ben , dan fy van het prijfelijckfte, dat ’er fijn kon, foo wel door konft,als van natuur, verkrijgen konden ; foo mochten wy oock wel, tot eender heerlijckfte eernamen van de ftadt Loven, haer vermaerde en doorluchtige hoo-ge School ftellen, die byna foo veel Collégien en vergaderingen in haer omkring bevat, als Ninive en Theben eertijdts poorten in d’om-kring van haer muren telden. Wy füllen echter de nagel van haer voorfpoet niet aen dit cenigh voordeel hechten ; maer, gelijck een fackefmet een ander gevoeght, het licht daer af te meer doet flickeren, en gelijck het goet, door by voeging van ’t felve, beter wordt, wy füllen defe Stadt met foo veel te meer eer en roem ophoopen, als wy fchitterende gefteen-ten aen haer kroon, en goede eygenfchappen aen haer volmaecktheden tellen. Haer oudt-heydt fal voor eerft haer eerwaerdigh maec-ken : want Loven, de eerfte Hooft-ftadt van Brabant, gelijck lacobus de Guifa,een groot onderfoecker der Franfche aeloutheden, aen-wijft, heeft haren oorfprong en begin lang

Duytfche woort loven, prijpn, herkomt : om dat in fekere tempel, aen Mars (gelijck fy feg-gen) gewijd, defe ftrijdbare god geprefen en ge-eert wierdt. Sommige gevoelen, dat hier d’oude Lovaci; en andere, dat hier de Grudii gewoont hebben. Maer dit fy foo ’t is, defe Stadt is feker leer oudt, en door een oude

De vermaerde Lipfius acht, dat Loven, in de tijden der Normannen gebout, haer naem van haer gelegentheyt naer onfe tael genomen heeft. Daer is ( fegt hy ) in defe Stadt, naer d’ooftfijde een heuvel en bolch , dat men noch heden Lo, Lo-herg, en Lo-bofib Brabant.

noemt. Daer beneden aen de vloet is een vlackte, die in d’oude tael V^een genoemt wordt. Hier af fijn noch heden de Venen der Hollanders, daer de turf, om te branden , gedolven Word. Men bevind oock fe-kerlijck, dat in voorgaende jaren hier in de beemden van S. Martinus gelijcke flach van aerde uytgedolven is. Dele vochtige vlackte, beneden aen de Lo-bergh gelegen, voert dan de naem van Lovanium, oft, gelijck d’oude en eyge naem is. Loven, byna als Lo--even gefegt. Doch de Latijnen, de Franfche uytfpraeck ( Louvain ) meer volgende, heb-ben Lovanium daer af gemaeckt, die wy behouden.

Defe Stadt is van feer bequame gelegen- Gelegen-^ heyt, en in een vruchtbaer landt gebouwt. D’aengenaemheydt en gematightheydt des luchts is daer fodanigh,dat’er binnen enbuy-ten de mueren , op de byleggende heuvelen, wijn geoogft en vergadert wordt. Sy is oock feer breedt en ruym van gront, en byna ront gelijck een ring,die haer oock bequamer,dan eenige andere geftalte, maeckt. Haer palen fijn dick wij Is uytgefet ; en de lefte omkring der mueren wierd in’tjaer 15 61 begonnen.

Maer om volkomentlijck en eygentlijck te verftaen hoe groot defe Stadt is, loo weet, dat in ’t jaer 1417, drie van de voornacmfte Heeren van ons Nederlandt, namelijck de Graef van NalTou, die oock Vryheer van Dieft was ; de Baron (federt Marckgraef) van jDergen-op-Z.oom ; en de baron van w ele-mael, ( oft uyt vermaeck en nieusgierigheyt.

maer men bevind uyt de getuygenis, noch fchrift, met goude letteren gefchreven , dat Loven drie roeden grooter is dan Gent, acht grooter dan Luyck, oock acht grooter dan Parijs, (toen ter tijdt, en fonder lijn voorfte-den ) en eyndelijck achtien roeden grooter dan Keulen. Een roede is een fekere mate

megang

megang meer dan acht mijlen begrijpt. Sy heeft oock binnen haer mueren eenige ruy-me velden , luftige wijngaerden , groote en vruchtbare hoven ; oock heuvelen , dalen, kleyne bolfchen, wateren, onder welcke het beexkeii de Dele, dat door de Stadt vloeyt, het voornaemfte is j en andere diergclijeke gemacken en vercieringen : foo dat onfe voorouders voorfichtelijck, en met oordeel, defe Stadt tot een ftoel en Zetel der leer-oeffeningen , ftudien , en Mufen verkofen hebben.

Onder d’uytwendige en openbare werken van defe Stadt, fijn voor eerft de graften, die breedt, diep, en dickwijls in harde ftee-nen, oft fteenachtige aerde ingehouwen fijn.

De mueren fijn van gebacke fteenen , en daerna met groote en fware witte gehouwe fteenen onderfcheyden,en tuffehen gevoegt, en die met een vafte grontveft foo diep uyt de gront opgehaelt, dat men naeuwelijcks een derdedeel van ’t werek fiet.

Daer fijn oock hooge en dicke torens,die de muur affeheyden , en daer beneden kelders en holen , fterek gemaeckt, tot bewaring van ’t gene,dat veroorgen moet blijven, ofte tot krijghs-gebruyck. Onder anderen fteeckt uyt de toren, de 'uerlooren ko^ ge-noemt, die hier af de naem gekregen heeft, dat de Lovenaers voornamen feven gelijeke torens aen verfcheyde deelen van de Stadt op te rechten 5 maer dat fy, d’een daer af gebouwt hebbende, van tegenfpoet overvallen wierden, en, de koften niet uytvoeren könnende , gedwoi^en waren van hun voorgenomen werek arte ftaen; Grarnwaye in Lo-•uanio. De genen,die fcherp van geficht fijn, können by klaer en helder weêr van defe to-de Bruftelfche , Mechelfche , Hasbanifche , de poort naer Dieft, en nacr Perek. Sy hebben hun namen van de plaetfcn,daer ly heen ftrecken j en worden anders de Baiickfche, Montaeiifche, Thienfche, en Plierbachfche poort genaemt 5 daer de Wijngaert-poort, en de Heverfche-poorten noch bykomen, van’ de welcken d’eerfte naer de menighte der wijngaerden , en d’ander naer de hoven buyten de Stadt genoemt fijn. De Jobfche poort heeft haer naem van S. Jobs marekt in Wefemael, daer het water door geloft wordt. Soo veel van de buytenwercken der Stadt.

Nu volgen de binnewereken, als op twee fchragen , namelijck de gewijde en wereldt-lijcke gebouwen, gefticht. Onder de gewijde gebouwen is voor eerft S. Pieters kerek, xereken. waerdigh om befien te worden , en die, nae ’t oordeel der bouwkonftenaers, in weynigh plaetfen haers gelijck in verçiering vindt. Men fiet in het midden van ’t koor net graf van de Hertogh , en elders noch anderen ; wekkers graf-fchriften Fr. Swertius vergadert heeft. Vraegh daer na Chriftus beelte-nis,en ghy fuit de hiftorie van ’t kruys,en van de dier verftaen. De toren wordt onder de fchoonften van Nederlandt gehouden, maer is nu door de verwoeftingen en brandt feer bedorven. De Kanonicken, tot achtien in het getal, hebben hier hun plaets, over de welcken de PrApofitns, oock boven de Deken, gelijck het hooft is : fekcr, een groote waerdigheyt, en die voortij dts aen niemant, dan aen de Sonen der Vorften oft Overften, gegeven wierdt. D'eer is noch aen de v^aer-digheyt gevoegt, om dat defe van de nieuwe Vorft, als hy in de heerfchappy treed, plech-telijck d’eed vordert en afneemt : in ’t welck fy lieh belijden Voorfpraken der Kanonïcken ^an S. Piet er te finden 'uaiorden. Hy krijght daer na tot een gift het paert van de Vorft, daer hy op fit ; het welck eertijts echter de Sanger kreegh , en daerom twilf onder hen was, {Lipfiws lib. r. cap. 14, de Lonjan.) De tweede parochy-kerk wort S. Michiels kerk genoemt,en is op de poort van d’oude muur gebouwt. Sy had in 't begin een hooge toren, die in ’t jaer duyfent twee hondert vijf-en-twinrigh,met groote fchade der byftaen-de huylen, neêrgeftort, en noch niet weder opgemaeckt is. De derde is S. Jacobs kerek.

die van de donder geflagen

LEU werckers, van ‘t gelt, dat fy daer toe te famen brachten, gebout is ; foo groot en machtigh was toen dit volck in defe plaets. Eynhou-tius, een wijs man , vergroote en vercierde dit kloofier met een heel fchoon gebou. Hy boude oock rontom de hoven de groote en fiercke wandelry, van boven in deelen en kamers onderfcheyden, tot gebruyck der ' twaelf jongelingen van Adelijcke fiam, (want foodanigen wierden hier alleenlijck toegelaten) die hy wilde dat hier opgevoed, en in wetenfehappen en godtvruchtigheydt onderwefen fouden worden : feker een tref-felijck werck en voornemen. De vijfde kerk wordt S. Quintijn toege-eygent. Defe kerk, hoewel niet de grootfie , is nochtans de fchoonfie van allen , naer Lipfius oordeel ; van bequame mate en grootheydt, en van alle lijden met veel licht verlicht.

Kloofiers. Laet ons nu tot de kloofiers der mannen voortgaen : onder de welcken de Dominicanen uytfieecken. In ’t koor van de kerek fijn glafe venfieren, van de Vorfi Hendrick de derde tot een gift gegeven, ’t Gerucht Joopt dat (»Albertus ^^agnus, Biffehop van Regensburgh, in ’t jaer cl o c c l x x v i, der-wacrts is gekomen, en eenige autaren in quot;t voorfie deel des kereks gewijd heeft. Men fegt oock, dat fijn leerling, quot;Ehomaa Aopuina^s, fijn reis-broederwas,cn’tEuangelium van het opperdeel defer plaets gepredickt heeft : Ja men bewaert noch de lelTenaer, die hy, foo men feght, gebruyckt heeft. Doch ’t is feker dat hy heel gemeenfaem met de Vorfien heeft geweefi, en dat Aleyda, weduw van de voorgenoemde HendricK,aen hem, tot Parijs fijiade,gefchrcven,cn van hem raedt, om haer leven wel te befiieren, verfocht en ontfangen heeft. De Dominicanen hebben achter haer,

eram.

Jf^per loquutus Ç5 filo lingua fui-, fffjinc alteri lieebit. ego fum Lapfius : ■Cui liter a dant nomen, tuus favor. Sed nomen, ipf abivi ; abibit hoe quoque ; Et nihil hic orbis, quod perennet, pofidet. Eis altiore voce me tecum loqui?

Humana cunlt;fta fumw, umbra, vanitas, Etfeena imago,Ç^,verbo ut abfolvam, n i h i l ren, in een placts, die verre van alle gewoel engedruys afgefchcydcn is : jae foodanigh, dat de Monnicken niet fecr in de Stadt naer d’eenfaemheyt der wildernifien verlangen. In dit kloofier is een wonderlijcke wandelry,die groot en heerlijck gebouwt is ; en ick weet niet, legt Ligfius, of men hier, of in d’ omleggende plaetfen iets fal vinden dat hier by ge-Icecken kan worden.

De Jefwten waren hier ecrfi niet meer dan twee int getal, maer toen federt hun menigte vermeerderde , maeckten zy een kloofier door de miltdadigheydt van Torrentius, Bif-fchop van Antwerpen, die in fijn fierven fijn goederen aen hen fchonek : maer nu fijn d'inkomfien veel grooter.

D’andere kloofieren der Mannen füllen wy met fwijgen voorbygaen. Jufius Lipfius telt negen Vrouwen-kloofiers, die ghy,indien ’tulufi, buyten onfe befchrijving by hem fuit vinden.

Wy verheffen onder de Politijeke wcerelt-lijeke gebouwen voornaemelijck hetÄ^^^-uytgehouwen fieen , en met af-beeltfels en behangfels verfcheydelijck verçiert, en daf fijn rechte grootheyr, en een feer fcLoone proportie en overeenfiemminge heeft, en tot een gedenckteecken van de pracht en uytfieeckcntheydt der Ouden ver-fireckt. Indien men daer binnen komt, foo vindt men de ladders en petarden, daer de Stadt eertijdts mee gewonnen wierdt : oock een fchildery,die Andromedas fabel vertoont, op d’inkomfi van Albertus gemaeckt. Doch ick fal, eer ick van’t Raethuys fcheyd , eerft eenige wetten, infonderheydt de gene die vreemt fijn, verhaelen. Dcfe wet was tegen de roovers : E)e gene, die een helper oft bez!or-deraer van hoererye oft roving is, fal gebannen worden-, maer de geen,die’t felf bedrevenheeftf, '' n hooft afffezgt;ae?hï

_ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;plaet als

feecker flagh van een bijl, die van eenige hooghtc met eenigh gewicht van een dwars* balcK neerviel ,1 en de mifdadige, met fijn hooft op een block gebogen a de hals deur-fneedt.

Maer laet ons van hier naer de Burght^QCï- lurght. tijdts de wooning der Graveiiaklimmen. Hier in woonden fy , en fielden een Burgh-gracf, als fy afwefigh waren. Sy hielden hier hun kinderenadie daer opgevoedt wierden,fchoon fy, toen hun heerfchappy aenwies, hun woning elders hadden. De oorfaeck daer af was

name uytficht daer rontom. Hier wierd Key-fer Karel de 'vijfde, noch jong fijnde, met zijn Suiters opgevoed. Hier ontfingen d’uytheem-fche Vorken, en de genen, die gekomen waren , hun ordening en befcheyt, en wierden als toteerbewijfing in t oude Hof geherbergt. Dele Sduarti Koning van Engelandt, die tegen Philippus, Koning van Vranckrijck,oor-ïogde, in't jaer clocccxxxviii, verfleet hier de geheele winter , met zijn gemalin , toen hy in Nederlandt was gekomen , om bontgenootfchap en hulp te verfoecken.Daer is in defe Burghteen put, hondert en dertigh voeten diep, uyt welcks diepte een Echo oft wecrgalm rijft. Kort, aPt geen, dat men hier vindt, is treffelijck en uytmuntende.

Men vindt daer OQQ]ticcnWaterflwys,mct groote moeyte en koften in de vloet de Dele, om die te bedwingen,of deur te laten vloeyen, in ’t j aer c I o c c c L X V, gemaeckt ; die echter door belagingen de Staat byna, in’t jaer clo b LXXI11, verdelgt hadt. Lipfius verhack dat, toen’er een fware regen gevallen, en het fneeuw oock gedooyt was, op d’achtfte van Louwmaent, een groote fwarigheyt ontftont, door d’onachtfaemheydt van de fluys-wachter, die de fchotdeuren niet in tijdts opende, en aen’t waterlijn deurgang gaf. Devioet bleef dieshalven ftaen, en, met groot gewelt opfwellende , was alree met de muur gelijck geworden ; het water borft eyndelijck by de fluys deur, en met groot gewelt ter Stadt in-ftortende, fleepte veel heeften, en eenige menfchen meê , en wierp heele huyfen om verre : ick verfwijgh noch het huys-gewaedt der Burgers.

D’overige wercken van de Stadt fijn negen Marckten,daerop men waren verkoopt; veertien Watermeulens ; twaelf Straten, die de Stadt in ’t midden doorfnijden ; hondert en veertig dwars-ftraten ; fefticn fteene Bruggen; vier gemeene Bronnen oft Fonteynen: daer noch de Vorftelijcke Hoven van Croy, Schoori'VorfslKaf’oii'V'V, en Bergen by komen.

Maer defe Stadt heeft noch ( ’t welck boven al haer versieringen uytmunt ) de alder-vermacrfte en gemeene Academie,oft hooge School, van alle konften en wetenfchappen, en over de twintig Collégien, van verfchey-de Mannen, door hun waerdigheydt en achting vermaert, met heel treftelijcke wetten ingeftelt, in de wekken eenige feer geleerde Mannen gedurighlijck alle konften en facul-teyten oft keringen oeffenen.

Wy bevinden dat defe Academie oft hooge Schoolingeftelt is int jaer na Chriftus geboorte duifent vier hondert en feven-en-twm-tigh, en dit op ’t verfoeck van de Nederlant-fche Adel, door Johannes,Hertogh van Brabant , die haer eerft ftichte , en met geleerde Mannen, die hy van alle zijden door groote' vergeldingen beriep, verforghde. Hy be-fchonek haer niet alleenlijck met inkomften, maer oock met veel voorrechten, die van Paus Martinus de vijfde beveftight zijn , en noch tot aen defe dagh dueren. De Overig-heydt van de St^dt fielt gewoonelijck in’c openbaer, tot voorftant en befcherming der voorrechten, foodanig een Man, die zy Con-fer'vator, Befchermer , Voorftander oft Be-fchutter noemen , op dat hy toefien fou dat alle Wetten en Rechten onverbreeckelijck gehouden en bewaert fouden worden. Maer onlangs heeft Koning Philippus,door de raet van de Voorfitter Viglius, het jaergelt oft loon der Profefloren oft Voorlcefcrs van defe School verhoogt, en noch eenige Godgeleerde kflen daer by gevoeght.

Defe Academie oft hooge School van Loven , was lang d’eenige in defe Nederland-fche Landtfehappen , fonder eenige andere neffens haer te hebben. Maer federt wierdt in Walfch-Vlaenderen , nae langwijligh'verfoeck van velen , een andere hooge School, met defe gelijck , tot Douay , door d’acht-baerheyt des Konings opgerecht.

De groote Liplius verhack verftaen te hebben,dat Engelbert ‘van jKaJfou'V'u, toen in vierige jonft by de Hertogh, en eerlijck van gemoedt fijnde, de voornaemfte oorfaeck nier af was, en Johannes tot het ftichten van defe Academie, oft hooge School, aenporde : dat de Bulk oft macht-brief van Martinus de vij fde in’t j acr c I o c c c c X X V gegeven en ge- * tekent wiert,door de wekke hy brede macht gaf van alderhande konften te keren, geleerden voort te brengen , en met eernamen en waerdigheden te vereeren ; doch echter met uytfluyting van deTheologia,oft Godgeleert-heydt, die de Koningin der wetenfchappen is : maer dat het geen, ’t wekk van Martinus geweygert was, niet lang daer na, namelijck in’t vijfde jaer van d’oprcchting der Schoole, van Paus Eugenius de vierde toegeftacn wiert ; vermits Phdippas de Goede, toen Vorft van Nederlant, gefanten over defe faeck aen hem gefonden hadt.

De form der bediening en beftiering van Befite-defe Academie is foodanig : de Rcólor en Se-natus oft Raedt hebben ctaer’t gebiedt. Har-

Johannes gaf eertijts, door aenmaning van de Paus, al fijn recht aen hen over, en liet hen vrye macht toe over de ftudenten oft leerlingen. De Reófor wort van d’Acadc-mifche Raedt verkofen , doch maer voor fes maenden,gelijck nu noch gefchict.Defe waer-digheyt is groot; en PAccenfi oft Pedellen, gelijck wy die noemen , geven groote glans daer aen,van de wekken deen,cen'groote fil-vere fcepter dragende,voor de Reftor gaet, en hem

fomtijdts gaen wel acht voor hem, ieder met fijn fcepter, maer in een algemeene omme-gang,ott op een vierdagh. Men verhack dat Keyfer Karei de vijfde , by geval daer lijnde, uyt fijn behoorelijeke plaets weeck, en fich aen de flineke lij de van de Reótor voeghde. Totteecken van fijn macht draeght hy een purper kleet, en een rock met een kap , die op de fchouderen uytgeftreckt is , en daer af de foom met gefpickelde vellen befoomt is. Sy noemen dit Cabtd^üum, en niet fonder reden : want men plagh by outs het hooft daer meê te decken , en dat dus te dragen. Dit is een gelijekenis en navolging der Vorften, welckers dienft en eerbewijfing eertijdts foo-danigh was. Defe Reóhor heeft macht en recht over al de Studenten en leerlingen,verhoort de faecken, vonnift en ftraft. Daer is noch by dit ampt een Promotor, ( dus noemen fy hier de Pretor oft Schout) die, doch met bevel oft toeftemming van de Reólor, en anders niet, aentaft, bindt en in gevangenis brengt : hy ftraft de genen, die van fwaer mifdrijf overtuyght fijn, ja oock met verlies van’t leven foo’t hem goet dunekt: doch Jit gebeurt felden,fegtLipfius:en al defe ftreng-neytkomt gewoonelijck opgekboetenuyt; en de jonge jaren,oft de jonft,die men aen de Studenten oft leerlingen verplicht is, verfacht het mifdrijf. lek fal oock een weynigh van’t pleyten en vonnilTen hier by voegen : Indien een Burger te recht roept oft daegt, foo volgt hy de dingbanek, tot de welcke de faeck behoort , dat is, hy gaet by de Redor. Maer indien een ftudent oft leerling daegt, foo is’er een andere Recht-ftoel voor defe faeck ; en truydt, die in de Stadt woont, bedient. Daer is noch een ander Eer-ampt in d’Academie , naemelijck de waerdigheydt van Kancelier. Defe onthoudt fich van vonnis wij fing , en geeft alleenlijck, als de tijdt van ftuderen vol-eyndight is, d eernamen en waerdigheden, door Paufelijeke achtbaerheyt : namelijck van J\dagißer, Licentiaet, en Uoólor, gelijck nu de gewoonte der hooge Schooien is. Dit ampt wort bedient door d’Opperfte van S. Pieters Kerck, en, in fijn afwefen, van de Deken, die in dc openbare vergaderingen de naefte plaets aendeReétor befit.Soodanigh hebben de bc-ftiering en voornaemfte dingen geweeft. De Raet, die mee alles beftiert, is in vijf Benden oft Faculteyten verdeelt : te weten,in P'heolo-gie,geeßelijck Recht,^veersltlijck Recht, dVle-dicina oft Genees-Konß, en Konßen. In defe Benden komen alle Doótoren , hier worden oock eenigen, geen Doktoren fijnde,ingeno-men,op dat fy d’anderen door hun voorfich-tigheydt en Raet fouden helpen ; maer in de Faculteyt der Konften heeft men de voor-naemften uyt de Magifters, daer oock de Deken is, dien men befonderlijck, met wij eken en ruymte te maecken, eeren moet. De Raet maeckt, gelijck ick gefeght heb, de Reélor, en befadight en bemiddelt alles. Hoewel de Reótor een hooge naem heeft,foo is hy noch-tans in macht byna eveneens, als de Hartog der Venetianen , en beftaet geheel onder fijn Raet. Ltpfius cap. 3, Ith. 3. lek koom nu tot de Collégien, vergaderingen , oft gemeene collégien Schooien. Daer is voor eerft een gemeene Plaets, in de welcke drie voornaeme weten-(chappen geleert worden , Theologia oft Godt-geleertheydt, Rechts-geleertheydt, en Medicina oft Genees-konft : d’eerfte bene

voor de welcken foodanige faecken gebracht en bepleyt worden. Ia men kan fich uyt geheel Brabant op hem beroepen, en voor hem fchulden, in geit, oft in andere dingen be-ftaende, cilfchen 3 tot groot gemack der ftu-denten,die niet uyt hun huys,oft ten minften niet uyt de Stadt behoeven te trecken. Defe Recht-ftoel is geeftelijck, en kan dics-halven de fchicht oft blixem van de ban tegen de genen,die niet gehoorfamen,uyftorten : maer indien men dele rechtftoel veracht, foo roept men de weereltlijcke Rechter tot byftant tegen hen. Dit Recht is befonder, en is by outs en'onlangs onderhouden; ’t welck Lipfius door een voorheek beveftight. Dit ampt wordt gewoonelijck van een geeftelijck Per-foon,en bynae altijdt van d’Abt van S.Geer-die daei' bloeyden, in t jaer c I □ c c c x v 11 ; ’t welck de twee opfchriften , aen de muur vaft gemaeckt, aenwijfen. Sy noemden dit HaUen, gelijck defe toon-plaetfen der Kramers en Kooplieden gewoonelijck genoemt worden; maer t wordt heden Aïhenamp;um noemt. Hier in heeft Lipfius geleert, en de Hiftorien en outheden verklaert. Daerfijn behalven defe gemeene plaets, die voor de vrye en gewillige toehoorders dient, (want niemandt wort er toegedwongen) vier Ptzda-gogia oft leerfchoolen,in de welcken ftrenger tucht is, en daer de kinderen en jongelingen in d’eerfte konften, en oock inde Philofo-phie onderwelen worden. Niemant mach daer fonder verlof uytgaen oft achterblijven. Sy hebben haer namen van de tekenen , die daer aen gefet fijn, en worden de Lelye, de Valek,

LEU

mannen waren, die de wol bercydcn , kem-den , fponnen en foodanige andere oeffc-ningen pleeghden ,en voornamelijck de vol-dery,daer toe veel mcnfchcn gebruyckt wier-den, vermits de water-meulens, tot dit werck gefchickt, toen noch niet in ’t gebruyck waren. Indien dit wacr is foo rekent Lipfius dat’er van dit volck alleen tot hondert en feftigh duyfent menfchen in defe Stadt ge-woont hebben. De menighte was dies-halven hier foo groot, dat, als de kloek elf uyren floegh, om uythet werck te fcheyden, d’ou-ders forgvuldighlij ck de kleyne kinderen in huys haelden, op dat fy door d’ovcrloop en ’t gedrang der werck-lieden niet vertreden fouden worden. Indien de menighte van defe foo groot heeft ge weeft, behooren ’cr dan oock naer dit getal niet veel herbergen, fnij-ders , fchoenmaeckers , vlees-houwers, en anderen geweeft te hebben ? Maer dit was by outs j tegenwoordigh is’er groote eenfaem-heyt. Veel geneerden haer met de krijghs-handel, oft lantbouw ; en anderen pleeghden fittende ambachten. Maer de aene, die van eerlijcker ftaet waren, en die eenige middelen hadden, handelden oock de wapenen op de heylige dagen, en als fy niet werekten. Het krijghs-tuygh en de wapenen ( foo veel het gemeen volck aengaet ) waren toen ge-woonelijck pijlen, die met de hantboogh oft voetboogh uytgefchoten wierden.Daer wier-den dieshalven vergaderingen opgerecht, die de naem van’t geweer, dat fy gebruyck-ten, kregen. Daer was een vergadering der Schutters met de handt-boogh, twee van de voetboogh, en eyndelijck een van de roers oft buffen. Defe vergaderingen worden Gïl-àen genoemt: ’t af-beeltfel blijft, maer d’oef-fening is ondergegaen , namelijck d’ernftige en ware oeffening, die op het krijghs-ampt fietj want fy gebruycken die nu tot ver-maeck en pracht. Daer waren doelen oft hoven tot defe oeffeningen gefchickt, in de welcken fy onderwefen en leerden. Die van Leuven en Bruffel, door de grenspalen en vrientfehap altijt aen elckander vervoeght, hadden jaerlijeks een gefielde tijdt, in de welcke fy omtrent Veuren , een aengename plaets, en ontrent even verre van defe bcy-de fteden gelegen , by een quamen. Hier is een oudt kafleel der Vorflcn van Brabant, aen’t Sonien-bofch gelegen, daer de plaets en ftrijdt niet verre af was. Men fagh daer oock de ftrijdt der Schutters, van’t welck de verwinners wijn tot vergelding verkregen. Dus veel van’t gemeen volck , dat voortijdts hier in groote overvloet was, en bloeyde, maer federt vermindert is, voornamelijck in lakenwerekers, die, door gramfehap en vrees hun Vaderlandt verwiffelende , in Engelandt Brabant.

V E N.

getrocken fijn, daer men noch heden de lakenwerekers in groote overvloet vindt, het welck groote eer aen dat Lantfehap geeft. Soodanigh was eertijdts de bloeyendfte Stadt Leuven, die heden heel verwelckt is, en van d’oude roem en overvloet niets, dan de fcha-duw , behouden heeft. De menighte van ’t volck, de rijekdom, ontucht, oneenigheydt en tweedracht, de peften van alle ft aten,hebben veel tot haer val geholpen. De lefer kan, foo ’t hem belieft, van defe dingen Lipfium in Lo^aniOi en oock Grammaje lefen.

Loven was eertijts een Graeffehap ; en Eertijts ick vindt geheugenis daer af federt het twee- eenGraef^ hondertfte jaer van onfe faligheyt. Andere willen, dat het een Hartoghdom heeft ge- ' weeft, ’t welck aen’t grootfte deel van Brabant recht gaf, en van’t welck deVorften hun naem voerden , tot aen de tijdt van Go-defridus Barbatus, die, fijn gebiedt vermeerdert hebbende, den tijtel en eernaem van Barbantia, oft Brabantia nam, oft ( gelijck boven gefeght is)ontfing. Hoewel hetlchijnc dat defe Stadt afgenomen , en defe waerdig-heydt verloren heeft, foo is fy echter noch heden de hooftftadt van dit Hartoghdom, en ’t hooft van’t eerfte vierde deel der Brabant-fche landen, en heeft de voorgang voor alle andere fteden : want fy doet d eerfte van alle dencedt aen deVorft, en ontfangt dien oock van hem. Sy heeft d’ eerfte ftem in de ge-meene faecken en verhandelingen van ’t lant, behalven in de verfoeckingen, en beden der fchattingen, tot onderftandt des Konings, in de welcke Antwerpen , ’t welck om fijn macht van groot belang is, eerft de ftem geeft. Kort, defe ftadt wordt genoemt, en is oock foodanigh in der daet, d’eerfte en ge-lijckelijck d’oudtfte van alle Brabantfche fteden. Sy wordt befonderlijck voor’t hooft bekent van Thienen, Leeuwen, Gemblours, Dieft, Halen, Sichern ,Joudoigne, Hannuyt, Landen,en eenige andere klcyne fteden.

Het fal niet buy ten reden fijn dat wy hier roorße-iets van de voorfteden byvoegen. Voor eerft den. vertoont fich Banck ter flineke hant, aen de Bruftelfche wegh , een booghfeheut weeghs van de poort j ’t welck het kloofter der Maeghden van S. Auguftinus is, die door een fonderlinge inftelling verplicht fijn de laferi-gen te fchouwen en oordelen, ende gene, die voor foodanigh geoordeelt worden , aen te nemen , en te voeden , foo fy Leuvenaers, oft van Heverlee fijn. De nieuwe Vorft doet, eer hy binnen Leuven komt, oock gemee-nelijck daer d’eedt aen S. Joris altaer, en be-fchenekt defe plaets met eenige gift, als de gebeden gedaen fijn.

Parek is noch een ander kloofter, maer parek. van d’order derPremonftrcytenj en heeft fijn

A 3 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;naem

Ndicn de çcnc, die in de fteden wocnen, boven de landtlieden re-O luckig geacht worden, lbo behoren wy de genen , die Burgers der fteden fijn, in de welc-kcn de Vorften hun Hof houden,noch veel geluckiger te achten.

Want gelijck de genen, die naeft aen ’t vyer fijn, demeefte hitte gevoelen , en gelijck de gene , die naeft aefi de Ibn fijn, het grootfte licht van haer ontfangen, lbo hebben oock de gene, die in de Hoven der Köningen fijn, en de fteden , die de Vorften in haer lchoot herbergen, altijt d’eerfte ingang in hungunftbewijfingen, en gevoelen d’eerfte uytwerckingen van hun Vorftelijcke gunft. Dieshalven, indien Leuven fich op fijn hooge Schole magh beroemen, lbo magh Bruftel lbo veel te hoger roemen op haer Vorftelijck Hof, ’t welck van d’Opper-Vorften en Lant-vooghden van Nederlant binnen haer wallen opgerecht is; en leggen, dat hier de tref-fclijcke aenmerckingen en konften, die men te Leuven leert,waerlijk in’t werck geftelt worden,-dat hier defe beir geleekt wordt, en gedaente krijgt ; dat men hier dele diamant te proef ftelt, die in de Collégien ruw en ongepolijft aenge-nomen word; dewijl waerachtigh is,dat de leffen van’t Hof de befte en nutfte middelen tot de ware konften en geleertheyt fijn. lacobus de Guila ftelt om defe oorfaeck defe ftadna Leuven voor de Hooftftadt van Brabant, en fègt, dat ly haer naem heeft van lèkere Bürgt, die van de Seno-nen ( volcken van Engelant j in dele geweften getrocken om Vrankrijck te plagen) geboutis. Andere feggen, dat ly haer naem van dc moe-ralTchen heeft, diemendaer omtrent vindt; anderen van de poel oft afgront in ’t Sonien-bolch, en anderen van de RulTen. En om dat men weet dat de bergh, niet verre van Leuven, naer de Ruften genoemt is, lbo achten ly dat dele plaets de naem van By-Ruffelj dat is, by de lètel der Ruften gelegen, gekregen heeft. Andere meenen dat dele ftadt,om de veelheyt der waterbronnen, en daerom holligheden der aer-de, Brujfe/ by na Ruyfil, dat is, een plaets van ge-druys , oft Ruyshsl dat is, ruyftchendt hol, genoemt is.

Dele ftadt is wonderlijck van gelegenheyt, en ten deel in de vlackte, en ten deel in de hooghte gefticht, en lbodanigh, datlywaer-digh is, om de lètel en wooning van de grootfte Vorftte fijn. Want de vlackte is van weérfij-denmetfeer Vruchtbaer boulandt omringt, en ftreckt fich eenige mijlen verre door lullige en vermakclijcke beemden, lbo boven, als beneden de ftadt verfpreydt,’twelck lèker aenge-naem om te fien is, en overvloet aen defe ftadt belchaft, ja lbodanigh, dat men hier nooyt ge-breck van ftroo oft voeder, tot gebruyck van ’t Hof, gehadt heeft, hoewel men daer in een lèlve tij tfeven gekroonde hoofden heeft gefien:

Brabant,

namelijck Keylèr Karei de vijfde ; Koning Philippus fijn Soon ; Maximilianus Koning van Bohemen , met de Koningin fijn gemalin ; He-lionora. Koningin van Vranekrijekde Landt-voochdes. Koningin van Hongeren ; en de Koning van Belefia uyt Afrika. lek verlwijgh noch de Hertogh van Savoyen,de Hertogin van Lotheringen , en lbo veel andere Hertogen, Marekgraven, en Vorften van verfcheyde volcken : die ten minfte acht oft negen duylènt paerden by fich hadden. Aen d’ander fijde Is het Sonienbofch , niet meer dan een vier- quot;nbsp;* de deel van een mijl van de ftadt, door de ko-nincklijcke jacht en hout-houwery vermaert. Dit bofch is van alle fijden met Abdyen en Kloofteren omringt, en deurgaens met ontal-lijcke lchoone fonteynen en Ipringbronnen, en vruchtdragende bomen belet ; ’t welck alles, in bequame ordening ftaende , de lucht heylfaem en gelbnt, en de wateren Ibet en aengenaem maeckt. De beeck Sinna vloeyt door de ftadt, sima. die, behalven dele beeck, noch een groote en bevarelijeke gracht heeft, onlangs metgroote DeTaert. kollen, en byna met ongelooftelijcke arbeyt en vlijt, van dele ftadt tot aen de beeck de Rupel, dat is, omtrent vijf mijlen , doorgegraven. De lchepen, van Bruftel afgefteken, komen door dele groote vaert in de Rupel, van daer in de Schelde , en lbo voort in de groote zee ; tot groote nuttigheyt en gemack der inwoonders en geburen : feker, een lieerlijck werck, dat voor lbo groot een Vorll, ja oock Keylèr , be-tamelijck is. Want behalven dat hier toe boven de vijfhondert duylènt kroonen belleedc fijn, een bergh van wonderlijekehoogte deur-gedolven, en lbo groot een ruymte van aerdc loo diep uytgegraven is, met noch verlcheydc watergrachten , die te voren over de velden vloeyden,cn nu onder aen de gront van de vaert geleyt fijn , op dat de lèlve niet met vuylnis en lant vervult Ibu worden : behalven dit alles, lèg ik,is daer ter ftede noch te lien de gebouwen van vijf waterlèhuttingen, Sluyfen genoemt,die, met groote vlijt, cn met geen minder verftant bedacht , het water t’elckens ophouden en lèhut-ten ; op dat het fich niet met een Hort en ge-welt, in delè eerfte plaets , daer het ontfangen wordt, uytllorten lou : dewijl tot BrulTel, en ter plaets, daer delè vaert haer begin heeft, het water veertig voeten en meer hooger is, dan in d’uytgang. De voornaemlle vinder van lbo groot een werck, oft ten minften aendrijver (want toen Margareta van Ooftenrijck , des Keylèrs moeye, het gebiedt had,’was dit werck van fijn voorouders bedacht en begrepen) was ' ■ ■ Iohannes van Löcquengien , een eerlijck Rid-. ’/ der , en Heer van Löcquengien, Berchem , en - quot;nbsp;Cockelsberge, en Schout der gedingen en plèy- \ tingen in delè ftadt, oft, gelijck ly gemeenlijck .. , Ipreken, den Amman. Leuven legt ten noorden, en niet meer dan vier mijlen van delè ftadt af. Bruftèl lèlve is groot van begrijp, en met een.Mieren. dubbele muur omringt, doch verre genoegK van malkander verlèheyden, en tulTchen delen

B nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;de

VoOrûâmelijck der Italianen , gebouwt is, in ’t jaer clo lo lxxxviii.

De lefuiten , daer eerll gekomen fijnde, wier^ ‘ den met de middelen van ’t Hof onderhouden,' en hebben ledert uyt de gemeene en belbndere aelmoelTen lbo veel geit vergadert, dat ly een Collegie en School geopent hebben, in’t jaer clo loc ivjen hun getal is tot feventigh aen-gegroeyt.

Daer fijn veel Kloollers van mannen en vrouwen ; en de gene, die lull hier toe heeft, befie Grammaye , die hier af breedelijck ge-lchreven heeft. Ick fal alleenlijck een van de Vïou’^en hier byvoegen, die, naer ’t voorbeelt van Maria Magdalena , tot een beter leven bekeert , hun Collegie en vergadering hebben, penitentes oft boetvaerdigen genoemt, welcke uyt een groote fchipbreuck derwaerts hun toevlucht genomen,en,fich gebetert hebbende, den regel van de heylige Augullinus aenge-nomen nebben.

Caßhuyfen. Jn dclè ftadt fijn verlcheyde Gaflhuyfen : gelijck het gemeen Sieckhuys, aen de heylige loan-nesgewijdt, daer alle kraneken londer onder-fcheyt, op de gemeene kollen, door een Mede-cijn en wondheelder belonderlijck belorght en genelèn werden. Daer is noch een ander Gall-Iiuys , in ’t weick lbo wel mannen als vrouwen, broeders enfuflers genoemt, aen de kraneken on-derllant doen. Daer fijn noch vier huylèn, voor degaflen en 'yreemdelingeny in de welcken aen alle vreemdelingen veroorloft is drie dagen te blijven; de namen deler huylèn fijn, dat van Gißenus, Jacobus, Laurentius en Cornelius. Voegh hier noch by het treffe lij ck gebouw, van’t gemeen geit geflicht, om de gene te dwingen, die,eerlijck van geboorte fijnde,inuytfinnigheyt fijn vervallen. Daer fijn noch andere huylèn, tot opvoeding der vondelingen gewijdt, en verlcheyde Aelmoeshuyfen, die ly gewoonlijck H. Geeft huylèn noemen.

De fcholen enfpeelplaetfen fijn gebouwen, die de gewijde plaetlèn gelijck fijn ,• welcke , behal-ven die van de lefiiiten en Auguftijnen, tot vijf-en-veertigh getelt worden.

Taerdeß^l. Onder d’ongewijde gebouwen vertoont fich voor eerll de Konineklijekepaerdeftal, welcke lbo groot is,dat ’er hondert en lèven-en-twintig paerden in können ftaen, en alle naer hun ge-bruyck en oeffening van malkander onder-Icheyden. Wijders , de Wapen-kamer, daer men de wapenen bewaert, welcke by outs door de Hartogen van Bourgundien gebruyckt wier-den. Men vindt daer oock d’afgevilde huyt van een paert, op ’t weick d’Aertshertogh, binnen Brunei in-rijdende, fadt ; welcke huyt over een houte paert getrocken en gelpannen is. Men fiet daer noch de huyt van een ander paert,doch wit, dat d’Aertshertogh uyt de ftrijt van Nieu-poort droegh ; welcks ftaert op d’aerde lleept, en de manen heel laegh neer laet hangen j daer dit oplchrift aengevoeght is ;

Sta flilj aenfchouyter. ick ben edel, doch in fchijn, ’t Is beter in der daet en ytaerlijck edelßjn. Ick heb d’Aertsheftogh op mijn breede rugh gedragen, Toen by 'Ooflend fijn heir en krijgsyolck ytierdgeßagen.

Brabant,

s £ L,

Ick droeghemjtoenhy flreedyiiyt^t yy^indHjckge'^eîf^ Daer een y^an onß ty^ee Jchccn ygt;an de doot beknelt.

Hy minde my te meery om dat mijn ynitte manen Geßadigh wiejfèn, en^ als aengename yyanen^ Als'yan een jonge maeght, fleetsfytierden in de luchh Die ons jlechs tegenquamy heeftfljngeyveer beftcht. ’k Voerd' hem en mygefont ujyt defe yigt;reede flromen^ Vermits ons flerrefdagh toen noch niet ytas gekomen. M.aerick^ dus edel^ florf na dl omkeer ygt;an eenjaer. Befie en oygt;eryigt;eegh hoedanigh dat ick yoaen Men vindt daer twee-en-vijftigh ylèrë borfl^ harnajfen en onder deïèn dat van de Aertshar-togh, met het weick liy in de ftrijt van Nieu« poort gewapent was j gelijck oock de fadeh Daer fijn noch andere toeruftingen der paer-den , ftegelreepen , iporen, breydels en fwaer-den van verlcheyde volcken, de welcke daer tot gefcheneken geionden , en met peerlen en ko-Itelijcke gefteenten verciert fijn : oock het fytaert yan Karei de Stoute, Hertogh van Bourgundien^ het weick Keyfer Karei de vijfde, als hy ie-mant tot Ridder fiaen Ion, gewoonlijck in te-genwoordigheyt deê brengen. Alle welcke din^ gen net en fiiyver, en op fijn plaets gehouden worden. Beneden in het paerde-plain wordt de Brüjyts-ypagen getoont, welcke tot Milanen voor de waerde van veertien duylènt kroohen ge-maeckt is, en eertijts aen Ilabella vereert wierdgt; toen ly haer intree tot Bruffel doen lóu. Indien ghy de kollen daer af overweeght, foo lult ghy van de konll oordeelen , en van ’t fiea verwon- i dert en opgetogen llaen.

HEt Ho/felf is in een verheve placts van dé *t Had, met lbo groote pracht en heerlijck-heyt gebout, dat het de waerdigheyt van de Konineklijeke Majefteyt genoegh aenwijft ; een bequame plaets voor de Raethoven , en in een dienftige plaets gefticht. Het foorhof is oock groot, en dat van den Haeghniet ongelijck,daer de gewonnen ftandaerts en vaendelen hangen. Daer fijn oock twee galeryen, in de welcken de beelteniffen der Köningen en Vorften ten toon ftaen. D’Aertshertogh,in kalellè fittende, Hier-» de gemeenlijekhet paert dooreen van delè galeryen langs een afgaende wegh naer den hof, een waerdige laeck om gehen te worden. Ick lal de doorluchtige namen der beelden hier by létten, om de gene , die derwaerts reyft, op te wecken. Vladislaus, lbon van Sigifinundus de derde, Koning van Polen, ftaet ter llincker-hant van de deur. Ifiabella, met twee anderen, uyt Spanjen gelchoncken. De gemalin 'yan Phi-lippus de derde. Albertus. Philippus de kierde , met fijn gemalin. Daer tegen over Keylèr Ferdinan--dus de typeede, met een ytitte hont. Maria de Medicis, moeder van Lodewijck de dertiende, Koning Van Vranekrijek ; en Koningin AnnaMau-?7fw,Lodewijcks gemalin. De Keylèrin Beleonora, Sigfinundus de derde , Koning van Polen , en fijn gemalin. Aen d’andere galery fiet men verlchey-^ de fchepen,en tafelen van groote konft én waerde j oockHorologien oft uurwijlèrs, filvere we-relt-bollen, en Albertus beeltenis, dat, als men

C nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;naeu-

daer is d’oDeryce/fdcplaets j in welcke men de beeltenis van d’overleden Albertus fiet,met een Minderbroeders kleedt gekleedt, en een kruys in fijn hant houdende. Men ièght dat hy met de/e kleeding in de kapel van S. Goedele begraven is. Treedt van daer naer de kapel van Albertus en Ilabella 5 een plaets , tot de godt-vruchtiglieyt en aendacht gewijdt, in de welchen van binnen acht vertrecken fijn , met acht autaren verciert. Een galery , van boven afhangende, omringt dit konftigh en trelfelijck 'gebouw , dat overal en aen alle lijden hangende en brandende lichten heeft ; en het gout, de ge-fteenten, en d’anderc vercieringen verblinden d’oogen, en trecken de linnen op : leker , een opgehoopte rijekdom, en groote gelchencken. De Vorftin felve,des nachts aendachtigh lijnde, knielde neer buyten voor hetveynfter, dat in de muur gemaeckt is.

gondilche Vorften verciert en toegeftelt. Defè warande heeft een graft, van gehouwen fteen konftelijck gemaeckt, met feer klaer water, met het welck vaten gevult, en dagelijcks met twee kamelen in’t hof gedragen worden. Men hout daer oock wilde heeften en daflen , in de vyvers fwancn en vifTchen , in de vogel-koyen alder-hande gevogelte, dat fich daer voedt en ver-maeckt.

Voorts, alleplaetlèn fijn tot huneygen ge-bruyck gelchickt, lommige tot wandelen, andere tot kaetlen, andere tot verlcheyde ïpelen en vermakelijckhedcn.

Treedt nu voort naer àcge’^elffelenÿ ’t een beneden, daer Pegafiis,als een fanger, de maet van de fangkonft ftelt, en Orpheus, fingende , een aengenaem geklanck met fijn fharen maeckt: OOCK is ’er een Hemellche bol en Satyr te lamen gevoeght.

Van hier is d’opgang^iaer ’t ander gewelflèl leven trappen hoogh , Twelck in vijf deelen oft diepten onderlcheydéh is. Hier vindt men een orgel, die een heel loet geluyt uyt geeft, daer een Satyr met fijn pijp onder Ipeelt. Men hoort en fiet daer de vogelen fingen, en d’ambachts-lieden wercken.

verholen pijpen J konftelijck onder d’aerdege-leyt, uytbarft.

Als men uyt het parck komt, fiet men een fpring-bron , met een groote waterback, daer twee lchrickelijcke Leeuwen fijn , de welcke een vogel tuflchen hun beyden houden, welcke gcdurigh water tot de mont uyt blaeft. Ifabella ftadt, die daer een koper beelt, dat drayen kan, van vijftien voeten heeft. De bovenfte lólderin-gen fijn de wapen-folders der pijlen, bogen, en diergeiijcke oude wapenen. De kamers ^pan quot;t Raet-buys fijn waerdigh gefien te worden, om lbo veel fchilderyen en wercken der treffelijckfte fchil-ders. Een, van Salomons eerfle yionnis van Rubens vertoont de fèlve Ifabella j van Marien-mont weér-keerende ; ’t welck een kafteel is, eenige weyni-ge mijlen van BrulTel gelegen, en van een bolch omringt, ’t welck vol van wilt gedierte, en in de lomer net vertreck van d’Aertshertogh is. Andere kamers hebben andere Ichilderyen , tot d’inkoomft van Ifabella op een lège-wagen ge-ftelt. In een ander kamer fiet men de lèventien Staten van Nederlant, met quetlênde wapenen tegen malkander ftrijdende, en Nederlands lèlf tuftchen hen in ’t midden geftelt : van boven uyt de wolcken verlchijnen Albertus en Ilabella,met palmen. Voor het Stadthuys op’t plain is een ronde baen, met fteen gevloert.

Behalven het Hof van dAertshertogh ver-toonen fich noch veel Hoven van andere Vor-ften ; namelijck dat van Aerfchot, dwers over het Hof des Hertoghs : dat van Oranjen, in d’afgang van de Palatijnlche bergh,daer af onlangs, door d’onachtlaemheyt van de toefiender, foo men lèyde, een groot deel door de brandt verteert wierdt : dat van Aumale, Cleef en Hooghßraten, niet verre van’t Hof, ter fijde: van BarlaimonS, en Arembergh j Mansfels en EgmonS, by de muren van de ftadt : van Sorane , en eenige anderen by de Savel : gelijck oock het Hof van furflen-bergh, en van Spinola, daer in men veel beeltenifi-len van verlcheyde Vorften fiet.

heS Beckenhuys genoemt.

Laet ook de Bergh quot;i^an Godswuchsigheys,in ’t jaer clo Io c xv ig^i gebout,niet onbelocht, de vin-ding van de^elckeuyt Italien gekomen is : die tot Padua, Napels, en in andere plaetlên van Italien met groote nuttigheyt der ftcdelingen gefien worden.

Men kan hier noch by tellen defe~rgt;en huy[en der adelijeke geflachsen, i. van de welchen het eerfte aen de hoeck-fteen in d’opgang van deKouwe-

bergh,(y? Canterfteenfiütt: 11, aen de hoek van de ' Berghftraet, op een plaets, Maximiliacns-flecn ge- : noemt. 11 i,iv,v,op plaetfèn by de markt,van de welcken ’t een ’t Southuysft ander van ’t beflech-ten der verfchillen, ’t Payhuys^ en ’t derde Huyge-fleen genoemt word.vi,by SchoonbeeckjCen plaets, die Valckenburgh geheeten wordt j vii, in de paerdeftraet.

Behalven defèn fijn ’er noch die fèven treffe-lijckegebouwen, de welcke de marekt omringen en verderen : oock hetKorenhuys, de Hal, en de Spijs-marckt,de welcke voor alle waren is, die gemeten worden. Daer beneffens de Vifch-markt, van d’Aertshertogh Albertus op een be-quame plaets gebracht, in ’t jaer clo loc ii. Men vind daer nóch twaelf fteene bruggen over de beeck ; met den toren van 5. Nicolaes, eertijts neêrgevallen,maer federt weer heerlijker opge-bout,en in ’tjaer cl o lo c v met een treffelijck uurwerek en fpeelwerck verciert, met groote koffen van ’t gemeen.

Voorts fijn ’er noch de befbndere huyfèn der burgers, de welcke in grootheyt en fchoonheyt uytffeecken, en door ’t gemack der fonteynen en hoven oft tuynen luffigh en aengenaem fijn. Men vindt daer oock tien fpring-bronnen, die op verfcheyde plaetfen hun water,ten dienff der befbndere huyfen,opgeven. Men heeft daer niet alleenlijck vermaeck, maer oock overdaet in de tuynen. Ia men vind’er, die fijn bloemen,' in eenkleyne tuyn gefproten, fèven oft acht duy-fènt gulden waerdigh acht ; feght Granwiaye.

Onder het gebiedt van de fladt Bruffel ftaen alleenlijck twee fteden, namelijck Nivelle en Vilvoorden, die fich voort op de Cancellarie beroepen. BrufTel heeft al tij t in mannen ge-bloeyt, die in alderhande geleertheyt en deuch-den vermaert waren ,• ’gelijck Ægiduis Faber, en Ægidhi-s Periander,bey de Schrijvers van verfcheyde geleerde wercken ; Thomas Cantipratamts , een leerling van Albertus Magnus ; oock Hendrick en Jan, beyde Kahonicken, van alle welcken by Trithemius gewach gemaeckt word ; en gelijck oock onlangs de twee Kanceliers van Brabant, te \^eten,Hieronjmus en Adolphus ^oan der Noot. Van BrufTel waren oock defe twee uytmuntende broeders de Martini, van de welcke d’een, niet min deuchdelijck, dan in de wetten geleert lijnde, onder fijn andere kinderen Ægidius naliet,de welcke Doólor der beyde Rechten was, en ver-Icheyde eer-ampten bedient heeft ; d’ander, lo^ annes genoemt, was Doélor der Rechten , Raet des Konings, en een uytmuntend man, die in de Burgerlijeke faecken wel ervaren was. Daer fijn noch veel anderen uyt defeftadt gefproten , die om kortheyt wil hier niet genoemt worden. In ’tjaer cId !□ v is oock indefe ftadtgeboren Maria, fufter van Keyfer Karei de Vijfde, welcke federt gemalin van Lodewijck, Koning van Ongeren, was, die in’tjaer cb lo xxvi inde ftrij t tegen de Tureken verflagen ,en gedoot wierdt. Maer haer broeder Keyfer Karei maeck-te haer in ’t vijfde jaer daer na tot Gouvernante

oft Lantvooghdes van Nederlant.

BrulTel is gecnBurghgraeffchap,fchoon fom-migen dit verfekeren j maer gebruyckt echter Brabant.

befluyt en gebiedt, en vermeerde defe Raet met twee Raetsneeren,fbo dat hy dit getal van veer- ' tien tot fêftien maeckte. Daer na, in ’t jaer

B R V î

cl3 ccc Lv beveftigliden Wcnccflaus van Bohemen, Hertogh van Brabant, en hjn gemalin îoanna, tot een geluckige intreê, deCorten-berghfche HantveH, en namen oock in’t geheel de tweede Hantveft, in Franlche tael gefchre-ven, aen, daer fÿ eenige ledekens en dingen by-voegliden, die Brabant betroffen. In’t jaer cio ccc Lxxi I beveftighden de fèlve Hertogh en Hertogin defê beyde Hantveften. En hier word eerft de Kancellier van Brabant genoemt, en Jdarelijkonderfcheyttuffchen dit ampt ende ge-fworen Raetdcr fèlve EIcrtogengemaeckt,door ’t verbodt van dat de Cortenberghfche Raets-heeren geen Raden van de gefworen Raedt inogliten fijn. Hier wordt oock aen de felve Raetsheeren,die te voren nergens,dan tot Cor-tenbergh, het Rechter-ampt moghtenplegen, vrylieyt gegeven om dat te bedienen, en te woonen in wclcke plaets van Brabant dat hen lufte. In’t jaer clo c ccc LI deê Philips, Hertogh van Bourgondien, de Goede gebynaemt, onder fchijn van ’t landt van belaftingcn en rechtsvorderingen te befchutten , een bevel afkondigen , daer in hy onder eenige andere dingen verklaerde, hoedanigh en hoe verre de macht van de Brabantfche Raet fich uytftreck-te, ’t welck federt, in ’t jaer clo cccc lvii, van de felve Philips beveftight en met eenige leden vermeerdert wierd. Maer eyndelijck, in ’tjaer clo Io xxii, verbreydde Keyfèr Karel de Vijfde de bovengenoemde wetten en bevelen , afgekondight op ’t bericht van rechtsvorderen, en ’t gerecht in de Brabantfche Kan-celrye te bedienen; en entdeckteklaerlijck van welcke faecken de Kancelrye kennis moeft nemen, en welcke fy tot d’Overigheyt van de ftad, en minder Rechters fenden fbu.

^iooge Hof der Leen-goederen van ge-heel Brabant heeft oock hjn nt-plaets tot Bruß lèl, op het welck al d’andere Leen-hoven van ’t Hertoghdom, als van d’aenklevende heer-fchappyen fich beroepen, behalven Genape, ’t welck, gelijck hier na breeder verklaert fal worden , de gedingen der Leen-goederen van Walfch- oft ( gelijck andere feggen ) Roomfeh-Brabant met volkomen macht, en fonder hoo-ger beroep, uytfpreken.

Geefleitjck^ Wijders , in defè ftadt, (om dat de Braban-ders niet buyten hun lant te recht mogen geroepen worden ) is oock een Geeftelijcke reent-banck,in de naem des Biffehops van Mechelen : voor welcke pleyt-banek alle geeftelijeke faken van dat deel van Brabant, ’t welck orider het Bifchdom van Mechelen ftaet, bepleyt en ge-vonnift worden.

Overheden. D’Oygt;erigheyt, niet van ’t Konineklijek Hof, maer van de ftadt befwijekt geen anderen, en word van de Vorft uyt de feven adelijeke geflachten verkolen , welcks namen fijn : 'Slecus ’t welck naer de Leeu klinekt, die fy in hun wapenen voeren ; Tßfgt;eertSj een naem,van fwaert oft waert genomen; Tferroelefs, dat de nakomelingen van Heer Roelof beteeckent ; Steenypeghs, ’t welck een fteene wegh aenwijft ; SerhujgSy een geflacht, van fekere Heer Huyge genoemt en afgeleyd ; Rodebceken, vanfekerplaets inde voor-

; S E L.

ftadt; en Ce^enbergh, vanfèker plaets in de ftadt. Dit ampt is niet langer dan voor een jaer, en be-ftaet in een Seven-tal, die Schepenen genoemt worden, by de welcke twee Burgemeefters ge-voeght fijn, d’een van d’adel , en d’ander van ’t gemeen volck ; met fes Raden, aenfienelijcke mannen , uyt d’Ambachten gekofèn. De Bur-germeefters en Schepenen hebben ’t gebiedt over ’t recht, en over de vonniffen. Maer de Schout van de ftad,bedienaer van’t Gerecht,en een man van voortreffelijcke naem en edeldom, heeft noch de voorgang voor alle defè ; op welcks begeerte de Raet gehouden is recht te fpreken,' en de gene, die fèhuldigh fijn, foordelen. Nu volgen de Ontfangers van de gern eene fchat ; welcke fès in getal fijn, twee van • adelijck geflacht, en vier van ’t gemeen volck. Alle defe worden jarelijcks verandert, en fijn gehouden rekening van hun bediening te geven. Niemant mach oock binnen de fes jaren naer een felve ampt trachten. Daer is oock-het Gilde der Laken-bereyders, in twee Dekens en acht by fitters, half van d’adel, en half van ’t gemeen volck, beftaende : en oock acht mannen, geftelt om de twiften,uyt de gevechten en quet-liiren gerefèn, neer te leggen. Dus beftaet de voorname* berading van de ftadt in drie leden, in’t eerfte is de Raedt : in ’t tweede fijn geen anderen, dan de gene, die Burgermeefters, Raets-heeren, Ontfangers, en foodanigen, die het Dekens-ampt derLaken-bereyders bedient hebben, doch echter met uytftuyting van ’t gemeen volck : in ’t derde de Dekens oft Overften der Gilden oft ambachten ; en defe lellen hebben macht om van de dingen,die hun ambacht aen-gaen, t’oordeelen.

Defè ftadt heeft oock veelfwarighedenuytge- Elenden, ftaen, eneerft , in’tjaer clo In xxix, alsfy fwarelijck van d’Engelfche Sweet-fieckte ge-plaeghtwas. Oock van de peft ; dewijl in ’t jaer clo cccc Lxxxixtotdrie-en-dertighduyfent menfchen wechgeruckt wierden. Van de brant; die op een tijt twee duyfènt en eenige bondert huyfèn verteerde; en noch van een andere brant, die vijftien bondert weveryen verllond. Van de beroerten en oploopen ; vermits het gemeen volck dickwils tegen d’adel opgeftaenis, en fich tegen hun macht en middelen gekant heeft. Eyndelijck van ’t gewelt des oorloghs ; gelijck men by meeft alle de Hiftoryfchrijvers van de laetfte Nederlantfche oorlogen fien kan.

Wy füllen tot befluyt een lofdicht van defè ftadt uyt Grammaye hier aen voegen :

o Neêrlands Koningin ! o pronek van Konings-hown ! Heel met mocrafeh omringt, urv bronnen fijn te loven. Hoe welfijt ghy befiehut van een uyt clEnglenfichaer i Die over u fieets rvaeckt : ghy fijt de gene,daer AVt geen, dat godlijck is, fijn gift aen heeft gefichoneken^ Vw krachten fijn van Mars ; en luno doet u froneken a\ïet Koninekrijeken-, de Bevallijekheden met Kerçiering. y der heeft fijngaef u by gefit.

Vermakelijck van lucht, en volgepropt van menfchen, Van landt fio vruchtbaer, als men redelijck kan tvenfihen.

Vtv macht en heerfchappy verjpreyd fich wijt en breet. O Brujfel! met wat naem wilt ghy dat ick u heet. HeelNeèrlant Jwicht voor u, en moet voor uftiljwijgen. Vermits men vind in u ’t geen nergens it te krijgen.

Ndien d’oefFcning de fterckftc fteun en be-ftandiglifte onderhouding van ’t menfchelijck leven is, dewijl de werc-king by de Wijsbege-rigen d’eerfte byvoe-ging en aenhanglel van ’t wefen is, en dewijl by deGodtgeleerden Gods aenbiddelijck welen een luyvere werckingis,die fich altijdt beweeghtj en geduriglilijck lîjn kracht betoont; lbo hebben wy reden om dele ftadt teprijlèn, niet alleenlijck boven al de heden van Brabant, maer om haer oock by de trelFelijckfte heden van Europa te hellen. De anderen mogen vry roemen op hun heerlijcke gebouwen en hoven, op de geehigheyt en lief-tallighey t van hun volcken , op hun Ichrander-heyt en heusheyt,op d’aengenaemheyt van hun woning, en op de cierlijckhcyt en ’t vermaeck, daer mee ly hun inwoonders verheugen : maer Antwerpen lal, met haer harde en eeltige handen , en door haer kommerlijcke en gedurige arbeyt, de prijs boven al de lieffelijckhe en ver-makelijckhe heden des werelts behalen. De te-derheyt maeckt de herten flaeuwmoedigh,maer d’arbeytverherckt. Dewelluhen verwijvende mannen, en d’arbeyt en oefening maeckt hen hrijdbaer. Wie weet niet dat hetylèr, ’twelck niet gehandelt wort, verroeh ? dat het laken, ’t welck niet gedragen wort, van de motten en wormen gegeten wort ? dat het water, ’t welck hilhaet, bederft ? dat de lucht, die fich niet beweeght, vergiftight wort ? dat het vuur, het welck niet aengeblalèn wort, uytgaet ? en eyn-delijck , dat’er niets is, ’t welck niet door de wercking en oeffening beter en Ihyverder wort, en door de ledigheydt vergaet? De hemelen draeyen , de planeten oft dwaelherren loopen , en volbrengen hun loop met een ongelooflijcke fnelheydt. De vlam vlieghtopwaerts, de lucht verlpreyt lieh, ’t water hroomt, en d’aerde brengt voort : kort, al ’t gene , ’t welck gelcha-pen is,bewecght lieh. Dit is d’oorlaeck dat Godt aen de menlch, toen hy hem lchiep, handen om te wereken güfj gelijck aen de vogels vleugelen om te vliegen, en aen de herten gelwinde voeten om te loopen ; dat hy hem, feght Tertullianus, na lijn fonde, met vellen deckte, naer de wijle der gener, die in de goudt-mijnen wereken , om daer mee aen te wijlen, dat hy hem in de werelt, als in een linitfe en werck-winckel, helde ; op dathy,het proefhuck van Gods hand lijnde, en aenlchouwende dat ’er niets van het gene , ’t welck gcfchapen en ongelchapen is, in hilte blijft, oock de volmaeckthe en behan-dighhe werekman in de winckel des wereldts Ibu lijn. Indien de hadt Antwerpen dit door haer trelfelijcke en groote koophandel doet, lal ick dan geen hohe hebben om haer belchrijving hier af te beginnen, dewijl fy al haer geluck,eer en glans van haer koophandel verkreegh ? Men Brabant.

kon in geheel Brabant geen beter en bequamer gront vinden, om dele groote koophàdt tc bouwen, dan de plaets,daer ly gehicht is, dewijl dit het lchoonhe landt van geheel Brabant is. Men is in verlchil of men dit landt den Advati-ken, oft den Ambivariten toelchrijven moet. Eenige willen , dat d’Advatiken , overblijfielen der Cimbren en Teutonnen, gelijck Cælar ge- De bdi» tuyght, aen de Schelde , daer nu Antwerpen is, tuflehen d’Ambivariten, Nerviers, enEburo-nen, gewoont hebben. Maer ’tis waerlchijne-lijcker dat d’Advatiken eertijdts het landt ingenomen hebben, daer nu Walfch-Brabant is, tulTchen de Nerviers, Eburonen en Menapiers; en dat ly een groot deel van Henegouwen, Haf.

banien, van ’t Graeffehap Namen, en van Luyckingehouden,en de Condruliers totgrens-palen gehadt hebben. Dit gevoelen is oock niet gelooflijcker,dat Antwerpen dele hadt geweeh heeft, in de welcke d’Advatiken, nae dat de Nerviers van Cælar overwonnen waren, de kracht van hun heir vergadert hebben. Want De baio Cælar, die het beter wih, dan iemant anders, leght dat dele hadt,in de welcke ly fich vertroc-

ken, leer hooge rotlèn, en diepe dalen , en van nerpenAd-d’een fijde een toegang, die allengs opging, had. Maer Antwerpen heeft geen hooge rot-fen, en geen aflicht uyt de hoogte, maer is overal vlack en elfen , ’t en waer dat iemant leggen wilde, dat dele hooge bergen van lèlve neerge-loncken, en tot effen vlackten geworden waren, en dat dele harde rotlèn vermorfelt en tot landt gehampt en gehooten waren, oft dat de groote zee hen,gelijck kleyne wratten van’t menichelijk lighaem, weghgerukt,en meêgeheept had.Maer dele treffen beter degrenlèn deler volcken, die Advaticum in het gebergte hellen,dat naeh aen Namen oft Hoey is, oft in eenige andere plaets, dan in’t land van Antwerpen. D’Ambivariten,ge-lijck uyt Cæfar blijekt, hadden hun woning tul- ten is.

lchen de Maes en Schelde, en belàten de landen , , -T nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1 ri ry t

van s Hertôgenbojch, Breaa, Bergen op de Zoom, yan Rien, Antwerpen, en ’t grcotfie deel quot;van Campinia. De genen dan Ichijnen niet gedoolt te hebben, die oordeelden dat d’Ant werpers d’Ambivariten hebben geweeh. WantAntwerpen heeft van haer eerhe hichting af het hooft van ’t Marckgraef-fchap yan Rien, en een deel van’t landt van Rien geweeh. Het tehament van de heylige Wille-brordus, ’t welck Antwerpen in ’t landt van Rien helt, bevehight en verherckt dit gevoelen, Dit tehament is in ’t lèhe jaer gelchreven, toen de koning Theodoricus heerfchte, en de woorden daer afluydenin defer voegen: Rot-thingus heeft aen mygegeygt;en ofigefhoneken jekere kerek, die in de Burght Anfverpum, op de quot;vloet de Schelde, in ’t Dorp yian Rien, geflicht is, met het gene, dat daer toe behoort, en de Dorpen , met defe namen genoemt, Bacirtfalde, JB7nnelincheime, Burgalare, en in de Buigt yan Antterpum febe het derde deel yan deje/chatting. Maer de genen, die Antwerpen onder d’Advatiken hellen, tellen oock het landt van Rien onder d’Advatiken ; lco dat dieshalven waer-

fchijne*

overige deel defer ftadt wert door de breede rivier belchermt. Guicciardijn telde te fijnen tijden dertien duyfènt vijf Iiondert liuyfèn, alle leer dienftigh tot de koophandel, en om hare ver-fcheydenheyt en heerlijkheyt aenfienlijk^voorts over de twee hondert ftraten. Geheel Europa heeft niets, dat met defè ftadt gelijck is, het fy men de rechte en brede ftraten, oft de heerlijke grootheyt der huylen aen/chouwt, die niet foo fêer tot het gebruyck der onbeampte lieden, als tot de wooning der Vorften gebout lchijnen. Men telt hier noch boven de negen-en-twin-tigh marekten , die door verftheyde koopman-fenappen vermaert fijn.Men telde in’tjaer cb b LX VIII over de hondert duyfênt Inwoonders in defè ftadt, en veel gefinnen van verftheyde volcken, die hun woning hier verkolen hadden. Men telde in dele gefinnen van buyten gekomen, 104985 hoofden,behalven noch de Schippers en bootsgelêllen, van de wekken een on-tellijck getal in de lchepen was. Daer waren noch, behalven dele, vijftigh duylèntmenlchen in de voorlieden, die loo wel het recht van de ftadt genieten , als of ly in de ftadt geboren waren. Maer wie kan ’t getal der gener, die van buyten quamen , tellen ? Men leeft dat ’er in de jaren cIo b xlix,lvi, lix , encxi, twee hondert duylênt hoofden , lbo van burgers, als van de genen, die van elders quamen, getelt wierden. Daer was naer dele ftadt lbo groot een toevloejing van alderhande volcken, van Span-jaerden, Duytlchen, Franlchen, Portugijlen, Engellchen,Genuelèn, Florentinen, Mylanelèn, Lukelèn en Pifanen, en anderen, dat het fcheen dat al d’andere volcken hier hun woning maeck-ten. Men bevint dat ’er eens uyt Spanjen alleen dertien hondert huysgefinnen, ten meeftendeel machtigh en rijck lijnde , in dele ftadt gewoont hebben. Is ’t geen wonder om te fien, dat men tweemael des daeghs, op een gelette uur , over de vijf duylènt menkhen gewoonelijck in een plaets, die tot de koopmanlchap gelchickt is, by malkander liet komen.’ Guicciardijn telde in fijn tijdt drie hondert lchilders , fes hondert kleermakers, hondert vier-en-twintigh goudt-fmeeden, hondert en tien barbiers, en hondert negen-en-feftigh backers. Men heeft dickwijls twee duylènt en vijf hondert fchepen op de rivier gefien. Daer verliep niet een dagh, oft men fagh ten minfte vijf hondert lchepen, die met alderhande koopmanlchappen geladen waren, aenkomen, en affeylen : En wy nebben ver-ftaen dat’er met een gety van de zee dickwijls vier hondert lchepen opgekomen fijn, ’t Getal der wagenen is byna ongelooffelijck. Menlagh dagelijeks twee hondert, met alderhande waren belaft, invoeren. lek verfwijgli noch de wagens , die uyt Duytftandt, uyt de vrye zeelieden , uyt Vranekrijek , en uyt Lotteringen quamen ; en de karren der boeren , die allerhande lijftocht voerden. Oock Ijireeck ick niet van het getal van meer dan vijf hondert ka-roffen, die tot verlufting van ’t gemoet, en een bewijs van pracht en overdaet waren. Wat de rijekdommen aengaet, ick bevind, door een naeukeurigh onderlbeck, dat’er in yderjaer

Brabant,

vijf hondert millioenen filver, dat is hondert en drie-en-dertigh millioenen gouts, in de kooping en verknoping der waren uytgetelt en uytgeloft fijn. In defe ftadt waren hondert en vijftigh lcholen der goede konften, en eyge huylen van alle konften en talen.

Laet ons nu de tegenfpoeden, die dele ftadt geleden heeft,befien.SeKer oud boeck getuyght Sranc. dat ly in ’t jaer I □ ccc xxxvii, d’uyterfte noot van de Denen geleden heeft, en heel in kolen gelet is. Dele ftadt wiert oock ledert, te weten in ’t jaer clo cc xxxvi, ten meeftendeel door de brant verdelght. Gelijcke brant, in ’t jaer clo ccc xcvi ontftaen, verbrande drie van de befte en heerlijekfte ftraten , name-lijck, de Nieuftraet, Kipdorp en Keylèr-ftraet. Sy beproefde weer een groote brant in’t jaer clo cccc Lvi, en in ’t jaer clo ccccLxi.

De kerek van de heylige Maecht waseertijdts Gewade een Collegiale kerek ; maer ly wiert in ’t jaer^'^^”^“'^** clo lo Lixtot een Cathédrale kerek gemaeckt, door’t verlbeck van Philippus de tweede,koning van Spanjen, en met toeftemming van Paus Paulus de vierde, die aen haer het gebiedt van leven Heden , met de tuftchengelege dorpen, toewees. Het getal der dorpen is 144, die men in de benaming van dit Bildom kan tellen , weicks heerichappy fich fes-en-vijftigh duylènt lchredenin de lengte, en dertigh duylènt Ichre-den in de breette uytftreckt. De Bilfchoppen, Biffehoppen, die defe kerek gehadt heeft, waren, d’eerfte Philippus Nigrius, de tweede Francilcus Son-nius, de derde Levinus Torrentius , de vierde Willem van Bergen, de vijfde Iohannes Miræus, de lèfte Iohannes Malderus. Galj^ar Nemius is tegenwoordelijck de lévende. Behalven dele kerek fijn ’er noch vier Parochycn,die van S. lo^ riSjWa/bur^^en van Onje Helfe Vrouwe. S. Iacobs kerek is niet foo out ; maer men weet echter niet lèker in welck jaer ly gefticht is. D’inftelling van Sixtus de vierde, en de toeftemming van de Deken, en van ’t Kapittel wijft aen in welck jaer ly tot een parochy-kerek opgerecht is. De kerek van S. Andries is noch nieuwer , gelijck de woorden der inftelling van Adrianus de lèfte , en de toeftemming van de Deken,en van ’t Kapittel aen-wijlèn. In delè ftadt fijn veel kloofters, en plaet-lèn voor de geeftelijeke lieden. De Premonfira-,-tenfen,d’cerHen onder de geeftelijcken, quamen, Kiooflers, onder het geleyde van de heylige Norbertas j in »fi Cedtj^ ’t jaer cb c xxiv, in delè ftadt. In die tijdt was in Duytftandt, en over de geheelewerelt naem van Norbertus feer bekent,die d’Adami-tilche kettery van Tanchelinus, die in de gebu-rige plaetlèn van de ftadt in Iwang was, krach-telijck verdruckte, en de woedende brant van d’onkuysheyt blulchte : om welcke laeck, (die wel, en naer wenlch van d’Antwerpenaers volbracht was, ) hy met een plaets, huys en kerek begiftight wiert.

De Ilominïcanen wierden door den Raedt en ’t volck uyt Straesburgh naer defe ftadt ontbo- , den. De Raedtgafhen, in hun aenkomft , een huys,en ruyme plaets, die noch heden de naem hier afbehout, en gewoonelijck de Preeckheer-flraet genoemt wort. Sy verlieten federt hun ou-

D z nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;de

Et Stadtliuys oft Raedthuys munt uyt boven al d’andere hoven en treffelijcke gebouwen van de bewoonde aerde. Al d’ordeningen van de bou-kunft fi in hierin waergeno-men. Men het hier deTul-caenlche , Dorifche, lonifche en Corinthilche boukunftuytfchitteren, die d’aenfchouwer als in verbaeftheyt optrecken. Het voorfte daer af is verciert met vlackigh wit-achtigh marmer, dat echter een weynigli blaeu-achtigh is, heel ge-vlamt, als de golven van de zee, met witte ftre-pen, die een cierelijcke glans afgeven. De Raet dee de hoeck aen de groote marckt van nieuws uyt de gront vierkant ophalen. Dit gebou wiert in’tjaer clo Ia lx begonnen,- maer het verbrande niet lang daer nae door een droevig ongeval, in’tjaer cla Ia lxxvi. Maerdelêlve Raedt boude het weer heerlijcker op, dan te voren , in welcks geftalte wy het hier aen de lelèr vertonnen.

De beftiering van de ftadtkomt fecr nae over een met de gene, door de welcke eertijts Romen fbo groot geworden is. lek lal, om beter verftant hier af te krijgen, al de ftaten van dele beyde Gemeenten overloopen. De Tuffehen-koningen te Romen was een overigheyts ampt van vijf dagen , en alleenlijck opgerecht om de vergaderingen te houden , als net midden tuflehen twee koningen, de verftorven, en de gene, die verko-fen Ibu worden. Antwerpen heeft geen Tuf-lchen-koningen, enoockby onlèrvoor-ouders geheugenis noyt gehadt. Hier fijn oock geen Cenfores, oft Tuehtmeefiers ; maer ’t geheel gebiedt hieraf is by de Raedt. De macht vanD/Z7^for, oft OppefTPoocht: is by de Vorft. Men heeft hier twee Confules, o£t Burgermeeflers, die jarelijeks met d’opperfte en gelijeke macht verkolen worden. Men vint hier niet de naem van Prlt;ctor, oft Schout, maer wel de faeck lèlve. Want de Bur-gemeeller van de ftadt is niets anders, dan een bedienaer en bellechter van ’t Recht, ’t Getal der Rechters, oft Schepenen, naer de Roomlche gewoonte, was leven, tot in’tiaer clo ccci.v, toen onder Wenceflaus enionanna , Hertogen van Brabant, twaelf Schepenen oft Rechters, gelijck Twaelf-mannen, verkolen wierden j daer men noch les uyt de les voornaemlle geflachten van Antwerpen byvoegde,die over deleRaet van twaelf mannen de voorfittinghadden. De Raedt van dele ftadt beftaet heden in achtien Raets-heeren, onder de wekken de Burgermeefter van de ftadt begrepen wort, die in ’t vonniflen d’op-perfte van de Raedt is, daer noch, boven dit getal , de buyten Burgermeefter bykomt, die voor ’t gene, dat de burgerlijeke beftiering aengaet, ernftige forgh draeght. Hier fijn oock twee feclenyo£t overften.D’eerfte is de Marckgracf,van de welck men een levendigh afbeeltlel in de Roomfche Præfeôtus oft Stadtsvoocht fiet, en

Brabant,

die ick voor de cerfte Dnenîan ftel. De tweede is (TAmman , aen welcks Ibrgli en toeficht al het onderlbeck der belondere en burgerlijeke werc-ken bevolen is 5 gelijck oock de macht van de Raedt hier over te vergaderen, recht te verlbec-ken, en ’t gevonnifde uyt te voeren. Antwerpen heeft oock een Schatmeefieraen de welck gelijeke lorgh , toeficht, en uyttelling , als aen’t Roomlche ampt van Schatmeefter toegeftaen is. De-fe ftadt heeft oock , naer’tvoorbeelt der oude Romeynen , haer Wijckmeefters, oft o verft en der voornaemfte drie wijcken, die de hoofden en voornaemften der overige wijcken fijn. Men moet in dele ftadt, buyten de tijden vanoor-logh , geene andere krijghs-overften Ibecken , dan de les hoofden oft overften der Gilden , en de krijghs-overften van de burgerwacht, loo die krijghs-opperften genoemt mogen worden.Men vint hier geen Tribuniplebis oft Wijckmeefters , met de macht der oude Romeynen. Hier fijn drie Bouwmeefters : twee van Raetsheerlijcke ftaet, en*van de Raedt geftelt, en een van de Vorft. Maer men heeft lèdert vier uyt het voick daer by gevoeght, die onderlbeck en kennis van de bedorve waren louden nemen. Hier fijn, be-halven defen, oock gestijde Boumeefters aen de wekken de kereken der heyligen vertrout fijn : oock Muntmeeflers, en de gene , die ly in de cyge tael l^aerdeyns noemen -, en onderlbekers der metalen , die ly Affayeurs noemen. Daer fijn oock Overften van de munt, die op de muntflagh toeficht hebben. D’overfte van ’t leger had by de Romeynen gebiet over de krijghslieden. Twee Burgermeefters fijn heden inplaets van dele over de wacht, met twee anderen uyt d’overige edel-dom, die overal de krijghs-vergaderingen,Gz7^/e«! genoemt, gebieden. D’overfte,die heden met de nooghfte macht over dele benden gebiedt, is de Burgemeefter van buyten, by de wekk van de Raedt eenRaetsheer bygevoegt wort.Men heeft hier vijf overften, die op de wacht toefien, en gewoonlijck Wachtmeefiersgenoemt^'orden. Hier fijn belbrgers en toefienders der veertien wijcken,in de wekkende gclieek ftad,methet gebiet daer rontom, gedeelt is. Yder wijck heeft twee Wijekmeeflers, uyt het volk voorgeftelt. Hier fijn verlcheyde Schrij'y^ers,die tot verlcheyde ampten gebruyckt worden : een voor de Schatmeefter, een voor’t ampt van de Bouwmeefter, een voor de Weelèn,een voorde Vrede,en een voorde lakenhandel.lek tel de Greffiers en Secretariften van de ftadt onder de Schrijvers, ’t Getal der Greffiers is vier , gelijck oock dat van de Secretarifi-lên. De Greffiers hebben les , ende Secretarifi. len twaelf Schrijvers onderhen. De belbrgersen toefienders der gemene wereken fijn twee mannen, gemeenelij ck Commijs enKontroleur genoemt; aen de wekken de marekten , wallen , wijcken , bruggen, graften, en diergelijeke plaetlên van de ftadt bevolen fijn.De PenponariJJenjm waerdig-heydt naeft aen de Racdtsheeren, fijn gemeene

E nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Rede-

Redenaers, enuytleggers en verklaerders van de wil des Raedts.

wettenwor Niemant mach in de Raedt van Antwerpen de Raet. verkofen worden, oft hy moet in Brabant geboren fijn : oock geen baftert, en geen overfpcel-der J indien hy verkolen wiert, loo moet hy,volgens een oude wet, fijn ampt, tot ftraf van fijn misdrijf, afleggen. Niemant is door d'eed,van een ander gedaen, aen de Vorft verbonden. Geen neven , oft door maeghlchap van bloet aen malkander verplicht, mogen gefamentlijck eenigh ampt bedienen. Niemant magh daer oock in eenigh ampt komen, voor dat hy een geheel jaer in de ftadt gewoont heeft. Niemant uyt het gemeen volck wort tot de Raetsheerlijc-ke Staet verkolen. Niemant magh oock eenigh ampt van Raetsheer voor gelt koopen.

’t Geheel lighaem van dit volck is in drie Haten gedeelt, in Raetsheercn, Ridders, gewoo-nelijck Poörffrjgenoemt,en in Ambachten.Ridders oft poorters fijn weer in dertien fteedtlche Hammensen een van buyten gedeelt. lek bevind dat d’ambachten in acht-en-twintigh gilden,die plaets tot Hemming hebben, verdeelt fijn: ick fal de gene , die hen Hammen wil noemen, niet tegenlpreken. Dele moet 41 Hammen in de gemeente , 13 van Ridders, en 28 van d’Ambach-ten , Hellen. Maer de geen fpreeckt echter ey-gentlijcker, die 28 Gilden feght j want de genen , die d’OverHen daer af fijn, worden gewo-nelijck Dekenen genoemt. Dele Gilden bcHaen in drie Hammen. Die van de Schippersïs d’eerHe, die van de Kramers de tweede, en de Laken-^ferc--kers oft ygt;olders de derde. Maer d’eerHe en derde

Ham begrijpen in fich elck negen lighamen oft ambachten, en de tweede tien.

Daer fijn behalven delen oock ingeHelt ver- Be psGil-gaderingen van Burgers, die Gebroederlchap- oft pen , en in ’t gemeen Gilden genoemt wor-den. De tweedaerafgebruycken voetbogen, en worden, ’teen Oude, en ’t ander Nieuwe genoemt: twee anderen, gelijeke naem hebbende, gebruycken boogh en pijlen : een gebruyckt hantbulfen, en een flaghlwaerden.

Ntwerpeh was eertijdts tot /t)o hoog een trap van eer en macht verheven, dat twee-en-twintig natiën oft volckeren hier hun J) hoven oft huyfèn hadden;onder de welchen voornamelijck uyt-munte het Ooßershuys, oft het huys der Oofter-iingen, tulTchen twee graften van de nieuwe ftadtj van i/j fteden^gelijck Gramajus feght,op de gemeenekoften , en tot gemeen gèbruyck gebouwt, in Y j:iei- clo Î0 lvIi, gelijck op de fteenen in ’tmidden van ’t hof te leien is.Dit heerlijck geboUj dat in pracht en koftelijckheyt uytfleeckt, is ontrent 230 voeten lang, en niet wel loo breet. Het begrijpt in fijn ommek ring 300 kamers van de welchen yder tot de belon-dere waren en hoopmanfehappen van fijn volek bequaem en dienftigh fijn.

Een, datooch groote verwondering in d’oogen der aen-Icliouwers baert, is dele vier I hante wandelry, in de welche de hooplieden tweemael des daeghs, eens des middaeghs, en eens des avonts, vergaderden. Dele plaets wort van Vives lanimedium, van Marchantius f orum mercatorum, van Lipfius Baßlica, en van ’t gemeen f/ß Beurs genoemt, welche naem te Londen, Brugge en elders aengenomen is, en gelijchmen {êght,fijn oorlprong van dele hecr-lijche huylèn van ’t geflacht van Burja te Brugge heeft j welch geflacht drie beurlfen oft taflehen in haer wapen hadc, en boven de deuren van haer huyfen voerde. Maer ich weet niet oft Fachetius nieteygentlijcher lchrijft dat de naem van beurs oft talch niet om dele oorfaech aen dele plaetlèn is gebleven,namelijck om datmen, toen de wilfel in Italien begon in Iwangte gaen, en dele handeling toe te nemen, tot gerijf daer af te Venetien en te Napels een vergader-plaets, gemeene Beurs genoemt, met gemeene toe-ftemming der hooplieden, hier toe verkoos : en indien iemant hier niet verlcheen, en achterbleef, foo verloor hy al lijn achting en geloof ƒ ’t welch noch heden onderhouden wort. Doch dit fy fbo’twil, de Beurs van Antwerpen is een heel uytftekent werek, op drie-en-veertigh marmerepylaersgebout, die, lbohetlchijnt, onverganchelijch fijn. De langte daer af ftreckt hch tot hondert en tachtigh, en de breette tot hondert en veertigh voeten uyt. Vier ftraten lopen van de vier deelen des werelts rechtop dit gebouw aen ; foo dat men feggen Ibu, dat dele Beurs hier niet met voordacnt, maer van de natuer lèlve gefticht is. Sy wierde van deRaedt gebouwt,in ’tjaer clo Io xxxi, gelijck het oplchrift aenwij ft :

S. P. Q:^ A.

IN VSVM NEGOTIATORVM CVI-VSCvQ. NATIONIS AC LiGVÆ VR-BISQ^ ADEO SVÆ ORNAMENTy ANNO. M. D. XXXI.

A SOLO EXTRVI CVR.'

ïn ’t bovendeel van de Beurs is oock een brede ruymte , die men voor een bovenwandelery achten magh , en veel winchels heeft, daer veel winckeliers hun waren te hoop letten. Maer in ’t jaer cl o lo Lxxxiii, op de 22 van Fc-bruarius, Alchdagh lijnde, geraechte tulTchen negen en tien uren voor de middag, dele plaets door ’t vuur , dat qualijeh bewaert was , in de lichte vlam, die^dle de waeren en hoopmanfehappen , die in dele winchels waren, verflond, en niets dan de muren o verliet. Maer de Raedt bevorderde ledert dat degeheele Beurs heerlijc-her dan te voren weer opgebouwt wiert.

Dewijl wy foo veel ti jde in ’t verwonderen der werchen ,met de handt gemaecht, befteet hebben , lbo laet ons ooch een weynigh tijdt in de verwondering der werchen, die van de natuer als wonderen in defe plaets gemaecht fijn, belleden. De Schelde is ’t wonder, daer af ich Iprehen wil, die, met een heftige en geweldige DeScheUe, loop inde zee ftort. Maer dele ongeftuymige hooftftolfe, lieh door dele ftoot verongelijekt achtende,drijft dit geweltlbohrachtelijcl weerom , dat hy de golven van dele vloet tot lèftigh duylent lchreden voorftuwt. Haer breedte is als een tweede wonder , dewijl fy meer dan op een plaets , daer ly voorby de ftadt vloeyt, lèftien hondert voeten breet is. De diepte homt met de breette over een j want ly is deurgaens ten minfte lèftigh voeten diep ; ’t welch oorfaech is dat ly alle fchepen, hoe Iwaer ooch geladen, met weynigh moeyte op haer rugh torft, en lbo groot gemach tot de lofting en lading geeft, dat de gene , die fich op de lchipvaert verftaen , getuygen dat ly in geen deel des werelts een plaets , die met defe gelijck is , gevonden heb-t3enj vermits men de lchepen, ja oock degenen, die het Iwaerfte geladen fijn, aen de wal met de handen loflen kan. Dele vloet heeft acht monden, acht inhammen oft boefems, die te weegh brengen dat de lchepen lbo veel havens in de ftadt hebben , die hondert van de Iwaerfte fchepen können bergen.

Ntwerpen heeft den Hertogh van Brabant, als Marckgraef des Heyligen Rijeks, toteen Vorfi en Opperheer ; maer met lbo vele en groote privilegiën , van outs verkregen , datfe, by-na gelijck een vrye Stadt en

Gemeyntc, door hare eygene voornaemfie in-opfer-heer. woonders, docli bchoudcns het wettigh recht en oppergebiedt van de Koning van Spanje,ledert vele jaren haren Marckgraef, befiiert wort. In voegen dat dele regeering, na mijn oordeel, weynigh verfcheelt van de gene , die de treffe-Getemperde Üjeke Philoloopli en Hifiorie-fchrijvcr Polybius h^er/chap- watc cn gcluckige Republijeke noodigh acht : want hy wil,datlè vermengt fy van de drie fiaten. Monarchie, Arifiocratie en Democraticj daer de Vorfi fijn heerlchappy , de treffelijckfie mannen haer gelach, en ’tgemeynevolckeenige macht en de wapenen behouden. Dit is de getemperde matigheyt , die de Republijeke van Lacedemonien vele eeuwen onderhouden heeft 5 waer door Antwerpen oock langen tijdt bloeyde , en, lbo het Godt belieft, gedu-righ in wefen fal blijven : want hier is een Op-per-heer inuytflekentheydt, de befiiering van den Adel,en een toefiemming eneenigh vermo-ndendeftr gen by de Gemeynte. De belbndere regee-deler Stadt wordtin drie en van Ibmmige in vier leden gedeelt : het eerfie mach men met reden de Nieuwe heerfchappy noemen , en begrijpt de overfie Magifiraet, als Burgemeefieren, Schepenen,Threlbriers en Ontfangers : het tweede lidt füllen wy d’oude heerlchappy hee-ten , en vervat alle de gene die eertijdts Burgemeefier oft Schepen geweefi fijn, en de kley-ne Magifirature bedienen ; het derde noemt men de Burgerye , onder ’t welcke de fes-en-twintigh Capiteynen over ’t volck van de dertien Wijcken der fiadt, en vier Hooft-mannen uyt den Adel, behooren : het vierde is de Deke-nye, dat fijn de vier-en-vijftigh Dekenen der leven-en-twintigh ambachten van Antwerpen. Dele vier leden maken het geheele corpus oft ** lichaem en fiaet der fiadtj hoewel fommige leg-gefchieden ; en. wort op de Volgende wij/è ge-daen. De Heeren der ftadt, die regenwoordigli fijn, noemen negen edellieden, die lÿ oordeelen de nutfte en bequaemfte te welèn ; en de Hoofden oft Overlten der dertien Wijcken noemen andere negen, dat is achtien te famen : by dele ftelt men de regeerende oude Heeren, oock achtien fterck, gelijck de nieuwe ; want de Buy-ten-Burgemeefler wort hier onder niet begrepen : loo dat ’er in ’t geheel les-en-dartigh edellieden fijn, om nieuwe Heeren uyt te kielen,-welcher namen naer ’t Hof, daer de verkiefing gelchiet,gelbnden worden. Als de Vorll oft fijn Stadthouder, met fijnen Raet, de bequaemheyt en eygenfchappen der mannen gefien en overwogen heeft, lbo kielen ly de helft van het voor- ' feyde getalj doch mach over de helft van de vorige Heeren niet veranderen , nocht oock twee broeders oft neven inlètten. Daer na wordenly e»het op de volgende wijle in hare ampten gefielt : hy fendt twee Commifiarilèn, welcke Ridders van ’t gulden Vlies, oft ten minfien Baenderhéeren van Brabant moeten fijn, met de Cancelier van ’t lant, naer dele fiadt. Dele Heeren doen den Raet op ’t Stadthuys vergaderen, en, na lèkere ceremoniën, verklaren terfiont, welcke de nieuwe Magifiraten voor dat jaer welen füllen,en beveiligende helft van d’andere, die het vorige in bediening geweefi fijn, gelijck alree aengeroerc is. Dele nieuverkore Heeren hebben privilegie en volle macht de Burgemeefiers te kielen^maer aengefien de Vorfi oft fijn Stadthouder gewoon fijn twee na hae’’ believen voor te dragen , foo fielt men ’t lèlve in hun welbehagen , indien de felve wettigh gekoren mogen worden. Daer na kielen de gemelde Heeren de Binnen-Burgemee-fier uythaer getal, en de Buyten^Burgemeefier uyt d’oude oft vorige Magifiraten. Dus wort d’overfte Raet gekoren , welcke befiaet, als gefegt is,in twee Burgemeefieren en achtien Schepenen, waer van de Binnen-Burgemeefier,mede Schepen lijnde, een is.

Burgemeefier is een Duytlch woort, en lbo veel te leggen,als Meefier oft hooft der burgers.

in ’t Latijn eygentlijck Conful genoemt j niet te-genfiaende,watlbmmige andere daer van Ichrij-ven en beulèlen. Schepen dunekt my een out Oorfpro»^ Frans woort te welen , hoewel ick elders iets an-ders van ’t lèlve heb geleien : want d’outfie ge-dachtenifie, die ick van delen naem vinde , is in Sabellicus, welcke lchrijft, dat Karei de Groote inVrieflant eenige heymelijeke Rechters voor de faken der Religie inftelde , die haefielijck en Ibnder proces de ketters veroordeelden en dat hy de lelve Schepenen noemde. De Chronijc-ken van Vranekrijek feggen oock, als Koning

E z nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Philips

Philips de tweede , Auguftus toegenaemt, in’t jaer m c lxxxix tot de Kruys-vaert van leru-falem trock, dat hy te Parijs fèven mannen, die hy Schepenen noemde, in de regeering helde , gelijck nu noch in de ïelve, en vele andere*' Franfche heden, de Magihraet foo genoemt werdt.

De voornaemhe en waerdighhc Burgemee-her noemt men Buyten-Burgemeeher^want fijn ampt in ’t befonder is, buyten te reylèn , en met het Hof en de Staten des lants de voorvallende faken te verhandelen. D’andere wort de Binnen-Burgemeeher geheeten ; nademael fijn plicht eygentlijck is , binnen de hadt te blijven, in ’t belonder voor de behiering der felve Ibrge te dragen , en de burgers en vreemdelingen te verhooren.Defe Magihraet heeft groote macht in de Republijeke.

Wat de Juhitie oft het Gerecht belangt, daer rweefladt^ fijn hier twee Stadthouders van de Vorh , hondersvan nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;i nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;i ,, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;i i

d een over de criminele, en d ander over de bur-

gerlijcke faken ; welcke ampten de Lantsheer hen'in ’t gemeen voor haer leven lang geeft, en alle andere in waerdigheyt te boven gaen.

De Stadthouder van criminele faken oft die ’t lichaem betreffen,die d’eerhe en aenfienlijckhe is, wort eygentlijck en in ’t byfbnder Schout geheeten 5 maer dewijl hy in dehn haet rechts-ge-biedt heeft in fèkere dorpen hier by gelegen,die ’t Marekgraeffehap van Ryen genaemt worden, en onder het Marekgraeffehap des Heyligen Rijeks behooren , foo heeft hy mede den tytel van Marckgraef van Ryen , doch wort in ’t gemeen de Marckgraef genaemt, tot onderlcheyt van fijn Stadthouder,die men Schout noemt.Be-halven de gemelde Stadthouder heeft de Marckgraef vele andere dtenaers, die alle de Lantsheer erkennen en eedt doen. Sijn ampt is,de quaet-doenders te doen vangen , juhitie en reent van den overhen Magihraet te begeeren, en de ge-wefène vonniffen uyt te voeren.

De Stadthouder van de burgerlijeke faken wort Amman genoemt, welcke ten gefetten dage en plaetfe in de banek fit j daer de gefchillen bepley t worden. Sijn ampt is,de Heeren te vermanen om recht te doen , en vonniffen te wijfèn

op kohen van ongelijeke, die hy oock uytvoert en volbrengt.

De overhe Magihraet heeft vele treffelijeke amptliedenj maer wy füllen alleen van devoor-Tnreforiers, naemhe fptckcn. Daer fijn twee Threfbriers oftPenning-meehers,en een Ontfanger,welcke, ten vernoegen des volcks, voor driejaren op de volgende wijfe verkoren worden.De Heeren van der hadt, ten fèlven tijde regerende, kiefên drie edelmanncn van degene,die jongh gedient heb-f« Wfwr- nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gjj fènden hare namen aen de Dekens van

d’ambachten, die oock derhalven verfamelen,en kiefèn met de meche hemmen een van defè drie oude Heeren , die hen goet dunekt, tot overhe Threfbrier. Hier tegen kiefen de voorfèyde Dekens drie van de treffelijekhe burgers der hadt, en geven harenamendeHeeren over,dic een van Ontfanger. fie fèlve kiefên tot den tweeden Threfbrier. In ’t maken van den Ontfanger , kiefên de gemelde Dekens drie van de eerlijckhe burgers van hare ambachten., en geven hare namen aen de fclve Overheden, die een daer van tot Ontfanger kiefên. Des Threfbriers ampt is, den fêhat der Ge-meynte te befbrgen en te bedienen , het inkomen te doen inbrengen,en, met kennis vanBur-gemeeheren enSchepenen,de gemeyne fchulden te betalen. Den Ontfanger is, om fbo te fpreken, als Cahier , geeft uyt en ontfangt, na dat de Threfbriers fchicken en bevelen 5 maer mach de gemeyne dingen uyt fich felf betalen, en houdt de boecken en rekeningen.

Hier fijn oock twee Penfionariffen, ’twelck Tenßona-een Latijns woort is, genomen van hetpenfioen oft jaergelt datfe genieten. Defê amptlieden fijn in’t gemeen Dodoren oft Licentiaten, en ervaren in Staetfaken j dies fy de Heeren der hadt met harenraetbyhaen: doch indien eenigefwa-re fake voorkomt, mogen fy hen beraden met andere, en haer goetvinden de Overheden bekent maken. In ’t kort,fy hebben byna het fêlvc ampt met de gene,die men in de Rechten noemt ; want fÿ bevorderen en benaerhigen de faken der hadt, en als ’t hen geboden woi'dt, voeren het woort binnen en buyten voor de fel-ve. Als de Buyjien-Burgemeeher met het Hof en de Staten des lants eenige treffelijeke faken gaet verrichten,reyh in ’t gemeen een Penfiona-ris met hem, om fêhrifteninte hellen, en andere dienhen te doen.

Hier fijn vier Greffiers, welcke naem van het Creffers. Griecks woort dat ïs,/chrïjygt;en , fchijnt te komenjwant het voornaemhe van haer ampt is, alle vonniffen, en andere aólen oft rechts-han-delingen der burgerlijeke wetten, te fchrijven en fonderteeckenen, d’aenfprakenen antwoorden van twihige partyen in de gemeyne regihers te hellen, de fêhriften der proceffen, requehen, en andere faken, te bewaren.

Vier Secretariffen bedienen ,in ’t afwefen der Semtarif-Penfionariffen,byna het fêlveampt, houden het fi»-kleyne fêgel, maken de inhrumenten en brieven van verknopingen, voorwaerden,en diergelijcke faken,en ondertekenen oock de criminele aden. Dit fijn de voornaemhe ampt-lieden ; behalven de fêlve fijn hier noch Examinateurs,Schrijveas, en verfcheyden andere mindere dienaers.

De overhe Magihraet der hadt kieh jacr-lijcks , door fich fêlf, fbnder de tegenwoordig-heyt oft toehaen derCommiffariffen van ’t Hof, de mindere Raet. Eerh worden twaelf Raets- Adindere mannen uyt de bequaemhe Dekenen van d’am-bachten der hadt gekoren : maer alle de fêven-en-twintigli ambachten hebben dit voorrecht niet, dat men uyt hen een Raetsman kiehj want eenige gilden fijn fêer gering, gelijck d’arbey-ders, dragers, en andere diergelijcke ; fbmmigê hebben ’t alle drie, d’andere alle twee jaren, na de haet van ’t ambacht. Maer de Schippers, de Meerffeniers oft Kramers, en de Hoveniers, als d’outhe en voornaemhe, hebben jaerlijeks een Raetsman van de hare. Defê Raets-lieden komen alle maendagen by de Heeren van de hadt in den Raet, daer fy hare plaetfê hebben, om de requehen der verfbeckers,en andere faken,die de burgerlijeke behiering en de Gemeynte betreffen , en ten felven dage voorkQmen, te verhoe

ren.

ren,en hare meening in alle voorvallen vrymoe-digh te feggen. Indien ly eenigh quaet gerucht, oft iets anders dat het Gemeyne befie aengaet, en den Raet gewaerlchouwt behoort te worden, verfiaen , ’t lclve maken ly bekent. Maer in de gewichtighfie faken wort den Grooten oft Breeden Raet vergadert; gelijck wy terfiont fiülen verhalen.

Sy kielen oock den Raet van de Halle, welcke befiaetin twee Gild-dekens als Hoofden,twee Waerdeyns, en acht Oudermannen; waer van de twee Schepenen van den overfien Raet moeten geweefi fijn : oock een Grefficr,en andereampt-lieden. Voor dele Heeren komen alle de twifien en faken van wolle, allerley wollewerck, en alle fioff'en die van wolle gemaeckt worden , nevens de dingen die tothetverwennoodighfijn: maer men kan van hare vonnilTen aen den hooghfien Raet appelleren.

De voorlèyde Magifiraet kiefi mede twee Keurmeefiers, die men in’t Latijn Ædiks Cuïules noemt; welcke te voren Schepenen geweefi fijn. De Vorfi voeghthier een derde by.Hun ampt is iift bylónder Ibrgete dragen over alle eetwaren, en toe te fien, dat het broot met behoorlijck gewicht , wijn en bier tot een betamelijcken prijs, en het vleelch en andere waren verlch en oprecht verkoft worden. Des laterdaghs,welcke de voornaemfie marektdagh is , fielt deKeurmee-fier het gewicht van ’t broot voor d’aenfiaende weke, nae den prijs van ’t koren , loo die op de fclve tij t loopt : en lbo ly by de backers oft elders eenigh bedrogh gewaer worden , doen ly hen geltfiraffen betalen.

O

De voorlchreven Heeren fiellen oock vier Rechters over de faken der weefen,van welcke de oft drie duylent arme kinderen,en andere onno-lèlen ; welcke ly veilcheyden ambachten doen leeren, en deughdelijck opbrengen.

Sy maken oock , voor de twee aenfiaende jaren , fès-en-twintigh Capiteynen oft Wijckmee-fiers uyt de dertien wijcken der fiadt. Boven de welcke den Raet noch vier Edelmannen van de fiadt totHooftmannen fielt, als Overhoofden

quaemfie, welcher namen ly de gemelde Overheden in fchrift overgeven,die,nahaer believen, twee uyt yder gilde -oft ambacht kiefi. Die dus gefielt worden,fijn Dekens en hoofden clck in ’t fijne voor een jaer; en nemen noch twee andere van de voornaemfie uyt de hare tot hulp, die oockhetlêlve Dekenlchap bedienen,en deneedt van getrouheydt in handen der Burgemeefiers doen. Het ampt van de Dekens en Byfianders is,mede te komen in de vergadering van den ge-meenen Raet op ’t Stadthuys, om met d’andere dat de gene die in ’t gilde aengenomen worden, een bequame proef van ’t hantwerek doen; een-drachtigheyt onder elckander te belbrgen; ken-nilfe te hebnen van lchulden en wederlchulden ;

lïlinnelijck verdragh te maken ; en een yder met reden van allerley gewelt te belcliermen. De/è Dekens fijn verbonden, op ’t eynde van hare bediening,rekening en bewijs van delelve,in te-genwoordigheyt van twee Schepenen,en een Secretaris, te doen : en lbo iemant van ’t gilde over hen klaeghde, oft datlè eenige onbetamelijck-heyt deden, fijn Schepenen gehouden daerin te voorfien , en ’t gefchil te beflechten ; maer als ïÿ dat niet können oft willen bevredigen, brengen ly’t voorden Raet der ftadt, die terftont ordre daer in fielt. En dit fal genoegh fijn van de voornaemfie Magifiraten, en van d’amptlieden der fiadtjdie d’Overheyt kicfi, en in hare bediening fielt. Van fommige andere mindere dien-fien , en van geringe waerde, die oock door hen gegeven worden, lal ick hier niet Ipreken.

Boven

It is het feet ftercke, en door de gantfche wereldt vermaerde Kafteel te Antwerpen , dat Margareta ^an Parwm Gouvernante der Neder-landen,m’t jaer duy-fent vijf hondert fe-ven-en-feftigh, ontworpen, en de Hertogh van Alba daer na gebouwt heeft : die daer toe het wackere verftant van Paciotti, den

rijpen raet van Gabriel Serbelloni3 en den ar-beyt van twee duyfent mannen, gebruyckte; foo dat het in korten tijt volmaeckt wiert.

Cedaente Dît Kafteel is vijf-hoeckigh , gelegen tuf-enj erck- £^hen vijf groote en ftercke bolwercken 5 waer van vier na den Gouverneur genaemt fijn, als PerdinandjdS, Po le do, Hertogh, en j’t vijfde heeft, met fijn toeftaen , de naem Paciotto, na den Bouw-meefter,ontfan-gen. Hoewel dit treftèlijck Kafteel veel jaren daer na tot een model of voorheek, daer

byna alle andere fterckten door heel Europa na gemaeckt fijn, gedient heeft, en den Grave Paciotti, als een vinder van nieuwe fterckten , daerom door de gantfche werelt vermaert is ; foo fijnder evenwel eenige gevonden, die ’t werck, om verfcheyde infich-ten , niet behaeghde ; want fy feyden, dat het aen die fijde van Antwerpen leydt, van waer het de Stadt tegen den vyant, uyt Hol-landt komende , niet kan befchermen j het welck nochtans foude können wefen,indien het aen d’andere fijde der Stadt, recht in den mont der Schelde en tegen Hollant, gebout was. Andere wederom ontfchuldigen dit, en feggen, dat Alba, in ’t opbouwen van de-fe Stercktc, meer beforght was, om fich felf tegen de Stadt, als de Stadt tegen den vyant te verfekeren : en voegen daer by, dat het Kafteel feer wijftelijck aen die fijde gebouwt is ; want het aldaer veel lichtelijcker voor-fien kan worden, en alle toevoer van de naburige plaetfen bekomen; waer op deSterk-ten-bouwers allermeeft letten. Maer mijn gevoelen is, dat (jabriel Serbeüoniiddcdicn laft had van ’t werck uyt te voeren, hier op geen acht nam ; want als dit Kafteel gemaeckt wiert, was Hollandt foo wel onder 't gebiedt des Konings als Brabant, derhalven het van alle fijden kon voorfien worden: foo dat ick voor vaft houde,dat hy alleen deverfekering en fterckte des Kafteels in acht genomen heeft. Want dewijl den gront aen d’ander fijde tegen Hollandt veel laeger is , waerom het water met ftercke dij eken daer uytge-houden werdt ; foo foude hy voorwaer feer onbedachtelijck het Kafteel op fulck een gront gebouwt hebben, die van den vyandt, met het doorfteken der dij eken, rontom in ’t water gefet, en dus tot overgeving gedwongen kon worden : waer voor nu niet te vreefen is, dewijl het op een hooger plaet-fe leydt. En of fchoon Neêrlandt gedeelt,en Hollant in der Staten macht is, bevint men nu noch, dat het op defe plaets wel en beft leyt, om dat het dagelijeks uyt des Konings landen kan gefterekt, en met alle nootdruf-ten voorfien worden.

Den Hertogh van Alba, die meer trachte Albaes

en te leven, dan

L nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;bee It.

vreefde,heeft op dit Kafteel fich felf een hoo-vaerdigh trophAum of vióloryteecken opgericht , van het gefchut, dat hy in den flagh van Jemingen gewonnen had, gegoten : dit was een gewapent beek, nae des Hertoghs gelijekenis, met ontdeckten hoofde,dat met de rechte arm , ongewapent fijnde , nae de Stadt wees,en met de voeten op twee metale beelden trat, die twee van de dry Staten des Lants, als den Adel en de Steden, (na ’t uyt-leggen van oArias JHontanuj, die voor den eerften vinder wiert gehouden, en des Prin-cen van Oranje , fpottende met Albaes ver-waentheyt) vertoonden. Defe twee beelden hadden vele handen, en daer in requeften of verfoeck-brieven, beurfen, gebroken hamers en brandende fackels ; hare aengefichten waren vermomt ; aen de ooren en halfen hingen Geufe fchotelkens, bedel-facken en diergelijek tuygh. Voor in den fteenen voet was dit opfchrift gehouwen : Ferdinando op-Alvarez à Toledo etAlbez Httci, Philippi 11 J^hrift. Hiß^aniarum Regis apud Pelgas pr^jeclo : qubd extinéïaÇedîtwne, rebeUihtts pulfis 3 P'.eli-‘ gione ^rocurata, quot;^uflitia culta, Pro^inciis ba-cem firma^it ; Regis optimi MniProfidetißi-mo pofitum. Dat is : Per eer en ‘van Ferdinan-dus Alvarez de Toledo Hertogh lt;van Alha , des IConings Philippus de tweede ^an Span-jens opper-Gouverneur der Hederlanden ; om dat hj den oproer gedempt 3 de ‘vnjeer^^annige

P nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;^er-

van ’t aerdtrijck, die eertijdts iets waren,en nu byna niets fijn. Sy is gefticht op de vloet Geta, die , niet verre van daer haer oor-van Leuven en S. Truyden drie mijlen. Sy heeft noch haer grootheydt en ruymte, maer niet haer vermaertheydt en achting behouden 5 want fy was eertijdts van groote naem,en bloeyde door de koophandel, gelijck men deurgaens leeft ; en hier uyt be-fpeurt, dat d’omkring daer af eertijdts tot driemael uytgebreyt is.Ja men verfekert oock dat, eer ’s Hertogenbofch defe waerdigheydt verkreegh, door d’afgang van defe Stadt, Thienen de vierde onder de hooftfteden, van Brabant was. Sy is verfcheyde malen door de Franfchen en Luyckenaers verdelght,cn wre-delijck uytgeroeyt: maer voornamelijk in defe lefte oorlogen, in ’t jaer cb loc xxxvj want de Vereenigde Staten,het leger derFranfchen, onder ’t beleyt van Chaftillon, met het hunne vervoegt hebbende, veroverden defe Stadt op de negende van Junius in ’t gemelde jaer.Men pleegde daer alderhande wreetheyd, en voor-namelijck de Franfche krijghs-lieden, gelijck de Hiftory-fchrijvers van Brabant fchrijvcn : in voegen dat noch heden een groot deel daer afwoeft en leeg van inwoonders gebleven is. ’t Gene,’t welck noch bewoont wordt,is echter niet te verachten. Men vind daer binnen een heerlijeke en gedenekwaerdige vergadering van Kanonicken , wiens Kerck , aen de heylige Germanus, eertijdts Bilfchop van Parijs, gewijd is. Sy behoud noch heden de eerfte plaets onder de drie mindere hooftfteden , en is met veel groote handtveften en voor-rechten verciert, die ten meeftendeel met de handtveften der vier hoóftfteden gelijck fijn.

D’ommegahg ,van Thienen is foo groot, als men in een uur gaen kan. De muren fijn met verfcheyde torens befet. De vloet is met twaelf bruggen overfpreydt. Defe ftadt heeft drie gemeene fonteynen ; fes binnen en vier buyten poorten : feven marekten , en onder defe de Koren-marekt, defchoonfte van al de gene, die men daer vind, ’t Landt, onder de Stadt gelesen , is vruchtbaer van alderhande gewas, en draeght overvloet van Brabant,

heyligen Auguftinus ; welcks Prieur een uyt de twaelf Prelaten van Brabant is. Daer is oock een Collegie van Kanonicken in de heerlijeke kerck van de heylige Leonardus. Buyten de poort is een breede en fchoone poel, aen de welcke, gelijck men verfekert, cen fterck kafteel heeft geweeft, dat eertijds op de grenfen tot cen tegenweer tegen d’Eu-buronen verftreckte , van de welckcn noch heden eenige woefte puynhopen overgebleven fijn. Men brouwt in defe ftadt boven maten fehoon bier, in foo groote overvloet, dat het overal in andere geweften gefondeii wordt, en dat fomtijdts in kracht en goet-heydt de wijn overtreft. Van Leeuwen was gefproten Dionyfius Richelius Carthufianus, een geleert man,en Schrijver van verfcheyde wereken.

Nivelle legt van Bruftel vijf uren gaens; een ftadt, tamelijck wel verfterekt, en om verfcheyde oorfaKen meer dan middelbaer, in de welcke men groote overvloet van dun-doeck weeft, dat het Kamerijcks-doeck gelijck, ja fchoonder, en miflehien beter is. Sy is, gelijck Paulus Emilius fchrijft, een der vier fteden, in de welcke het Marck-graef-fchap van’t heylige Rijck beftaen; oock een uyt de drie mindere hooftfteden, die, gelijck wy gefeght hebben, groote vryheden en handtveften genieten. Het Landt, rontom de ftadt gelegen, is feer vruchtbaer van alle goede vruchten. Men vind niet verre van de ftadt veel fteenkuylen, daer goede en fchoone fteenen tot de bouwkunft uytgehouwen worden. De geluckige Johannes Tinctor, eerfte Kapellaen en Sangmeefter van Ferdh nandus, Koning van Napels; van de welck Trithemius, onder fijn deurluchtige Schrijvers , gewach maeckt, als van cen uytmun-tend geleert man,Hemel-fchrijver, treffèlijck Sang-konftenaer, envermaert Schilder. In defe ftadt leght begraven Pepinus d’eerfte,dc foon van Carolomannus, en vader van defe Geertruyt, die om haer heyligh leven ver-

Ndien een def befte nuttigheden en ge-macken van de burger 5 en een van fijn gewoonelijcke wen-Ichingen d’ontmoe-ting en by woning van een goet gebuur isjfoo vind men defe felve bequaemheyd oock in alle andere plaet-fen j en ten opficht van alle andere dingen, foo wel als van de menfchj en een der groot-fte gelucken voor de fteden is goede geburen te nebben. De Stadt Lier fal dit wel doen bekennen in de lefte oorlogen, gelijck wy hier nae betoonen füllen , na dat wy eerftc-lijck gefeght hebben, dat fy een nette en luftige ftadt van Brabant is, in ’t Bifchdom van Antwerpen gelegen , en foo wel van natuur fterck , als door konft foodanigh gemaeckt. Sy is voornamelijck in de tijden van defe lefte inlandtfche beroerten, met nieuwe werc-ken, met voor-wereken, wallen en graften grootelijeks verfterckt,ten deel van de Span-jaerden , en ten deel van anderen , die, naer de verfcheyde voorvallen van ’t geval, en der verraderyen, verfcheydelijck befitters daer af fijn geweeft : in voegen dat fy nu met recht onder de fterckfte Steden van Brabant getelt wort. Sy is twee mijlen van Antwerpen, en oock foo veel van Mechelen gelegen, aen de vloet de Nette , die , gelijck Becanus in fijn Atvatifche faken verfekert, dus genoemt is uyt oorfaeck van de fuyverheydt des waters. fJaer gelegenheydt is feer bequaem, en foodanigh,dat,foo fy wel vaert,en in goede ftaet is,fy aen haer geburen,d’Antwerpers,Meche-lers, en Bruftelers, groot gemack geeft; maer indien fy geplaeght wordt, foo kan fy aen de andere Steden oock groot ongemackveroor-faken, gelijck wy by onfe geheugenis in de beroerten der Nederlandtfchc landtfehappen können fien.

heufeh en befcheyden is, die noch dagelijeks toeneemt door de vermeerdering der huyfen, inwoonders, en rijekdommen, uyt oorfaeck Brabant,

van ’t gebuurfchap der derde hooftftadc Antwerpen.

Defe Stadt heeft, indien wy Becanus ge- Naent, looven , haer naem van deer en ’t voorrecht des volcks,omdat die van Doornick in ’teer-fte appel niet naer Antwerpen, maer naer Lier, en daer na naer Antwerpen , beroepen wierden. Want de Rechtftoel der Ambi-variten , in de welcke van foodanige faken gehandelt wiert, die den Vorft niet onderworpen waren ( het welck wy nu vry leengoede noemen) was te Lier.

De marekt van hoornbeeften, en voorna- zMarekt, melijck van often is een der voornaemften , die men in dat geweft kan vinden ; ’t welck groote rijekdom aen de burgers geeft. Men hout defe marekt een dagh in yder weeck, van de dagh der geboorte van S. Jan de Doo-pertot aen Sint Marten in November; in welcke tijd hier foo groot een koophandel van often gedreven wort, dat’etfchijnt dat men de heeften van alle ftallen derwaerts voert. Defe ftadt plagh oock, in de tijdt van vrede, door de Scholen der eerfte konften uyt te munten.

Sy heeft oock een breede en heerlijeke plaets. plaets, die met foo eierlijeke en trefteiijcke gebouwen omringt is, dat fy hier in al d’an-dere Steden van Brabant durft uyt-tarten.

Sy heeft onder d’andere Kloofters, het Kloofter der Carthufianen, in de tijdt van Marten van Rollern van Antwerpen der-wacrts gevoert. Men fiet daer oock een Col- ^erck legiate Kerek, die in de Hiftorien een Kloo-fter genoemt wort, ’t welck aen de heylige Gummarus gewijdt was, die, een vermaert en hoogh-geacht biccht-vadcr van de Heer fijnde, uyt adelijck geflacht in ’tlandtfchap van Rene , oft vanRyen, aen de Nette gele-gen,gefproten is. Dit landt, in ’t gebiedt van Brabant begrepen, wort gemeenelijck het landt 'van Ryen genoemt. De plaets van fijn geboorte in dit landt was Emblehemt welcke plaets niet meer dan een uur van Lier af is. Hy, de voetftappen der Apoftclen navolgende , kreegh, door Goddelijeke vermaning, bevel van een bede-plaets aen de Beeck de Nette te ftichten , die noch in wefen is, en een fonteyn uytfprong, die veel water op-geeft,en noch heden ïwEmblehem gefien wort. Men leeft dat hy,door fijn gebeden,de kerek van Lier van de rafery der Normannen be-fchut heeft, die, Mechelen verwoeft hebbende, aen ’t Kloofter van Lier gekomen waren,

H nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;cn

om een goet heenkomen. De Stadtsvoocht, Alphonlus de Luna,betoonde geen mindere dapperheydt dan voorfichtigheyt, en wecck kloeckmoedigh ftrijdende, te rugh. Hy, een weynigh befcttelingen en burgers by malkander hebbende, verfekerde fich van de Lifperfche poort, en verfterekte fich daer foo wel, als de gelegenheydt van de plaets toeliet, om defe poort te befchermen. Hy fond boden en poften naer Antwerpen en Mechelen, verwittighde hen van de ftaet der faken, en verfocht dat fy byftant fouden fenden. Hy fprack ondertuftchen den genen , die by hem waren, moed aen, fette ’t vaendel op de top van de poort, om van verre aen de gene, die tot byftant quamen, tot een teken te ver-ftreckeiijdat dit deel van de Stadt,gelijck hy geboodtfehapt had, noch in hun macht was. Heraugier betoonde fich van fijn fijde een dapper hooftman ; maer ’t fy hy de fijnen niet in plicht kon houden , oft ’t fy hy achte dat hy van de geburige plaetfen, die fwacke befetting in hadden, niets behoefde te vree-fen; en dat het konineklijek leger ten deel in Vranekrijek , en in ’t belegh van Kamerijck, en ten deel onder Mondragon aen de Rhijn befich en verlet was : foo veel is’er af, dat hy t beftormen van de poort, daer in al de fwa-righeydt beftont, tot aen d’avont uytftelde, en ondertuffehen met groote onvoorfichtig-heytde krijgs-knechten toeliet fich tot plon-deren te begeven : in voegen dat fy, deur de heele ftadt verfpreyt, overal groote moetwil met plonderen bedreven. Als d’Antwerpe-naers ’t gerucht van dat de ft ad Lier gewonnen was, verftonden, waren fy in ’t eerft ver-baeft, vermits Lier by hen in gelijeke achting is , als de Thermopylen by ne Griecken waren. Maer toen men feyde dat Alphonfus noch d’ingang voor de byftant deur de Lifperfche poort bewaerde, fchepten fy weer moet. Gafpar Mondragon , ChriftolFels Neef, en Stedehouder van ’t Kafteel van Antwerpen , boot fich by de Raet aen, met eenige krijghs-lieden van ’t Kafteel,tot Overfte der hulp-ben-den, die naer Lier gefonden fouden worden. Dit ontftack foo groot een moet en wacker-heyt inde herten der ftedelingen,en maeckte foo groote een verhaefting in byftant te fen-den,dat,toen met de trommel-flagh het teken en de wapen-roep gegeven was, fy de heele ftadt deur liepen , om de wapenen aen te ta-ftenjmet groot gedrang naer de Keyfers-poort toevloeyden , en daer uytgeborften fijnde, naeuwelijcks naer ’t bevel, van fich in ordening te voegen,konden wachten. Mondragon was met twee hondert krijghs-lieden voor uyt-getrocken, en een weynigh voor hem Joolt Robbijns, met een uytgelefe hoop van gewapende lieden, en wiert van een groote Brabant,

menighte gevolght; De Raedt, voor hun Burgers bekommert, gaf aen Jacobus DalTe, Antonius van Berchem , en Gillis de Meere, hun ampt-genooten in de opperfte Raedt, de forgh en bevel over de burgers, en van de tocht. Vele hadden iet op defe fchichtigc uytval,als al te haeftigh fijnde,te berifpen,cn feyden, dat men daer door de burgers, indien hen eenigh leet overquam , op de vleefch-banek had gefonden ; maer d’andere ftreden opentlijck tegen dit gevoelen,en feyden, dat men in d’uytterfte quälen geen te vaerdige hulp-middelen kan gebruycken ; dat in defe haeftige voorvallen d’uytyoering beter dan de raedt is ; dat ’er niets koftelijeker is, dan de tijdt ; dat in de faecken van d’oorlogh d’al te lange beradingen dick wij Is fecr hin-derlijck fijn ; dat, als de brant in ’t huys van de naefte gebuur is, men niet het bevel van de brantmeefter moet verwachten , om fijn cygen huys te befchutten, en te befchermen.

Maerdewijl al ’t genc,datvoorde gemeente heylfaem en nut is, voor eerlijck en ge-rechtigh gehouden wort, foo is ’er niemant, die het belluyt der Raedts-heeren van Antwerpen , in ’t uytfenden der burgers, en de graegheydt der feT[ve,uyt onverwachte noodt Ipruytende, met recht kan berifpen ; oft een faeck, die wel uytgevoert is, naer d’eeuw der oude Romeynen fchatten. Wijders, indien de Raedt met geflote poorten het heer-lijcke voornemen van hun ftedelingen belet had, wat al klachten en gemor van ’t gemeen volck fouden fy tegen fich verweckt hebben, foo Lier door defe verhinderde byftant verloren was gegaen ? De hulp-troepen, in ’t geficht van de Stadt gekomen , fonden ondertulfchen eenige voor-loopers aen Alphonfus , die aen hem de byftant, die voorhanden was, boodfehappen fouden. Alphonfus ontfingdegene,die aenquamen,mct groote blijdfehap, en ruckte met de gene , die hy by hem had, de borft weering, die hy in der haeft binnen de Stadt voor de poort gemaekt had, om verre , en trock recht op de vyant aen, terwijl aen d’andere fijde van de Stad de Mechelcrs, door ’t roeren van de trommel, oock te kennen gaven, dat fy tot byftant ge-reet waren : want de Mechelers, door gelijeke genegentheyttot de Catholijeke Gods-dienft, en door een felve liefde tot de gehoorfaem-heyt des Konings, en treek tot net geraeene Vaderlandt aengemaent,de tij dinge van’tongeval van Lier verftaen hebbende , trocken, door ’t bevel van de Raedt, en onder ’t be-leyt van Nicolaes en Johannes van derLaem, (van de welcken de lefte Raedtshecr,en d’eer-fte Burgermeefter van Mechelen in dit jaer was) met de befcttelingen , die van de Stadt

H 2. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;in

L nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Î

ïii de gebudge vcftingen , tegen ’t ftroopen der vyandcn , gehouden worden , op twee bruggen, die fy recht van pas vonden , over de beeck de Nette, en vervoeghden fich met de benden der Antwerpenaers j en traden , met gelijcke moet, tot d’Antwerpfche poort in , die door de gene , die eerft binnen gekomen waren, gebroken was. Sy, in de Stadt gekomen , taften de vyanden aen, die ten deel met de roof belemmert waren , en ten deel in de dranck verfopen lagen : in voegen dat’er weynigh waren , die tegen-ftant boden, want fy,door d’onverwachte by-ftant der beyde Steden , vol vrees, kofen de vlucht. Veie wierden gedoot, en d’anderen, hun roof, paerden en wapenen achterlatende , waren genootfaeckt van de muur af in de graft te ipringen, van de welcken eeni-ge, die wel fwemmen konden, wegh-ge-raeckten,onder welcke Heraugier was. Vele Verdroncken, en fy, die des morgens, toen fy in de ftadt getreden waren , veertien mannen , namelijck vijf burgers, oock foo veel Spanjaerden, en vier Franfche krijghs-lieden, gedoodt hadden , betaelden defe fchade met vier hondert dooden van de hunnen, en veel gequetften, fonder dat’er iemant van d’Antwerpenaers, die over de twee duyfent gewapende mannen uytbrachten, oft iemant van de Mechelers, die boven de vier hondert fterck waren, fneuvelde. Beyde defe volcken, d’overhant verkregen hebbende, keerden op de fèlfde daghyder weer naer fijn Stadt, met de roof, -paerden en wapenen van hun vyanden, die yder tot fijn roof geworden waren. Men bedanckte d’almach-tige Godc met groote danckfeggingen voor foo wonderlijck een weldaet der verlofiing van Lier.

KLEYNE STEDEN.

Vilvoorden leght aen deBeeck de Senne, omtrent mid-weegs tufichen Mechelen enBrufTefen in gelijke ruymte omtrent twee mijlen van defe beyde fteden. Defe ftadt is ftercker van gelegenheyt, dan van konft. Sy heeft een fecr oudt Kafteel, in ’tjaer cl o ccc Lxxv gefticht, in de wclcke , uytde naem van de Vorft, veel gevangenen van hoogc ftaet bewaert, en in banden gehouden worden , van de welcken de Vorft felf, fonder behulp van eenige ftecdtfche Overig-heyt, naer fijn eygen believen, en naer ver-dienften van defaeck,het vonnis ftrijckt.Hier in worden oock bewaert de gefchriften der handtveften, die aen Brabant, en aen de Heerfchappyen, hier aen gehecht, door hun Vorften , en aen delen weêr door de Paufen, Keyferen en andere Opper-vorften toege-ftaen fijn : oock de handelingen en ver-bond-fchriften, tuftchcn de Hertogh van Brabant, en vele andere Vorften gcmaeckt. De Koning ftelt gemeenelijck dc bewaring van defe gefchriften en handtveften in handen van fekcr Gemachtighde, die gemeenelijck Treforier oft bewaerder der gefchriften gcnoemt wordt. Van Vilvoorden is ge-fproten Theodorus van Liesvelt, Heer van Hamme, een geleert man, en van voor-treftelijcke naem , die Raedt van Stacc, en daer na Kancelier van Brabant geweeft is.

Judoigne, oock Geldenake genoemt, legt ludoigne aen de beeck Gias, en vier mijlen van Gern- oft Cel-blours. Men fiet hier een oudt Kafteel, in het welcke, om d’aengename gematichtheyc des luchts, de Hertogen van Brabant, gelijck men feght, eertijdts hun kinderen in hun jonekheyt deden opvoeden.

Hannujt is gelegen van Judoigne twee nannuyt. groote mijlen, en rontom met luftige en vruchtbare ackers omringt. Dit is een feer oude Stadt, en, gelijck fommige feggen, een Graeffehap, dat eertijdts door fijn waerdig-heydt feer vermaert was, en het Graeffehap van Dabor genoemt wiert,van ’t welck noch heden de maet, die men de maetvan Dabor noemt, in ’t gebruyck is.

Landen^ d’outfte Stadt van de Brabantfche Lunden. Steden, gelijck eenige verfekeren, leght op gelijcke ruymte van twee mijlen van Thie-nen en Hannuyt. Johannes le Maire fchrijft dat fy van Landus, Hertogh van Tongeren en Brabant, gefticht is, toen Childericus in Vranckrijek de heerfchappy befat. Maer ’t is wonder dat men fich, ter eerfter inftantie, gelijckfy feggen, van Lier op ’t Gerecht van ’s Hcrtogenbofch beroepen magh , aen een ftadt' die foo verre daer af is, en niet liever op dat van Thienen oft Leuven, die beyde veel naerder daer aen gelegen fijn. By Landen is het edele dorp Hougarden, daer het befte bier gebrouwen wort, waer by leght het dorp, dat men Stappes noemt, ’t wetek vermaert is door dewreede ftrijdt van’tjaer do cc XIII, tuftchen de Brabanders en Luycke-naers, in de welcke de Brabanders byna geheel verwoeft wierden, en drie duyfent van de hunnen gevangen lieten. De Luycke-naers, door defe verwinning geftijft, vielen daer na in Hannut, en Leeuwen , welcke fteden fy wreedelijck uytplonderden, en al de Dorpen daer rontom verbranden.

Uerentals is niet meer dan vier kleyne mij- Herenten van Lier, en een ftereke veiling, aen de tals. beeck de Nette. Hier was geboren de ver-maerde Medicijn-meefter Petrus van Heren-tals, die fekere verborge kennis der geheymc krachten van de planeten had, en in fijn da-gelijckfche oeffeningen te kennen gaf.

Re DA is een voor-naem voor-beeldt, ’t welk aenwijft dat de fclioonfte en fterck-fte fteden niet min d’ongeftadigheden en veranderingen van ’t wanckelbaer geval onderworpen fijn,dan d’andere dingen des werelts. ’t Belegh van dele vafte en vermaerde ftadt gefchiede in defer voegen , in de jaren van cl3 loc XXIV, en clo loc xxv.

luftinus van NafTau , baftaert-brocder van Prins Maurits , was in die tijdt Gouverneur, oft beftierder van de ftadt j feker, een voortreffe-lijck man door fijn lange ervarentheyt, en die door fijn raedt en wijslieydt liet bevechten, en door fijn fpaerfaemheyt het belegh verdragen kon. Iohannes Aertfènius, Heer van Wermont, was Opper-Schout ; een man niet min volftan-digh van gemoedt, dan fcherpfinnigh van oordeel , om d’uytdeeling van de lijftocht te regelen , de beroerten te ftillen, en in fware en onverwachte faken raet te geven. Seftien vaende-len voetknechten waren tot befcherming van de ftadt, en een tot tegenweer van ’t kafteel. Daer waren oock vijf vaendelen ruytery : in voegen dat het geheel getal een duyfènt fes hondert krijgsknechten uytbracht. Maer toen ’t gerucht van dat de ftadt belegert fbu worden, fich overal vcrfpreydt had , wierden noch acht vaendelen voetknechten by de voorgacnde gevoeght : behalvcn achtien hondert burgers, die tot de wapenen bequacm waren, en over de welcke Aertfenius het beleyt hadt. Men verfbrghde de krijghslieden van lijftocht tegen den winter, en fondt daer acht duyfènt en twee hondert facken rogge, twee duyfènt acht hondert facken haver, drie duyfènt en fès hondert ponden kaes, en oock fbo veel gedrooghde vifèh daer binnen. Men beval aen de burgers, eer de ftadt belegert wierdt, dat yder, hooft voor hooft, voor twaelf maenden koren opdoen fbu.

Daer waren veel dingen, die Spinola tot het beleg van Breda bewogen ,• gelijck de bequaem-heyt van de placts, om de gedurige invallen der Hollanders in Brabant te beletten; om de fchip-vaert tuffchen de geburige fteden van Breda, en van Hollant en Zeelant te verhinderen ; het landt rontom de ftadt, dat tot krijgswereken, en tot opwerping van een wal bequacm was ; de vaert, die , geflopt fijnde, die van Breda verhinderen fbu toevoer te krijgen : maer voorna-Brabant»

melijck om dat, als Breda gewonnen was, Ber-gen-op-Zoom , en d’andere geburige plaet-fèn lichtelijeker fbuden können verovert worden. Daer waren oock veel dingen,die hem van ’t belegh van Breda affèhrickten, namelijck, de vaftigheyt van dc ftadt, die van natuur en door konft fterek was ; de ftvarigheyt van lijftocht en toevoer uyt de verregelege plaetfèn aen te voeren , uyt oorfaeck van de nagelcgenheydt der Hollanders , en de groote wijdte van des Konings fteden ; en oock om dat ’er geen middel was, om de toevoer en lijftocht te fèheep aen te brengen. Men kon die oock niet op wagens aenvoeren , dan deur onveylige wegen , met dubbelde verftereking van krijgslieden, en met groot gevaer. Spinola,wetende dat de Koning vanSpaenjen verboden hadt het beftant met de Vereenighde Staten te vernieuwen, en dat Ifabella, dochter van Spanjen, voor fèhande hieldt,dat het heir des Konings van Spanjen in Nederlandt fijn tijdt in ledigheyt overbracht, dat Duytflandt in ruft, Mansfelt byna verdelgt was, dat het vrede-verbont, met Vranekrijek en Engelandt gemaeckt, beftandigh bleef, en dat men alleenlij ck gerechtige vyantfehap tegen de Vereenighde Staten hadt, vondt dien-ftigh en geraden d’oorlogh tegen hen te keeren. Hy,fijn voornemen bedeckt houdende,vertrock omtrent in ’t midden van Iulius van BrufTel in een bequame tijdt, toen d’oogft alreé rijp was : en , in fijn heir gekomen, dede dat aentrecken, met dit voornemen, dat, indien hy Breda ( op welcke ftadt hy ’t alleen gemunt hadt) niet met gewelt overweldigen kon , hy ten minften ter plaets, daer hy fich gelegert hadt, eenige andere tocht voornemen fbu. Hy verdeelde, omfijn vyant te mis-leyden, fijn heir in drie deelen, en geleydde fèlf de voetknechten deur een wegh, die ftrijdigh met fijn voornemen fèheen ; en de Gracf van Salazar voerde de ruytery oock geheel op een ander padt. Bravius, Gouverneur van ’t kafteel van Antwerpen, vervoeghde fich met het heir,over ’twelck Gonzalvo de Cordua geboden hadt, en dat uyt de Marck getrocken was, by de bovengenoemde benden, niet verre van Turnhout, een plaets in Brabant. Spinola, het leger hier gem.onftert hebbende, bevondt het getal daer af minder, dan hy gedacht hadt, en fagh dat het niet meer dan acntien duyfènt mannen uytbracht. luftinus, hoewel onkun-digh van d -S vyants voornemen, nam echter nauwe achting op alle voorvallen. Hy dan, ver-ftaende dat Spinola nader aenquam, ontboodt terftont vijf vaendelen voetknechten uyt het

I nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;om-

B E L E G H V

■omliggende gewcfl naer Breda, en noch vijftien anderen , die uyt Hollandtin de S wal uwe gekomen waren , ^onder de welcken twee vaendelen der lijfwacht van de twee Princelijcke Broeders, Maurits en Frederick , en de Kolonellen, Hau-terive uyt Vranckrijck, Morgan uyt Engelandt, en Loquercn uyt Hollandt waren. luftinus van NalTau , lekerlijck verhaende dat Spinola voorhanden was , Ibndt, om ’t voeder, dat IchaerlTc-lijck om quam , te /paren, drie vaendelen ruy-ters naer Geertruydenbergh, vermits hy achte dat twee vaendelen ruytcrs , en vijf-en-veer-tigh vaendelen voetvolck genoech was om de ftadt te belchermen. De bewaring van de Gin-nicklche poort wierdt aen Hauterive met de fijnen,de poort van ’s Hertogenbolch aen Morgan met de fijnen , en d’Antwerpfche poort aen Loqueren met de fijnen toegewe/èn. Dele maeckten terftont noch nieuwe buytenwerc-ken, en verfterckten de ftadt met andere lchanfi. fen, grachten en andere tegenweeren ; ’t welck dien van Breda deé vermoeden dat /y belegert fóuden worden. Spinola quam ondertuftchen met fijn heir in het dorp Gillen , twee uren van Breda gelegen, daer hy met fijn Kolonellen, die hy by malkander vergadert hadt, over ’t belegh van Breda begon te raets-plegen.Sy rieden een-drachtelijck dele belegering af, om de byna on-verwinnelijcke fterckte van de ftadt , en der moeraflen in ’t omliggende landt, dat dopr dien van Breda, als ’t hen beliefde , ondergelèt, en door het deurfteken der dijeken diep onder water geftelt kon worden, en oock om de vermeerdering van de nieuwe belètting, in de ftadt ge-fonden; maer voornamelijck om hetkleyn getal der fijnen, en uyt vrees van dat, eer lbo fterek een ftadt overweldight wierd, de vyandt, liever fterven willende, dan voor de Spanjaerden bucken, fijn leger aentaften Ibu ; en dat ly gedwongen louden fijn de vlucht te kielen , oft fich van alle fijden te belchanlTen. Hy, dit verftaen hebbende , verwittighde de Aertshertogin Ilabella van de raet der krijgs-overften. Sy, de verfterc-king der belètting van Breda verftaendc, vondt geraden,om de redenen, van de krijgs-overften bygebracht, het belegh van Breda niet te beginnen ; en vermaende door haer brieven Spinola , dat hy ( op dat lbo uytgelefen een heir niet lchandelijck naer huys Ibu keeren ) ’t gene Ibu doen , ’t welck hy dienftigh en geraden vondt. Maer Spinola, in fijn voornemen, van Breda te belegeren,hardneckigh blijvende,raet-pleeghde met de Graef van den Bergh Gouverneur vanGclder,metWacken,Opper-Schoutvan Gent, en met la Fontaine, overfte van ’t Vlacm-fche krijgsvolckjom ’t cylandt Cadlant by Sluys te veroveren. Sy Ipraken van dele laeck onder malkander , en oock in tegenwoordigheyt van de Kardinael Alfonlus j maer men macckte geen belluyt daer af. Spinola vergaederde voor de tweedemael al fijn Kolonellen, en Iprack met hen van dit belegh. Maer ly ontrieden alle hem dit voornemen gelijek te voren, behalven een, die, fijn gevoelen verklarende, leyde dat men, alle Iwarigheyt achterlatende, Breda acn-taften moeft, om dat het verlies van Breda aen

AN BREDA.

Prins Maurits, die delè ftadt als fijn oogh-appel beminde, een grooten hertfeer veroorlaken, en daer door veel van fijn achting by de fijnen verhelen Ibu : dat de lijftocht oock naeft door die van Breda verteert Ibu fijn, en dat hier uyt tweedracht tulTchen de burgers en krijgslieden fpruyten Ibu. Men Ibndt op dit bericht drie Kolonellen uyt, om de ftadt te befichtigen. Sy, Breda van naby aengelchout hebbende, en weêrgekeert fijnde , rieden noch ernftelijeker Spinola van dit belegh af. De Graef van den Bergh pooghde oock door fijn brieven Spinola t’overreden, dat hy, Breda verlatende, fich met d’andcren Ibu beraden, om een aenval op Emmerick , Rees, en diergelijeke plaetlèn te doen. Hy lèyde oock dat hy , met fijn benden, lbo die een weynigh ftereker waren, Emmerick will te veroveren, en dat, als dele plaets gewonnen was, Rees fich van lèlf overgeven Ibu. Hy beval oock aen Spinola, dat hy by Gillen Ibu blijven , en den vyant beletten eenige byftant, tot ontfet der voorgenoemde plaetlen , te lenden. De raet des Graefs van den Bergh wierdt goet gekent. Men verwittighde door brieven Ilabella van dele laeck. Men ging hier op oock te raet met Grobbendonek , Gouverneur van ’s Hertogenbolch, die tot antwoort gaf, dat men niet lichtelijck lbo veel tochten en a e nil age n gelijc-kelijck, maer echter eenigen geluckighlijck uyt-voeren kon. Terwijl men met delè berading befich was , verliep ’er veel tijdts. Het krijghs-volck van Spinola geraeckte aen ’t quijnen by Gillèn, lbo om ’t verlèhimmelt broot, ( want daer waren veertigh duylènt broden door’tqua-de weer in ’t leger van Gillèn bedorven ) als om ’t gebreck van ’t water, dat men verre van daer moeft halen. De krijghsknechten leden dies-halven lèhrickelijcken dorft 5 en uyt de dorft Iproten verlèheyde fieckten, die de doot voortbrachten. De Ibldaten hadden oock tot aen die dagh geen Ibldy ontfangen , de lijftocht wierd dierder, en veel verliepen, van de welcken eenigen door Spinolas bevel gedoot wierden, om d’anderen te weêrhouden. Spinola wierd dies-halven opentlijck gelaftert 5 en men feyde, dat hy de tijdt met beraden overbracht, en met marren verloor. Doch hy verachtte delè lafte-ringen, als oft hy haer niet hoorde. Men raet-pleeghde oock op ’t belegh van de ftadt Grave. Delè raet wierdt van Ilabella goet gekent. Spinola beval dieshalven , door lohan de Medi- ' cis, aen de Graef van denBergh,dat hy met fijn heir naer de Grave Ibu optrecken ; en Ibnd terftont tot fijn byftant Graef lan van NalTau, met vijf duyfent voetknechten , en vier benden ruy-ters, die met alle noodige dingen voorfien waren , cn oock met hen Aubermont, die kennis van de plaetlèn hadt. De Marckgraef Belvedere met d’overige ruytery volghde in de volgende dagh op Graef Ian van Naftbu. De Graef van den Bergh veroverde, terwijl hy naer de ftadt Grave trock, ’t kafteel Mondelbergh, de fteden Cleef, en Gennep, en liet belètting daer in. Hy trock van daer naer het dorp Moock, aen de Maes gelegen, dat hy verfterekt hadt, en legerde fich daer, En van daer ging hy , met vijftien

ten, om de lichamen te vafter aen malkander te hechten. Men ontßng, om dit te doen , Aert-fènius, Kolonel van de ftadt, in de krijgs-raet, om daer meé fijn gevoelen te leggen , en fijn Ecm te hebben ; op dat hy , die met het volck omging , de gemeente met de foldaten Ibu ver-cenigen , en hen gelamentlijck doen befluy* ten de laft van een lang en kommerlijck be-îegh te verdragen. Wijders, op dat lbo wel de rij eken als d’armen , en lc)o wel de voornaem-ften, als de minllen der lledelingen, tot hun gem.eene belcherming geit opbrengen fouden, lbo verplichte men ieder met eedt, het geit, dat liy hadt, te laten aenteeckenen, en dat aen de Schatmeefter, hier toe verkolen, te leen te geven , om daer mee de koftén der krijgs-wereken, en de Ibldy der Ibldaten te betalen. Dit bracht te weegh dat ’er een fcliat van hon-dert en vijftigli duylent kroonen by malkander vergadert wierd j en men verkocht hier af lijftocht aen de Ibldaet, uyt het gemeene koren-huys. Spinola , de komft des Graefs van Mans-felt, tot ontfetting van Breda, verftaen hebbende , nam in dienft vijf-en-twintigh vaende-len van vrywillige Duytlchen , daer af ieder vaendel in drie nondert hoofden bellont. Hy Ibndt oock Godefrid , Baron van Grimbergen, aen Ifabella, op dat hy van daer naer Tilly, Velt-overlle des Hertoghs van Beyeren , Ibu trecken, om van hem een regiment van uyt-geleien krijghslieden t’ontfangen. Men bood Godefrid twee regimenten aen j en hy worf noch op fijn eygen kollen tien vaendelen voetknechten , en oock lbo veel ruyters , die hy met hun overllen naer Nederlandt Ibndt. Prins Maurits was ondertulTchen befich met Mondei-bergh, Kleef, en d’andere plaetlèn, die van de vyanden belet waren, weer te veroveren, om een vrye toegang tot fijn vyant te hebben. De Spaenfehen verllerckten terwijl hun leger meer en meer, en, verllaende.dat de vyanden op d’aentocht waren, letten de landen van ’t dorp Heyde, door’t openen van de lluylèn , wijt en breet onder water, om dat hy van die fijde meell voor d’aenval der Staetlclie krijghslieden vreefde. De Graefvan den Bergh volglide Maurits al langfamelijck deur de Kempen , gelijck Spinola aen hem bovolen hadt. Een weynigh na ’t vertreck van Vladillaus, Prins van Polen, die gekomen was om de belegering en krijghs-wereken van Spinola te lien , wierd Beauvois, Kolonel van een regiment Bourgonjers, met elf hondert voetknechten, en vijf hondert ruyters , uytgelbnden , om een nieuwe llerckte by Oollerhout te maken. Dele, in de volgende dagli, uyt het gedruys der trommels en trompetten de koomll van de vyant verllaende, ver-wittighde terftont Spinola hier af. Hy verllont uyt de belpieders, dat Maurits met fijn heir uyt Geertruydenbergh gctrocken was -, lender dat de Spaenlchen iets van fijn nieuwe uyttocht cn poging willen. Maer men verllond ledert dat Prins Maurits leger fich in het dorp Mede , twee uren van Breda, neêrgellagen hadt. Spinola Helde Medina tot Overfte van de wereken tegen de lladt,en van ’t leger te Ginneke, en Ibndt d’lnge-nieurs oft leger-m.eeHers uyt, om een plaets, tot een nieu leger bequaem,te verkleien, en legerde ficli, met leven duyfent voetknechten, en dar-tigli kornetten ruyters , op drie duylènt Ichre-den na aen ’t leger van Prins Maurits ; en , de ' Prins voorkomende, floot hem al de toegang af, vermits hy achtte dat het geheel belegli aen d’eenige vaerdigheyt van voor te komen, en een bequame plaets in te nemen, bellont. Spinola verkoos een leer bequame heyde tot fijn leger-plaets, maeckte veilingen en reduyten op ver-fcheyde heuvelen, die van natuur oft door men-fchen handen opgeworpen waren , plaetlle een deel van de ruytery wat verder af, om tot Ipits van ’t leger te dienen , maeckte verlcheyde bol-wercken op de naturelijeke wal tulfcnen Breda en de heyde 5 en, de grachten volmaeckt hebbende, lette belètting van voetvolck daer in , en beval aen Beauvois de begonnen fclians voort op te maken, en te belchermen. Dit wierd vaerdighlijck volbracht, en met alles, dat tot debellormingnoodigli was, verlbrght. Toen het leger in dele llaet gebracht was, verwachte Spinola de koomll van Prins Maurits twee dagen lang. Eenigen rieden hem,dat hy met het leger van de Hadt Ibu opbreken, om Maurits ten llrijt te dwingen, oft door’tloflen van ’t grof ge-fchut in fijn leger hem te tergen. Maer hy, dele raet verwerpende, lèyde, dat de vyant hem aen-tallen moeft, en dat het hem toequam fijn leger te belchermen. Prins Maurits, voorfichte-lijck marrende, LoJtfijn leger te Medegefla-gen, en weêrhielt fich lèlf, en de fijnen. Spinola , dit belpeurende, beval aen Beauvois en aen anderen vijf IchanlTen op te werpen,tot aen Ter Heyde toe, om Maurits d’overtocht te beletten. Dele ruymte , met een lange wal tuf-lchen de fchanflTen belet, wierd daer na aen d’eerlle omlchanlfing gevoeght. De krijghslieden van Prins Maurits lchenen ondertulTchen heel ledigh in hun leger te fijn ,• want niemant van hen pooglide de brant in de veilingen der vyanden te Iteken , hun wereken te beletten, oft door hun uytvallcn hen uyt te locken. Maer hy rulle ondertulTchen niet 5 en, fijn reden ver-' borgen houdende, nam voor gewichtige laken aen te vangen, en ’t kalleel van Antwerpen met verralTching te veroveren. Dit wierd lbo hey-melijck aengeleyt, dat de Spaenlchen niets van dele groote aenflagh belpeurden. Hy, om dele oorfaeck Brouchem, Opper-Schout van Bergen op de Zoom , Kolonel van een vaendel ruyters, te Mede by hem ontboden hebbende, beval dele geheele aenflagh aen hem , die eeni-ge voetknechten en ruyters, met het gene dat nootfakelijck was,ter voorgellelde plaets bracht; en aen de fijnen beval dat ly, om niet van de lant-lieden verraden te worden, in plaets van oranje en blaeuwe velt-teeckens,fich met roode velt-teeckens gorden Ibuden, gelijck de krijghslieden van dat lant. Men deê, om dele aenflagh te bevorderen , de decklèlen der wagenen met Bourgonlche kruylTen , volgens de gewoonte der Spanjaerden, teeckenen. Sy quamen by nacht acn ’t kalleel ; en, het paelwerek gebroken hebbende , trocken de palen uyt. Eenigen

’ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;klom-

’t B Ê L E G H V klommen op de brugh,lieten fchuyten in de graft Zacken, floegen ladders aen de vcften , hadden al ’t gereedtlcliap, om de floten en grendels der poorten te breken , vaerdigh, ; en ïy fbuden ’t kafteel verovert hebben, ióo Andreas Cea , een oudt krijghs-man , die daer de Zchiltwacht by nacht hadt, heel nau toeluyfterende, het gedruys niet gehoort, en door ’t lolfen van fijn mufquet de tegenwoordigheydt der vyanden aengeweïen hadt. Bravius , en anderen , die de wacht hadden , liepen hier op naer de velden , om die te befchermen. De Staetfehen ver-trocken, fonder iets uyt te rechten , en lieten hun toerufting achter. Cea verkreegh , om dat hy ’t kafteel foo wel bewaert hadt, vijftien gou-de kroonen voor ieder maent van d’Aertsherto-gin Ifabella, en een nieu kleet, met een velt-' teecken van de Ract van Antwerpen. Maurits, twee-en-twintigh dagen te Mede ftil geweeft hebbende, ftack fijn leger in brant, en vertrock. Spinola, daer op toefthietende , gaf ’t gene , dat van de brandt overgelaten was, aen fijn krijghsvolck ten roof j en maeckte de wereken, die van Maurits gemaeckt waren, tot een Zeker vertreck voor de fijnen. Maurits,van Graef Ernft Cafimir verZèlZchapt, trock met een deel van ’t leger naer RoZèndael, verZèkerde deZè plaets met ftereke wereken ,• en fijn broeder Frederick, met het overige van ’t leger uyt geZbnden, veroverde Sprangen, en verfterekte dat groote-lijcks. Spinola keerde , een weynigh na Maurits vertreck , weer in fijn eerfte leger voor Breda. Maurits, niet lang te Rofendael geweeft hebbende , wierd fieck ; en beval, na fijn broeder, de Zbrgh en toeficht over ’t leger aen Graef Ernft, en wierd naer ’s Graven-nage gevoert. Hy, vreeZènde dat dit belegh tot aen de winter duren Zóu, ontboodt Mansfelt by hem, en, met hem geZj^roken hebbende , Zondt hem naer Vranekrijek en Engelant , om krijghsvolck te vergaderen. DeZè, Zich op zee begeven hebbende, wierd van een fchrickelijke ftorm aengetaft, en lang omgeZólt, en, met groot gevaer van Zijn leven Zchipbreuck geleden hebbende, op de ftrant geworpen. De Koning van Engelant beloofde aen hem veertien duyïent voetknechten. Mansfelt felf worf in ’t lant van Luyck, en in Duytflant eenige duyZènt voetknechten. De Vereenighde Staten befloten oock het oude leger met eenige nieuwe heirkrachten te verfterc-ken. Spinola, dit verftaen hebbende, vermaen-de d’Aertshertogin Ifabella, dat fy gelijeke by-ftant van ruytcrs en voetknechten tegen Mansfelt ontbieden Zou. DeZèVorftin beZchickte alles door liefde by de haren, en door d’acht-baerheydt en ontfagh van haer naem by de vreemden, met dagli en nacht te raetpleegen j en bracht veel te weegh. Sy verkreegh dan van de KeyZèr, door haer brieven , drie duyZènt voetknechten , en twee duyZent vijf hondert ruyters; van de Beyer-Vorft duyZènt ruyters, en drie duyZènt voetknechten; en de lantZehappen Zonden de ruytery en ’t voetvolck,volgens ’t getal , dat geftelt was. Maer Spinola , ondertuf-fchen vreefende dat het belegh lang duren Zóu , betoonde fijn naerftigheyt in’t vergaderen en

AM BREDA, bereyden der wagenen, om de lijftocht aen te voeren, en fijn voorfichtigheyt om dieZpoe-dighlijck weer te verZènden. Hy ftelde de Graef van den Bergh tot toefiender over defe forge , en over ’t ander de Graef van Henyn, die om defe oorZaeck aen de Staten van Brabant geZón-den was, die hy Zóo wel overreedde, dat de lant-fchappen opgeweckt wierden , en de toevoering met de wagens gewillighlijck roeftonden. Het gemeen Magafijn wierd te Lier geftelt, daer men eerftelijck de lijftocht en toevoer bracht, en van daer voort naer ’t legér voerde. Het grootfte deel van de ruytery wierd aert de Graef van den Bergh gegeven, om de toevoer te con-vojeren en geleyden. Defe Graef geleydde het leger Zóo vredighlijck deur de dorpen van Brabant , met een beZóndere Zórgh voor de vruchten, ackers, huyZèn en menZehen, dat de Kroaten , om deZè naeuwe ktijghs-tucht, de Graef van den Bergh de godt der boeren noemden. Spinola, deZè groote naerftigheyt des Graefs van den Bergh verftaende, verZórghde oock, op dat ’er niets ontbreken Zóu, voeder voor ’t leger , met te verbieden dat ’er eenige paer-den in ’t leger Zóuden komen. Maer hy Zónd de paerden in winterlegering in de naefte fteden, verfterekte overal de wegen, langs de welcke de toevoer in ’t leger gebracht wierd ; en beval aen de Graven van IZènburgh , en van den Bergh, dat fy fchanffen en reduyten op ver-fcheyde plaetfèn , en infónderheyt die naeft aen de vyant waren , op werpen fouden.

Stakenbroeck , Gouverneur van de ftadt Grave, nieu bevel van Prins Maurits hebbende, maeckte weer een toelegh op ’t kafteel van Antwerpen , maer hy was genootfaeckt vruchteloos weer af te trecken , vermits een dichte en fware ftort-regen het buffekruyt fijner fóldaten nat gemaeckt , en bedorven hadt. Defè tweede aenflaghder Staetfèhen ontftack t’Antwerpen een vermoeden en twijfeling van verraet. Men beval dieshalven aen dertigh ftedelingen te ver-trecken, en liet d’anderen blijven. De Prins Maurits ftrafte met geit de gene, die , hoewel onder de fchatting en contributie der Vereenighde Staten ftaende , den Spaenfèhen met voorraet te hulp gekomen waren. Hy vernie-tighde oock de meulens, backeryen en brou-weryen, op dat fy niet tot hulp van de vyant fóuden ftrecken. Spinola deê weer defgelijeks in de landen van den vyant. De boeren en Zóe-telaers, hier door verfèhrickt, durfden niets, dan heymelijck , in Spinolas leger brengen. Dit veroorfaeckte eenige dagen lang groote dierte van alle waren in ’t leger van Spinola, en voornamelijck van broot, wijn en bier ; ja Zoo-danigh , dat men ’t paerde-vleefch niet ver-fchoonde, terwijl, Zóo te Breda, als in ’t leger van Prins Maurits, overvloet van alle nootfaec-kelijcke dingen was , en voor een redelijeke prijs bekomen kon worden, om de geburig-Iiey t der havenen, daer de Spaenfèhen niet by konden komen. Hoewel de fóldaten uytdee-ling van’t konineklijek broot kregen, fóo ver-fórghde Spinola echter van fijn eygen, door een nieuwe uytreycking, in de behoefte der fijnen,

nen , en belchicktc dat men aen de krijghslie-den hooft voor hooft dagelijcks lèkere maet van bier toemat; ’twelck tot hunwelftanten behoudenis diende , en hun herten ten hoogh-ften aen Spinola verbond. Ifabella van d’andcre hjde deê oock aen de lchiltwachten , om de ftrengheyt van de winter beter te verdragen,les hondert Kafacken , en aen de voetknechten acht duyïent paer koulfen en Ichoenen uytdee-len. De hedelingen van Breda , verftaende dat de Spacnfchen groot gebreck leden, wierden in •hun hoop verfterckt, en beelden fich in, dat Spinolas krijghs-volck gebreck van krachten hadden,om hun wercken te vervorderen; oft dat fy, door gebreck en fieckten, hier uyt Ipruyten-de, het belegh verlaten fouden. Sy maeckten dieshalven een raets-befluyt, dat men het koren meer Ibu /paren, en verboden ftrengelijck brandewijn te koken ; en de burgers en krijghs-lieden gingen buy ten de ftadt wijt en breet wandelen , om de kruyden en wortelen te plucken. Spinola , om defè vryheyt te bedwingen , be-floot de belegerde naeuwer te befluyten, met eenige reduyten en groote fchanflen, en drie bateryen, op de drie naefte plaetlèn aen de ftad te maecken, daer hy grof gefchut opbracht. Toen al de wercken van Spinola ten meeften-deel volmaeckt, en de ftedelingen naeuwer be-floten waren , begonnen eenige krijghs-lieden, ambachts-lieden en boeren, uyt vrees van hon-gers-noot, en van dat de peft daer op volgen fbu, fich over te geven , en de vlucht te kielen, vermits het koren , gelijck oock het vleefch, en vilch en kaes dagelijcks verminderde, ^^inola fond een trompetter aen de Stadts-Overlte , en deê aenlèggen, dat al de gene, die na dcfe tijdt de vlucht kofen , weêrnaer de ftadt gedreven, oft aen de galgh opgeknoopt fouden worden ; en hy, wacht op de plaetlèn ftellende, daer men lichtelijck deur kon komen, létte oock loon en vergelding voor de gene , die d’over-loopers vingen. Doch veel, beter betrouwen hebbende, gaven fich over aen Spinolas goe-dertierentheyt, en verlbchten met betraende oogen, dat men hen met Ipijs te hulp fou komen , oft hen liever dooden , dan weer naer de ftadt drijven. Defe, gelijck oock de volgende , die federt uyt de ftadt vloden, wierden van Spinola verfchoont, behalven twee boeren , die , lijftocht in de ftadt brengende , aen de galgh gehangen wierden. Maurits,begeeren-de ondertuftchen voorraet en lijftocht binnen de ftadt te brengen, vulde achtien vrachtfehe-pen, die platte bodemen hadden, met mortieren, met vuurballen, koren , kaes, Ipeck, vercken-vleelch , en met uytgelelè mulquet-tiers ; en vemacnde die van Breda , dat ly, met eenige lchuyten vol gewapende mannen uytvallende, naer de brugh der vyanden louden roeyen. Sy deden dit oock, en brachten drie hondert krijghs-knechten in de fchepen , en lès hondert mannen te lant, die fich by de vloet hielden. Maer Spinola, om die van Breda alle toevoer af te mijden, maeckte noch in ’t dorp Ter Heyde twee wallen , die hy met een fware heyning verftcrekte ; op dat de vyanden geen toevoer over ’t lant, dat de geheele winter lang tot aen de ftadtonderwater ftont, voeren louden. Dele poging dan wierd verhindert, en de toevoer felf, oft van de krijghs-lieden gerooft , oft bedorven en vruchteloos ge-maeckt. De Stactfehen verhaelden hun lchade weer op de foldaten van Spinola , met groote ongelegenthey t in ’t voeder halen, dat van verre komen moeft , te maken, en den voederhae-lers, vrachtbeeften en aenvoerders groote Icha-de aen te doen. Spinola verlbrghde in dit quaet, met d’uytfending van grooter byftant, en wackere naerftigheyt ; en ftelde Alexander van Hefe, Stedehouder van ’t gelchut, tot toeficht over d’aenvoering van de lijftocht. Spinola quam de Lantfehappen te hulp , die over de Iware koften van ’t aenvoeren des voorraets klaeghden : want hy deê karren met twee wielen maken , in plaets der wagens met vier raden ; door de welckcn het koren met veel minder verlies van wagens en paerden, met gelijeke fnelheyt, in gelijeke menighte, en met minder koften aengevoert wierd. Maer indien echter de winter niet facht en milt hadt geweeft, lbo louden de Spaenlchen naeuwelijcks, gelijck het lchecn, ftantvaftigh genoech geweeft hebben, om loo groot en langdurigh een belegh uyt tc voeren. Die van Breda brachten hen, in de maent van November , in groote vrees, met groote overvloet van water tegen de Spaenlchen te fenden; en door ’t maken van een dijck het water fivL wijt en breet te doen veriforey-den. Maer Spinola en de Lantlchappen achtten niet,dat defe oorlog loo gevoert kon worden, oft dat men lbo groote koften daer toe Ibu behoeven. Men geloofde dat de ftadt niet ge-noegh tegen de winter verlbrght was, en dat de burgers het gebreck niet fouden können verdragen. ’t Gene , dat oorlaeck tot volftandig-heyt in de belegering te verdragen gaf, was dat de boeren , uyt vrees van d’oorlogh, veel koren in de ftadt gevoert hadden j en ’t getal van vijf duylènt dooden , die in de belegering ftor-ven, en geen lijftocht meer behoefden, ’t welck tot fteun en onderhouding der levendigen ftreckte. Maer d’overloopers uyt de ftadt bood-Ichapten aen Spinola, dat de ftedelingen, lbo ly niet vaerdiglijck ontfet wierden, het belegh niet langer konden uytftaen : ’t welck oock aen Graef Hendrick van den Bergh uyt Hollant overgefchreven was. Seker Duytlch krijghs— knecht, die onder de Hollanders gedient hadt, van de Spaenlchen gevangen , en van de Graef van Ilènburg met het leven belchoncken , om dat hy fijn burger was, wierd weêr naer de ftadt gelbnden, om te vernemen en kenbaer te maken , wanneer die van Breda in d’uytterfte noot waren. Hy , weêr in de ftadt gekeert, en een wijl tijts onder de krijghs-lieden, Ibnder eenigh achterdeneken, verkeert hebbende, quam weêr in ’t leger der Spaenlchen, en verlèkerde, dat de ' krijghs-lieden alreê tot lbo groot een hongersnoot vervallen waren , dat ly hun paerden be-gonden t’eten,en dat de voorraet van koren geen twee maenden duren kon ; en dat ly dieshalven wenlchten dat Spinola de wallen meer befchoot,

op

opdat fy lieh onder een eerlijeke fchijn overgeven mochten. Spinola , op defe krijghs-knecht, en op de beveiliging der overloopers vertrouwende, en door d’ernftige gebeden der fijner bewogen , bewillighde dat men van drie batteryen , tegen de ftadt gemaeckt, in de ftadt en op de muren lchieten Ibu. In dele lèlve tijdt quam Philips van Mansfelt weer in’t leger. Dele , ’t vernuft by de konfl: voegende, vondt een nieuwe flach van gelchut, dat lichter te bewegen was, de koegels verder uytlchoten , en niet lbo veel buflekruyt behoefden. Hy, om dele vondt in ’t werek te ftellen, trock naer Bruflel, en deê veertigh kopcre ftucken , en drie-en-twintigh mortieren , om vuurballen uyt te werpen , gieten. Dele ftucken, die wel de helft minder koften, deden meer vrucht, dan de Iware ftucken • vermits de kleynfte van twee, en dc grootften van vier paerden gelwindelijck voortgetrocken werden: daer in tegendeel d’ou-den wel feftien oft achtien paerden behoeven. En hoewel men daer niet meer dan een derde deel van ’t buflekruyt der fware ftucken in doet, lbo fchieten ly echter verder dan d’ouden. Defe fêlve bedacht oock de konft van yfere ballen , vol buflekruyt, en meer dan hondert ponden Iwaer, feven hondert lchreden verre, en verder dan eenige andere mortier , te lchieten. Maer dewijl Spinolas batteryen lès hondert lchreden van de ftadt af waren, en niets met mortieren gevordert wierd , uyt oorlaeck van de verre-gelegenheyt , lbo baerden de vuurballen van Mansfelt geen minder lchrik dan lchade aen de ftedelingen. De burgers , door het gedurigh fchieten van de Graef van Ilènburg verkhrickt, verlieten hun wooningen, quamen ter preecke fonder geluyt der kloeken, en op een andere uur, en de Ibldaten gingen fonder trommel-flagh naer de wacht. Maer de gemalin van de Opper-Schout Aertfenius, in eén wagen langs de wal gevoert, Iclioon de koegels als hagel rontom haer fnorden , en fich een heldin betoonende , ftack de verfohrickte burgers ’t hart in de boelèm, en lèyde, dat de ftoutmoc-digheyt tot een wal behoorde te verftrecken. De Staten befloten eyndelijck , tot ontlèt van Breda , een dam aen de vloet de Marck by Sevenbergen te maken , om dit water op te ftoppen : want ly oordeelden dat door dele opftopping van de vloet het water lbo hoogh fou rijlèn, dat men bequamelijck toevoer in de ftadt fou können brengen , oft dat door de kracht daer af de wereken der Spaenlchen neêr-ftorten fouden. Sy Ibnden dieshalven een groot getal van gelade lchepen en fohuyten , die men tot het maken van de dam behoefde, naer Sevenbergen; en toen ly beginnen fouden de dam ter plaets, daer men de vloet deurwaden kon , wierden ly door een onverwachte vorft van drie dagen genootlaeckt dit werek te ftaken. Sta-kenbroeck trock ondertuflehen op de vier-en-twintigftevan December van Rolèndael,vermits de belpieders hem aengedient hadden dat, als d’een graft gedempt was, (dat met leven {jflïten aerde bequamelijck gefchieden kon) hy een ge-mackelijke toegang in llènburghs quartier heb-BrabanP.

ben fou. Maer hy, achtien kornetten ruyters met fich genomen hebbende, bevondt dat dit met geen hondert Ipaden gedaen kon worden. De Spaenlche ruyter, die niet verre van daer op de lchiltwacht ftont, lofte fijn piftool, en riep alles in wapenen : en al de toegangen van llènburghs quartier waren te voren lbo konftelijck en Ibrghvuldighlijck gefloten, dat’er naeuwe-lijcks een man deur kon. Stakenbrceck vertrock dieshalven, na dat hy groote lèhrick in de vyan-den veroorlaeckt hadt. Toen de vorft ophield, begonnen de Staetlèhen,defiielhey t van de vloet niet aenfiende, het werek van dc begonnen dam weer aen te vangen, en brachten dc lchepen, met fteenen enIbodengeladen,in ’t midden van de vloet, daer ly die, met groote hope , lieten fineken. Spinola , door de voortgang van dit werek lèer beducht, bracht grooter verfterc-king in de quartieren van Plage en Ter Heyde , daer hy meeft voor d’inbreuck vreefde. Hy lèlf ftopte oock het water op, en verhinderde daer door het werek der vyanden ; en, hier mee niet vernoeght , deê by nacht de dijeken van de Marck op verfcheyde plaetlèn deurfteken, om het water met grooter geweltop de dam der vyanden te doen aenbarften. Maer Spinola echter , van vrees getroflèn , vrcelde oock ’t gene , dat veyligh was , en kon d’Ingcnieurs naeuwe-lijcks gelooven, lèhoon ly hem verlèkerden,dat delè dam, hoe fterek oock, niet machtigh was om dit gewelt van ’t water tegen te ftaen. Hy deê dieshalven ter plaets, daer het meefte ge-vaer was, nieuwe wereken aen de voorgaenden maken, borftweeringen daer op létten, cn op verlcheyde plaetlèn gelèhut planten. Hy floot oock de vloet af door een vierdubbelde wal van ftereke boomen tegen de belegerden, en tegen dc vyant van buyten. Hy bracht de lèhepen, die hy genomen hadt, oock op de vloet, daer hyeenbrugh opmaeckte. Hy deurboorde delè lèhepen met gaten, die weêr foodanigh geflopt wierden,dat men de proppen uyt de gaten trock, en’t water daer, tot finekenstoe, deê inloo-pen, en, door ’t floppen van byna de heele deurgang , de lèheepvaert verhinderde. Men hield, behalven dit alles, oock op de wacht een ' fohip,dat met alle brantftoflèn geladen was, om de vloot der vyanden, lbo ly aenquam, in brant te fleken. De Staetlèhen ( daer de fledelingen van Breda oock hun’beft: toe deden ) pooghden echter de dam weêr op te maken, die door ’t gewelt van de vloet van Sevenbergen tot verlcheyde malen wechgedreven was, Sy brachten alles by, dat ly bedeneken konden, groote fteenen, Iboden, en andere dingen, om die weêr tc ftoppen ; en pooghden, lèhoon de zee en vloet hen tegen was , de Natuur lèlf gewelt aen te doen; en de dam, byna volmaeckffijnde, wierd door een nieuwe en ongemeene kracht der winden lbo aengetaft, dat ly aen ftucken brack ; en men ftelde de weêr-opmaking daer af tot op een ander tijdt uyt. De Raet van Breda, dit belpeurt hebbende , deden , om geen ge-breck van lijftocht en geit te hebben , vermits de koren-folders alreêleegh waren, het koren en de lijftocht den burgers en krijghslieden, die

I 3 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;alle

’t B E L E G H V alle getelt waren , toemeten , om ’t belegh langer uyt te ftaen ; en deê al de Bedelingen fwee-ren, dat ly geen geit en lijftocht verborgen hadden : oock lietenlè geit munten van koper en Elver, om de krijghslieden te betalen. Charles , Gouverneur van Nieumegen , veroverde ondertuBchen, na een belegh van drie dagen, Goch , eenBadt in’tlantvan Kleve. Ifabella, federt verBaende dat Mansfelt, met d’uytheem-fche heirkrachten voor-handen was , deê groo-te vlijt om hulp-troepen van de Keyfer , van de Hertogh van Beyeren , en van overal, daer ly kon , t’ontbieden. Spinola deê oock hier in fijn uytterBe vermogen ; ’twelck te weegh bracht dat men uyt de hulp-benden van de Keyfer , en van de Hertogh van Beyeren, en oock uyt de Landchappen lèlve , binnen korte tijt een heir vergaderde , dat, behalven de byBant der ge-burige Beden, in dertigh duy/ènt voetknechten , en acht duylènt ruyters beBont. Spinola fchepte weer moed op Coo groot een heir, als men by mans gedenekenis niet in Nederlant gefien hadt. Hy pooghde echter, door onder-jfchepte brieven, de raet van Maurits, en der belegerden te verBacn, en beloofde groote vergelding aen de gene, die hem lbodanige brieven leveren konden. Men vond niet lang daer na een fackje, in ’t welck twee brieven waren , d’een aen luBinus van NaBbu, en d’ander aen de Raet van Breda,beyde van een inhout,en beyde van Routai t, Spinolas Secretaris oft geheym-fehrijver, verklaert. Hy vermaende in beyde de belegerden kortelijck en krachtelijck , dat fy de moed niet louden laten fincken ; maer kloeck-moedelijck d’uyterBe noot lijden , het koren en de lijftocht Ibterlijck gebruyeken; en dat de byBant, Ibo van de Vereenighde Staten, als van Mansfelt, tot ontlètting van de Badt, voorhanden was. Spinola , uyt dele brieven Maurits raet verBaen hebbende , verBerckte fich oock met nieuwe krijghswereken tegen de voornee-mens der vyanden 5 en , de veilingen van Maurits by Mede geflecht hebbende, maeckte een nieuwe wal van binnen en van buyten, die on-geloofielijck groot was, daer hy veel Ichanlfen en reduyten deê opwerpen , en dit in ’t bitterBe van de winter, op dat lbo groot een heir der vyanden niet t’eeniger tijtonvoorfiens van achter op hem inbreecken Ibu : in voegen het getal van Spinolas wereken beBont in lès-en-negen-tigh reduyten, lêven-en-dertigh Ichanlfen, en in vijf-en-veertigh platte oft bewalde dijeken. Mansfelt was ondertuflehen met fijn overzee-fche benden aengekomen, en, als oft hy naer de Palts wilde trecken , verlbcht door brieven aen Ilabella, verlof van veyligh door haer en des konings landt te trecken doch lbo ly niet wilde , dat hy met gewelt een deurgang Ibu op maken , om de Koning van Engelant,fijn Heer en meeBer , te gehoorlamen. Ilabella , fich Berck genoegli achtende, om hem tegen te Baen, antwoorde met Bilfivdjgen. De Bedelingen van Breda wierden ondertulfchen geheel afgemat. De lijftocht begon leer dier te worden ; en ly wierden met oudt en bedorven koren gevoed. De burgers, hoewel met Icheur-

A N BREDA.

buyck, en Iware peB geplaeght, verkolen voor fien, om d’arbeyt der loldaten te verlichten , de wallen van de Badt te bewaren , en lieten de buytenwercken aen de Ibldaten. luBinus, vre-lênde dat ’er eenige famen-lweering, uyt oor-faeck van ’t gebreck, rij len moght, gaf den fol-daten ruymer toom, dan de gewoone krijghs-tucht toelaet. De Kolonellen in’t belbnder, en de Bedienaers des Woorts vermaenden hen opentlijck , en baden dat ly , door ’t ongedult van weynigh dagen, ’t lof van hun lijdlaemheyt in ’t verdragen van gebreck, en de prijs van hun BantvaBigheyt niet verlielèn Ibuden. Wijders, op dat de grootheyt van ’t gebreck niet aen de vyanden bekent fou worden, lbo beBoten ly dat men voortaen niemant,van de vyant gelbn-den , binnen de veBen Ibu ontfangen j maer dat hy buyten d’antwoort Ibu verwachten , en daer heerlijck onthaelt worden , om tetoonenhoe groot een overvloet van lijftocht ly noch in de Itadt hadden. Mansfelt was eyndelijck met fijn hulp-troepen te Geertruydenberg aengekomen: maer een lchichtige vorB, die de vloet toe deê vrielèn, veroorlaeckte dat de lijftocht daer in lang niet gebracht kon worden. Hier uyt Iproot een ander quael, dat is, dat veel jonge krijghslieden , het onweer, en de leelijcke Banck der lchepen niet verdragen könnende, door de peB, door koorts, door zee-fieckten, uyt het lang verblijf in de lchepen ontBaende, fieck wierden , en Borven ; ’t welck in korte tijt Mansfelts leger feer kleyn maecktc. Terwijl de vloot van Mansfelt door de vorB weêrhouden wierd, geloofde men dat men de veBing van Noordam te voet Ibu können aentaBen, en Prinlfelant, Rolèndael en Sevenbergen lèlf gemackelijck veroveren. Men Ibndt dieshalven befcieders naer alle geweBen, en bereydde vuurballen, om die in de lchepen der vyanden te werpen. Maer dit alles was vruchteloos. De tijt gcnaeckte on-dertulTchen, tot de welck de weêropmaking van de Dam in de vloet uytgeBelt was. Men nam dieshalven dele arbeyt weer by handen. De laeck lcheen beter te gaen, dan te voren. Maer men rekent dickwils Ibnder de waert. Het weer betoonde fich lbo Brijdigh met dit voornemen, door d’aenwas van de zee, en door een groote overvloeying van gedurige regen, dat de Dam, te Sevenbergen begonnen , en een groot deel van de veBing te Rolèndael, met eenige wereken van de Badt Breda, geheel wegh en omge-ruckt wierden. De wegen van Spinolas leger, cn veel van fijn lchanBen en Berckten Bonden lbo diep onder water, dat ly in drie dagen niet, dan met lchuyten, by malkander konden komen. Sy wierden in dele tijt, vermits d’een van d’andere wijck afgelcheyden was, met groote lchaersheyt van lijftocht geplaeght, om dat men die niet met wagens overal kon voeren, en weynigh lchuyten hadt. Ia de toevoer lèlf wierd lbo verhindert, dat in de tijdt van drie weken naeuwelijcks eenige lijftocht in ’t leger quam, behalven ’t gene, ’t welck van de vrouwen der Duytlèhe krijghslieden , byna in geheele benden naer d’omleggende vlecken dagelijeks uyt-loopende , op haer lchouders in ’t leger gebracht

’t B E L E G 11 V

bracht wicrdt. De Hollanders, fiende dat het water gelackt was , vingen weer aen de Dam te volmaken. Spinola deê oock fijn uytterfte vermogen, om dit werck te beletten, ’t welck door ’t gewelt van 't water , en door de ftorm weer gebroken wierd. In defe dagen geraeckten de brieven van Iiifiinus aen Prins Maurits , en van Maurits aen luftinus, in handen van Spinola, die veel belóndere en nutte dingen daer uyt ver-ftondt. Dit gelchiede door groot bedroch van fèker boer, die fijn geloof en conlcientie op de tuyn gehangen hadt. Dele, met een heylige dorft naer ’t gout ontfteeken, quam , als een overloopen kramer, met fijn waren beladen, aen de wallen van Breda ; en fijn waren, die hy bracht, maeckten hem aengenaeni by de hongerig en. Hy, liftigh lijnde, bedroogh luftinus, de Stadtsvoocht, met op eenige dingen, die aen hem gevraeght wierden , warelijck te beantwoorden, en eenigen te verlwijgen. Hy ver-kreegh hier door brieven van luftinus aen Maurits. Maer dele bedrieger leverde die in handen van Spinola, die daer uyt las, dat luftinus fich verblijdde, om dat ’er lbo groot een toeftel, tot ontlètting van Breda,vaerdigh gemaeckt wierd: dat hy beftellen Ibu dat de lijftocht tot aen ’t begin van Mey duurde : dat de belètting van de ftadt dagelijcks door de peft, de bloetgang, en lcheurbuyck grootelijcks verminderde ; dat de fiecken door gebreck van genees-middelen niet genelèn konden worden , en lbo voort. Spinola, de brief geleien hebbende , fegelde hem weer toe, en Ibndt hem, door dele boer, aen Prins Maurits, en aen Mansfelt, die beyde weêr brieven en antwoort aen dele brenger gaven , en daer by een groote vereering. Hy bracht dele beyde brieven aen Spinola , en, groote vergelding ontfangen hebbende , trock wegh. Spinola, uyt defe brieven de noot, daer toe de ftadt Breda gebracht was , verftaende , deê luftinus tot overgeving aenlbecken , en fondt in’theymelijck aen hem een brief, met een trompetter, en bood hem eerlijcke voor-waerden aen, foo hy intijts met hem van ver-dragh handelde,en voeghde ’r by,dat hy voort-aen hem geen gelijcke gunft,als defe, aenbieden Ibu j en dat hy niet te hopen had, dat de verwachte benden tot byftant en ontfet van de ftadt Ibuden komen , uyt oorfaeck van de va-ftigheyt fijner wercken, en de grootheyt van ’t omleggende leger. luftinus, de brief voor de Raet geleien hebbende, antwoorde, dat hy liever alle uytterfte wilde lijden , en dat ’er noch voorraet genoech was, om de koomft der hulpbenden te verwachten. Spinola hield luftinus antwoort verborgen. De benden der Veree-nighde Staten waren ondertuflehen te Geer-truydenbergh eii te Sprangel by malkander gekomen. Spinola, vreelende dat ly iets tegen ’s Hertogenbolch, Rhijnberck,en Welel Ibuden voorneemen , Ibnd verftereking van belètting derwaerts , op dat de vyant geen aenllagh daer op maken Ibu. Maer hy verftondt uyt de brieven van Prins Maurits aen luftinus gelbnden, dat dit geheele leger aen quam, om Breda te verloflèn en t’ontlètten, en niet verre van de

AN BREDA.

liant war.en. De kerek van Ginneke, daer in Spinolas koren was, geraeckte in brant, en geheel onder de voet. Hy , vreelende dat fijn wa-penhuys gelijck lot Ibuhebben, verdubbelde de wacht daer by , en verlbrghde het met een nieuwe graft. Men behoefde geit, om voort-aen d’oorlogh te voeren. Dc Staten ftelden een nieuwe lchatting op. Spinola vond geraden de Konineklijeke Heerlchappyen onder leen te verpanden. Prins Maurits ftorf ondertuftchen in ’s Gravenhage : en lacobus, Koning van En-gelant, was een weynigh te voren geftorven. De vereenighde Staten verkolen , in plaets van d’overleden , en tot beleyt van d’oorlogh, Frederick Hendrick van Naftbu , broeder van Prins Maurits, een uytmuntende Vorft inde krijghshandel, en in alle beleeftheden. Dele , d’uytvaert van fijn broeder volbracht hebbende, quam,als een nieuwe Velt-overfte,in ’t heir. De belegerden, door d’aenfchouwing van dele nieuwe Son verblijdt, lchoten boven hun gewoonte op de vyanden 5 door het welcke ly de gordijnen van Spinolas bed, en eenige andere dingen , die daer by waren , troffen. Hy, een weynigh daer na dicht aen de wallen van Breda rijdende, was byna met een koegel getroffen, die fijn paert de toom afnam. Hy, dit gevaer ontkomen , lchickte de benden , die hy tegen ’t leger der gener , die tot ontfet gekomen waren , ontboden hadt, in verlcheyde deelen tot befetting, en wees aen ieder fijn plaets toe, en befichtighde nacht en dagh die fijde , daer, gelijck het lchecn , de vyant op aenvallen Ibu. Men ving ondertùftchen drie brief-dragers, die ’t op Breda gemunt hadden, en brieven van Prins Frederick Hendrick aen luftinus brachten, die fy echter in ’t bolch verborgen hadden. D’een wierd ter pijniging gebracht, en , door ’t gewelt van de pijn verwonnen , wees de plaets en de brief aen,in de welck de Prins aen luftinus beval,na verloop van drie dagen,fekerlijk ontfet te verwachten. Een aflchrift van de fèlve brief, aen de belegerde gebracht , ontftack in hen blijlchap om ’t ontlet, dat voorhanden was, en droefheyt om de doot van Prins Maurits : ja de ftedelingen , van de hooge toren de byftant fiende, ontfingen groote vreught. Maer Prins Frederick, fich met de fijnen in het dorp Dungen gelegert hebbende, om fijn heir nader aen ’t leger der vyanden te voeren , wilde eerft dc toren van Oofterhout , in de welcke eenige Bourgonjers op de wacht waren, veroveren, en fond dieshalven eenige ruyters derwaerts. De Bourgonjers weygerden fich over tc geven ; en het Staten volck, door eenige troepen van Spinola belet, wierpen dc brandt eerft in de toren, braken de deuren op, en trocken voort. Dc belegerden ontfingen ondertuftchen geen brieven , en konden oock niemant veylighlijck met brieven uytfenden. Sy vonden diesnalven geraden een fwaluwuyt tefeniden,met eenbriej^'c, daer alleenlijck dele cijffers in gclchreven waren , 1-69-2-76, aen de wieken vaft gemaeckt. Dele Iwaluw, van de krijghslieden gevangen, wierd aen Ilènburgh gebracht, die haer aen Spinola leverde. Prins Frederick befloot op dc

vijftiende van Mey , na de middernacht het leger , dat in’t dorp Ter Heyde gelegert was, Ïchoon leer wel vcrforght fijnde, te beftormen, en londt twee hondert uytgelelèn Engellchen uyt, om onder het beleyt van Veer , Engelsman , d’aenval te doen , en dee hen van vijf duylènt en acht hondert Franfchen en Duyt-fchen volgen. Het ge/chut en reys-tuyg was in d’achtcrtocht, de ruyters op de vleugelen, en Prins Frederick in de middel-ordening , met voorneemenvan een heftige aenvalte doen.Spinola, dit bclpeurende, bracht terflont de fijne in de wapenen. Prins Frederick , om de beleggers te bedriegen, deê op een heel ander plaets, niet verre van Balançons quartier, met het kriechen van de dagh, alarm maecken , als oft men daer d’aenval Ibu doen. Maer de bende , tot d’aenval uytgefonden, was ondertuHchen aen ’tquartier van Balançon gekomen,en doodeloo gcfwindclijck de fchiltwacht, dat hy fijn fpits-broeders niets van de koomft der vyanden verwittigen kon, D’Engelfchen dreven d’Italianen uyt een reduyt, overrompelden de borftweering voor d’ingang van de veiling, en dwongen Camillus Phenix, tot byftant gelbnden, te rugh te wijeken , tot dat Karel Roma , het fchilt van een vluchteling van d’arm afgetrocken hebbende , enfijnlwaert treckende, de ftrijt, die flaeu begon te worden, weer oprechte. Hy dreef d’Engellchen , die dappere tegenftant boden , te rugh, en vertraeghde niet alleenlijck hun aenval, maer dwong hen oock af te trecken. De dapperheydt van de Kolonel Veer, in de voorfte llagh-ordeningen ftaende, muntte boven d’anderen in dit gevecht uyt. Spinola, de 'plaetlên, die van d’Engellchen ingenomen waren , befichtight hebbende, verllerckte die met nieuwe wercken , en verlwaerde anderen, daer, gelijck hem docht, de noot lulcks vereylchte. De belegerden wierden heel flaeumoedigh door dit gerucht en de Prins beried lieh met de fijnen , oft hy een nieuwe aenval op ’t leger Ibu doen, oft fijn voorncemen nalaten. Spinola dee fijn uytterlle vermogen om dit te weten. Hy, om dele oorlacck de boer , van de welck wy te voren gelj^roken hebben, met grooter beloften by hem doen komen hebbende, beval hem by de Prins over te gaen, die aen hem brieven, om aen luflinus te brengen, gaf. Maer de boer bracht defe brieven , toen hy die ont-fangen had, aen Spinola, die daer uyt verftont, dat de Prins aen lullinus ontbood lbo veel Icho-ten met grof gefchut te lchieten, als hy dagen lijftocht in de lladt hadt. Maer lèkerruyter, lan Hannen genoemt, getrouwer dan de boer, vond middel om met gelijeke brief, by helder dagh, deur Spinolas leger in de lladt te komen, eer Spinola hem lagh. luftinus, dele brief ont-fangen hebbende, deê tot elfmael van de toren vuur aenlleecken, om daer mee aen te wijlen dat ’er noch voor elf dagen voorraet in de lladt was. Prins Frederick , hende dat hy den belegerden niet bequamelijck te hulp kon komen , Itack fijn leger in brant, en weeck op de feven-en-twintighften van Mey naer de Langeftraet. Toen dit bekent was, lchreef de Graef van den Bergh, in de naem van Spinola , een brief aen luftinus , die hy vermaende dat hy , dewijl hy wift dat hy van de fijnen niet geholpen kon wor-den,om dat ly alree geweken waren, de ftadt op eerlijckevoorwaerdenIbu overgeven, enbuy-ten de veiling komen, om op lèkeretijdt en plaets met hem te Ijireken. luftinus , uyt de brieven van de Prins, door Spinola onderlchept, en aen de Graef van den Bergh gelevert, en van defe weer aen luftinus gelbnden, verftaende dat de geheele laeck en handel aen de vyant ont-decKt was , beloofde de ftadt over te geven. Spinola gaf het geheel beleyt van ’t verdrach aen de Graef van den Bergh over, die door nieuwe brieven verlbcht, dat luftinus in de volgende dagh met bequame mannen by gelchrift uytfenden Ibu, hoedanige voorwaerden hy ver-Ibcht. luftinus vcrlbcht, met toeftemming der ftedelingen, en van d’overften der krijghslie-den, dat de Graef van den Bergh in de volgende dagh, ten feven uren, op een geftelde plaets verfenijnen Ibu. De Graef van den Bergh, met twee verleit, quam ter geftelde plaets, De Gc-machtighden van de ftadt gingen hem te ge-moet. Men vertoonde de voorwaerden van ’t verdrach, die alle van de Graef van den Bergh toegeftaen wierden,behalven drie, van de welchen in’t gelpreck van de voormiddagh gehandelt , en met Spinola geraetpleeght wierd. Al de voorwaerden wierden eyndelijck toegeftaen, en twee gelchriften daer af gemaeckt,- ’teen van Spinola, en ’t ander van luftinus ondertecc-kent. Spinola belchickte lchepen en wagenen, om de fiecken, en ’t reys-tuygh wech te voeren. Men leverde gylèlaers van weerlij den. De be-fettelingen trocken op de vijfde dagh van lunius uyt de ftadt, en de Koninglchen daer in, onder de wekken Spinola een van d’eerfte was. Toen ’t gerucht van defe verovering verljpreyd was, quam ïfabella Clara Eugenia te Breda. Men Itack over al vuren aen. Al ’t gelchut wierd los-gelchoten. Vrbanus d’achtfte Ibnd van Romen door brieven fijn Apoftolilche lègening aen Ila-bella en Spinola. Men lette in de groote Kerck van Breda dit oplchrift, om aen te wijlen in welck jaer de ftadt Breda den Vereenighde Staten weer afgewonnen was :

aMbrosI spInoLæ VIgILantIa

B R E D A

eXpVgnata.

der an-

Î len en eernamen van de lan-denen kafteelen, die ly befitten; foo moet men nochtans belijden dat ’er veel anderen fijn,diens landen en heerlijckhedengeen naem en achting hebben, dan de gene, die ly van de grootheyt en dapperheytvan hun meefters en voorfaten hebben. De hadt Aerfchot is een getuygh hier af, want ly was niet meer dan een Markgraeffchap, eer KeyferKarel de vijfde haer tot eenHartogh-dom verhief. Defe Keyfer fagh meer op de dap-perheyten goede dienllen van haer Meefters,en van d’anderc rijcke landen, die ly in Henegou-we belaten , dan op de grootheyt van defe Hadt en Heerlijckheyt. Dele ftadt, hoewel kleyn , is echter vermaert voor een leer oude Baronny,

H O O G H S

Y mogen van defe ftadt het lèlve feggen, dat wy van de voorgaende ’gelèght hebben. Want hoewel ly niet meer dan een kleyne ftadt,Ibn-der muren en wallen,was, lbo wierd ly echter van Keylèr Karei de vijfde als uyt het flijck opgeheven, en tot een Graeflchap ge-maeckt, Sy leght even verre van Antwerpen als van Bergen,te weten,lès mijlen. Dele ftadt,hoewel kleyn, heeft nochtans verlcheyde geleerde mannen voortgebracht, onder de welchen An-thonius Schorus, als de Son op de middagh,uyt-fteeckt. Ontrent een derde deel van een mijl van Hoöghftraten leght een leer fterck kafteel, dat tegen d’aenval der vyanden wel verlbrghtis, en de ftoel en fetel der Graven verftreckt. Sy is gefticht op de fnelle vloetde Mark, die niet verre van daer haer oorlprongheeft,en deur Breda 'vloeyende, een weynigh beneden Sevenbergen gelijckmen men dat noemt, oft Heerlijckheyt. Sy is gefticht op de kleyne beeck de Deiner, en heeft Leuven en Dieft tot geburen ; welke twee ’ fteden op gelijcke ruymten van drie mijlen van haer gelegen lijn. Sy leght vier groote mijlen van Mechelen, en oock lbo veel van Lier. Maer om weer tot haer Heeren te kercn^het verftrekt tot haer groote eer en achting , dat ly door de deurluchtigfte Vorften van Croy belèten word : want defe Heeren lijn herkomftigh uyt een leer oude en edele ftam van Vranckrijck, die byna altijt eenige helden voortgebracht heeft. Maer de voornaemfte onder hen heeft gewecft Willem van Croy,Heer van Cervia,die tot aen lijn doot, met de grootfte achtbaerhcyt, de voorgenoemde Keyler onderwelèn en beftiert heeft, die, tot vergelding hier af , de macht en heerlchappy van ’t geflacht van Croy vermeerde in ver-lcheyde Lantlchappcn van Nederlant, en voor-naraelijck in Henegouwen.

T RATEN.

haer loop in de Maes neemt. Dit Graeflchap heeft onder lieh eenige dorpen, en ftreckt haer gebiet wijten breetuyt. De Graven van Hoogh- Htere», ftratenlijn uythet deurluchtighfte geflacht van Lalain gelproten.

Omtrent een mijl van Hooghftraten legt het groote en lchoone dorp Loonhoute,de geboorte plaets van de uytmuntende Mathematicus oft Wiskonftenaer, Iohannes Stadius, de lchrijver van veel wereken ,• gelijek blijekt uyt de Biblio-teeck oft boeckery van Conradus Gelnerus, onlangs door lolias Simlerus vergroot; in de welc-ke niet alleenlijck de namen der oude en nieuwe Schrijvers,maer oock belbnderlijck aide namen van hun wereken en gefchriften vaerdighlijck te vinden lijn. Seker een moejelijck en trelfe-lijck werek, nut tot verlcheyde oefFeningen , maer voornamelijck voor de gene , die fich in de gelcertheyt oeffenen.

En fegh van ’t gewelt des waters ’t gene dat men wil: maer de menfchen bevinden dat echter een lbo goede gebuur, om de groote dienft, die ly daer af krijgen, inlbnderheyt van de groote rivieren , dat ly gewoonlijck hun wooning aen haer oevers maken. En dit is d’oorfaeck dat wy de groote ftroomen , die beft te bevaren fijn, met fteden, vlecken, dorpen en kafteelen dcur-gaens belbomt lien.De kleyne ftad Megen heeft oock dit voordeel, dat ly aen d’oever van de Maes gelegen is,omtrent drie mijlen van ’s Her-Drabant,

togen-bolch. Seker, een tamclijeke ftadt, die door haer heerlchappy en gebiedt vermaert is, en oock de naem van Graeflchap voert. Sy had tot haer Graef de dapperfte Vorft, Karei van Brimeu, Ridder van ’t guide Vlies, Gouverneur oft LantvooghtdesKonings van’t Hertoghdom van Gelderlant, en van ’t Graeflchap Zutphen, die,geftorvenfijnde,fijnnicht tot fijnerfgenaem naliet, die aen een der Ibnen van Barlemont ge-huwt was, en die, haer eerfte gemael verloren hebbende, aen de Prins van Chimay gehuwt is, van de welcke Guicciardijn elders Ipreeckt.

K nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;DIEST.

blacum genoemt, leght omtrent drie mijlen van Namen, en vijf kleyne mijlen van Nivelle. Sy was eertijdts een Graeffchap, maer, fèdert in een Abdy verandert , heeft defè oude w.aerdicheyt verloren ; ja fbodanighjdat by ’t gemeen naeuwclijks eenigh gewach daer af gemaeckt word. Doch tot gedachtenis van de ftichter daer af, namelijck de heylige Guibertus, een Heer van edel geflacht, lbo heeft d’Abt,aIs fijn nafaet,in de vergaderingen van dit Lantfèhap, onder d’edelen d’eerfte, maer onder de Prelaten van Brabandt de lefte plaets. Hy is niet alleenlijckeengeeftelijck,maer oock een wereltlijk Heer van de ftadt. Defe Abdy is fèer groot en rijck, en haer gebouwen ko-ftelijck en heerlijck, en, in de tijdt van Stephanus de fevende, Paus van Romen, gebout. De geleerde Platina fpreeckt oock hier af met groote lof in defe woorden : ld fal oock aen de ’i)erdien~ fien quot;Van deje Paus de heylige V'igibercU'S , een edel Vorfl y^an Lotharingen^ toefehrijygt;en, die in korte tijt, op fijn eygen koflen, het Klooßer ygt;an Gemblours, met heerlijde yeerden, geflicht heeft. In dit Kloofter is een fèer vermaerde Bibliotheek, daer in veel oude boec- BibUeteeck: ken fijn met de hant gelchreven, en nooit door den druck in ’t licht gebracht, van de welcken Erafmus van Rotterdam dickwils Ipreekt. Vele Schrijvers,door defè Biblioteeck geholpen, maken dickwils eerlijck gewach daer af. Uyt dit Kloofter fijn oock te voorfchijn gekomen veel geleerde en vermaerde Monicken , onder de welcken, gelijck eenHuys-vader, voor aen treed Sigebertus, een treffelijckHiftorie-lchrijver, die Sigebertnj'» ook veel andere goede wereken gemaeckt heeft. Op de grenspalen van de ftadt gefchiede, in ’t jaer cl3 !□ lxxviii, de gedenekwaerdi-ge ftrijt tuffehen het Konineklijk leger, onder ’t beleyt van Graef loan van Ooftenrijck, en dat van d’algemeene Staten van Nederlandt, over ’t welck, in ’t afwefen van de Graef van Lalain, de Heer van Gogniac het gebiedt hadt : daer, voornamelijck door de d^perheyt van de Prins van Parma, de Koningfenen , fonder eenigh verlies t’ontfangen, de verwinning verkregen, op de welcke fèdert volghde d’overgeving van defè kleyne ftadt, gelijck oock van Leuven, Thienen, Aerlèhot, Sichern, Dieft, en van andere gewichtige plaetfèn.

Alle , dat van de Latijnfèhe Schrijvers oock Halena genoemt word , leght aen de beeck Gete, twee mijlen van Leuven, en vier van Landen. Defè ftadt, die in d’uyterfte deelen van Brabant,

op de grenfèn van ’t landt van Luyck, en oock niet verre van Gelderlandt gelegen is , heeft oock dickwils d’ellenden van d’oorlogh beproeft , en is tot verfcheyde malen rampfäligh-lijck neer-gevelt. Haer Vorften hebben dies-halven haer met treffelijcke hantveften be-fchoncken, op dat fy weer opgebouwt en vernieuwt fou worden.

Ndien de konftelijeke lichaemen met de na-turelij cke lichamen ge -lijekformigh behooren te fijn, lbo bevind ick dat men de ftadt Limburgh niet qualijck voor de hooftftadt van ’t Lantlchap , dat ge-lijcke naem voert, ge

nomen heeft : want gelijck het hooft van ’t dier altijdt boven al d’andere deden des lichaems uytfteeckt ; foo heeft men dele ftadt oock op een hooge en uytfteeckende plaets gebouwt, als om over al de plaetlen, fteden en dorpen van ’t lichaem van dit Lantlchap de voor fitting te hebben. Ick weet niet oft dit d’inficht van haer ftichters heeft geweeft; maer ick kan wel ramen, dat ly dit gedacn hebben, om fich van ’t voor-(jeej plaets te dienen. Want dele ftadt, in gebergnte gelegen, met een muur, en met be-quame torens tot belcherming belloten, en met een fterek kafteel verfterekt, wiens torens,muur en tegenweer van feer harde fteen , die d’aerde daer belchickt, gebouwt, en op de rugh van een afgehouwe rots gefticht, door geen verborge mijnen onder d’aerde omgeworpen , en met geen gereetlchap, dat de muren brecckt, neêr-gevelt können worden , om dat ly op een harde klip ftaen, daer men niet deurbreecken kan. Ick magh oock lèggen,dat de vermakelijckhcyt van de plaets veel tot haer ftichting geholpen heeft ; want ly is van boflehen, met eycken en bocke-boomen belet,daer veel genees-kruyden te vinden fijn. De vloet de Wele, die ly gemee-nelijck Weldret noemen, ftroomt in een groot dal, dat aen de voet van de bergh is, en groot gerief aen de lieden van dat geweft geeft. Dele vloet neemt haer eerfte oorlprong in ’t bolch van Ardenne , en, deur ’t lant van Limburgh met een loet gedruys vloejende, vermengt fich eyn-delijck by de ftadt Luyck in de Maes. Dele vloet dient tot het gebruyck van veel dingen, maer voornamelijck tot de meulenaers , enla-kenverwers, die in de voorftadt Dolhen veel rYMchbaer- winckels hebben. Het landt is daer oock feer SlL quacm, en vruchtbacr van alle nootfaecke-lijcke dingen, bchalven van wijn, die daer , om d’ongematigtheyt des hemels , niet te vinden is. Men liet daer veel landen , die feer vruchtbaer fijn tot weyde der heeften , en voornamelijck by het dorp Hervie. De kaes, die goet van finaeck , en bovengewoon groot is , maeckthet lant vanLimburgh prijlTelijck. Men pluckthier, door een lelve weldaet van d’aerde , veel krachtige kruyden, foo wel bequaem om tot geneesmiddelen te gebruycken, als om t’eten. Men oogft hier oock leer fware tarwe en Ipelte , van ’t welck ly leer wit broot backen. D’inw.óonders hebben oock garft, van de welcke ly, om ’t ge-breck van wijn , bier brouwen, ’t welck ly met foo groot een dorft en graegheyt drincken, dat, in hun gaftmalen , de dienaers naeuwelijcks gaeu genoegh de kroelen en bekers vullen kon-Limburzh.

non. Sy gebruyckcn defe dranck al te onmate* lijck en dwingen malkander met kracht tot drincken. Scker , ’t is te wenlchen dat lÿ de gewoonte der Egyptenaers navolghden,die in hun gaflmalen de beeltenis van een doot man om-droegen, en tot ieder van de genoden fèyden : eet en drinckt, terwijl ghy dele aenlchout ; fbo-danigli fuit ghy na de doot worden.

Het lant van Limburgh heeft oock veel mij-nen van loot en ylèr, en geeft groote rijckdom aen haer bouwers. Ia de Calaminarilche fteen, by Plinius als een genees-middel geprelèn, word daer oock, by Henricks Kapelle, in ’t bolch van Aken, uyt d’aderenvan’tlantgedolven. Men vindt daer oock in veel plaetlen Iwarte kool* fteen, die veel ftvavcl in fich heeft, en voor de fmeden, en tot bewaring van vuur in ’t buys, leer dienftigh is. Hier worden oock uyt de verborge ingewanden van d’aerde verftheyde ftec-nen gegraven, gelijckdie van Namen, die de fthijn van Marmer en lalpis vertonnen, en met wit, Iwart, doncker, en met verftlieyde plccken heel cierlijck gelprenckelt fijn , van de welchen mortiers en tafels,foo glad als Ijnegelsjgemaeckt worden. Men çiert oock de lchoorfteenen der heerlijeke huyfcn met poften van dele fteen , en de gevels daer af met fraje wercken,die van dele fteen gemaeckt worden : oock de graf-fteden derVorftenen deurluchtige mannen, en veel andere heerlijeke wereken.

De naem van Limburgh is niet leer oudt} en AW. ick twijfel oft hy voor ’t jaer clo l na de koomft van onle Salichmaker leer bekent heeft geweeft : in welcke tijdt, gelijck de jaerboecken der Gelderlchcn verhalen , Wolfrandus, Abt van Prumien, tegen Hendrick, Graef van Limburgh, om ’t recht twiftte. Dit lant was in ’t be- Eertijts een gin niets anders, dan een Graeflchap ; maer de KeylèrSjHenricken van Lutzenburgh genoemt, vergunden aen dit voick, dat hun geburen waren , dat het de naem van Hertoghdom voeren Ibu. Seker, indien men naer de vruchtbaer-heyt van ’t lant, menighte der fteden , en getal der inwoonders oordeelen Ibu , loo lchijnt het dat men dele naem eer aen Vlaenderen behoort op te dragen. Maer de Staten van dat landt verkielen liever de voorgang onder de Graven te hebben, dan onder de Hertogen te volgen. De Vorften en eygenaers van Limburgh hebben niet alleenlijck dit Hertoghdom, maer oockeenige jarenlang hetHertoghdom van Lottheringen belèten. Maer toen Hen- .

5 . 1 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1 nbsp;nbsp;1 zi nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;i 1 . nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;quot;nbsp;tMncCr

drick, de leite Hertogh van dit lant, fonder kin- aen de Hcr^ deren geftorven was, quam in’tjaer clo cc wr» xci 11, Iohannes, Hertogh van Brabant,in dele heerlchappy. Dele, hoewel hÿ het al te voren gekocht had , bracht het echter ledert met de wapenen onder fich, na dat hy tegen de Graef van Gelderlant, die dele heerlchappy aen fich hadt getrocken, in een gedenekwaerdige ftrijt by’tkafteel Voronca, geflagen, en met hem de Bilfchop van Keulen gevangen hadt.

In defe ftrijt wierd oock verflagen de Graef van Lutzenburgh, met twee oft drie van fijn broe-

A nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ders.

LIMB

ders, die alle, als bontgenoten van de Graef van Gelder, byftant aen hem gedaen hadden. Iohannes, Hertogh van Brabant, dele verwinning verkregen hebbende, beval dat men ’t kafteel Voronca neerwerpen, en tot aen de gront flechten lou ; en ledert dele tijdt is dele heerlchappy vredigh onder de vooghdy der Hertogen van Brabant gebleven. Dit is d’oorlacck, dat de Limburgers , Valckcnburgers , Dalemmers , en d’andere vlecken over de Maes hun hooger beroep in de faken van ’t gerecht, die ’t lijf oft de goederen aengaen , op de Brabantlche kamer doen,welcks plaets en verblijf altijt te Bruflel is. Voorts, ly kennen , in’t verlchil en in de bediening der Kerckelijcke laken , de Bilfchop van Luyck, in welcks Bilchdom ly gelegen fijn , tot hun Heer.

Behalven veel dorpen,met huylèn en inwoon-ders vervult, fijn noch in ’t Hertoghdom van Limburgh twee groote vlecken,die voor fteden mogen deurgaen, en Vpen en Hervie genoemt fijn; beyde door rijeke en grootekooplieden bewoont,die met hun koopmanlchappen, voor-namelijck in lakens en Ipijkers beftaende, twee-mael des jaers naer de groote markt van Frankfort trecken, en daer groote winft en voordeel doen. Omtrent een mijl van de ftadt is het heer-lijck en leer oudt Ciftertienlèr Kloofter, Gods-

dal genoemt, van Hertogh Hendrick de twee

begraefplaets der edelen van Rofinel. In ’t lant van Limburgh komen oock veel fonteynen oft Ipringbronnen te voorlchijn , die ten dienft van ’t huys, en tot vermaeck ftrecken. Maer in dit geheel geweft munt boven alle uyt defe bron van’t Ardenner-bofch,die twee mijlen vanLim-SpaeïVMcr. burgh,in het dorp Spae,nu over de geheele we-rclt vermaert, uytbarft, daer gedurighlijck lbo wel d’ingeborenen, als de vreemdelingen, uyt de verft-gelegen deden des werelts, in groot getal te famen komen, om fich tc verquicken, en hun gelbntheyt weer te krijgen ; en oock om fich van de fieckten, daer mee ly gedreyght worden, te bevryen. Voorts, hoewel de ftadt Limburg, in enge palen befloten , niet rijck van inwoon-ders is, lbo lal men dele ftadt echter niet van de m.inftc ftaet en waerdigheyt oordeelen , indien men de dingen , die de fteden meeft prijf-lèlijck maken , en ’t getal der vermaerde mannen , die hier uyt gelproten fijn, aenmerekt : in voegen dat hier af met recht dele reden van Virgilius gelèght magh worden ; Pauci numero fed 'ï’i'pida ^pirtus ,• dat is : Wcynigh in getale maer een yoackere deught. Want daer is niet veel aengele-gen van hoedanige gelegenhcyt, gebouw, getal en menighte der Burgers de fteden fijn, maer hoe groot een eendracht der gemoeden men daer vindt, hoedanigh een glans der deughden ly hebben , en in welck een godtsdienft ly op-getrocken fijn. En gelijck de waerdigheyt en treffelijekheyt der vruchten de boom prijflèlijk maeckt ; lbo worden de fteden oock meeft ver-heerlijckt door de voortbrenging van lbodanige GfZ erde nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dcughdcu, gclccrtlicyt, en waer-

mlmen. dighcyt uytgcmunt hcbbcn. Dc gene dan, die door hun geboorte dele ftadt heerlijck maken,

V R G H.

fijn Hermannus Ravius, Abt van S. Iacob ; Nicolaus Bilfteyn, Bellireditus, van d ordening der Premonftratenlen , en Abt van de lèlve ordening by de Luyckenaers ; Lambertus, overftc van ’t Kloofter van Gods-dal, in ’t Hertoghdom van Limburgh , van de Ciftertienlèr ordening , een leer vroom en gaftvry man ; Willem Vilkinius ; Gilbertus van Limburgh, Medicijn-meefter ; Willem Gulpen ; Nicolaus Weftenra-dius, Kanonick, Aertsdiaken en Kancelier van Luyck, een Prelaet, die door fijn gelcertheyt en deucht feer geprelèn was ; en Iohannes Flemin-gus, Burger van Antwerpen, een geleert man, en trelfelijck Poëet.

quot;W Akhnburgh, in Franlche tael Fauquemont, is een ftadt,tamelijck groot,en wel verfterekt, en voertheerlchappy over eenige landen en dorpen , daer rontom gelegen. Sy leght drie groo-te mijlen van Aken , en twee kleyne mijlen van Maeftricht. Iohannes, de derde van die naem, Hertogh van Brabant, bracht dele heerlchappy onder lieh, en won haer, met gewelt en met de wapenen, van Reynoldus vanValckenburgh, een ongeruft en oproerigh man, die dien van Maeftricht cn de geburige plaetlèn groote overlaft aendeê. Hy wierd dieshalven door de

Dalem , hoewel een leer kleyne hadt heeft Detlem, echter een leer fterck kafteel , en leght drie

groote mijlen van Aken , en noch twee grooter mijlen van Luyck. Defe plaets voert de tijtel vanGraeflchap,en heeft gebied over eenige landen en dorpen over de Macs. Hendrik de tweede, Hertogh van Brabant, heeft dele plaets aen fijn heerlchappy gevoeght.

Hertogen-rode j van de Latijnen Hhoda-Ducis y Ht-aogen-en van de Franlchen Rode Ie Duc genoemt, is een leer kleyn, maer echter net en çierlijck ftede-ken , en door een oudt kafteel bekent. Sy leght omtrent een mijl van Valckeftburgh, en is de vierde onder de kleyne heerlchappyen van Brabant over de Maes, die alle wel een hooge en opperfte rechtlpraeck hebben, maer men magh fich echter van daer op deKancelrye beroepen.

Carpen, tuflehen ’t lant van Gulick en Keu- Carpe». len gelegen, is twee mijlen van den Rhijn, een groot en ruym dorp, dat byna een kleyn ftede-ken gelijekt. Sy is in hooge achting door een collegiate Kerck, gelijckly die noemen,en door de koopmanlchappen en jaermarekten. By dit dorp is een kafteel,tamelijck fterck tegen d’aen-val der vyanden ; dele beyde plaetlcn maken te lamen een heerlchappy, die niet te verfinaden is,en eertijts haer belbndere en eygen Heer had. Maer Iohannes, Hertogh van Brabant, overwegende hoe nut en dienftigh dele heerlchappy aen de fijne welen lou, kocht haer, toen de ge-legentheyt fich aenboodt, van de Gymnifche Heeren, en voeghde haer aen fijn overige heerlchappyen over dc Maes ; lchoon ly haer belbndere overftcheeft, en altijt met een ftereke be- , letting verfien is.

NJien d’afgoden-dienft eenighflns vcr-ontfchuldight kon worden, en tonrecht fich niet foodanigh tegen de Schepper kantte , dat het hem uyt de troon wil trecken , om daer fijn en fijn eer, daer over hy foo forghvuldigh is, als voor d’appel van fijn oogen , te vernederen, en met voeten te treden : foo fou d’afo-odendienft van de-le volcken , die aen de zon en ftarren een befondere eer en Godsdienft bewefen , meer verontfchuldiging vinden , dan die van defe grove en plompe volcken , die, door een waengelovige plompigheyt,d’eer aen de verachte dieren opdragen, en oock het werck van hun eygen handen aenbaden. Ick fal dieshalven d’oude Lutfenbnrgers gaerne hier in verfchoonen , om de fraje oorljprong des naems van hun ftadt, dewijl fy defe naem van Lutfenburg , die ick geloof waerfchijne-lijckervan de Latijnfche gekoppelde naem van Lucishur^utn te komen, aen defe Stadt gegeven hebben , alleenlijck uyt gewoonte, die fy hadden , van hun fteden , en andere plaetfen van belang naer de naem der vallche goden, die fy aenbaden , te noemen ; en het welck oock betoont, dat fy noch beter gevoelen van de Godheyt hadden , door d’aen-bidding van’t edelfte licht van alle lichamen, dan d’anderen , die de krokodillen en padden voor hun grootfte goden aenbaden. lek weet dat ’er eenigen fijn, die hen opentlijck willen verfchoonen, met defe naem uyt een andere oorfprong af te leyden , en hem een weynigh te veranderen, naer de naem van de vloet, van de L.atijnen AUÇ^nciat en in d’cy-gen tael gemeenelijck Al^t genoenlt , die tulfchen dc hooge ftadt , op de bergh ge-fticht,en tufichen de laege ftadt deurvloeyt. Ptolemcus verontfchuldight hen oock, en noemt defe Stadt Augufla ^omanduorum. Maer my dunckt,fondcr daer af ftoffe tot ver-wacntheyt te nemen, dat ick hen op een beter middel van hun afgodendienftbcfchutten fal, met te feggen dat fy , in ’t geven van de-fc naem , aenwijfen wilden , dat, gelijck de Son de vader der planeten , en van al de lig-hamen des lichts is, dat hy aen hen meêdeelt, fy oock door defe benaming wilden betoo-nen, dat fy hun ftadt voor âe Son van hun lantfehap hielden , aen ’t welck fy haer naem foo wel, als haer wetten en zeden gaf. Doch dit fy foo’t is, fy fijn echter te lafteren, niet om ’c geven van defe naem , om de welck fy niet meer te berifpen fijn , dan om d’andere namen , die fy aen hun andere fteden gegeven hebben ; maer om hun afgodendienft , van dewclcke wy tegenwoordighlijck niet voorgenomen hebben te handelen. Om dan eygentlijck de betekenis van defe naem te verklaren; hy betekent niets anders, dan Lu-cisburgumi dat is, ^urght des lichts , te weten van de Son , die de moeder van ’t licht, en ’t hooft van al d’andere planeten oft dwael-ftarren is. Arlun, een Stadt van ’t felvc Har-toghdom, beteeckent in ’t Latijn Ara Luna^ dat is, Autaer ^an de maen^ om dat hier ccr-tijts een kerek oft altaer van defe goddin, in de wclcke geoftert wierd, geweeft heeft. Ivo-fium, gemeenelijck 1‘DoiSi betekent, by ver-fetting van twee letteren, Io‘vi5, en wil foo veel leggen , als de ftadt, aen lovis gewijd. Mars, gemeenelijck ^ars in Lamenne, betoont van waer fy haer oorfprongh heeft ; want fy was eertijts aen Mars gewijd. Vierton beteeckent , met eenige verandering in ’c woort. Veneris donuyn, dat is. Venus gift. Sa-thenejum heeft de naem van Saturnus. Mercure is een feer groot en ruym dorp tuf-fchen het heerlijck kaftecl Soye en het dorp Baftoigne,cn heeft haer naem van Mercurius, aen de welck fy eertijdts gewijd was, en behoud hem noch. Men vind noch andere oude plaetfen in dit geweft, die klarelijck aenwijfen, dat fy de naem van eenige planeten , oft van andere goden dragen,fchoon die verandert is. Maer t gene, ’t welck dit mecr,dan iets anders beveftight, is Theonville, oft Die-tenhoven , een ftadt van groote naem en belang in dit felve Hartoghdom , die ten deel haer naem uyt de Grieckfehe tael voert,en de fladt allerden betekent ; volgens het v oorbeek van t Roomfche Pantheon,’t welck by oude tijden , gelijck Dio de Hiftorie-fchrij-ver feyt,aen al de goden gewijd was,en,heden tot de goddelijeke dienft gefchickt , Sanöia Maria Rotunda genoemt word.

Lutfenburg is leer bequaem van gelegen-heyt ; groot en ftcrck,en noch heden in hoo-ge achting,en mettamelijeke huyfengebout, hoewel door defe langdurige oorlogen,d’oor-fprong van armoede, en van alle elenden, defe ftad niet alleenlijck qualijck onderhouden, maer van een groot deel der inwoonders verlaten is. Haer voornaemfte kerek is aen de

ij A

getelt, en gefticht is toen defe heylige vader noch leefde.Iohannes, Koning van Bohemen, foon van Keyfer Henrick de levende , en vader van Keylër Karei de vierde, legt hier begraven. Defe, in ’t jaer do ccc xlviii , voor de Koning van Vranekrijek ftrijdende,wierd in een vcltflagh tegen d’Éngelfchen gedood. De Provinciale Raet, uyt de Prefident, eeni-ge Raetsheeren , en andere beftaende , heeft fijn ftoel in defe Stadt. Men pleyt voor defe Raet in twee talen, in ’t Franfch en Duytfch, naer vereyfch der plaetfen , van dewclcke de pleyten hun oorlprong hebben. Want in dit Hartoghdomfijneenige lieden, die de Duyt-fche tael gebruycken,gelijk Lutfenburg felve, Arlun, Rodemacheren , Theonville oft Die-tenhove,en anderen : eenigen gebruycken de Franfche tael,gelijck Ivois, Mommedy,Mar-ville, en Danvillers. De Rechters, die ’t von-kennis van de beyde talen hebben. Doch aen Keyfer Karei de vierde : maer Conradus Weckerus aen Henrick de fevende, die in ’t jaereb ccc xin in Etrurien gellorvenis. lek Hemde beft overeen met de redenen en acht-baerheydt van Weckerus, om dat ick waer-fchijnclijck oordeelde,dat defe Henrick, d’eer-fte Keyferuyt dit deurluchtigh geflacht,oock d’eerlle heeft geweell, die met defe waerdigheyt fijn lladtbefchonck. Maer ick,federt andere gefchriften en gevoelen vindende,en alle verwarring en verfchilfchuwende, betoonde my echter volllandigh , om, foo ’t moge-lijck was, de waerheytnate fpeuren,cn op te vorlfchen; en heb, na lang foecken, de waer-heyt als met de vinger getroffen , door ’t vinden van ’t gefchrift en verdrach van defe op-rechting, die my geluckelijck in handen is gevallen, door de welcke ick bevind dat defe oprechtinggefchiedt is door Keyfer Karei de vierde, (die oock van ’t buys van Liitfenburg was)in’t jaer do ccc lii, tot voordeel van fijn volle broeder, Wenceflaus genoemt, Graef der felve heerfchappy. Ick dan, om alle men-fchen te vernoegen , heb goer gevonden de hantveft daer af van woort tot woort hierin te voegen, en luyt aldus : Waerdße broeder, ‘vvy , niet op de genegentheydt ^an 't 'vleefih, maer op d’oorfprong ^an nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;edelhejdtfen

de , euoornamelijck om dat de grootheydt ^an u'ua; heerfihappy , de groote landen, die onder plicht faen, en d' on^erander lijcke getrou-heyt‘vanu^njgemeente en^olckjdoor de ^^elc-ke fy alreê^an o^verlang dit heyligh Rijck ge-eert hehbenidit met recht ^uereyfihtenj hebben heden in de naem desHeeren^en^anonfe Saligmakery ^an de ^‘velck,^lijck menbcvindjalle^orßen-dommen en eer af komen, u 'uerheerlijekt, en 'verheer Ijcken u noch, en hebben u ^erhe'ven en opgerecht , en 'Verheffen en rechten u noch op tot k^orß en Hertogh 'van Lutfenburgh, met 'volle koninglijeke macht der Romejnen.VVybe'velen dieshal'ven uytdruckelijck, datghy en U'V'V erfgenamen en nakomelingen,alsHertogen'van Lut-

elenden geleden , om dat fy in ’t hittighlle I d’oorlogh, als een doel was,’t welck al de

genomen en uytgeplondert. Defe, met foo groot een ftraf niet vernoegt, wonnen haer van nieus in ’t volgende jaer , en plonderden haer weer uyt. Sy heeft oock in alle andere oorlogen d’uytterfte quälen geleden. In defe cfleerde Stadt fijn geboren defe twee eerlijcke broe-ders, de Jßtaueßen , ]gt;^icolaus fonen j van de welcken d’een, door de gunft van Keyfcr Karei de vijfde,Onder-kancelier van’t Roomfche Rijck wierd,in welck hoogh ampt hy geftor-ven is, in’t jaer cb b xlvi i . D ander, loan-nes genoemt. Heer van Chinerie , en Monti-gni, wasRaet van Staet, waerlijck een edel en voorfichtigh man. Hier is oock geboren de geleerde Poëet lll^icolaHS .Mameranas : oock Jd^icolaus Ruteriusßo godvruchtigh en geleert, dat hy BifTchop van Atrecht geworden is. An^ tonius HoafiiuSiöo^oi der wetten, Raetsheer vande Ract fijns vaderlantsjeen man,fo fcherp-finnigvan oordeel en vcrftant,dat hy veel tref-felijcke ampten verkregen heeft,en tot de vergadering van de geheime Raet verkofen wiert.

Oewel de menfch op aerde niets anders dan een verhuyïende veu-gel is, en hoewel de korte tij t, die liy in de-fe wereldt leeft, niet lchijnt de moeite waer-dign te fijn dat hy hier voor fich eenkoftelijc-ke en aengename woo-ning bouwt ; lbo is ’t nochtans dat, gelijck een gevange veugel fich mecrlchijnt te verblijden, als hy in een groote en ruyme, dan in een kley-ne en enge kou is, hoewel hy in beyde belloten wordt gehouden, de menlch oock fijn leven vrolijcker en acngenamer in een groot huys, én wel getimmert hof verfiijt, dan in een arm huys, en Hecht hutje. Graef Pieter Ernftvan Mansfelt heeft klaerlijck betuyght dat hy van dit gevoelen was. Want Philippus de tweede, Koning van Spanjen, Indien, amp;c. Vorftder Nederlanden, uyt dele gewelf en nacr Spanjen ver trecken de, gaf de vooghdy en de belliering van ’t Hartoghdom van Lutzenburgh aen de voorgenoemde Graef, die , boven fijn getrou-heyt en dienlfen, in veel gelegentheden aen fijn Koning betoont, voor hem , en voor fijn nakomelingen , by de Ifadt Lutzenburgh , een heerlijck hof, en Vorlfelijcke wooning Ifichtte, cn, om ’t verblijf t’aengenamer te maken , vcr-Icheyde hoven,tuynen en bloemhoven daer aen voeghde, lbo çierlijck, als het menlchelijck vernuft, tot de vcrheerlijcking van een plaets, bedeneken kan ; van ’t welck wy hier d’aftreck en afbeelding by voegen , om uwoogen eenighfins te vernoegen. Dele Vorll, om lbo heerlijck een voornemen uyt te voeren , verkoos een lchoone en ruyme vlackte, in de welcke men uyt de Ifadt gaet, die aen de noortfijde gelegen is. De natuur, die, gelijck het lchijnt, de velfingen daer aflèlve heeft willen maken,heeft dele plaets rontom met hooge bergen omringt, onder de welchen dele bergh, die recht naer de ftadt ftreckt, dit heerlijck Hof, van dele Vorlf daer gelficht, in fijn boelèm lchijnt te belluyten : in voegen dat men, om dit Paleys dus te bouwen , een groot deel van de rots moelf wech-houwen, en, lbo ’er eenige laegte was,die opvullen : in ’t welck de voorgenoemde deurluentige Graef van Mansfelt lbo goed beraet en overlegh heeft genomen,datmen de fteenen,tot lbo groot een werek noodigh, niet van elders behoefde te halen. In deler voegen wierd lbo groot een gebouw, met Iware moeyten en kolf en, eyndelijck opgemaeckt. Men liet hier, behalven d’andere dingen , die naer vereyleh van lbo heerlijck een huys gebouwtfijn,groote en brede wandelryen, die van de lèlve Graef tot dit gebruyck getim-mert fijn , om daer alle geheughteeckenen van d’outheyt, die hy ergens vinden kon, te letten, van de welcke hy groote overvloet van alle plaetlèn tot hem beval te brengen, en voorna-melijck van Arlun , ’t welck de naem Arelunum van Ara Dex Lunx ,’ dat is, Aittacr quot;Tpan de goddin de Maen, (gelijck Lutzenburghvan ’t licht der Ibn) genomen heeft, naer ’tgevoelen van ’t gemeen ; gelijck men oock uyt de Hilforie van Egdber-tus, Aertsbilfchop van Trier, bevindt, dat d’andere belbndere planeten hun lètels in dit Her-toghdom gehadt hebben. Het lchijnt dan dat, door dit heerlijck oplbecken , dele verlfandige Vorfi: in dele plaets een Colonie en voortplanting van de geheele Outheydt heeft willen maken , en dat men ’t oude Arlun nergens anders, dan in fijn Hof, behoeft te Ibecken. ’t Meelfc deel defer Outheden fijn beeltenilTen der Heyde niche góden, en oude oplchriften , die hy in een lchoonc ordening geplaetlf heeft aen dele heerlijeke en Ihyvere fonteyn, door de welcke hy heylighlijck de gedachtenis van fijn overlc-de waerde gemalin , Maria van Montmoranci, heeft willen bewaren. Dele Outheden fijn noch lbodanigh gelchikt,dat ’er een vrye toegang van alle lijden is tot de belbndere Ifeene beelden ; en dat d’oplchriften, aen de welcke de roelf der tijden weynigh lchade gedaen heeft, be-quamelijck gelefen können worden. Maer laet ons ’t oplchrift, daer mee hy dele fijn fonteyn verciert heeft, hooren :

hue accedis ß te xßus ßtis've urget. Hic aftuw quietis 'Yit at o fitim pronus extinguito. Aquam manu haurito. os la'Vato. at pede ne turbato. nudo corpore ne polluito, quiefcentibus enim carißimx uxoris manibus tranquillam undam facra^it. Marix de nomine Marilt;e fontem nuncupa^it xterni fui amoris tefles latentes ^eafla fub rupe fmphas crui. Vïygt;o lapide cingi^ xternafque flue-rejußit.

P. E. C. M.

Dat is :

Ghjj die hentaerts komt yD an hitte en dorfl gedruckt y fchw^ hier geruflelijck de hitte y laeft u y fooghp dorfl hebt. Schep ypater met u hant. ysgt;afch uyp mont, ontroer het niet met de 'ygt;oet. befmet het niet met uyo naeckte lichaem. Want hy heeft haer flille baren aen de gerufte geeflen ygt;anfjnyvaerdflegemalin geycijdt. Hy heeft defe fonteyn, naer de naem ^oan Maria y de naem y an Maria gege'ven. Hy heeft het ytatety onder defe breede rots 'yer-^ borgeny te 'yoorfchijn gebracht, tot get uygh y an fijn eeu-yeige liefde. Hy heeft haer met levendige ge-teajfe fleen omringt, en bevolen in der eeuycigheydt yeater op te geyen.

P. E. C. M.

Pieter Ernft, Graef van Mansfelt.

Efe fwacke verftanden , die beter können twijHelen , dan volkomentlijck kennen , en fich echter inbeelden dat al d’aerdigheyt, geeftigheyt en kennis der heerlijcke dingen tot aen hun tijdt gefpaert is, betoonen daer doordat hen veel van’t licht, ’t welck onfè voorouders verlichte, ontbreeckt, en datfy weynigh kennis van’t gene hebben,dat in hun eeuwen gebeurt is ; dewijl de tijt, die ons van hun lichamen berooft, en hen tot afch gebracht heeft, noch niet geheel, hoe fcherp oock fijn leyfTen is,de fiiylen engeheughteeckens van hun wackerheyten geeftigheyt heeft können af-majen en verdelgen. Defè Suyl, van de wclcke ick fpreken wil,is een krachtige blijck hier af. Sy ftaet in ’t kleyne dorp Egle , op de Mofel, een mijl van Trier , naer de fijde van Lutzenburgh, en is fècr oudt, en noch byna geheel , gelijck Italien, de moeder van alle oudtheden, feer weynigh vertoont, en die defè Suyl benijdt, om dat fÿ geen fchoonder heeft. Apianus fiireeckt daer af, in fijn boeck van d’oudeop-Ichriften, in defer voegen :

Dit gebou, op d’oude wijfe gefticht,is hoogh, en met verfcheyde beelden verçiert. Want aen de voorfte fijde is een beelt, dat van twee anderen met gevoeghde handen gehouden wordt. Aen de rugge op d’achterftefijde is de Zodiack, cn in ’t midden de wagen van de zon. Aen de fijden fijn triumphen en veelderhande ofièrin-gen. In de pijlers naeckte kinderen. Aen de voet fiet men oock verfcheyde beelteniffen, van dewelcked’een leeft, ehd’andererontom ftaen. Op de top is een arent, die met uytgefpreydc vleugels op een bol ftaet. Defè beelteniffen fijn door verloop van tijdt geheel afgemorfèlt, en ’t begin der letteren uytgewifcht.

Maer Abrahamus Ortelius, een uytmuntend man , cn een van de voornaemfte Landtbe-fchrijvers fpreekt klaerder en breeder daer afin fijn Reys-bock van Nederlant.Daer is,feghthy, een weynigh beneden Lutzenburgh, fer flinc-ker hant,een kleyne ftad, ©raflïtt nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ge-

noemt, en het dorp nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;daer de vloet

Sura ( want dus wordt hy van Aufonius , en ge-meenelijck@’aUV genoemt) fich met de Moefel vermengt, en aen de mont daer af haer wijnbergen heeft. Niet verre van hier, op de fèlvc oever , is het dorp , dat gemeenelijck Igel, oft Egle , genoemt wordt, daer men op een uyt-ftekende plaets, defè heerlijcke Suyl van d’eer-waerdigc oud they t fiet, die foo trefièlijckis, dat wy achten datd’Alpen geen fchoonder hebben, en die wy oock als een wonder aen d’Italianen mogen toonen. Dit is een werek, van ftcen ge-maeckt. Het fteunfèl is vierkantigh en twaelf voeten breet, en ftijght allengs op tot een hooghte van vier-en-fèventigh voeten, van alle fijden met verfcheyde halve vlacke beelden gehouwen. Op de top fiet men het overblijffèl van een arent, die op een bol fit, die haer vleugelen uytgefpreyd, en een deckfèl voor de borft heeft. Sy vertoont aen de voorfte fijde drie beelteniffen, groot van geftalte j d’een aen de rechte fijde, fèhijnt een man, en d’ander aen de flineke fijde eenvrou. Sy voegen hun handen te famen. De gene, die in ’t midden ftaet, kan, uyt oorfaeck van d’ouderdom, qualijck bekent worden. Vele achten dat dit een afbeeldfèl van de godt der getrouheyt heeft geweeft, gelijck men die noch te Romen uytgebeelt fiet. Maer wy, in tegendeel, meenen dat dit een afbeeldfèl van de huwclijekfehe trou is, en gelooven dat fy die gene fèlver vertoonen , tot wekkers gedachtenis defe Suyl geftelt is, en van de wclcke in ’t opfchrift daer af gewach gemaekt wordt. Men fiet boven de hoofden defèr drie beelden oock drie aengefichten , in een ronde vlackte uytftecckende , die miffehien d’aftrecken van hun aengefichten hebben vertoont. Aen de voeten is’t opfchrift, welcks overblijffèlen wy fbo kortelijck, als wy konden , aen d’afbeelding van defè aftreek gevoeght hebben. Uyt welcke woorden klarelijck blijekt, dat dit niets anders heeft geweeft, dan een graffchrift, gelijck noch vele foodanige gevonden worden , en van dc welcke wy hier een uyt veel fidlen byvoegen, dat noch heden te Romen gefien wordt, en met defè Suyl in opfchrift en uytgefheden werek wel over-een-koomt. Onder ’t opfchrift aen de voet is de beeltenis van een, die op een geftoel-te leeft,en een hoop toehoorders. In de boven-lijft fiet men verfèheyde beelden, die meer uyt-munten,en in ’t midden vier beelteniffen der gener,die hun maeltijt op d’oude wijfè doen : want twee daer af liggen neêrgeftreckt, gelijck toen de gewoonte der mannen was ; en twee anderen fitten aen de tafel,gelijck toen het gebruyck der vrouwen was, en aen de rechte fijde de dienaers,-van de welcke d’een de kroes van dc tafel fèhijnt te nemen , en d’ander daer in te fchenc-ken, en een ander ter flincke fijde de fpijs te be-reyden. Dit is omtrent het gene,’t welck men in de voorfte fijde, die naer de gemcene wegh fiet, bekennen kan. Aen d’achterfte fijde is een kring, met eenige beelteniffen, en in de vier hoecken de hoofden der winden. In ’t midden daer af is een wagen met twee paerden, en de beeltenis van een man met een lange baert, die iets draeght, dat een flagh-fwaert gelijekt. Aen de rechte fijde , doch een weynigh laeger , fiet men duyfterlijck drie toegerufte paerden , die een wagen voorttrccken , die met koopman-fchap, naer de wijfè der kooplieden, gepackt en geladen is. Het bovendeelheeft een wagen met twee paerden, in de welck twee duyftere beelden fitten, die door de langdurigheyt des tijdts fbo uytgewifcht fijn, dat men naeuwelijcks iets daer

daet af fien kan. Dit gebouw ftaet, gelijck wy gefeght hebben, in een uytfleeckende plaets, in een vierkant ftuck lants, ’t welck, naer ons oor-deeljtot dele Suylverkolenis,om dat d’ouden ge-meenelijck daer omtrent hun graven hadden, welck recht het noch heden behoudt, en nergens anders toe gebruyckt wordt.

wm Herold Ick fal hier oock het gene bybrengen, ’t welck lt;igt;an defe lolianncs Hctold, in lijn boeck der aelouthe-Stt)’ijeght. van oudt Duytlchlant, van delè oude gedachtenis verhaelt. De vloet Sarra , feght hy, hort ficli in de Mofel, te V. M. P. in een plaets boven Trier j daer men een gebouw fiet, dat op een wonderlijeke wijfe opgehaelt en gefticht, en met verfcheyde beeltenillen verciert is. Aen de voor-gevel liet men het beelt van een kint, ’t welck van twee geley-geeften, daer by lijnde, opgeheven wordt. Aen d’achter-gevel is de kring der twaelf hemel-teeckenen, in ’t midden van de welcke de Ibn in haer wagen omgevoert wordt. Men fiet aen de lijden een pracht en toeftel van lège-praelders, en een bende van of-

fcr-prielters, en in de kolommen rontom geley-geelten en Engelen, dieaengenamelijcklpeelen. Op de voet fiet men beelden, die uyt boecken leien, en naer de wetten van veel volcken luy-Iteren. Een arent koomt oock , met uytgelpreyde vleugelen, op de bol neêrllrijcken. Alle welcke dingen vol van gevley fijn,en tot klare merk-teeckenenvan Caligulaes geboorte verllrecken, door de welcken de Duytfchen wilden toonen hoedanige wenfehingen en beloften ly tot gunll en voorllant van de gene deden,die door’t nootlot aen de weerelt gegeven was, om over alle plaetlèn , die van de Ion belchenen worden, te gebieden, en de Icepter van de Roomlche heer-Ichappy in handen te houden ; en die, gelijck ly voorleyden, door fijn verwinningen, léden en

DeHecr lacobus Campius,eerfl:c Notaris van Ments,gevoelt van delè oude Suyl aen de Mold in defer voegen. Dat ly liaer naem van d’Arent wdt. heeft, die van de Franfchen Jz^Z^genoemtword. Want men fiet noch een deel van een arent, die op de top, en op een ronde bol fit, en, met uyt-gelpreyde vleugelen, een kleed voor de borft vertoont. D’Egyptenaers, de fiel uytbeelden willende, lchilderden een arent, gelijck de gene, die van de beteeckenifien der beelden gelchre-ven hebben, verhalen. D’oude heydenen leyden dat de gene, die d’onfterlTelijckheyt verkregen hadden, op arenden gevoert wierden. Men vind noch penningen, die tot vergoding van eenige Keylèrs gernaeckt fijn, en aen d’een fijde defè letteren, Consecratio, dat is, Wjym^, ver-tooncn , en aen d’andere fijde een arent, op dc top van de bergh fittende, en met uytgelpreyde vleugels, en opgeheven hooft naer de hemel fiende,als oft hy met de vlucht naer de hooghte wilde vliegen. Hier mee ftemt over-een dc Hi-ftorie van Herodianus,die in ’t vierde boeck het

een Suyl van de felve naem te Ments, by de mu

ren, die, gelijck ick vaftelijck geloof, ter eeren van Drulùs Germanicus gebouwt is : fchoon Lipfius, in fijn Commentarien op het tweede boeck van Tacitus,dit ïchijnt te lochenen.Want het is lèker, dat men ter eeren van Drufùs veel graf-fteden,Suylen en gedenckteeckenen,in ver-uyt Suetonius, in ’t leven van Claudius, belpeu-ren. Het leger, lèght hy, llichtte, ter eeren van Drufus, een eerlijck gedenek-graf , daer de krijghs-lieden lèdert jarelijeks, op een gelétte dagh, heen-liepen. Men befpeurtdan dat delè graflleê niet Hecht en van kleyn belang, maer vall en gedurigh geweelt heeft. Dewijl dan dit gedenekgraf tot wyjing en vergoding van Dru-liis gellelt wierdt, lbo vercyléhte de gewoonte van ’t Roomléh gebruyck,dat men een ai ent op de top létte. En dit is d’oorlaeck dat de nakomelingen , die Ibnder onderléheyt de Franléhe en Duytléhe tael gebruyckten, dit gebouw Jz-gelßein genoemt hebben, ’t Is oock waerlchij-nelijck,dat eertijdts te Keulen een gelijcke Suyl en geheughtcecken heeft gcllacn , daer af een poort en wijek van de ftadt noch de naem van Aigelßein benouden heeft.

E nieusgierige Lefer moet in ’t leien deler belchrijvingen navolgen, die foo wel 0 d’arme hutten , als de rijcke hoven , en foo wel de kleyne dorpen , als de groote Heden befchijnt.

Arlvn is op een uytfteeckende berghge-bouwt, in de welcke eertijts een tempel en au-taer van de Maen was j van welck Ara Lunlt;^, met een weynigh verandering Arlunum, gemeenelijck Arlon, afgeleydt is. Defo Hadt leght van Lutzenburgh niet meer dan vier, en van Mommedy fes mijlen : eertijdts een tamelijcke ftadt, maer door d’oorlogen verwoei!:. Sy wordt echter heden allengs weer opgebouwt, en behoud met groote forghvuldigheyt d’oudetijtel vanMarck-graeffohap. Defo ftadt heeft in onfo eeuw te ■ voorfohijn gebracht Bartholomæus Latomus, een uytmuntend geleert man : Andreas Heldius Onder-Cancelier van ’t RoomfoheRijk ; Hiero-ronymus Buflidius , de ftichter van ’t Collegie . ' der drie talen te Leuven -, en Nicolaus Elchard-nius, eentrelFelijek Godt-geleerde.

D ODEMACHEREN leght van Lutzenburgh ^^drie mijlen ; en is een kleyne ftadt, die cier-lijck,en door een tamelijckkafteel vermaert is.

THEONVILLE.

Ndien de veelheydt der Goden toegelaten mocht worden , en indien men defo eeuwige godde-lijcke ftoel met veel majelleyten vervullen mocht , foo fou het voor de ftadt Theonville oft

Dietenhove tot groote eer verftreckén , dat ly de naem van de ftadt aller góden voerde ,• maer wy moeten haer roem van elders foecken. Sy is feer bequamelijck gelegen aen de llincke oever van de Moefol, vier mijlen van Mets, de hooft-ftadt van Lotteringen, en oock foo veel van Lutzenburgh. Men feght dat ly van Karei de Groote tot de derde fotel van ’tKeyforrijck deur Nederduytslant geftelt is. Seker,een trelFelijcke ftadt, en foo wel tegen alle aenvallen der vyan-den verfterekt , dat ly in eenige eeuwen niet aengetaft, veel min overweldight is,behalven in ’tjaer clo Io lviii, toen de Franfohen, onder ’t beleyt van Francifous van Lotteringen , Hartogh van Guifo, haer eyndelijck by overge-ving innamen , na dat ly by na ongelooftelijck, envooraltijt gedenekwaerdigh gewelt metge-fohut en beftormingen daer op gedaen , en een groot deel van hun krijghsvolck verloren hadden , en onder defon de vermaertfte Strozzi. Maer door ’t vrede-verdragh is ly den Catho-lijcken Koning wedergegeven. Sy wierdt in ’tjaer clo lo c xxxix van de Franfohen weer vruchteloos aengetaftj maerin’tjaer clo lo c X LI 11 weer belegert, en ingenomen ; ’t welck hier terftont volght.

R AV E M A c H E R E N en Koningsmacheren lijn ^^twee tamelijke kleyne fteden aèn de Moefol, en niet meer dan een mijl van malkander, en beyde vier mijlen van Lutzenburgh gelegen.

PAiekirch is oock een foer kleyne ftadt, aen de vloet Sura oh Saur gelegen , en vijf mijlen van Lutzenburgh.

\ ƒ lERTON en Echternach leggen op gelijekè * ruymte van vijf mijlen van Lutzenburgh^ maer aenverfoheyde fijden.

VTIANDE leght fos mijlen van haer hooft-* ftadt Lutzenburgh, en aen een onbekende beeck. Sy is in eenige achting om haer tame-lijck kafteel, dat eertijts de fotel en wooning der Tempelier-Ridders heeft geweeft , welcks beel-teniflen en oude Weeding men noch in de kapel fiet. Defo plaets voert de tijtel van Graeffohap.

l^EVECH ASTE L in Eiflia oft der Eifel, is een fohoone , doch echter kleyne ftadt, foven mijlen van de hoofrftadt Lutzenburgh. Het fchijnt dat defo ftadt eertijdts veel vafter en fohoonder heeft geweeft, dewijl Paulus Emilius haer Noquot;)?«»» Caßrum, en, een flereke fladt noemt.

Dastonack leght dicht aen het bofoh van ■^^Ardenne , en niet meer dan drie mijlen van Neufchaftel, en negen van Lutzenburgh. Defo ftadt isfoo heerlijck en uytmuntende, dat ly gemeenelijk Parijs in Ardenne genoemt word. Want dekoophandel is daer groot en vermaert, infon-derheydt van heeften en graen, dat in foo groot een overvloetderwaerts gevoert wordt, dat het geheele landt daer omtrent te lamen loopt, om haer rijck te maken. In dit geweft is geboren Eduardus Mercurianus , Gcnerael oft Overfte der lefoiten.

TulTchen Baftonack, Arlon en S. Huberts Kapel lijn eenige dorpen,by na in ’t midden van ’t bofoh van Ardenne , daer, ick weet niet hoe, defo Barbarifche gewoonte van Spanjen plaets gegrepen heeft, in de welcke de vrouwen de lijeken van heur overleden mannen volgen, en met een erbarmelijck en wanfohickelijck ge-huyl, en al t’overmatige tranen op hun borft kloppen, en met heur nagcE lieur aengeficht fchenden j en dit foo lang tot dat men aen’tgraf, en aen dekerek gekomen is.

IV/T OMMEDY, vier mijlen van Damvillers, en -^’^-^omtrent negen mijlen van Lutzenburgh, leght heel bequamelijck op een hooge bergh, die beneden aen de voet door de vloet Chiers belpoelt word : foker een goede en ftercktftad, maer echter in defolefte oorlogen, door gebr«ck van toevoer en krijghs-volck, dickwils van ce Franfohen gewonnen, die haer, volgens de voor-waerden van de vrede, aen de Catholijeke Koning weêrgelevert hebben.

ij D nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;DAM-

D A M V I L L E R S.

Oe wel wy ’t gene, ’t welch M d’onheylige aen de noodt-

Ichicking toe-eygent , aen g Godts voorfienigheydt toe-ichrijven,ïoo durven wyech-o ter wel verlekeren dat’er,loo wel onder ’t ongevoelijcke, als onder ’t bedelde, dingen fijn, van de welchen ’t een meer als ’t ander, de rampen en onge-lucken onderworpen is. Soodanigh is onder d’ongevoelijcke dingende ftadt Damvillers,die, grensplaets van een llrijdbaer volch fijnde, dat lichtelijch de wapenen aentaft , ja ooch om een ingebeelde finaet , dichwils d’elenden van de vyantlchappen der groote Vorften beproeft heeft. Want defe ftadt,van Lutzenburgh twaelf mijlen gelegen, en niet meer dan vier van Verdun , en dieshalven dicht aen haer vyant, en op fijn wegh, is dichwils gewonnen en weer gewonnen, o verweldight enverwoeft: ja ïoodanigh, datly in ’tjaer clo Io xlii van de Hertogh van Orleans niet alleenlijch ingenomen en uyt-geplondert, maer oock geheel verdelght,en tôt aen de gront geflecht wierdt. En hoewel fÿ ledert van haer ftedelingen weêr opgebout, en Ichoonder en ftercker dan te voren gemaeckt wierd , foo is ly echter, tien jaren daer na, weêr met een groot leger, door Koning Henrick lelf belegert, en met gelchut en krijghs-rufting loo krachtelijck beftormt , dat ly fich eyndelijck aen hem overgaf, en daer na by voorwaerden van vrede weêr overgelevert wierdt. Maer ly wierdt, in’tiaer do Io c xxxv 11, door’t leger van Lode wijck de dertiende, onder’tbe-leydt van Chaftillon, weêr belegert, en gaf fich eyndelijck aen de Franlchen over. De kaert en belchrijving van dit beleghfal hier, naerdat van Theonville, volgen.

A R VIL L E, een ftad aen de bovengenoem-‘*“^-*‘de vloet Chiers, leght twaelf mijlen van Lutzenburgh, die voor d’een helft de Koning Philippus, en voor d’ander helft de Hertogh van Lotteringen tot Heeren kent, en dieshalven gemeens fladt genoemt wordt. In delè ftadt is geboren Nicolaus Na'Vefuis,PïcCidênt in de koninck-lijcke Raedt ; Iohannes Homagoniits, die om fijn wonderlijcke deuchden geheyme Raet van de Hertogh van Lotteringen heeft geweeft.

T A Roche en Ardenne, en Durby fijn ■^twee kleyne fteden, en in eenige achting om de waerdigheyt van Graeflçhap ; beyde twaelf mijlen van Lutzenburgh gelegen.

LJEt ftedeken S. Vyt is oock fecr verma--^kelijck,meê twaelf mijlen van Lutzenburgh;

en komt toe den Prins van Oranje.

C L EID A, een mijl boven het gemelde S. Vyt, ‘^is een open ftedeken, en Ibnder muren, doch echter een goede ftadt ; bekent door de tijtel van Graeflçhap, en door haer groot recht. dat fy over eenigc dorpen heeft. Sy is de vader-iijcke dadt van de vermaerdc Iohannes Sleiâanus.

K Æarche, oft Mars in Famenne, heeft haer ■^^■^naem van Mars , en leght veertien mijlen van Lutzenburgh : leker, een leer oude ftadt, die Voor haers gelijeke niet belwijckt. Maer laet ons met korte woorden van dele fteden, die geen muren hebben, aflcheyden. Want wat de kafteelen en dorpen aengaet ; ’t is genoegh dat wy, om kort te gaen, die in ’t algemeen, en in ’t vooibygaen aenroeren.

Tvoy, op eenbequameplaets gelegen, hoe-* wel de vloet Chiers haer befproeyt, en ’t gerief van fijn water aen haer meêdeelt,en hoewel lyMommedy tot haer gebuur heeft, en niet meer dan vier mijlen van delè ftadt,doch twaelf van Lutzenburgh gelegen is, en eertijdts een goede en vafte ftadt heeft geweeft ; lbo is ly echter tot verlcheyde malen met krijghs-lift gewonnen , en oock anders ingenomen. Maer ly wierd eyndelijck , in’tjaer clo lo lii, door Koning Hendrick met een leger omringt, met gefchut wreedelijck belchoten, en van de Franlchen overweldight, alleenlijck door de blohar-tigheyt der Keylerlchen , die uyt de ftrijt weken , en niet tot tegenftant bewogen konden worden, lchoon Pieter Ernft, Graef van Mans-felt, Gouverneur van’tlant van Lutzenburgh en Namen, groote dapperheydtbetoonde , en hen kloeckmoedelijck , doch vergeefs , aen-maende, ja Ibodanigh , dat hy in dele ftrijt van de Franlcnen gevangen wierd. De Koning Philippus Ichonck dieshalven een groote Ichat van gelt aen hem, tot betaling van fijn rantloen. Dele ftadt wierd, by voorwaerden van de lelve vrede, weêr aen de Catholijeke Koning gele-vert, maer eerft van muren en wallen ontbloot, en met verlèkering van dat ly voortaen niet weêr met muren oft wallen beftoten lou worden j en dit in verwiftèling van Teruane , dat in een lèlve geftalte aen de Franlchen weêrgele-vert wierdt, en op voorwaerden van die ftadt oock niet weêr te verftercken.

Z^HiNY leght van Lutzenburgh twaelf mij-^^len , en heeft een ftadt van groote naem en belang geweeft. Maer ly is door d’oorlogen ge-Ichonden en verwoeft , en tot aen dele dagli noch Ibnder muren, fehoonlÿ allengs weêr opgebout word. Sy voert de tijtel van Graeflçhap, en heeft groot recht over eenige fteden en dorpen. Sy ftaet niet onder ’tHertoghdom van Lut-zenburgh,maer is alleenlijck daer aen gevoeght, en maentigh door een belonder en afgelcheyde recht, en gebiedt ; ja Ibodanigh, dat ly, lbo wel als Lutzenburgh, de faken en gedingen volko-melijck vonnift.

J^E riviere Chiers belpoelt oock de ftadt

Ferte, elf mijlen van Lutzenburgh, eertijdts eenaenfienelijekeftadt, maer heden ongeacht, ja Ibodanigh , dat ly van haer muren ontbloot, en haer kafteel ten meeften deel woeft blijft.Dit ly dan van de fteden ; want ’t is genoegh dat wy de gene, die Ibnder muren fijn, aengeroert hebben.

Ndien het waer is, gelijck de Sede-konft leert, dat de voor-fichtigheyd een rechte regel enrechtfnoer is, die alle onfe werc-ken tot een feker eyn-de fchickt en ftiert, foo moet dit wel van

van Steden te belegeren. Dit was ’t voordeel, ’t welck van de Maerfchalck Chaftillon ge-bruyckt wiert, om de Stadt Damvillers te be-fluyten en aen te taften. Want vermits defe ée flaets. Stadt van alle fijden met moéraflehen omringt, en dieshalven des winters,en by regen-achtigh weer oilgenakelijck is, foo vatte hy,

by ’t hair , om dat toen , door middel van d’overmatige hitte , in ’t begin van de herfll gerefen, de gront droogh was, en dieshal-ven bcquaem om defe Stadt te belegeren. De Franfchen dan, geluckelijck in ’t Her-toghdom van Lutfcnburgh geoorloght, en veel plactfen verovert hebbende , trocken, onder ’t beleyt van Chaftillon dieper in, om Damvillers te veroveren, en befchoten de ftadt op de feven-en-twintighfte van September, uyc verfcheyde plaetfen met veertien

de voorgenoemde Maerfchalck, dat men , om de belegerden af te matten , in die nacht granaten in de ftadt fou werpen 5 op dat hy ondertuftchenbequamelijeker met fijn wereken en approchen fouw können voortgaen. In de felvc nacht waren hondert en^twintigh uytgelefe Spaenfche krijghs-lieden aengeko-men, enpooghden deur ’t leger te breken, en in de ftad te gerakenjmaer vergeefs: want fy, op twee mufquet-fchoten nae aen de wacht der Franfchen gekomen, en fiende dat men op hun komft verdacht was, durfden niets

lïieer aenvangen, en keerden weêrom. Seker 'vernielt, toten, uyt de welcke de Franfche foldaten, in de loop-graven werekende, grootelijeks gcplaeght wierden, geraeckte toen om verre, en verbrande. De Franfchen gingen ondcr-tuftchen met hun wereken voort, en waren alreê aen het paelwerek van de binnenfte ve-Lutfenhurgh,

ften der ftadt gekomen , ’t welck niet fonder groot verlies van krijghs-overften en gemee-ne foldaten gefchieden kon. Men feght oock dat de Opperfte Stedehouder Streisfius, de ftadt befichtigen willende, met de koegel van een grof gefchut het hooft afgenomen wiert.Maer dit verlies fchrickte de Franfchen

» nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;A I nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;•• nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;•

t aenlteecken van een mijn, een opening gemaeckt, in de welcke omtrent veertigh mannen konden ftaen. Maer de belegerden, Haffer-fich onverfaeght betoonende, hadden fich met twee deurgefnede wereken dacr tegen verfterekt. Defe nieuwe wereken ftopten de toegang tot de ftorm foodanigh,dat de Franfchen in die dagh niets konden uytrechten , dan dat fy fich in d’opening befchanften. In defe ftorm wierden uyt het Regiment van Turenne meer dan twintigh gedoodt, en veel gewond. Seker Officier van de Fran- steudt-fchen , Becherelle genoemt, Maerfchalck van ’t leger , was in d’aenval ( ick weet niet oft ick dit dapperheydt oft roeckeloosheydt fal noemen) foo kloeck en onvertfaegt,dat hy drie piecken uyt de handen der verweerders ruckte, fchoon hy fijn ftoutheydt met fes wonden bekopen moeft. De Spaenfchen,een wijl tijdts de dapperheydt der Franfchen be-proeft hebbende, en bevindende dat het met rvin^. hen gedacn was, en dat fy geen hoop van ontfet hadden, verfochten op de vijf en twin-tighftc Oólober in gefpreck te komen. De Byfiant Gouverneur van Lutfenburgh, niets hier af wetende , had ondettulfchen , onder feker Capiteyn, drie hondert foldaten derwaerts fia^en, gelonden,om de belegerden te helpen. Maer defe elendigen quamen eer om geflagen te worden, dan d’anderen te helpen. Want fy, heymelijk de ftadtgenadert lijnde,en befpeu-rende dat fy alreê in ’t ge welt der Franfchen was, pooghden weêr van daer te wij eken : maer ly, van de Duytfche ruyters befet,wierden ten meeftendeel gevangen, daer onder, gelijck men feght, oock veel Officiers Waren. De Stadt wiert dan op de feven-en-twintigfte van Oólober overgegeven , in ’t jaer clo lo c X X X V11 ; en de befetting trock daer uyt,met volle wapenen, en met twee ftucken ge-fchuts ; en de Franfche krijghslieden traden ter fclve tijdt in de Stadt.

E gene, die d’oor-fprong van de Stadt Gent naeukeuriglijck onderfocht en iiage-vorfcht hebben, feg-gen dat fy, voorde kom ft van Julius Cæ-far in defe geweften, Oduæa, anderen dat

fy Clarinæa, en ten tijden van de voorgenoemde Cæfar, Gaida genoemt wierdt j en dit uyt oorfaeck van feeckere Burght, die op defe lelve plaets gebouwt wierdt, daer tegen-woordighlijck het Princen Hof ftaet, dat van Cæfar felfgefticht wierdt, de welck daer Stichter, oock een tempel, aenMercurius gewijdt, byvoeghde. En feker, niet alleenlijck veel Schrijvers, maer oock het volck van Gent felfs, gevoelen eendrachtelijck, dat Cæfar de ftichter van defe Stadt is. Dieshalven Pe-

trarcha , in fekere brief aen de Cardinael Colonna van fijn reys deur Hoogh- en Neder-Duytflandt fpreeckende , defe woorden ge-bruyckt : lek heb oock het ‘verwaende Gent gefien 3 dat ^an’juïius CAfar ge flicht ie.

Het fchijnt dat Cæfar felfs, in fijn Com-mentarien, defe volcken Gorduners noemt, die, gelijckhy feght, de boffehen en wil-dernilTen bewoonden , en onder de heer-fchappye der Nerviers ftonden. Maer defe Stadt, federt van de Wandalen ingenomen, wierd toen,naer hun naem,Wanda genoemt, welck woort van de Franfchen en Necrlan-ders, met weynigh verandering, in die van Gand cn Gent verwiflelt is. De Latijnen noemen defe Stadt Gandalt;vum oft Ganda, en d’Italianen Guanto.

Dele vermaerde Stadt is op foodanigh een (Tplpn-z’ nloAt-c olc nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Iran, rr#»-bracht. Men heeft oock, met toelating van fijn Katholijeke Majefteyt, tot de haven en mont van defe vaert, van de Vlamingen het Sas genoemt, een groote en breede dijck, oft eygentlijeker een cylandt deurgegraven , ’t welck om fijn onbequame gelegentheydc te voren d’uyt- en ingang in de zee aen de fchepen belette. Men heeft dan hier door te weegh gebracht,dat langs defe vaert, en langs de graften, die daer in ftroomen, niet alleenlijck d’overvloedt van ’t water afgetapt wordt, ’t welck te voren, met groote Ïchade

maer dat men oock met middelmatige fche-pen uyt de zee tot aen Gent kan varen, toe groote en onwaerdeerlijeke nuttigheydt van de Stadt Gent, en der omleggende plaetfen.

Gent heeft ten noorden de Stadt Antwerpen , ten ooften Mechelen, ten zuyden Bruf-fel, en ten weften de Stadt Middelburgh in Zeclandt; van alle welcke fteden fy omtrent, op een gelijeke ruymte, tien mijlen gelegen is. De Stadt is fterek cn vaft van gelegent- /lt;,ƒ heydt, fchoon van gedaentc,in grootheyt een de stadt. der voornaemften van Europa,en van alle lijden met groote,voorfteden omringt ; ja foo-danigh, dat fy van vele by Milanen plagh geleken te worden. Dc leftc ommegang der muuren , gelijck die onlangs uytgefet is, begrijpt , foo men haer van binnen meet, vijf-en-veertigh duyfent fes hondert en veertigh Roomfche, oft anders Antwerpfche voeten, dat is een weynig meer als feven Italiaenfche mijlen. Maer indien men haer van buy ten meet, foo fal men bevinden,dat fy meer dan lijekgeftorveri is. DitKafteel, met vijf bol-wercKen, rondeelen, punten, en diepe grachten verfterekt, wort de toom oft breydel van de Stadt genoemt; en niet met onrecht, dewijl de Vlamingen oproerigh plachten te fijn. Serres feght in ’t leven van Karei de fefte : Vlaenderen ^oedt alüjdt eeni^ mon^ iij A ^er.

Europa weerfpannigh,namelijck Parijs, Gent, Luyck en Poidtiers. Hoor wat Serres in ’t leven van

Karel de vijfde,en Lode wij ck d’elfdc fchrijft: Dien lt;van de fiadt Çent, een‘volck, dat‘van nature ongerufiigh is. Noch, een groote fiadt, en oock fioo grof 'van aert, fiuers en t'V'vfiigh. Noch, een ongerufiigh 'voLck, en in ongefiaaig-heyd de Luykenaers byna gelijck. Hy befchrijft cenige voorbeelden van hun wcerfpalt, in het leven van Karel dc fefte. Sy verftieten hun Graef, en erffelijck Heer, om de twift van die van de menfehen , oft van paerden om-gedraeyt werden.

Men vind daer oock dertien marckten, om de goederen en waren te verkoopen, on-der de welcken de gene , die fy de Krydaghs-marckt noemen, tot de weeckmarckt van de ftadt verkofen, meeft uytftceckt. Ifabella, Infante van Spanjen, heeft op defe marckt een beelt voor Keyfer Karel de vijfde, haer groot-vader van haers Vaders fijde , en een Vor ft van heerlijcke geheugenis, opgerecht, miti, P. P. Sac. Imp. Vindict, quietis aufpici, D. N. Principi potentijfi ‘viHori ac trium-phatori perpetuo, M^no j ^axim. untTierfi Chrifiiani orbis bono,Deo ‘volente, calofa'vente, huic urbi fua Eland. Max. féliciter innato. Dat is : Aen de groote en machtige Heer, Ka-^ rel de ‘vijfde, C^jàr, Augufius, Godt'vruchtig, geluckign, Kontng der Purcken , Duytfihen, Pranken, Italianen, Spanjaerden, Sicilianen, en IndJianen, Graef ‘van Plaenderen , befeher-mer der Vorfien'van ‘t hejligh Pijck, bekorde-raer ‘van de gemeene ruf, onfe Heer, en mach-tighfie EorjT, eeu'V'vigh 'ver‘v‘vinner en 'vierder, Groot, de Grootfie ; geluckelijck in défi fijn fiadt ‘van Vlaenderen, door Godts be^ liefen, en door de gunft des hemels, tot nut en ‘V'velfiant ^van geheel (hrilîenrijck, geboren.

Aen d’andere fijde vind men ; Alberto AuIîriaco,MaximtlianiD lmp. F. Ifabella Clara Eugenia, Philippi II. Hifp. Regis Filta, aAuHria Archiducibus, BelgU PP. hanc urbem latifi. ci^vium applaufu ingredientibus,an.Salut. Chrilii nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Cojf.S.E.Cl.G.

Dat is : Aen oAlhertus ‘van Oollenrijck, foon ‘Van Key fir Maximiïtanus de t'vveede, en aen Ifabella Clara Eugenia , dochter 'van Philippus de t'vveede, Koning van Spanjen ; Aerts-her--togen 'van OoHenrijck, Vorllen van J'^f^der-landt, met groote blijdtfihap der burgers in defi fiadt hun intree doende : in 'tjaer onfir fa-ligheyt dob xcix,£^c. ^^S.P.Qj3.

Nu volght het Stadthpys, t welck wel stadt-waerdigh is dat men de marckt verlaet, en loc XVIII vernieuwt. Men vind daer heel om hoogh aen de gevel een gekroonde A en I, {Albertus en Jjabella) en daer onder de Son en Maen, Men fiet er oock Semel Semper, Eens en fiAltijdt,^ç.Çc\\ïç,vcv\.. De genen die lager intreden, vinden daer terftont het toonneel van de Gerechtigheyt, daer de wanden met de beelden van de Sterekheyt en Stantvaftigheyt, en met de volgende La-tijnfche woorden befchildert fijn : Pro Virgin ne *virgo:pro aris focis.iy^t isz'L’oor eenmnegt een maecht : ^oor à'autaren en haertfteden.

Men fîet ter fclve pkets oock twee beelden, mec cen wapen-rock en vrede-rock bekleedt.

De gene, die hier ingaen, vinden ’er meê de vaendelen en fege-tekenen, die ter eeren van Albertus opgenangen fijn.

Treed van daer, foo ’t u belieft, in de Kapel , en geheyme kamers, die om de beelden den. Men vind daer Neptunus en Ceres, Albertus en Ifabella, en anderen ter rechterbant j en ter flineke fijde Maximilianus en Rudolphus. Men fiet daer noch een treffe-lijcke fchildcry van het huwclijck van Oo-ftenrijek, uytgebeelc aen d’een fijde met het Voorftel en verdrach des huwelijeks van dc Vorften, Manaftes fonen, uyt lofeph ge-Iproten ; en aen d’andere fijde huwen de dochters van Sulphas geflacht aen de ftam van hun vader. Men fiet daer noch de bcel-tcnilfen der huwende Joden. Oock eenigc beelteniffen uyt het huys vanOo*ftenrijck,als van Karei de vijfde , en Philippus de tweede; en Albertus met Ifabella in ’t midden , daer onder defe woorden ftaen : dDeo juhente,Rege fequentei Principe ohÇequente. Dat is : God ge~ biedende3de Koning ^volgende^en de Korflgehoorzamende. Aen dandcre fijde fiet men defe woorden :

Vol^venda dies En attulit ultro.

Men vind noch, behalven defe wonderlijc-ke wereken, vijf-en-vijftigh foo groote en heerlijke als eenige kleynder gebouwen van Kcrcken , Kloofters, Gafthuyfen, en andere foodanige plaetfcn, tot een heyligh en Godt-vruchtigh gebruyck gewijde. Maer onder defen fijn de vier biddende ordren. De Kcrcken fijn heerlijck en koftelijck gebouwt. De voornaemfte daer af, oft de hooft-kerek, is die van S. Jan de Dooper, die heden S. Bavoos Kerck gencH-“**- wuici ; om dat dc Keyfer de Burght oft het Kafteel op de gront en cygendom oer Abdy van de heylige Bavo (gelijck ick verhaelt heb) gefticht hebbende, d^Abt en fijn monnicken, met hun goederen en inkomften, die hy niet aenroerde , in dit kloofter overgevoert heeft.Dit klooftcr wiert federt, door dc Paufelijeke achtbaerheydt, naer S. Bavo genoemt: met welcke naem het in alle openbare gefchriften , en in alle ander gebruyck bekent is, hoewel defe oude naem van S. Joannes niet geheel uyt de geheugenis van ’t gemeene volck gewifcht kan worden. Wijders, defe Kerck is niet alleenlijck van naem verandert : maer d’ordre van S. Bavo, en d’Abdy is oock, ecrft in een Collegie van Kanonicken, en federt in een Proofdye verandert ja onlangs is defe plaets tot de Bif-

N T.

doop,in ’t jaer c I o I o. Oock hield Philippus , Koning van Spanjen, hier de vergadering der ordre van ’t guide Vlies, in’t jaer cIoIoLix:’t wclck doen de tweede mael tot Gent, en in defe Kerck ; en voor de dric-en-twintigfte mael van d’eerfte inftelling der ordre, gefchiedt is, namelijck federt het jaer do ccccxxix.

Tot Gent fijn vijf feer rij eke Abdyen, on- Abdyen. der de welcken in ouderdom en grootheydt die van de heylige Petrus, op de Biandijnfche bergh, uytmunt, niet allecnlijck om de groote inkomften, maer oock om de breede gee-ftelijckc en wereltlijcke heerfchappy over veel dorpen en vlecfcen. Defe Abdy wierd omtrent het jaer bc xl van Dagobert,Koning van Vranckrijek , gefticht. Men vind in defe plaets een heerlijcke Bibliotheeck,die Bihlic-haer, onder d’andere rijekdommen, in hoo- thceck. ge achting heeft gebracht. De Dominicanen, Carthufianen , en Carmeliten roemen oock op hun Bibliotheken. En feker, Gent vloeyt over van defe eerlij eke en treffelijcke fchat boven alle fteden van Nederlandt.

rochien, gelijck fy die gemeenelijcknoemen; daer af S. Bavoos en Michiels Parochiën de voornaemften fijn. Sy voert oock de waer-digheyt en nacm van Onder-graef oft Burg-graef, en is d’eerfte der vier Leden, en dc hooftftadt van Vlaenderen , die al d’andere fteden in waerdighcyt overtreft. Sy was in de voorgaende eeuwen de machtighfte en Volck-rijckfte ft^dt van al de fteden in Ne-derlandt. Macr vermits fy dick wij Is haer groothcydt moedwillighlijck misbruycktc, loo is fy meer dan eenmael van ’t ongeluck, en van haer eyge Vorften geplaeght en ver-fwackt : gelijck noch unlangs in’t jaer cl o lo XL, toen fy » om de nieugerefè beroerten, itrengclijck geftraft wierd van Keyfer Karei de vijfde, die om haer beter onder fijn bedwang te houden , en in fekerheydt tc bewaren, oock dit Kafteel bouwde.

De gene, die eerft de Chriftclijeke Godts-dienft defe lieden verkondigde en openbaer- Wanneer de, was de heyligc Amandus, Biffchop van d'y Tongeren, in de tijdt van Dagobert, Koning van Vranckrijek, dat is omtrent ink jaer wordeiK locxxxviii. Men vind in defe ftad,ondef ke fchool-wetten , tot onderhout van een groot getal jongelingen, die van kleyne middelen lijn, om hun ftudien en leer-oefienin-gen uyt te voeren. Men voedt hier oock, tot pronck en prael van de ftadt, Leeuwen ,

tijck geboren ’ra? ) alle de welcken van Tri-themius onder de doorluchtige Schrijvers gefielt worden. Men vind noch van verfche geheugenis Philippus Wylandt, Prefident van Vlaendereii ; Lævinus Brecht, cn Fran-cifcus Himan , beyde Poëten j met lauweren gekroont ; Joachimus Martinus, en Hiere-mias Thriverus Brachelius , beyde uytfleken-de Medicijn-meeftersj Antonius van Schoonhoven , een geleert en cerwaerdigh BifTchop, en Schrijver van veel boecken j Antonius Scheurman , voorfpraeck van de gemeente, feer geleert en ervaren in de burgerlijcke faken; en Balduinus RonfTæus, Genees-meefler van de fladt, in verfcheyde konften geoef-fent,en eeilvoortrefFelijck Schrijver. Voorts, Gent heeft geduriglijk,in de faken van d’oor-logh, als in alle andere eerlij cke oefFeningen, foo veel doorluchtige en uytmuntende mannen uytgelcvert, dat, foo ick die alle hier verhalen wilde, de plaets te kleyn fou worden. Doch de gene , die breeder befcheyt hier af begeer,lees de Hiftory-fchryvers, en voorna-melijck Meyer. Het fchijnt ons genoegh te fijn, om dele fladt, ja een geheel landtlchap te verheerlijcken en vermaert te maken , dat fy de geboort-plaets is van de trefFelijckfle en overwinnende Keyfer Karei de vijfde. Sy heeft oock, onder andere geleerden , voort' gebracht Gerard Rijm,- Heer van Eecken-beeck, Raedt van fijn Konineklijeke Maje-fleyt in Vlacnderen , een adelijck man, door fijn deughden en geleertheydt vermaert ; in wiens ampt federt Karei, een van fijn fonen, die alle eerwaerdigh fijn,Heer van Bellem en Scheurvelt,een feer geleert Ridder, gevolgt is, de welcke, om fijn wonderlijeke en voortref-felijcke deugden,van Keyfer Maximilianus de tweede uyt defe verre geweflen van Neder-landt ontboden, en tot

der Tureken gefonden wierdt, daer hy vijf jaren lang bleef, en groote lofve'rkreegh, en, behalven d’andere verhandelingen van groot belang, een beflant van acht jaren tu flehen defe twee Key fers maeckte, tot groote blijd-fchap cn vernoeging van weerfijden. Dit beflant duert noch heden onder de nakomelingen defer beyde Vorflen,tot grootenut en geruflheydt van ’t Chriflenrijck. Sy is oock de geboort-plaets van Karei Uytennove, de vader, Heer van Merckcgem, en van fijn foon, gelijeke naem hebbende , beyde van uytfleeckende geleertheydt en achting ; oock van Jodocus Borlut, eerfle Raedt, en voorfpraeck van de fladt : Johannes Damman, Heer van Oombergen, eerfle Schepen van fijn fladt: Petrus Torrentius,en Levinus fijn Neef, Apollolifche Protonotarius, en Aerts-diaken van Brabant, een geleert man, en een der voornaemfle Poëten van fijn tijdt, die federt BifTchop van Antwerpen heeft ge'weeflt oock Johannes Wisbroeck, een treftelijck Philofooph oft Wijs-begeerige, en heel ge-meenfaem in ’t gefin van de Cardinael Mo-ronus ; cn eyndelijck (dewijl ick hen niet alle kan noemen ) Nicolaus Biefius, een geleert man, foo in d’andere konften, als in de medicine oft genees-konft,die in de hooge School te Leuven gclefen, en veel treffëlijcke en geleerde fehriften in’t licht gebracht heeft.

Wijders, de Gentenaers fijn feer genegen tot de koophandel, en plegen veel ambach-ten in de fladt, die in een getal vantwee-en- „aers. vijftigh vergaderingen oft Gilden befloten fijn. Boven defen is’er noch de vergadering oft het gildt der Wevers,die infeven-en-twin-tig ordeningen en ftaten gcdeelt fijn, cn niet aÜcenlijck voor een vergadering van Am-bachts-lieden geacht wordt, maer om hun grootheydt en waerdigheydt een der voor-naemfte pylaren van de gemeente is, van dé welcke het voor een derde lidt verftreckt. Sy weven voornamelijck grof lijnwaet, ’twelck (gelijck oock het fijn) een byna ongeloof-felijcke menighte uytmaeckt ; en dit niet alleenlijck te Gent, maer oock over al deur heel Vlaenderen : jae foodanigh, dat defe handeling van ’t lijnwaet voor de voornacm-ftc grontveft van de rijekdom der Vlamingen wordt gehouden. Dit lijnwaet wordt hier te meer gemaeckt, om dat d’aerde daer in groote overvloet het vlas voortbrengt.

De Provinciale oft Landtfehappelijeke provirt-Raedt van geheel Vlaenderen heeft oock fijn gewoone fit-plaets te Gent. Defe Raed, van Johannes, Hertogh van Burgundien, en Heer van dit landt,in ’t jaer c I o c c c c i x, Raedt. ingcftelt, beftaet uyt een Prefident oft Voor-fitter, twaelf Raden, een algemeene Procu-Four oft Bcvordèraer,een Advocaet oft Voorfpraeck van de Vorftelijeke fchat, en uyt andere amptlieden. Alle hooger beroep van Rechten in geheel Vlaenderen wordt voor defe Raedt gebracht; van de welck men fich weer op de hooghfle Raedt van Mechelen magh beroepen.

Wijders, te Gent is noch àe wettige ICa-mePi fekere Rechtbanek, diens Rechters met een uyterfte vonnis, en fonder hooger beroep, van alle faken in ’t geheel Landtfehap » die de leen-göederen acngaen, vonniflen, en dit naer t voorfchrift der oude gewoonten , voor-rechten en infettingen ; en daer toe men, foo dickwijls als de faeck fulcks vereyfcht, Raden van de . Provinciale oft Landtfehappelijeke Raedt tot de berading, en tot het flot-vonnis neemt. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Puynho-

Omtrent vier mijlen van Gent en Aelft, aen de wegh, die fich naer ’t zuyden ftreckt, merekte-tuflehen defe twee treftelijeke dorpen , Sot--^fw».

tegem

Rvgge heeft, haer ’t gevoelen van velen, haer naem van de menighte en heer-lijckheydt van veel bruggen , die daer , fbmmige van fteen, en andere van hout, trefl’elij ck gebout fij n, om overal deur de

ftadt te gaen. Anderen , aen welckers gevoelen ick my liever hqude, dewijl het op veel oude geheughfchriften fteunt, verlèkeren dat defe ftadt haer oorfpronck en naem gelijckelijck heeft gekregen van een eenige brugh , eertijdts Brughflock genoemt, in ’t vafte landt, en omtrent defè plaets gebouwt, byna in’t midden tuffchen Aldenburgh en Rodenburgh, (nu Aer-denburgh génoemt) die toen zee-fteden, en door de koophandel feer vermaert warenjmaer die federt door d’overval der Denen en Nor-

mannen geheel verwoeft fijn. Maer uyt de ver-woeftingen van Aldenburgh is, ontrent negen hondert jaren geleden , eerftelijck de Burght van Brugge gebouwt, van de welcke men noch heden de geftalte, en eenige overblijffèlen, met noch eenige poorten in haer geheel fiet, name-lijck ter plaets, daer nu S. Donaes kerck, het Raedthuys, en ’t hof van den Vrye is.

Defè ftadt light in een fèer brede vlackte, omtrent drie mijlen van de zee. Sy wort niet van een natuerlijcke vloet belpoelt, maer heeft een feer breede graft, die met groote arbeyt en vlijt gemaecktis , en naerde welcke, door ver-fcheyde grachten, met wonderlijcke konft ge-maeckt, het water niet alleenlijck uyt het ingewant van ’t aerdtrijck , maer oock uyt de ge-burige en aenpalende plaetfen van de ftadt,met groote kracht te famen vloeyt : jafbodanigh, -dat defe gracht een diepe en altijdt-ftromende vloet fchijnt. Defè gracht wort gemeenelijck dc Rejegenoemt, en deelt door verfcheyde armen, die daer uyt fpruyten, en bevarelijckfijn, de ftadt in verfcheyde deelen , en, in d’uytgang weer tot malkander vloejende, gefamentlijck naer Damme ftroomen, en van daer tot Sluys in de groote zee vlieten. Maer dewijl defè watergraft niet bequamelijck foo diep gehouden kan worden, als de gelade fchepen vereyffchen, foo hebben die van Brugge onlangs, met groote koften, en wonderlijcke enongelooffelijcke arbeyt, dicht by d’eerfte graft, maer nochtans in een bequarher plaets, een andere graft ge-maeckt, die foo diep en breet is, dat’er, naer de vloet van de zee , fchepen van vier hondert vaten bequamelijck uyt de zee tot aen Brugge gevoert können worden. Sy hebben oock aen de mont van defe gracht, naer ’t voorbeelt van gelijck werck , dat tot Damme te fien is, een . wonderlijck en fwaer werck doen bouwen ; vermits fÿ het foete water van defe graft, met een fèer groote en dicke fchutdeur, oft houte Sluys, gelijck een poort, die fterck gemaeckt, en dicht gewrocht is, ophouden, op dat het fich niet met Vlaendcrcn,

het zee-water Vermengen lou. Voorts, de fèlvé fluys fèhut oock het zee-water, op dat het niet meer, dan men begeert3 by ’t foet water in vloejen fou. Dieshalven , als men met de fèhe-pen uyt oft in wil varen j om hun waren hier eil daer te voeren , ( ’t welck dan gefchiet j als het vloejende zeé-water op gelijeke hooghtc met het fóet water gebracht is ) foo wort defè fèhut-deur met eén wonderlijck gemack geopent eri weer gefloten. Seker, een treffelijck en ge-i denekweerdigh werck ! Want mén fiet, naer ’t believen, en met groote nuttigheyt derin-woonders,dat defè houte valdeuren,door ’t vernuft der menfèhen gemaeckt, de zee büyten-fluyten, en inlaten. Want fchoon de zee daer dickwils woedt en brult, foo kan fy echter geen fèhade doen, vermits de foete wateren, van binnen tot een fteun van de fluys verftreckende, haer gewelt foodanigh afweeren , dat de deuren daer af niet bewogen, veel min befchadigt worden. Brugge heeft aen d’ooft-fijde Gent,aeii dé zuydt-fijde Kortrijck,aen de weft-fijde Veurne^ en aen de noordt-fijde Middelburgh in Zee-landt : alle welcke fteden omtrent acht mijlen van Brugge gelegen fijn.

De ftadt is wonderlijck fchoon, machtjgh,eri crebtkt^du aengenaem,en foo groot, dat d’ommegang binnen de muren fès-en-twintigh duyfent en fès hondert voeten bcgrijpt,dat is,omtrent vier Ita-* liaenfche mijlen , en een vierendeel j maer van buyten weynigh min dan fes mijlen. De gene , die (gelijck ick bevind) defe ftadt eerft met muren omringt heeft, was Graef Balduinus CaU vus, omtrent het jaer onfèr faligheyt !□ ccc XCIII.

De gebouwen, foo tot de Goddelijekedienft, als tot gebruyckdermenfèhen gefchickt, fijnte Brugge foo heerlijck en koftelijck, als in eenige andere ftadt van geheelNederlandt. De ftrateri fijn breet en recht. Men vint daer veel fchoo-ne marekten, en voornamelijck de marckt,daer de waren verkocht worden , en van daer fès voorname ftraten van de ftadt naer foo veel hooftpoorten ftrecken ; ’t welck (om de nuttige heyt voorby te gaen ) aengenaem om te fien is : hoewel, naer mijn oordeel, men nietgenoegh verforght heeft in de verfekértheyt van de ftadt, dewijl fÿ foo brede en bequame ftraten aen haer voornaemfte.poorten heeft, die recht uyt naet de groote marekt ftrecken, langs de welchen, foo ’er gelegentheyt voorkomt, de vyant, mét gewelt inbarftende, de toegang naer de Burght felf foo veyligh en gemackélijck heeft.

In defe ftadt worden getelt over de fèftigh Kercken, en gewijde gebouwen , van de welchen de voornaemfte aen deheyligeDonaes gewijd is, en een heerlijeke vergadering van Ca-nonicken heeft, wiens overfte gemeenlijck pofitus oft Officiael genoemt wierdt : eén aen-fienlijeke bediening ,• wanthy beftierde oock ' het geeftelijck hof van de heylige Donaes j en was erffelijck oft eeuwigh-durende Cance-lier van Vlaenderen, naer d’oude inftelling van Graef Robert, de lerufalemmer geby-

üj B nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;naemU

naemt. la dele Kerck , en dele waerdigheydt, daer af wy gefproken hebben, is onlangs tot de BilTchoppelijcke weerdigheyc verheven.Men be-vint, uyt eenige oude geheughlchriften, in de ingang van ’t buys van den Officiael, en aen een groote Ichoorften in dit buys gelchreven, dat defe kerck van d’eerfte Graef van Vlaenderen , Lidericusgenoemt, gebouwt, en aen de heylige Maegbt, Godts moeder , gewijdt is , in ’t jaer Io c XXI, toen Heraclius Roomfehe Keyler was, en Clotharius het gebied by de Franlchen liadt : maer dat ly federt van Balduinus met d’y-fere arm vernieuwt, en met groote inkomften belchoncken is, en dat ly van ’t gebeente van dele Heyligh, dat toen daer gevoert wiert, dele nieuwe naem gekregen heeft, in ’t jaer van Chriftus geboorte b ccc lxx, terwijl Karel de Kale Keyler en Koning was. Men het in dele kerck het graf van de vermaertfte man loannes Ludovicus Vives , een Spanjaert, van Valence geboren, die, dele vermaerde ftadt voor hem tot hjn woning verkofen hebbende, een Burger daer af geworden is, en, na dat by een gemalin, voor hem waerdigh,getrouwt had, in’tjaer clo lo xL daergeftorvenis, enaen de nakomelingen veel treffelijcke wereken en gefchriften van een wonderlijck vernuft nagelaten heeft.

trefFelijck Mathematicus oft Wis-konftenaer, én geleerde Abt van die placts , ecrft in Latijn ge-maeckt, en onlangs in ’t licht gebracht door Iohannes Otho , het welck federt loo groote naem en achting verkregen heeft, dat, loo my dunckt, de belchrijving daer af niet behoort nagelaten te worden. Dit Tafereel vertoont de geltalte van een Ilaende en naeckte vrouw, met vliegend hair, en glibberige voeten j om haer hooft een flang met ooren, en twee voeten, die haer eyge ftaert bijt. Twee wolven luygen haer borften.Men het oock by haer defe letteren,een ' G aen’t hooft,een B aen de rechte,en een Y aen de flincke hant, een I aen de rechte , en een t) aen de flincke voet j met welcke letteren Gent, Brugge, Yperen, Inlula oft Rijflel, en Douay, de hooftfteden van Vlaenderen , aen-gewe^n worden. Men vint aen de rechte hjde dit veers : Gybßet ex Gybid , cum Deca Decas ibif.

Dc beeltenis van defe vrou is van twee kringen omringt, die verre genoegh van malkander ge-Icheyden hjn.

In de bovenfte kring vint men twaelf fteden, en onder defe de vijf voornaemfte fteden van Vlaenderen.

Seker, eenige hebben, y der naer hjn hn en meening, gelijck gemeenelijck in burgerlijeke verlchillen gebeurt, overwogen en bedacht dat dit Tafereel de voorbode en verkondiger van Vlaenderen , ja van de elenden van geheel Ne-derlandt,die haer nu plagen, geweeft heeft. My dunckt echter dat'met deferegel, Gyb ßef ex Gybid, cum Deca Decas ibit, niet duyfterlijck aen-gewefen wort, dat Inlula oft Rijflel, en Douay, van Gent, Brugge en Yperen afgetrocken fou werden, na verloop van tien mael tien, oft bon-dert jaren, van de tijdt af te rekenen, in de welck dele voorfegging gedaen is, die door de getal-letteren van dit vers aengewefèn wordt, forMa CeCas CLaVIs, hInC B ON A s Vr GET aVIs : namelijck van ’t jaer c loc cc c Lxviii. Want men het klarelijck, dat men nae verloop van hondert jaren, te weten in ’t jaer cl o I □ Lxviii, de trompet van een droeve en opentlijeke burgerlijeke oorlogh gefteken heeft, en dat tien jaren daer na Inlula oft Rijflel en Douay, van ’t ver-bont defer drie , en van al d’andere Vlaemfche fteden, tot dien van Artoys enHenegou over-gegaen hjn.

Deleluiten , wiens begeerte is hch overal wel en vaft te veften,hebben te weegh gebracht,dat de ftedelingen, op bun koften een prachtigh en konineklijek buys voor hen gebouwt hebben, ’t welck voornamelijckuytfteecktdoor d’over-vloet der koftebjeke en wonderlijeke fchilde-ryen , die daer forghvuldelijck, gelijck in een febatkamer, bewaert worden. Men vint daer oock een leer groote tafel, van een walvisbeen gemaeckt, die in ’t fchutters hof, gelijck fy dat noemen, te hen is. Eenige verfèkeren dat de Bruggelingen by Cæfàr Grudii genoemt worden, en de Lovenaers van dele naem beroven. Maer de groote Liphus betoont, dat’er geen verfeke-ring van dele naem voor iemant van beyde is, en dat fckere geeften van defe eeuw hch door de

B R V

(îe wint van waen, aen de wclcken /y te veel toegeven, laten vervoeren.

oock aenmerckens-waerdigli dat in een en fycLhijs. delelveplaets van de ftadt Brugge, te weten, de gene, diely depleytbanck van de Burght noemen, de luftitie gepleeght wordtin de naem van les verfclieyde Heeren , te weten, eerftelijck in de naem van de Overigheydt van de ftadt, * daer na van ’t Vrye , en van ’t Leenfchap van ’t Hof, van d’Overfte van de heylige Donaes, en van de heerlijckheden van Silfeele en Man-dalclie ; in voegen dat men dickwijls in een en de lèlve dagh de mifdadigen door de vonnif-lèn deler verlcheyde overigheden, in dit Recht-huys, verlcheyde ftrafien het aendoen.

Te Brugge is oock , onder eenige andere dingen, aenmerckens-waerdigh het Waterbuis, aen de ftadtsmuren,tulïchen de Smeepoort en Boel^ery-ƒoorf gelegen. Men het in dit Waterhuys lèker draeywerck , dat met een radt omgaet, vol van emmers,en andere diergelijcke waterlcheppers,-welck draeywerck, geltadelijck van een paert omgedraeyt, dagelijcks uyt een groote water-back een menighte van water lchept, en dat in een becken, daer onder ftaende, ftort. Dit water loopt uyt’tlèlve becken in een groote lode goot, die in de ftadt lieh onder d’aerde ftreckt, welche in verfclieyde tacken, gelijck een boom, ver-lpreyt,byna aen alle ftraten en wijeken,deur be-londere buylèn , eenigh deel van dit water toebrengt, en dan in eenige gemene putten vloeyt: in voegen dat, met wonderlijck gemack, kleyne koften,en met uytmuntende naerftigheyt, door dit draeywerck het opperdeel van de ftadt over-vloedigh genoegh van water verlorght is, tot groote verwondering en geen min vermaeck der gener, die foo treft'elijckeenwerek aenfehou-wen. Maer wat het beneden deel v^an de ftadt aengact^ men verlorght dat van water op een andere wijfe, en met andere buylèn : want dit putwater is daer niet al te prijftèlijck, uyt oor-laeck van de lage gelegenheyt.

Voorts, Brugge maeckt het tweede lid van Vlaenderen, en gaet dieshalven(Gent uytgelbn-dert) voor d’andere Beden van ’c landt.Dele ftadt heeft,over een oft twee eeuwcn,op een wonder-lijckewijle gebloeyt, te weten toen, gelijck onlangs daer naer Antwerpen, de goederen en waren der uytlandige kooplieden derwaerts gevoert wierden : ja ly bloeyde lbodanigh, dat, toen Philippus, de Senoone gebynaemt,Koning van Vranekrijek, met fijn gemalin Ioanna, in ’t jaer clo ccc i, in Vlaenderengekomen , en te Brugge binnen getreden was, ly beyde heel verbaeft wierden, toen ly de pracht en rijekdom van defe ftadt naerftelijck bemerekt hadden. Dat meer is , Ioanna , de pracht en prael der vrouwen van Brugge gehen hebbende, en vol van vrouwelijeke nijdigheyt hjnde, riep met een vergrämt gemoed uyt : Ach ick ekndige ! ick meende dat ick alleen Koningin yeas maer ick 'vind hier by honderden ygt;an Koninginnen. Buy ten t wijffel heeft dele nijt en gramlchap van de Vorft (gelijck de Staetkundigen aenmereken) federt niet alleenlijek fware elenden over de ftadt, maer over ’t heele landtlchap, voortgebracht, ge-Klacnderen,

G G E.

lijck de Hiftorie dat bredelijck en by ordening verhad t.

Sy gaf noch andere blijeken van haer pracht en heerlijekheyt, toen ly, in een prachtige en Konineklijeke toeftcl', Philippus de Goede, en Karei, Herrogh van Orleans, met een geklanek van tachtigh lange hlvere trompetten, in hun in-treé onthng. Ia ly onderhield oock Eduard de vierde, koning van Engelandt, dieuythjn landt gevlucht was, vijf weken lang in Gruithuy-fen, lbo heerlijck en beleefdelijck , dathy, weer in hjn Rijck geraeckt, door brieven groote danckbewijhngen aen de Bruggelingen bewees. Wijders, ly Ipaerde oock geen koften , in’t jaer in’t jaer clo cc cc lxxxv, indemaentvan Auguftus, om Keylèr Frederick de derde heerlijck t’ontfangen, die in Vlaenderen gekomen was , om hjnlbon Maximilianus, en hjnslbons lbon Philippus te belbecken. Seker, d’overvloet van bequaemheyt en heusheyt der wereklieden en konftenaers, over de wekken yz Dekencn ftaen, was denVorftenlbo aengenaemenbe-hagelijck, dat de twee Philippen, van Elfas en de Goede, en Karei de Strijdbare, daerhun bruyloften , met bruyden van konineklijeke ftaet, in ongeloolfelijekc pracht en toeftel gehouden hebben : ja Philippus, Maximilianus lbon, vermengde hch, gelijckeeningebore Bur-ger,met de Bruggelingen,toen ly te Gent binnen traden, uyt oorlaecK van de oude en lolFe-lijcke oeffeningen van ’t lchieten met de boogh. ’tIs oock kennelijck dat hier, in ’t jaer clo ccccxxix, d’ordening en vergadering van ’t guide Vlies befloten en ingeftelt is. Iohannes van Digeon had oock te voren, te weten in’t jaer cl j ccccxiv, ten deel voor de waerde van tien duylènt Franlche kroonen, ten deel uyt in-ficht van haer getrouwheyt te belonen , en de burgery te vermeerderen, aen dele ftadt een voor-recht gegeven, dat de voor-rechtenvan alle lieden overtreft ; namelijck,dat de Bruggelingen , dat is de gene, die het Burgerrecht van die ftadt by geboorte , gift, kooping oft behu-welijcking verkregen hadden, van alle verbeurt-makingen der goederen , waer ly oock waren oft gevonden wierden, vry Ibuden lijn, hoedanigh een misdrijf hun oock te laft geleght wiert.

De gemeente van Brugge bloeyde dan in deler voegen veel jaren lang , tot dat ly, allengs afnemende , omtrent in ’t jaer c I □ I □ xvi, in welcke tijdtly dit minft verwachte , maer op dat het haer te meer Ibu ftnarten , de grootfte fcha-de, door ’t vertreck der vreemde kooplieden, geleden heeft. Daer bleven echter een deel der Spaenfche kooplieden,die heden daer machtigh en rijck lijn,en lieh voornamelijck met de koophandel van Spaenlchc wol generen,van de welcke de Stapel in dele ftadt is, tot groote winft en voordeel der ftedelingen ; gelijckoock gt;nbsp;nae dat d’Engelfchen Kalis verloren hadden, in ’t jaer cl313Lviii,de Stapel van d’Engellche wol uyt die ftadt naer Brugge overgevoert is, met groote winft en vrucht van de ftadt en Burgers. De Bruggelingen doen oock, behalven de koophandel , verlcheyde handtwereken, en weven veel fuftainen, layen, ftametten, boefiefen, lakenen iij B X nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;en

wijeken. De groote Baljuw van Vlaenderen, houd gewoonelijck fijn zetel te Brugge , en bedient byna een Zelve ampt, als de DroZTaert van Brabant, behalven dat Zijn ampt grooter macht en achtbaerheydt heeft. De vermaerde Ove-righeyd en gemeente van’t Franconaet oft Vrye houden oock hun Richtplaets in deZèftadt.

Wy Zouden ons geen naeuwe opmerekers en beZehrijvers van Zieden toonen, Zoo wy deZè nieuwe Graft, door Spinola gegraven, voorby gingen. Seker , dit is geen kleyn werek, dewijl defe vaert, van Brugge af tot aen Gent acht mijlen lang is ; een groot gemack, en gewiZTe veyligheydt, om de waeren herwaerts en der-waerts te voeren. Men telt over de twintigh fterekten en reduyten , die deZe vaert verZèke-ren , en daer afyder een beZbnder naem heeft, die ick met Zwijgen voorby ga. Elet getal der benden, die daerin beZèttingfijn , isoockniet minder, met Zes vaendelen ruytery. Men heeft oock, tot verfekering van deZè wegh, fes krijgsknechten verkofen, die op de wegh ter wacht fijn, en genieenelijck Keurlingen oft Waegh-halZèn genoernt worden. DeZè loopen en bewoven de vyandt van’t gene, dat/ykrijgen können ; en indien fÿ iemandt, die geen paspoort heeft, ontmoeten , ioo voeren iy hem levendigh oft doodt wegh. Indien ïy hem niet levendigh können vangen, loo dooden fy hem, en ïhijden hem lijn oor af, dat fy voor de ftadtsvoocht van Brugge brengen, van de welck fy voor yder vijftigh gulden ont-fangen. Dele Waegh-hallên fijn té voet j met een kort ßvaert, en vier-roer gewapent} want indien ly lont hadden , Zoo Zou men by nacht de kool daer af van verre Zien, en de reuck necken.

Men Ziet oock te Brugge, onder d’andcrc vreemdigheden, het Graf van de deurluchtigZle Vorhin , Maria van Ooftenrijck uyt Borgonje, voor de groote autaer in de Kerck van de hey-lige maeght Maria, van AlbaZler-Zleen gefticht, eri met tacken omvlochten. Men Ziet op dit graf twee Engelen van vergult koper, die in de nooghtc ftaen , en, de wapenen dragende , boven het beelt van d’overleden, dat oock van vergult koper gegoten is, geZlelt Zijn ; Zeker, een Zeer treZfelijck werek, en heel konZhg gewrocht. Rontom dit beelt Ziet men de wapenen der landen en plaetZèn , over de welcke d’overleden gebiedt gehad heeft, en die alle in ’t graf-Zchrift uytgedruckt fijn , ’t weick van ’t Hertoghdom van Borgonje, Lotteringen, Brabant, Limburg, cn Zoo voort begint. Tegen over de vaderlijeke ftamboom van defe VorZhn Maria Ziet men oock de moederlijcke ftamboom van iZabella van Bourbon , met gelijeke konft gewrocht. In de vlackte van de fteen , nacr ’t ander deel, dat kleynder is dan ’t gene , ’t weick de geZIacht-boom bevat, namentlijck naer de Zijde der voeten van d’overledene, die Zich naer d’autaer ftreckt, is het graf-Zchrift gehouwen; aen d’an-dere Zijde Zijnde wapenen van de Zelve, met twee groote Engelen,die deZè wapenen beZeher-men en omringen.

Maer de liefhebbers van de ZchilderkonZl, cn

nige beeltenis van deZè heylige Maeght beZèt en verciert ; ja veel Burgers hadden haer oock voor de deuren van hun huyZèn geplaetZl. Daer ftont oock Zbdanigh een beelt voor het Raet-huys, gelijck de beZchermZler van de Zladt. Dit beelt is door wonderdaden vermaert ,• en al de Parochiën van Brugge doen daer op woens-dagh na Pinxter hun plichtelijcke gebeden. Daer is noch een ander beeltenis van de Zelve Maria onder de Burght, met de wapenen der Zieden en plaetZèn, die onder de Zladt Brugge Zlaen , en ter plaets , daer de bevelen van de Raet afgeleZèn worden. Al de trompetters en fluyt-Zpeelders van de Zladt verfchijnen t’ckkeijs , op de eerZle dagh van ’tjaer , als om een nieuwe jaer-gift aen haer te geven, voor haer, die fy driemael met een Zoete toon fmeken ; ’t weick jaerlijeks geZehiet , Zèdert dat de Zladt van de Koninglijeke vyanden gewonnen wierd. Dit volck viert oock, met groote eerbiedigheydt , in Bloeymaent deZè dagen , in de welchen de gedachtenis van ’t alderheylighZle Bloet, eertijdts te Brugge gebracht, in defe Zladt gehouden wordt 5 behalven noch de eerbewijfing, die Zy op de goede vrydagh aenhaer bewijZèn. Maer boven de gemecnZèhap van de Maeght in ’tKoor, van ’t weick Sanderus in fijn Kronijck gewach maeckt, wordt oock de heylige Maeght, onder de naem van ter Sneeu, ge-eert : en haer beeltenis, die in een enge hoeck geZlaen had , tot aen’tjaer cl^ cccc Lxxi, wierd, op’caen-houden van de Graef en Edeldom van Vlaenderen , in een ruymer en heerlijeker plaets gebracht. Defe gebroederZèhap wierdt, gelijck men fegt, door lohanna van ConZlantinopolen, oft op haer gebeden, ingeZlelt. Daer is oock een vergadering tot eerbewijfing van ’t Sacrament der danckbaerheyt , en noch een ander van ’theylighKruys ; oock vergaderingen derRe-fien-rijekers, (gelijck Zy die noemen) die fich in dc poéfie van hun moederlijcke tael oeZfenen, onder d’aenroeping van de heylige Magdalena,

Bar-

Barbara, en Catharina ; alle welche vergaede-ringen de Paus van Romen met geeftelijcke gaven engunftbcwijfingen begiftigt heeft.Sy hebben noch , behaiven d’overblijfîèlen der heyli-gen j in S änderns Kronijck verhaelt, het hooft van de heylige Euphemia.

Voorts, daer is geen peri, die de pracht en heerlijckheyt van de Graf-Reden der Graven van Vlaenderen , die daer begraven fijn , kan uytdrucken. De deurluchtighftc Vor ft, Infant van Spanjen, Ferdinandus genoemt, Cardinael van de Roomiche kerck,heeft onlangs beleden, dat hy in fijn geheele reys, diehy uyt Spanjen, deur Italien en Duytflant heeft gedaen, niets, dat hier mee gelijck was, gefien heeft. Men fiet oock in de/è kerck een groot doopvat, van een groote porfyr-fteen gemaeckt ; en oock een beeltenis van Chriftus , aen ’t kruys hangende, op de groote autaer , door d’uytftekende Ichil-der Pourbus gemaeckt. Ia het Ichijnt dat de vermaertfte fenilders, yder om ftrijt, hun proef-ftuck aen de kereken van dele ftadt gegeven hebben. Want men vind daer noch veel andere treffelijeke fchilderyen , van Claiftbnius, en van andere voorname Meefters gemaeckt. Aen de deur van de kerck naer de noortfijde ftaet de beeltenis van de groote Chriftoffel, die boven mate groot is. Seker fielt en rabaut, by dit beelt opklimmende, om dat een vaendel in de hant te fteken, (want het was binnen de muren van de ftadt gelet, en Brugge wierd toen van dc vyanden des Konings ingehouden ) ftortte daer mee onder de voet, en wierd, als van boven ge-troffen,in een oogenblick verplet. De Parochi-kereken van de heylige Egidius en Catharina ftaen oock onder de Collegiate en belcherming van delen Overften,die niet alleenlijek dc Pafto-ren tot dele kereken , maer tot alle de gene, die aen de kerck van de heylige Maria behop-ren, verkieft, en felf van de Vorft van Vlaenderen alleen verkolen word , volgens het recht, met het welck de Vorft, door toelating van de Pausde noeming en verkiefing tot de voor-naemfte ampten in alle kereken voor fich behouden heeft. Karei de Stoute heeft oock, in ’tjaer clo cccc lxviii , de vergadering der ordening van’t guide Vlies , in dele ftadt met groote pracht gehouden. Op de felgt;ende dagh B!oeymaen(:, legt Mayerus, ’^rderd de 'Vergadering der heylige Ordening 'Van ’t galde Vlies in de kerck quot;Van de heylige Maegt tot Brugge begonnen» Seker de pracht daer afquot;^as aengenaem en heerlijck om te fien^ toenJoogroot een ge'Volg'Van groote Heeren 'Van’tHof naer de kerck quot;Van de heylige Maeght ging. De gene, die dersvaerts gingen, quot;yearen Willem Bijfchop 'y^an Door-nickCancelier 'Van defe heylige ordening, Martinus 'Van Steenbergen fchrij'Ver, Petrus Bladelinus o'ver/le quot;Van de fchatkifl, Lodeytijck quot;Van Gruythuyfen, Philippus Pot, Theobald quot;Van Hieukaßeel, Antonius Maerfchalck quot;Van Bûurgondien broeder quot;Van HartogKarel,Adolf quot;van Kleef, loannes yan Alchiac, Reynoldus Heer l^an Bredenrode, Iohannes 'Van Hieukaßeel Heer 'Van Scherpenhewvel, Henrick 'Van Borflen Heer quot;Van der Veer, lacobus Heer 'VanCrequiac, Simon Alanicus, Petrus quot;Van Beffremont, de Heer quot;Van Charniac, cn Balbus Alnetanus : en achter alle defe Hertogh Karel felf. Sy yparen alle geheel in ’t root gekleet, en met bonetten quot;Van gelijcke quot;veryoe op hu'n hoofden. De heerlijckheyt quot;Van deje ordening beßont toen in negentien Ridders. Acht plaetfen quot;yoaren open, te ’yyeten, die 'Van Willebert Alnetanus Heer van WillerVal overleden , Van Karel Hertogh van Orleans en Graef Van Valde overleden, Iohannes van Gaveren Graef Van Arien geßorven, Balduinus van Hoy elle Heer van Catryvli overleden. Van Guido Heer Van Royegeßorven, van Iohannes van Lutfenburg haßest van S. Paulus Heer Van Habordin overleden, Iohannes Graef van Hevers uytgefchrabt, en Van Karel Graef van Charlois, die alree Hertogh, en oVerße van defe Ordre gemaeckt wr. Maer de Graef van HeVers, ter Vergadering gedagh-Vaert, verfcheenniet,vermits hy {gelijck ’tgerucht-yoas) quot;Vreefde dat hy gedypongen fou fijnfichteverantyvoorden, uyt oorfaeck van een quaet gevoelen, dat hy vanChrißus lichaem en bloet ontfangen had. Men Verkoos in deplaets der gener, die geßorven quot;it ar en, Eduard Koning van En^ gelant en Heer Van Triant, Lodeypijek Cathaulanenfis Heer van Caßellum Guionis, Iohannes van Damas Heer VanCleßiac, Iacob van Bourbon broeder des Hertogs Van Bourbon, Iacob van Luxenburg Heer van Rijkenburg, Philippus Van SaVoyen Graef van Brixia, Philippus Van CreVecœur Heer Van Squerdan, Claudius Van Scherpen^ heuvel Heer Van Coucher. Sy Volbrachten in de Volgende dagh, te ypcten op Sondagh, hun ceremonien met een groote godtsdienßigheyt. Sy quamen ter avontfreeke, en des maendaegs in de Miße by malkander, alle in ’t fypart gekleed, om d’uytvaert der overlede mede~lt; broeders te houden, Dus verre Meyerus.

Y P E

I

’t begin van de Vafien , en d’ander in de Bloey-maent, van de welcken die van Bloeymaent, die ly Hemelvaerts Marckt noemen, met alle rechten en aenkleven door Olivier , Grootmee-fter der Templiers , aen Ioanna van Conftanti-nopolen vergunt en toegeftaen wiert.

Cebfrde j)e namen der geleerde lieden , de welche Iiacr vercieringe en als parelen aen haer kroon verftrecken fijn loannes van Yperen, Abt van Bertini, Hiftorilchrijver van fijn kloo-fler, foo grof van licliaem, gelijck Thomas Diaconus getuyght, dat hy naeuwelijcks voort-gaen,en niet anders dan fittende fiapen kon^ Petrus PonetuSjBalduinus Faber, Francilcus Amel-ryus, Godtsgeleerden : lacobus Papa, Poeet, die twee boecken van klaeghrhchten gelchreven heeft ; in ’t een van de welche hy d’openbare bedelery voorfpreecht, en in ’t ander leert hy de middel, om die wech te doen. Want d’Ove-righeyt van Yperen, die in die tijdtleefden, begeerigh om hun behoeftige burgers te voeden en onderhouden , verbande en verftiet alle openbare bedelaers,behalven van de vier biddende orderen , gelijck ïy die noemen. Dit gebod, van de bedel-Predichers beftraft, wiert eynde-lijch, in ’t jaer cb b xxx, door de Godtsgeleerden van Parijs goet-gehent en beveibght. Voeg hier noch by Gifienius Bultelius Clitius , diens geleerde boechen der heylige Iahen en mengel-Itoffen , in gedicht gelchreven, noch niet in het licht fijn gehomen, vermits de genen , die de lchriften daer af hebbenfulchs beletten.

DeS^eivM» Te Yperen is noch, behalvende gemeene Tjpw«, Rechtbanch van des ftadts Overigheyt, een andere Rechtfi:oel,die ly dc Saell^an Tperen noemen, onder de welche feven vlechen Haen, van de welcken dele eenige, die ly de CalTellche noemen , vier-en-twintigh Pleytbanchen, oft vergaderingen van Rechters, hoewel hleyn , onder fich heeft.

Derde lidt Mcn fielt Ypctcn voor een derde lidt van 'dere^'*^'^“ Vlaendcrcn, en is door de tijtel oft eernaem van Burgh-Graeflchap vermaert. Dele tijtel wiert onlangs gevoert van Ognefius, een door-luchtigh man , die een eenige dochter tot erf-genaem nagelaten heeft. Het gebiedt van dele lladt ftrecht fich wijdt en breet uyt. De landen, daer rontom gelegen, fijn de lchoonlle en vruchtbaerde van geheel Vlaenderen. De fte-delingen fijn oprecht, burgerlijch, en beminnen meer de vrede, dan d’oorlogh.

pg Caflellanie van Yperen is verciert met 1^4» feren. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;machtige Abdy der Regulier-

monnichen, Zonnebeech genoemt. Sy wierd begonnen in ’t jaer cb c ,en is veel beter dan de voorname Abdy van Vormelèl, die van de fel-ve ordening is,- ooch met d’Abdy der dochters van ’t Nonnebolch, van S. Benedidus ordening, de welche haer naem van een dicht bolch, ooch lbo genoemt, en by het welche dit hloofter gelegen is, gehregen, oft aen ’t welch ß' haer naem mee gedeelt heeft, ’t Geen , dat noch aen dele Abdy tot een grootc verciering dient, is het oude en groote bolch van Hauthulll:, diens Prioraetlchap van mannen, met twee hapel-len verciert, een groot deel van fijn inhom-llen uyt Vranchrijeh trecht,en nu aen ’t gellacht van Bocholt,en Grevenbroech behoort, vermits Philippus, Graef van Vlaenderen, en d’Abtvan

REN.

Corbie die aen hen verhocht hebben. Sy begrijpt onder fich drie-en-dertig dorpen, daer in Boefingen begrepen is, over ’t welch die van Witene de heerfchappy hebben; daer drie O verhalen fijn , over de welche de fchepen met raden en touwen, vand’eennaer d’andere fnde gewonden en overgehaelt worden : gelijch loo-danigen ooch te fien fijn te Nieuwendam, Po-peringen, Ooftvleteren, en Coppenol ; om dele oorlaeck in de rivieren gemaecht, om het water op te houden , op dat het niet geheel uyt de hoocnte naer de laechte ftroomen, en de rivier heel droogh laten Ibu. Defe volgende dorpen ftaenoock onder haergebied; Stade, dat aen ’t Huys van Noyclle behoortMorflede , aen dat van Elpierre j Uolleheeck aen dat van Moerbeeckj en Becelaer aen dat van Woellijne.

Behalven de Scholen en huylèn,tot onderhou- ■S«'# ding en opvoeding der arme Jongelingen ge-fchichtjhebben die van Yperen noch,naer’t voor- Ltenhuys, beelt der Italianen, een Bergh vanbarmhertig-heyt; leher,een lofielijche inftelling, die, londer woecher,gelt aen de nootdruftigen belchicht,en in’tjaercio lo xxxiv, op de gemeenehollen daer opgerecht wiert. De genen , die in eenige dringende noot lnn,brengen daer pant,voor het welch ly geit ontfangen; ’t welch een lèhere toevlucht is, fonder dat men eenige hollen hier toe doet,oft eenige woecher aen de wilfelaer betaelt. Defe Berg wort belliert van vijf mannen,van de Bilfchop en Overigheyt gellelt:namelijch van de Palloor van S. Martens Kerch, van d’opperlle voorlpraeh der weelèn oft Voogt,vande Griffier van Yperen, van een uyt d’Overllen der gemeene armen, en van een uyt het Collegie ofte de vergadering,diely de heyligeGeell noemen;voor de welche de bedienaer,die jaergelt van de lladt heeft, dat nochtans van ’t geit genomen wort, dat aen dele Berg van barmhertigheyt behoort, jarelijchsrehening van fijn bediening doet: en de giften, die aen dele Berg gedaenfijn, werden aengetehent, tot geheugenis der gener, die wel-daet daer aen bewelèn hebben. Want het gebeurt dichwils (en ich wenlch dat het meer gebeurde) dat Godtvruchtige lieden,of door giften onder de levendigen, gelijch ly leggen, oft by Tellament na hun overlijden, dele Bergh, tot nut en voordeel derarmen, met rîjche gaven belchenchen. Sehcr,dic van Yperen hebben,(gc-lijch ooch veel andere) noch by de geheugenis van hun vaders, door verlcheyde middelen ge-poogt de gemeene noot der burgers te hulp te komen, en de bedelery uyt te lluyten ; ’t welch nochtans tot aen dele tijd niet geluckt is:vermits fommige dele inllellingen tot ditoogmerekgoet kenden, en d’anderen die verwierpen. Meyer Ipreeckt van dele faeck in ’t negende boeck fijner belchrijvingen van Vlaenderen. Voorts,de-wijl door diverlche beroerten en verwarringen der burgerlijche oorlogen onder hen dele Bergh van barmhertigheyt oft Leenhuys byna vervallen was, wiert ly in ’t jaer clo lo xcvi i weer opgerecht, en op de gemeene kollen een huys ge-llicht, daer in de bedienaer fich onthout, en in ’t welck de panden gebrocht worden, niet verre van de kerch der Minderbroeders. Dit huys,hoewel leer bequaem,behoort echter grooter te fijn, om de groote behoeftigheden van de gemeente» en om’r getal der gener,die daer geit verlbecken.