi byth yn hapus nes y caiff ailnbsp;gyfarfod a “hwnacw.”

Mae Mrs. Enoch Jones wedi colli ei llett^wr. Nid oedd hyn ond peth i’w ddysgwyl, oblegid yr oedd Enochnbsp;Jones yn wastad yn dyweyd nad ellid ynddiried i arosiadnbsp;Uett^wr a fyddai yn \Vr ieuanc. Daw y rheswn am gyf-lawniad prophwydoliaeth Enoch Jones i’r golwg yn ynbsp;paragraph nesaf.

Yr oedd yn hirddydd haf, a’r tywydd yn deg ac adfyw-i iol. Un o’r diwrnodau hyny ydoedd ag sydd yn gyru ynbsp;pruddglwyf ymaithj ac yn temtio gweiniaid a chleifion o’unbsp;hystafelloedd pruddaidd i fwynhau awyr iach. Safai ynbsp;masnachwr yn nrws ei shop a, gwên ar ei wyneb fel penbsp;buasai yn dysgwyl gwneyd dhvrnod da. Chwibianai yrnbsp;hogiau hyd yr heolydd. Yrnddangosai pawb yn hynodnbsp;gyfeillgar a digenfigen. Yma ac acw ar gonglau yr ys-trydoedd yr oedd twr o bobl yn ymgomio yn llawen.nbsp;Ceisiai Noah a minnau gyfeirio yn ddirgel tua’r Hennbsp;Gapel, ond rywfodd yr oedd pawb yn ein gweled ac ynnbsp;igwenu arnom. Aethom i’r vestry-room. Yr oedd unnbsp;boneddwr yno o’n blaenau, a Ilyfr coch o dan ei gesail;nbsp;yspiais gyda chil y drws, a gwelwn fod y capel yn llawn onbsp;bobl, er nad oedd hi yn ddydd Sabboth. Ceisiai Noahnbsp;fod yn llawen, ond dangosai ei wyneb llwyd lawer o bryd-er. Yn y man clywem s\^n cerbydau. Maent yn sefyllnbsp;wrth y capel; ac yn union deg mae boneddigesau anbsp;boneddigion yn dyfod i’r vestry-room. Yn eu plith maenbsp;dau parchedig a phatrïarchaidd yr olwg yn gwisgonbsp;cadachau gwynion. Nid ydynt i bregethu, ond yr wyf yn

y Dreflan.

deall fod un i “gynnorthwyo’’ y Hall gyda rhywbcth. Yn ebrwydd yr ydym yn sefyll yn gylch yn y sêdd fawr.nbsp;Mae rhywnn yn darllen ardystiad neu ddau yn uchel anbsp;hunanfeddiannol, a rhyw dduu yn eu dyweyd ar ei ol ynnbsp;wanaidd a chrynedig, yn nghanol dystawrwydd fel y bedd.nbsp;Yr ydym eilwaith yn y vestry-room, a rhyw nifer yn signianbsp;eu henwau yn y llyfr coch. Ni welais Noah erioed ynnbsp;ysgrifenu ei enw mor wael. Yn union drachefn yr ydymnbsp;yn yr heol, 11e mae tyrfa fawr yn ein dysgwyl. Mae ynonbsp;ddau gerbyd hefyd a’r ceffylau sydd yn eu tynu yn gwisgonbsp;clustiau gwynion. Pan ydym yn chwyrnellu trwy ynbsp;Dreflan, mae agos i bawb yn sefyll yn eu drysau ac ynnbsp;chwyfio cadachau. Yr ydym yn y Cartrefle, ac y mae’r t;y'nbsp;yn banner llawn o bobl; a phe cawsai Mr. Pugh ei ffordd,nbsp;buasai jmo gymaint arall. Yr wyf yn adnabod pawb syddnbsp;yno. Dacw Cadwaladr Rees o’r Tyddyn Each, yn einbsp;glos pen glin llwyd. Dacw Marged Rees ei wraig ynnbsp;'nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;quot;givisgo bonet anferth o fawr—mor fawr nes peri i Mr.

Pugh, yr hwn sydd yn siarad a Mrs. Rees, ymddangos mor bell oddiwrthi ag ydyw oddiwrth y clerk pan fydd ynnbsp;ceisio raihuay ticket l Mae Noah yn siarad a phawb, ernbsp;mai prin, yr wyf yn ofni, y g^r pa beth y mae yn einbsp;ddywedyd. Mae yn anterth ei ddedwyddwch; a buasainbsp;cwpan ei lawenydd yn rhedeg drosodd oni bae am fonetnbsp;fawr ei fam. Mae yno un arall, yr hon sydd wedi ym-wisgo yn brydferth; ond pwy sydd yn edrych ar ei gwisgnbsp;tra y mae ei hwyneb yn arddahgos y fath gyfuniad rhyfeddnbsp;o lawenydd a difrifwch ? Y fath ddiwrnod hapus ydyw tnbsp;Fel y mae pawb yn mwynhau eu hunain yn y wledd ar-dderchog ! Ni chafodd plant Ysgol Sul yr Hen Gapel, ynbsp;rhai sydd yn chware yn hoenus mewn cae cyfagos, erioednbsp;y fath ddifyrwch. Mae y cerbyd a'r ceffylau S’r clustiaunbsp;gwynion wrth ddrws y Cartrefle. Nid oes ond dau ynnbsp;unig yn myned i mewn iddo. Mae Noah yn un o'r ddau,,nbsp;a phawb yn rhoddi bonllef iddo ef a’r “ eneth oreu yn Y\nbsp;byd, ” tra y cychwynant yn llawen i dreulio eu mis mêL 1