STRAEON Y PENTAN:

GAN

DAlSriEL OWEI7.

Awdwr “Mys Lewis,quot; “ JEme Bwwa,quot; %c., Je.

WREXHAM ;

CYHOEDDEDIG GAN HUGHES amp; SON, HOPE ST.

1 8 9 5.

AT Y DARLLENYDD.

Mae amryw o’r straeon hyn wedi ymddangofe eisoes mewn gwahanol gylchgronau, a’r lleill ynnbsp;ymddangos yn awr am y tro cyntaf. 0 her-wydd fy mod wedi cyhoeddi amryw nofolau,nbsp;hwyrach y dylwn ddweud mai straeon gwirnbsp;ydyw y rhai hyn. Gosodais yr hanesion ynnbsp;ngenau F’ewyrth Edward, er mwyn ysgafnhaunbsp;yr arddull a’u gwneud yn fwy darllenadwy inbsp;hawb. Mi a wn yn burion fod y stori am Twinnbsp;Cynah yn cael ei hadrodd am Bendigo, Tomnbsp;Spring ac eraill. Am a wn i, y mae gan Twinnbsp;Cynah gystal hawl iddi a neb arall. Mi gredafnbsp;y caifF y llyfr y derbyniad a haedda—bethnbsp;bynag fydd hyny. Nid liawer o lyfrau cyfFelybnbsp;i Straeon y Pentan sydd yn Gymraeg, onbsp;leiaf, ni wn i ond am ychydig, ac os bydd einbsp;ymddangosiad yn gymhelliad i rywrai eraill inbsp;wneud casgliad gwell o straeon sydd yn berfiaithnbsp;wir, bydd un amcan da wedi ei gyrhaeddyd.nbsp;Hwyrach y bydd ambell frawd go solet ynnbsp;tynu cuchiau uwchben rhai o’r tudalenau, ac yn

AT Y DAKLLENYDD

sibrwd—quot; gwirion hen,” er hyny, hyderaf fod i bob un o’r straeon ei hergud, ac nad oes dimnbsp;yn un o honynt i iselu tón moesoldeb y dar-llenydd.

DANIEL OWEN.

Wyddgrtjg, Mai, 1895.

CYNWYSIAD.

Doli tr Hafod Lom ........

Nid wrth ei Big mae Prynu Cvffylog

Y nbsp;nbsp;nbsp;Ddau Fonner .........

y Daleb.............

Enoc Evans, y Bala

Het Jac Jones ..........

Edward Cwm Tydi.........

Thomas Owen, Ty’r Capel

y Gweinidog............

William y Bugail .......

Cl Hugh Burgess .........

CwN ... nbsp;nbsp;nbsp;.............

STKAEON Y PENTAN.

Doli yr Hafod Lom.

WEL,” ebe F’ewyrth Edward, quot; yr wyt ti erbyn hyn yn ddigon hen i mi sónnbsp;wrthot ti am ryw bethau na fuaswn i ddim ynnbsp;meddwl am son am danynt ryw dair neu bedairnbsp;blynedd yn ol. Yr wyf yn dailt dy fod dithaunbsp;yn dechreu cerdded y llwybr a gerddais inau, acnbsp;a gerddodd agos i bawb o’r hil ddynol. oddieithrnbsp;ambell hen lane a anwyd yn hen lane. Mae’nnbsp;lt;^ebyg (ae edryehodd F’ewyrth arnaf gyda chilnbsp;ei lygad, a gwridais inau at fón fy ngwallt) dynbsp;fod yn credu yn dy galon na fu neb erioed ynnbsp;debyg i Mary Jones, y Pant, ae y bydd yn an-mhosibl i ti byth fedru earu neb arall. Pwynbsp;ond Mary, meddi di, fedrai wneud i ti fethunbsp;eysgu a methu bwyta ? pwy ond y hi fuasai ynnbsp;peri i ti fod yn bavod i aberthu pobpeth er einbsp;mwyn ? a pheri i ti ddymuno fod y peth ymanbsp;a’r peth arall, ac, yn wir, wneud i ti feddwl ynbsp;gallet ti farw drosti ? Paid a siomi dy hun.nbsp;Hwyrach yr aifF y clefyd drosodd yn y man, ac

DOLI YR HAFOD LOM.

y daw o atat ti eto ymhen yr rhawg yn ngl^n a rhywun arall, ao na feddyli di y pryd hwnwnbsp;fwy am Mary Jones, y Pant, nag am Malen, ynbsp;forwyn yma. Mi wranta dy fod yn meddwlnbsp;mai dy fodryb Beti oedd yr unig gariad a funbsp;gen i ? Dim peryg • Y hi oedd yr ola£, a'rnbsp;oreu, mi gredaf.

Ond am Doli, yr Hafod Lorn, yr oeddwn yii myn’d i son. Wn i ddim yn y byd mawr sut ynbsp;cafodd y ffarm yr enw Hafod Lorn, achos yrnbsp;oedd hi }m llai Horn na’r rhan fwyaf o fFermyddnbsp;yn y gymdogaeth. Yr oedd y ar dipyn onbsp;godiad tir, ac yn gwynebu haul y bore, ac yrnbsp;oedd gardd fawr o flaen ei ffrynt. Tu ol i’r t^nbsp;yr oedd buarth mawr, ac ar y naill ochr iddo yrnbsp;oedd y stablau, a'r tai allan. Yn un pen i rnbsp;buarth yr oedd llyn mawr dwfn, a d'^r glannbsp;gloew yn rhedeg yn feunyddiol iddo yn un pen,nbsp;a fldodiart yn y pen aiall lie y geilid gollwng ynbsp;d'^r allan, neu ei storio fel y byddai yr antren.nbsp;Amlwg ydoedd ar y clawdd cadarn oedd o’inbsp;gwmpas fod rhywun yn yr hen amser wedinbsp;cymeryd trafferth fawr i wneud y llyn, ac yrnbsp;oedd yn gaffaeliad mawr i’r t^, achos un o’lnbsp;pethau mwyaf manteisiol yn ngl^n a ffarm,nbsp;lie mae llawer o benau, ydyw digoiiedd o ddwi

DOLI TR HAFOD LOM. nbsp;nbsp;nbsp;9

pur. Tu ol i’r stablau yr oedd yr ydlan, a thu ol i hono yr oedd llwyn o goed. Geilid myn’dnbsp;i’r tf ddwy ffordd, se£ ar hyd y llwybr oedd ynnbsp;,flyn’d o’r tyrpeg i’r drws, ac hefyd ar hydnbsp;llwybr oedd yn myn’d drwy y llwyn coed, acnbsp;heibio ochr bellaf y llyn a thros y fflodiart.nbsp;Anaml y cerddai neb y llwybr hwn yn y nos,nbsp;am nad oedd yn ddiberygl syrthio i’r llyn, ac yrnbsp;oedd y d'^r yn ddwfn iawn, fel y dwedais, yrnbsp;ochr hono iddo. Yr oedd y yn fawr a hennbsp;ffasiwn, a’r ystafelloedd yn helaeth, ac yn llawnnbsp;mwy cypuvus na’r cyffi’edin yn y dyddiau hyny.nbsp;Wel, y mae genyt ddrychfeddwl go lew yrwan,nbsp;pa fath Ie oedd yr Hafod Lom.

Gair neu ddau, yrwan, fel y dywed y pregeth-wyr, am y tenant, sef Richard Hughes, fel yr wyf fi yn ei gofio pan oeddwn yn liane. Dynnbsp;main tal oedd Richard, bob amser yn gwisgo cótnbsp;a gwasgod Iwyd, a chlós a getars o gesimïarnbsp;goleu. Main oedd Richard o’r top i’r gwaelod.nbsp;Yr oedd ei goesau yn fain, ac o herwydd nadnbsp;oeddynt yn neillduol o sythion, a’r dós ar gêtarsnbsp;yn ffitio yn dj^n, yr oedd cryn oleu rhyngddynt,nbsp;ac yn gwneud i un feddwl, wrth edrych arnynt,nbsp;nad gorchwyl hawdd a fuasai i’w perchenog ddalnbsp;porchell neu Iwdn mewn adwv. Yr oedd ei

DOLl YR HAFOD LOM.

wyneb drwyddo yn fain—ei drwyn yn fain, ei ên yn hirfain, ac o herwydd ei fod wedi colli einbsp;ddanedd, ac yn shafio ei wyneb yn lamp;n oddi-gerth rhyw fodfedd wrth dop ei glustiau, yrnbsp;oedd ei safn yn pantio yn o sownd, a’i ên a’inbsp;drwyn yn myn’d yn agosach cymdogion bobnbsp;biwyddyn. Ond yr oedd un peth Ilydan ynnbsp;perthyn i Richard, sef ei het, yr hon a fyddainbsp;bob amser a choryn isel a chantel mawr iddi, acnbsp;yn ymddangos yn rhy helaeth iddo o lawer, acnbsp;yn pwyso mor dost ar ei glustiau nes troi hemnbsp;arnynt. Yr oedd Richard yn cael y gair einbsp;fod yn gyfoethog iawn. Ddymunwn i ddimnbsp;dweyd ei fod yn gybydd, ond yr wyf ynnbsp;ddigon siwr ei fod yn hoif o arian, mor hoft’ felnbsp;yr oedd yn anmhosibl ei berswadio ond yn an-fynych i ymadael a dim o honynt. Wedi i minbsp;ddweyd fod Richard Hughes yn daenor Meth-odus, a Ibd ganddo dipyn o wich yn ei lais, minbsp;fydd genyt idea go lew eto am denant yr Hafodnbsp;Lom.

Dynes landeg, siriol a charedig, oedd gwraig yr Hafod, sef Dinah Hughes, ond anfynych ynbsp;byddai yn cael cyfleustra i ddangos ei charedig-rwydd ond yn absenoldeb Richard. A byddai ynbsp;tlodion yn gwybod hyny yn dda, ac yn gwylio

DOLI YR HAFOD LOM.

yi hen yn myn’d i’r farchnad nou i r capel, cyn meddwl am fyn’d i’r Hafod. Yr oeddnbsp;^wi aig yr Hafod gryn lawer ieuengach na’i g-^r.nbsp;ac yn cadw ei hoed yn well. Doli oedd eu hunignbsp;epil, ac yr oedd yn un o’r genethod harddaf anbsp;challaf a fu erioed ar ledr. Yr oedd yn dal anbsp;Iluniaidd, ac yr oedd ganddi wyneb fel pictiwr.nbsp;Er hyny, yr oedd yn hynod ddifalch, ac yn agosnbsp;iawn at hawb, fel y dwedir. Ni fyddai fawrnbsp;wahaniaeth yn ei gwisg a gwisgoedd merchednbsp;araill is o lawer eu sefylifa na hi. Ond dwedainbsp;rhai mai ei thad oedd yn gwrthod dillad crandnbsp;iddi. ac hwyrach fod gwir yn hyny. Mi glywaisnbsp;ei mam yn dweyd un tro y byddai Doli pan ynnbsp;eael dilledyn newydd yn gorfod ei gadw yn hiinbsp;cyn ei wisgo; ac yna os Ilygadai ei thad ynbsp;dilledyn pan wisgai Doli ef y tro cyntaf, anbsp;dechreu tuchan am y gwastraff, dwedai’r fam—nbsp;‘ Be haru chi, Richard ? ond ydi hwn ene gannbsp;yr eneth er’s gwn i pryd; 11e buoch chi tannbsp;’rwan heb ei weled ?” Yna prynai Dinahnbsp;Hughes ddilledyn newydd arall i Doli cyffelyb,nbsp;pan y gwyddai fod Richard wedi colli ymddir-ied yn ei lygaid. Prun bynag, pa beth bynag anbsp;wisgai Doli’r Hafod, yr oedd hi yn moedro pen-au y rhan fwyaf o lanciau y gymdogaeth; ac yr

DOLI YR HAFOD LOM.

oedd ambell un, mi gredaf, wedi arall eirio y ddwy linell olaf yn yr hen benill adnabyddus,nbsp;ac yn eu mwmian rhwng cyrn yr arad, ac ynnbsp;mhobman—

Mi af oddi yma i’r Hafod Lom,

Er fod hi’n drom o siwrne ;

O na chawn yno ganu cainc,

Ac eisiedd ar fainc y simdde!

Y gwir ydoedd, fod amryw o honom wedi haner dyrysu am Doli, ac nid oedd y ffaith fod ei thadnbsp;yn gyfoethog, ac mai Doli oedd ei unig epil, ynnbsp;Ileihau dim ar ein clefyd. Frank Price, yinbsp;Hendre Fawr, Dafydd Edwards, y saer, a minannbsp;oedd yr unig rai a gai fymryn o gefnogaeth gannbsp;Doli. Ystyrid teulu yr Hendre yn bobl barchusnbsp;a lied gefnog, ac yr oeddynt yn Eglwyswyinbsp;selog; ac yr oedd Frank yn fachgen digornbsp;smart, ond ei fod dipyn yn wyllt a digrefyddnbsp;Ond mi welais i yn fuan mai Dafydd Edwards,nbsp;y saer, oedd ffafryn Doli, a mi rois fy nghardiaunbsp;yn tó, ac yn fwy boddlon am mai Dafydd oeddnbsp;y dyn, ac nid Frank. Yr oedd Dafydd yn aelodnbsp;eglwysig, ac yn fachgen crefyddol a da, ac ynnbsp;hynod olygus. Ond dyna oedd yn rhyfedd, einbsp;fod Richard Hughes yn flaenor, mab yr Hendrenbsp;oedd ei tfafryn ef. Rhoddai bob croesaw i

DOLI \K HAFOD LOM.

Frank pan ddeuai i’r Hafod; ond ni feiddiai Dalydd, druan, ddangos ei wyneb yno. Beiainbsp;pobl y capel yr hen Richard yn favvr am ei fodnbsp;yn croesawu bachgen digrefydd i geisio am lawnbsp;ei ferch, a dwedent mai ei gariad at arian oeddnbsp;y rheswm am hyny, ac eto credai pawb, yr wyfnbsp;yn meddwl,fod gwreiddyn y mater gan Richardnbsp;Hughes, y blaenor. Ond ni aliasai holl gyfoethnbsp;y byd dynu sereh Doli oddiar Dafydd Edwards,nbsp;a safai yr eneth yn uwch yn syniad y gymyd-ogaeth o’r herwydd. Yr oedd yr ystori hyd yrnbsp;ardal; ac yr oedd yn ddigon gwir, mi gredaf,nbsp;fod Doli yn cael byd garw efo’i thad, am ei bodnbsp;yn caru Dafydd, y saer, ac yn gwrthod gwneudnbsp;dim k mab yr Hendre Fawr.

Pa fodd bynag—a dyma ydi’r stori—un noson yr oedd yr hen Richard wedi myn’d i’r capel, anbsp;Dafydd, yn gwybod hyny, wedi myn’d i gyfar-fod Doli at benor y llwybr oedd yn myn’d drwynbsp;y llwyn coed y soniais am dano. Pan fyddainbsp;Doli yn myn’d i gyfarfod Dafydd, byddai bobnbsp;amser yn cymeryd Twm, rhyw gi bach chvverwnbsp;i’w chanlyn, yr hwn os clywai y mymryu Ileiafnbsp;3 drwst a ddechreuai chwyrnu, ac yna byddainbsp;Dafydd a Doli yn gallu ymwahanu cyn i neb eunbsp;gweled. Ond y noson hono yr oedd y ddau

Don YR HAFOD LOM.

wedi ymgolli yn gymaint yn yr ymgom, neu ynte yr oedd y ci yn adnabod s-\^n y troed oeddnbsp;yn dyfod i lawr y ffordd, fel na ddarfu iddyntnbsp;sylwi fod neb yn agosau nes oedd yr hennbsp;Richard yn eu hymyl. Yr oedd yn noswaithnbsp;lied dywell, ond can gynted ag y deallodd Dolinbsp;niai ei thad oedd yno, rhedodd drwy y coed, acnbsp;ebe’r hen quot;^r—

“ Dafydd, wyt ti yma eto ? Sawl gwaith yr ydw i wedi dweyd wrthot ti am beidio d’od arnbsp;ol yr eneth yma ? Waeth i ti un gair na chant,nbsp;chei di byth moni tra bydd fy llygaid innbsp;agored.”

Y foment hono clywodd y ddau ysgrech dor-calonus ac fe ddarfu i’r ddau adnabod y llais. Rhuthrodd Dafydd ar hyd y llwybr tua’r llyn,nbsp;a’r hen quot;^r yn ei ddilyn oreu y gallai. Yr oeddnbsp;y noson yn dywell, fel y dywedais, ond tybioddnbsp;Dafydd, er ei fod yn gynhyrfus, ac ymron allannbsp;o’i bwyll fod rhywun wedi croesi y llwybr cynnbsp;iddo gyrhaedd y llyn. Yr oedd Dafydd yn nof-iwr diail, ac fel dyn gwallgof, neidiodd i’r llyn,nbsp;ac ymbalfalai yn y tywyllwch am Doli, ond inbsp;ddim pwrpas am fynud neu ddau. Yr oedd yi’nbsp;ysgrech wedi cyrhaedd yr ystablau lie yr oeddnbsp;y llanciau yn porthi yr anifeiliaid, ac mewn

DOLT IR HAFOD LOM.

ychydig fynudau yr oedd y gweision oll gyda’u lanterni ar ymyl y llyn, ac fel y dwedodd un o’rnbsp;llanciau wrthyf wedyn—pan daflodd y lanterninbsp;eu goleu ar y llyn, y peth cyntaf a welodd oeddnbsp;Dafydd wedi cael gafael yn Doli ac yn dal einbsp;phen uwchlaw’r d^r, a chlywodd ei geiriaunbsp;olaf—“ O Dafydd bach, yr ydw i’n boddi.quot;nbsp;Dygwyd Doli i’r lan a chariwyd hi i’r Nidnbsp;oedd wedi marw, ond o herwydd anwybodaethnbsp;pobl sut i drin rhai yn y cyflwr hwnw, bu Dolinbsp;druan farw ymhen ychydig fynudau. Pan oeddnbsp;yn marw yr oedd yn sefyll uwch ei phen ei thadnbsp;a’i mam, Dafydd, y saer, a mab yr Hendre fawr.nbsp;Pa fodd y daeth Frank yno ar y fath adeg ninbsp;wybu neb byth, ac nid wyf finau yn dewisnbsp;dweyd fy opiniwn.

Achosodd yr amgylchiad lawer o boen a siarad yn y gymydogaeth. Yr oeddwn er’s tronbsp;byd yn ymwelydd mynych k’r Hafod Lom, aonbsp;yn bur ffryndiol a Doli ac S.’i thad a’i mam.nbsp;Euthum yno dranoeth ar ol y ddamwain, ac ninbsp;welais yn fy mywyd y fath ofid a thorcalon.nbsp;Cyn i mi ymadael ebe’r hen ^r, Richardnbsp;Hughes, wrthyf—

“ Edward, wnei di ofyn i Dafydd, y saer, ddod i'r claddu ? ”

DOLI YR HAFOD LOM.

Synais ei glywed yn dweyd hyny wrth gofio arn ei elyniaeth at Dafydd, a da oedd genyfnbsp;gario y genadwri.

Yr oedd yr holl ardal ymron wedi dyfjd i gladdu Doli, ac yn ol yr arferiad y pryd hwnwnbsp;ar gladdedigaeth, yr oedd yn yr Hafod grynnbsp;fwyta ae yfed. Drwy fy mod yn dipyn cnbsp;ö’afryn yn yr Hafod yr oeddwn yno yn un o’inbsp;rhai cyntaf ddiwrnod y claddu. Ychydig cynnbsp;yr amser yr oedd yn rliaid “codi’r corff,” anbsp;chychwyn tua’r fynweat, yr oeddwn gydanbsp;Ricliard a Dinah Hughes mewn ystafell ar einnbsp;penau ein hunain a cheisiwn eu cysuro oren ynbsp;gallwn, ond yr oedd eu galar, fel y gallet tinbsp;feddwl, yn arteithiol. Edrychodd Richard drwynbsp;y ffenestr i’r buarth ar y dyrfa fawr oedd wedinbsp;dyfod i gladdu Doli, ac ebe fe wrthyf—

“ Ai nid Dafydd ydi hwn acw sydd a.r ei ben ei hmi yn mhen draw y buarth ? ”

Dwedais inau mae ie.

“ Gofyn iddo ddod yma,” ebe fe.

Euthum ar unwaith a dygais ef i mewn. Nid anghofiaf yr olygfa byth. Pan ddaeth Dafyddnbsp;i mewn torodd yr hen quot;^r i lawr yn lan, ac ninbsp;fedrodd ddweyd gair am yr rhawg. Wedi i’r

DOLI YB HAFOD LOM.

gafod fyn’d drosodd, ebe fe,—ac y mae ei eiiiau yn swnio yn fy nghlustiau y fynud hon—

quot; Dafydd, O! Dafydd, mae Duw wedi fy nharo—wedi fy nharo rhag fy namio i! Y tinbsp;oedd pia Doli—ie, y ti oedd ei phia hi, ac wrthnbsp;dreio dy robio di o honi mi collais hi am byth !nbsp;Dafydd,”—a gosododd yr hen ei ben arnbsp;ysgwydd lydan Dafydd—“ y mai i i gyd oedd o,nbsp;a mae Duw wedi fy uharo! ” ac wylodd yn hidl.nbsp;“ Dafydd,” ychwanegodd, “ gaf i bwyso ar dynbsp;fraich di ar y ffordd i’r fynwent ? ”

Dwedr^dd Dafydd y cwbl drwy wasgu Haw yr hen ’^r gotidus, a synodd pawb weled Richardnbsp;Hughes yn cerdded yn mraich Dafydd, y saer,nbsp;tua’r fynwent.

Bu llawer o siarad ac amgrymu dan eu danedd ymhlith y cymdogion ar ol hyn. Pa un ai ynnbsp;ddamweiniol ai fel arall y cyfarfyddodd Doli a’inbsp;diwedd, ni wybu neb byth. Yn fuan ar ol hynnbsp;ymunodd mab yr Hendre Fawr a’r fyddin, anbsp;lladdwyd ef yn India’r Dwyrain. Ni bunbsp;Richard Hughes byth yr un dyn. Fu o ddimnbsp;byw yn hir ar ol hyn; ond tra y bu o byw,nbsp;’doedd dim arwydd arno ei fod yn caru arian, anbsp;mi ddiweddodd ei oes yn un o’r dynion mwyaf

Jymwynasgar a Haw agored yn y wlad. Yr

B

18 NID WRTH EI BIG MAE PKI'NU CYFFYLOG.

oedd pobl yn dweyd fod Richard Hughes, yr Hafod Lom, wedi gadael ya ei ewyllys ola£ swmnbsp;go dda o arian i Dafydd, y saer, ond wn i ddimnbsp;oedd hyny yn wir. Ond mi wn hyn, na ddarunbsp;Dafydd byth garu neb arall ar ol colli Doli—minbsp;fu farw yn hen lanc ac yn dda arno,” ebenbsp;F’ewyrth Edward.

Nid wrth ei Big mae Prynu Cyffylog.

BlfAID byth a chymeryd pobl wrth eu _ golwg, neu yr wyt yn lied debyg o gaelnbsp;dy siomi weithiau. Mae yna hen air Cymraeg,—nbsp;‘ Nid wrth ei big y mae prynu cyflylog.’ Yrnbsp;wyf yn cofio pan oeddwn yn las-hogyn yn bywnbsp;efo nhad a mam yn Cefnmeiriadog, fod Wilnbsp;Williams, mab y ffarm nesaf atom, a minau ynnbsp;gyfeillion mawr; ac o herwydd fod ein rhieninbsp;mewn gwell amgylchiadau na rhai o’r flermwyrnbsp;tlodion oedd o’n cwmpas, ein bod yn meddwlnbsp;tipyn o honom ein hunain. Mi glywi rywrai ynnbsp;dweyd nad ydyw yr oes yn gwella dim. Lol inbsp;gyd ; mae hi wedi gwella llawer. Prin y gwelidnbsp;y pryd hwnw fachgen i Öermwr yn darllennbsp;Ilyfr da, os na fyddai ei fryd ar fyn’d ynnbsp;bregethwr. Ein prif ddifyrwch yr adeg hono.

NID WRTH El BIG MAE PRTNU CYFPYLOQ. 19

fei y mae gwaethaf adrodd, oedd chwareuon ffo megys rhedeg, neidio, prison hars, ymladdfeydd,nbsp;ac ymladd ceiliogod Er nad oedd neb o honomnbsp;yn darllen papyr newydd, yr oeddym yn dyfod inbsp;wybod rywfodd am yr ymladdfeydd yn Lloegrnbsp;a Chymru, ac mewn banes yr oeddym mornbsp;gydnabyddus a Bendigo Gaunt, Tipton Shlasser,nbsp;Tom Sping, Welsh Jim, a Tom Cynah, ag ydywnbsp;bechgyn yr oes bon ag enwau Owen Thomasnbsp;John Thomas, a phregethwyr mawr eraill. Unnbsp;gwylmabsant yr oedd miri mawr i fod ynnbsp;Ninbech, ac yr oedd Wil Williams a minau er’snbsp;wythnosau yn cynilo ein ceiniogau i fyn’d yno,nbsp;Yr wyf yn coflo ein bod ein dau wedi cael dilladnbsp;newydd, cot a gwasgod felfet, a chlos rhesog, acnbsp;hefyd watch a chadwen steel a sêl a chragennbsp;wrthi, an bod yn meddwl ein hunain yn grynnbsp;foneddigion. Dychymygem fod dagrau ynnbsp;rhedeg, nid yn unig o lygaid, ond hefyd onbsp;ddanedd ein cyfoedion llai ffortunua. Y prydnbsp;hwnw yr oedd coach fawr yn rhedeg drwynbsp;Lanelwy i Ddinbech, ac oddiyno i’r Wyddgrug.nbsp;ac oddiyno i Gaer. Bore y gwylmabsant yrnbsp;oedd Wil Williams a minau, yn ddigon gor-chestol mi goeliaf, er’s amser yn Llanelwy ynnbsp;disgwyl am y goach fawr, ac yn edrych ar ein

20 NID WRTH EI BIG MAE PRYNÜ CYFFYLOG.

watches bob rhyw dri munud, er mwyn i bawb ddeall fod genym y fath declyn gwerthfawr.nbsp;Pan ddaeth y cerbyd i mewn, er mwyn dangosnbsp;pa mor foneddig oeddym, cymerasom ein heis-teddle ar y boes, wrth ochr y driver, er ynbsp;gwyddem y byddai raid i ni dipio y gyrwr amnbsp;y fraint. Yr oedd dyn ar y boes o’n blaen,—nbsp;g'^r oddeutu pymtheg ar hugain oed,—llwm anbsp;gostyngedig yr olwg. Gwisgai gót Iwyd anbsp;cbxnfyddem fod y gót a’i pherehenog yn gyd-nabyddus ó’u gilydd er’s llawer blwyddyn. Ynnbsp;ddigon hyfion, gofynasom i -^r y gót Iwydnbsp;newid ei eisteddle er mwyn i ni geiel eistedd ynnbsp;nes at y driver a symudodd yntau yn ufuddnbsp;heb rwgnaeh gair. Hen fraddug cydnerth,nbsp;corffol, oedd y d/river, a’i drwyn mor goeb nes ynbsp;tybiem ei fod yn taflu ei wawr ar bobpeth yrnbsp;elem heibio iddynt. Gwyddem fod y gyrwrnbsp;yn gryn ymladdwr, a dyna pam yr oeddx^m moinbsp;awyddus am gael eistedd yn nesaf ato,—ernbsp;mwyn i ni gael el5'wed am ei orchestion ef einbsp;bun, ac eraill yn yr un line, yn yr hyn ninbsp;ehawsom ein siomi Wrth gwrs, ei orehestionnbsp;ei bun a gawsom ganddo yn gyntaf, ae yinbsp;oeddym ninau a geneuau yn agored wrthnbsp;glywed am ei fuddugoliaethau. Yn y dyddiau

NID WRTH EI BIG MAE PRYNtJ CYFFYLOG. 21

hyny yr oedd cryn son am Welsh Jim yn mhlith y light weights, a Thwm Cynah ymhlifch yrnbsp;heavy weights,—y ddau o’r Wyddgrug, fel ynbsp;gwyddost. Cymro gl3.n oedd Twm, er maenbsp;Cynah oedd ei enw.

“ Y gwir am dano,” ebe y gyrwr, quot; y mae gormod o lawer yn cael ei wneud o Twm Cynah.nbsp;Mi faswn yn leicio ei gael i sefyll o mlaen i amnbsp;ryw ddau funud, er na weles i rioed mo’r dyn.nbsp;Mi faswn yn dangos iddo fod yna Gymro arallnbsp;yn y byd.”

Synai Wil a minau at wroldeb a gallu j gyrwr. Ni ddywedai y g’^r a’r gót Iwyd airnbsp;yi ben, ond tybiais weled gwen yn llithro drosnbsp;si wynebpryd pan ganmolai y gyrwr ei hun, yrnbsp;hyn a’m cythruddodd nid ychydig. Wedi i ninbsp;flino son am ymladdwyr, fel hogiau drwg anbsp;disynwyr, dechreuasom wneud gwawd o bawbnbsp;yr elem heibio iddynt ar hyd y IFordd, ac ninbsp;arbedwyd gwr y got Iwyd genym. Yn wirnbsp;cymerasom hyfdra mawr arno, ond dioddefainbsp;bobpeth yn dawel a digyffro, yr hyn a barodd inbsp;Wil a minau ei flino yn fwy. O’r diweddnbsp;syrhaeddodd y goach fawr fuarth y Crown,nbsp;Dinbech, lie yr oeddynt yn newid y cefiylau a'rnbsp;gyrwr hefyd. Wedi i ni ddisgyn o ben y

22 NID WRTH EI BIG MAE PRYNU CYFFYLOG.

goach, safai y gyrwr yn ein hymyl, gan ddis-gwyl cael ei dipio, ac er mwyn actio’r g^i boneddig rhoddais swllt iddo, ac felly gwnaet/iinbsp;Wil. Yna gwelem y gót Iwyd yn fFymbl;.nbsp;ei logellau yn hir, ac yn y man estynodd i'rnbsp;gyrwr ddwy geiniog. Gwelaf wyneb y gyrwrnbsp;yn glasgochi, a dechreuodd dafodi g’^r y gótnbsp;Iwyd yn enbyd.

“ Pa fusness oedd gan ryw garp fel chi ddod ar y bocs,’ ebe fe; ‘ He i foneddigion ydi'r bocs,nbsp;ac oni bai y bydde’n ffiaidd gen i daro swp onbsp;esgyrn fel chi, mi rown i chi gurfa y cofiech amnbsp;dani.”

“Mi naech?” ebe’r g^r llonydd; ac erbyu hyn yr oedd amryw wedi hel o’n cwmpas. “ Minbsp;naech?” ebe fe; “be bydae chi’n treio ?” anbsp;thaflodd y got Iwyd oddiam dano.

Yr oedd y gyrwr yn anterth ei ddedwydd-wch am gael cylieusdra i roi curfa i \vr y ddwy geiniog. Ond druan o hono ! Tarawodd y g^rnbsp;llonydd ef nes oedd yn chwyrnellu, ac nanbsp;wyddid pa ben iddo oedd nchaf. Ond dae hnbsp;ymlaen drachefn, i fyn’d drwy yr un oruch-wyliaeth yn gymwys, ac erbyn hyn nid oeddnbsp;y gyrwr yn awyddus i godi oddiar lawr. Acnbsp;ebe g^r y got Iwyd,—

NID WETH EI BIG MAE PRYNTJ CYFFYLOG. 2d

“Os bydd ar y broigi yna eisiau gwybod rhywbeth yn mhellach am danaf, fy enw ywnbsp;Twm Cynah; yr wyf yn byw yn Maesydref,nbsp;Wyddgrug,” a cherddodd yn hamddenol i’rnbsp;Crown.

Yr oedd Wil a minau erbyn hyn wedi dycbrynu yn fawr, ond gwnaethom, yr wyf ynnbsp;meddwl, y peth goreu allasem ei wneud dan yrnbsp;amgylchiadau,—euthom ar ei ol i’r i erfjm einbsp;bardwn, ac i gynyg talu am hyny a ddymunai onbsp;ddiod. Ond ebe Twm Cynah, a dyma ydyw ynbsp;wers,—

“ Dydw i ddim yn yfed, diolch i chi, fechgyn, a chymerwch air o gyngor gen i. Pan ewchnbsp;oddicartre y tro nesaf, gofalwch am gymerydnbsp;rhywnn i edrych ar eich holau. Yr wyf ynnbsp;madden i chwi eich camymddygiad, am fy modnbsp;3m gwybod mai diffyg synwyr oedd yr achos onbsp;hono. Cymerwch ofal na byddant yn eich can inbsp;fyny ya y if mawr yna sydd yn ymyl. Ondnbsp;hwyrach fod gynoch chi ddigon o synwyr i gofionbsp;hyn,—peidiwch byth a chymeryd pobol wrth eunbsp;golwg, a pheidiwch byth a gwawdio pobol hydnbsp;y ffordd, yn enwedig merched a hen bobolnbsp;ddiniwed. Pan oeddych yn gwawdio yr hen ¦^rnbsp;hwnw cyn cyraedd y dre, fum i rioed dan y fath

Y DDAU FONNER.

demtasiwn ag i’ch taflu chi’ch dau a’r driver hefyd dros y gwrych, yr hyn a fedraswn ynnbsp;hawdd. Peth arall, pan glywch chi rywun ynnbsp;canmol ei hun yr un fath a’r driver yna,nbsp;penderfynwch mae lob ydyw.”

Anghofiais i byth gyngor Twm Cynah, a mi fu yn wers i mi am fy oes, ebe F’ewyrthnbsp;Edward.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;*

Y Ddau Fonner.

JAU hen begor rhyfedd oedd William a Richard Bonner, ebai F’ewyrfch Edward.nbsp;Mae genyf gof gweddol am y ddau, ond nidnbsp;digon da i roi desgrifiad o honynt. Brodorionnbsp;oedd y ddau o Wemymynydd, ger y Wyddgrug.nbsp;Fr oedd William yn bregethwr, a Richard ynnbsp;weinidog, nid anenwog, gyda’r Wesleyaid. Cyd-nabyddid Richard Bonner yn ddyn witinbsp;neillduol, ac nid oedd William ei frawd ynnbsp;ddiffygiol o’r ddawn hono. Haner can’ mlyneddnbsp;yn ol, yr oedd yn fFaith adnabyddus mainbsp;William Bonner a’r “ Hen Wadan” oedd y ddaunbsp;ddyn cryfaf yn y plwy’ os nad yn y sir.nbsp;Cariodd yr “Hen Wadan” ddeg troedfedd (cubic)nbsp;o dderw solet ar ei ysgwydd, a chariodd William

T DDAU FONNER.

Bonner haner tunell o blwm Maeshafn (a g^yr pawb fod plwm Maeshafn yn drymach nanbsp;phlymiau eraill), rnewn sach ar ei gefn, anbsp;bamwyd y ddau Samson yn Eisteddfod Genedl-aethol Gwemymynydd, yn gyfartal, a rhanwydnbsp;y wobr. Yr oedd William Bonner, fel ei frawdnbsp;Richard, yn bregethwr hynod o dderbyniolnbsp;gyda’r brodyr y Wesley aid, ac yn wir gydanbsp;phawb eraill. Mi wyddost o’r goreu mainbsp;ychydig iawn a dderbyniai pregethwyr cyn-orthwyol y pryd hwnw am eu gwasanaeth, ac ynbsp;mae amaf ofn na dderbyniant gymaint ag anbsp;haeddant yn ein dyddiau ni. Ond tybiainbsp;rhywrai yr adeg hono fel y mae llawer ynnbsp;meddwl yn awr, fod pregethu yn talu ynnbsp;gampus, a fod pobl y cadach gw^^n yn gwneudnbsp;eu ftbrtun.

“ Faint wyt ti n gael am y pregethu 'ms^ Wil ? ” ebe Shon, Pant Glas, wi-th Williamnbsp;Bonner un tro, ac ebe William,—

“ Wel, yr ydw i’n disgwyl y goron, wyddost, Shon.”

“ Diar anwyl! ” ebe Shon, “ ooron y bore, coron y prydnawn, a choroh y nos, denenbsp;bymtheg swllt ? Pwy na fyddai’n bregethwr! ”

Ni ddarfu i William fyn’d i’r drafferth i

Y DDAU FONNER.

egluro i Shon mae y goron ysbrydol a olygai. Yr oedd William Bonner yn un o’rnbsp;rhai cyntaf i gymeryd yr ardystiad dirwestolnbsp;tua’r üwyddyn 1834 neu ’35, a mawr oedd ei selnbsp;fel ei frawd Richard. Un tro yr oedd i draddodinbsp;darlith ar ddirwest yn Ngwernymjmydd, anbsp;Thomas Owen, Ty’r Capel, y Wyddgrug, i fodnbsp;yn gadeirydd iddo. Dyn od ryfeddol oedd ynbsp;Thomas Owen yma, a mi fydd gen i stori i’wnbsp;dweyd i ti am dano ryw noswaith pan gofia i.nbsp;Pregethwr methadus oedd o, a mab i Richardnbsp;Owen, y Bala. Ond yr oedd Thomas Owen ernbsp;ei fod yn bregethwr ac yn ddyn duwiol iawn,nbsp;fel pobl yn gyffredin y dyddiau hyny, braidd ynnbsp;hoff o’i haner peint, cyn i’r symudiad dirwestolnbsp;gymeryd 11e, ac er fod Thomos yn mhlith y rhainbsp;cyntaf i ardystio, credai rhywrai ei fod ynnbsp;cymeryd dropyn ar y slei. Clywsai Williamnbsp;Bonner y sibrwd am ei gyfaill, ac wrth ddechreunbsp;ei ddarlith ar ddirwest, wedi i’r cadeirydd, sefnbsp;Thomas Owen, gyflwyno y darlithydd i’rnbsp;cyfarfod, ebe fe,—

“ Gyfeillion, mae rhywrai yn taenu y stori yn y gymdogaeth yma fod ein cadeirydd parchus,nbsp;Thomos Owen, a’i wraig Marged, yn yfed cwrwnbsp;o big y tebot, ond celwydd mae’u nhw’n ddeydnbsp;yn chwilgoïn-gafel-eu-gwddw, ynte, Thomos ? ”

T DDAU FONNEB.

“Ie, neno dyn,” ebe Thomos, “yfais i rioed ddyferyn o gwrw o big y tebot, na Margednbsp;chwaith,” ac ni chwanegwyd y slander arnbsp;Thomos a’i wraig.

Ond am Richard Bonner yr oeddwn yn meddwl son wrthot ti heno, 'blaw mod i ynnbsp;ramblo. Clywais ef yn pregethu fwy nagnbsp;unwaith, ond yr oeddwn yn rhy ieuanc inbsp;dderbyn nnrhyw argraff, ond yn unig ei fod ynnbsp;ddyn ysmala. Clywais hefyd yn ddilynolnbsp;ddegau o ystraeon digrif yn ei gylch, ond ar hynnbsp;o bryd nid oes ond dwy yn aros yn fy nghof.nbsp;Y mae i’r Wesleyaid gapel a elwir Tafarn ynbsp;Celyn, neu fel y seinir ef ar dafod gwlad Tafarn-gelyn, mangre ar y ffordd o’r Wyddgrug inbsp;Lanarmon. Ar un adeg yr oedd hen wreigannbsp;ffyddlon a duwiol iawn o’r enw Begws yn aelodnbsp;dichllynaidd yn nghapel Tafam-gelyn. Tlawdnbsp;oedd ei hamgylchiadau, a derbym'ai yr hennbsp;wreigan ychydig elusen plwy. Ar hyd ynbsp;blynyddau cadwai Begws fochyn, a phan ddeuainbsp;yn hyn a hyn o faint gwerthai ef i dalu rhentnbsp;ei bwthyn. Ond un tro darfu i ryw ysgerbwdnbsp;o ddyn ladrata mochyn Begws, yr hyn a fu ynnbsp;brofedigaeth fawr iddi. Teimlai yr eglwys ynnbsp;Tafarn-gelyn yn dost dros yr hen wreigan yn

r DDAÜ rONxVEK.

ngwyneb ei cholled, a phenderfynasant, yn gristionogol ddigon, wneud casgliad iddi yn yrnbsp;oedfa nos Sabboth. Richard Bonner oedd inbsp;bregethu noswaith y casgliad, a gofynodd ynbsp;blaenoriaid iddo ddweyd gair ar yr amgylchiad,nbsp;oblegid yr oeddynt yn awyddus i ddigolledunbsp;yr hen Begws druan, ac ebe Bonner cyn i’rnbsp;casglyddion fyn’d o gwmpas,—

“ Wei, gyfeillion, yr ydan ni i gyd yn nabod Begws—does ganddi ddim yn spar ag iddi gaelnbsp;llonydd gan chiwladron, a mi wn y rhoiff pobnbsp;un gymaint ag a fedr o yn y casgliad hwnnbsp;ond y dyn a ddygodd fochyn y greaduresnbsp;dlawd. Mi ellwch fod yn siwr na roiff y dynnbsp;a ddygodd y mochyn ddim dimai ar y plat 1”nbsp;Cyfranodd pob enaid rhag iddo gael einbsp;iybied yn euog o ladrata mochyn Begws, anbsp;2hafodd yr hen wraig fwy nag a gollasai.

Yr oedd Richard Bonner yn ^r cryf a ¦jhadarn, a mi wyddost pan fo gweinidognbsp;Wesleyaidd wedi teithio am nifer penodol onbsp;dynyddau yn y weinidogaeth fod ganddo hawlnbsp;i osod ei hun ar restr yr uwchrif, sef yw hyny,nbsp;ymryddhau oddiwrth ofalon cylchdaith. Yrnbsp;oedd yr hen Fonner wedi gwasanaethu ynnbsp;ffyddlon am y cyfnod angenrheidiol, ac mewn

T DDAU FONNER

cyfarfod taleithiol fe wnaeth gais am gael ei ystyried yn uwchrif. Nid oedd y frawdoliaethnbsp;yn gweled ei ffordd yn glir i ganiatau hyn am ynbsp;rheswm nad oedd ganddynt neb ar y prydnbsp;mewn golwg i gymeiyd ei Ie, neu rywbethnbsp;arall, ac ebai llywydcl y dalaeth fel rhagymad-rodd i berswadio Mr. Bonner i alw ei gais ynnbsp;ol,—

“Wel, Mr. Bonner bach, mi wyddom oil fod genych bawl i ofyn am gael eich gwneud ynnbsp;aupemumera/ry, ond yr ydych, hyd yn hyn, ynnbsp;gryf, nid ydych yn pesychu, ac yr ydych ynnbsp;pregethu yn dda-”

Ni chafodd y llywydd fyn’d ddim pellach cyn i’r hen -^r pert godi ar ei draed, ac ebai fe,—

“O diar, os eisieu pesychu sydd, mi fedra i besychu cystal a run o honoch chi, ond os ydachnbsp;ohi am aros nes i mi bregethu yn sal mi fyddafnbsp;am byth heb gael y ngwneud yn sv/pernumerary.”

Nid wyf yn cofio sut y terfynodd gyda golwg ar gais Mr. Bonner, ond dyna ddigon i ti inbsp;ddangos pertrwydd y dyn a’i ivit barod. Osnbsp;nad oes bywgrafEad wedi ei wneud i Richardnbsp;Bonner, y mae yna waith difyr a buddiol yanbsp;aros rhywun.

jr DALES,

Y Daleb.

H^YMA un c'r ystorïau yr ymhyfrydai fy Jlf Ewyrth Edward ei hadrodd, am ei bod ynnbsp;wir bob gair, fel y dywedai:—

Mi wyddost fod yr achos Methodistaidd yn y dref yn hen achos—un o’r rhai hynaf yn y Sir.nbsp;Nid oedd pobl er’s talwm yn cyfranu hanernbsp;cymaint a chrefyddwyr y dyddiau hyn, ac nidnbsp;oedd cymaint o anghen. Er bod gweinidog anbsp;dan bregethwr yn perthyn i’r achoa yn y dref,nbsp;ac mewn rhan yn gwneud gwaith bugail, ninbsp;byddai neb yn meddwl rhoi dimai iddynt am eunbsp;llafur. Caent ychydig am bregethu a dyna’rnbsp;cwbl. Ond er cyn Ileied a gyfrenid, yr oedd ynbsp;cyfeillion wedi talu am y capel er's rhai blyn-yddoedd, ac yr oedd ganddynt arian yn Ilaw ynbsp;trysorydd. Go ddisut y byddai yr hen bobl ynnbsp;trin y materion arianol—yr oedd y cwbl yn caelnbsp;ei adael i ddau o’r blaenoriaid, a phawb yn ym-ddiried ynddynt fel dynion gonest, ac ni byddainbsp;neb o honynt yn gofyn am gael gweled eu cyf-quot;ifon, a phe gwnaethai rhywun hyny buasent ynnbsp;ei ystyried yn insult. Yn wir, ni wyddai eunbsp;cyd-flaenoriaid eu cyfrinach—yn unig derbyn-ient eu hadroddiad ddiwedd blwyddyn yn eithafnbsp;tawel. Yn y dyddiau hynv byddai Uawer yn

T DALEB.

dyfod o bell o ffordd i gapel y dref, yn enwedig o Wemhefin, ac yn en plith ddau frawd—daunbsp;ffermwr cyfrifol. Yn mhen amser gwnaeth ynbsp;ddau frawd apêl am gael dechreu achos ynnbsp;Ngwemhefin, am fod cerdded deirgwaith i’r drefnbsp;ddwy filldir o ffordd yn feichus. Caniatawyd ynbsp;cais gan bobl y dref, ac yn fuan codwyd capelnbsp;bychan yno i gadw Ysgol Sul y bore, ac i gynalnbsp;oedfa y prydnawn gan y pregethwr a ddig-wyddai fod yn y dref. Fel hyny y bu am rainbsp;blynyddoedd nes sefydlu canghen eglwys yno,nbsp;pryd y gwnaed Edward a Thomas Williams—^ynbsp;ddau frawd—^yn flaenoriaid yn Ngwemhefin.nbsp;Yn mhen rhai blynyddoedd yr oeddynt wedinbsp;talu cost adeiladu y capel bach o fewn deugainnbsp;punt, ac o herwydd y gwyddid fod gan gyfeill-ion y dref arian mewn Ilaw, gofynwyd am fen-thyg deugain punt yn ddilóg, ac y telid yr ariannbsp;yn ol pan fyddai galw, yr hyn a ganiatawycLnbsp;Wedi cael benthyg yr arian, aeth cyfeillionnbsp;Gwernhefin yn ddifater am dalu eu dyled. Per-thynai i eglwys y dref ^r o’r enw John Evans,nbsp;g^r blaenllaw iawn gyda’r achos, a’i brif hynod-rwydd oedd meithder ei weddïau. Byddai einnbsp;gliniau wedi cyfiio bob tro y gelwid ar Johnnbsp;Evans i weddïo. Er i ddewis blaenoriaid gym-

T DALES.

eryd lie ainryw weithiau yn y dref 3m ystod arosiad John Evans yno, gadawyd ef bob tronbsp;heb ei ddewis. Ond gwnai John Evans y diffygnbsp;i fyny drwy weddïo gyhyd a thri bob tro y cainbsp;gyfleusdra. Yn mhen yr hwyr a’r rhawg daethnbsp;angen am arian ar bobl y dref, a galwyd ainbsp;gyfeillion Gwemhefin i dalu y deugain punt ynnbsp;ol. Wedi cael llawer cyngherdd, darlith a thênbsp;parti, casglwyd yr arian. Aeth blynyddoeddnbsp;heibio, ac erbyn hyn yr oedd financiers eglwysnbsp;y dref wedi meirw, a John Evans wedi symud inbsp;Wemhefin, ac wedi ei ddewis yn flaenor yno.nbsp;Fel y gwelsent yn y dref, felly y gwnaethantnbsp;yn Ngwernhefin—cadwai y ddau frawd bobnbsp;cyfrinach arianol iddynt eu hunain, ond yrnbsp;oeddynt yn ddynion o gymeriad tryloew, acnbsp;o dduwioldeb diamheuol. Oddeutu blwyddynnbsp;wedi dewisiad John Evans yn flaenor, bu farwnbsp;un o’r ddau frawd, sef Edward, a syrthiodd yinbsp;holl gyfrinach i fynwes Thomas yn unig. Ynnbsp;fuan, am ryw reswm neu gilydd, j^styfnigoddnbsp;John Evans, a gwrthodai gymeryd unrhyw rannbsp;gyhoeddus yn y capel. Deuai i’r moddion ynnbsp;gyson i edrych dan ei guwch. Un nos Sul, ynnbsp;y seiat, ar ol ei gymhell yn daer i ddyweyd gairnbsp;ac iddo yntau wrthod, ebe Thomas Williams—

Y DALEB.

“John Evans, beth sydd arnoch chi? Yr ydach chi er’s tro yn gwrthod gwneyd dimnbsp;pwy sydd wedi’ch tramgwyddo ? gadewch i ninbsp;glywed.”

Cododd John Evans ar ei draed, ac ebe fe—

“ Thomas Williams, newch chi ateb y cwest-iwn yma—ddaru chi dalu y deugain punt hyny ddaru eglwys Gwernhefin fenthyca gan eglwysnbsp;y dref ?” ac eisteddodd i lawr, ac yr oedd pawbnbsp;wedi eu syfrdanu, a neb yn fwy na Thomasnbsp;Williams ei hun.

“ Eu talu ?” ebe Thomas Williams, “ do debyg, ac y mae’r receipt genyf yn t^. Yr wyf ynnbsp;ofalus iawn i gadw pob receipt.”

“ Purion,” ebe John Evans, “ dowch fi, hi yma, os medrwch chi.”

Credai pob enaid yn y cyfarfod, oddigerth John Evans, y gallai Thomas Williams dd’od arnbsp;receipt yn mlaen, ac wedi myned allan o’r cyfarfod ymosododd amryw o’r brodyr ar John Evansnbsp;am ei haerllugrwydd. Ond yr unig beth a ddy-wedai ef oedd—“ Aroswch dipyn bach i edrachnbsp;a feder o gael y receipt.” Yr oedd i Thomasnbsp;Williams deulu mawr a pharchus, ac aeth pobnbsp;un o honynt ati dranoeth i chwilio am y receipt.nbsp;Yr oedd yn y t^ ganoedd lawer—rhai o honynt

r DALES.

yn haner cant oed, ond methwyd yn glir 'i dyfod o hyd i’r receipt angenrheidiol, ac yr oeddnbsp;trueni Thomas Williams a’r teulu yn fawrnbsp;arnynt. Trowyd pob peth i fyny yn t^, anbsp;chwiliwyd yn fanwl bob cilfach a chomel, ondnbsp;i ddim pwrpas. Methai yr hen gysgu nanbsp;bwyta, ac erbyn y seiat ganlynol yr oedd einbsp;gnawd wedi curio.

Ar ol y gwasanaeth dechreuol yn y seiat cododd John Evans ar ei draed, ac ebe fe :—

“Thomas Williams, ddaethoch chi S,’r receipt am y deugain punt gyda chi heno ? ”

“Naddo,” ebe’r hen flaenor. “Yr wyf fi a’r plant wedi chwilio ein goreu am dani, ond hydnbsp;yn hyn wedi methu d’od o hyd iddi. Ond yrnbsp;wyf yn sier fy mod wedi talu’r arian, ac yr wyfnbsp;yn meddwl fod yr eglwys yma yn credu fynbsp;ngair. Mi af i’r dref y fory at ferch Owen Jones,nbsp;ac y mae yn ddiamau fod yna ddangosiad ynnbsp;hen lyfrau ei thad fy mod wedi talu yr arian.nbsp;Mae Owen Jones a fy mrawd yn eu beddau,nbsp;onidê gallasent hwy dystio i wirionedd yr hynnbsp;yr wyf yn ei ddyweyd.”

“ Yr wyf wedi bod yn y dref o’ch blaen,” ebe John Evans, “ac nid oes yn mhapurau Owennbsp;Jones ddim dangosiad eich bod wedi talu, ac nid

T DALES.

oes neb yn eglwys y dref yn cofio i chi dalu dimai o’r arian.”

“ Duw yw fy marnwr,” ebe Thomas Williams “ mi delais yr arian yn onest, ac yr wyf ynnbsp;teimlo’n sier y gallaf eto ddangos ty mod ynnbsp;dyweyd y gwir.”

Gwnaeth Thomas Williams ymofyniadau manwl ymhlith cyfeillion y dref, ac ymhlithnbsp;eraill, ond nid oedd neb yn cofio iddo dalu yrnbsp;arian. Erbyn hyn yr oedd y peth wedi myn’dnbsp;yn siarad y wlad, ac amryw o aelodau Gwern-hefin wedi myn’d i gredu fel John Evans. Ondnbsp;daliai y mwyafrif yn djrn yn y grediniaeth fodnbsp;Thomas Williams yn ddyn gonest, canys yr oeddnbsp;yn -^r mewn amgylchiadau da ac arian heb fodnbsp;yn brofedigaeth iddo. Thomas Williams a’rnbsp;teulu oedd wedi bod yn brif gefn i’r achos amnbsp;haner oes, ac nid oedd un wedi bod yn agorednbsp;i dderbyn pregethwyr yn yr ardal ond Trosy-gareg, sef eu hwy. Aeth pethau o ddrwgnbsp;i waeth, a gellir yn hawddach ddychmygunbsp;teimladau Thomas Williams a’r teulu na’unbsp;darlunio. Dygwyd yr achos i’r Cyfarfod Misol,nbsp;a phenodwyd dau weinidog a blaenor i fyn’d inbsp;Wernhefin “ar achos neillduol,’’ a chredid gannbsp;lawer y torid Thomas Williams nid yn unig onbsp;fod yn flaenor ond o fod yn aelod hefyd.

Y DALES.

Noswaith y prawf a ddaeth, ac fel y dygwydda ar achlysuron cyfFelyb nid oedd ewin yn ol yn ynbsp;seiat hono. Edrychai Thomas Williams ynnbsp;guchiog a phenderfynol, ac edrychai ei fechgynnbsp;yn benuchel, a dywedai rhywrai mai gweddusachnbsp;fuasai iddynt aros gartref neu ynte gadw eunbsp;penau i lawr. Wedi i’r gweinidog ieuengafnbsp;ddarllen a gweddio, gan gyfeirio ar y weddinbsp;fwy nag unwaith at yr achlysur anghyfforddus,nbsp;ac wedi i’r plant adrodd eu hadnodau a chaelnbsp;eu hanfon adref, gosododd y gweinidog hynaf yrnbsp;achos y daethent yno o’i blegid yn glir anbsp;phwysig 0 flaen yr eglwys, ac nid heb arddangosnbsp;llawer o ofid calon, canys yr oedd efe a’r cyhudd-edig wedi bod yn gyfeillion mawr. Yna yn burnbsp;dyner gofynodd i’r hen flaenor beth oedd ganddonbsp;i’w ddyweyd drosto ei hun ? Cododd Thomasnbsp;Williams ar ei draed yn nghanol distawrwyddnbsp;fel y bedd, a dywedodd, mor agos ag y gallafnbsp;gofio fel hyn :—

“Benthyciwyd y deugain punt bymtheng mlynedd ar hugain yn ol, a mi telais inaunbsp;nhw bum’ mlynedd ar hugain i ddydd Merchernbsp;diweddaf. Er pan ddaeth John Evans arnbsp;cybuddiad yn fy erbyn, gellwch yn hawddnbsp;ddych’mygu fy nheimladau. Nid wyf ar hyd yr

Y DALEB.

amser wedi cysgu na bwyta ond ychydig. Yr wyf fi a’r plant o’r diwrnod hwnw hyd heddywnbsp;wedi chwilio am y receipt yn mhob comel o’r t^,nbsp;ond yn hollol of er; ac yr oedd meddwl am eichnbsp;dyfodiad yma heno, a’r achlysur o hono, fel penbsp;buasai rhywun yn rhoi cyllell yn fy nghalon.nbsp;Am y canfed tro fe ddarfu i’r plant a minaunbsp;chwilio’r t^ o’r top i’r gwaelod am y receiptnbsp;heddyw. ond i ddim pwrpa.s. Pan oeddym ynnbsp;ceisio cymeryd cwpaned o dê, mi a ddywedaisnbsp;wrthynt:—‘Wel blant, fe gaiff eich tad einbsp;ddiarddel heno, ond y mae fy nghydwybod ynnbsp;lan o’r bal a roir yn fy erbyn,’ ” ac yn y fannbsp;bon torodd yr hen flaenor i lawr, a bu raid inbsp;ni aros mynyd iddo adfeddianu ei hun pryd yrnbsp;ychwanegodd:—“ Ar ol tê mi glöis fy hun ynnbsp;y parlwr i aros amser y seiat, ac os gweddïaisnbsp;erioed mi weddïais heno. Yr oeddwn yn teimlonbsp;fod Duw yn delio yn o galed efo hen was.nbsp;Rhaid i mi gyfadde fy ngwendid fy mod wedinbsp;edliw tipyn iddo. Mi ddeudes wrtho y mod inbsp;wedi treio ei wasanaethu er yn hogyn, fy modnbsp;wedi cyfranu at ei achos yn ol fel yr oedd onbsp;wedi fy llwyddo yn y byd, y mod i wedi agornbsp;fy nh^^ i groesawu ei weision ar hyd y blynyddau,nbsp;a mi ofynais iddo a oedd o’n myn’d i’m mwrw

Y DALES,

ymaith yn amser henaint a phenllwydni, a wn i ddim ddaru mi beidio awgrymu wrtho nadnbsp;oedd hyny ddim yn honourable. P’run bynagnbsp;mi deimlais yn well wedi deyd fel yna wrtho;nbsp;a mi adawais y cwbl iddo, ond cystal a deydnbsp;wrtho hefyd y byddai i mi ei watchio sut ynbsp;gwnai o a fi. Yr oedd eto dipyn o amser tannbsp;adeg y seiat, a mi feddyliais y treiwn i ddarllennbsp;tipyn i aros yr amser. Mi estynais oddiar ynbsp;shilff hen gyfrol o’r Drysorfa, a mae Duw ynnbsp;gwybod fy mod yn deyd y gwir, yn y 11e yrnbsp;agorodd y Ilyfr yr oedd y receipt! Mi waeddaisnbsp;dros bob man—receipt! receipt! receipt! anbsp;dyna’r plant at y drws gan feddwl fy modnbsp;wedi dyrysu yn fy synwyrau, a fuasai hynynbsp;ddim yn rhyfedd, a doeddwn i ddim yn cofio ynbsp;mod i wedi cloi y drws, ac yr oeddwn yn dalnbsp;waeddi receipt! Wedi i mi dawelu ac agor ynbsp;drws mi aethon ar ein gliniau.—Dyma’r receipt

Mr. E-, ac yr ydach chi yn eitha cyfarwydd

a, Haw Owen Jones,” ac eisteddodd Thomeis Williams i lawr, a rhaid i mi ddyweyd nad oeddnbsp;prin wyneb sych yn y He.

“ W—w—wel, Mr. Williams,” ebe Mr. E-

“mae Hawer o bethau da wedi bod yn y Drysorfa, er mai fi, y Golygydd, sydd yn

ENOC EVANS, Y BALA.

dyweyd hyny, ond dyna’r peth goreu gawsoch chi ynddi erioed”

Fedra i ddim darlunio i ti, ebe fy Ewyrth Edward, ein teimladau y noson hono. Yr oeddnbsp;pawb yn wylo o lawenydd oddigerth Johnnbsp;Evana Edrychai ef fel pe buasai wedi einbsp;saethu. Ond credai rhai fod John Evans ynnbsp;eithaf gonest yn ei dybiaeth er iddo gam-gymeryd. Ni fu fyw fawr wedi hyn, aonbsp;ymddangosai fel dyn wedi tori ei galon.

Enoc Evans, y Bala.

O ES, y mae genyf gof gweddol am Enoc Evans, y Bala, ebai F’ewyrth Edward. Ddarunbsp;Enoc a finau ddim ei hitio hi yn dda iawn,—yrnbsp;oedd ef wedi dod i’r byd dipyn yn rhy fuan, anbsp;minau dipyn yn rhy hwyr, ac felly ni ffurfiwydnbsp;fawr o gwentans rhyngom. Ond mi glywaisnbsp;lawer o son am Enoc fel un oedd yn ddarllenwrnbsp;diail, ac yn hofF iawn o adar. Nid oedd nebnbsp;yn ei bwyll yn dyfod yn hwyr i’r oedfa pannbsp;fyddai Enoc i bregethn, oblegid ei glywed ynnbsp;darllen y bennod oedd y trêt. Nid oedd, fel ynbsp;clywais ddynion o farn yn dweyd, yn rhywnbsp;helynt o bregethwr. Yn y dyddiau hyn, Castle

ENOC EVANS, T BALA.

Street, yn yr Wyddgrug, ydyw yr ystryd iselaf a butraf 3m y dref. Nid wyf yn meddwl fodnbsp;ac na fu i un ddrws cefn gydag un eithriad,nbsp;ac y mae y nifer mwyaf o’r tai erbyn hyn wedinbsp;eu datgan yn anghymwys i neb drigo ynddynt.nbsp;Ond y mae i’r hen ystryd banes cysegredig iawn.nbsp;Pe gallasai Castte Street adrodd ei banes ei hun,nbsp;fe fuasai ganddi lawer iawn i’w ddwej^d, anbsp;hwnw o ddyddordeb neillduol. Yn y cyntafnbsp;ar y Ilaw dde y trigai yr ben Angel Jones, ynbsp;blaenor enwog y canodd Glan Alun farwnadnbsp;gampus iddo. Yn y caban hwn y magodd Angelnbsp;deulu mawr, ac y gwnaetb fusnes anfertb felnbsp;teiliwr. Nid oes i’r ond dwy ystafell wely,nbsp;ac un fechan fach arall ar ben y grisiau, ac eto,nbsp;mor ryfedd ydyw meddwl, hwn oedd prif gartrefnbsp;rhai o brif enwogion y pwlpud Cymreig amnbsp;lawer o flynyddoedd yn eu bymweliadau Arnbsp;dref. Yn y bycban distadl hwn y cysgoddnbsp;Eben. a Thomas Richards, William Havard,nbsp;Roberts, Amlwch, John Elias, y ddau Jones onbsp;Lanllyfni, Henry Rees, a llu eraill, pan ddeuentnbsp;i’r Wyddgrug i bregethu, ac yn eu plith Enocnbsp;Evans, y Bala.

Yn nhop Castte Street trigai cymeriad rhyfedd—yr wyt yn ei gofio yn dda—o’r enw

ENOC EVANS, T BALA.

William Jones, teiliwr fyth. Wrth yr enw Owil yr adnabyddiJ e£ yn gyffredin. Dyn bjT,nbsp;gorsyth ydoedd, bob amser yn gwisgo dress coatnbsp;a top hat. Nid oedd Cwil na Chymro na Sais,nbsp;ond yr oedd ganddo grap ar y ddwy iaith.nbsp;Egwan iawn oedd ei alluoedd meddyliol, a bunbsp;am dri mis ar ol tyfu i fyny yn ceisio dysgu ynbsp;pader, ac yn y diwedd bu raid iddo roi yrnbsp;ymdrech heibio fel bad job. Dau beth a hoffainbsp;Cwil yn fwy na dim arall, sef cwrw ac adar.nbsp;Byddai yn cael term hir weithiau, a clilywais e£nbsp;yn dweyd ei lod wedi colli tri diwrnod o’i oes nanbsp;vvyddai ddim am danynt. Yr oedd Cwil wedinbsp;cael wythnos o spri, a chysgodd o nos Sadwrnnbsp;hyd fore Mercher heb ddelFro. Yr oedd Cwil bobnbsp;nos Sadwrn o’r flwyddyn ar ol cael ei gyflog, acnbsp;ymolchi a shafio, yn myn’d at ei ddiod i’r Talbot,nbsp;ac yn yfed mor drwm fel na wyddai ddim wrthnbsp;adael y dafai ii ond mae “ troi ar y dde ” oedd ynbsp;ffordd gartref. Ond un Sadwrn perswadiwyd efnbsp;gan gyfaill i fyn’d i’r “ Eagle and Child,” yr oclirnbsp;arall i’r heol. Wrth gychwyn gartref y nosonnbsp;hono cofiodd Cwil am y rheol ddieithriad o “droinbsp;ar y dde,” a chafodd ei hun fore Sul wrth Bentrenbsp;Hobin, ar ffordd Wrexham, yn gorwedd yn mónnbsp;y clawdd, ac yn methu drinad pa fodd a fu iddo

ENOC EVANS, T BALA.

fethu yn ei land-marks. Ond fel y dwedais, yr oedd Cwil yn lioff iawn o adar—yn fwy fellynbsp;na chwrw. Un tro pan oedd Enoc Evans ynnbsp;pregethu yn yr Wyddgrug, digwyddodd yr hennbsp;Angel son wrtho am adar Cwil Jones. Aethnbsp;Enoc yno ar ei union, a bu Cwil ac yntau ynnbsp;siarad am adar hyd haner y nos, a buasent wedinbsp;parhau hyd y bore oni buasai i Angel fyn’d i nolnbsp;ei lodger.

Ar ol hyn gofynai Cwil yn feunyddiol i Angel,—“ Hengel, pryd mae y bird merchant ynnbsp;dwad yma i pygethu eto ? ” A phan ddeuainbsp;Enoc Evans ar draws gwlad i’r Wyddgrug, ynbsp;peth cyntaf a wnai, cyn cael tamaid o fwyd,nbsp;oedd ymweled a Cwil, ac ymgomio am yr adar,nbsp;a llawer tro buasai Enoc wedi anghofio einbsp;ymborth a’r oedfa a’r cwbl yn nghwmni Cwil,nbsp;oni bai fod Angel yn ymyl. Un tro yr oeddnbsp;Enoc Evans wedi cymeryd fFansi anghyffredinnbsp;at canary oedd yn meddiant Cwil,—yr oedd ynnbsp;dotio ato fel cantwr, ac eisteddodd yr hen begornbsp;i wrando amo am oriau. Y waith gyntaf ynbsp;daeth Enoc i’r Wyddgrug wed’yn—ar ol rhoinbsp;ei gefïyl i fynu yn y “Black Boy,” aeth yn sythnbsp;i edrych am Cwil Jones, ac wedi Ilygadu onbsp;gwmpas y t^, ebai fe —

ENOC EVANS, T BALA,

“ Lie mae’r canary campus hwnw wedi myn’d, William Jones ? ”

“ Mae’r cath wedi lladd o, Mistar Hifans,” ebe CJwil.

“ Eich cath chi oedd y syrfièt, William ? ” gofynai Enoc.

“ Dim peryg,” ebe Cwil, “ mi lladdwn pob cath yn y byd dawn i’n medryd.”

“ Mi nawn ninau’ch helpio chi, William,” ebe’r hen bregethwr.

“ Mae’n da gen i’ch clywed chi’n deyd, Mistar Hifans,” ebe Cwil, ac ychwanegodd gydag ochen-aid,—“Do, mi ddaru cath John Bowen i ladd o, anbsp;faswn i dim yn cymyd y mhwyse o aur am ynbsp;deryn hwnw, Mistar Hifans. A mi deuda i chi benbsp;neis i a fo, syr,—y cath gwyddoch,—mi dalies o arnbsp;dydd Sadwm pan odd o’n dwad i’r t^ i edrychnbsp;am deryn arall, a mi rhos o mewn boes a clonbsp;arno, a bore Sul mi lodies fy pibell a minbsp;cymes st61 i’r gardd, a mi noles y cath a minbsp;croges o yn y pren fale, a mi steddes ar ynbsp;stol i cymyd mygyn i edrach arno fo’n marw,nbsp;a mi ces fy revenge.”

“ A syrfio’r slwt yn reit,” ebe Enoc yn selog, ac ychwanegodd,—“ Mi welaf, William, fodnbsp;gynoch chi adar bach yma ? ”

ENOC EVANS, T BALA.

“ Hoes, Mistar Hifans,” ebe Cwil, “ ond gwelsoch chi rioed fiasiwn trafferth ces i i caelnbsp;nhw. Mi treies un giar efo celiog ene am wsnose,nbsp;a nae’r dau dim byd a’u gilydd; ond mi rois giarnbsp;arall efo’r celiog, a mi ces adar bach toe, a manbsp;hyny yn digon o profedigeth ma nid ar ynbsp;celiog rodd y bai.”

“ Diar anwyl galon 1 ” ebe Enoc.

“ Enoc Evans, mae hi’n amser myn’d i’r capel,” ebe Angel yn y drws; a thorwyd ar seiat ynbsp;ddau hen gono.

Nid cynt yr oedd yr oedfa drosodd nag y brasgamodd Enoc o flaen Angel i’r Castle Street.nbsp;Pan ddaeth Angel i’r t^ cafodd fod Nancy wedinbsp;gwneud y super yn barod, ond nid oedd dim sonnbsp;am Enoc Evans. Dyfalodd Angel yn mha Ienbsp;yr oedd yr hen bregethwr, ac ymaith ag ef i d^nbsp;Cwil Jones, a chafodd y ddau drachefn mewnnbsp;dip disgwrs am yr adar.

“William Jones,” meddai Enoc, “beth ydi’r achos nad ydach chi ddim yn cadw dim ond ynbsp;canaries a’r nicos yma? Ydach chi ddim ynnbsp;hofF o adar eraill ? ”

“ Hydw, Mistar Hifans,” ebe Cwil, “ yr hydw i’n hoff o pob sort o hadar. Ond mi gwelwchnbsp;bod y t^ dipyn yn bwchan, a mae deryn pran-

ENJC EVANS, Y BALA.

weth a deryn du isio cage mawr, a mae nhw tipyn yn budron. Ond faswn i dim yn hidio amnbsp;hyny dase gen i Ue iddyn nhw, Mistar Hifans.nbsp;A mi deuda i chi peth arall, ma Hangel ynnbsp;gwbod cystal a mine, roddwn i’n ffond sobor onbsp;lark, a rodd gen i un unweth na weles i rioed inbsp;sort o. Fi daru fagu o, a rodd o’n cantwr nanbsp;chlywes i rioed i bath o. A rodd o mor dof felnbsp;roddwn i yn i cymyd o weithie i’r siop weithio.nbsp;ma Hangel yn gwbod. Wel un tro mi cymes onbsp;i’r siop weithio, a rodd yno dyn, i enw fo oddnbsp;George Roberts, rodd o’n canu yn reglws—ynbsp;cantwr bas gore clywsoch chi rioed,—ond doddnbsp;gynfo dim parch i deryn da. Wel, mi cymeresnbsp;y deryn i’r siop ydw i’n deud wrthoch chi,nbsp;Mistar Hifans, a rol i mi fynd ar y bwrdd, minbsp;dalies y lark ar cledyr fy Ilaw—rodd o mor dof—nbsp;a mi deudes, dene ti, George, deryn na welest dinbsp;rioed i sort o. A be daru George neud, heb i minbsp;meddwl, mi cymodd labwt a mi tarodd fi tan fynbsp;penelin, a mi ês i Ilysmer. Pan dois i ata fy hunnbsp;mi ofynes, 11e ma lark fi, George ? a mi gweles fynbsp;lark wedi marw ar y bwrdd, ar ol hyny minbsp;cymes syrffet at cadw larkquot;

“ Wel, y dyn annuwiol a dideimlad,” ebe Enoc. ’ Beth ddaru chi-?”

ENÜC EVANS, T BALA.

“ Enoc Evans, mae'n bryd i chi ddod i'r era meityn,” ebe Angel.

Mi fum yn aros am dipyn yn y Bala, ebe F’ewyrth Edward, ac yn ystod yr amser hwnwnbsp;mi adwaenes ddau fab i Enoc Evans. Saer maennbsp;oedd un, a Dafydd oedd ei enw, os wyf yn cofionbsp;yn dda. Y pryd bwnw yr oedd yn adeg isel arnbsp;grefydd, a’r gwaith yn slac. Er mwyn caelnbsp;ychwaneg o waitb gadawodd Dafydd grefydd acnbsp;aeth i’r Eglwys. Ond yn y man ymweloddnbsp;diwygiad crefyddol 4 thref y Bala, ac yr oeddnbsp;yn amser hyfryd ar y cyfeillion yn yr hen gapeLnbsp;Un noson seiat, pan oedd y diwygiad yn ei wres,nbsp;daeth Dafydd yn ol i’w hen gartref, ac aethnbsp;Doctor Lewis Edwards i ymddyddan ag ef. Yrnbsp;oedd yr ymgom mor agos ag y gallaf gofio felnbsp;hyn—

“ Wel, Dafydd Evans, beth wnaeth i chwi droi yn ol ?” gofynai y Doctor.

‘•Ffilio bod yn gytforddus adeg y diwygiad yma yn yr hen Eglwys ene,” ebe Dafydd.

“ Y mae yna bobl dda iawn yn yr Eglwys,” ebe y Doctor.

‘‘ Oes,” ebe Dafydd, “rhai da iawn am edrach ar ol y corfiyn, yn eich euro chi yma. yn arw amnbsp;hyny. Yr oeddwn i’n cael mwy o waith o lawer

HET JAC JONES.

yn yr Eglwys na phan oeddwn i’n aifer dod yma. Ond rhai go sM ydyn nhw am edrach arnbsp;ol yr ened.”

“Wel,” ebe’r Doctor, “yr oeddwn yn clywed fod pobl yr Eglwys hefyd yn edrych ar ol yrnbsp;enaid. Yn y diwygiad yma yr oedd genych ynnbsp;yr Eglwys gyfarfodydd gweddio fel ninau yn ynbsp;capel, on’d oedd?”

“ Oedd, Mr. Edwards,” ebe Dafydd, “ ond wyddoch chi’r gair ddoth i’m meddwl i wrthnbsp;eu gweled nhw wrthi ?”

Na wn i’n siwr,” ebe’r Doctor.

“A’r swynwyr a wnaethant yr un pethau,” ebe Dafydd, a chwarddodd y Doctor nes oedd einbsp;ocbrau yn mynafyd.

Het Jac Jones.

JM glywaist lawer gwaith fod gan y meddwl gryn lawer i’w wneud è,g iechyd neunbsp;afiechyd y corfF, a mae hyny yn ddigon gwirnbsp;Dyma banes i ti sy’n cyn wired a’r pader.

Wedi i mi dyfu i fyny’n liane, yr oeddwn wedi glan laru ar weithio ar y fFarm,—yr oedd ynnbsp;fywyd rhy lonydd i mi Yr oeddwn wedinbsp;clywed fod cyflog da i lanciau yn ffactri gotwmnbsp;yr Wyddgrug, a ffwrdd a fi yno i edrych am

HET JAC JONES.

waith. Cyflogais yn union fel rhyw fath o was i’r spinners, ac yr oeddwn yn bur ddedwydd fynbsp;He. Yr oedd yno lanc arall tua’r un oed a minbsp;yn yr un swydd,—bachgen wedi colli un Ilygad,nbsp;ond yn gweled gyda’i un fwy tiag a welainbsp;bechgyn yn gyffredin gyda’u dau lygad. Williamnbsp;James oedd ei enw, a bachgen direidus dros bennbsp;ydoedd, a daeth ef a tninau yn ffrindiau mawrnbsp;yn fuan. Byddai William a minau yn gyfranognbsp;mewn rhyw driciau ar y spinners feunyddioLnbsp;Ond yr oedd yn ddealledig rhwng Wil a minaunbsp;ein bod i gymeryd y bai bob yn ail. Os y fi anbsp;gyhuddid o wneud y cast, cymerai Wil James ynbsp;bai, ac felly y gwnawn inau pan gybuddid yntau.nbsp;Felly byddem yn arbed un cerydd, a rhainbsp;garw am geryddu oedd y spinners. Giaffer ynbsp;spinning-room oedd Thomas Burgess, un o’rnbsp;dynion bryntaf a mwyaf amhoblogaidd gyda’rnbsp;gweithwyr a welais erioed. Ond yr oedd Burgessnbsp;yn hynod o hoff o gellwair a gwneud man driciaunbsp;gyda’r dynion oedd dan ei ofal, ac felly nid oeddnbsp;Wil James a minau yn isel iawn yn ei ffafr.

Yr oeddwn wedi darllen yn rhywle fod yn bosibi perswadio dyn iach i fod yn sal, a dynnbsp;sal i fod yn iach, os na fyddai ei salwch yn unnbsp;tost iawn. ün awr ginio soniais am hyn wrtbnbsp;Thomas Burgess, ac ebe fe,—

HET JAC JONES.

“ Mae’n reit hawdd treio y peth bydae ti a Wil James yn rhoi eich penau yn nghyd sut inbsp;experimentio ar un o’r chaps yma. Os na fedrnbsp;Wil ddyfeisio rhywbeth yn y fliirdd yna, Ile salnbsp;i ti a finnau dreio, achos cwtrin o fachgen ydinbsp;Wil.” Syniai Wil yn gyffelyb am Burgess, mainbsp;cwtrin oedd yntau.

“ Wyst di be,” ebe Wil wrthyf un diwrnod, “mi leiciwn farw yr un funud a’r hen Burgessnbsp;yma.”

‘‘ Pam hyny ?” ebe fi.

“ Am fod ganddo gymin i’w aped am dano,” ebe Wil, “ a thra y bydden nhw yn trin ei ges onbsp;mi fedrwn snecio i’r nefoedd heb i neb sylwi.”

Pa fodd bynag, soniais wrth Wil am awgrym-iad Thomas Burgess, a chyn nos yr oedd cynllun Wil yn barod. Yr oedd un o’r spinners, Jacnbsp;Jones wrth ei enw, bob amser yn gwisgo top hat,nbsp;ac yn ei gosod ar hoel tuallan i’r spinning-room.nbsp;Cynllun Wil oedd rhwymo llinyn du main onbsp;gwmpas gwaelod yr het, wrth y cantel, a’i thynunbsp;i mewn chwarter modfedd, a mae chwarternbsp;modfedd, ti wyddost, yn ddau size mewn het, acnbsp;wed’yn perswadio Jac Jones fod ei ben wedinbsp;chwyddo. Yr oedd y cynllun wrth fodd yr hennbsp;Burgess. Bore dranoeth, cyn gynted ag yr aeth

HET JAC JONES.

Jac Jones at ei waith, rhwymodd Wil y llinyn am yr het yn reit net, ac, yn ol y cynllun, eisnbsp;inau i’r spinning-room, a dywedais wrth Jac,—

“John Jones, ydach chi ddim yn iach heddyw ?”

“ Ydw, machgen i, pam roeddat ti’n gofyn ?”

“ O dim,” ebe fi, “ ond y mod i’n meddwl fod gynoch chi dipyn o chi^ydd yn eich arieisiau.”

“Nagoes, neno dyn, yr ydw i’n cael iechyd campus, diolch am dano,” ebe Jac.

Oddeutu saith o’r gloch aeth Wil ato, a dywedodd,—

“ John Jones, dydach chi ddim yn edrach run £ath ag arfer bore heddyw; oes gynoch chi boennbsp;yn y’ch pen ?”

“Nag oes, neno diar; ond oedd Ned yn gofyn yr un peth gyne; be naeth i ti feddwl?”

“ Wn i ddim,quot; ebe Wil, “ ond y mae rhywbeth yn edrach yn od yn ych pen chi, fel bydae chinbsp;wedi cael dymod un ochr. Gadewch i mi weidnbsp;yr ochr arall. Na, mae’r ddwy ochr run fath; ynbsp;ti ddaru ffansio, ddyliwn,” a flwrdd a Wil at einbsp;waith.

Rhyw bum munud cyn amser brecwest, aeth yr hen Burgess ato, a dywedodd,—

“Dyma ti, Jac, fuost di mewn rhyw sgarmes

HET JAG JONES.

neithiwr ? Rwyt wedi bod yn slotian efo’r hen ddiod eto, achos y mae dy ben di fel meipennbsp;gron; neu wyt ti wedi cael clefyd y penau syddnbsp;o gwmpas rwaii?”

“ Phrofes i ddyferyn ers wybhiios, a mae mhen i gystal a phen yr un o honoch chi,” ebe Jac, ynnbsp;gwta.

“ Gobeithio dy fod yn dweyd y gwir,” ebe Burgess, ac ymaith ag ef.

Pan oedd Jac yn myn’d i’w frecwest, ac yn ceisio rhoi ei het am ei ben, ni fedrai yn ei fyw.nbsp;Edrychodd ai nid oedd wedi cymeryd het rhyw-un arall, ond cofiodd nad oedd neb yn gwisgonbsp;top hat ond efe, ac yr oedd ei enw, yr hwn yrnbsp;oedd wedi ei ysgrifenu d’i law ei hun tu mewnnbsp;iddi. Cafodd fenthyg cap i fyn’d i’w frecwest, anbsp;chariai yr het yn ei law. Ni ddaeth Jac Jonesnbsp;at ei waith ar ol brecwest. Ganol dydd galwoddnbsp;Burgess i edrych am dano, a chafodd ef yn einbsp;wely, yn dioddef gan boenau mawr yn ei ben.nbsp;Dywedodd Burgess wrth Jac rnai y clefyd ynnbsp;ddiau ydoedd, ond fod meddyginiaeth wedi einbsp;ddarganfod i’w wella ar unwaith, ac y deuainbsp;a’r cylfyr iddo y prydnawn hwnw, wedi i’rnbsp;felin atopio. Aeth Burgess a minau i edrychnbsp;am Jac y noson hono, a chymerasom dipyn o

HET JAC JONES.

eweet oil mewn potel gyda ni. Tra yr oedd Burgess a gwraig Jac yn y llofft, yn cymhwysonbsp;y sweet oil at ei ben, yr oeddwn inau yn y geginnbsp;yn tynu y llinyn oddiar yr het; ac er mwynnbsp;dangos mor effeithiol oedd y feddyginiaeth,nbsp;anfonodd Burgess y wraig i nol yr het anbsp;gallodd Jac ei rhoi am ei ben yn hwylus. Ynnbsp;wir, gan gymaint o’r sweet oil oedd ar ei ben,nbsp;llithrai yr het braidd yn rhy esmwyth, a da oeddnbsp;£od gan Jac glustiau go fawr i’w hatal rhag iddinbsp;fyn’d dros ei wyneb. Ond rhyfedd, ni ddar-fyddodd y poenau yn union deg, er i’r ch'^yddnbsp;gilio ar unwaith, a bu Jac Jones ar y clwb amnbsp;wythnoB cyn ail ddechreu gweithio. Ni chafoddnbsp;wybod am y cast am dair wythnos, ac ni fadd-euodd byth i ni.

. Dyma stori arall i ti, ddigon tebyg, ebe fy Ewyrth Edward, ond caf adrodd hono etonbsp;hwyrach.

Edward Cwm Tydi.

4 EL partner i stori Jac Jones a’i het, dyma i _ ti stori arall sydd yn dangos mor hawddnbsp;ydyw gwella ambell ddyn o afiechyd trwm, anbsp;mae’r hanes yn wir bob gair,—yr oeddwn yn ad-nabod y bobol, ac y mae eraill yn fyw yrwan oedd

EDWARD CWM TYDI.

yn eu hadwaen. Yr hyn a wnaeth i mi gofio yr hanes oedd clywed am y Seqwa yna sydd ynnbsp;myn’d o gwmpas y wlad i wella pobol o’rnbsp;gymalwst (rheumatism) mewn ychydig funudaunbsp;drwy eu rhwbio. Oddeutu trigain mlynedd ynnbsp;ol, yr oedd yn byw mewn tyddyn o’r enwnbsp;Cwm Tydi, yn agos i Llangollen, frawd anbsp;chwaer, sef hen lane ifanc a hen ferch ifanc, o’rnbsp;enw Edward ac Ann. Yn y dyddiau hynynbsp;byddai pobol yn cael eu hadnabod wrth y lienbsp;y byddent yn byw ynddo, neu wrth y gelfyddydnbsp;a fyddent yn ei dilyn. Er fy mod yn adwaen ynbsp;brawd a’r chwaer yn dda, ni wyddwn mo’u henwnbsp;ond £el Edward ac Ann Cwm Tydi. Yr oedd yrnbsp;hen lane a’r hen ferch mewn tipyn o oed. Dynnbsp;mawr, cryf, iach, oedd Edward, ond lied wanaiddnbsp;oedd ei chwaer Ann.

Ryw dro cymerwyd Edward yn sal iawn gan y gymalwst, fel na fedrai prin symud yn ei wely,nbsp;na goddef i neb gyffvvrdd ag ef, ac yr oedd mewnnbsp;poenau dirfawr, a gyrwyd ar ffrwst i Langollennbsp;am Doctor Morris. Dyn byr, cryno, oedd ynbsp;Doctor, ac wedi clywed am afiechyd Edward,nbsp;daeth i Gwm Tydi yn ddiymdroi, a dywedodd ynbsp;gvvnai anfon potelaid o ffisig i’r claf. Yr oeddnbsp;i’r Doctor Morris was o’r enw Wil, bachgen o

EDWARD CWM TYDI.

Landysilio, yr hwn a ofalai am ei geffylau, ac a fyddai weifchiau yn helpio y Doctor i wneud ynbsp;ffisig i fyny. Ni chlywais enw erioed ar y bach-gen hwn ond Wil, gwas y Doctor. Cymro gl^nbsp;a smala oedd Wil, ac yr wyf yn ei gofio yn dda..nbsp;Wedi i’r Doctor wneud y hotel i fyny, dywedoddnbsp;wrth Wil am ysgrifenu arni y byddai raid einbsp;hysgwyd yn dda cyn rhoi y lEsig i’r claf.nbsp;Ysgrifenodd Wil,—“He must he well shakennbsp;before taken,” gan roddi he yn lie it. Pa un ai onbsp;ddireidi ai o anwybodaeth y gwnaeth efe hyn,nbsp;nis gwn.

Pan gyrhaeddodd y hotel i Gwm Tydi ni fedrai nac Ann nac Edward ddeall gair o’rnbsp;ysgrifen, oblegid ni chawsent awr o ysgol ynnbsp;eu bywyd. Yr oedd yn Nghwm Tydi was o’rnbsp;enw Abram, yr hwn a gawsai ychydig o ddysg,nbsp;a galwyd ef i ystafell y claf “ i ddarllen y hotel,”nbsp;er mwyn gwybod sut yr oedd y ffisig i’wnbsp;gymeryd. Dywedodd Abram wrth Ann,—

“ Rhaid i ni ei ysgwyd yn dda cyn rhoi’r ffisig iddo.”

“ Ei ysgwyd ? ” ebe Ann.

“lë,” ebe Abram, “dyma fo’n deyd ar y hotel,—He must he well shaken before taken.”

“ Fedra i mo'i ysgwyd o, rydw i yn rhy wan,quot; ebe Ann.

EDWARD CWM TTDI.

“Mae’n rhaid gwneud hyny. achos mae’r hotel yn deyd,” ebe Abram, ac ocheneidiai Edward ynnbsp;ei wely.

“ Wei,” ebe Ann, “,gan fod y Doctor yn deyd fod yn rhaid, ’does dim ond gwneud hyny.”

Taflwyd y dillad oddiar Edward, ac aeth Abram un ochr i’r gwely ac Ann yr ochr arall,nbsp;ac ysgwyd Edward a wnaethant yn dda, nesnbsp;oeddynt yn diwys dyferol, ac Edward ynnbsp;gwaeddi uchw mawr a mwrdwr. Colloddnbsp;Edward ei lais wrth waeddi mor galed, anbsp;thybiodd Ann ac Abram ei fod ar fin marw.nbsp;Eisteddodd y ddau i lawr, yn f’yr eu gwynt, inbsp;aros a ddeuai Edward ato ei hun. Yn y mannbsp;ebe Edward,—

quot; Abram, bob byrfaint y mae y hotel yn deyd y rhaid fy ysgwyd i ? ”

“ Dair gwaith yn dydd,” ebe Abram.

“ Ho,” ebe Edward, “ dim chwaneg o’r drefn yna i mi,” a chododd yn araf deg a gwisgoddnbsp;am dano, a. theimlai yn lied dda.

Dranoeth daeth Doctor Morris i Gwm Tydi, a chyfarfyddwyd ef ar ben y buarth gan Ann.

“Sut mae Edward heddyw, Ann?” ebe’r Doctor

“Wei,” ebe Ann, “dydw i ddim yn meddwl y gnaeth y ffisig fawr o les iddo, ond mi ddaru’r

THOMAS OWEN, TY’R CAPEL.

ysgwyd neud daioni mawr iddo. Mi, ysgydwodd Abram a fine fo ein gore glas cyn rhoi'r ffisignbsp;iddo, fel yr oedd y hotel yn deyd, a toe minbsp;gododd a mi wisgodd am dano heb help, aenbsp;erbyn heddyw mae o reit aionc.”

Gwelodd Doctor Morris y camgymeriad, aA ebe fe,—

“Yr achos i mi roi gorchyrnyn ei ysgwyd yn dda oedd er mwyn j't ffisig set'yll efo fo,quot; ac aethnbsp;ymaith dan wasgu ei ochrau.

Bu Abram, wedi hyn, yn was efo nhad, a mi gwelais c’n bwyta Hon’d gogor o winwyn oerion,nbsp;ond stori arall ydi hono, ebe fy Ewyrth Edward.

Thomas Owen, Ty’r Capel.

XTTRTH son wrthot ti y noson o’r blaen am ’ ^ William a Richard Bonner, mi wneisnbsp;ryw gyfeiriad at Thomas Owen Ty’r Capel, yrnbsp;Wyddgrug. Un o’r cymeriadau rhyfeddaf anbsp;welais erioed oedd Thomas. Crydd oedd o wrthnbsp;ei grefft; ond yr oedd o hefyd yn bregethwrnbsp;efo’r Methodistiaid. Anaml y gwelaist di ddynnbsp;teneuach na fo, ond yr oedd yn hynod o ewynognbsp;ag yn gerddedwr dan gamp. Yr oedd ei drwynnbsp;yn union yr un ffurf a thrwyu y Dulce of

THOMAS OWEN, TY R CAPEL.

Wellington, fel knocker drws. Wrth i mi son am ei drwyn yr wyf yn cofio digwyddiad lle(inbsp;ysmala iddo. Yr oedd gan Thomas arferiadnbsp;wrth bregethu o estyn ei fys blaen allan fel penbsp;buasai yn pwyntio at rywun yn y gynulleidfa,nbsp;ac yna gymeryd gafael yn ei drwyn gyda’i fysnbsp;a’i fawd, a deuai y hys blaen allan wed’yn. tinnbsp;tro £e ddarfu i bobl Nerquis roi gwahoddiad inbsp;Thomas Owen i ddyfod yno i gadw plygain amnbsp;bump o’r glocb yn y bore yn y capel, ac ufudd-baodd yntau yn barod ddigon. Yr oedd y capelnbsp;yn dan sang. Nid oedd lampau na gas wedi dod inbsp;arferiad y pryd hwnw. Canwyllau gwer anbsp;fyddai yn mhobman, a gofalid am snuffers arnbsp;bob pwlpud er mwyn i’r pregethwr allu topio ynbsp;canwyllau pan ddecbreuent ddylu. Gweddïoddnbsp;Thomas yn afaelgar iawn y bore hwnw, a dynanbsp;yr adeg yr oedd efe yn erfyn ar ran breninesnbsp;Madagascar. “ Achub hi, Arglwydd, neu symudnbsp;yr hen Jaden front,” meddai Thomas. Pa foddnbsp;bjmag, gyda iddo ddechreu pregethu sylwodd fodnbsp;y canwyllau yn diio, ac edrychodd o’i gwmpasnbsp;am y snuffers, ond nid oedd un yno. Gwlychoddnbsp;Thomas ei fys a’i fawd ar ei wefus a thorodd bennbsp;y canwyllau. Yna cydiodd yn ei drwyn gannbsp;adael parddu mawr arno. Dechreuodd y bobl

THOMAS OWEN, TY K CAPEL.

chwerthin. Cynhyrfodd Thomas yn fawr pan welodd y gynulleidfa mor gellweirus, a cher-yddodd hwynt yn llym, a chydiodd yn ei drwynnbsp;eilwaith nes ydoedd can ddued a’i esgid, a’r boblnbsp;yn myn’d i chwerthin yn waeth waeth, ynnbsp;enwedig yr hogiau drwg. 0’r diwedd ebenbsp;Thomas, “ Beth sydd arnoch chi, bobl annuwiol '•nbsp;Mae’r fath ymddygiad yn nh^^ Dduw yn warthnbsp;i grefydd! Os dymaT fath beth ydi plygain,nbsp;ddo’i byth i’r un eto tra bydda’i byw,” a rhoddnbsp;ben ar y bregeth mewn natur ddrwg. Ondnbsp;wedi deall yr achos o’r chwerthin a gwel’d einbsp;wyneb yn y drych, chwarddodd yntau hefydnbsp;Brodor o’r Bala oedd Thomas Owen ac yrnbsp;oedd yn fab i Richard Owen, y g-^r a weddïoddnbsp;am bymtheng mlynedd o estyniad oes i Mr.nbsp;Charles ac a gafodd ei wrando, ac yn y cyfnodnbsp;hwnw y cyfansoddodd Mr. Charles y Geiriadur anbsp;fu o fendith anmhrisiadwy i Gymru. Yr oeddnbsp;neillduolrwydd mawr yn Thomas hefyd felnbsp;gweddïwr, ac atebwyd rhai o’i erfyniadau cy-hoeddus yn bur amlwg. Un tro yr oedd Thomasnbsp;Owen yn pregethu yn Adwy’r Clawdd ar adegnbsp;o dlodi a chyfyngder mawr. Yr oedd ynonbsp;ganoedd o bobl allan o waith ac yn dioddef gannbsp;eisiau bara. Gweddïodd Thomas yn daer a

THOMAS OWEN, TT’B CAPEL.

^afaelgar am i’r Arglwydd ddatguddio ryw wythïen werthfawr yn y gymydogaeth a roddainbsp;waitli i’w greaduriaid anghenus, a dywedai wrthnbsp;y Brenin Mawr,—“ Mai gen ti, Arglwydd, ddigonnbsp;o gyfoeth yn yr hen ddaear yma bydae tinbsp;ddimond yn cyfeirio llygaid rhwfun at y mannbsp;lie mae o.” Yn mhen deuddydd neu dri dar-ganfyddwyd gwythien o blwm a roddodd waithnbsp;i’r boll ardal am flynyddoedd.

Yr oedd newyddion yn hir yn cario y dyddiau hyny, ac yr oedd Michael Koberts, Pwllheli, ynbsp;pregethwr enwog, wedi bod yn asylum Caer er’snbsp;tipyn cyn i Thomas Owen glywed am hyny, anbsp;phan glywodd teimlodd i’r byw. Y nos Lun gan-lynol, yn y cyfarfod gweddïo, erfyniai Thomas, ynnbsp;ei ddull ei hun, yn daer a gwresog am adferiad i’rnbsp;g^r mawr. Gwaeddai yn uchel a thanbaid,—nbsp;“ Arglwydd, cofia am Meic bach anwyl! cofia dynbsp;was Meic,” amp;c. Cyn diwedd yr wythnos yr oeddnbsp;Michael Koberts yn nh;^ Angel Jones yr Wydd-grug, yn aros am y goach fawr i Ruthyn, ac wedinbsp;ei adfer yn lied dda. Soniodd Angel wrtho amnbsp;weddi Thomas Owen, ac erbyn deall, ar yr awrnbsp;a’r pryd yr oedd Thomas yn gweddïo y cafoddnbsp;Michael Roberts y gwellhdd.

Bu Thomas Owen am yspaid yn cadw giat

THOMAS OWEN, TY’R CAPEL.

dyrpeg yn Ngwernymynydd, ac yr oedd efe ar y pryd yn bur dlawd, ond yr oedd yn ddiail am einbsp;flfyddlondeb yn y moddion gras. Sylwodd rhainbsp;o’r brodyr fod ei ymddangosiad yn dlodaidd, a’inbsp;gotwm yn 11 wm anwedd ac ordor, a phender-fynodd rhai o honynt yn eu plith eu hunain einbsp;anrhegu a siwt newydd, a chyfarwyddwyd Angelnbsp;Jones i’w gwneud. Nos Sadvvrn aeth Thomasnbsp;adref yn bur falch Ai siwt dan ei gesail, a borenbsp;Sul gwisgodd hi, a throdd o gwmpas er mwyn inbsp;Marged ei simio. “ Neiff hi’r tro, Marged?” ebenbsp;fe. “’Rwyt tin edrach fel g-^r boneddig,” ebenbsp;Marged. Teimlai Thomas yn falch iawn o’rnbsp;sylw, a chychwynodd tua’r capel. Wedi myn’dnbsp;rhyw ugain Hath safodd yn sydyn i edrych arnonbsp;’i hun, a throdd yn ei ol. “ Be di’r mater ?”nbsp;gofynai Marged. “ Wei, i ti, dai ddim i’r capelnbsp;yn y dillad newydd yma,” ebe Thomas. “Pam?”nbsp;ebe Marged. “ Mi ddeuda i ti pam,” ebe Thomas,nbsp;“pan welifF pobol y dillad newydd yma minbsp;ddeudiff pawb y mod i’n dwyn arian y giat,”nbsp;“ Paid a gwirioni,” ebai Marged, “on’d ’^yr pobolnbsp;y capel mai rhódd ydi’r siwt?” “Gwyddan,”nbsp;ebe Thomas, “ ond -^yr pobol y byd mo hyny,nbsp;wyddost, a mi ddeudan, ‘ Drychwch arno fo, yrnbsp;hen grydd, mae’r giat yn talu’n iawn!’ Na

THOMAS OWEN, TY’K CAPEL.

Marged, wisga i mo’r dillad newydd yma.quot; Dihatrodd Thomas y siwt newydd a neidiodd i’wnbsp;hen ddillad crestiog, ac aeth ar drot i’r Wyddgrugnbsp;yn ddengwaith mwy hapus. Efe oedd i bregethunbsp;yn yr Wyddgrug y bore hwnw, a siomwyd ynbsp;cyfeillion caredig pan welsant ef yn ei hennbsp;ddillad, ond esboniodd Thomas iddynt y rheswmnbsp;am hyny, ac ni allodd neb ei berswadio i wisgonbsp;y siwt nes iddo adael y giat a dyfod i fyw i d;^’rnbsp;Capel yr Wyddgrug.

Pan oedd Thomas yn cadw giat Gwerny-mynydd, 3'r oedd Edward Roberts, un o’l blaenoriaid galluocaf, mae’n debyg, fu erioednbsp;yn yr Wyddgrug, yn byw dipyn uwch i fynunbsp;nag ef yn yr un ardal. Mae genyf gof gwan amnbsp;Edward Roberts, dyn o ran corff a gosgedd tebygnbsp;iawn i Doctor Edwards, y Bala, ond ei fod ynnbsp;fyrach. Ystyrid Edward Roberts a Jones, Cefnnbsp;y Gader, tad Gian Alun, fel y ddwy golofnnbsp;gadarnaf yn eglwys yr Wyddgrug. G%Vr araf,nbsp;pwyllog, ac athrawus oedd Edward Roberts,nbsp;Gwernymynydd, a’i farn yn mhlith y brodyr ynnbsp;derfynol ar bob pwnc. G'^r eiddil, byrbwyll, anbsp;sionc fel aderyn to oedd Thomas Owen. Ni funbsp;dau mwy annhebyg yn gwisgo dós, ac eto yrnbsp;oeddynt yn gyfeillion mawr. Nid elai Edward'

THOMAS OWEN, TY E CAPEL.

byth i oedfa na chyfarfod heb alw yn y giat am Thomas Owen. Un noson seiat bu pwnc onbsp;athrawiaeth dan sylw, a gwahaniaethai Thomasnbsp;ac Edward yn eu barn yn ddirfawr. Cariwydnbsp;y ddadl yn mlaen rhwng y ddau ar hyd y fforddnbsp;i Wernymynydd, ac yr oedd Thomas wedi poethinbsp;ac Edward wedi cidwmu cymaint fel na ddarfunbsp;iddynt ddweud nos dawch wrth eu gilydd.nbsp;Digiai Thomas mewn munyd a chymodai mewnnbsp;munyd. Nid yn aml y digiai Edward Roberts,nbsp;ond pan ddigiai digio a wnai. Bore Sabbothnbsp;canlynol, ebe Thomas wrth Marged,—“ Gad i ninbsp;wel’d neiff yr hen Ned alw yma heddyw. Yrnbsp;oedd o wedi myn’d i’w g’^d yn enbyd nos lau,nbsp;ond gad i ni wel’d ydi o wedi dod ato’i hun. Osnbsp;passiff o, gad iddo bassio—paid a myn’d ar yrnbsp;hector. Dacw fo’n dwad yn ddigon syth, a’inbsp;lon’d o’r hen Adda, mi gymra fy llw! Paid anbsp;myn’d i’r golwg, Marged, gad i ni wel’d be neiffnbsp;o.” Yr oedd t^^’r giat yn nghanol t^r o dai,nbsp;ac aeth Edward yn ei fiaen drwy y giat heb alwnbsp;am Thomas. Ond nid oedd efe wedi myn’dnbsp;ddeg Hath cyn i Thomas redeg i’r drws a gosodnbsp;ei ddwylaw ar ei gêg a gwneyd trympet onbsp;honynt, a gwaeddodd nerth esgyrn ei ben,—nbsp;“ Hoi! hoi!' hoi!!! daow hen flaenor yn myn’d

THOMAS OWEN, TY R CAPER

i’r capel heb ddweyd ei bader!” Cododd yr boll gymydogaeth a throdd Edward Roberts yn ei olnbsp;wedi yswilio hyd ei esgidiau, a bu Thomas acnbsp;yntau yn £wy o gyfeillion nag erioed.

Cefais y stori ganlynol am Thomas Owen gan Dr. Roger Hughes, Bala. Era talwm,nbsp;gwahoddid ambell bregethwr i roi taith drwynbsp;ran o sir er mwyn ei gynorthwyo i dalu y rhent,nbsp;ac ambell un arall am fod chwant ar y wlad einbsp;glywed. Hwyrach fod pobl Meirion yn cael eunbsp;cymhell gan fwy nag un rheswm pan roisantnbsp;wahoddiad i Thomas Owen ddyfod ar daithnbsp;bregethwrol trwy ran o’r sir. G'^yr pawb syddnbsp;wedi astudio geography fod Sir Feirionydd ynnbsp;cael ei rhanu gan y Methodistiaid i ddwy ran,nbsp;sef “ y pen yma,” a’r “ pen acw.” Ond er i minbsp;fod yn y ddeuben fwy nag unwaith, ni fedraisnbsp;erioed wybod pa un oedd “ y pen yma,” na’rnbsp;“pen acw,” oblegid pan fyddwn yn Harlechnbsp;siaradai y trigolion am Gorwen fel y “ pen acw,”nbsp;a phan fyddwn yn Nghorwen siaradai y bob!nbsp;am Harlech a’r gymydogaeth fel y “ pen acw.”nbsp;Felly ni fedraf benderfynu yn mha ben y bunbsp;taith Thomas Owen. Ond y mae’n eithaf hysbyanbsp;iddo fod yn nghapel Cwmtirmynach, a chafoddnbsp;yno oedfa hynod o galed, ac nid oedd dim a

THOMAS OWEN, TY H CAPEU

flinai fwy ar Thomas nag oedfa galed, a Iwc iddo nad ydyw yn fyw yn y dyddiau hyn. Ynnbsp;mhen deug mlynedd cafodd Thomas Owennbsp;wahoddiad drachefn i fyn’d ar daith i’w sirnbsp;enedigol. Yr oedd yr oedfa gyntaf i fod yn ynbsp;Bala am ddeg yn y bore, a hysbyswyd ef y cainbsp;wyhod wedi cyrhaedd yno am drefn ei gy-hoeddiad. Cafodd fenthyg ceffyl Jones, Cefn-y-gader, i fyn’d ar y daith, a gobeithiai Thomas ainbsp;hyd y ffordd nad oedd Owmtirmynach ar y list.nbsp;Wedi pregethu yn y Bala, estynodd un o’rnbsp;blaenoriaid drefn ei gyhoeddiad iddo, ac er einbsp;ddychryn, yn Nghwmtirmynach yr oedd inbsp;bregethu am ddau o’r gloch. Ni ddywedoddnbsp;Thomas air, ond penderfynodd ynddo’i hun ynbsp;gyrai fel Jehu heibio capel Owmtirmynach, gannbsp;nylu am y 11e yr oedd i bregethu y nos. Pan onbsp;fewn rhyw haner miiltir i’r capel rhoddoddnbsp;Thomas wynt i’w geffyl er mwyn iddo allu tithionbsp;yn gyflj'^mach heibio’r capel. Ond dyna rhywnbsp;hen wreigan wrth ei dwytfon yn dod allan onbsp;ryw gaban ar fin y ffordd, ac ebe hi, “Wel,nbsp;Thomas Owen anwyl, a rydach wedi dwad!nbsp;Bendith ar y’ch pen chi! Mae deng ndynedd ernbsp;pan fuoch chi yma o’r blaen.” “ Ah,” ebenbsp;Thomas ynddo’i hun, “ rwyt tithau yn cofio am

Y GWEINIDOG.

yr hen oedfa galed hono! ” nbsp;nbsp;nbsp;“ Os ces i fy argy-

hoeddi erioed,” ychwanegai yr hen wraig, ‘ dan y bregeth hono y cês i hyny. Yr ydw i’nnbsp;cofio’ch text chi o’r gore,—‘Yr hwn nid ar-bedodd ei briod-fab, ond a’i traddododd ef trosomnbsp;ni,’ amp;c. Anghofia i byth mo’r oedfa ryfeddnbsp;hono, Thomas Owen bach.” “ Be ? be ? ” ebenbsp;Thomas, ac wedi cael ychwaneg o ymgom efo’rnbsp;hen wraig cafodd ei argyhoeddi ei bod yn dweydnbsp;y gwir. Nid aeth efe heibio Cwmtirmynach,nbsp;ond [cafodd yno yr oedfa fwyaf llewyrchus ynnbsp;ei daith. Y fath gysur i bregethwyr yr oedfeuonnbsp;caled ! ebe F’ewyrth Edward.

Y Gweinidog.

TN adnabod James Lewis ? oeddwn debyg, ebai F’ewyrth Edward. A fydda ’i bythnbsp;yn meddwl am dano heb i ryw dón o dristwchnbsp;dd’od dros fy ysbryd. Dyn anghyifredin oeddnbsp;James. Methodistiaid oedd ei rieni, a Jamesnbsp;oedd eu hunig blentyn. Cadw slop fwyd yrnbsp;oedd Dafydd Lewis. Nid oedd y siop ondnbsp;bechan, ac er fod Dafydd yn ddiwyd a pharchusnbsp;yn mhlith ei gymydogion, mewn trafferth y

byddai beunydd i gael y ddeuben ynghyd. Er £

Y GWEINIDOG.

yn hogyn yr oeddym yn arfer edrych ar James Lewis fel un oedd yn meddu mwy o dalent nanbsp;holl fechgyn yr ardal, a’n rhoi ni gyd gyda’nnbsp;gilydd. Yr oedd o mor bright, pan yn fachgen,nbsp;fel y prophwydai Uawer y byddai yn siwr onbsp;ddylu wedi tyfu i fyny. Pan yn bedair oednbsp;adroddai adnodau a phenillion nes synu pawb.nbsp;Yn ddigon naturiol yr oedd ei dad a’i fam ynnbsp;meddwl y byd o liono. Clod i galon ei dad, fenbsp;r’odd yr ysgol oren fedrai i James, o’r fath agnbsp;oedd ysgolion y pryd hwnw. Clywais fy nhadnbsp;yn dweyd lawer gwaith ei fod yn sier fodnbsp;Dafydd yn gwasgu amo ei hun er mwyn rboinbsp;ysgol i Jim bach, fel y galwai ef. A rhyfedd, onbsp;drugaredd, fel y mae pethau wedi newid.nbsp;Welaist di ’rioed fel y byddai pobl, a phobl gonbsp;dda hefyd, yn beio Dafydd Lewis. Dwedai rhainbsp;mai ei falchder oedd y cwbl, dwedai eraill mainbsp;arwain ei fachgen i’r crogbren yr oedd wrth roinbsp;cymaint o ysgol iddo, a dwedai eraill yn ddigonnbsp;speitlyd fod yn rhaid fod cadw slop yn talunbsp;yn dda. Bychan y gwyddent y bu raid inbsp;Dafydd fenthyca arian lawer gwaith gan fynbsp;nhad i dalu’r rhent er mwyn cyfarfod a chostnbsp;ysgol James. Ond dyna oedd y ffaith; anbsp;chymaint oedd cenfigen a ffolineb rhai fel nad

T GWEINIDOG.

aent byth i siop Dafydd Lewis i wario ceiniog os gallent beidio. Er cyraaint o brophwydo a £unbsp;y byddai i James y siop ddylu, parhau i gyn-yddu a dysgleirio yr oedd yr hogyn. Yr oeddnbsp;yn ddysgwr diail; ond ei awyddfryd mawr oeddnbsp;gallu siarad Saesoneg 3'n dda, ac yr oedd bynynbsp;yn ’sgleigdod mawr yr adeg hono. Yn wir, wrthnbsp;glywed James pan oedd yn ddeg oed yn siaradnbsp;Saesoneg yn Ilyfn a rhwydd, yr oeddym ni yrnbsp;hogiau, yn edrych amo fel rhyw ail Ddicnbsp;Aberdaron. Yr oedd Ilyfrau yn brinion yn yrnbsp;ardal, a phan elai James i dai rhai o’r cymyd-ogion a gweled yno lyfr nad oedd wedi einbsp;ddarllen, ni chai ei fenthyg er gofyn—mornbsp;genfigenllyd oedd pobl. Parodd hyn i’r bachgennbsp;gymeryd benthyg y Ilyfrau heb ofyn, a chafoddnbsp;y gair o fod yn Ileidr Ilyfrau. Ond i ddiwallunbsp;ei enaid y trodd yn Ileidr. Wedi i Jamesnbsp;orphen ei ysgol, aeth i helpio ei dad yn y siop,nbsp;ond byddai yn darllen mwy nag a fyddai ynnbsp;helpio, ac ni fyddai yn gwrtbod neb o drust, acnbsp;felly llanwodd lawer ar lyfr y siop, fe ddwedid.nbsp;Fel bechgyn talentog yn gylfredin yr oedd ynnbsp;llawn o ysmaldod a direidi diniwed. Paroddnbsp;hyn i’r hen flaenoriaid ei wylio yn fanwl anbsp;chilwgu arno. Cynhelid y pryd hwnw yr hyn a

Y GWEINIDOG.

elwid yn seiat plant, ac wrth edrych yn ol ar 'y cyfarfodydd hyny rhaid i mi ddweyd mai prifnbsp;amcan Pitar Bellis, y g^r oedd yn gofalu am ynbsp;seiat, oedd cadw James Lewis i lawr, drwy einbsp;rwystro i adrodd gormod o adnodau neu ranaunbsp;o’r pregethau—gwasgu James i lawr i lef el ynbsp;plant eraill, ac nid en codi nhw i lefel James.nbsp;Wrth feddwl am eiriau cas Pitar Bellis, mae’nnbsp;syn gen i feddwl sut yr oedd yr hogyn yn dodnbsp;yno o gwbl. “ Paid a bod mor dafodog, y ngwasnbsp;i. bydd yn fwy cymedrol wrth adrodd ynbsp;bregeth, nei di, paid a bod mor barod efo dynbsp;ateb, aros nes i mi ofyn i ti,” a geiriau cyfiêlybnbsp;oedd yr ymadroddion mwynaf a gai James,nbsp;druan. Bu yn hir iawn heb gael ei dderbyn ynnbsp;gyflawn aelod, tra yr oedd eraill ieuengach anbsp;chyn ddyled a phost llidiart, wedi eu derbyn er’snbsp;tro, a’r g'^yn fwyaf oedd ganddynt yn erbynnbsp;James oedd ei fod yn troi ei wallt oddiar einbsp;dalcen ac yn rhoi oei ynddo. Yr oedd hyny,nbsp;ar y pryd, yn fwy trosedd na bod hebnbsp;fedru’r Hyfforddwr. Gallai James adrodd yrnbsp;Hyfforddwr ar ei hyd, ac yr oedd yn fachgennbsp;honourable a charedig, ond ni thalai gan yr hennbsp;frodyr—yr oedd ganddo Q.P., ac yn rhynbsp;dafodog, fel y dywedai Pitar Bellis. Ac megis o

Y GWEINIDOG.

gywilydd, wrth ei wel’d yn hogyn mor dèil, y cafodd ei dderbyn o’r diwedd. Cychwynoddnbsp;James gyfarfod i’r bechgyn ifinc, ac er nad oeddnbsp;dim gwaeth yn myn’d yn mlaen ynddo nagnbsp;areithio, darllen, ac adrodd am y goreu, buan ynbsp;rhoddodd yr hen flaenoriaid stop arno. Ond, ynnbsp;ddirgel, cawsom lawer cyfarfod yn warehousenbsp;Dafydd Lewis, lie cafwyd, nid yn unig ddarllennbsp;ac areithio, ond ambell bregeth gan James,nbsp;weithiau yn Gymraeg, bryd arall yn Saesneg.nbsp;Yr oeddym yn meddwl yn uwch o’r bregethnbsp;Saesneg am nad oeddym yn ei deall. Heb i minbsp;gwmpasu, aeth y stori allan y medrai Jamesnbsp;bregethu yn ods o dda, ac .felly y gallai hefyd.nbsp;Yr oedd ychydig o aelodau yr eglwys yn credunbsp;fod James wedi ei eni i fod yn bregethwr—yrnbsp;oedd yn ddoniol, yn wybodus ac yn olygus o rannbsp;corff, ac yr oedd ei gymeriad yn ddilychwin, anbsp;phan oedd oddeutu deunaw oed ceisiodd rhainbsp;gael ei achos yn mlaen, ac yr oedd yntau yn burnbsp;awyddus i hyny. Ond nid oedd siawns cael gannbsp;yr hen dadau yn y set fawr gydweled—yr oeddnbsp;eisieu mwy o bwyll. Ac felly y bu James Lewisnbsp;am oddeutu dwy flynedd—^yn cael edrych arnonbsp;fel un wedi ei fwriadu i bregethu, ond yn methunbsp;cael license. Yr adeg hono yr oedd gyda’r

Y GWEINIDOG.

Annibynwyr Cymreig weinidog ieuanc—g^r cymeradwy ac wedi cael gwell addysg na’r cy-ffredin o bregethwyr. Aeth James ac yntau ynnbsp;gyfeillion, a chyu pen hir gofynodd James amnbsp;ei docyn i fyn’d at yr Annibynwyr. Agoroddnbsp;pawb en Ilygaid—gwelsant eu camgymeriad, ondnbsp;yr oedd yn rhy hwyr. Yr wyf yn cofio yn ddanbsp;fod rhai o honom ni, ei gymdeithion penaf, wedinbsp;ein gorcbfygu yn 14n gan ein teimladau wrtbnbsp;feddwl fod ein ben gyfaill doniol a charedig ynnbsp;ein gadael, ac ni fuom yn brin o ymosod ynnbsp;ein plith ein hunain ar yr hen frodyr. Yn mhennbsp;ychydig wythnosau yr oedd James yn pregethunbsp;ei hochr hi efo’r Annibynwyr, yn Gymraeg anbsp;Saesneg, nid oedd gwahaniaeth ganddo p’run, acnbsp;yr oedd son am dano hyd y wlad fel un o’rnbsp;dynion ifinc mwyaf addawol a feddai yr enwad.nbsp;Aeth hyn yn mlaen yr rhawg pryd y daeth teulunbsp;Saesnig o Lundain, oeddynt yn Annibynwyr, i’rnbsp;gymydogaeth am fis er mwyn eu hiechyd.nbsp;Clywsant James yn pregethu, ac yr oeddyntnbsp;wedi dotio ato. Yn mhen rhai misoedd wedi i’rnbsp;teulu ddychwelyd, gwahoddwyd James i Lundainnbsp;i sypleio, fel y dwedir. Aeth yntau ac arhosoddnbsp;yno. Toe ar ol hyn, clywsom ei fod wedi einbsp;sefydlu yn weinidog ar eglwys flodeuog, ac fod

Y GWEINIDOG.

y penodiad yn hapus, ac yntau yn dyfod yn ei flaen yn rhagorol. Aeth deuddeng mlj'neddnbsp;heibio, ac yn y cyfamser byddem yn clywed ynnbsp;achlysurol am hvyddiant a phoblogrwydd James.nbsp;Ond un diwrnod, pwy a welem yn yr hen gym-dogaeth, ond James. Yr oedd golwg barchusnbsp;arno, ond yr oedd rhywbeth tra gwahanol ynddonbsp;i’r hyn a fyddai arfer. Yr oedd yn brudd anbsp;distaw, ac yr oedd yn amlwg fod rhywbethnbsp;anghysurus wedi digwydd iddó, ac o herwyddnbsp;hyny nid oedd neb yn ei holi. Fe ddaru ninbsp;ddeall yn union nad oedd yn bwriadu dychwelydnbsp;i Lundain. Yr oedd ei rïeni erbyn hyn wedinbsp;meirw er’s peth amser, ond, fel y digwyddodd,nbsp;yr oedd y siop a fuasent yn ei dal yn wag, anbsp;mawr oedd ein syndod pan aeth y gair allannbsp;fod James Lewis wedi cymeryd hen siop ei dad,nbsp;yr hon a agorodd ar unwaith. Elai James inbsp;gapel yr Annibynwyr ar y Sabboth, ond yrnbsp;oeddym yn deall na fyddai yn aros yn ynbsp;gyfeillach, neu, fel y byddwn ni yn dweyd, ynbsp;seiat. Ymddangosai ef a’r gweinidog, yr hwnnbsp;a’i cododd i bregethu, yn bur gyfeillgar, anbsp;chredai llawer na wyddai neb ond Mr. Price amnbsp;yr achos i James roi y weinidogaeth i fyny, acnbsp;ail-ddechreu busnes, ond dyfalai pobl lawer o

Y GWEINIDOG.

bethau. Bychan oedd y busnes yn y siop, ond tybid £od James uwchlaw angheii. Aeth pethaunbsp;yn mlaen fel hyn am hir amser, ac yr oeddwnnbsp;inau yn bur gyfeillgar efo James ac yn myn’dnbsp;iV siop yrwan ac yn y man, ond nid oeddwnnbsp;erioed wedi gofyn iddo am eglurhad ar ei ymad-awiad a Llundain, oblegyd gwyddwn oi fod wedinbsp;gwrthod egluro i amryw. Yr oeddwn yn ei siopnbsp;nn noson pan oedd yr hogyn yn rhoi y shuttersnbsp;i fyny, ac, am y tro cyntaf er pan ddaeth yn ol,nbsp;gwahoddodd fi i’r if. Yr oeddym yn hennbsp;ffrindiau, a “ ti ” a “ tithau ” y byddem yn galwnbsp;ein gilydd. Wedi ymgomio tipyn am yr hennbsp;amser, mentrais ofyn iddo beth barodd iddo roinbsp;y weinidogaeth i fyny. Edrychodd arnaf fel penbsp;buaswn wedi ei saethu, yna gosododd ei bennbsp;rhwng ei ddwylaw ar y bwrdd ac wylodd ynnbsp;hidl. Gwelais fy mod wedi ei friwio, ac edifar-heais ofyn y cwestiwn. Wedi iddo adfeddianunbsp;ei hun, atebodd fel hyn, hyd y gallaf gofio,—¦

“ Edward, yr wyt ti a minau yn hen gyfeillion, a mi wn, ond i mi ofyn i ti, na wnei di ddimnbsp;ail-adrodd yr hyn ’rwyf yn mynd i’w ddweyd,nbsp;tra byddaf fi byw, gwna fel y mynot wed’yn.nbsp;Rhag i ti feddwl ei fod yn rhywbeth gwaeth,nbsp;dyma yr hanes i ti yn fyr. Gwyddost i mi gael

Y GWEINIDOG.

fy sefydlu ar eglwys led gref yn Llundain. Ar y dechreu yr oeddwn yn bur bryderus a oeddnbsp;gen i ddigon o adnoddau ar gyfer y gwaith.nbsp;Gweithiais yn galed a diflino yn hwyr ac ynnbsp;fore, ac yn y man teimlais fod Duw yn fynbsp;mendithio ac yn arddel fy llafur. Cynyddoddnbsp;yr eglwys a’r gwrandawyr yn fawr. Yr oeddnbsp;yno chwech o ddiaconiaid—dynion da a grasol,nbsp;hawdd byw gyda hwy, ac yr oeddym yn gallunbsp;cyd-weithio yn rhagorol. Aeth pethau yn mlaennbsp;fel hyn am flynyddoedd heb un Mtch. Ynnbsp;perthyn i’m heglwys yr oedd hen ferch—penbsp;buasai yn hen hefyd, nid oedd fawr hyn nanbsp;minau—gyfoethog a dylanwadol. Yr oedd y ferchnbsp;hon yn bobpeth ond prydferth. Ystyrid hi yrnbsp;un fwyaf crefyddol o bawb o honom—ui byddainbsp;byth yn colli moddion y Sabboth na chanol yrnbsp;Avythnos. Ymwelai yn gyson ê,’r tlodion, ac yrnbsp;oedd yn haner cadw rhai o honynt. Hi oeddnbsp;ein Dorcas. Cyfranai at y weinidogaeth ac atnbsp;achosion eraill gymaint a dwsin o’r rhai mwyafnbsp;haelionus, ac nid oedd terfyn ar ei charedig-rwydd i mi, y gweinidog. Heblaw hyny, yrnbsp;oedd wedi cael addysg dda, ac yn un hynodnbsp;ddeallgar. Hawdd i ti gredu fod ei dylanwadnbsp;yn yr eglwys yn fawr. Yn wir, ni byddem yn

T GWEINIDOG,

dychmygu am gychwyn unrhyw symudiad heb yn gyntaf ymgynghori a Miss Perks—dyna oeddnbsp;ei henw—oblegid gwyddem y byddai raid i ninbsp;gyfrif ar ei phwrs, ac ni byddai hithau byth ynnbsp;giwgnach, am ei bod yn sant, fel y credwn, ynnbsp;gysttÜ a bod yn gyfoethog. Disgwylid i mi, felnbsp;gweinidog, ymweled a phob aelod o’r eglwys ynnbsp;eu tro, ond yn bur naturiol, fel y gellit feddwl,nbsp;syrthiais i’r arferiad o ymweled a Miss Perks ynnbsp;llawer amlach nag a neb arall, am y gallwnnbsp;dreulio awr neu ddwy yn ei chwmni er mantaisnbsp;i mi fy hun. Yn ainl iawn byddai ganddi lyfrnbsp;newydd, ac os byddai wedi ei ddarllen cawn efnbsp;yn anrheg ganddi. Yr oeddwn yn ei mawrhaunbsp;tu hwnt i bawb. Aeth hyn yn mlaen am unnbsp;mlynedd ar ddeg, a gwyddai pawb fy mod ynnbsp;ymweled a hi yn aml, yn amlach nag y dylaswn,nbsp;hwyrach. Yn y ddeuddegfed flwyddyn o fynbsp;ngweinidogaeth dechreuodd Miss Perks fy ffolinbsp;am na fuaswn yn priodi; atebais inau nad oeddnbsp;genyf amser i feddwl am hyny. Parhaodd i fynbsp;ffoli bob tro yr awn yno, nes yr oeddwn wedinbsp;diflasu ar ei stori, a dechreuais fynd yno ynnbsp;anamlach. XJn diwrnod gwahoddodd fi yno inbsp;dê, ac aethum inau, oblegyd nid gwiw oeddnbsp;anufuddhau i Miss Perks. Ar ol tê, dwedodd

r GWEINIDOG.

wrthyf, dan gryn deimlad, ei bod wedi meddwl am danaf yn ¦^r, ac nad oedd am gymeryd einbsp;gwrthod. Dychrynais, oblegyd, er fy mod ynnbsp;synied yn uchel am dani, y peth olaf yn fynbsp;meddwl a fuasai meddwl am ei phriodi. Dwedaisnbsp;wi’thi fy mod yn bur ddiolchgar iddi am einbsp;chynygiad caredig, ond nad oeddwn wedinbsp;meddwl am briodi; ac atebodd hithau fod ynnbsp;hen bryd i mi feddwl, ac felly y terfynodd ynbsp;siarad. Y tro nesaf yr euthum yno daeth a’rnbsp;peth yn mlaen drachefn, a chyfrifodd i mi einbsp;heiddo, a dwedodd y gwnai y cwbl i mi osnbsp;priodwn hi; ond troais y stori at rywbeth arallnbsp;gan geisio chwerthin y peth i fFwrdd, er nad oeddnbsp;chwerthin ar fy nghalon, ac euthum ymaith ynnbsp;fuan. Daeth yr un pwnc yn mlaen pan euthumnbsp;yno wed’yn, a dwedais wrthi os soniai am y pethnbsp;drachefn y byddai raid i mi roi heibio ymwelednbsp;a hi, ac atebodd hithau y daliai i són nes i minbsp;wrando arni. Nid euthum yno mwy. Erbynnbsp;hyn yr oeddwn yn druenus, a gwyddwn fod yrnbsp;helynt yn effeithio ar fy mhregethu—yr oeddwnnbsp;yn anesmwyth drwof, ac ni fedrwn gael fynbsp;myfyrdodau at eu gilydd i barotoi ar gyfer ynbsp;Sabboth—yr oedd Miss Perks yn ei sêt yn ynbsp;capel o flaen fy meddwl yn barhaus. Ni wydd wn

Y GWEINIDOG.

beth i’w wneud. Dymunwn yn fy nghalon gael galwad i ryw eglwys arall, yr hyn a gawswnnbsp;fwy nag unwaith pan nad oeddwn yn barod i’wnbsp;derbyn. Un noswaith synais weled y chwe’nbsp;diacon yn y cyfarfod eglwysig—yr oedd hynynbsp;yn beth amaethyn, oblegid yr oeddynt ynnbsp;ddynion prysur, llawn eu traiFeiih gyda’r byd.nbsp;Ar ol y cyfarfod, yn y vestry-room, canfyddaisnbsp;ar eu hwynebau fod rhywbeth yn bod, ac heb inbsp;mi fanylu i ti, dwedasant fod ganddynt g’^ynnbsp;ddifrifol yn fy erhyn—fod Miss Perks wedi eunbsp;hysbysu fy mod ar fwy nag un achlysur wedinbsp;ymddwyn yn anweddus ati, a chwbl anheilwngnbsp;o weinidog yr Efengyl, ac wrth gwrs nad allentnbsp;amheu gair Miss Perks. Yr oeddwn wedi fynbsp;syfrdanu, a daeth rhywbeth i fy ngwddf fel nadnbsp;allwn ddweyd gair am amser, a chrynwn felnbsp;deilen. Yr oeddwn yn ddig en byd wrthyf fynbsp;hun, oblegid gwyddwn eu bod yn edrych ar yrnbsp;arwyddion hyn fel prawf o fy euogrwydd. Pannbsp;ddeuthum ataf fy hun adroddais yr hyn yr wyfnbsp;wedi ei adrodd i ti yn barod. Ond gwyddwnnbsp;nad oeddynt yn fy nghredu, a dwedasant fod yrnbsp;hyn a adroddwn yn anhebyg i Miss Perks—eunbsp;bod yn ei hadwaen er ys deng mlynedd arnbsp;hugain. Dwedodd y diacon hynaf—y callaf a’r

r GWEINIDOG.

goreu o honynt—eu bod wedi bod yn cydym-gynghori, ac mai’r peth goreu i mi, i’r achos mawr, ac i’r eglwys, oedd i mi reseinio ar un-waith; a’u bod wedi d’od i’r penderfyniad hwnnbsp;gj'da gofid mawr, ond fod yn rhaid iddyntnbsp;ystyried teimladau Miss Perks. Wedi llawer onbsp;siarad, ac i mi wneud llwon mawr, ysgydwaisnbsp;ddwylaw 4 phob un o honynt, ac nid oedd wynebnbsp;un o honom yn sych. Prysurais i fy llety felnbsp;dyn gwallgof, a deuthum yma yn fy mlaennbsp;dranoeth. Gelli ddyfalu cyflwr fy meddwl bythnbsp;er byny. Ond yr wyf yn gweddïo ddydd a nosnbsp;ar Dduw glirio fy ngharitor, a mi gredaf ynbsp;gwnaiff ryw dro, hwyrach pan fyddaf fi wedinbsp;myn’d o’r golwg. Nid oes neb yma yn gwybodnbsp;yr hanes ond Mr. Price, gweinidog yr Annibyn-wyr, ac y mae ef wedi bod yn crefu arnaf lawernbsp;gwaith am gael cbwilio i’r achos, ond yr wyfnbsp;wedi ei atal. Cadw y cwbl i ti dy hun ar hynnbsp;o bryd.”

Bu James Lewis a minau yn fwy o gyfeillion nag erioed ar ol hyn. Yn mhen tair blyneddnbsp;gelwais un diwrnod yn ei siop, a dwedodd einbsp;was fod Mr. Lewis wedi myn’d oddi cartref amnbsp;rai dyddiau. Cyn diwedd yr wythnos hoi^nbsp;cefais air ganddo i dd'od yno. Yr oedd yn

WILLIAM T BUGAIL.

llawen, ond yn hynod gynhyrfus. Estynodd ysgrif i mi yn adrodd cyfaddefiad gwely angannbsp;Miss Perks mai anwiredd noeth a ddwedasai amnbsp;ei “gweinidog anwyl.” Pan aeth y genawes inbsp;farw teimlodd wrês y tón tragwyddol yn rhynbsp;boeth, a chrefodd ar y diaconiaid i anfon amnbsp;James Lewis. Gwnaeth y cyfaddefiad o flaennbsp;James a phedwar o’r diaconiaid; ac a i hanadlnbsp;olaf megys, ceisiodd ganddo gymeryd iawnnbsp;mewn arian am y camwri, ond gwrtliododdnbsp;James hyny gyda dirmyg. Ond dwedodd Jamesnbsp;wrthyf ei fod wedi madden iddi, a gweddïo wrthnbsp;erchwyn ei gwely am faddeuant Duw iddi. Bunbsp;favw Miss Perks dranoeth, a daetb James yn einbsp;ol gyda charitor a chydwybod Ian. Ond efleith-iodd yr helynt mor dost arno fel y bu yntaunbsp;farw toe. A dyna stori James Lewis i ti, un o’rnbsp;bechgyn mwyaf talentog a welais erioed, acnbsp;mae’r stori cyn wired a’r pader, ebai Fewyrthnbsp;Edward.

William y Bugail-

cofio banes William y Bugail ? Ydw debyg, fel bydase wedi digwydd ddoe,nbsp;ebe F’ewyrth Edward. A banes rbyfedd ydi onbsp;hefyd. TJn o’r dynion barddaf a welaist erioed

WILLIAM Y BUGAIL.

oedd William; yr oedd dros ddwy lath o daldra, ac o gyfansoddiad cryf a chadarn Yr oedd onbsp;hefyd yn cael ei gyfrif yn mlilith ei gymdogionnbsp;yn un o’r dynion mwyaf dewr a diofn a ellid einbsp;gyfarfod mewn blwyddyn. A da i William oeddnbsp;hyny, achos yr oedd ei alwedigaeth yn gofynnbsp;iddo weithiau fod hyd y myn3^ddoedd bob adegnbsp;o’r nos, ac ar bob math o dywydd. Bugailnbsp;mewn gwirionedd oedd William, ac os byddainbsp;rhyw anghafFael ar y defaid, ni wnai gerwindebnbsp;y tywydd beri iddo esgeuluso dim arnynt. Per-3quot;glodd ei iywyd ddegau o weithiau er mwjmnbsp;hen ddafad neu oenyn diwerth ynddynt eunbsp;hunain. A mi fyddaf yn meddwl fod Duw jmnbsp;cymeiy^d yn garedig ar ddjm am bethau felly—nbsp;mae yna r3^wbeth dwyfol mewn mentro byw3’dnbsp;er mwyn cadw bywyd. Wei, yr oedd Williamnbsp;3m caru merch yr Henblas, ac ar fin myn’d i'wnbsp;briodi. A geneth landeg anwedd oedd Susan yrnbsp;Henblas, yr wyf yn ei chofio 301 dda, ac wedinbsp;i William roi ei fryd arni, nid gwiw oedd i nebnbsp;arall feddwl am dani o ofn William, achos, felnbsp;y dwedais, yr oedd William yn ddyn nertholnbsp;ryfeddol, er ei fod, am ddim a glywais, ynnbsp;hollol ddiniwed, ac ni chlywais erioed ei fod jmnbsp;meddwi nac 3’n arfer geiriau drwg. Yr oedd o’r

WILLIAM Y BUGAIL.

pentre, lie yr oedd William yn byw, i’r Henblas dair milltir neu ychwaneg, ac yr oedd y fforddnbsp;dros y mynydd. Ond elai William i edracli amnbsp;Susan ddwywaith neu dair yn yr wythnos,nbsp;waeth be fyddai y tywydd.

XJn noswaith yr oedd oedfa i fod yn y capel ganol yr wythnos, ac agos bob amser pan fyddainbsp;rhywbeth yn y capel ar noson waith, fenbsp;fyddai yn arferiad gynon ni, meibion a gweisionnbsp;ffarmwrs, i fyn’d at y capel ryw chwarter awrnbsp;cyn amser y moddion, er mwyn cael ymgom anbsp;chlywed y newydd. Yr oedd cryn feio ar yrnbsp;arferiad, ond yr oedd rhywbeth i’w ddweydnbsp;drosto—anaml ond ar adegau felly y byddem ynnbsp;cael cylieustra i weled ein gilydd, am ein bod ynnbsp;byw ar gryn wasgar. Wei, fel y dywedais, yrnbsp;oedd oedfa i fod yn y capel ar nos Fercher, ac yrnbsp;oedd amryw o honom fel glaslanciau wedi helnbsp;at y capel dipyn cyn yr amser. Yr oedd ynnbsp;noswaith rewllyd a lied oleu, ac wedi i ni fod ynnbsp;ymgomio tipyn, pwy a welem yn dyfod tuagnbsp;atom o gyfeiriad y mynydd, ond William ynbsp;bugaih Pan ddaeth atom fe ddaru i ni gydnbsp;sylwi ei fod yn edrach braidd yn gynhyrfus, anbsp;mi ofynais iddo a oedd rhywbeth wedi digwyddnbsp;i’r defaid, ac ebe fynte, a dyma ei eiriau i tinbsp;bob gair,—

WILLIAM Y BUGAIL.

“ Nag oes, ddim, Edward, ond wyddoch chi be, mi weles beth rhyfedd ofnadwy wrth ddod drosnbsp;y gefnen ene. Mi wyddoch nad ydw i ddimnbsp;yn ofnus, ond pan oeddwn i’n dod i lawr yrnbsp;ochr ene, mi ddois mewn moment i dwllwchnbsp;fel y fagddu,—fedrwn i ddim gwel’d fy Haw.nbsp;Ddaru mi ddim dychrynu, a mi eis ymlaennbsp;trwy y twllwch a mi ddois i’r goleuni wedyn, anbsp;mi sefes i edrach yn ol, a mi welwn gwmwl du,nbsp;hir, ac isel, ac yn wastad ar ei dop fel top gwalnbsp;neu wrych wedi ei dorri yn lefel. Wrth ddal inbsp;edrach amo mi welwn, yn y man, dyrfa o boblnbsp;fel gorymdaith tu draw i’r cwmwl. ’Uoedd dimnbsp;ond eu pennau a’u sgwyddau yn y golwg i mi,nbsp;ac er eu bod yn ymddangos yn fy ymyl bron,nbsp;’doeddwn i ddim yn nabod un o honyn nhw. Yrnbsp;oeddwn yn gwel’d y bobl yn symud ymlaen a’rnbsp;cwmwl hefyd, a thoc mi sylwais fod pedwar onbsp;ddynion yn mhen blaen y cw’mwl yn cario arch arnbsp;elor, ac yr oedd un dyn tu ol i’r elor ar gefnnbsp;ceffyl, a mi adwaenes o ar unvvaith — Johnnbsp;Roberts y Foty oedd ar gefn ei geffyl du. Minbsp;safes yn edrach nes aeth y cwmwl a’r bobl drosnbsp;yr afon ar hyd y ffordd i’r Llan, nes i mi gollinbsp;golwg arnynt.”

Yr oedd stori William yn rhyfedd iawu i ni i

WILLIAM Y BUGAIL.

gyd, ac i neb yn £wy nag iddo ef ei bun, ac yr oeddym yn credu pob gair o’r stori, oblegid dynnbsp;perffaith eirwir oedd William y bugail. Wrth einbsp;weled wedi cynhyrfu cymaint, mi ddwedaisnbsp;wrtho yn ysgafn mai rhagarwydd o’i briodasnbsp;oedd y weledigaeth, ac aethom i’r capel a William gyda ni. Ond y raae y peth rhyfedd yn olnbsp;Yn mhen yr wythnos i’r nos Fercher hono yrnbsp;oedd wedi bod yn bwrw eira yn lied drwm, ondnbsp;yn fFyddlon i’w gyhoeddiad aeth William ynbsp;bugail dros y mynydd i’r Henblas i edrach amnbsp;Susan. Ni arosodd yn hir efo’i gariad, oblegidnbsp;cofiai am y siwrnai oedd ganddo ar y fath nos-waith. Toe wedi iddo adael yr Henblas, dech-reuodd fwrw eira yn enbyd, a throdd yntau inbsp;dafarn i aros i’r gawod fyn’d drosodd. Ni chaf-odd ond un gwydriad,—ni byddai byth yn cym-eryd mwy nag un,—oblegid dyn cymedrol a sobrnbsp;iawn oedd William. Wrtli ei gwel’d yn dal inbsp;fwrw, penderfynodd gychwyn gartref,—yr oeddnbsp;yn berffaith gyfarwydd a r mynydd, ac wedi bodnbsp;arno ddegau o weitbiau ar dywydd gwaetb,nbsp;meddai. Ond ni cbyrbaeddodd William bytb einbsp;gark-ef j^n fyw. Cafwyd ef drannoetb wedinbsp;marw yn yr eira. Erbyn byn cofiai yr bogiaunbsp;stori William wrtb giat y capel, a rbyfeddem

Cl HUGH BUKGESS.

wrth feddwl am y peth. Yn mhen ychydig ddyddiau, yr oeddwn i ac amryw o’r hogiaunbsp;oedd yn gwrando stori William, yn ei gladdedig-aeth, a phrin y medrem anadlu pan welsom nadnbsp;oedd neb yno ar gefn ei geffyl ond John Robertsnbsp;y Foty. Torodd Susan yr Henblas ei chalonnbsp;toe ar ol hyn, a bu farw o’r dicau. Sut y sboninbsp;di beth fel stori William y bugail, nid wn inbsp;ddim, ond y mae mor wir a mod i yn eistedd ynnbsp;y gader yma, ac y mae amryw yn fyw heddywnbsp;sydd yn cofio y peth cystal a minau, ebai F’ew-yrth Edward.

Ci Hugh Burgess.

B E F’ewyrth Edward,—

Yr wyf wedi son wrthyt o’r blaen am Thomas Burgess, giaffer ffactri gotwm yr Wydd-grug. Yr oedd ei wraig blwc yn iengach nagnbsp;ef, ac yr oedd ganddynt un plentyn, bachgennbsp;oddeutu naw oed. Er mai dyn lied frwnt, fel ynbsp;dywedais, oedd Burgess, yr oedd yn holf iawnnbsp;o’i fachgen, ac yn ei syrffedu ’mron é, moethau,nbsp;ac felly y gwnai Mrs. Burgess. Yn wir, credainbsp;llawer nad oedd gan yr hen Burgess a’i wraignbsp;amcan arall mewn bywyd ond dedwyddwch a

Cl HUGH BURGESS.

phlesei’ eu bachgen Hugh. Hoffter mawr Hugh oedd creaduriaid mudion, a thrwy garedigrwyddnbsp;ei rieni yr oedd ganddo yn amryw fathau onbsp;adar, ac yn y buarth golomenod, gwningod, mu]nbsp;bach, a wn i faint o bethau ereill, a chenfigenainbsp;bechgyn yr ardal at liosogrwydd ei dda byw.nbsp;Elai Hugh i’r British School, yr hon oedd odd-eutu milltir o’i gartref, a rhag iddo orfod cerddednbsp;ol a blaen, cymerai ei ginio mewn basged fachnbsp;ddel gydag ef i’r ysgol.

Gyferbyn a’r British School, yn un o’r tai bychain hyny, wyddost, yr oedd dyn o’r enwnbsp;Martin yn byw, yr hwn a enillai ei fywiolaeth,nbsp;—^yn ddigon gonest am wn i,—with werthunbsp;cnau, oranges, india rock, a phethau felly, anbsp;byddai yn ymweled yn gyson a marchnadnbsp;Khuthyn, Dinbech, a Gwrecsam. Gwyddel oeddnbsp;Martin, a byddai ganddo fen fach ysgafn arnbsp;bedair olwyn, a’i thop yn fflat fel bwrdd, arnbsp;yr hon y cariai ei nwyddau i’r marchnadoedd,nbsp;a’r hon a wasanaethai iddo fel stondin. Dau ginbsp;mawr a fyddai yn tynu y fen fach, ac wrthnbsp;fyn’d i lawr y gelltydd neidiai Martin ar dop ynbsp;fen, a byddai y cwn yn myn’d fel mellten. Ondnbsp;byddai raid i Martin eu helpio i fyny y gelltydd. Bum yn synu ganoedd o weithiau at

Cl HUGH BUEQESS.

gryfder a gwasanaethgarwch cwn mawr Martin. Yr oedd ganddo dri o honynt, ac enw yr hynafnbsp;oedd Sam.

Yr oedd Sam wedi gweithio yn ddiwyd ar hyd y fFyrdd celyd am flynyddau lawer, ac wedinbsp;myn’d yn hen, a mi wyddost mai dengmiwyddnbsp;yw canmlwydd ci. Ond yr oedd Sam yn ddeu-ddeng mlwydd oed, ac un diwrnod clofFodd ynnbsp;dost, ac ni fedrai mwyach dynu’r fen. Bu Samnbsp;yn invalid yn nghut Martin am wythnosau, acnbsp;elai Hugh Burgess efo rhan o’i ginio iddo bobnbsp;dydd y byddai yn yr ysgol, ac yr oedd y ddaunbsp;wedi myn’d yn flrindiau mawr. Ni choleddainbsp;Martin obaith y byddai i Sam welk fel ao- i fod

O

yn alluog i ail afael yn ei orchwyl o dynu’r fen, ac o herwydd hyny ni roddai iddo hanernbsp;ddigon o fwyd, ac oni bai am Hugh Burgessnbsp;credai Sam y buasai wedi llwgu er’s talwm. Unnbsp;canoJ dydd pan oedd Hugh yn cymeryd rhan o’inbsp;ginio i Sam, gwelai Martin yn mjm’d o’i flaen i’rnbsp;buarth, a gwn dan ei gesail. Rhedodd Hughnbsp;a gofynodd i Martin beth oedd yn myn’d i’wnbsp;wneyd.

“ Saethu Sam,” ebe Martin, “ achos fydd o byth da i ddim.”

Torodd Hugh i grio yn enbyd, a chrefodd am

Cl HUGH BURGESS.

gael Sam gydag ef gartref, yr hyn a gauiatawyd ar unwaith, oblegid yr oedd yn dda gan Martinnbsp;gael yr hen gi oddiar ei ddwylaw. Yr oeddnbsp;Sam yn ymddangos fel pe buasai yn deall yrnbsp;ymgom rhwng Hugh a Martin, oblegid pannbsp;drodd ei hen feistr ei gefn, gan gymeryd y gwnnbsp;gydag ef i’r t^, ysgydwodd Sam ei gynffon, felnbsp;pe buasai pwysau mawr wedi myn’d oddiar einbsp;feddwl. Gwelsai Sam ambell gydymaith iddonbsp;yn cael ei saethu wedi iddo glofE a methunbsp;tynu’r fen. Y noson hono cymerodd Hugh Samnbsp;gydag ef gartref, a mawr oedd ymdrech yr hennbsp;gi ar ei drithroed yn ei ddityn.

Er mor dyner oedd rhïeni Hugh, cafodd y bachgen gerydd llym am ddod a’r fath greadurnbsp;mawr, palfog, blewog, a newynog yn agos i’r t^,nbsp;a mynai yr hen Burgess saethu y ci ar unwaith.nbsp;Ond gwyddai Hugh am wendid ei dad, a dech-reuodd wylo yn chwerw dost. Caniatawyd inbsp;Hugh droi y mul bach allan, a rhoi ei gut i Sam,nbsp;ac erbyn hyn, wrth weled y ci yn cerdded ar einbsp;drithroed, ebe’r hen Burgess yn chwareus,—

“ Mae’n hawdd gwybod fod y creadur druan wedi bod yn byw yn ymyl yr ysgol.”

“ Sut felly ? ” ebe Mrs. Burgess.

“ Am ei fod wedi dysgu simple addition,— three down carry one” ebe Burgess.

Cl HUGH BURGESS.

Trwy lawer o ofal, caredigrwydd, a digon o ymborth, cryfhaodd Sam yn rhyfeddol, ond ninbsp;wellhaodd ei droed byth. Bob nos wedi i Hughnbsp;ddod adre o’r ysgol, gwelid Sam yn ei ddilyn ynnbsp;fusgrell hyd y ffyrdd. Y pryd hwnw yr oeddnbsp;ar lyn mawr y fFactri gwch bach hynod o ddel,nbsp;ond ni chai neb ei gyffwrdd oddigerth perchenognbsp;a giaffer y ffactri a’u teuluoedd. Yr oedd Hughnbsp;wedi dysgu rhwyfo y cwch yn fedrus dros ben.nbsp;Un min nos hwyrddydd haf aeth Burgess a’inbsp;wraig a Hugh am dro at y llyn, a Sam yn hob-ian wrth eu sodlau. Mynai Hugh ddangos i’wnbsp;dad a’i fam mor fedrus y gallai driu y cwch. Yrnbsp;oedd ei fam yn erbyn, am ei bod yn dechreunbsp;twllu.

“ Gadewch iddo,” ebe Burgess, a gwthiodd Hugh y cwch yn hwylus o’r ian.

Pan oedd yn nghanol y llyn, edrychai yr hen Burgess arno gyda llygaid edmygol, ac ebe fe,—

“ Bachgeii garw fydd hwn os caiif o fyw.”

Prin yr oedd y geiriau dros ei wefusau pryd y collodd Hugh ei afael o’r rhwyf, ac y syrth-iodd dros ymyl y cwch i’r dwfr dwfn. Gwaedd-odd y tad a’r fam mewn gwallgofrwydd, ondnbsp;nid oedd neb o fewn clyw i roi cynortliwy idd-ynt Yr un foment neidiodd yr hen gi i’r dwfr,

Cl HUGH BURGESS.

ond yr oedd ei droed anafus yn ei rwystro i noüo ond yn anhwylus iawn. Daeth pen Hughnbsp;i’r golwg, ac aeth o’r golwg drachefn, ac fellynbsp;ddwywaith neu dair, tra yr oedd Sam druan ynnbsp;ymdrechu ei oreu i fyn’d ato. Collasant olwgnbsp;ar y ci a’r bachgen, a dechreuodd Mrs. Burgessnbsp;rwygo ei dillad, heb wybod beth oedd yn wneyd.nbsp;Ond yn y funud gwelent ben Sam uwchlawnbsp;wyneb y dwfr, ac yr oedd yn cyfeirio at y Ian,nbsp;ac fel pe buasai yn llusgo rhywbeth ar ei ol, acnbsp;yn ymddangos yn union yr un fath a phannbsp;fyddai er’s talwm yn llusgo’r fen,—ei bon i fyny,nbsp;ac yn ysgwyd ei glustiau i j^mlid y pryfaidnbsp;ymaith. l)aeth yn fuan yn ddigon agos atnbsp;Burgess iddo weled fod ganddo rywbeth rhwngnbsp;ei ddannedd,—siaced Hugh ydoedd, ïe, ac yrnbsp;oedd Hugh yn cael ei lusgo i’r Ian gan Sam.nbsp;Wedi cael y bachgen ar dir sych bu yn hir iawnnbsp;yn dod ato ei hun; ac yr oedd Sam, pe buasainbsp;rhywun yn sylwi arno, wedi ysgwyd y dwfrnbsp;lawer gwaith oddiar ei flew hirion, yn gwylionbsp;adferiad Hugh lawn mor bryderus a neb. Ondnbsp;druan o Sam yn ei henaint, yr oedd wedinbsp;gwueyd mwy na’i allu y noson hono. Ni fed-rai gerdded gartref. Cyrchwyd handcart o’rnbsp;ffactri i’w gludo, ond bu Sam farw cyn y bore.

OWN.

Bu agos i Hugh dori ei galon am y ci, a aywedai y cymydogion na wyddent pa un ai ei lawenyddnbsp;am arbediad ei fachgen, ai ei ofid am farwolaethnbsp;Sam, oedd amlycaf yn yr hen Burgess. Gwnaethnbsp;yr amgylchiad hwnw les mawr i’r giaffer,—bunbsp;yn fwj^ tyner byth wrth bawb. Gwnaeth archnbsp;o dderw i Sam, a chladdodd ef yn yr ardd, anbsp;gosododd gareg ar ei fedd. Wn i ddim ydyw’rnbsp;gareg yno eto, ebe F’ewyrth Edward.

C w n.

quot;VTquot; N 0 S O N o'r blaen yr oeddwn yn son -L wrthot am gi Hugh Burgess. Creadur-iaid rhyfedd ydyw cwn, a ci o ddyn ydywnbsp;hwnw nad ydyw yn tfond o gi. Marcia di bethnbsp;ydwyf yn ddweyd wrthot yrwan—os gweli dinbsp;ddyn a chas ganddo at gwn, mi tfeindi nadnbsp;ydyw’r dyn hwnw ddim o’r sort oreu, a dweyd ynbsp;Ueiaf. P’run bynag am hyny, dyma i ti storinbsp;sydd cyn wired a’r pader. Flynyddau lawer ynnbsp;M, yr oedd yn byw yn Nytfryn Clwyd, yn agos inbsp;Landyrnog, quot;^r a gwraig o’r enw, os ydwyf ynnbsp;cofio yn dda, Pitar a Marged Jones. Yr oeddyntnbsp;yn dal ffarm fechan daclus, ac yn gwneud ynnbsp;burion. Yr oedd ganddynt un mab heb duedd

OWN.

yn y byd ynddo at tfarmio, a gosodwyd ef am dymor mewn slop yn Rhuthyn. Awyddai ynbsp;bachgen yn barhaus am fyn’d i Loegr, ac o’rnbsp;diwedd, cafodd le yn un o siopau y boneddwrnbsp;haelionus, Mr. Tait, Lerpwl, y sugar refiner. Yrnbsp;oedd ewyrth, brawd i dad i’r bachgen hwn ynnbsp;gapten Hong, ac yn tradio rhwng Lerpwl a’rnbsp;gwledydd tramor, a phan fyddai yn dychwelydnbsp;o’i siwrneion byddai ganddo yn gytfredin rywnbsp;anrheg i’r hogyn. Un tro wrth ddychwelyd o’rnbsp;gwledydd pell, daeth y capten a chwb o Newfoundland dog i’w nai. Nid oedd y ci y prydnbsp;hwnw fawr fwy nag ysgafarnog. Yr oedd yrnbsp;hogyn yn byw allan, fel y dywedir, hyny ydyw,nbsp;mewn lodging, ac yn meddwl y byd o’r ci bach,nbsp;ac yn ei fwydo ac yn ei barchu oren y gallai ernbsp;mwyn ei ewyrth, y capten. Ysgrifenodd, wrthnbsp;gwrs, at ei rïeni i Ddyffryn Clwyd am y rhoddnbsp;werthfawr a gawsai gan ei ewyrth. Ychydignbsp;oedd cyflog y bachgen, ac yr oedd y ci yn bwytanbsp;pob peth o’i flaen, a thyfodd yn greadur hardd,nbsp;mawr, yn mron yn gymaint a Hew. Wedi talunbsp;am ei fwyd a’i letty, yr oedd pob dimai oeddnbsp;gan y bachgen wed'yn yn myn’d am fwyd i’rnbsp;Newfoundland, ac nid oedd ganddo geiniog i’wnbsp;rhoi yn y casgliad yn y capel. Yr oedd y ci yn

OWN.

ei fwyta yn fyw, ac eto ni fynasai am y byd ymadael ag ef, am mai rhodd ei ewyrth ydoedd.nbsp;Ni wyddai pa beth i’w wnoud. Ond yn y man,nbsp;penderfynodd pan gyntaf yr elai gartref, y cym-erai y ci gydag ef, ac y gadawai ef yno am nanbsp;fyddai i’w rïeni wybod am ei gadw. Ac felly ynbsp;gwnaeth. Cafodd yr hogyn ganiatad i fyn’dnbsp;adref ar ddydd Gwener, gyda gorchymyn iddonbsp;ddychwelyd ddyild Llun, a chymsrodd Lionnbsp;gydag ef—dyna oedd enw y ci. Dotiai pawb atnbsp;y ci, ac yr oedd ei balfau fel palfau Hew ynnbsp;union, a dydd Sadwm a’r Sul yr oedd crjmnbsp;edrych ar Lion. Dydd Llun a ddaeth, pryd yrnbsp;oedd yn rhaid i’r bachgen ddychwelyd gyda’rnbsp;tren cyntaf, a chlymodd Lion i fynu yn un o’rnbsp;ystablau. Cyn cychwyn am Lerpwl y borenbsp;hwnw, newidiodd yr hogyn ei drywsers, a gad-awodd ei hen drywsers wedi ei lapio yn daclusnbsp;ar gadair yn yr ystafell y bu yn cysgu ynddi,nbsp;Kywbryd yn y prydnawn gollyngwyd Lion ynnbsp;rhydd. Ohwiliodd yma ac acw am y bachgen,nbsp;ond, wrth gwrs, yr oedd ef erbyn hyn yn Lerpwl. Wedi chwilio pob twll a chornel aeth Lionnbsp;i’r llofl’t He y buasai y bachgen yn cysgu, anbsp;chymerodd y trywsers a adawyd ar y gader ynnbsp;ei geg, ac ymaith ag ef er gwaethaf pawb. Cyn

OWN.

y nos, yr otdd Lion wedi cyrhaedd y siop lie y gwasanaethai y bachgen, sef yn nhop Jamesnbsp;Street, Lerpwl, a’r trywsers yn ei geg. Ac yrnbsp;oedd y ci a’r trywsers yn berfFaith sych. Tybidnbsp;fod Lion wedi gwylio yr adeg yr oedd y pacetnbsp;yn Birkenhead yn myn’d drosodd, a’i fod, ynnbsp;ddigon digywilydd, wedi croesi yr afon heb yrnbsp;un tocyn. Pan glywodd Mr. Tait banes y ci,nbsp;prynodd ef gan yr hogyn, a bn yn ei feddiantnbsp;am lawer o tlymyddoedd.

Dyma iti stori arall. Yr wyf yn meddwl £y mod wedi dweyd wrthot ti o’r blaen fy mod ynnbsp;gydnabyddus 4 theulu Mr. Roberts, Queen’snbsp;Road, Lerpwl. Bu Mr. Roberts farw yn' gyd-marol ieuanc, gan adael gweddw ac amry w blantnbsp;ar ei ol, ond raewn sefyllfa led gysurus Yrnbsp;oedd gan y teulu hwn eto ryw berthynas ynnbsp;tradio efo’r gwledydd pell, a dygodd yntau ginbsp;Newfoundland i un o’r plant. Sultan, os wyfnbsp;yn cofio, oedd ei enw, ac yr oedd rhywbeth mornbsp;fawr a brenhinol yn ngolwg y ci, fel yr oedd yrnbsp;enw yn eithaf priodol arno. Nid oedd neb wedinbsp;gweled dim tuedd at fryntni ynddo, ac os byddainbsp;cwn bach yn cyfarth arno, edrychai gyda diys-tyrwch boneddigaidd arnynt. Meddyliai y teulunbsp;gymaint o hono fel y byddai yn cael gorwedd ar

CWN.

y mat o flaen y tan yn y parlwr gan nad pwy a fyddai yn bresenol. Edrychid ar Sultan gydanbsp;pharch gan lawer o bregethwyr arferent fyn’d inbsp;Mrs. Roberts, ac yr oedd yntau yn adnabodnbsp;holl weinidogion y Methodistiaid yn Lerpwl, aonbsp;yn hynod o gyfeillgar efo Mr. Henry Rees. Pannbsp;elai Sultan efo un o’r teulu i lawr y dref, osnbsp;digwyddent gyfarfod Mr. Rees, rhoddai Sultannbsp;ei drwyn oer yn ei law, a dwedai g^r Duw,—nbsp;“ Wel, Sultan, bach, sut yr wyt tithau heddyw 1nbsp;Os bu enaid erioed gan gi yn nghylch abred, yrnbsp;ydw i’n meddwl yn siwr mae gynot ti bu o,” acnbsp;edrychai Sultan gyda’i lygaid mawr yn Ilygaidnbsp;disglaer y gweinidug, cystal a dweyd, “ Thanknbsp;you, Mr. Rees.”

Ond un o gyfeillion penaf y teulu caredig yn Queen’s Road, oedd Mr. E. P-, un o flaenor-

iaid y capel yr oeddynt yn aelodau ynddo. Byddai Mr. P- yn ymweled 4 hwy ddwy-

waith neu dair bob wythnos, ac yr oedd Sultan ac yntau yn eithaf ffryndiau. Un noswaitb,nbsp;aeth Mr. P-yno, ac yt oedd Sultan yn gor-

wedd yn llabwst mawr ar y mat fel arfer, ac yn haner eau ei lygaid, ac yr oedd yr boll deulunbsp;gartref. Ond yr oedd gan Mr. P- y noson

hono ff'on yn ei law, peth na welwyd ganddo

CWN.

erioed o’r blaen gan y teuiu a phan oedd, cyn eistedd, yn ysgwyd Ilaw efo Mrs. Roberts a’rnbsp;plant, dechreuodd un o’r genethod ysmalio ag ef,nbsp;gan ddweyd ei fod yn myn’d yn hen, ac yn

gorfod cael ffon. O fregedd, cododd Mr. P-y

ffon uwch ei phen fel pe buasai am ei tharo, pryd y neidiodd Sultan i fynu, ac y rhuthroddnbsp;i’w wddf gan ei daflu ar ei gefn ar lawr, ac oninbsp;bai i’r holl deulu ymaflyd yn y ci, ’does dim an-mheuaeth na fuasai wedi ei dynu yn llardiau.

Yr oedd Sultan wedi meddwl fod Mr. P-am

daro y ferch, a neidiodd y foment hono i’w hamddiffyn. Cafwyd trafferth fawr i gael y ci

i’r buarth cefn, ac yr oedd Mr. P- a’r teulu

wedi dychrynu yn enbyd. O hyny allan, rhwymwyd Sultan wrth gadwen yn y buarthnbsp;cefn, a dyna oedd yn rhyfedd, pryd bynag ynbsp;deuai Mr. Pugh i’r t^, er ei fod yn dyfod trwynbsp;ddrws y ffrynt, gwyddai y ci y foment hono einbsp;fod yno, ac yr oedd yn myn’d yn gynddeiriog

am gael d’od yn rhydd. Parodd hyn i Mr. P--

gadw oddiyno, yn wir, yr oedd ganddo arswyd myn’d i’r heol. Yn hytrach na cholli cwmni Mr.

P-, saethwyd Sultan, er mor anhawdd oedd

gwneud hyny wrth feddwl am ei ffyddlondeb.

Dyma i ti stori arall ryfeddach, ond yn ddigon

OWN

gwir, achos mi glywais y bobl eu hunain yn adrodd yr banes, ac yn Lerpwl y bu hyn hefydnbsp;Yr oeddyt yn adnabod Foulkes bach, y teiliwr ?nbsp;Wei i ti, yr oedd chwaer i Foulkes wedi priodinbsp;gweithiwr cyöredin yn Lerpwl, ac yr oeddyntnbsp;yn byw mewn stryt lie yr oedd llawer o dainbsp;gweithwyr, a thipyn o ffordd oddiwrth y dociau.nbsp;Jones oedd enw y dyn. Buont yn byw yn liednbsp;gysurus am rai blynyddau, ond heb gynilo dim,nbsp;Yn y man aeth busnes yn isel, a thaflwyd Jonesnbsp;allan o waith. Bu yn segur am wythnosau, acnbsp;yr oedd ef a’r wraig yn mron llwgu. Elai Jonesnbsp;allan bob dydd i chwilio am rywbeth i’w wneud,nbsp;a dychwelai o hyd gyda chylla a phoced w%,nbsp;oddigerth ambell dro y byddai wedi digwyddnbsp;taro ar hen gyfaill a ehael ychydig geiniogaunbsp;ganddo. Yr oedd wedi gwneud hyn am gymaintnbsp;o amser fel yr oedd wedi glan laru ar fywyd, anbsp;dwedodd wrth y wraig un diwrnod, pan nadnbsp;oedd ganddynt geiniog yn t^, na gwlithyn i’wnbsp;fwyta,—“ Dai ddim allan eto, mi fyddaf farwnbsp;wrth y pentan.” Crefodd y wraig arno i wneudnbsp;un cais arall, gan ddweud wrtho fel cymhelliad,nbsp;y gallai daro ar gyfaill, os na chai waith. Wedinbsp;llawer o grefu, aeth Jones allan wed’yn, am ynbsp;tro olaf, fel v credai. Yeth drwy un stryt a

CWN.

thrwy yr ail, a phan oedd yn myn’d ar hyd y drydedd, sylwodd fod damp o gi ardderchog yrnbsp;olwg yn ei ddilyn. Ceisiodd gan y d fyn’d ynnbsp;ol, ond ni wnai —dilynai ef i bob man IJe yr elainbsp;Toe, cyfarlyddodd rbyw Gymro ef- tebyg inbsp;ddyn y mor, yr hwn a edrychodd yn fanwl ar ynbsp;ci, ac ebe fe,—“ Hwdiwch, fFrynd, ydi’r ci yna arnbsp;werth ? a beth ydi’r pris ? ” Ni wyddai Jonesnbsp;sut i ateb, rhag ofn mai y g'^r oedd ei pia. Ondnbsp;wedi ystyried moment, ebe fe, “ Wel, y mae’n onbsp;anodd ’madel a’i' ci, ond yr ydw i’n bur dlawdnbsp;heddyw.” “ Mi rof i chi ddwy bunt am dano hebnbsp;chwaneg o siarnd,” ebe’r g^^r.nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;“ 0’r gore,” ebe

Jones. “Fy enw ydyw Gapten Thomas, a dowch a £o i’r llong Margaret Ann yu mhen yr awr,”nbsp;ebe’r Gapten. Ac felly yr aeih Jones rhwng ofnnbsp;a gobaith, a thalwyd y ddwy buut iddo. “ Bethnbsp;ydyw ei enw ? ” gofynai y Gapten pan oeddnbsp;Jones yn cychwyn ymaith. quot;‘Godsent,” ebenbsp;Jones. “ Enw rhyfedd arw ar gi,” ebe g-^r ynbsp;rndr. “ Eithaf priodol, sereh hyny,” ebe Jones.nbsp;Aeth Jones adref yn llawen, a chyn i’r ddwynbsp;bunt ddarfod, yr oedd wedi cael gwaith cyson.nbsp;Ond dyma y darn rhyfeddaf o’r stori,—Yn mhennbsp;oddeutu deng mis, yr oedd Jones, rhwng saith acnbsp;wyth o’r gloch y nos, yn cymeryd ei dê ar ol

OWN.

d’od o’i waith, pryd y clywai ef a’r wraig rywun neu rywbeth yn crafu y drwa Agorodd y wi-aignbsp;y drws, a dyma God-sent i mewn, ac yr oedd einbsp;falchder yn ddibendraw. Wrth gwrs, cafoddnbsp;groesaw mawr gan Jones a digon o fwyd, ondnbsp;hwn oedd y tro cyntaf i’r wraig weled y ci.nbsp;Deallodd Jones fod Margaret Ann wedi dyfodnbsp;i’r porthladd, ac wedi gorphen ei bryd ac ym-dwtio, aeth i ymorol am Gapten Thomas. Wedinbsp;dod o liyd i’r Gapten, dwedodd Jones yr hollnbsp;hanes wrtho, ac yr oedd wedi synu yn fawr, acnbsp;yn falch iawn o gael y ci yn ol, a rhoddoddnbsp;sofren drachefn i Jones, a dwedodd, — “ Nidnbsp;rhyfedd i chwi alw y ci yn God-sent, ffrynd.”nbsp;Mae y stori yn berfFaith wir i ti, er nad wn inbsp;ddim sut i’w sbonio. Hwyrach i’r ci gamgym-eryd Jones am ei berchenog. Ond nid ydywnbsp;hyny yn debyg. A pha fodd y daeth i’r strytnbsp;ac at y t^ yr oedd Jones yn byw ynddo yr ailnbsp;dro ? Y peth tebycaf gen i ydyw i Dduw roinbsp;tro yn menydd y ci er mwyn i Jones a’i wraignbsp;gael tamaid a’u cadw rhag llwgu.

98 nbsp;nbsp;nbsp;TOMOS MATHIAS.

• Tomos Mathias.

|j1 R B Y N hyn, ebe F’ewyrth Edward, mae yr hen Waterloo veterans wedi myn’d inbsp;gyd, mi debygaf. Yr wyf yn cofio amryw onbsp;honyn nhw’n dda, ac yn eu plith Tomos Mathias.nbsp;Yr oedd Tomos yn byw mewn t^ hychan tu olnbsp;i’r Blue Bell, Maesydre, Wyddgrug. IJn o’r tainbsp;Ileiaf a welais yn y mywyd oedd tf Tomos, acnbsp;fe ddwedid mai rhyw hrydnawn ar ol noswylionbsp;y gwnaeth Jac, y saer, se£ y perchenog, y t^,nbsp;ac fod Tomos yn derbyn llythyr ynddo borenbsp;dranoeth. Prun bynag am hyny, dyna’r t^^nbsp;Ileiaf a welais erioed. Mi faset yn medrud estynnbsp;pob peth oedd yn y gegin heb godi oddiar dynbsp;eistedd, a ’doedd y siambar ddim ond Just ffit onbsp;Ie i wely. Yr oedd pobol yn deud, pan £u Tomosnbsp;yn sal ryw dro, mai drwy y ffenest y dangosoddnbsp;o ei dafod i’r doctor, yr hwn oedd isio gwybodnbsp;stad ei stymog. Ond wn i ddim oedd hyny’nnbsp;wir ai peidio. Yn y caban bach yma y bunbsp;Tomos a Beti ei wraig yn byw lawer o flynydd-oedd. Yr oedd Tomos wedi bod mewn rhainbsp;brwydrau, ac yn un o honynt—wn i ddim ai ynnbsp;Waterloo y bu hyny—cipiwyd darn o asgwrn ei

TOMOS MATHIAS.

ben 1 fFwrdd, tipyn tu ucha’r coryn. Ond fe ddaru doctoriaid y fyddin neud jok nêt ryfeddolnbsp;ar ben yr hen gieadur, drwy roi plat arian drosnbsp;y twll rhag i’w fenydd o fod yn y golwg. Minbsp;welais y plat arian am Ilygaid fy hun ddegau onbsp;weithiau. Dwedai Tomos y byddai yn amal hebnbsp;yr un geiniog, ond na fyddai byth heb arian.nbsp;Derbyniai chwe’ cheiniog y dydd o bensionnbsp;am ymladd dros ei wlad; ond bob chwarternbsp;blwyddyn y cai yr arian gan Sergeant-Majornbsp;Evans. Hen begor rhyt'edd oedd y major, ondnbsp;stori arall ydi hono.

Yn gyffredin, yr oedd Tomos cyn llawened a’r gog, a phob amser mor ddiniwed aT golomen.nbsp;Ond yr oedd ynddo un bai pwysig—yr oedd ynnbsp;öbnd ryfeddol o gwrw, ac nid oedd Beti yn ddir-westreg. Er mor ddiniwed oedd y ddau hennbsp;ben, yr oeddynt yn baganiaid enbyd, a ’doeddnbsp;ganddynt ymron ddim syniad am grefydd. Elainbsp;Tomos i’r eglwys unwaith bob tri mis—sef ynbsp;Sabboth o flaen y pension, er mwyn i’r Sergeant-Major Evans gofio ei fod yn fyw. Rhoddidnbsp;trust i Tomos hyd i swm neillduol gan Malinbsp;Daüs, y siop fach, a chan un neu ddwy o daf-amau, i aros diwrnod y pension. Wedi myn’dnbsp;at fare y trust, byddai Tomos a Beti yn dlawd

TOMOS MATHIAS

iawn. Ond y peth cyntaf a wnai yr hen sowld-iwr wedi derbyn ei arian,—ac yn hyn yr oedd yn siampl i lawer yn y dyddiau hyn,—oeddnbsp;myn’d o gwmpas i dalu ei ddyled, ac yna, fel yrnbsp;oedd gwaetha’r modd, gwariai ef a Beti ynbsp;gweddill am gwrvv. Ond, fel y dwedais, byddainbsp;yn brinder mawr arnyut am wythnosau cynnbsp;diwrnod y pension, a llawer sgil a wnai Tomos inbsp;gael diferyn. Ar adeg felly, un tro aeth Tomognbsp;at diarth oedd newydd agor tafarn yn ynbsp;gymydogaeth, a gofynodd,—

“ Ddyn glan, gai beint o gwrw gynoch chi ? ”

“ Cewch, os oes gynoch chi arian,” ebe’r taf-arnwr.

“ Fydda i byth heb arian,” ebe Tomos, ac estynodd y dyn y ddiod iddo. Wrth ei wel’dnbsp;heb neud osgo i dalu, ebe’r tafarnwr,—

“ Lie rnae’r pres, ddyn ? ”

“’Does gen i ddim prés, ond y mae gen i arian,” ebe Tomos, a thynodd ei bet a dangos-odd iddo y plat arian ar dop ei ben. Syuodd ynbsp;tafarnwr yn fawr, ac ni rwgnachodd am iddonbsp;gael ei neud am dro.

Un noson oer yn y gaeaf, yr oedd Tomos a Beti yn sgrythu o flaen mymryn o dan oedd ynnbsp;y grat, ac yr oedd yn glem wyllt arnjmt, oblegid

YSBRYD Y CROWN.

nid oedd ond wythnos hyd ddiwrnod y pension, Ochneidiodd Beti yn llwythog, ac ebe bi,—

“ Wyst di be, Tomos, mi leiciwn bydawn i yn y nefoedd.”

“ Be ddeudest di ? ” ebe Tomos.

“ Y leiciwn i yn y nghalon bydawn i yn y nefoedd,” ebe Beti.

“ Ho, felly’n wir,” ebe Tomos, “ mi leiciwn inne bydawn i yn y dafarn a pheint o gwrw onbsp;inlaen.”

“ Yr hen sgrwb,” ebe Beti, “ yr wyt ti ’n was-tad am y 11e gore.”

Mi fedrwn adrodd i ti amryw o bethau cyffelyb am Tomos a Beti Mathias, ebe F’ewyrth Edward, ond dyna ddigon i ddangos i ti mornbsp;anwybodus a diniwed oedd yr hen bobol er’snbsp;talwm, ac mor ddiolchgar y dylech chi, bechgynnbsp;yr oes hon, fod am eich manteision addysg a’rnbsp;Ysgol Sul a’i breintiau.

Ysbryd y Crown.

Tp E L y mae’r Nadolig yn agosau, ebe F’ew-yrth Edward, mae’n gwneud i mi feddwl fel y byddai pobol er’s talwm yn adrodd hanes

YSBRYD Y CROWN.

ysbrydioli wrth y tamp;,n ar hirnos gauaf tua’r adeg hon ar y flwyddyn. Mae addysg a phregethiadnbsp;yr Efengyl wedi gwneud cyfnewidiad mawr yngnbsp;Nghymni o fewn £y nghóf i, er nad ydw i ddimnbsp;yn hen iawn. Yr ydw i’n cofio pan oeddwn ynnbsp;liane yn Sir Ddinbech, fod pobol yn gyffredinolnbsp;yn credu mewn ymddanghosiad ysbrydion, a minbsp;fedrwn enwi i ti amryw leoedd y byddent ynnbsp;deud fod rhwbetb yn trwblo yno. Yn wir, yrnbsp;oedd rhai pobol lied barchus yn credu yn ’unbsp;clone fod nbw wedi gweled ysbryd neu rywbethnbsp;na fedrent ei esbonio. Ond yr oedd dy daid ynnbsp;Fethodist selog, fel y gwyddost, ac yn ddig iawnnbsp;wrth ofergoeledd y cymdogion, ac mi gymeroddnbsp;lawer o draffertb efo ni i’n dj^sgu a’n goleuo inbsp;beidio rhoi coel ar bob stori wirion am ysbryd-Erbyn i mi dyfu i fyny yn liane, yr oedd-

¦wn yn meddwl nad oedd genyf flewyn o ofn hyny o ysbrydion oedd yn y byd. Ond un tronbsp;mi ges allan nad oeddwn mor ddewr ag yrnbsp;oeddwn yn meddwl y mod i. Ac fel hyn y bu.nbsp;Yr oedd y nbad a F’ewyrth Pitar yn lied debygnbsp;o ran eu hamgylchiadau—yn bobol a chrynnbsp;dipyn o’u cwmpas, ond yr arian yn gylfredin ynnbsp;brin. Yr oedd pymtheng milltir rhwng einnbsp;ni a’r Ilwybr Main, y ffarm a ddaliai F’ewyrtb

YSBRYD Y CROWN.

Pitar. I gyfarfod rhyw amgylchiad, fe fenthyc-iodd y nhad ddeugen punt gan f’cM'yrth, ac fe addawodd eu talu yn ol yn ddiffael ar yr ugein-fed o fis Tachwedd, sef y dydd o flaen diwrnodnbsp;rhent y Llwybr Main. Yr oedd ar fewyrth eunbsp;heisieu yn bendant i gyfarfod y rhent, ac yrnbsp;oedd y cigydd a brynai ddefaid y nhad wedinbsp;addaw yn sier dalu haner cant o bunau i ninbsp;bythefnos cyn y byddai y deugain punt ynnbsp;angenrheidiol. Ond er addaw, ni ddaeth y cigydd yn mlaen yn ol ei air, a bu raid i nhadnbsp;egluro ei sefyllfa iddo a gwasgu arno, ac addawodd yntau ar ei wir y cai yr arian yn brydlon.

Yr oedd yn auaf cynar y fiwyddyn hono, a’r eira a’r rhew ar y ddaear er’s dyddiau. Yrnbsp;ugeinfed o Dachwedd a ddaeth a’r cigydd hebnbsp;ddangos ei wyneb, ac yr oedd y nhad wedi damnbsp;wirioni wrth feddwl am yr helynt a achosai inbsp;F’ewyrth Pitar. Ond dwedai fy mam y byddainbsp;y cigydd yn sier o ddod, ac am i ni gymerydnbsp;amynedd. Aeth yn brydnawn a’r cigydd hebnbsp;ddyfod, a phrotestiai nhad na chai byth ddafadnbsp;ganddo mwyach. Ond tua thri o’r gloch cyr-haeddodd y cigydd a thalodd yr haner can punt.nbsp;Erbyn hyn yr oedd y nhad ar y drain wrthnbsp;feddwl am bryder F’ewyrth Pitar, a chynygiai»

YSBRYD Y CROWIV.

inau fyn’d ar arian i’r Llwybr Main y nosou hono. Mynai y nhad i mi fyn’d ar gefn cefiyl,nbsp;ond o herwydd fy mod yn awyddus i gael arosnbsp;am rai dyddiau yn y Llwybr Main, de wisaisnbsp;gerdded yno. Yr oedd wedi dechre tw’llu cyn inbsp;mi gychwyn, ac i dori cwt y fFordd eis dros ynbsp;mynydd. Nid oeddwn wedi gadael cartre hanernbsp;awr pryd y dechreuodd fwrw eira yn enbyd.nbsp;Cerddais a cherddais, ac i dori’r stori yn fer,nbsp;collais y fFordd. Yr oedd yr eira, yr hwn oeddnbsp;yn dod i lawr yn dameidia mawr, wedi gwiieudnbsp;pob man yn ddieithr i mi, a cherddais am oriaunbsp;heb wybod i ble yr oeddwn yn myn’d, ac yrnbsp;oedd y dieithrwch, y distawrwydd, a’r ffaith fodnbsp;gen i ddeugain punt yn fy mboced wedi fynbsp;ngwneud reit nei’fos Ond yr oeddwn wedinbsp;gofalu rhoi rifolfar llwythog yn mhoced frest ynbsp;nghót, rhag lladron. Nis gwn am ba hyd ynbsp;bum yn cerdded, ond yr oeddwn wedi blino ynnbsp;enbyd, achos rai wyddost fod cerdded milldirnbsp;mewn eira yn fwy trafferthus na cherdded tairnbsp;ar dir sych. Gwyddwn ei bod yn myn’d ynnbsp;hwyr, ac ofnwn y byddai raid i mi orwedd ynnbsp;yr eira gan mor flinedig oeddwn, pryd y gwelwnnbsp;oleu fel goleu canwyll drwy ffenest, a chyfeir-iais tuag ato. Wedi i mi ddyfod at y goleu,

YÖBRYD Y CROWN.

cefais ei fod yn dod o ffenest bach tlawd yr olwg. Curais y drws, a daeth g^r y yr hwnnbsp;oedd ar fin myn’d i’w wely i’w agor, a chyfar-wyddodd fi i’r ffordd dyrpeg. Wedi cyraedd ynbsp;tyrpeg dechreuais gofio y ffordd, er fod yr eiranbsp;yn rhoi golwg ddieithr ar bobman. Cofiais fodnbsp;tafarndƒ yn ymyl o’r enw y Crown. Pender-fynais nad awn gam pellach na’r dafarn, oblegidnbsp;yr oedd genyf eto dair milltir o ffordd i’r Llwybrnbsp;Main, a minau wedi blino cymaint fel mai prinnbsp;y gallwn roi y naill droed heibio’r Hall, ac yrnbsp;oedd yn dal i fwrw eira. Ofnwn fod pobol ynbsp;Croivn wedi myn’d i’r gwely, a choelia fi, da gannbsp;fy nghalon oedd gweled goleu yn ffenest ynbsp;gegin. Yr oeddwn ymron yn rhy flinedig i guronbsp;y drws, pryd y daeth gwr ieuanc i agor, gan fynbsp;ngwadd i fewn. Dywedais wrtho am fy sef-yllfa, ac y byddai raid i mi gael gwely yno.nbsp;i\.eth i nol ei fam, ac wedi i mi fyn’d dros yr unnbsp;stori wrthi hithau, ac i’r ddau siarad yn gyfrin-achol, ebe’r fam,—

“ Mae’n ddrwg gen i, syr, na fedrwn ni roi llety i chi, er mor dost ydi’r nosweth. ’Doesnbsp;gynon ni ond un ystafell heb fod ar iws, a deudnbsp;y gwir i chwi, y mae rhwbeth yn trwblo ynnbsp;hono, fel na fydde fo ddiben yn y byd i chinbsp;geisio cysgu ynddi.”

ysBEyi) ï caoYfiv

“ Mi gymeraf fy siawns am hyny/

“ Purion,” ebe’r wraig, “ ond dyna fi wedi deud yn onest wrthoch chi/’ a ffwrdd a hi i harotoinbsp;tamed o swper i mi, ac i ddweud wrth y ferchnbsp;am wneud y gwely yn barod. Pan oeddwn ynnbsp;cymeryd swper, holais y wraig am yr ysbryd,nbsp;pryd y cefais y stori yn llawn ganddi. Yn fyr,nbsp;yr oedd yn rhywboth tebyg i hyn. Eu heiddonbsp;hwy eu hunain oedd y dafarn, ac yr oeddyntnbsp;wedi cadw stori’r ysbryd oddiwrth bawb, rhagnbsp;gwneud niwed i’r t^, ond yr oeddynt ar frys amnbsp;gael ei werthu. Nid oedd neb wedi clywed yrnbsp;ysbryd ond y fam a’r mab, ac nid oeddynt wedinbsp;són gair wrth y ferch, yr hon oedd yn bnr waelnbsp;ei hiechyd, rhag ei dychrynu, a rhoisant- siarsnbsp;arnaf finau i beidio són wrthi, ac ebe’r fam,—nbsp;“Mae y bachgen yma a finau yn ei glywednbsp;bob nos ymron, ac weithiau fwy nag unwaith yrnbsp;un noswaith, ond diolch i’r Tad, dydw i ddimnbsp;yn meddwl fod y ferch wedi clywed dim oddi-wrtho, ond y mae hi yn cysgu yn y garretnbsp;gefn.’’

“ Beth fyddwch yn ei glywed ? ’’ gofynais inau.

“ Wel,” ebe hi yn ddistaw, gan edrych tua’r drws rhag ofn i’r ferch glywed, “ mi fyddwn yn

YSBRYD Y CROWN.

clywed rhwfun yn agor y drws—’does ene’r un clo arno—ac yn union deg yn ei gau o wed’yn.nbsp;Yn yr ystafell ene bu farw fy ng-^r rywnbsp;flwyddyn yn ol, a mi dendiodd yr eneth ymanbsp;gymaint arno nes y collodd ei hiechyd, a maenbsp;gen i ofn drwy nghalon iddi glywed y peth sy’nnbsp;trwblo, achos mi fydde’n ddigon am ei bywydnbsp;hi, a waeth gen i bydawn i odd’ma yforu, cawnnbsp;i rwbeth tebyg i bris am y t^.”

Yn y funud daeth yr enefch i mewn, a gosod-odd ganwyll ar y bwrdd i mi, a dywedodd fod fy ngwely yn barod, a chanodd nos dawch. Yrnbsp;oedd golwg wywedig a syn arni, a hawdd oeddnbsp;genyf gredu nad oedd yn iach. Euthom i gydnbsp;i’n gwelyau. Yr oedd y tair ystafell 11e ynbsp;cysgwn i, y mab, a’r fam ar yr un landing, anbsp;chysgai y ferch yn rhywle yn nhop y t^. O her-wydd fy mlinder a stori’r ysbryd, ni fedrwn ynnbsp;fy myw gysgu. Yr oeddwn wedi rhoi fy rifol-far ar fwrdd bychan yn fy ymyl. Yn mhen rhainbsp;oriau, tybiais glywed rhyw swn oddiallan i’rnbsp;ystafell. Goleuais y ganwyll y foment hono, anbsp;chydiais yn y rifolfar, oblegid yr oeddwn ynnbsp;benderfynol os cawn aUan mai rhyw ddihirynnbsp;oedd yn aflonyddu ar y bobol ddiniwed hyn, ynbsp;gwnawn ychydig dyllau ynddo. Ond pan, y

TUBA! CAIN ADAMS.

funyd nesaf, yr agorodd y drws, euthum i grynu fel dellen, ac yn fwy felly pan welwn ferch ifancnbsp;yn ei dillad nos yn dod yn syth at fy ngwely.nbsp;Gan edrych yn dyner yn fy Ilygaid, ebe hi ynnbsp;ddistaw,—

“Ydach chi’n well, nhad bach?” Yna trodd ar ei sawdl, cauodd y drws ar ei hol, ac ni welaisnbsp;mo honi wed’yn tan y bore. Merch y t;^ ydoeddnbsp;druan, yn codi drwy ei hun. Yr oedd ei phrydernbsp;a’i gofal am ei thad yn ystod ei atiechyd wedinbsp;effeithio ar ei nerves, ac er y dydd y claddwydnbsp;ef, yr oedd wedi bod yn codi drwy ei hu i amnbsp;flwyddyn gron heb yn wybod iddi ei hun nagnbsp;i’w mam a’i brawd. Felly, mi fum yn foddion inbsp;roi ysbryd y Crown i lawr, ac yr oedd diolch-garwch y fam a’r brawd i mi yn ddiderfyn.nbsp;Buom yn gyfeillion byth, ac ar fy nhrafel bydd-wn yn myn’d i’r Crown fel bydawn yn myn’dnbsp;gartre, ebe F’ewyrth Edward.

Tubal Cain Adams.

BOB math o greulondeb, mi fyddaf yn meddwl, ebai F’ewyrth Edward, mai creu-londeb at greaduriaid mudion ydyw y gwaethaf;

TUBAL CAIN ADAMS.

am y rheswm na fedr y creaduriaid hyny, druain, ddwyn tystiolaeth yn erbyn eu poen-ydwyr, ac am eu bod yn fwy analluog i am-ddiffyn ac i ymgeleddu eu hunain. Pan oeddwnnbsp;yn hogyn, mi welais lawer o fechgyn creulon,nbsp;ond neb tebyg i Tubal Cain Adams. Mae o anbsp;phawb o’i deulu erbyn hyn wedi meirw, onidenbsp;fuaswn i ddim yn dweyd y stori hon wrthyt.nbsp;Ac wedi i ti ei cblywed, hwyrach y dwedi di einbsp;bod yn debyg iawn i stori hen wrach, ac ynnbsp;sawru yn gryf o ofergoeledd yr oes o’r blaen.nbsp;Ond y mae yn ddigon gwir, a chei ddweyd bethnbsp;a fynost am dani.

Torwr cetfylau oedd tad Tubal Cain Adams, ac nid oedd yntau yn un o’r rhai mwyaf tirion.nbsp;Mi welais ambell getiyl yn crynu drwyddo wrthnbsp;glywed ei lais, ac yn edrych ar ei chwip gydanbsp;llygaid a’u Hon’d o arswyd. Nid oeddym ni, yrnbsp;hogiau, un amser yn hofB i Tubal dd’od i gyd-chware a ni, am y rheswm y byddai agos ynnbsp;wastad yn gofalu brifo rhai o honom. Wedinbsp;iddo fynafyd un o honom, dwedai bob amsernbsp;mai damwain oedd y cwbl; ond gwyddem ynnbsp;burion ei fod yn ymhyfrydu rhoi poen i rywun.nbsp;Felly nid oedd Tubal yn cael ei hoffi gan neb,nbsp;a byddai gan ein rhïeni, yn enwedig ein mamau,

TUBAL CAIN ADAMS

ryw gwyn feunyddiol yn ei erbyn. Tubal a’m dysgodd sut i hela adar. Mae yn dda gan ynbsp;nghalon i fod y chware drwg hwnw wedi ei roinbsp;i lawr. Y Ifordd y byddem yn gwneud oeddnbsp;cymeryd bawb ei ffon, a myn’d un o bobtu’rnbsp;gwrych, a dechreu ei guro nes y codem aderyn,nbsp;ac yna hela y creadur bach o’r naill ben i’rnbsp;gwrych i’r Hall, os na ’hedai ar draws y cae, acnbsp;os felly, byddem wedi colli yr aderyn hwnw.nbsp;Byddai y dryw bach yn fynych. yn ein concronbsp;yn Ian, ki o’r golwg fel pe buasai y ddaear wedinbsp;ei lyngcu, ac hwyrach, wedi i ni fyn’d belldernbsp;oddiwrtho, clywem ef yn twitian yn ddigonnbsp;talog. Anfynych y gadawai y robin goch ynbsp;gwrych, ond ’hedai o’r naill gangen i’r Hall, ynnbsp;ol a blaen, nes ein blino, neu i ni ei flino ef. Minbsp;gofiaf byth am y tro olaf y bum yn hela adarnbsp;efo Tubal Cain Adams. Ar fore Nadolig rhew-Hyd yr oedd hyny. Yr oeddym wedi codi robinnbsp;goch, ac wedi ei redeg yn ol a blaen yn hir,nbsp;pryd y safodd robin ar gangen wedi llwyrnbsp;flino. A mi ddychmygaf y munyd yma welednbsp;ei frest goch fach brydferth yn codi ac yn gos-twng yn gyflym, gan fel yr oedd ei galon ynnbsp;euro. Cymerodd Tubal afael ynddo, a’r fomentnbsp;hono torodd blood vessel i’r creadur gwirion, a

TUBAL CAIN ADAMS.

Srydiai y gwaed drwy ei big bach, yna cauodd ei lygaid disglaer, plygodd ei ben, a bu farw arnbsp;gledr Haw Tubal. Daeth y fath bangfa o euog-rwydd drosof nes y methais beidio crio. Wrthnbsp;fy ngweled yn crio, rhoddodd Tubal glewten inbsp;mi yn fy nghlust, lluchiodd robin i’r awyr, anbsp;tharawodd e£ gyda’i flfon pan oedd yn disgyn,nbsp;nes oedd ei blu yn gawod dros y lie. Elfeithioddnbsp;yr amgylchiad yn fawr arnaf, a phan ddwedaisnbsp;y stori wrth fy mam, gwnaeth i mi fyn’d ar fynbsp;ngliniau i ofyn maddeuant Duw am y creulon-deb, i’r hyn yr oeddwn yn ddigon parod. Ondnbsp;glynodd y teimlad o euogrwydd ynof amsernbsp;maith, ac nid ydwyf y funyd hon, yn fy hen-aint, yn hollo! rydd oddiwrtho. Mi fedrwnnbsp;adrodd Hawer o greulonderau Tubal Cain Adamsnbsp;i ti, ond un eto yn unig, at yr hyn a ddwedais,nbsp;y soniaf am dano.

Yn mhen blynyddau ar ol stori y robin goch, crebychai fy nghroen pan glywais, a hyny gannbsp;hear y plwy, fod Tubal wedi tynu nyth aderynnbsp;bronfraith a thri o rai bach ynddo. Cymerodd ynbsp;nyth a’r adar bach adref, ac aeth yn syth at Robertnbsp;Lewis, y teiliwr, a dwedodd fod ei fam yn gofynnbsp;am fenthyg siswrn bach, siswrn tori tyUaunbsp;botymau. Wedi cael y siswrn, a phan oedd yr

TUBAL CAIK ADAMS.

adar bach yn agor eu pigau am fwyd, torodd Tubal dafodau y tri. Daeth y creulondeb dycli-ryullyd i glustiau y ficar, yr hwn a aeth ato acnbsp;a roddodd y wers oreu iddo a gafodil yn einbsp;fywyd, a dwedodd wrtho y byddai Duw yn sicrnbsp;o dalu iddo am y fath weithi-ed ysgeler. Dych-rynodd Tubal gryn dipyn, a bu yn well bachgennbsp;byth. Hyny fu. Pan oedd Tubal oddeutunbsp;deunaw mlwydd oed, ai- fore Nadolig, clywais einbsp;fod yn sal iawn. Eis i edrych am dano, a chef-ais ef bron yn rhy lesg i allu siarad. Yr oeddnbsp;wedi tori hlood vessel, ac wedi colli llawer o waed.nbsp;Ebai fe,—“Edward, wyt tin cofio am y robinnbsp;goch er’s talwm ?” “ Ydwyf yn burion,” ebe linaVL.nbsp;“ Dyma dal i mi, yntê ? ” ebai fe, a thorodd inbsp;gri'o. Ond gwellhaodd Tubal o’r afiechyd ynnbsp;mhen llawer o fisoedd, ond ni bu byth yn gryf.nbsp;Pan oedd Tubal yn chwecb ar hugain oed, priod-odd. Yr oedd o yr adeg hono yn gweithio felnbsp;gwas ffarmwi’. Yn mhen oddeutu blwyddynnbsp;ganwyd iddo ferch, a chyn pen pum’ mlyneddnbsp;yr oedd ganddo dair o ferched. Ond hyn oeddnbsp;yn rhyfedd—a dyma ydyw pwynt y stori—yrnbsp;oedd y tair hogen yn fudion, ni ddwedodd un onbsp;honynt air erioed. A’r hyn oedd ryfeddachnbsp;fyth, yr oedd y tair yn clywed yn burion.

fY ANWYL FAM FY HÜNAN.

aclios y mae byddardod yn mron yn ddieithriad yn blaenori mudandod. Bu y fam farw arnbsp;euedigaeth yr olaf o’r genethod, ac effeithioddnbsp;cyflwr gresynus ei blant gymaint ar Tubal Cainnbsp;Adams, fel y gwywodd yntau yn fuan. Cymer-wyd yr hogenod i’r tloty, ac yno o un i un buontnbsp;hwythau feirw. D^ma’r stori i ti, a gwna fel ynbsp;mynot a lu, ebai F’ewyrth Edward.

Fy anwyl fam fy hunan.

R oeddwn un tro wedi anufuddhau i fy mam, a daeth hyn i glustiau F’ewyrthnbsp;Edward. Ni chymerodd arno ei fod wedi clywednbsp;dim am danaf, ond pan euthum i’w d^ i wrandonbsp;arno yn adrodd ei straeon, ebe fe,—

Yr ydw i erbyn hyn yn ben, ac er y mod i’n gwybod na fydda i ddim yma yn hir, ac y byddnbsp;y cyfnewidiad mawr wedi cymeryd 11e yn burnbsp;l'uan, ‘dydw i ddim yn sier y mod i’n wir debygnbsp;i lesu Grist mewn dim ond yn fy mharch i fynbsp;mam. ün o’r touches mwya ffein yn banes ynbsp;Gwaredwr ydyw ei ofal am ei fam, a byuy pannbsp;oedd baich byd o bechodau yn pwyso arna

FY ANWYL FAM FY HUNAN.

Byclaswn i’n gwybod dim am dano ond y ffaith yna yn unig, mi fuasai gen i feddwl mawr onbsp;hono byth. Bydasai raid i mi farnu cymeriadnbsp;bachgen drwy ofyn dim ond un cwestiwn iddo,nbsp;y cwestiwn hwnw fuasai—beth wyt ti’n feddwlnbsp;o dy fam ? 'Doedd Bob, y tymblwr, er’s talwm,nbsp;ddim yn cael ei ystyried yn haner call, ond heb-law codi pin oddiar lawr gydag emrynt ei lygad,nbsp;a cbampau ereill, fe ddwedai Bob ambell air purnbsp;gall. Meddai Bob un diwrnod,—“ Os colli dynbsp;dad mi gei golled fawr, ond os colli di dy famnbsp;mi golli’r cwbwl.” Hyd yn nod pan fydd bachgen wedi dirywio yn dost o ran ei gymeriad, oanbsp;ca’i allan fod o’n meddwl yn uchel am ei fam,nbsp;mae gen i obaith am dano. A fedri di gannbsp;Daf’ydd Ddu Eryri,—“ Fy anwyl fam fy hunan ?”nbsp;Na fedri ? Wel, mae gen i ofn fod llawer o fech-gen yr oes bon heb wybod am y pethau goreunbsp;yn iaith eu mam. Mi genais lawer ar y gannbsp;hono er’s talwm, a dydw i ’rioed yn cotio einbsp;chanu na lanwai fy Ilygaid a dagrau, a mi faswnnbsp;yn ei chanu i ti ’rwan daswn i heb golli fy llais.nbsp;Mae ambell hen gan dda, mi goelia, fel adnodau’rnbsp;Beibl, wedi cadw llawer bachgen rhag drwg.nbsp;Wn i ddim 11e buaswn i ’rwan oni bai am gannbsp;Dafydd Ddu Eryri.

FY ANWYL FAM FY HUNAN. 115

Pan oeddwn yn ieuanc, gwnaeth Wil Williams lawer o niwed i mi, a minau iddo yntau ynnbsp;ddiau. Yr oedd genym ran ymhob drwg anbsp;direidi, er ein bod ein dan wedi ein dysgunbsp;bethau amgenach. Gosododd Wil ei fryd arnbsp;fyn’d yn sowldiwr, a cheisiai ei oren i fy mher-swadio inau i listio, ac yr oeddwn braidd ynnbsp;tueddu at byny. Yr oedd fy nhad dipyn ynnbsp;sydyn a chrabed ei ddull, a minau, hwyrach, hebnbsp;fod yn un o’r rhai mwyaf diwyd efo ngwaith, anbsp;dwedodd un diwrnod, mewn tipyn o dymer, nadnbsp;oeddwn yn werth fy halen. Brifodd y gair finbsp;yn fawr, ac atebais,—“ Hwyrach hyny, ond yrnbsp;wyf am listio.” “ Eitha gwaith i ti, mi wnei ynnbsp;burion i dy saethu,” ebe nhad, a brifodd fwynbsp;amaf. Mi eis at Wil y noson hono, a mi ddeudesnbsp;wrtho yr awu gydag ef i Gaer i listio. Yr oeddnbsp;Wil yn falch iawn clywed hyny, a phenderfyn-asom gychwyn bore dranoeth. Wedi i fy nhadnbsp;fyn’d i’w wely, dwedais wrth fy mam am fynbsp;mwriad. Ni chredai fi nes i mi gymryd fy llwnbsp;raai dyna oedd fy mwriad. Crefodd arnaf einbsp;_goreu glas i roi y meddwl heibio. Ond yrnbsp;oêddwn yn benderfynol o fyn’d yn sowldiwr.nbsp;Codais yn fore dranoeth, ond yr oedd fy mam arnbsp;ei thraed o mlaen i, a chrefodd ainaf drachefn a

FY ANWYL FAM FY HTTNAN.

tlirchefn dan wylo yn hidl am i mi beidio myn’d i flwrdd. Yr oeddwn wedi c’ledu, ac yn meddwlnbsp;fy mod wedi colli pob parch i £y rhïeni, ac ninbsp;chafodd dagrau fy mam ddim dylanwad arnaf.nbsp;Mi gwelaf hi y funyd yma yn edrych ar fy olnbsp;pan oeddwn yn cychwyn i gyfarfod Wil Williams. Wyddwn i fawr am y boen yr oeddwnnbsp;yn ei achosi iddi. Wedi myn’d bron o olwg ynbsp;ty, mi edrychais yn ol. Yr oedd fy mam o hydnbsp;yn y drws, ac yn sychu ei Ilygaid amp;’i ffedog. Minbsp;ddechreuais feddvvl beth oeddwn yn myn’d i’wnbsp;wneud, a fy mod, hwyrach, yn cymeryd yr olwgnbsp;olaf am byth ar fy hen gartief, a daeth rhyw-beth i fy ngwddf, ond yn fy mlaen yr eis. Yrnbsp;oedd yn fore hynod o hyfryd. Yr wyf yn cofionbsp;mai y bore hwuw oedd y tro cyntaf i mi sylwinbsp;mor hardd oedd yr hen gymydogaeth, a synwnnbsp;am i mi fod am gynifer o flynyddoedd heb welednbsp;prydferthwch natur. Yr ydw i’n meddwl mai ynbsp;bore hwnw y cefais fy ail-eui gan natur. Maenbsp;y fath beth a hyny’n bod, wyddost, pan y maenbsp;bachgen yn canfod am y tro cyntaf mor harddnbsp;ydi’r byd yma. Canai yr adar yn braf yn ynbsp;goedwig gerllaw, a meddyliwn fod y gwartheg,nbsp;y defaid, a’r ceffylau i gyd yn edrych amaf amnbsp;y tro olaf. Nid oeddwn, cyn hyny, wedi sylwi

FY ANWYL FAM FY HUNAN.

mor biydferth oedd y creaduriaid diniwed. Yr oedd yr aber fain a redai efo gwaelod y werg-lodd hir yn edrych yn fwy gloew nag erioed, anbsp;phan welais lygoden ffrengig yn rheileg o fynbsp;fFordd wrth i mi fyn’d heibio, nid oedd genyf ynbsp;mymryn Ileiaf o awydd i’w lladd. Pan eis drwynbsp;lidiart y cae pellaf, gadawais hi yn agored,nbsp;achos daeth rhywbeth i fy meddwl os ceuwn hl,nbsp;na ddeuwn byth yn ol, a dechreuais feddwl amnbsp;wledydd peil ac am ymladd efo’r Blacs, amnbsp;galedi, oerni, a newyn. Ond yr oedd fy nhadnbsp;wedi dweyd nad oeddwn yn werth ly halen, acnbsp;ymlaen yr euthum yn benderfynol. Yr oedd ynnbsp;rhaid i mi fyn’d heibio’r Hafod Lom, a meddyl-iais am Doli’r Hafod. Yr oeddwn yn hotf iawnnbsp;o Doli hyd yn oed y pryd hwnw, ond yr wyfnbsp;wedi dweud y stori hono i ti o’r blaen. Cynnbsp;cyraedd yr Hafod yr oedd ffordd gul, isel, anbsp;dyfrllyd, a gwrych uchel o bob ochr iddi, a phannbsp;oeddwn yn myn’d ar hyd y ffordd hon mi glywnnbsp;rywun yn canu. Doli oedd yn cnnu wrth odro.nbsp;Wedi d’od i’w hymyl, mi eisteddais ar y clawddnbsp;i wrando arni. By dasai hi’n gwybod y mod inbsp;tu arall i’r gwrych yn gwrando, fasai hi ddimnbsp;yn canu, mi wn. Yr oedd gan Doli lais swynolnbsp;dros ben, yn ol y marn i, a chlywais i erioed mo-

FY ANVVYL FAM FY HUNAN.

hono mor swynol a’r bore hwnw. Eisteddais i wrando arni am y tro olaf yn fy mywyd, fel yrnbsp;oeddwn yn meddwl, a’r pumed penill yn y gin,nbsp;—“ Fy anwyl fam fy hunan,”—oedd y geiriaunbsp;cyntaf a glywais. Deffrodd rhywbeth ynnbsp;ngwaelod fy nghalon, a dychwelais adref, anbsp;rydw i’n meddwl fod fy mharch i fy mam, o’rnbsp;diwrnod hwnw allan, wedi myn’d yn fwy-fwynbsp;tra bu hi byw. Digiodd Wil Williams yn dostnbsp;am nad aethwn i’w gyfarfod, a galwai fi ynnbsp;Uwfrgi digalon, ac aeth ei hun yn syth i Gaer anbsp;listiodd. Wedi hyny, anfonwyd ef i’r India, aonbsp;ni chlywodd neb byth siw na miw am dano.nbsp;Hwyrach y leiciet ti glywed geiriau y gannbsp;“ Fy anwyl fam fy hunan ? ”—

“ Pwy a’m hymddygodd yn ddi-lys 0 dan ei gwregys mwynlan ?

Pwy roes i’m’ faeth a Iluniaeth Uon O laeth ei bron bêr anian ?

A phwy a’m cadwodd rhag pob cam ?

Fy anwyl fam fy hunan.

“ Pwy i’m’ a suai uwch fy nghryd Pan oeddwn vranllyd faban ?

^ nbsp;nbsp;nbsp;A phwy fu’n effro lawer gwaith

Drwy’r himos faith aniddan ?

FT ANWYL FAM FT HUNAN. nbsp;nbsp;nbsp;119

Pwy a’m gwarchodai rhag pob cam ?

Fy anwj’^l fam fy hunan.

' Pwy a’m dilladai er fy llwydd Bryd diniweidrwydd oedran ?

Rhag imi fawr beryglu foes Ysigo einioes egwan ?

A phwy a’m noddai rhag drwg nam ?

Fy anwyl fam fy hunan.

' Pwy ond fy mam, dirionaf merch,

O eithaf traserch gwiwlan

A wylai drosof—waelaf ddrych—

Pan oeddwn wrthrych truan ?

A pheth ond Haw rhagluniaeth Ion A ddaliai hon ei hunan ?

‘ Pwy a’m cynghorai bob rhyw bryd Rhag arwain bywyd aflan ?

Ond parcliu enw Duw trwy ffydd,

A chadw ei ddydd sancteiddlan;

Heb wneuthur unrhyw dwyll na cham— Fy anwyl fam fy hunan.

‘ Er mwyn i’m hawddgar fam, heb groes, Ddiweddu oes yn ddiddan,

Wrth iddi blygu bob yn bwyth Dan ddirfawr Iwyth o oedran.

HEN GYMERIAD.

Rhag sudclo i’r bedd dan ofal bwn Cymeraf hwn fy hunan.

“ Oblegid credu ’rwyf fod Duw A wêl, a glyw, y cyfan;

Ei lid o entrych wybren fawr Felltenai i lawr drwy f’anian,nbsp;Pe meiddiwn oddef cynyg catiinbsp;I’m hanwyl fam fy hunan.”

Hen Gymeriad.

A MAE Ned Sibion wedi marw, ydi o ? ebai F’ewyrth Edward. Un o’r creaduriaidnbsp;rhyfeddaf a welai.s yn fy mywyd oedd Ned, acnbsp;un o’r pethau mwyaf anhawdd dan haul a fydd-ai desgritiü ei gymeriad yn gywir. Yr oedd ynnbsp;rhaid gweled, clywed, ac adnabod Ned cyn ynbsp;geilid fturfio syniad am ddigrifwch ei gymeriad, ac y mae’r byd yn dlotacli o’i golli. Wn inbsp;ddim beth ydyw’r achos, ond y mae hen garitorsnbsp;rhyfedd yn myn’d yn brinach bob dydd. Maenbsp;addysg neu rywbeth, fel y d’wedodd Wil Bryannbsp;er’s 11awer dydd, yn ein gwneud ni i gydnbsp;yn gyffelyb i postage stumps. Llys-enw oeddnbsp;Ned Sibion; Edward Williams oedd enw y dyn.

HEN GYMERIAH.

ac yr wyf yn meddwl mai o bhvy Ysgeifiog yr oedd o’n Mna Yr oedd tipyn o natur Ilys-enwnbsp;yn y teulu, a’r “ Hen Grothe ” y byddent ynnbsp;galw ei dad—yr wyf yn ei gofio’n burion. Nidnbsp;oedd Ned druan, yn ben llathen, ac o herwyddnbsp;hyny, mae’n debyg, ni chlywais erioed fod gannbsp;neb gas-galon iddo. Bu Ned yn briod dairnbsp;gwaith, ac yr oedd y tair gwraig yn debygnbsp;iawn i’w gilydd, ac iddo yntau. Mae bran inbsp;fran. Ac fe fu raid i’r tair ymostwng i’r unnbsp;rheol—sef byw efo fo am fis o dreial cyn iddonbsp;eu priodi, er mwyn iddo brofi eu tymer. Un o’rnbsp;dynion mwyaf diddiogi a welais erioed oeddnbsp;Ned, a ’roedd o bob amser, p’run bynag ai helnbsp;carpiau y byddai ai rhywbeth arall, fel bydasainbsp;yn lladd nadrodd, ac mor brysnr a Robin ynbsp;Busnes. Er ei fod yn l.ynod o onest, ni byddainbsp;byth yn edrych yn ngwyneb neb, ac os safai inbsp;siarad a rhwfun, byddai ei lygaid yn ysgwta onbsp;gwmpas ei draed. Yr oedd Ned fel pe buasainbsp;wcdi ei fwriadn gan Ragluniaeth i ffeindionbsp;pethau, ac yn wir, yr oedd pobl yn dweyd ei fodnbsp;wedi ffeindio llawer yn ystod ei oes. Codainbsp;Ned efo’r wawr dranoeth ar ol pob ffair anbsp;marchnad, a byddai ei lygaid yn cyniwair ynnbsp;mhob stryd am rywbeth a allai ei ffeindio.

HEN GYMEBIAD.

Drwy fisoedd yr haf byddai Ned bob bore Sul wedi llyp^adu pob twll a chomel yn mhob heolnbsp;cyn i bobl eraill godi o’u gwelyau, ac, i dawelunbsp;ei gydwybod, mae’n debyg, byddai yn canunbsp;hymnau ar fore Sabboth. Mi clywais o ddegaunbsp;o weithiau o ngwely. Betb bynag a fyddai ynbsp;geiriau, yr un dón oedd ganddo yn wastad, snbsp;hono, mi gredaf, o’i gyfansoddiad ef ei hun—nbsp;rhyw fath o chant yn y cywair lleddf—bynod onbsp;Gymreig o ran ei s’^n. Ni buasai Ned yn dalnbsp;at y gwaitb o chwilota fel hyn am oes gyfan,nbsp;oni bai ei fod yn ffeindio pethau weithiau. Yrnbsp;wyf yn cofio un tro fod d^m wedi meddwi mornbsp;dost ar nos Sadwrn nes y collodd ei watch, acnbsp;ni wyddai yn y byd mawr yn mha Ie. Ondnbsp;cafodd y watch gan Ned prydnawn Sul, ac ninbsp;roddodd geiniog o wobr i’r creadur gonest. Bunbsp;hyn, yr wyf yn meddwi, yn wers i Ned i gadwnbsp;pobpeth a ffeindiai o hyny allan.

Nid rhyw lawer o syniad oedd gan Ned am bellder. Ar adeg cynhauaf un tro yr oedd ynbsp;Proffeswr Edwards yn cerdded i lawr Forgatenbsp;Street, Caer, a phwy a welai ar yr heol, a siclnbsp;dan ei gesail, ond Ned. Aeth ato, ac ebai fenbsp;wrtho,—

“ Wel, Edward, bedach chi’n neud yma ?”

HEN GYMERIAD.

“ Myn’d i lawr i Lunden ’rydw i,Mr. Edwards, i’r cynhaua—mae’n nhw’n deud mae 11e clyfarnbsp;anwedd ydi Llunden adeg cynhaua,” ebai Ned.

Hyny fu. Yn mhen yr wythnos yr oedd y Proffeswr yn dod i lawr stryt yr Wyddgrug, anbsp;phwy a welai ond Ned, ac ebai fe,—

“Helo, Edward, ’roeddwn yn meddwl eich bod yn myn’d i Lunden i’r cynhaua ?”

“Wel na, Mr. Edwards,” ebai Ned, “deis i ddim cosach i Lunden na Phargiat (Pargate ynnbsp;Sir Gaer), welwch chi.”

Mi wranta fod dau gant o latheni rhwng Ned a’r ffynon 11e y byddai yn cael d’^r; a minbsp;gwelais o un diwrnod yn myn’d i’r ifynon a daunbsp;biser mawr ganddo. Wedi eu llenwi k d’^l^r,nbsp;cariai un o honynt encyd o ffordd a gosodai ef inbsp;lawr, yna ai i nol y Hall a gosodai ef i lawr ynnbsp;ymyl y cyntaf. Ac felly cariai hwynt nes dodnbsp;a’r ddau i’r t^. Gofynais iddo pa’m yr oedd yrnbsp;gwneud felly. “ Safio amser, welwch chi,” ei-.ainbsp;Ned.

Nid rhyw lawer o syniad oedd ganddr ych-waith am werth arian. Un tro aeth N^d, wedi bo nos, at Thomas Roberts, Draw i brynunbsp;iar, ac wedi i Mr. Roberts ddal yr 'ar dan yrnbsp;hofel, aed yn fargeinio rhwng y dd'.u am y pris.

HEN GYMERIAD.

“ Faint ydach chi isio am dani, Mr. Roberts,” ebai Ned.

“ Wei,” ebai Mr. Roberts, “ mi cei di bi am bymtheg.”

“ Wei, nana wir, mi ro i chi ddeunaw, os leic-iwch chi,” ebai Ned.

“ Ond dydw i’n deud y cei di hi am bj^mtheg,’ ebai Mr. Roberts.

“ Mi ro i chi ddeunaw, a’r un Ifyrling chwaneg,” ebai Ned.

“ Puri on,” ebai Mr. Roberts, a throdd dair ceiniog yii ol iddo.

Un adeg yr oedd Nod yn labro i Mr. Joseph Eaton am ddau a grót yn y dydd ; ond collwydnbsp;ef ddydd Llun a dydd Mawrth. Pan ddaeth atnbsp;ei waith fore Mercher, ebai Mr. Eatonnbsp;wrtho,—

“ Wei, Edward, lie buoch chi ddoe ac echdoe?”

* Mi eis i lawr i’r Fflint i hel cocos, Mr. Eaton,” ebai Ned.

“ Ddaru chi neud yn o dda ?” gofynai ei feistr.

*“ Do,” ebai Ned, “ yn dda anwêdd ac ordar Mi heliais beth digydwybod o honyn nhw, a minbsp;eis efo nhw i Ruthyn ddoe, a mi ges bumrot amnbsp;danyn nhw, welwch chi.”

HEN GTMERIAD.

“ Wel, heblaw cerdded deng milldir ar hugain, dyma chi wedi colli tri swllt mewn cyflog,” ebainbsp;Mr. Eaton.

“ Waetb i cbi bef o, mi ’nes yn siampal o dda, Mr. Eaton,” ebai Ned.

Byddai Ned yn newid ei feddwl yn sydyn iawn weitbiau. Yr wyf yn cofio fy mod un tronbsp;eisieu cael symud y domen, ac mi wyddwn ynbsp;byddai Ned yn gwneud vhyw johs felly, a pbannbsp;welais ef, gofynais iddo ddod i wneud y gwaitb.nbsp;“ Mi ddof acw i’w gwel’d hi,” ebai Ned; a’rnbsp;prydnawn bwnw mi gwelwn ef yn simio ynbsp;domen. Er fod dy fodryb yn adnabod Ned ynnbsp;dda, nid oedd erioed wedi ei glywed yn siarad,nbsp;a d’wedodd y deuai gyda mi i’r buartb i wrandonbsp;arno ef a minau yn gwneud y fargen. Rhoddaisnbsp;siars arni i beidio cbwertbin, neu y byddai ynnbsp;sier o andwyo y fargen, aebos ni fedrai Ned odd-ef i neb cbwertbin am ei ben. Addawodd hitb-au y byddai reit sad, ac i’r buartb yr euthom.nbsp;Wedi i Ned simio gryn lawer ar y domen,nbsp;deuthom i’r fargen fod i mi roddi iddo hanernbsp;coron am ei symud, ac yr oedd dy fodryb ynnbsp;mron marw o eisieu cbwertbin wrtb glywednbsp;Ned yn siarad mor fabanaidd.

“ Ond cofiweb chi, Edward,” ebe fi, “ y rbaid i cbwi ei symud yn fore ddydd Llun.

HEN GYMERIAD.

* Wel,” ebai Ned, “ os bydd hi’n braf (‘ hwb,‘ ebai dy fodryb)—ddo i ddim,” a IFwrdd a fo, acnbsp;ni ddaeth i symud y domen. Yr oedd dy fod-ryb drwy chwerthin wedi andwyo’r cwbl, anbsp;gwneud i Ned newid ei feddwl ar ganol y fraw-ddeg.

Am amser, bu Ned yn byw yn un o’r cabanod sydd dan yr entri yn nhop Henffordd, ac ar y prydnbsp;ei fusnes penaf oedd hel carpiau. Ar ryw ddam-wain yr oedd wedi cael dan b^r o olwynionnbsp;bychain ar echeli, ac aeth ati i wneud gwagennbsp;fechan i ddal y carpiau. Bu rai diwrnodiau ynnbsp;gwneud y wagen, ac wedi ei gorphen cychwyn-odd gyda hi i hel carpiau, ond yr oedd y wagennbsp;yn lletach lawer na’r entri, ac ni fedrai ei chaelnbsp;drwodd, ac wrth ei weled yn y drafFerth, ebai einbsp;gymydog Drury wrtho,—

“ Wel, Edward, mae eich gwagen yn rhy lydan.”

“ Nag ydi,” ebai Ned, “ yr entri sy rh} gil,” ac aeth i’r t^ mewn tymer ddrwg, a chyrch-odd forthwyl a thorodd y wagen, yr olwynionnbsp;a’r cwbl yn ulw man.

Wn i ddim sut y mae hi ar Ned erbyn hyn; ond y mae yn o anodd gen i feddwl y bydd ynbsp;Brenin Mawr yn galed wrtho—yr oedd o mor

HEN GYMERIAD.

ddiniwed. Nid oedd y duedd grefyddol yn gref yn Ned; ac eto ni fedrai adael llonydd i gref-ydd. Anaml yr elai i foddion gras ar y Sab-both, ond mwy anaml y byddai yn absenol onbsp;bob moddion ar gyfarfod pregetbu, gau nadnbsp;gyda pba enwad y cynelid y cyfarfod. Arnbsp;Sasiwn, Cymanfa neu gyfarfod pregetbu, byddai Ned yn amlwg iawn. Ond bu'in yn ofni mainbsp;dyfod i’r cyfarfodydd y byddai er mwyn dangosnbsp;ei fotymau, oblegid ar y cyfryw acblysuronnbsp;byddai y botymau mawr a gloew a fyddai ar einbsp;got a’i wasgod yn tynu sylw pawb. Ac eto nidnbsp;fy He i ydyw barnu amcanion Ned. Hwyrachnbsp;y tybiai Ned mai trwy ei fotymau y gallai efnbsp;oreu ogoneddu Duw. A pbwy a wyr.

Er na wyddai Ned mwy na phost llidiart, y gwabaniaetb rbwng Rbyddfrydwr a Tbori, ym-orcbestai ei fod yn Liberal at y earn, a pbannbsp;basiwyd y ddeddf i roi fót i bob t^-ddaliwr, acnbsp;iddo ddeall fod ganddo bleidlais, nid oedd trinnbsp;arno. Yr wyf yn cofio fel bydasai ddoe ynbsp;lecsiwn gyntaf wedi i’r ddeddf ddod i weitbrednbsp;iad. Yr oedd Ned yn ei lan drwsiad cyn saitnnbsp;o’r glocb y bore, a’i fotymau yn disglaerianbsp;D’wedai wrtb bawb a gyfarfyddai, nad oedd amnbsp;fotio i’r naill ocbr na’r Hall. Wedi deall byny,nbsp;ymlidiwyd ef gan y toris mwy af dylanwadol am

HEN GYMEHIAD.

oriaii bwygilydd, a rhedai Ned fel ysgyfarnog o’u ffordd, hyd y ffyrdd a’r caeau, neis iddo flinonbsp;pawb. Ond oddeiitu chwarter awr cyn adegnbsp;eau y pól, daeth Ned o hono ei hun i ymyl y 11e,nbsp;a gosododd ei gefn ar y wal i heiio pawb.nbsp;Cref'wyd arno gan rai o bobl mwyaf blaetdlaw ynbsp;ddwyblaid i fotio; ond atebai Ned,—“ Bydae’rnbsp;Apostol Paul ei hun yii gofyu i mi fotio, na inbsp;ddim.” Yn y funyd daeth y Liberal Agent heibionbsp;—yr hwn oedd yn wr callach na’r cytfredin—acnbsp;wrth weled y dyrfa o gwmpas Ned yn ceisio einbsp;berswadio i fotio, ebai fe,—

“ Be haru chi, bc^bol ? ydach chi’n meddwl na wyr Edward ddim sut ac i bwy i fotio, heb i chinbsp;ei ddysgu ? Gadeweh lonydd i’r dyn. Fe wyrnbsp;Edward nad oes dim ond pum’ munyd nes byddnbsp;y pol yn eau,” ac aeth ymaith. Aeth Ned ynnbsp;syth i’r pól a fotiodd dros y Rhyddfrydwrnbsp;Wedi iddo dd’od allan, gwisgwyd Ned a rubaunbsp;au melynion, a chariwyd ef ar ysgwyddau ynbsp;Liberals i fynu ac i lawr y dref am oriau, ac ninbsp;welais yn fy mywyd y fath firi a llawenydd di-niwed mewn lec.siwn, ac yr oedd Ned Sibion ynnbsp;ymoifoleddu yn yr anrhydedd a roddid arno.nbsp;Wel, wel, a mae Ned druan wedi marw ! Wydd-ost di be, mi fydd yn chwith arw gen i amnbsp;dano, ebai F’ewyrth Edward.

KHY DEBYG. nbsp;nbsp;nbsp;129

Rhy Debyg.

T^UOST di ’roed yn synu, ebe F’ewyrth Edward, er cymaint o bobol sydd yn ynbsp;byd, a bod gwynebau pawb o honom ar yr unnbsp;ffurf a cbynllun, mor anaiiil y cei di ddau wynebnbsp;mor debyg i’w gilydd na fedri di ganfod yn union, wrth graffu arnynt, fod digon o wahaniaethnbsp;ynddynt ? Bendith fawr ydyw hyn; a minbsp;1'yddaf yn gweled cymaint o ddoethineb y Cre-awdwr mawr ynddo ag mewn dim. Ac unnbsp;o’r petliau casaf genyf ar wyneb daear ydywnbsp;gweled rhai hynod debyg i’w gilydd, megisnbsp;efeilliaid, a mae gen i reswm da am liyny.nbsp;Dyma iti stori smala yn £y banes i fy bun—nbsp;bron yn rby smala i’w chredu, ond gelli einbsp;chredu neu beidio.

Pan oeddwn i oddeutu wyth ar hugain oed, yr oedd gen i fusnes i fyn’d i Groesoswallt. Minbsp;gymere ormod o amser i mi ddeud wrtbot ti bethnbsp;oedd y busnes, ond, yn fyr, yr oedd gen i eisionbsp;gwel’d dyn ar fater pwysig,ac yr oedd yntau wedinbsp;addaw ngbyfarfod i yn Nghroesoswallt yn ynbsp;flair ceflylau. 0 herwydd pellter y flbrdd, anbsp;rhag i mi ei golli, yr oeddwn wedi gofalu cyr-I

RHY DEBYOt.

aedil y dre y noson o flaeii y flair. Mi ges lety digon cyflbrddus mewn preifat. Mi wyddwnnbsp;yn burion er’s blynyddau fod rhai o deulu mamnbsp;yn byw yn agos i Groesoswallt, ond o herwyddnbsp;rhyw ffrae nid oedd dim cyfathrach wedi bodnbsp;rhyngom ni 4 hwy ; ac, hyd 3m oeddwn yn cofio,nbsp;nid oeddwn wedi gwel’d un o honynt erioed, anbsp;nid oeddwn yn bwriadu ymweled amp; hwynt, nacnbsp;ymholi dim yn eu cylch. “ Paid a myreth dim anbsp;nhw; os medran nhw neud hebon ni, mi fcdrwnnbsp;ninau neud hebddyn nhwythe,” ebe mam, pannbsp;oeddwn yn cychwyn, ac ni feddyliais mwy amnbsp;danynt. ’Doeddwn ’rioed wedi bod yn Nghroes-oswallt o’r blaen, a thranoeth y bore mi grw3quot;dr-es gryn dipyn i weled y die’, achos ’doedd flairnbsp;y ceflylau ddim yn dechreu tan ganol dydd.nbsp;Wrth droi am gornel stryt mi ddois i wynebnbsp;clamp o blismon, a mi rythodd arna i fel bydasenbsp;gen i g3mn ar y mben. Yr oeddwn yn methunbsp;dallt pam yr oedd y dyn yn rhythu arna i felly,nbsp;achos ’doedd dim neilltuol 3m y ngwisg i, obleg-id yr oedd agos i bob flarmwr y piyd hwnwnbsp;yn gwisgo brethyn cartre. Yr oeddwn 3mnbsp;meddwl nad oedd dim neilltuol yno’i i dynunbsp;sylw ond y ngwallt,—yr hwn, pan oeddwn ynnbsp;ifanc oedd cyn ddued a’r fran, ac yn grych fel

RHT DEBYG.

gwlan oen bach. I mi gyfadde fy ngwendid i ti, yr oeddwn yn meddwl cryn dipyn o ngwallt,nbsp;achos ’doeddwn i ’rioed wedi gwel’d ei debyg.nbsp;Hyny fu, ao ni feddyliais mwy am y plismon.nbsp;Mi grwydres awr arall hyd y dre nes oeddwnnbsp;wedi blino, a mi drois i d;^ tafarn i orfFwysnbsp;tipyn. ’Doedd neb yn meddwl dim at hyny yrnbsp;adeg hono. Mi wranta y mod i wedi bod yn ynbsp;dafarn chwarter awr mewn ystafell ar fy inliennbsp;fy hun yn bwrw’r amser heibio, pryd y daeth inbsp;fewn ddyn tua’r un oed a fi, ac mor debyg inbsp;mi nes y dychrynais wrth edrych arno. Yrnbsp;oedd ei wallt yn ddu a chrych fel fy un inau,nbsp;a’i wyneb yr un ffunud a fy wyneb inau, ac nidnbsp;oedd fawr o wahaniaeth yn lliw ei ddillad. Oninbsp;bai fy mod yn gwybod fod hyny yn amhosibl,nbsp;mi faswn yn tyngu mai fi fy hun oedd y dyn.nbsp;Gwelwn ei fod yntau wedi ei daro gan y tebyg-rwydd, ond ni dd’wedodd air. Cerddodd yn olnbsp;a blaen hyd yr ystafell am funyd, yna safodd acnbsp;edrychodd drwy y flenest i’r heol; ac heb alwnbsp;am ddim i’w yfed llithrodd allan yn ddistawnbsp;drwy ddrws oedd yn ymddangos i mi fel y drwsnbsp;cefn i’r t^. Yn mhen dau funyd dyma y plismon a welswn o’r blaen i’r ystafell, ac ebenbsp;fe,—

RH? DEBYG.

“ Wel, John Jones, yr ydach chi wedi troi gartref o’r diwedd ?”

“ Fy enw i ydi Edward Jones, a inae’n debyg eich bod yn fy nghamgymeryd am y g'lt;Yr syddnbsp;newydd fyn’d allan,quot; ebe fi.

quot; Thai stori fel ene ddim i mi, John, yr wyf yn eich ’nabod yn rhy dda o lawer, a gwell i chinbsp;ddod efo fi ar unwaith,” ebe’r plismon.

Heb fod lawer oddicartre yr oeddwn yn bui ddiniwed, ac yr oeddwn wedi dychrynu yn enbyd.nbsp;Protestiais nad y fi oedd John Jones, pwy bynagnbsp;oedd hwnw; a dwedais, yn fyr fy ngwynt,nbsp;dipyn o fy banes, a cliymerais fy llw nad oeddwn wedi bod yn Nghroesoswallfc o’r blaen yn fynbsp;mywyd. Ond ni chafodd dim a ddwedais wrthnbsp;y plismon fwy o argraflf arno na pheri iddonbsp;wenu yn wawdlyd, ac ebe fe,—

quot; John, waeth i chi roi stop ami yn y fan ene; neiff cyboli celwydd les yn y byd i chi. Dowchnbsp;efo fi yn ddistaw ac yn llonydd.”

“ Beth ydi’r cyhuddiad yn fy erbyn ?” gofyn-ais inau.

“ ’Does dim isio dweud pader i berson,” ebe fynte.

Mi elwais ar wraig y dafarn, gan ddisgwyl rhyw gynorthwy ganddi hi, ond wnaeth hono

RHT DEBTG.

ddim ond gwneud fy helynt yn fwy. Tyngodd ar ei pheth mawr na fu un dyn yn y tra y bumnbsp;i yno, a gahvodd y forwyn a thyngodd hono yrnbsp;un peth.

“ Ydach chi’n gwel’d, John, na neifF palu cel-wydd les yn y byd i chi ?” ebe’r plismon.

“ Hoswch chi,” ebe’r wraig, “ ai nid John Jones, Tan’rallt, ydio ? Wel, ond ’doeddwn i’nnbsp;Bmala na faswn i’n ’nabod y dyn ?”

“ Yn smala, oeddach debyg,” ebe’r plismon.

“ Yr ydach chi’n gneud camgymeriad yn siwr,” ebe fi, ac yr oeddwn just a chrïo.

“ Mi weles Mary ddoe, a ’roedd hi’n son am danoch chi, John,” ebe’r forwyn wrthyf yn ddis-taw, a mi faswn yn medrud ei tharo.

“ Dyma chi, John,” ebe’r plismon, “ os na ddowch chi efo fi yn ddistaw ac yn llonydd, minbsp;fydd raid i mi’ch handcyflSo, ond ’does gen i ddimnbsp;isio’ch sposio chi.”

“ lë, ewch y machen i heb neud row,” ebe’r dafarnwraig.

A myn’d a neis i—^yn wir, ’doedd gen i ddim dewis—yr oedd yn rhaid i mi fyn’d, ond yrnbsp;oeddwn yn disgwyl y caent ryw oleu ar eu camgymeriad. Yr oedd yn ddiwrnod ffair, fel ynbsp;dwedais, ac yr oedd canoedd o lygaid yn edrach

RHY DEBTG.

arna i 'wrth. i mi fyn’d yn ochr y plismon drwy’r dre, a buasai t’^r o blant wedi'n canlyn oni bainbsp;i’r plismon eu bygwth. Teimlwn y ngwynebnbsp;yn llosgi fel tan, a chlywn hwn a’r Hall ynnbsp;dweud,—

“ Be mae hwn ene wedi neud os gwn i ?”

“ Dim da yn siwr i chi.quot;

‘‘ Piti hefyd, mae golwg barchus arno.”

quot; Dyna y rhai gwaetha yn ami.”

Cawn y credyd gan ambell un yr awn heibio iddo fod yn amlwg fy mod yn teiinlo fy sel'yll-fa, ac felly yr oeddwn yn siwr ddigoiv. Edrych-wn dan y nguwch a welwn i neb yn y ffairnbsp;oedd yn fy nabod, ond yn ofer, a diau mai hynynbsp;barodd i un, tebyg i fugail, ddweyd wrth i mi einbsp;basio,—

“ Ci Uadd defaid ydi o’n siwr i chi.”

Wei, cymerwyd fi i’r rowndws, a ’doedd o ddiben yn y byd i mi brotestio, dweud fy hanes,nbsp;gofyn am eglurhad, na dim arall; yr unig atebnbsp;a gawn oedd y cawn ddweud y cwbl wrth ynbsp;magistrate bore dranoeth. Prydnawn tostnbsp;oedd hwiiw; mi cofiaf o byth, a chysges i ’runnbsp;wine ar y ngwely pren y noson hono, a meddyl-iwn weithiau mai breuddwyd oedd y cwbl.nbsp;Heb i mi gwmpasu, dygwyd fi o flaen fy ngwell

RHY DEBYG.

—yr uniff dro yn y mywyd. Nid oedd ond un magintrate ar y fainc, gan dybio mae case o remand a fuasai yn ddiameu, a thybiwn ar ei ol-wg y cawn chware teg ganddo, ac hwyrachnbsp;iawn am fy nghaicharu ar gam. Ebai fe,—

“ Wei, John Jones, beth wnaeth i chi adael eich gwraig a’ch plant ?”

“ Nid John Jones ydi fy enw, syr, a fu gen i 'rioed wraig, heh s6n am blant,” ebe fi, a dech-reuais ddweud pwy oeddwn ac o b’le yr oeddwnnbsp;yn dyfod, ond stopiwyd fi ar unwaith gan ynbsp;magistrate. Ac ebai fe,—

“ John, John, yr ydach chi wedi c’ledu mewn drygioni,—yr ydym yn eich ’nabod yn rhy dda,”nbsp;a galwodd ar Mary Jones, a daeth gwraig diawdnbsp;yr olwg arni yn mlaen, ac ebai’r magistrate,—

“ Mary Jones, ai y dyn yna ydi’ch g’^r chi ?”

“ le, syr,” ebai’r wraig, “ ond y inae o wedi altro yn arw, a mae’n dda iawn gen i wel’d o.nbsp;Fu o ’rioed yn gas wrtho i, a wn i ddim betnnbsp;naeth iddo ngadel i a’r plant ’rwan er’s pedairnbsp;blynedd. Gybeithio, Mr. Preis, na fyddvvch chinbsp;ddim yn frwnt wrtho, achos yr ydw i’n siwr ynbsp;daw o adre at ei deulu ’rwan, on ddowch chi,nbsp;John bach ?” A thorodd y wraig i grïo.

Erbyn hyn yr oeddwn yn credu yn sicr fy

RHY DEBYG.

mod wedi fy witchio neu fy rhoi yn fiynon Elian. Ebai’r Ttiag istrate,—

“ Wei, John, mi ddylwn eich rhoi yn jail am dri mis,—dyna ddylecli chi gael am adael eichnbsp;teulu. Ond y mae y plwy wedi cadw digonnbsp;ariiynt, ac os ydach chin addaw myn’d adre’, acnbsp;sdrach ar ol eich gwraig a’ch plant, mi gewchnbsp;fyn’d yn rhydd am y tro hwn. Os na wnewchnbsp;addaw gneud hyny, rhaid i mi roi tri mis i chi.nbsp;Beth ydach chi’n ddeud, John ?”

Meddyliais y munyd hwnw y gallwn ddianc wedi cael fy nhraed yn rhyddion, ac ebe fi,—

“ Wei, mi wnaf fy ngoreu i wneud fel yr ydach chi’n gofyn, syr.”

“ Very good,” ebai’r magistrate, “ ond gofalwch na ddowch chi ddim o mlaen i eto, neu nid felnbsp;hyn y bydd hi amoch chi. Mae’n biti garw fodnbsp;crefftwr da fel chi, John,—un sydd yn dad inbsp;blant, ac yn d’od o deulu parchus, — wedinbsp;gwneud són am danoch fel hyn. Bydded hynnbsp;yn wers am byth i chwi, John. Mi ellwchnbsp;fyn’d ’rwan.”

Yr oeddwn wedi fy syfrdanu. Daeth y wraig ataf i ysgwyd Haw, ac estynais inau fy Hawnbsp;iddi yn Hipa ddigon. Yr oedd hi wedi crïo,—cnbsp;lawenydd, mae’n debyg,—nes oedd yn haner

RHY DEBYa

dall. Tra yr oeddwn yn cerdded wrth ei hochr, heb wybod i b’le yr oeddwn yn myn’d nanbsp;phetb i neud, edrychai y wraig amaf bob cbwarier munyd, fel pe buasai yn amen ei llygaid, anbsp;siaradai am gant o betbau na wyddwn ddim amnbsp;danynt. Dwedodd fwy nag unwaitb fy modnbsp;wedi altro yn arw, ond fod yn dda ganddi fynbsp;ngwel’d mor drefnus. Soniai am y plant, anbsp;d’wedai nad arni bi yr oedd yr boll fai pannbsp;euthum i ffwrdd, a cbraffai i fy wyneb dracbefnnbsp;a tbracbefn. Ni dd’wedaia air wrtbi mwy nanbsp;mudan, ac yr oeddwn yn ofni dyrysu yn fy syn-wyrau. Arweiniodd fi i ryw fuartb lie yr oeddnbsp;amryw dai, ac yr oedd y cym’dogion oil yn sef-yll yn y drysau, ac yn gwenu arnaf ac yn fynbsp;llongyfarcb. Amlwg ydoedd fod i mi groeso inbsp;ddod yn ol. Ar byd y ffordd torai y wraig inbsp;grid bob yn ail munyd, ac yn wir yr oedd ynnbsp;arw iawn gen i drosti. Cbwareuai y ddau facb-gen gyda pblant eraill yn y buartb, a pbannbsp;oeddym yn myn’d i’r galwodd Mary Jonesnbsp;arnynt i ddod i wel’d eu tad. Daetb y plant inbsp;mewn, ond ni cbj'^merais sylw o bonynt,—.yrnbsp;oedd yn gas gen i gwel’d nbw, druain. Paroddnbsp;byn i Mary grïo dracbefn, a d’wedodd,—

“ Pa’m na ddeudwcb chi rwbeth wrth y plant, John, os ydacb cbi yn cau siarad a fi.”

KHY DEBYG.

Ni ddoi y plant yn agos ataf, drvvy drugar-edd. Sylwais fod y er yn dlawd, yn hynod o lan, ac wedi gorffen crïo, ebai Mary,—

“ Mi ellwch feddwl, John, y mod i’n dlawd; oes gynoch clii bres i mi nol rhywbeth ynnbsp;darned i chi ?”

Rhoddais iddi ychydig sylltau, ac wedi iddi roi y tegell ar y tan aeth allan, ac yn y funydnbsp;dychwelodd a Hon’d ei fiedog o bethau o’r siop.nbsp;Wrth ei chwt daeth y dyn a welswn yn y daf-arn i mewn. Cofleidiodd a chusanodd y plant,nbsp;a’r un modd y wraig. Edrychodd Mary felnbsp;bydase wedi drysu. Fedra i ddim desgrifio i tinbsp;yr olygfa na fy llawenydd. Yr oedd y dynnbsp;wedi dod yn ol at ei deulu, ond pan welodd ynbsp;plismon yn dod ar ei ol i’r dafarn diangodd. Arnbsp;ol deall fy mod i wedi fy nghymeryd yn ei Ie, anbsp;bod y Fainc wedi madden i mi ar yr amod i minbsp;edrych ar ol fy nheulu, daeth John yn sythnbsp;gartre. Yr oedd yn edifar iawn ganddo ei fodnbsp;wedi gadael ei wraig a’i blant Cawsom dê ynnbsp;ddigon cyffordclus ef'o’n gilydd, ac wedi tipyn onbsp;siarad, deallais mai Jac y nghefnder ydoedd.nbsp;Mi ddois adre yn gynt na chynta gallwn i, ac arnbsp;hyd y ffordd yr oeddwn yn edrych ar bawb rhag

ofn i mi wel’d rhwfun arall tebyg i mi. ddeudes y stori wrth fy mam, ebe hi,—

“ lë, siwr, dyna nhw, does dim Iwc i’w canlyn nhw.”

Y Ddau Deulu.

'V7’ MAE arnaf ofn, ebai F’ewyrtb Edward, fod tuedd mewn rhai pobol yn y dyddiau hynnbsp;i feddwl nad oes a wnelo Duw ddim agnbsp;amgylchiadau tymorol dyn. Yn wir mi glywaisnbsp;rai yn dweud yn ddigon hyf mai hap a damwainnbsp;a phawb drosto ei hun ydi hi yn y fuchedd hon.nbsp;Ac mewn ystyr dydio ddim yn rhyfedd fod rhainbsp;yn myn’d i gredu felly, achos yr ydym ynnbsp;gweled mor fynych y mae y dyn drwg anonestnbsp;yn llwyddo, a’r dyn da a chywir yn aflwyddo.nbsp;Ond yn mhlith y bobol oedd yn cael eu cyfrifnbsp;yn bobol dda a ddarfu aflwyddo ag y dois i inbsp;gysylltiad a hwynt yn ystod fy oes, yr oeddwn,nbsp;ymron yn ddieithriad yn gallu rhoi fy mys ar ynbsp;rheswm o’u haüwyddiant. Yr oedd rhyw gancr,nbsp;nad oedd yn ngolwg pawb, bob amser oedd ynnbsp;achos o’r cwbwl. Os cei di fyw ddigon o hyd,nbsp;ac os cymeri di sylw manwl o deuluoedd anbsp;phethau, mi gei allan yn y man fod Rhaglun-

Y DDAÜ DECJLU.

iaeth yn dod a phethau i drefn, ac fel pe byddai yn cywiro ei hun yn y diwedd—yn gwobrwyonbsp;daioni ac yn cospi drygioni. Dyma i ti stoii amnbsp;ddau deulu yr oeddwn yn eu hadwaen jm dda,nbsp;ac y mae mor wir a dim a ddwedwyd erioed.nbsp;Ond aros am funyd. Yr quot;wyf wedi clywed dynbsp;fod yn printio ihai o’r straeon yr wyf 3m eunbsp;hadrodd wrthyt, ac o herwydd fod amryw o’rnbsp;ddau deulu yn fyw heddyw mi rof enwau eraiünbsp;arnynt.

Yn Nyffryn Maelor, fljmyddau lawer yn ol, yr oedd amaethwr ieuanc newydd briodi ac ynnbsp;dal un o’r Ifermydd goreu yn y wlad. Mi galwafnbsp;o yn Mr. Jones, y Wern. Dydw i ddim ynnbsp;gwybod yrwan, os bum yn gwybod erioed, sut ynbsp;gallodd o gymeryd fFarm mor dda; ond mi wn einbsp;fod yn hollol ddi-ddysg. Yr oedd yn \Vr diwydnbsp;a medrus, a’r wraig can fedrused ag yntau, ac yinbsp;oedd y byd yn myn’d efo nhw a’u Ilwyddiant ynnbsp;eglur i bawb. Tra na adawai Mr. a Mrs. Jones inbsp;neb fyn’d tu hwnt iddynt yn y ffair a’r farchnadnbsp;ac am drin y ffarm a magu anifeiliaid, nid oedd-ynt yn ol i neb am eu ffyddlondeb a’u haelioninbsp;yn y capel. Gwyddai y cymydogion 3m burionnbsp;fod teulu y Wern, heblaw cynyddu eu stoc ynnbsp;feunyddiol, yn casglu arian hefyd, ac yr oeddynt

T DDAU DEULU.

yn sefyll yn uchel yn syniad eu meistr tir. Aeth blynyddau heibio a ganwyd iddynt amrywnbsp;blant. Yr oedd Mr. Jones wedi gorfod teimlonbsp;lawer gwaith yr anfantais o fod yn ddi-ddysg, anbsp;gofalodd roddi yr addysg oreu oedd i’w chael ynnbsp;y gymydogaeth i’w blant, ac wedi iddynt dyfunbsp;i’r oedran cyfaddas, prentisiodd rai o’r bechgynnbsp;yn siopwyr. Yr oedd erbyn hyn wedi dyfod ynnbsp;lied gefnog, pryd, ryw ddiwrnod, y daetli g’^rnbsp;ifanc golygus ac wedi cael ysgol dda, i’r gymydogaeth fel llifiwr coed. Mi galwaf o yn Mr.nbsp;Beilis. Nid oedd Beilis ond crelftwr cyffredinnbsp;yn gweitho am ddeunaw swllt yr wythuos, ondnbsp;yr oedd yn ddyn medrus a chraffty. Drwy einbsp;fod yn aclod yn yr un capel a Mr. Jones, daethnbsp;Beilis a theulu y Wern yn gryn gyfeillion ynnbsp;fuan. Yn mhen yr hir a’r rhawg, perswadioddnbsp;Beilis Mr. Jones i ddechreu ar y busnes coed—nbsp;fod y wybodaeth ganddo e£, Beilis, a’r arian gannbsp;Mr. Jones, a thynodd ddarlun dymunol o’r broffitnbsp;fawr a ellid wneud yn y busnes. Aeth y ddaunbsp;yn bartneriaid—un gyda gwybodaeth a’r Hallnbsp;gydag arian. Aeth hyn yn mlaen am flynyddau,nbsp;heb i mi fanylu, y canlyniad fu fod Jones ynnbsp;myn’d dlotach dlotach bob dydd, a Beilis ynnbsp;gyfoethocach. Yn y bartneriaeth yr oedd pen

y DDAtJ DEULÜ.

praffaf y ffon yn Ilaw y wybodaeth, sef Bellis, ï diwedd fu i’r bartneriaeth gael ei thori ae inbsp;y.r. Jones gael ei hun yn salach allan o rai cau-00 dd o bunau na’r amser pryd nad oedd ganddonbsp;c nd y wraig yn unig yn bartnar. Bu raid i’rnbsp;l echgyn droi i’r byd i enill eu by wioliaeth, a gall-wn adrodd wrthyt am yr ymdrech galed a funbsp;a nynt; ond yr oedd Duw gyda’r becbgyn.nbsp;Erbyn hyn yr oedd Bellis yntau wedi priodi,nbsp;a’r peth cyntaf a wnaeth wedi tori ei gysylltiadnbsp;a Mr. Jones oedd prynu melin fawr, a daeth ynnbsp;fuan yn fasnachwr enwog, ac nid yn unig hyny,'nbsp;ond yn ^ enwog yn yr enwad y perthynai iddo.nbsp;Casglodd hylldod o arian a magodd blant gan eunbsp;gosod mewn sefyllfaoedd parchus. Ond bunbsp;Jones a Beilis farw, ac yr oedd arogl esmwythnbsp;ar ddydd claddedigaeth un o honynt, a thipynnbsp;o arddangosiad ar ddydd claddedigaeth y Hall.nbsp;Ond pa le y mae eu hepil erbyn hyn ? Er fodnbsp;epil Beilis ar un adeg yn berwi mewn arian, ynbsp;maent hwy a’u cyfoeth wedi darfod o’r tir, a rhainbsp;o honynt yn gorwedd yn medd y meddwyn.nbsp;Ond am linach teulu y Wern—hil hepil, yr oeddnbsp;Rhagluniaeth yn diferu brasder ar eu llwybraunbsp;a phobpeth a wnelent yn Uwyddo. Y mae ynbsp;rhai sydd o honynt yn gorphwys oddiwrth eu

Y DDAU DEULir.

llafur a’u henwau yn anwyl gan eu cydnabod, ac j mae amryw o honynt yn fyw, yn ddefn-yddiol, ac un neu ddau o honynt yn llenwinbsp;y swyddau uchaf ac yn derbyn yr anrhydeddnbsp;mwyaf y gall y wlad ei roddi arnynt. Wrthnbsp;fyned yn mlaen mewn bywyd, sylwa fel maenbsp;Rhagluniaeth yn gwastadau pethau, ebenbsp;F’ewyrth Edward.

DIWEDD.

•TtEXHA.M: ABQaAPFWTD OAN HUGHES amp; SON. 56, HOPE STREET.

ö.