PROPRE''

TA NAHVM IVXTA VERITATEH HEBRAICAM, Latine redditut perTheodorumBibliatta drtim,adieâa exegeft^qua uerjio* nis ratio redditur,cf authoris diuini fentcntia explicatur-

TïGVRI APVD CHRISTOPH.

FROSCH O. MENSE IV L. anno M, D. xxxiiit

.ORTHODOXAE FP DEI CVLTORIBVS, THEO» doras Bibliander gratidntypacm^zj“

benediâionem per Chridum feruatoremprecatur»

Liquot hmc mëltbui Hdhivm prophet tam mterpretatiis fumfhortantibutme uiriipijsiuxta cy eruditie,Qu^ibtaeó libentiui bt hoe parui negotio, quod

hic udtes à noüri temporb hominibui litrratis tuit per'uide occupatut ell,quem 'mterpretaréfur. D- Hie rowjwMts autem fubinde fe teßAtur fequi traditioneiit ludæi pruceptoris in iUius hiiloria interpretada.Cie terum udtesdignißimuieli,qui platuor pijsrrdda* tur,priefcrtim iiolirK turbuletißimis teporibin.Eam operam fie probarunt, ut cenfuermt 'm rem ßre ec* cleß^ßpublicdrein.Equidem non ßm nefciui,quant ßiiauthoributdiumu interpretandis impar,quanta abfolutiora coueniant auribiu noüri ßeculi, plerof^ etiâ breuiores probare annotationes, çr authoris fett tentiam per punila, ut ßc dicam, mdicantes.Vero/nt qmtm iße labor noüer iam uideretur fuwm adßrre momentum in literatura fanâa mediocriter aut mini inum progreßi5,nMlui confulere i^orum induflrite, ^uànt pri’Mtie exiß:irrMtioni,meatn^ bt literb tenui*

BIBLIA ND Rl EPISTOLA. 1

totem prodere potiui lt;]uim i« fanäißimM ch^ritatis kges cotmttere.Quod /lexpcrtm fiieromeam opei »•«juj fx ßrmuUf charitatii iudicjtMi zT candide ecccptum,guod candide fludioqj commodandi exhia bitum f ft, accingar ad maiora er abfolutiora,t]ui^ fciß «»tbf/jtica woluwi«4,boc fft, falutariufeminunt «gt;■«4 f xcoflt;t/i'«r.Et quoniam femel adieci animum ad iMcrpretandum diKiniMN hunc feriptorem Nabirntf denouo quoq; in Ldtwjow eloquium tranßuli,nonfa lumutriufque fermonüs Hlt;ebraici er Romani pro» prictatem iemu!atnt,fedetiam eloquëtiic uires expri fiKre conatut.Appcndi autem uerba er quantum li» cuit per claritatem annumeraui, qu£dam etiam in» terdü adijeiens perßgt;icuitatii gratia, qu£ femicircu» bfconclu/t.Qttodßäum candidi homines baud ra» pient in ßniüram partem,quum ego non ßm ita ßo» lidm,Ht putem per ncflram uerßonem,^ccleߣ uul» iutam^erfub titulo nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;confccratam,excH

tiendam e/ße^ Pr£terea dit^is Augudmus utile putat norias translationescoßrre,unamfinii!ijreretinere, tttexida collißone multorum uberior ueritatis lux tnucet. Merité ne à uulgata itditione quandoq^ dtf» cejßrim, in ßnguloru explicatione apparebit,

Valeteindomino.Tiguri ill Clt;jI.ikI(lt;w.

H, D, XXXIIH.

NAHVM PROPHETA

IVXTA INTERPRETATIONEM DIVI HIERONYMI.

Nus Niniue, liber uifionisNa um Helchefei,

Deus æmulator 8(. ulcifcens dominus, ulcifcés dominus SC

habens furorem, ulcifcés dominus in ho»

ftes fuos,5lt; irafcens ipfe inimicis fuis» a Dominus patiens amp;nbsp;magnus fortitudi ne,8f mundans non faciet innoccntédo* minus in tempeftate SC turbineuiæeius, Sc nebulæ puluis pedum eius.

$ nbsp;IncrcpSs mare amp;nbsp;exiccäs illud,5^ omia

flumina ad defertü deducés.infirmatus fft

Bafan ÔC Carmelus,8t flos libani elaguit»

Montes cómoti funtab eo,3lt;colles de* folatifunnamp;cótremuit terra à facieeius, Sc orbis,amp; omnes habitâtes in eo.

Ante facie indignationis eius quisfta-bit^SC quis refiftet in ira furoris eiusç'Indi gnatio eius effufa eft utignis, ôCpetrædif» îblutæfuntabeo.

Bonus dominus SC confortas in die tri

bulationis,amp;feiens fperantesin fe»

J Ët in diluuio prætereutecôfummatio* nem

NAHVM PROPHETA 5

IVXTA INTERPRETATIONEM THEODORI BIBLIANDRI.

I Atifi«iuM»gr4Ke aduerfusNimuatt.’li^ CAP.!. beütu prophetictif Nahum Elcefei.

I Deus'mi^ucfcrensiniuriiii crut-Dtrcriptio îj lor louii, ultor louis cr uehemês,ultor

*0«« iit bodes fuos, cr iniuriarum memoraduerfum petüjus. ffiiitticos fuos.

louis patiens cr pollens uiribtts,at neuti^uam di ixittësimpunita(fcelera-)louis uia perturbinem Cf Pgt;'ocellani(ed,)nebulteautem puluis pedum eius.

t Q«i)flatim ut increpitauit mare,ipfum arefacit, ^'»nescj; ßuuios exiccatt Deformatur Bafan Car ^^lus,floridusqi Libanus deßrinatur,

4 Montej ab ipfo contremißunt, creoUes feß ^^ßluunt.Terra fe proripit ex illius conjpedu, esquot; ^Wi«(4(icô) orbis unù cum degentibiu in eo.

y Sub eius excandeßentia quis perßderetf In ædu eius ijuis durdrct? Calor ipfîus confiât in moreni ^S^i^tUtfilices ab eo dijjoluantur,

^urfum) benignus ed dominus, pricfidium tent poribus dijficilimis atque cognitos habens pritdolatt

PropolîiS

Diluuio fuperdnte prorfum delebit locum i«

' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Aflynum,

HIERONYMI INTERP. nem faciet loei cius, öiinimicos eius per=! fequentur tenebræ,

• 8 Quid cogitatis cotra dnm?Confummalt; tionem ipfefaciet.-non cofurget duplex tri bulatio.-quia ficut fpinæfeinuicêcomplex dunf, ficconuiuiüeorü pariterpotantiûî confumêtur quafi ftipula ariditate plena. Ex te enim exibit cogitas cótra dnm ma litiam, mente pertraääs præuaricationê,

• 10 Hæc dicit dfis îSiperfeéli fuerintamp;ita plureSjfic quoq; attondêtur,amp;; perträfibic Afflixi te ôC non affligam te ultra.

Il Etnunc contera uirgam eius dedorfo tuo,amp; uincula tua difruinpam,

• 11 Etpraecipiet fuper te dnstNô feminabix tur ex nomine tuo ampîiusjDe domodei tuiinterficiâ:Sculptileamp; côflatile ponam fepulchrum tuum,quiainhonoratusM,

JJ Ecce fuper motes pedes euangelizätis SC annûciâtis pace. Célébra luda feßiuitates tuas,8lt; redde uota tua,qa noadiicietultra, utperträfeatin te belial.uniucrfus interiit. CÄ P.I I. Afcendit qui difpe rgat coram te,qui cu 1 ftodiatobfidioné.Cótemplare uiam,con forta 1 umbos, robora uirtutem ualde, qui

BIBLIANDRï IN TERP. 4 pßus (Ajjyrij) c^poRinimicos fuos immittettene»

• 8 citjid mdchmamini aduerfm dominumfSemcl stages ex pcrdet.Non iteranda caltimittix oborictur.tJam pla= iußme ritu ueprium implicitaru, quum ßterint com* Mejjando reßrtifabßtmentur ceu culmis ad plenum iorriduf.

• 9 ^xte (nanque) proß^tu cü praua machinatts Ciuhexei 'm lauem,confultor Deo crhominibui infiSlius.

Ad hMic modum loquitur donünia; Si omnes 'mtegri (ßnt) tjuotquot fuerint,attondentuy,cr Iran ßbit.Etenm fi afflixi tc,poMac non affligam- nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Äpoflro-

’I [:tnu^cquidemuirgamißiuiß-angatnilte,uin*ucV aulnq; tua difrumpam-

Porro de te louis mandata iniuHxit.Nonferetuy rnterîms fXnomine tuo in poHerum. Ex deoru/m tuorum tede tallam Jlatuoi ZJ' ßgnum ßßle, uertamqi in tuum fe^^ puIchrum.Nam ignominiofus erii.

i} En per montes l^£ti nuncij pedes pacemprlt;edi^ Pjaean «lt;-cantis. o ludafcriareferiof tuas : perfolue uota tua. ‘’°“*' t^onenim te poühac fuperabit Deo crhominibus mfeüus.Totus conßilus e^l.

i Afcenditdißipator ob oculostuos obfeßiemur= CAP.ll. bem uaUatä. Luüra uias t obfirnu lumbos : omnibus N!”*quot;' °'’ tnadisinfirueeopias,

H 1ER o N YM I INTER P.

± quia ficut reddidit dns fuperbiâ Iacob» fie fuperbiâ Ifraël, quia uaftatores diffipa' uerûteosjSf propagines eorûcorruperût.

Cl y peus fortiu eius ignitus.uiri exerci* tus in coccineis* Igneæ habenae currusin die præparationis eius» amp;nbsp;agitatores eiu* confopitifunt.

4* In itineribus côtwrbati funt, quadrigae collifæ funt in plateis^ Afpedus earü quafi Iampades,quafi fulgura difeurrentia»

J Recordabi tur fortiunt fuorum,ruent in itineribus fuis*Velociter afeendet muroS

eius,amp; præparabitur umbraculum.

Portæ fluuiorum apertæ funtjSi tem^ plum ad folum dirutum»

Et miles captiuus abdudus eft,amp; ancilgt; læeius minabâtur, ^ude^ ut columbæ» murmurantes in coroiDüs fuis*

• 8 EtNiniuequafipifcinaaquarum aquæ ciuSjipfi uero fugerunt*State,ftate,Si non cftqui reuertatur.

• 9 Diripite argétü,diripite auru,amp;nS eftfi nis diuitiaru ex oîbus uafis defyderabilib» Diffipata eft,amp; fcilfa,amp; dilacerataeft,cor tabefcenSjSC dilfolutio geniculoru,amp; defe dio in cûdis renibus,de fades omniu ficut nigredooUae. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Vbi

BIBLIANDRI INTER P. 5

» Eteniw lowis lt;lt;rrogd«H'lt;lt;m lacobi,lt;juetn»

•idnwdumcrl[raclis:(jquidem direptores diripue»

gt;‘unt eos, er propagines corruperun t.

J Prtrmd heroum iUiut ruhet, uiri militares pur» Piofopo. pxratiftmt.Currus expeditionis tempore uelut ignis fX«u« f^sium,ut abietes concutiantur. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;oppusnS

• 4 In H(cw tumultuabu^tur currui : in plateis inter kcollidentur,utaßgt;eäum (prtebeant) lampadaruntt C rit« (ùlgurum difeurrant.

s Inmenlem uenietCimperij)ßrtibus eiui.Proßtr»i fitntur infuo agmine :ßflinabisnt ad nturum iAius (i^iniues.)Et tarn parataßunt machinât

Porta fluminum apertaftint,ipfum^;palatiMit ^‘ßolutum eA.

• 7 Munitio firmißima denudata eA,fublata eA.Aa fiUaautemiAius imitanturuocemturturum, er fuis peAoribui pertunduntur.^

• 8 Crfferiwn NtntMc al antiquo fiter at uelut dijua^ Iic4pifci«4.Ni0jc ipß diffugiunt.State,flate.Sed ne= usNi^

uen.

• 9 Diri[)i(e(ig{turuos)är^entiiM,diripite aurtvm. Äd uiSo-(enim) opibiu nwlîiw modui eft.Onoftu eä **'quot;*’• rebufquibuf^ charißimK.

• «0 VdciM nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;e^l, lacerata eH. Cor liijue*

lcit;tremor in genubm:tegritudo in omnium lumbis: ßcies^ uniuerforu/m contraxerunt oVa j^cciem»

HIERONYMI INTER P.

II Vbi eft habitaculû leonû amp;nbsp;pafcua cat« ÄTs.qu«. lorûlconûî'ad quâ iuitlco,utingrcdcret illuc catulus lconis,amp; nô cft qui exterreat» 11 Leo cepit fufficiéter catulis fuis, amp;nbsp;neca uitleænis fuis.Etimpleuit præda fpelûcas fuas,Slt; cubile fuum rapina,

IJ Ecce ego ad tc,dicit dns exercituû,amp;fuC cendam ufq;ad fumû quadrigas tuas,amp;lc unculos tuos comedet gladius,Et externii nabo de terra prædam tua, amp;nbsp;nôaudietut ultra uox nunciorum tuorum*

Crfp.lli, quot;Vx ciuitas fanguinûuniuerfamendaciî I dilaceratioe plena.Nô recedet à te rapina* a Vox flagelli,amp;uox impetus rotp.amp;equi frementis,âf quadrigæ feruentis,

• 5 ôC equitis afcêdentis, Si micantis gladij, amp;nbsp;fulgurâtis haftæjôC multitudinis interfé grauis ruinæ,nec eft finis cadaucrû-Et corruent in corporibus fuis

• 4 propter multitudinc fornicationüme^ retricis fpeciofæ Si gratx Si habentis ma^“ leficia, quæ uendidit genres in fornicatio* nibus fuis,8lt; familiagin maleficiis fuis.

• 5 Ecce ego ad te, dicit dns exercituû,amp; rc^

uelabopudédatua in facie tua,amp;:oftenda in gentibus nuditatê tuâ,amp; regnis ignomi niani tuâgt;

BIBLIANDRI INTER P. é

n Vbi nam luürum leonum, cf p^^fcua it^entan s»c»fnto» IfMtculorum, ad qua conßrebat fe leo (maritut) *“ nbi dcgebat catulus leoninus,nec quifquain

turbabat.^ u Leo(m^uam)rapiens,^ult;infum fatis ejJctcatuHs f«if,ßrangnlans nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;kanis fuis,gui rapina com

picuit latibula fudjlunrag; fua laceris aninutntibus.

t} En (Mf tibi(hofltm) inquit louis omnipotës. Cow buram currum iüius per fumum, tuosq; kumculos deuorabir gladius : tuam uero lacerationem auertam Il terra,necaudietur amplius uoxnunciorutuorunt.

« Hfi MrbfmpngKHîrtrMw »« Ufsiuerfum plcnam cap.Ill, nundado (y- laceratione,(qult;e tamen)nonreporta'‘ Sccicr» bit pradam, » CrépitasflageI}i,foiMsßridentisrota,equusfa^ bix, cr exultans currus, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;urbis.

3 Statimutequesfuflulit(brachium)corrufcatgl4 dius,/ùlgurai(i; cu]f is.Multum fauciorum,cr ingens vis cadautram, nec modus eü cadaueribus, adeô ut riMt per fua corpora,

4 QjiaobuenienOproptermültaprobrameretrh Caufa cis ueiiuüte atque poüentis ueneficio,qute gentes uen ditartibus fuis mereiricijs,crnationesluis ueneficifs-

s Enmetibi(hoRem)niquitlouis ommpotens,qui fubducam fimbrias ttbi fupra ftcicin tuain,cr oRett* dam gëtibus pudenda tua/egnisqi fxditatem tMin*

HIERONYMI INTERP.

• 6 Etproiiciäfußteabominationes,amp;con

tumclqs te officii,8C pona te in exemplfi, nbsp;nbsp;nbsp;।

• 7 Etcritomnisguideritte,refiliet à te,3i । dicetïVaftata cft Niniue.Quis cómoucbit I fupte caput^unde quæräcófo!atorcribi^

• 8 Nöquid mclior es Alexadria populoriï, quæ habitat in fluminibus^aquæ in circut tueius,cuiusdiuitifmare,aqu^murieius.

• 9 Acthiopia fortitudo eius amp;nbsp;Aegyptus, Sc nó eft finis« Africa SC. Libyes fueruntin auxiliotuo«

’o Sedamp;ipfaintranfmigrationeduâacft in captiuitatê« Paruuli ciu« elifî funt in ca^ pire omnium uiarfl, amp;nbsp;fuper inclytos eius miferût fortem, amp;omnes optimales eius confixifuntincompedibus»

Il Ettuergoinebriaberis, SCeris defpefla, SC tu quæres auxilium ab inimico, Omnes munitiones tuæ ficui ficus cum grofsis fuiSjfi concuflæ fuerint,cadét in os comedentis«

• *5 Ecce populus tuus mulieres î medio tui» Äts.ada. Inimicis tuis*adapertioncpandetur por* ta terræ tuæ,deuorabit ignis uccres tuos*

• '4 Aquâ ^pter obfidionéhauri tibi,extrue munitiones tuas, intra in lutû SC calca,fu* bigês tene laierê, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Ibi

ßlBLIANDRI INTER?. 7

Inijciam in te [ordes,ac uilcm reddamßäurtK te l^fdaculum.

Prorade quilibet aj^icientium te refùgiet abs te, ^^^ue dicet:Exoleuit Niniue. Qjtis eiui gratia iter fu pipift? Vndeguteremus tibi confolatores.^

8 hn tumeliore forteejjes, cjaàmNo Anwn,(lUt Exempia pt'iell in ßuwinibtuai]uiscireunflua,cuiaipropU‘ SiwckJuw mari etiam tmrus ip/iuif

sgt; Cuiui robur Aeihiopia e:}- Aegyptus fupramoa ualiduM, Aphrica^ zfquot; Ltb«, (qui) fumt inter auxilia.

ro lüj tarnen in exilium ac feruitutemabijt.lUiui

*^ßntes m omniu uicorum inilijs aüiß funt.De gra» Mßimis in ea uiris dedere fortes.Omnes magnates ib buiumilifùerunt compedibui.

“ T« quogue inebriaberis creris objèuratastit

5«oquf prlt;e/}dium queres ob bodem.

Omnestutemumtiones eruntfimiles ßciarbo^

•■it’i« habentibus iam ficus maturos,que Ji concutian ^ur,décidant Ht oj deuoratitis.

tj Eccomj tMiMjj popHÏM intra te eff’oemittAtum.Pro^ ßdo port« regionis tue pandentur hoäibuf, ignis^ deuorabit tuos obices.

«4 Hduritotibi aquas obßdionistfimta tuas muni=Pr{p»rt(» tiones .* ingredere lutum, çy fiibige argiUamtill^rue •fficmamlateritiam.

HIERONYMI INTER P.

Ibi comedet te ignis, peribis gladio.dc^ uorabit te ut bruchus, Cógregare ergo ut bruchus,multiplicareutlocufta,

• l6 Plures fecifti negotiationes tuas,quàni ftellæ fint cceli,Bruchus expanfus eft, SC auolauit.

• 17 Cuftodes tui quaß locuftæ, 8(. paruuli tui quafi locuftæ locuftarû,quæ confident infepibus in die frigoris,Solortuseft,Si auolauerunt,8lt; non eftcognitus locus ea^ rum,ubi fuerint»

• 18 Dorniitauerßtpaftores tuirex Aflur,fc' pelientur principes tui, latitauit populus tuus in möcibus,8lt; no eft qui cógrcget.

• 19 Non eftobfcuracótritio tua,peftima eft plagatûa.Omnes qui audierût auditioné tuâ compreflerût manu fuper te: Quia fu* per quem no tranfqt malicia tua femper.'

BIBLIANDRIINTERP. 8

V I6t quoqueje ignis deuorabit, conficiet te gltio ^‘w:deuorabit(dutem)more bruchi.Onera te(igitur

I ^lt;»ninibns)tänqud brucho,onera te tanquä locuflis.

I Auxidi mercatores tuos fupraßcUdS cceli^brw* ^^im(uidelicet)auolantem flatm ut im[ietum cepit.

Comatuli tui reßrwit locu/}am,in^enui tui atte ^‘‘lgt;orum examen mitâtur tempore frigido infepibut ^°»ßdentium,fcd orto foie diffugientium, ut nefcia»

Ioc«j cor«MW,lt;jd quem peruenerint.

’S Somnum ceperunt paüores tui o rex Aßyrio» ^‘‘W.Ucent heroes tui:Dißgt;erfui cR populiu tuus per ^ntes,çr nemo recoUigit,

f^eque leue tuum uulnus efi,led acerba tua pla^ Niniue * ?«'Q«otquot cafus tuos perceperintfàma, plaudent an-ocitcr

1 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;te manibus. Ad quem enim non femper iniurite

peruenerunt^ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;afflixit.

tr nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;s , nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'• .i--

.,■1 gt;' ' lt;

.. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;- . • nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;t - ’■. ^■■-

THEODORI BIBLI 9

ÄNDRI in PROPHETAM ' NAHVM PRAEFATIO.

Voniamnonnuüi pro more honünian res utilißm^isleui de caufa ßfernendi, exi^imans uirum Dci fieri« lemparumq; utilitatis conßrentemad

uitie nodrie ufum, puto ante omnia breuiter e/Je re^ ßiondendum ad ea,quie diu'mte huim crfaluberrmtc käionis ardorem pojjent tepeßcere. Sunt en'tm qui cogitent,audaciusq; proloquatur, Qjùd ad nos perti tiemahumcontraurbern Ajjyriorum loquens,Grde »■fbuiMtn olm coclamatis uaticiniucontexensfQjtid «id nos iRa ueteraf quid gëtibus mcredulis diélafquid contra liimmit diäa imperium ßeiüant ad inßrioris fortis homines!' Non défunt etiam,qui putent ob ordi ncm ipßui paulo minus tribuendü. Efl eniw feptimus iuxta Heb. er LXX Miterpretcj in numero XII pi'opbefdriMM, quiuulgo minores dicuntur. QHlt;e ut propofui deinceps reßllam, pr^terea paucis indi cabo,prophetiä Nnbiwn dptdin effè omnibi« lempo« ’■»bl« er «AtionibiMjprifctpKe tarnen noflris.Primum fcuud ncgo encntuw habuijfe t:^iniuitas,qualemcom’gt; minatus cfl Nlt;lt;biMn,cr Mrbem pariter potentem,pa^» fiter ßperbam tuxtn «erbtw« domini expiràjfe, ut nihilfuperßt quàmfœdum nomen in hiRorijs fide

BIBLIAND RI

WO« iwdignw.Attton fiinuleljiilui diuina or4tionü expirauit,fcd pluf authoritatis mérita impetrat,i]u4 Ïita ueritM fx Dro proßää declarauit. In Alff im aditum eil exemplum, lt;juod omnes hontiquot; cungue loeorum omntbm læculis montât abiit fceleribtu, qutt tum Siniuen tum alia imperil er parM deduxerut ad nüferrimum exitu/nt‘ debet Uli feripto derogare,alioqiimbi* ßorw Zf pr/eclarißma ingeniorum nobilium moni* ment^x ttate pondtu amittcrent pari ratione,qui* bu! tarnen longa ferics aniioru çy longitëporif expe r'mentum authoritatem apud fapieutiores cociliant» Prlt;eterea inter nos, er qui primis annis uixeruttt, quantum ad religionis uerte pertinet rationem, nihil intereil.Anni enim mille in oculis domini ßcut dief ! units,quifemper idem eil, er anni eius non defieiSt! ' tere.io. quiapudprophetäj^'ypi, ipfusideoappellatur,quoi

Perpetua fuißmilis idem probet aut improbet omni* bus tetatibus,eandem retinès uoluntatem,utpote opti mam,ettndemqi morem gubernädi genus humanu/nit ßcuti er ffiritus qui régnât in filijs inobediètia fuant perpetuo retinet eonfuetudmem.Vnde Paulus Coria thiosmonet, utprißa gentis ludaice ^ila reeolena tes dißant quid ßbi ex ufu ßat. Sauiße nanque iraia diuinam eutdentius in prißos patres, ut docamenttM prteberent poßeris,ne mala expetattt,ne ßrnicentur,

ne

PRAEFATIÖ.' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Io

•U Mofrf collt;int,ne tentent ChrifluM,ne mwmurent^ nnjjiicientes grants pœna cœlituf /îtitifliéfa: ^ua; omnta prodita funt ad iwscorrigendos,inlt;juot finis facutorum deuointtts eR. tant lt;juiaJS!ahitnf ^» frrßtacanitethnicis 4 religione per Mofen trdf^ta nlicnis^eamobremnon debent nobisißa fcriptacf ^lia ingéniés parata fordefcere, fed magna cum at» tcntioneaufcultandum eil,(jult;e patribus nofiris ^uon funt comm'mata, ^uid in eis Deus reprehended ^it}^uo iure tUos puniuerit.ER enim Deus noludaod fum tantu,fed zj gentium, ad tempus iüosfeparans fitu facrorum cr certmonifs. Caterum ^uiaulrun^ populum condidit, plurimisq; bénéfices ob^inxit^ ^lgt;utroque etià gratitudinis declarationem pod tau’* ta beneficia, er coditionis fi-udum ex aqua repetijt, Ktmirum ut ipfeunus agnofceretur bonorum aut hör, WJ reuerentia mentis er inculpât^ uitte ofpcijs co» ^etur.Quam folidie pietatis fummàm er quafi fun^ iantenta non unusauthenticoru librorum locus mîcJi fat,planißime tarnen Micheas fexto capite,inquiens: G homo indicabo tibi quidßt bonum, er quid domi» tuisrequirat à te : utiq; ßcere iudicium, er diligere tuifericordiam, er folicitum ambulare cum Deo tuo. ttac igiturfumma capita legis diiiMhe ludaico popua lo uarie multiplicitcrq; propoßta Deus Optimus man ximifigentibus etiam ctg'.eris prtefcripßt, no quidcnt ß 3.

BIBLIANDRI

fuojigito in lt;ere cr (axo incifa, uerum fuper fabuU cordii explandta.utin omnibus inüitutis adnwneren tur,quid ius çr fits,quid /ùgiendü aut liciendum,quo paólo uel propitiü haberët numen,uel iratu,fecundu quiis leges uiuentes gloria zr pramium reportarëti benignißimo Deo,er in pr^euaricàtes ob mpietateitt dtq-iniu{litiam ira iuRi Dci cœlitus manifi^aretur» Verivm caüidißimus hoRis buntani generis, qui pri» mos parentes in fraudent abduxit, omntbusq; médis laqueos esquot; tendiculas ßruit in oracubs Dei confrgnA tii,hanc quoque legem cordibiM infrriptam abolere conatui eü, e^ denfîfrimte ignorantilt;e nebulas offr* dit, Adhibuit igitur benignißimus pater, qui omnes Itomines uult faluos fieri, er ad cognitioné ueritatis peruenire, interprètes praclaros cr ergodioâas, i qualis Socrates, qualis Seneca, qui effrenem libidine ; peëioris humani extra frpta lüa fefe effundentis co'èr cerent,ddq; noffnam uiuendi redigerent.lfli homines ingeniofe conditoris indolent ex tanto rerum ttfib uerfarum opificio,uulgaribus aut amore literaruM captif expofueruitt, mores hominum deprauatos ca* j ftigarunt feuerißime, ac profligatif mortalibits infi^ : flum numen denunciarunt, non dubitantes intérim offènfas hominû er pericula fufripere. Vnde pneela* ra confrßio integerrimi Catonis apud SaluRium ex» tat.'Qjti mibi atque meo animo iwllius unquam deli*

âi

P R AE F A T I o. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Il

Hi grdtiatnficiffcm,haud frcile alteriuf libidini ma» lefréla condonabam. Quales ego profiâo homincf deineliori nota,ß ex animo ita fenferutitut locuti uitie /peciem priefe tuleruftt,iwn temere i» ordmein damnatorum redigam. Licet cnim Chriüi fdluatorii nomen baud perßteäißmum habuerint, nec ImgM fud differere potuerint arcana regne Dei: non abhorret tarnen à Dei clemefißimi moribut, nec »beim oraculis,(]uin per fudemßtritum occultim M» ipforum peHoribuf uim mdiderit, guafalutis atem£ beneßeiu percipitur, ut feirent adeo Chri film,in quo uno benedieutur omnesjimilite hominu, ßd [è ilium [are ignorarët,nec uerbù explicare pofr fent.An non tails cenfendus efl Cornelius,cuius fàila Aél.to. placueruftt Deo, antequdm per apoRolum Petrum fXtffliißdj/ceret ChriRi myüeria,quum ßt impoßi^ bile quenquam Deo placere citra ßdem, tefle Apo= Hetr.ti. Jklof Tales fuerunt etiam in populo ludlt;eorum homi nes pij çy [anâi, qui Meßiam tarnen expeiiabant, qualem apoRoli ßierabät propediein ßre noRru [al* uatorem er dominum, qui regnum obtineret more Dauidis er R.omanorü Ca:[arü.Tales reperidi hodie plurimos homines innocentes, qui neutiquam uerbis prodere po/[ent,quod /[iritui domini affatiminpe* netralibus cordis docet, quad eis ad [alutis partici* patum u[uißt. Sed ut locum iüum finiam,ß placet 4

B 3

BIBLI ANDRI

uité bedilt confortio fecludere, qui Chridinoflrida ntini cr fdludtoris iwmen hdud tenent, nee proßri poffttHt tanqudm propriu nomen, quim crudelisfe/t tentid firtur in nwriones er mßintulos,qui nullu hd^ bent rationif ufumflBi ergo gentilium agnofeentes Deum conditorem,er dgnitum colentes, ut cÓuenit, reuerentia çr uitlt;e fanil}monia,glorium atque prt* nüumreportarMit Deoiudice,ut doélorferapbicul cr irreß-agdbüit Paulitf iBe Tarfcnßf teüdlur m Ute ris ad Romanos.Rurfum Deuf nolens peccatoris ntor tem,fed ut conuerfus uiuat,male credulis obieeit ßgt;e* dira tam uigilantibus quàm dormientibus,exhibait^ uariaspritdiâiones flatum publicü inuertendu e/Je, ni oeyut mores ipß mutarët. E4 uocabât omina, moit fird,prodigia,o{lentd,er portenta. Porro quumnee fuam eonfeientià audtrent, nec falubria praüantiuitt uirorum monita,nec infolita naturic j^ecie mouereit tur,mßquebatur calamitds er interitus, ut iHi nebu tones incurabiles à Io«e opf»»o maximo uiui mor^ tui^ maâarentur, zy- omnis poderitas haberetliqui da exempla, quanto malo condet nu/men fuperntM eontemnere ac malcßdis irritare. Qjsoeircafdpien tiacundisprouidens curauit in liter arum hteceondi tnonimenta, cr ad eruditionem omniü feculorü pro» pagari.ciÿod tarnen prtdantißimu Dei feminarium adçolendantuitatft /andiorem ide mahtsadperni» cie/n

P RAEF A TI o. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Il

tiemnt^ram fempir 'mtentiM pc corrupit iniedis, (y ab omni parte 'mpcu,ut ^uod erat Mia tutum ad falutë generis humani uerteretur in let hale Uetienum. Nrfin j« iüis monitoribus, lt;jui traélabilein V quolibet fetjudcem populum naéîi ßterant, fiepe ««!«« priuataratio er corrupts; mentis affèdus,ut iton dirigèrent homines ad uniusDei cognitionem etijue profrßionem, non ad æ^uabilis uitæ confonM hJW.no ad iÜM natur te leges, (juas tdmë pr^uidebat, fed ut putabant fe bona prlt;e[entia ey caduca naâw tos,rurfumq; opinata mala declinaturos. lam in m«« Icti mundi pgnificationibiu hominum curioptM er Hu/i damonis lt;emulatio plurmas fraudes admifcuitf «f plinualereiu fortes, auguria, extiffgt;icia, auffieid, Cr id genusp'iuolte obferuationes, lt;]uàm flatus prte* fèutis jicies er confuetudo numinis admodulata ue* tij^Deipradidionesad meliorë femperfrugempel licientes. A.d h£c mutationem opificij diuini reflre» bant ad malos dtemones, tjui cupiunt totum genui mortdlium femel fublatum,/jniüreq;interpretabana turfuis uotis adulantes, cui infanidfrigidamfuflun» debant genethliaci, er ex a^rorttm interpretatione eredulos homines dementabant.Porrô inferibendis monimentis i-mw», quas profiâ ounus Deus nofler ttm iubendo turn permittendo turn agendo procura« vit,uarijs de coups motifunt authores,ut non^uoi

B 4

ii nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;B I B L I A N D R ï

res erat, [ed utßbi commodißimttm uidebätuy,ntem9 riiproderent.Vndeinuaßt m uitam ethnicorumcie citds çr tempora ignorantite, ut traherëtur ad idoU muta, er conuerterent gloriam itiuißbilis D« i«ßr main omnts generis animantium, utq; per omniaßaa gitia prouoluerentur more porcorum.De guibus ialt;t lis non femel diuinus Paulus meminit. Sed uide modo lüis corruptelis peüißris medicinamfecitplt;ta ter hommum^ Deumq;,ne in uniuerfum abi^ciendit ßrent,in quibus plurima funt iucunda feitu ef Dei^} laudes perfonantia,gui magnificus in gentibtd etiamßit.Populum ludaicum ipßper leges plurbn^ arüißime adßruHUfCr prlt;ecipue deleäu in ^uo ßiif uirtutes oüenderet,ciim potetißimis comißt monara chijs,uel potius cu toto orbe,ut cum gêtibus cotrahe* ret,beüigeraret, feeder a iugerët, breuiter perom/'eS uitæ partes eruices iadarentur.Vnde neccJfariuM fielt in hiftoria facra populi peculiariter Deumcolett tis,mferictiam gentium i{larumnegotia.(iult;enara ratio ab omnibus mendaeijs repurgata liquidißimf conßgt;iciendum exhibet, qualis Deusßtetiamingen tibus,quie uelut Lydius lapis exii^it ad deprehende/t dam mendacium cr impoHuras ingenij humani£x* empli gratia unum er alterum attingamus.Annott bene fe prodit figmëtum tierodoti in hi^oria louiC, । ^uodfiiëiusn Deiprlt;eclaru iUe torquet ad Arioiieni

fidi*

P R AE F A TI ö. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;IJ

JldicMem ■An non fubolet aßntia ueteratoris ^ui nobilißimü typum faluatoris Chriüi labeß^{^are «fl certe /äbulofto mnationis fujpidonibui uoluit tontamtnaref Omnes etiä fcriptores Ldtiwj Grt d,qui Alexädri Macedonis geRa fuo flylo profècuti f‘Mt,prodtdere ilium mieilii tnolibuiTyrumßciJJi contmentem-Verum hoc ßcinm exmtium eripitur Chüldao I^ubuchodonofor feruo Dei, ut \eremiM eti nocat,quod futurum obfcuriufprlt;edixeratHabticul!, ßdum Ezechiel teHatur^Felices rerum fuccefpu tfibiiunt difs immortalibm, ut ip/t loquuntur de ido* er humanis prießdifs.rurfum calamitates neglea ^eatqjprætermiff^ fuperditioni,itut aflrorumefr fillibut,aut mprudentilt;e moderatorum aßignant,ut ^ucncf; priuata ratio hue itlucq; 'mpeüebat.Superue^ gt;dt igitur hiRoria facrofanäa, er uelut iüata ßx prodit iüam audaciam enormiter in hiRor'ia mentiett diuelcerte aeeutiendi, oüenditq; malißntes,dti]ue ßlicitatis caufam primant,cuiia ui cuttäa geruntur. Proinde hi^oria populi tudaici uelut canon erit gen lilium feripta legendi circumj^eäiui oculatiutq;,cr iudiciumßrmabit corum res dijudicandi exaäiut. lifdem de caußs prouidentia uno cunüa obtutu com pleâens infligauit ifra'élitici populi doâores primai I rios, er ßngulari affiatu nummis opplctos,ut genti» bus uarijs fua ßta prlt;ecincrent-Ex hoc enim ptanißi»

B Î

BIBLI ANDRI

mumßt,1udaicu ijuiJem populu did peculiuDd,lt;li(l primogeiütu D«, Dr iî pr^edpue i« I«dlt;elt;j wti««,»«* terim tarnen aetrrarututianünS ua-y^TZä/JiUiy^ fiu/j outßivciL^ quot;KoYift haben apud eundem Dcih« amp;nbsp;dominum uniuerßtatis.Praterea indicatur in eoruitt fermonibui prophetarum,ojfida poflulaueritdi uina maießoi ab iüii etiam,c{ui extra feptum legitiitt populi uerfabantur,lt;]uid probro,quid laude digninit geljerint,quae iSis caufafùcnnt perewtdi.Natn utßim£ orationes Efaia,teremia‘,Ezechieli{,AbdiA Uahum aduerfm gentef idololatroi taxant impiet^^ tem lt;y facrilegam infaniam cjfigiandi numen ater* num per lignum er lapidem cateramq; materianntit xant perfidiam, crudclttatem,liüum,auaritiam,igt;tiit flitiam,luxum uita, er reliquat hominum turpitudi* nes,quM Deiunec in populo proßßionefuo,nfe HI gentibut diutiutpertulit, haudquaquä praputiocar* nislmitem conRituente in adminißrada iuflitia-Sif lere.f. enimDeuiper leremiä loquitur,Annon de omnigot te,quatalis eR,uld/cetur anima meaf Hoc e(l,QUii* cunq^ natiOfCuiußun^conditionis hoinine!,quuiit fimilia deprauatit ludais ddmiferint,ßmili paenaplt dentur.Difdmui ergo in diuinis fententijs de genti* but indreundßs non minuf ingeniu Dd nofiri,qudin rx his, qua tiulaif de uirtutibi» atque uitijs prafai* pta funt.Ad hetf mrma funt tüa prophetarum diäa feripta^

P R AE F A TI o. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;i4

ftr!pfaq; MJ gfnies incredutiif, dijudicadi exterarum «fgotMjCr Itteraram nwnimenta ßue res ged^ cont ntenwrdntia, ßue rations uiuendi prafcribëtia.Ciuit fnim cognofcens lt;t ^ahumo in Aßyrios didht, m idu neos per Abdiam,cr ab alijsDei prophetis in dtuer gentes,tribuet uidlorinis lüoru ey proßierum fite* fejjiim religioni peruerße, aut excidtu eoru aiiæ cau fe.^uàm iuüiti^ diuin^, gult;e tmmaniter delmquen» tiü prauitates fupplicijs lt;equis uindicata eilf Quem-edmodum igitur feriptura diuinitui inßiirata fapiea tißime condita eü per Deum, ut uniuerfam difeipli» »um pietatis dirigat^nemaltugenituimprouidis mor talibiM fub qudcunq; ßiecie tmponat:Ua prophetarü oraiionesdiuin^ingentes uanis ßiperftitionibuide» ditat, omnem uiuendi difeiplinam apud ea^receptani fxawinAnt. Dixi jufiut quid putew nobis conßrre in tthnicos priecipue parata, quoniam iUa quafiio per« quißiionc dignißima uidetur, çy ub inüituto noüro neiitiquam abborrens.Reliqua nunc breuiuiabfola Ueiitur. Qjii putant feriptum t^ahumi uel ideo non multum priuatis bominibin,autmodicÜplebeeulain tradiantibiu conducere,quod contra fummum totiai orbis imperium tendat,cogitent contra Niniuen fer‘ monem eße, quic in euangelicam hifloriam introdu» üa eR,ut documenta pricbeat pcenitendi.Par eü igi tur in iHa intueri etiä,qui ßt cxitm ad uomituamp;’ pfi

B IB LI AND RI

flinlt;tfcelertiredetmtiitm.Co^itent hodie lt;juo^ue nM g«4 imperiti exiHere, ijuorU ^tiMiex dntiquii ope^ ribm Dei pr^efumere maximum fît operlt;epreciuittgt; Cogitent fcripturam Deiomnibiuconditiotiibutbo tttinum ejje accomodatam,fîcut apud autborê ipfî^ tuiUui eü perfanarum refîgt;eéiui.Dum enim ad heroS babetur ferma, fîmul docentur ferui : dum fenes doa centur,fîimi,l erudiîitur iuuenes: fîmul docentur p‘‘i* peres er diuites,uiri cr faemiitie,parentes er lH’^b magi^lratui er priuati,potenti/?imi er fortin homines.Tarn pertinent enim ad priitatos quint^itt fummosmonarchas, (ju£ pronunciata funtdeadul* terio Dauidis,de lalrocinio Acbab, de impietate at^ ßßu Senacherib. Poßremo funt nonuüi,lt;iui minori^^ ßciant Nahum,^uia in ordine duodecim propbetaru coüocatiueü à maioribut noilris,qui minores ap* peUantur. Et quidam peritiores etiam putant ob or* gumenti mediocritatem atque tenuitatem pbrafeos, ob^ leuiores motiu ßaminis iÜud cognomenturn for* titos.Qjtos Ibgifîime ßüi res ipfa déclarât, quando* quidem funt eiufdë Dci oratores,eodë ffiritu prddi* ti,eadeinq; dexteritate animorû:pertulerut cofîmiti^ mandata diuerps bominumgeneribui. Namfîexpeu dantur,qu£ Abdiasdifîêrit deinteritu ldume£gëtis, qu£ loël de calamitatc iud£i5 impendente,fîmul^ de ifraëlii reaitutione,qu£^ ofe£s,Amos,Kicbeas,m uarijt

P R AE F A T I o. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;15

Uitrijs fermonibus, appitrebit tanta eloquij nuieflaf, «t cirt« mdtoribi« illif de bene dicendi palma certare wdfdntMr.Et certe honeüum atç[; pium fludüim nenui landi argimnt inter ipfos ukro citroq^ mutuatauer» ^lt;1, er fententiienecnonfigurlt;e multipIices.Proinde uon aliam ob cauptm id cognominis indit uputare fas ob modum opufculoru,lt;]uippe ijua coniun ilainunü uolumen ne feparata interirent,uix uniiu ^faia^uel leremia;,uel Ez^ehielis librttm aquentfuit »Mgnitudine.Quum enimconüet ex hidoria facr4 plMrimoj fiiijfe prophetas inlfraëlitico populo, pro» wauitfapiètia Dei,quteda monimëta clarißimorum tiusgentisoratorü perueniread po^eritatis cogni» tionem,quie longo interuallo fuperant graui er ma^ fculo uel potiua coeleRi condita flylo,Grtecorum rhe tor« ejfujas er perduilrices orationes. Ex quibus di uinis operibui liquida perdifcitur,qult;efiterit difcipli Ila pietatis ab Helia ufq^ ad tëpora faluatoris,qu(e tna, teria,nimirum incharitate Dei er proximicompre benfa,quie ratio er modus tra{landi,ut omnis poüe hu abunde babeat exemploru docenda pietatis er adnünillrandæ religionis. Ampleéiamur igitur grd« te animis, quad fenatus trina maie^atis decreuit ad itoürâperuenirememorià, undehomo Deiabfolute potfft erudiri ad omne opus bonum, er deuolutate numinisaterniadplenu certior fieri, quatenusuita

B I B LIAMDRI

ïgt;r4i« re/irt. Non firabeamuf aures mali genij fugge flionibwf,qui udrijs technis conatur diiuna fcripta el( itarc.Teneamut fem per in promptu uerbti Paubnunif omnia fcripta effe ad noéram eruditionem, in ^ol fines feculorum,hoc eR,lliades malorum deuenerSt» If4 rfperzetMt« fanüißiniMn uatem Nahum faluber* rima doHrina refirtit effc^noRris^i tëporibus accoiH modißimii.Denuciat enim ceu pater patratiu beOu»^ nomine fupernie maieftatis urbi Nintuitiae totiiit iiti* di/icileprincipi, neefolum Aßyriorum metropolt, fed etià omnibus regnis,ciuitatibus, zs- priuatis honU tubus, quißnülibus iniurijs populuDei aßicitmtity idoloriicultu,perfidia,immanitate,fillu,luxuria,tti* pinis,c«edibus uindicem Deu infe prouocant-Meritii dij}gt;utat de uniuerfa natura Dei erga homines impio^ CT tyrannicos,qui teHatuatq; denunciatum hoileiH habenttotius mudigubernatore;rurfum squalid Dtuf fit erga pios cr humties, qui uindicem habent Deinn CTpropugnatorem.Annonhic ferme belle compofi tuieüadterrëdos prauos metu poenarum,iiui feridh priediti animo non proliciuntur ad ojficiumfuuw bt nefieijs patris cœlejlisiAn non htec plurimum baberit efficacité ad confolandos probos, qui tyrannide mi* lorum premuntur,dum audiunt fe habere uindiceitl Dcttw iuxta clementißimum cr iu{iißimum,qui tem poribufprafinitii abinfitllibili fapientia fuifpr't^o

, - nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;adfitl

P R AE F A TI o. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;l6

ttijit?'Vnde mérita çr fito guodam accepil confoltt» toriî wmen.Cieterüßquis hoc parum exilî'met,per ßmuiUt analogie er allegoritc fcriptum hoc extett dere poterit ad tempw expcditionif totius mundi,ut Tettulliani utar ucrbo,adqi impctut dolos hlt;ereti «rum.no abfurdam habens hitic occaßone de utro^ ^opioßß'tme dißerendi. Quie propim ad authorem fgt;imc diumum pertinêt,eiuft^ orationem luculentißi ••MW,in explicatione tituli dicam, quoniam prlt;tfrtio b'ahente rerwn contextu, fcriptum interpretdnduni ••Mgmtndwjc iam fuperat.

TITVLVS ORAi’

TIONIS NAHVMl.

BMnes prophelarum fermones titulum prießxum obtient excepta lon^ fcri* pto,quod in mtUo getiere diuinaru eau farum uerfans,uerttm gedamrem ton» ^tnwranSfß quis de hiRoriaqudpiamfacradecera ptunt fu/ficetur,non impie nec abfurde iudicabit.Hos iitulos Efdras ne legis diuinte peritißimus prietulerit^ fdetiam guidant ex ludæcs putant,an ipßad hunemo dtm fermones fuos inferipferint, incertum efl.Sumquot; ••wpfreMrro conducit eos cognofeere tanguam cla^* '‘fin gu4 arcttna hiecfcriptarecluduntur,Nlt;lt;m ipfot

EXPOSI TIO

produnt äuthorcs, argumentum pleruiK^; indicitnt, tempora etiam (juibiu orationes di£ilt;e funt fermé an notant,qu£ noui/fe plurimum confèrt ad exaéliorent cognitionem.Nunc prlt;efentii duntaxat oration^ fcriptionem /jngularem crinfolitan expcndemut-InfcribiturenimHebraicauoce nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;maßa,quant

L X X plerunq^ interpretati ftmt fufceptionem fue ontn.fiiquHa zsquot; quidâ alif tum ojetAtoc, Vifum,tiigt;ii •Tt^oipHTiïafj. Hieronymui etià caufam uocii reddit bifce uerbii.’Graue ontuponitur, quad earn aduerfm quam uidetur,premat,nee ßtud eleuare ceruicem-Bß autem uox majja deduda ex uerbo nafa,quod frequentiuf ferre ßgnificat : nomen autem deßgnat metaphoricSt tri^eßtum atq^ imfaufiu uatieinitiM-Cui rei magK, ut opinor, quadrarët Gro'ea uocabula m ßafaut r cpi^op-Cteteru maffa portendere minax ergraue uaticinium indicant orationes Bfain pr£nunciantes dira Babylonijs,Syrt$,ldumiis,^egy ptijs er alijs-.fcommata etiam turbieimpiteinlereini am,Vbi onits dominif Ad hac Hieronymus in corne/t tarif s,quos ad Abacuffecit,ita fcribit;Maßa nunquä pr/eßrtur in titulo,nißcum graue er ponderis kbo* risqs plenum eR, quod uidetur. Onus autem Hiniue infclribitur,hoc eR,tridlia er acerbaßta complexés urbis Niniues,de qua inferius. Infcribitur etiä prater morem aliorü Uber uißonis tiiahum Elcefci,nimirum quid

T I T. N A H V M I. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;17

quia h£c nofunt uoce pronuciatit OIk, ad quos pr£a cipue jpeô{arunt,fed Uteris ab authore concredita,ut nitterentur in Aßyrios. Quemadmodum CTquot; inter le femiit orationes exemplum epiüohe ponitur, quam lere.?-ad capliuos Judæos in Babylonia tranfinifît.Vifionis liber dicitur,ßue libellus cotemplationis, quodper^ Hide ualet,atq} libellus per/jieiîiuus er propheticus «rcdiM Deiconßlia compleilensßiper Aßyriorum urbe,qu£ Ndbowio inßgt;icieda fubiectt,ut mortalibus Htfempore proderet.fJihilenim rerum dominus ge^ W, quas non priui aperiat feruis fuis propketis, ut Amos teRatur tertio capite.Quemadmodu ergo ui»

I dentej oltm diäi funt, quos posterior lt;etas appeüauit prophctas,ut primo libro Samuelis sgt; capite proditü fft, ita Opus iüoru uißo „oinindtHr. QKjntuw etiam ad uerborum attinetproprietatem, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;licet inter»

' nbsp;nbsp;duw «tb authoribus ufurpetur pro cerne re oculiSyre»

äius tarnen fignificat acie mentis contêplari abßrufa er Merdumlocis atq; temporibus remofd. «e ' ’■0 esr oculorufenfu percipere ßgnificant fre ’ quetius.Uincnomeuerbaledeßeilitur Hafon, quad reélius in'ofa^a. uifum auf iw oƒ a^çaTlo'/xoç, Ht Aquila interpretatus eft iw prophetia AbdCMF.uer titMr,^Hdini« ojgt;alt;r/lt;; uißo,ut LXX fermereddi« dcrut.Ndin hlt;ec forma deduilitiorum per^'y adfum» ptamfyüabä fi-equentius ßgnificat retn er efßc^m,

C

EXPOSITIO

Uli uerbalia Græcoru in fià:, qudin aâionem uti uef balia Grd;corum iniçcr Latinorum in io.Porro El^ cofiludieorum aliqui putätßmiliamautpatremaut eerie progenitores huius propheta attingere.Quoitl | opinionè ul Elcos putaretur Nahumi pater,isq; pro* pheta, etiam fuis lemporibtu inter ludeos receptaia fitiJJeD.Hieronymus tedis eR.ldem etiam refillit di' censànatalifolo id agnom'misinditum.Ejfenanque uiculum paruum in Galilea nomine Elcos,cr uix rui nis ueterunt tedificiorum ue^igia indicantem-Hiero nytno fuffragatur Hebraicit linguae confuetudo noit fernere à parentibus gentile feupatronymicum d(ß Hens per iod in fineadfutum.Loquitur enim per no* j men ben,quod filiu ßgnificat, ut Salomon filius Dd* । uidistaut nomine inteBeHo extrinfecus, Salomon Dlt;1 j uidis. Qui mos loquendi Grlt;eco fermoni ßmiliariter : confueuit,ut dicatur, îaKuêoç ii\qgt;ou'is, pro loco* bus Alphati filius.Nunc de urbe contra quam ferno । _ e{l,deq; authoreßngulatim explicandumuidetur.

De Nmj Df nbsp;nbsp;nbsp;Nini,cuius mores fortunatn croccaf twn^

ticinio fuo Nahum perfequitur, uaria nbsp;nbsp;pugnanti^

fcripta reliquerut etiä clarißmi nommis authores,!^ mihi otio confulenti atq^ exiHimationi expeditißimit fùerit,eam remßlötio inuoluere.EH enimperdijßcdf , pugnätes authorü fentëtias coponere,atqi in tanta tut rictatcueru conüituere.Hoe autèmorisesi quibufti

Tl Ti NAHVMI. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;i8

Jcri()torlbuf,ut quoties nodut 'mextricabilK inc!clit,ß giirrf i» tcpore fuccurrëti ù fe rcijcHt. Verum quia to iumhocIcriptü/tneiRa narratione mancumfiiturii ffi,magif induflrite fludioforu quam mihi confulës de urbe Niniue hue apponam, quad uerißimu uidebitur C ad prüfens M^itutum feruiens.Plura qui nojje cu pit,authores habet minime muto5,Herodotu,Diodoquot; lt;^11111,çyalios.fiiniuë igitur,qute fcriptoribui ethnicis ippellatur tJinu!,pleriq; tradunt conditamàNino «J locoMffopoWntti« fiituria ad ripamflummis Euphra

Tigridis potiui.Euit is l^inus maior Beli filitts, ^Mtemporibui Abrah^e uixit, ac apud Aßyrios di» uinitatis nomen nbsp;nbsp;templa meritui eH ßcut cy pater

^eliu.De cuitti idolo quoq} nobilißima tragcedia 'm« terfiëli ÀDaniele draconis orta eü.Niihi fwmen Ni« ntue Hebrrficdm etymologiam potiiu refirre uidetur ßgnificans amænam er fj^ecio fdm,zy non à Nino «tt po/ituMj. ConRruëlam abAjfurè t^imrodi regno B4 blofiitf profèëio Genefeos hiRoria tefiatur decimo capite.Prater ea ßtam propc flimi'ma, uel noder uaa tf$ fdtii «idiC(tbit.Fcrt«r ad hitiat amplißima urbis [ubjlruëlionem ex tota Apa populum coailumtO“ ngens opi« aliquot d«noru jjiatio perpäu. Arcrfi« nanquecomplexamfupra CCCC fladia,quiepici!it Gfrntdniie miliaria wcl roRof, ut antiquatum nomen rtHOcemtif,circiter XI111. Qwod maiorem jidcm

C i

EXPOSITIO

inuenit ex biRoria Ionie ante Nahumum cotra HlM urbem uaticinati.vbitraditur magna, urbs Niniueili nere triwn dierû, in tjuam iter uniua diet progrejjuf lonascoepit deimtm precottium ßcere.Ad bec rejif tur habuiffè hommu plufguàm cëtena uicena rniOitt, ^ui no difcrimen nouennt mterdextrâ ßniüranl, boc efl,tjui non habuerint ufumratioiiK. Huiuf urbü muri,ß credmui hiüorÿ!, habuerût altitudinem O pcdum,craßitudmem tantam,ut terni curruf pt^ eum iuxta incederent. In cuiut dmbitu ßcruatt ßtemiüe ac quingente turres. Certe tnunitißimam ßtijße tiahumiK quoque baud obfcure indicat. Huim rex primariui Ninuf teBimonio ßriptorum uicbt‘^ gentef fubegit,necnon remota loca fuis armis injifli* uit,altos populos artibus ßbireddens obnoxios:quO temporeVexores Aegypti rex eadem mßäusambi* tione bonâ orbis partem inferendisbellisdiuexauitgt; Retulerunt autem Aboc propoßto futtm tein Nimrod,qui primus inter homines dominatußbt conüituit,atque communem fortem perte fus ali/s itH perare uoluit. Porro imperiu ßc à Nino auâitm, ß* quentium regum uirtule uel potiusßrocia in tantum adoleuit, ut un iuerfum propé orientem in fuam di“ ttonem redegerit,durant perannos mideacquadrin gentos fucceßione regum X X X V l à Ni«o «ƒ$ adSardanapalum, qui ultimus m urbeNiniuefummâ potcßatetit

T IT. N A H V M I, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;19

poteRatem habuit. Alij contrahiMit huHc annorum V regum numerum. Sed conßderanti flt;eculorum feriem ex diuiriis hiiiorijs apparebit ißc modus non ukrauerifidem,ßguidem numerus maior annorum tucurritab Affur, qui gentis Aßyria conditor per^ bibetur longo tempore ante Abrahamum natum,uß ^ue ad tempora Ozi^fj^uibus Niniue quibufda defo’» uidetur, ut mox dicemus. Clt;eterum hoe regnum inultis gentibus in/èflum longo tempore iniurijs tugt;biltßimum,pr£cipua immanitate ufum eü in ifraé litäs.Pertulit enim diutiiuhunc iniquißimumdomi» Mum iuüitia diuina,Utens illo ceu firula,qua caüi* garet omnes nationes ab officio recedentes.Vnde ff ftiue licet m re triHi Efaia4 appellat Affur uirgam do ininici ffroris Præterea delegit (ibi urbem iüam nua »ten fupernum, t« qua patientiam fuam perffrendii »tortalium uitijs declararet,/iinulq; inatroci exitu ßrmidoloffm iuflitiamcrfeueritatem.Etenimquîsm pwfer idoloru cultum zr impictatem apud gentent Aßyriam mualuiffet fuperbia,libido,auaritiaßniu“ flitia, perßdia, crudelitas, inHigauit pater cceleflis »ßque falutem queerens mortalium loiMin prophetic dotibus mffgniter praditum, qui denunciaret eis in» ttritum intra diem quadrageffmum adffre,tiiffclera mtoleranda cr proftigatißima uitam 'm melius com^ mutent, Cwi uiro diuinant ffntentiam prowwlgdiiti

EXPOSITIO

promfilißitne creJiJerunt, atj; uitam ab omni (larle correxerunt mpgne conPituentes exemplum credit litatis erga DeS, ^3“ pnuil gratilt;£ diuinte, qnie ex di« »w pœnitentibus obuiam occurrit.Affiixerunl enim corpora ieiuniji (y- alijsdurißimii operibui,fubdii‘ centes 'mjintibui guoque cr brutis animantibiti coti fuetum cibum,ut omnibm letatibus te^ata ßret ope^ rofa mentis pœnitendo,non fuperficiaria, qua no nugt; do ad Jpeciem fanäiorls uita pertraâi /ùerant,fed ex animo dolebat offèndiffè deliólls Deuw pariterbe nignum cr iuüum. Priefixerat etiam Deus diferli^ uerbis quadragepmum diem, ad quern epent peritU’^ ri,pperditâ iüam uitam uiuere pergerent, ut iterurn j conpicuum epet polleris,ea mutatione ingetsif amp;nbsp;tttorum pr^fentem iHos interitum declinape, atque nbsp;nbsp;j

numinis iram procurapquot;i.Tametp non ignoro maxi* Wos theologos tradere ißa fubuerponë tcâis uerbit 'mterminAtam, ut fubi»duaretur,eximie mpgniter'^ mores tam publicos quam priuatos ht ea urbe mutan dos.Atqueillahi Aßyriorum metropoli geRafunt, quo tempore leroboam filius Ialt;e regnu X tribuiM udnüniPrauit, Ozias uero regnum iuda^ qui er trt prifclaras geßerunt contra gentes htimicas excitati fermonibus eiufdem lontc, qui nonfollt;e Niniuiticaur bi,uerumetiam alifs populis uaüationë comminatus ePPuit is lonas plitts Amitbai natus in Gcth Hepher, cuiut

TIT. NAHVMI. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;lo

ctiiuimeliofitinrebuileroboami nil libroRegum X1111 c4pite. H4«d Jcio an tunc temporis imperio Aßyriorum prafùerit Phul cognométo Belochus,an

I proximus ante tUum reXfCjuando ita mutatifunt.Ve fumiUauita commutate fanilinwnia nondiußetit w Niniue,ut in peiorem partem firme flatus mortaa Hum propenfior e^jfitcilcq; ad priilina fcelera re« ti'o fublapfl funt,rurfum exemplu condentes eoruittt qui ad intermiffam redeunt malicia.Phul enim quem fuffiicor regno prefitiJJeAfyrio, quando Ionas con* (ionaretur,G'fiquetesreges^aut partimregufummi fluces,ut quibufdam pIacet,Tbeglatphalafar,Saltna»

i nbsp;nbsp;»Mpr,Sargon, Senacherib grautßimis cx multis bel

Hs ludeos attriuerunt per aliquot annos, primum oc cupantes ultraiordanam ludeorum terram,moxcT feliquas de IQ tribubus fita fede peUentes nouos coa lottos impofucrunt fixto anno Ezechie régis ludei. A quo tempore apparet Deum iterum tJiniuitas mo ttuiffe, ut reflpifcerent, at que à tantis uitijs abHine* tent,a!ioqum adum efle de toto iüoru imperio.Sed ' furdisi^ahumusoccincbat impendentem perniciem.

Anno flquidcmEzcchie XI111 Scnacfjerib uir ad pfodigium iailabundus çj- impius beUum wtulit I«#» dais nulla prouocatus iniuria, que iuüi belli occa* fionem prebuiffe uideatur. I^ifi quis irritatu efle «e« lit fermonibus l^ahumi crfirtafle aliorum propbf«

C 4

EXPOSITIO

tiirum populiludaici, guiafflatu zT impulfunum'mif t« Kfjyriorum mores mueóii funt,grauesq; cafits («* tcrminAtifunt. Sendcherib igitur mgentèexercitu/nt in lud^d ducens omnia latißime uaüauit flamma ef firro ufq; ad mania liierujalé,de qua capienda nihil dubitabat,quum nihil eiuf impetum fu{lineret,ac nu per maximas copiai Aethiopum er Aegyplioratn, qui ludteis fuppe!ias ueniebant, profligaffet. Sed eu» piens mtegram urbem Hierufalem, qute colonie fuit caput firet,hoi'tatur oppidanos perlegatum Rabfa* cem,uti Jàciant deditionem, fuperbißmis interim uo abus Ezechhe er omnium piorum animos affluüüft horrenda probra in diuinitatë eiaculans,crepiiloliii plenas bbJphemiarum.Verum illud non tmpuneht* tum ed.^Jam ante mania Hierufalë^qtia noële pritfu mebaturin poUerudicm certißimaurbisexpugnAi’ tio,m cabris Aßyrijs citra opem humanam extmlht funt centena oéiogintaquinq- miUia hominum- ipft rexcumpaucisßig£ comitibiu,quoru numerupuef notare pojßet iuxta pricdiâionë Efahe, Niniuen per* uenit,atq; in tëplo Dei fui t^efrach àfilqsfuis Adra* melech er Sarafarconß/fui eil.Quißgientes in M meniam regiam dignitatem ßatri Aßraddoni reli* querunt-Ab co tempore i^iniuitarumres in diuinti feripturis non celebratur fedBabylonioru,ut omni* no appareat ex ilia btfolita er dira clade concu/f tm regnum

TIT. N AH V MI. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;11

ffgiwm Ajjyrium, ut dilaberetur, ontnibui poputis ‘id r« no«lt;w q- libcrtatem intentis ex iftd tyrannide. Mox Babylonÿ qui fub Aßyriorum potcüate ucl regebatitur,uel potiuf regia dignitate pr^a d‘to,ciiput erexeruntconRituentes fibimonarchiant ^ßyria baud infiriorem.Eiui caput fuit urbs amplifr fima cr fectvnda poft t^iniuen Babylott,qudm Ntw »■od nepos Chami condidit,Sentirainis autë uxor Ni» f^plurimumroboris crornamentiadiecit.lJdm flaa ibn pofl cladem Affyriam WJ Iwdifrf, quum Ezcchia^ Si'iuißima infirmitate coualuilfetyBaladan Meroa d‘icbfiliui Baladan rex Babylonismißt legatos cum iftuneribiis gratulatum EzecbiiC, cr ambîtum illilU gt;ti»icitiam,qui cyr bonorifieam ficerementionëproa ^'êijgt;quod Deuf Ifraëlis recens exhibueratt AdbiCC ^‘inaffes,qui poR XV annum interßäiSenacbea tib Ezecbi£ patri ßucceßit 'tn regno tudaico,traditur bl bifloria regum ifraeliticorum Babylonem duilus, ^uent Ajfyrif exercitus duëlores ceperant. lofephus ludaicarum rerum fcriptor celeberrimusdiferte fcri bit,Man4/fenfiIium Ez^chiie fuperatumàregeBaa bylonio, qui iam tunc Affyrios copias fub manu fua babuit Nino adbuc flante. De buius urbis occafu etiâ non per omnia couenit inter autbores.Noftri qui tent porum feriem adnotarunt, referunt obitum Niniues in tempora quibus regnauit Ozilt;i( bt tiierufalem.

EXPO s IT 10

Ifro6o4w/îliM4 lo4J in Samaria, de ^uihui dtttenit“ mini. Sed iüos errors diuinauolitininaredarguunt, ex quibut coHigitur anno X1111 Ezechùe, id eß, X L VI po^ mortem Ozite Senacherib inter/iâiiM àfilijs in urbelSliniue. Oportet igitur poß mortem Oziii crfilij eiuiloatham ac nepotis Achaz^i^^quot; uen corruiffe, imo uero pofl X11H annt»« re^Mif tif Ezechi(e,(iui patri Achaz fucceßit.EibeUiu ^ueTobiie licet Apocryphuiferiora tempora in‘ii^ cat.ludlt;ei notarutinfuis chronicU Nabuchodonofor primo annocepiffe Ninunt, altero loachimu regem ludteorum.Quodmagiflros Iudlt;torum nonreélepn taffe 'mdicat leilio teremia atque facræ hißoriie-Leâum ßquidem eß, quarto anno ioachimi Habu* chodonofor creatttm regem Babyloniorum,quife^ quenti tempore leuioribuf bcüis tentauitiudgoSyÇ)“ feptimo demum anno regnifui, qui ßitundecimm loachimi,regem iUum cum matre,prmcipibu!,artiß cibtUfCr facrii uaßs Babylone tranßulit.Proinappit ret Niniuen eucrfam regnäte ioßa, qui poß Manaß fen ßliu Ezechi£ er eins nepotemAmon regnauit. Cui fententiiC ßtßragatur lofephuf libro nono anti^ quitatum,capite XII feribens Mahumumprophe^ taße temporibui Ozilt;e,quie acciderint Niniuiits ppß annos CXV. GracifcriptorettraduntnouißimiiM regem Affyriorum ßiiffe Tonofcon,quem er Sarda napaliM

TIT. NAHVMI. IX

uocant turpißimM beUuam nomine tifque gt;nbsp;fnoribtts.Eiuf domeflica probra cr nwUidem pHifr 5H4m muliebrem quimt deprehendi/Jet Arbaces, uel xtalij uocant Artabits, qui Medicum prießdiumdw* ^abat ad defenßone urbis regi£,in Nedos re^reffus poß peraäas uices omnia popularibus prodidit.Ver ba etiam addidit defertionem fuadentia, er perfecit Muelîent fearmis ab intolerando effœminati regis daminatu aßerere. Ad eiufdem beÜi focietatem attra dim eR Belofui,uel ut alij uocat BelochusBabyloniS pttefeéîus.Hi iüdlis copijs regem adorti funt, er poü uariain prieliorum ßrtunam compulerunt intra mx nia,biennioq; urbem obfederunt uix ope humaM txpugnabilem,atquetunc rebui neeeßarijs affatim Mfirudlam. Cieteriimfluuiui qui urbem interfluebat, ultra folitum nwdu inmndans muros ad XX ßadia fubuertit. Hlt;ic rc accepta Sardanapalui inteUexit ex» tremußtum adcßrc,quamobrem nuüa re per omnein uitamuiriliteradaßßatuit ßrtiter occumbere,ac in urbe maxima rogo cxtruäo,ßcü rebus hominibus^ Contraria charißimis in eum coniecit.Noxingreßu^ efl exerci tm hoßilis, er in rcliquum populum poflßgam er lib.’i*quot;' uoluntariam mortem pro more militarißeuitum eß. Vrbî breui tempore ad folu diruta,er quod alicuitu precijßiit,Babylonem translata efl.Ab eo tempore [untqui tradant in Aßa interregna fiiißflfUtquteq^

EXPOSITIO

ciuitM uteretur fuo iure.Aiif wox regnum dd Medof trMslatu dd/lruunt,rerum fummn Cyardxi uiro ex* ploratlt;e ftdei çr dexter it atis commtfjd Ego nee in Herodoti uerba iurlt;!ttut,nec i« alterius cuiufquam ho j minis,diligentius ad autbentica fcripta ueteris inflru menti reßficiens animaduerto Nimuen tcmporibus loßiefubuerfam,non 4 Nabuchodonofor illo,quiGn Z‘»n,Tyrum, Hierufalê, Aegyptumq; infeftauit at^ fubegit,fed ab iüo Babylonioru rege, qui eum pr/c* crßit,ßue it pater Nabuchodoiwforfùit, ut lofepbiK tradit,ßue alius quißtiam. Inde regnu translatum eß inurbem à codito mundo oobilißimamBabylonenr, quoddurauit pofi fubuerfam iSlinum annis minimum LXXX. Habuitq; reges celebriores temporibus quidem Ezechite Baladan Merodach filium BaladäH maioris,quandoregnum Aßyrium diuinAmanuim* pulfunt eß proßrato maxima exercitu er rege SenA cherib. Ei ßtcceßit neeeßario alius quàm Nabueho* donofor lüe præclaris ßciiwribus famoßßmus, qui E(diie,leremiie,Ezechieli eralijs prophetis,quorum fcripta fuperfunt, uberem dieëdi materiam prlt;ebuit-lofephus tradit Nabuchodonoßor maiorè ante ßliuM imperitaffe,poil cuius filiu cognominem Nabuchodo tiojorflatuit Amilmathapacu,Egrej]ariwm, Laboßor darchum atq; Balthafarem, qui alio nomine fiaboait dicaturßiirtaße quia in orationibus Efau dicitunCe

eidit

TIT. NAHVMI. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;aj

cWi't Bel,deflruélti! ç/î Ndbo. Dariielif diuina [criptu Uentionéfaciutit Euilmerodach o' Balthafaris poB l^abuchodonofor. Ciii£ difcuterealtim alim operis eR.Cteteru têporibin Ozilt;e regls lud^i o' Icrofcod»» llraelitid probabile eR moiurchiam Ajjyriam inte« üino motu cottulfam o' bipertitä,ut Medoru fumiM ^erit deinde potentia o' A{fyrioru,quibtiS fuceeßit BubylonicamonArehia ufq; in tempora CyriPerfe, quiut efl apud Daniele,tribus bolis abforptis tria po tetißima re^nA,l!Aedicum, Babylonicu, Perjtcum,in ««M corpus redegit.Htec de N iniue prolixius fum exe cutiu,quoniâ hifioria cojùfa efl atq; uariSte fermone outkoru implicita, cateru ad cognitionë udtii N4Î3K=« mi perneeeßaria. Nmc rff ip/b authore dicedu,de quo paucamemoriieprodita funt,nec lUa inter fecofomi-

Epiphanias qui uitM prophetaruflyloGr£codc= vitat^a^ fcripßt^Nahumum reßrt ndtum in Elcefei ultra lor« humL ditiem in Be^abar de tribu Symeonis, mortuumq; in pice, atq^ in patria Begabar fepultunt. Reliqua funt itaßbulofa, ut pigeât meminifje, ßcut etiam totus li» berneutiquamredoletEpiphanios à diuoHierony» mocelebratos. Rdbi Salomon fecutm lonathan Chai deum,afferit hanc eße prophetia lonif Amithai de ßmiba Elcos, ut Nahum fit appeüatiuum confola tionis pgiußcatu/m gerens. idem je mox impugnat di eens contra Senacherib prophetaß'e,quum regnetret

EXPOSITIO

Mânaffes in ïudted.Chromca Hebrteorum,quie uocât feder olant, id e{l,mundi feriem, annotant loel, fcttWijCr Abacutfub Manaffè cocionatot,cuitis idea non mentio fiat in titulif, quad reliant dignitatë non fèruanerit. Q^od de Nahum er loei filfum ell, di Habacut nihil abfiirdi refirtur. Abrahà Aben^zf^ modeHiuifUt folet, loquitur ignorari atatë huiuf pro ()hette,c£terumappelljtionemElcofi,uel à fimili^t, uel 4 parëte,uel ab aliquo exprogenitoribta inditatn efie.Vaticinatum uero de ruina Niniues per Nabu* chodonofor euertëdlt;e.lofephi(i putat régnante Ozid prophetajje,fed falfo,quemadmodu ZT prophetiat« exponendo lepide nugatur. Diwus AuguHinus libro decimofexto de Ciuitate Dei, ait etiam ignorari tein para huim prophétie,uatieinatum uero qutedâ baud obfcure de ChriHi temporibuf, uelut abolitionent idolorum.Hieronymut unui refiUit omniu hadeniK recitatasopiniones hifieuerbii:tuxta LXXpoU lonam ponitur Nahum, quia utriq^ de Niniue Hjjy* riorum metropoli, qult;e nunc uocatur Ninus,texutit uaticinium.tam decem tribut deduëhefiterantinca* ptiuitatein fub Ezechia,fub quo etiam in confolatio» nem populi tranfinigrati aduerfum Niniuen uifio cer nitur.Nec eratparua confolatio tam ijs quiiamitt Afiyrijs feruiebant, quant reliquK de tribu tuda cT Beniamin,qui ab ijfdem hoUibus obfidebantur,utaa

dirent

T I T. N A H V M I. 14 cHrentA/fyriosguoque 2 Chaldueif capimdos.Htec Hïerongt;miM.Porrô qui f^ahiimi parentes fîterint,^^ an fub Ezechia prophetaru Kecœnate uita jtt defùn atK,dn 4 patricida Manajfe peremptuSthaudnoüra Were^.Satfsautem liquet ucl ipfamorationemex» pendentibui bac fcripta ejje po^quamSalmanAfor lt;lt;ccf(n tribiM ifi-aëlis wt feruitutem abduxerat,ac ana (rquà Senacherib interficeretur,hoc eR, intra fextu cr decimumquartu annum Ez^cbüe. In qua oratio» neinueRits eJi in Ajjyriorum tyrannidem,fjqua r4« tione poffent ab immanitate deduct,atquc captiuis Ik dais mitiores reddi.Simul ludteis confolatoriui eR au dientibutiramDei moxtransferendam 4 fuocapite ad capitales fuos hoRes. Quemadmodum nbsp;nbsp;AbdiM

pracinens idumicis interitu,ludlt;eis interim lata nun» tiat,quibus hoßiumfuorum excidio ßlicior conditio fratobuentura.'t^ec dubium cRplura uerbaßcijfe tiahumuminpopuloludaicodepietate,fed hactan» ium poReritati conuenire fapientia diuina, arbitrata fft ltc er dtorHwpropbffuriHM fermonibusuelex totouclex partefublatistantu accepimus,quantum «blinde flt;ttM cR ad teRdndum,qua ßterit olim de lefit ChriRo faluatore doRrina, qua ratio interpretandi legë,qua dißiplind pietatis, qua inflitutio adipifeen di Uttam beatam. Oratio ip fa t^ahumioRendit i«gf« luiwn politum, pcRui ardens pietate, praterea non

EXPOSITIO

««IgxrfM eruditionem cr elo^uentiam. Eâ lt;tulein pcrßmilis tabularum faccialiutn, ijuibM bellum indi cttur.Printû enim (»ropheta noRer oüëdit,ciualis er ^uantin ßt,lt;]ui beüum eü iüaturuf. Deinde coßliut» inßHandi A/fyriam aperit:Tum iniuriiif crcauftd indicat ob quM armis petantur. Modtu denique bcHi gerendi renunciatur,nempe quod Deuf iüos perfeeK tunes ßt ferro,ßammaq; ejquot; direptionibu^. Catermtt quantum habeat emolumenti prafens oratio,iatn de* inceps conßderetnut adjfirante gratia dominie

C AP VT P R I M V M.

SIiK proœmio çr turratione ferma abfoluitur,iit muedliua esquot; hoüilés admonitio. Et prifflo defcri bitur mare humano Deui, qui beUu geHurut cum Aßyriorum potentißimo tyranno.Commewo* rantur eiia uirtutes, potentia, opera.Defcribituf illim habitus erga omnes impios, cr ß»'eto nutniiu immaniter contra proximum fuum delinquentes,ruf fumq; animi propenßo in pios çr eitu opem toto pe* âore implorâtes. Ita zr principes temporarif tituln fuum prteponutsSu^ianus Cæfar, Augu{lM,Vandali cus,Gothicus, Germanicus, cum cateris deuhUarum geiitiu nominibus, ut terror ho^ibus incutiatur. Eant Del profopographiâ,ut ita dicä,ßgillatm cofyderequot; mus,quonia paueißimis uerbis democrat amplifimi atq^tremendafummigubertiAtorismaie^atem.

Deus

NAHVMI CAP. I. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ly

« Deus æmulator. Hebraicæ lingua uocabula pliuuiriHinfecopleiluntur, qßt ab mterpretibut redditu.vox enim El bic mî Dews ucrpt eR, potentem quotj; ac robuflü ßgnificat, ut qui coßesre poßit, quacunq; uoluit ; cjhm gentiu dij ßiHitij ne mo Um quidé inß continednt,qualë mdidit Deui ille ßr lis er omniii opifex uel contemptißimii aniinalculis. lU pfninw centeßmo decimotertio Dauid opponit Mnicttm ex uerum Deum idolii gentilium. Et paßitit feriptura fanilapeóloribushumanis idipfum incuh »nt.Quod uhiconceptum eü bonaßde, iailafMtt ßndamentafolida pietatii. Citra iüam perfttaßonö «ncillrfbunt mentes^er leui momenta huciüucq; mms pcllcntHr.Ctfterum Kanno,quod Latina niters pretdtio expreßit aimlator, Graci plerißj; 'm locii feddiderunt ^nT^urilg; quod altquibu^locis probe qwddratjHOrt autë omnibiei. Significat autem no ignA «um er torpentem ac ftipiti ßmilem ejße Deum,qui »ec fuis contumelijs nec fuorum wiiurijs commoucas tunfedeffè Dcum,quißrat'mdigne hom'mumflagis tiu, quippc qui Deus ßt ßcicns iudicium,iu^itiam, er mifericordiam, ex bis artibiis atque Budijs unice ' deleäans imter bomtnes.rur/uw Deut cxi^cnsqui i peorfum nolit 'miquitatem.Talern fe quoquepraßte tur ill proiMwigdtione legis Exodi X X. nempc De« Heloten ex perfequentem twiuri;« 'm tertia er quar

D

EXPOSI TIO tam gener ationë, ß per gant homines in earn hooilid perpetrare.Contra iRam proßßionc ßolida cara ßbi j fingitßculneimt Dettm ey ab omnißenfu iracunditf abfolutum, qui fua inaRimabili ßlicitate contentut nüiiimum curet mortalia negotia,qtti non indignetuf pcccätibus,ßd ludos crnugoi pueriles reputct, quoi homines in legem diuinam committunt. In tantum ue ro ßbidehnquentibui blandiuntur fecuri iudiciorum Del, ut in grauißimis etiam deliäis heroicu iüud cul tiüent: Scilicet is fuperum labor eß. Inuëtus eß etiam Epicurus homo ßipiens, ß dijs placet, quißultam opi nioncm eße dißutauit,ßexißment homines, dcoi immortales tcrrena curare negotia, qui ab omnifo* licitudine atque cura foluti ableilent ße conuiuijs,i'^ cis,ccmßbnlat{onibus iucundis, or omnigenere aolu ptatum. Talern finxcrunt etiam hareßes abßirdißi^ in£,qute olim eccleßam ChriRi coiicußerunt,^?’ flro ßaculo ab inßris excitata ßunt, quemadmodum etiam totu armariu ßuum profirt ßathaiias cuangdio renaßcente atq^ ßcholam ftniuerßalem hareßeun ape rit.llla enim Marcionica crdiabolica non Origenica turbatetris libidinibus ßmenta parans er puluiR^f conßttcns ßubomni axitla,grauiterdißgt;utat,nequa* quam in Deum competere iram er uüam inclemëtiit ßgt;ecicm,qui totus eß ipßa bonitos, ut etiam malos ritus er perditißimos homines ßaluaturusßt.tiospr^

NAHVMI CAP. I. iö

Vüfyfttcrilegdtcogitationes i fe répudiât Dan no fier uno uerbo/e/uo fe profitetur Kanno ^uod reéliui fèrtajfe uerteretur in vî^îo'ktk'ç zjquot; indignabunduf, quàm quod maioresno^lri funtin» ffrpretati, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;zr lemulator.Germannßgnifi

«t, ^«ô ® ott cm '$m0 mamp;ygc/vnnb nim cin0'9tn0ô an. Non ^«od Deus ßt morolus,aut inu W«rj femperq; nouum habitum fumât in tanta rerit biimanaru uarietate,fed quad humanis uerbisfuim «igcniuw prodat.ejjèmortalium fiôia qu£ probet, quibm dele0ietur,qu£ pritmijs cybonoribusdign^ cen[eat: rurfum nudeßda improbare, odi/fe,perfe=i qui,fupplieijs e^probro afficere. Quod epitheton Dfimirc pnefentibuf rebus accommodum cil,ut p4 fiter Ajfyrij terreanturfZJquot; Judteiad miferrimam [or lt;0» redaéli erigantur wi Jfem meliorem,dum perpcn dunt Dcimm ifraëlis non ejfe alienum ab ira in fcekquot; fittoSyUon dormitantem in ambds aures,non [jieâana tfw equo animo fui populi detrimentaritu malortmt prindpumßedtotius créature dominum eJfe,qui fui cotumeliM inique ßrat, popuU^ fui rapiat in fe initt riniamiamulturus tfraëlitaru calamitates. In quant fententidin multa dicitZdchdrias,zrprecipueinud fgregiu uerbum : Qkî «os tetigerit, pupiUâ oculifui tetigerit. lerenùis quoq^ fecundo capite loquens de iudaeif ca^igandis ob flagitia fua per Chaldaosait:

D i

EXPOSITIO

Sdnilin^fraél domino, primitif frugum eius.Omttts ^ui deuorât eum,dclinquunt:M.ala uenient fupereos, dicit dom'mtu.

VIcifcens.M«f/j hominum indigiuntur zr fuc* een feut tam fua nice quàm aliorum, fed non opent runt oppreßis, nee conantur infr'mgere audaeiä ma^ loru, uel metu periculi, uel animi di/folutioneabfif riti.Vertvm Dei« indignAbudns umdex etiam eSlfu^ rum,0‘ uit or fcele^orum, cognitioni fua: métis ad* hibens iußitite feueritatem.

Dominus.Voeë üebraicam

magis fuperflitione quàm religione proftrrenephsf putant,nefcribngt;ttquidem extra uolumina facrofait Ute fcripturie. Cuireligioni affines funtnoüriquo^ homines hdonAÎ enumciantes,aut aliud quippiâ uic( nominis maxime diuim-Vetuftas non ita abhorruit ab iüo momine proftrëdo,quod mortalibiu numen pfi^^ cipue reprafentat. Quanquam diuns Hieronymiufff me reddidit dominus,Gra:ci Ktiçi@^.Egomaluili(^ braicit lingue fonum retinere,ac nomen Dei uerum ey ffngulare Latina inclinatione paulula/ot transförmaui,quod in plerifq; proprijs nonumbus in* terpretes ßbi permiferunt.îdlon ignora atitem m ealumnias incurram apud imperitosaut uitilitigd» i tores, dam louis appellationem repono, quaff ueliin antiquatas louis Capitolini adorationes renouare,at*

que

N A H V H I C A P, I. 17 ^ueper crimen llt;ef,e mlt;iie^llt;itis porientoft gentilium iteorum twmind uero Deo accommodare. No igreoro jui ßt lupiter opinione tmlgarium eruditiorum, jùermt gentilium facra louialia, lt;]udm grauiter ttiam uiri doéii cr fanât ex noâratibuf repreheit» ^erintimmortali Dfo tribui nomina idolorû. A guo ^iajjyhemioe piaculo Deus me haâenui alferuit,ut^ ^poHerticonferuct,eff}iâim opta.Nam ^uod IcMcm «PpfUdrc tto/MÙoü«î iruindiconditorem modéra *Wfm ««icMWjpirtdfw ßimulo excitatusfum,ut Deo iwAro uendicarem mfigmßimu/m nomen, quod la» b^tmculi aérij hominum uecordia tribucruntli» g*“, lapidi, métallo, piâura, cr omnino ijs,gui non fustt Dei, Ex tjuo perßgt;ieuiimfiet etiam, nomen ueri 0« multo notius fiiijfe gentibus,guàm uulgus liter a» iortim quoque opinetur.Catertm fiiit Hebrats, Gra attjue Latinisfapienlia feâatoribus plurimus fer» de nominibus diuinis, ut no alienum 4 difßutatio» »ibus théologiens introducere mihi uidear,fi hoc Dei l^'inenpromeafàcultate atgue huiui loci opportu» »itate explicduero. Nomen igitur Dei maxime diui» «WH CT proprium Hctrlt;fiMocdnt^-\’,£j'Q feparatum atque fingu!are,quoniâ fuprema Dei nut» ieftds id fibi unice referuarit, alia nomina Ei

Elohim tam hominibus qttàm idolismutis ßcilc communicans. Grad ob quatuor elcmcnta uo»

S

EXPOSITI o

cM rifçûcy^ifjift.anbfi, alicubi a.BÏa'cps.nfi ((9^ hjrófjHTVp, hoe ineffabile.ldipfutn putatpleriif omnes idco /mIum diumie propiui dgtMtt2,quod cort ftetliterK nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ide{l/}gt;iritualtbiis, nimiruin

indicans per fej])irantetn cjfentiam cr omnibus re* bus uitales ßiiritui confirentem. Mihi pen/jculatiut confideranti Hebraicain confuetudinem apparetiw* mentraHumduerbofubüantiuo periodpr/e* ßxum, quaratione fiuntplurima lacob^lfraet/pme, iudas,Ieremta,s,lehezbiel,Et ^uis enumeraret omitiii^ Signifiedt ergo entern feu exi/ientemfuisui* ribus,(ine principio,pne ßne,in quo etiam fumus,ti‘* uimus,crmouemur,ut pie cdnit Ardtiis Cilix,crfub* fcriptorem habet fu£ terrte hominem PdulumTarfe/t fem.Hoc nomen ipfeDeus prodit Mo/j percontanti, X quo appeUetur uocdbulo, uel potius fub^antiæ fuß

rationê indicdt dicens hoe fe nominis habere, eram qui eram, uel ut noflri codices

tüdgdli hdbent,fum qui fum, ut eil relatum Exodi ïgt; capite. Hunc Deum cceli cr terr£ omnipotentem, omnifciuM, ßne caufa, cr tarnen omnium bonoruM cdufdm, haud dubie agnofcut fummi philoßphi •movTvi^ differentcs.Euttdem Griecorumtotamtio uocauit nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;y^^Hvtx, quod ipfe propria uirtute ui

uens,omnibus uitam conßrat. Sic enhn teile lofcpho hiilorico dißerit AriiiitM 'mtimits Ptolemdi Phila«

' detphif

NAHVMI CAP. 1. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;18

Delphi, gui lege ludaicant per LXXII uiros dele« ^ißmos in Griccam linguam transßrri curauit.Nam ^«WM rcx fapieas er Demetrij conßlijs prudentißi^ IBIS benigne obtempéras agcret cum ludlt;eis de intern pretandis legibus diumis,Ariüielt;!ts iUeuir egregius fuipt populo ludaico libertatem concedi, hoc etiain inter aha dicés^olere lud^os ii}tumDeiim,gucm ZT Grtectuenercalur,appellantes ^HVlt;^„guôd omnibus nit£ munera conßrat. Et Gr^ci guidem fuie linguie foitum retinentes.imitati funt rationem nominis.Ea^ fini autein ippßmum Dei nomen receperuntpaucu^ Hf uocibus inimutatis,ut nominis Latini ßrmä induea fetßcutinalijs multis euenit. nang;uocibui Latmis fonaretur lehoua,guod er n^TT,’' iehouiferi bitur.Quodßiam exterasliteramhe,utißt inlofa’» phiit,iofedei,toachim,Iuda, zy alifs non paucis,rur» fumg; in ßne adijeias literäm s,utißt in Iudas,Efaias, feremias, er alijs imuimeris, prodtbit ex iehoui no^ ntenfam^uiienerabile,augußißimüg^ louis «freopti

. mi er maximi,fub guo Latini homines er aligna» fiones emuhe fummumdeorum coluerunt,nonmo» do cognttitwi cx opißeio, uerumetia ex nomine pro» prio,guem tamen haudueneratißmt utparßit nwa xima ex parte,rationem illius colendi ex modulo ma genij humaniconilituentes.lnguoàludieis er Chri» ftianw grnnitcr plerung; akrrafKW e^, guandoßri

D 4

EXPOSITIO

ptMW diuinis poflbabitïs, uniuerfitin reli^ionii dtfciplinam folte tradunt, conarentur homines è fuo capite decernere cultü numinis. Porró quuinomni* husliterarummonimentis uideatur louis nomen numeti inter homines Latinos receptum po^ matrent deorum,coelum,terram,Saturnum,cr iUis mon/iro^ ßores deos ut uulgo funt crediti, non poffum aliud conieâare, quàm temporibus Abraha; ht Latin effè importatam cognitionem louis, atque cultum-Sunt en'm authores graues cr /peilatiO ßdei, qui tradunt Romanos temporibtu illis, quibus magna geffërunt negotia in Syria ducibus Craßo cr Popeio,aUega/fi! ludaisfœdus crnmicitiam inter maiores [uos atqui Abrahamum gentis ludaica authorem, cuius tabuhf tumetiam fuperfùerint.Etenim prifci Latini ßued Cham progeniti,à quo etia Aegyptij qt A Ifyrq de^ fcenderunt hommes mpgniter idololatra, ßue à !lt;(* pheto Thubal, ut plerique opinantur, anteidud tempus pracipua ueneratione obferuarutSaturnunl quendam: quicquid eiiim præRantius cT mortaliuin ußbus accommodatius intcüexerant, pro Deo habea bant.Caeterum peruagante ßma Abrahæ totum pro^ pe orbe ,qui ßliciß'me ßatrem Loth aßeruerat pro» ßigatis quinq; regibus, in omnibus etiamrebuspro* pitium atque prüfens numen fentiens, non modo ßni timi reges illius focietatein expetiuerunt,fedetiaitt gentes

M A H.V M I C A P. I. 19 gcnff J remotif. Quapropter prwii cultores Italiie 4 quiiiiM Albanum çr Latmum^demumqiKomAnum regnuMi pullularuftt, Deum Abrlt;»blt;e potentißimum difcenles primum làmie edebritate mox focietatis Clan Abraham in^itutie contradibui cœperüt hune fianmum ZT unicum Deum fub uero nomme colere, gt;um autem femper legitmo ritu- Et wm cœptM ffat louis coli ante Saturnu, qui hadenus prànaiS ob iinuerat, materia iocandi honümbus dicacibus prM ile^,ut dicerent Saturnu àIo«c regnopulfum.Quê ioctt« poReritas improuida ^3quot; ueteratoris jjiiritta calliditM wi ßbularum fuperRitionisó; occaßonent peruerterunt. Porró temporibui Mops Cecrops Io« nù culturainex Aegypto t« Grteciam mtulit.Quod “utem non abs re contemnam mythologias gentilium ZT 'm hanc fententiam indinem, adhuc planius oden dent literatorum commenta fuper louis etymo.Dicut cnim louem appellari 4 iimando, ey lupiter didimt ^uaß iuuans patcr,quum falis liqueat uel lufeioßs no »tinatiu4imiouisàf\y'p,'i lehouiliâum, er iupiter conflation ex louis cr pater, ßcut Marßgt;iter atque Dieflgt;iter dicuntur. In hoc autem non improbandos cenfeo,quod Vaiouis didum putant quaß nocens lo uis, ZT Dijouisquaß propitius benefltdor louis. Quadißiretia /ummo Deo opfötit, promJe ut fle pla fatum aut iration exhibet,proinde ut beneficia con»

D 5

E X P o s I TI o

fr rt Mt fufgt;t)licilt;i irrogat, nihil itnpiu continet.Verii fi coneturfub^läti£ difcrimen coftituerCfmox procl/t mabo conflati in ludo eodem,quo Manich£us,Mlt;ff* ciQn,Syneriu,Gno{Hci,cralij hiercticorü doiii funt, 1^ impiff erroribut in diuinitate pluralttatë (oRitue“ rent, aliud nugantes bonorii principiu,aliud malorit. Ult;ec libuit breuiter fuperlouis nomine annotate j^e* ranti non folü abfoluendu ine crimine lteftediuinitati( apud^quosiudices, uerumetiä laude profequëduin, quod nomen Dei bencdidum «tb iniußis poßeßoribui eripereatq; pioßudio reddere uolui dno, cuidebe^ tur omnis lauf cr gloria in ßeculaßeculorum.

Vicifccns dfis» Repetitio hlt;eegrauitatë habet.

Habens furorcm. Periphraßm per nomett irnal ßgmßcanf praditum, uno uerbo uahemens ß* gnißcanter exprimi fum opinatuf, quod Germanis poUet perinde atq; Hebrats, on bcffhg man/ oÿ/ on jotnig mann.Signißcat autem non diffoluttiM i« uindicandoßcd feuerum cr infradum in pu/tieii* dis iff,qui clementiam ipßus contempferint.

In hoftes fuo8,Expo«à in quosdominusßtple nus irarum, non certe in quofuis peccalores, quuni etiam iuRuf fepties indie cadat, fed refurgat Solonto nis teilimonio prouerbiorum capite 14. er Ioannis apoüoU,qui pronunciatmendacem effe quicunqut feneget peccatorem.Rurfum^ docet,/t prolapß per carnis

NAHVMl CAP. ï. J, titniis impulfum reuocemta ^adum,haberenos ad» Mcatum Chriüum, quicaufam noürà tueatur ttpud tcele^em pdtrem. Non ergo Deui citra deledti uæ» temais eü in mifcros mortales^qui de innumeris eau fiiquotidieeomiunt, crut Pauluftoquiturpr^oceu pantur, fed in ho^es fuos, qui aperte funt imp^ att^ iudieijs Dei contemptis per omnia fcelera graffan^ tur: fed in fuos inimicos,qui fimultates contra Df um gcwntjMt eiui inüituta ueüent abolita,uellent Deion folio fuo deturbatum,ueüent pbi commiffam uniuer» fitatis adminiflrationë,licet exquilitä interim prlt;e fe gerant fandlimoniam. Hoc animo fe prieditum in ad» Kerfarios fuos teflatur etiä dominus io.cap.Exodi.

Irafcens.VcrbK HcbmcM noter LXX ««terpretrfti funt i^alpu/i,id cß toüens,quod magis ßgnificat iniuriarum retinere memoriam, cr occa» ßonem reddendi obferuare, id quod Grad aptißime dicunt ju.vHo'tKccKamp;p-Moc attributum Dei uahemen» ier impugnat opinionem audacia obRinatiaq; ß» lrtceminimpqs,quaq; dolorem carnis impatientis adaugetinprobis, dum putaturntimenfempermale ßdis parfurum, quia no flatim punit,nee t/j ^vló» tpdj^iô peritnit. Aduerfusquamßlfam crpeRißram perfuaßonem peäora noüra funt ob^ruenda pra» fenti uerbo, ut uidentes conniuere ad qutedamfiagi» tia dom'müuindicem Cf habentë 'iud^iKop

EXPOSITIO

^uod Homerui guoque Deo tribuit, no ideo putentui impunita fcelera dimitti,fed in ratiomirium adfcribi, quic puniantur,ubi diuma bonitos fati^fiierit teflata, cr glorilt;e diumtc humanæq; fbcietati pluriwum coit tulerit.EÜ etiam uulgi dtéimn non incelebre: s£ó i(ï cm «rmcr wire / tf einer lirten ntt bciten Malachite tertio capite traditur, Deam ß,(la diólog^; hominum annotare in libellos memoriales atque coitt mentarium, quod ethnicoru fapientes per diphthf“ ramtouis adumbrarunt.

i. Pstiens.Periphra/tsHebraica^pprie(bnatce[* fatorem cr longum na,ribus,hoc eR,qui premit iram diutius, nee ßgnAirati animifreile prodit in ndfo. EÄ e/iMW e4 nota irrttatte métis obferuata uulgaribus ■ etiam hominibus,ut dieant: Qie na^ ifï im TOOiben : oïd/ öj würmlm Or jm m ^ie Fotninen.Hoc etiÜ in laudibus deifrequétatur,quod ßtnüfericors,muitte miferationis, zy longanimis.

Magnus fortitud. Dilatio pœne haudeflim“ potentie fed benignitatis. Dißert enim ultionem,nec èueRigiopoenas fumit Deus nolens mortem pecca» toris, fed magis ut emendatus uiuat. Non deüituunt eum uires, qui e^i omnipotens, utq; dicit Heßodus,

Kod â'j-HVOj’« udcfcpei

Mon funt mi captande opportunitates,qui poßetnu tufuo totum orbem contcrere.id reßgt;odeturobijcieit tibift

N A H V M I C A P. I. JI tibM:Cur dominus non efl promptus ad ulcifeetidumf quia non femper habet lüam fàcultatem^

Mundans. Hcbricam dicendi firinulam per gequot; ntinationë uerbi flliciusreddiderunt bic Grieci quam Lattnui interpres âdaùp cuk àôwœo'É?. Num pc le gituremAculatiM,quàin ceddiop.Valetautein:îgt;!eiiti‘ qiiam abfloluet, ncc innocenté pronuiiciabit. Qualis e^ çr ilia oratio:Saluando non faluabit,hoc eû,minime gentium faluabit. Docct igitur dominumflicet patiens pt, licet diu umdidain flepe différât etiam Hi tertiam cr quartam lt;etatem prorogans, tandem pu» nire homines incurabiles cr longaninùtatis diuinae diuiÙMcontemnentes, qui er irlt;ecumuluM ad dient iudicijcoaceruàt in capita fua. Quadethnicui etiam Valerius Maximus non ignorauit,dicens:Lento qui» dam gradu ad utndiélam fui diuina proecdit ira : fed tarditatem fupplicij grauitate compëfat.Vulgus etià Germaniecrcbro ufurpatoreilLangbeytcn ifïntt gfcbcncFt. Porto quia bomtasdiuina tam diu pertu lit flagitia gent 'ts ^flyrie, neminem debet ad peccan dumanimare,quapmodu certumimpunitatis imeis preflnierit, quanto tempore uindiëla fuam différât. Vifumeü enim fapientie cœlefli declarare fuam pa» tientiam in Niniuitis, nonpgnum audacie humanie (ullollere,ut tantumdem fpacij phi promittentes quid libet fecuri depgnent.Rurfw« iniiuinera funt f xc m»

EXPOSITIO

pk iBorum, guibui ne minima quidem huiuf (emplt;fe rifpars ad corruptam cr deprauatam uitam coce^fa tSi.Populo nanque ludaico delinquenti nwx paratiC minlt;e fuerunt : contemnenti miniiK adfùerunt fùüef, beüa,fames, peßis, ut ceu Phrygum ßlij tormëlis con doceßerent moder atiui agere, Babylonico etiam rO* gno pofl occafum Nini maxmo anni cucu)rerut cir'‘ eiter L XXX. Ad extremum Balthafarecelebran teconuiuiam luxuriofum, totaq; urbe latitia,epulis, er ladis exultante crudelis hoüis fuperucnit, nihil^ aduerß metuentes opprimit,trucidât,/poliat,ac fon» ditui delet.lamquot priuati homines ob oculosno* flros in adulterio deprehenß iugulantur.^quot imma^ nibus poculif praßeStur? quot ßcinoroß legibus dût poenasfquot furijsagitati mortemßbi conßißuntl Et quit enumeraret cita uindiila exempla, nection quotidianoscafus, quibushonunes in medijsßcino^ ribusceu louis ßlmineßriuntur, bonis quoque in* terea cadentibus non in malum fuum,necßne arcano donüni conßliofNon igitur patientia Dei Niniuitis exhibita, er umius alteriusq; populi corruptipaulù diuturnior tranquiUitas legem ßciunt,ac parem tent poris modum emetiunturfNon omnibus tantifper dor mitur.Nemini peccanti enornüterpax pronüjßa eH ac uelut in tabulis conßgmüa.tmö contrà bellum cer tißimum Héritas illis indicit ßne uHopaäoindudaa

NAHVMI CAP. r. Ji rwM.Di'cit enim fcripturaiQuMn dixerint,pax,plt;tx, feprntinitf opprhnet eos interitui.Quocirca uigihtt dtrni eü,ordndum eR,flandum eß in procinâu,defi=* ^enda efi mens in Deo, cromnes nerui adßudiÜ pie» iatis mtendendi funt, ut (/udcum^ hora donünuf ue» nerit,mHemat nos feruos paratas, ^uos fecü introdu tot in palatia coeli ad aternie ßlicitatis confortium.

Dominus in tempeft. Latmus cr Gr^ci 'm» ^erpretes reddunt locutionem Hebraicam noßne de» tfmento perßgt;icuitatis.Prlt;epoßto nan^ nomine at^ pronommefubiunâoad alterum nomen, quod iUud “ttecedens nomen reßrat, ludai poffeßionem ßgnifi ^ant;ut,Dominuf in coelo ßdes eins. Quod Lat'mis au ^dgt;ut conuenientius erit fublato pronomine ac poßt9 ^‘'Fugemtiui, ad hutte modumiDominifedes in ccela efi-Domini uite funt 'm turb'me ac tanpeRate.Oflédit eutrm propheta ex Dei potentia croperibus nullum fonßlium fatis uaßum, nullum roburfatis firmunt ^duerfus iratum Cf u'mdicem Deum,ßcut mox mßr ^«gt;■.■0«« rcßHet 'm iraßroris eiusf Cogitât enimJb) lida çr Ute fana caro: Sit iratus iupiter ,ßt utehemês, ßt uindexßt potens : at nos claudemui portas,auer» temus eît arcibus mun(tißimis,ponemus impedimen» ta it'ineris,flumina,montes,udllcs,uoragines 'm noflri dcßnßonö couertemus. Firmißtma quidem funt htec, fed contra dnin ne quidëßocci atq^ pili le^imari pof»

EXP OSITIO

futtt. Alius enim eft apparatus,alia pompa fummiifH peratori!,alius exercitus,alia itinera, guàm lt;]u^ ope hominum uniuerfonm in unucollatapoßint intpelt;‘ diri.Per turbinem nanq; inuehitur atq; temperate»/, ut fubito in quemlibet locum poßit incumberefCy itt mortales iudicio fuo obnoxios queat ßtlimna,ßces, granclinem,nymbos, zx omnem perdendi materiam inijeere. Omnia ßquide terrena calcat pedibuSt Nc* tuk ince/fu iUiits concitantur,quum puluercm dun* taxat moueat uel maxmus exercitus, eumq; nwxre* ßdente. lüam Dei potentiam Dauid inter primos cele brat fuis carminibus.

J Increpans mare,N«f« fuo couertit naturä to tius elementi,ut Oceanus exarefcat ad imperium dominé mult o proniptiuf, quimßmtilui ad officia pro* currat ab hero fuo uerbis aßierioribus appellatut. Cuius potentie in memorijs literaruinßgnißmaex* tant exempla maris rubri att^ dirempti lordanis.

Infirmatus eft Bafan. Verbum Hebraicum quod Hieronymus uertit inßrtnatuseSl,äc po(leainelanguit,LXX uAfyoóSu crÏAimred diderunt. Ego puto non inconuenienter interpretari per uerbum deßrmare, quod Latinisßgnificat fir* mam cr quaß coditionem rei perdere.Seruaui etiaift epanalepßn prophets inultum uenuslatis habetitë-Qttalis eH cr iUa Vergilffi MaltafuperPriamoro^ gitMS

NAHVMl CAP. I, JJ gitans fuper Heâore multa. Cittefu ea uis numinis dcmonüratur, ut cultißima loc4 minimo negotio ud* fittimmiffagrandme,dut uredme,lt;iut pruina,dut eru ta,dut conßmili peüe. Hieronymus non inepte AxjofZKWÇ torejuetad A/?yriumregnum,Deipoten tia,inquit,defcribitur, cuius maieRatis ßt elements mutarCfUt non grande ßt Afjyrios deüruere.Meta» phoricôs per Bafan cr Libanum atque Carmelun A/fyrij uaflitasdemoüratur, quôdpotens cr florens ^uondam,plurimisq; imperans gentibus domino ira« fcentepopulandusßt.Dauid Kimhi primarius inters pro iHdxoriî inteUigit etiam reges gentiu/m er opes ttque copias eorum. QHod fané genus demoRrandi htmanis ingenijs accommodum fft, cr in primis eut dens,atq; ad perfuadendum eßicax, ut quæ m rerusn Hatura longißimo expérimenta funt obferuata,uit£ humante aptentur,ex quibus cognofcatur, quid fit, tut quid effè debeat in moribus hominum. Quapro» pfff flt;j|K4tor Chriflus unica lux, uia,cr ueritas no« |lr4 gaudet bac docendi ratione,atq; uarijs parabolis »■fgm Dfi negotia nobis adumbrat. idem fludiofùit pi'ophetis ey apoüolis. Ex boc naturte uolumine fa^ pientes ethnicorum infinitas quoque fententiasreci» t4ftf,urlut Hor4tiult;,^u(Mn dicit:

Immortalia ne ßgt;eres monet annus çr ahuim

QS^ropitboNzitoni

t..,.. , nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;E

; nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;EXP O SI TI O

Et Grtciu iÜe uir fapietttiß'miu, qui dixit;NtitiO'itni bom 'mi binas aures dediffe, osunum: ut plut audio» musquàntloquamur.Quodprorfus lacobiapofloli diilo concinit it a monentis;Sit omnis homo uelox ad audiendum,tardus uero ad loquendu. Porro ubi Hie» ronymusduofub^antiua nomtM ponit flos Libani, tiebrteos rejirt, qui adiediuorum mopes funt.Lati» M Hero nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;confluetudinem fequitur,fi epitheton

eonßrme fubdantiuo fuo exidat.

” 4 Montes commoti funt ab co. Solidißitno partes mwtdi liquefcunt fenfu ire diu'mie,cr quid ß ceret homoimbeciUum animal, cr tot tam^ uarifl obnoxium caflbusf

Contremuitterra. inHebraouerbumferendi ponitur obfeuriore inteüeda.Tulit terra è eonßeäu ipflus,quod Grteci uerterutin erojoisiAH « ySoari •n^ooreSTfis ocuTW, hoc ed,contrada ed terra à facie ipßus.lud£idilflcHlter feido loco expediunt-NM Rabi Solomon putatfubdendimt accufatiuum per ec» thlipflm defedu nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Vf flnfustTerra

portabit onus fl(ini.HuicadftipulaturAbenEz^aex» ponens onus incendij çr combudionis.Dauid Knnbi quoqi intcUigitpccnam cr excidium,quale pertulit Sodoma cum uicinis urbibus: aut certe fubflgnificari uadandam regionem hodiletn, ut nihil herbarumflt perßt.Ait autem ucrbumßrendi,neutrale,ßgnificät

. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;uaduM

N AH V MI CAP# I.

«((flaw effe,atque conftagrare, Rabi Mariniu obit* quumfuMit cfl ßrmidinent, unde[enfut tonßat,Capietur terra ßrmidine corä domino.Con templanti mihi locum humc nihil te^uearridet, quant «frfeuw» Thijja abfolute poni^ ut in German noru lingua,qui iubètes abire quempiâ flomachopM

ßeb ^icb- Et'mtertiaperfona, fid) '^aruon» Qiiod Lat'mi effèrunt perapage,aut «trbd außro er proripio^utdicant: Außrtehinc: i^oripuit fe ocyui. Cieterii prophetaßgnificat eant ntaicHatem Dei, hune uultam irati numinif, ut

CM w incolis nequeat uel iilus oculoru ß/Hnere, f Ante faciem dus# Colligitnunc,quoniâhoe fiihigeniumDei coniunélam habenstantampoten^i

Neminem reßüere poffie irato domino.Sed ora» ^ionem ßgurat interrogationibitf atque adornatal^ legoria uel potius fimilitudine,utmaiore molimme tofqueat enthymemata in Aßyrium.Nam longé plut habet, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;fub ira Dei duraret,qult;erituignif

^Öflata uel durißimos ßlices liqueßeitf ^«4m,Nec tu ^ffyrie,nec alim mortalium perßret irdi« exclude« ßentis numinit.Dies enim domini exereituum eüfu^ per omnem fuperbum crexcelfttm,cr ßper omnent ^rogantem.-quteq; fequuntur Efailt;efecudo capite,

Bonus dominus, Deßripßt haäenustruceni Crßrmidolofum Dc«w, cuiiu memoria cocutit metf

EXPOSITIO

ter Jjominum : Nunc pifs eum^; reuerentibiu taleiH exhibet, à ^uo fibi optinM promittant, in coüocêt omnemßgt;ein cr pritfidium.Primo tribuitur Cl bonite natura,uox nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;i» eloquio PaUHî*

no/inuofa nbsp;nbsp;atque QFÄva-H/jioqjßgnißcdns mitcitr,

cleincntem,tradabilem,p!acidum,placabilem, béni* gnum,utilem,commodum,libéralem, quaq^ alia fuut partes ingenij bont à Grads atq;Latinis hominibltt proprijs uocabulis deßgnAta.Eü autem bonitiU pro* prijßma uirtui Dei, atque in cognitione hominü ebt rißima.Qjtain teüatm eücondendo mundumg^^quot; tia hominmn,crquotidie declarat immenfam betitft centiam in bonos cr malos pariterdemittêdo è folio gloria fua.ln primis autem natura ma^litnabileut bo nitatê exhibait Deus in filio fuo unigenito,quein tru* ‘didit in durißmam fortem hominis, in acerbißiiuot cruciatus, in mortis genus contumelioßßimum : tra* didtt autem pro nobis,quum effemus inßnßßimi ho* fles,ut per Chriilum recociliarct mundum, per Chri ftum reflitueret omnia,qua primi parëtes cutpa eitor mi perdiderant. O immêfam Dei benignitatem,ó iu* teüimandam dementia, o inejfabiles thefauros liberi litatis atq^ munißcentia.Non ß cutßnt lingua ceiitu, ' ora^ centiimon ß quis linguis hominum loquatur amp;nbsp;angdoru,fatis celebrare poß'et domini Dei bónitaté, exqiMuelatperpetuofintelargißimiriaibeneficio*

runt

N A H VM I CAP. T. jy hm dimanant in totum genut mortalium. Effundit ubertim necejfaria in fcjs tetris bona, corporis crani tni,ut jtc Uttam temporariam Iranßgamus, ne à fùtu» taexcludamur, Confirtaduiilum pertinentia:con» ßrt omnigenoscommoditates. Prteter hlt;ec,qua; pro* m'eue fuppeditat prauis at^ue bonis, cr ut par eil, cum Dfo conuerfantibusfuam indolem oilendit,fe^ perfruendam exhibet pijs hominibuf, Peccantibus è carnis imbecittitate parcit acconniuet lpfumguo^ cudaciter contemnentes, baud flatimflriiloßlmine biterßeit, uerum ad meliorcm frugem inuitat ac pel» bcit,ß)atia poenitendi concedit,occaßones multiplia ces ad mutandos mores obijcit,tandem «fro imniedi» cabilespledlit,hïc ^uo^benignitatem attemperans iuflißimis fupplicijs.Summa eH domini potêtia/um» tna iuHitia CTie^uitas, inconcujßt ßdes, infinita fa» pientia,ingentia funtiUius opera, fed mifericordilt;t domini fuper omnia iHiiu opera- Häc célébrât omnes funâi, heeßequetißima dicendi materia cä in feri» ptura oraculari.Ethnici quo^ue prtCcipue agnofeunt er admirantur Dci benignitatem- Cuius contempla» Hone concitatui Homertu (onsingeniorum fubinde in fuis carminibus inferit kocth^, esquot; d'ordf alijs^ pulcherrimis epithetis decorans opti» tnam D« nAtwri. Cicero tjuo^; ey Plinius auuncukts teßantur nulla renos propiusaccedere ad immor»

3

t ' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gt;' EX P o SITI o

hJium deorum tuituram,^uàm beneficetitt.Breuifffi nutlius pttulo prohiorii hom'mii fly lia aut os tam riwn fitit,qum laudes bomtatis cœküis adiderit.Ne^ nero maieflas aterna uidetur uüa HM^ts appeUatioite deleâari, quant quæ bonitatem profitetur. tn preci* bus enittt,quibuiflaludtor no{ler ChriRiaßrnutlant rite oràdi prafcripßt, no aliud nomen aptauit quàul “ patris. Per Oflee uero loquens domimui l/raelem qui* dem méritant, utradicitui interiret,fle tarnen miti* gaturum flententiam fumnü iuris, ut i-ntra certum tium annorum puniat, tandem uero in integrum re* fiituat,illud rationis aßignatiDeus enim fumtCr homo.Plena proßäo uox bon£ßiei, er locupleste* ßimonium ingenij diumifltpra modu benigtü-Qtiüi enim continet hac diaeologia Dei, qua /atis/äeit,cur peccatoribiabene uelit beneflßeiat^ijon oportet, inquit, meam clementiam er benignitatem huniaiio modulo metiri, er me leuitatis, aut negligentia, aut iniquitatis fluggiOare,dum condono errores, dum redintegro amicitiä cum male fidis hominibu5,dum obuifs ulnis recipio, quos peccaße poenitet .Pgt;eUi enim font er no homo.Homines leui de caufla irritait tur,ultionem irritati meditStur,exercent ßmultates, odia fufeepta interdum ne cum fiagili uita quideiti ßniunt,inq^ Plutonia régna fecum defirunt,Alij per

crimtwtat fentetitudeprieiuricantibia^b rian

NAHVMI CAP. I. jé h’rftn dticupentur, ut dicatitur indicés rigidi,feuen^ tOiiüateSfinexorabilestegoutclemës pm,mitts pmt plccidus, beneuoluf, bcnignus, ubicunq^ in homini* f’usalicuius uirtntis pgmficatio e^,meum ita prtin» ?«!{(«»,er mortalium flatus omninorequirit.Porro itniuerfdpietatis difciplina iuxta diui/um tradition: gt;tcm quid reppit quàm benepcentiamf quid pirat, ^uimDei qnXavSfaTriapf Podulat cnimutipfunt ^DKmus atque ueneremurf»genuaobfcruàtia,quetft Kbi^copicimus nobis omnium bonorum authorem» ^^cipit ut ipfum tanquam legitimi plij £tnu.lenMr, O' cernëtes patrem in oinnes pariter benepcunt cer ^^mus inter nos ofpcijs charitatispanc unam uiuendi ftormà tenentes,ut alterißcias pro ßcultatibus,quod tibi ueUes exhiberi,cotraq; temperes ab iniurifs,quM tibi minime ueßes inprri. Caterum quiex cacodtemo tie fatus hancfocietatem l)eferit,nec 'm uiam reuocari poteü,eum iubent leges diuin£ ceu monürü çr non t^eifilium feminario fandipiritus prognAtum è nie» diotoÜi,atqiin Coeytum er Acherontem Stygias^ paludes deportandum pronunciant.Cluantulum eil igitur quod pater cceledis ex uita nodrapbi uedicat pro tarn innumeris er maximis beneßeijsf ut omnia décréta fua pie fande^ uiuendi ad conferuandâ ge» Herts humaiii focietatem aptauitf Porrô quemadmo» dum benignitas cœleflis nuüo fermonepotefl pro di

4

EXPO SITIO

gmWe eelebrari,/tc conuenit pluritnutn at^uedili^ Renter mhacmeditatione uetfari,^ult;e crpcâor/t fjuimana efpcaciter in fiduciÛergtDeumerigit,ff' ad omne officium qudntumuis ignauos expergeßcit» NtOtt perpendit munera diuime bonüatK,in pri* WK quodfilium unigenitum pro mundi ßdute pater caeleRu tradidit,ac in iHo quacunq; felicem zy' belt;t tarn uitam concernunt, quod fui notitiam aperuit, deinde qua no{lrlt;enationi,noürie ciuitati çrfrmi^ lia,deinde qua priuatim nobii conßrt in animo,cor^ pore atq; ßrtunis, na lUe proßigatut eü honwßito propen/ione mminis erga nos nüferos agnofcit,fum^ ma^ gratitudineadorat.Proßäoabomni fanara* tione defcrtm eü durum gerens faxum circa pracof dia,qui ad amandum Deum non trahitur, qui non to tusmouetur ad eum obferuandum,ut inquirateint uoluntatem bonam, inuentam in oraculis diuinis or* dine ßuarum ailionum exequatur.tiac meditatio per ageüum religiofi peäoris iaäata gignet fyncerd zf multiplieia officia, ut non inüituatur cum numine fu perno mercimonittm,ut agamus duntaxatdecentia, quo uicißm recipiamus pramia,quandoquidemigt;i humaiiis etia focietatibiu obferuare ngüj XaSf» turpißimumßt.Eterit quidem homo Deiaßtduusin omni genere uirtutum, non quid facrilega eum cogi taiio teneat wfirif bonis operibus, noHrisq; meritis uitaitl

NAHVMI CAP. I.

lt;elertum redimenJ4m,guam uttut CMllut foliutor nobler ommbm promeruit, Paulo etiam da» ''*^nte:Omncs affliâioncs huiui temporis neuti^uant ^ffcconfrrendas ad gloriain,qult;ereuelabitur ittmgt;»

Nonexpiarefuisßäis conabitur peccata, quan ^o^uidem ChriHus agnus immaculatus oquot; tfeolicd mundi toUit peccatu ; non ejfugereinfirnalit forceris fupplicia, quandoquidem nuUa contra elea ^os accufatio fuperefl: non bona temporaria nundia »artbonis operibus uolet,poReaquamuerbumDei »ftat curis Jriuolarum rerum occupari.fimul promit ff ns omnia nobis affatim admetienda, ß quaramus re inutn Dei atque iUius iuHitiam. Minime uero pietaa fisflimulo excitatus per diuina; bonitatis commemoa fntionemuenabitur fanäitatis opinionemapud boa »gt;ines,quodhypocritie frciunt (pv^Lop itxôftaKUfi

Quorfumigitur reßgt;icietinfuisaa ^ionibusuir pietate uera imbutusf ut effugiatmgra fitudmis notam,lt;]ua no efl alia turpior,ut Publius non tx tripode Apollmis,uerumex ore donunilocutua Mdelt;uur,Omne probrwn dixeris,ß quern ingratum dixeris:uoletaliquomodo fe gratum exhiberedoa »ünodeo,qui tantisquotidiebeneficijs nosadobruit, Ktnun^uam fitturi ßmus minima expio*tefolurnlt;io. tiac memoria beneflciortim DeibcneMidnimo per« crptd.pcrj Cbrilii ^iritum conßta reddrt fident

. EXPOSITION

^iXi)(^H,reddet homines uigiiantcs,alleres,fvrtel, perfeuerantes ad omnia pietatii munia:alet boitMt ßgt;ein ; obüringet fitniculif charitatis, ut omnia con* iemnat homo extra Deum,omnia poßit ßrrepro* pter Deum,cr dicere cum Paulo: Qjits nos feparabit gt;( charitatc ChriRif cfc- quit iUe uir diu'mui fcribit ad Korn. s. capite,iiia cogitatione elatus cr in Deum altius correptus.

‘ Confortans dominus, Kebraicauox

Wlt;«o? ßgnificatid quodrobur atque firrnamentu/m prlt;ebet. sic enim nomina per mem præpo/îtionem /î gurata ßequentius indicant inUrumentum ad effè* éium primogenif, ut locus,hoce^,ba/isaii flandi aüionem, ßlx, hoc efl, putatorium inßrumentum- N« igfwro queedà huic obferuaùotà reclamare,ut nulla cil lexßrme,quie non habeotex* ceptiones.lUud tarnen nomen firmiter analogiam re* tmct-Gr^ed reddiderut hic remotiui quiddä vTf^i* VHa'i expeâantibus, quàm in tertio capite sio'i/)» id eü Rationem. Difiimus autem nunc dominum amp;nbsp;Dclt;m« noRrum no modo beneuolum,propenfum,C!‘ prafentem, uerumetià fiuffitgium cerium ejfe omni* butqi patens toto peâore ac redo pede accurrenti* bus.Sunt enim multi homines probi,qui optime cu* piunt inopibus, cr uicem adfiidorum miferëtur, fed Kon pojfumt Opern ferre, aut noltnit, aut non audent abficr*

NAHVMl CAP. ï. 38

nefcio quibtts j}gt;eârii periculoru.Sed De«lt; hborcm er dolorem folui exaâe confyderSs occur fit in die tribulatioiiit, uel ut more loquomur Latino, temporibui difficilimis.liam dies pro tempore fre* qtientiui ponitur, cr genitiuus nominis fubüotiui ele Suntiui bt adieâiuum fapenumero uertitur,euiM pe tMrio laborant Hebrai. Vnde tribulationis temput Utl difficultatis tëpuf in difficile planitis latiniui^ ucr titur. EH autem certum crfirnüßimum praftdium Continus, ad quod confiigiatur i« omni dtfcrim'me.ls fnim foins potefl auxiliari,cr uult opem ßrre omni» ti« muocantibui cum in ueritate. In eo qui ffierant, fttn confitndentur in aternum.^ec folum confirt opem ipfofretis, nee animo fyncero ad ipfum conffia iientesßütt,fediubetetiä auxilium expeti,cr eant gloriain fuam interpretatur, quod plurbna loca Dd« uidici poematis perfonatjpnecipue uero Pfal.so, uer ba : Inuoca me in die tribulationis tute, ^3“ eruam te, V honorfficabis me.Infirmula quoque orandi à fi» Iio Dei,qui folus patrem uidit,priefcripta no alio uer tUMurpreces,quàm ad caleSlem patrem,à quo peta nws omnia, ffiercmus omnia, expeilemus omnia,illi firamus accepta omnia. Quid quod leremias dicit ca pile ir.Malediilus homo,qui confidit in homine,cr ponit carnein brachium fuum, à domino recedit cor eius,Et rurfum:Benediäui cofidit in doa

EXPOSîTIO

»w’tw,er erit dominuf fiducitt eiiu:o' retic/M,fJoltU eil enim lociu, at^ ulindm alte tmpreJJ'm ßret in pf äoribut hwmanii Sic enim 4 fiduciaoperufuorunt, àfraudibitt impo{lorum,4 uarijs (uperßitionibM Ji* uorum.ne quid grauiut dicä^abfoluerentur. eH ergo Dem Mticum crcertum atip tutißimum pre/idiofift in quad nos recipi4mut,quiecunq^ tempeflM ingrMtf ßuenos tentet fathontuanimi uitifs peililctibuißiie earouim inßrat,(iue corpus morbis ey cruciitilgt;id inuoluatur,ßue detrimentumßrtunaru patianuoquot;* Hunc foltim opitulatorem omnes inuocarunt fanüi, atque deßntibui faluatoris hauferunt,ut EfaiiU /tit» Ad hunc folunt renüttunt ßntem aquaru uiuentiunii quum alq quos udna perfuaßo auxiliares deos créa* uit,tte idonei quidemßnt prie Deo, qui ciHern^ ß* tiles dicantur; Huncnon ßüere teilantur unoore: Huicuotd reddunt,quoties melior fors obuettit,amp;' Dftw» falutis Mtiuerfe proram atque puppim graM conßßione honorant. Diuorum autem aduocatioK, tutelarium^ deoru/m ey XIIII daxi/wtoromfol tegia,cy tela Typhoëa Rochi,Sebailiant,Valentinit Cyriaci,atque altorum,quorum numen heßffe mult» grauiut pleäatur,qu4m miurne in ipfum Deum,ut^ go perfuaferut legati fathome, qui pietatem priiutioit qudüum reputont.

Et feiens fperantes, Plenttm confolationifamp;’ hoe

NAHVMICAP. I. J loCf^uàdDeufiwn ignorât, qui /intfui^quiagno-[cant opitulatorem,qui eum inuocent,citu opem ton flinter cxpcât nt,non ignorant interim,quibtu rebut indtgeamui antequà petamM,quidq; propt aut quid obflt nobis.Quii ergo fanlt;e mentis à domino Dco ad iiomines tranfibit, à fonte ad lacutnu, rf conditore omnium crcertißimogubernAtore ad incerta con» ditionis creaturamf Imô [aniüiflimi homines cr exa ploraf« fèlicitatis, nec propenpone animi confèrri pol}untconditort,quinullo merito prouocatus,tana ti« iniurias contumelias perfidiofq; hominum prteuia dcnsinenarrabilemfocietatem inilituit cummorta» iibut,gt;wcficultateiuuâdi,quum nihil habeant,quod nongratuito aceeperint à pâtre coelePi.Huc adde quid terris erepti,quid rerum hic geratur,ignorant tcHimonio Efailt;e,cui contradicere impietas e{i,cona ajjerëtibus aufcultare,ftoliditas. Sic enim h quiturfpiritus fanilus per hune prteHantißimwn un tcmcapite e^f.Vbieft zelus tuusetflrtitudotua,mul fitudo utfcerum tnortwji er miferationum tuarumf Super me continuerütfegt;(uel ut llebrlt;ea pollent,dißi WttlantMr e rg4 me) Tu enim pater noPer,çr Abraa hamnefciuit kos, cr ifraëlignorauit nos.Tu domine pater noRer cr redemptor noper à fecuto nomen tuum. Audm lacobum eut tantum frit negoiij eum

Abrahamum patrem uniuerforum credn»

r; • EXPOSITIO

h’iMM uilaiiiinfùnilos ignorarenos? QU£fùntigùli? itttemperiie illos aduocare? Quidorati co/iren{,^iti «os er rugira negotia ignorant? Vnus dominus eil omnifeius,omnipotent,uÜ^ prüfens, nuliibi ajfixui omnia ßmul mtuens, omnes pariter exaudiens, noit autem uotis omnium pariter annuens. Animus enisfl orantiwm fepe dißtmilem ßcit euentum. Clanutni impif er impiët auras eiulatibus circuuenti periculot Deumg; precibus ßtigant,aduerfus quem hoHilesge runtßiiritus.Verumilli ridentur à fapientia diuisi^ dum pereut, quam tempore fereno audire dedigniti funt.Etquim difficilem habeant Deum 'm multis au* thenticlt;efcripturie locis tcHatum eü, tarnen lucule^^ ter Çatis Efaia; i.capite.leremia is.Mich.j.Oraiit etü hypocritic terentes Umma templortvm, obfidentes «it gulos pUearum, acplauüra fupplicium uerboruM effimdunt 'm aures altitonAntis, fed cor eorum Ion* ge abeü lt;t domino. Sermo Jfeciem precatis imitatue, er animus tanquam ex paäo,ex merito, ex iure fno diu'mam operam efflagitat. Eaßnon flat'm ad uoM offèratur,prcces uertuntur m conuitia, er bonitü fumma 'miquitatii fuggiOationibus ah iüis homini* bus nequam ßritur. Dißidet os cum animo,aniM eorum pugnat cum Deo. Uaque produnt fe no ferio fupplicajfe,no orajfe/firitu erueritate,non jperajfe in doiKino,quia non expcäant dom'mum, qui prafi»

NAHVMI CAP. I.

»deü ittuocittitibuf ewniffed inuocatibut 'm ueritate^ ^nicis guoqne fuK 'mterdum mexorabilis o'dißi» lUHlator opif Drus apparat,ucl ut exerceat ßdein,uel »t bonoriitn coRantiam reddat conßgt;icuam, uel tjuitt »on prodcA uoti compotes ßeri, Pro'mde muniedwt f^tnmus hac perfuaßone ccrtißma de DeoßHimt f/ßctCiui cognitos habeat eunt præflolâtes,ne uaciÜet »»ns,nec itbifciat Jßem, guädo mexorabilem fe oratt offrrt,necuotis tioHris flattm annuitfult;e gloriie »oHri^ rationem habens donünm. Nouit enim guid ßt 'm rem no^lrä, aut quibus indigeamus. Nowit ^«4« ffnw 'mmergi nos periculorum undis conueniat,non ftnons tentari ßspra quam ßrre poßimtu.Mißeantur igitiir omnia ßtrßim esquot; deorfum,ajfulgeat nuUa pro f^crioris conditionis lux, omnia minitentur naufra» nos tarnen expellcinus dominum inpatientia er firma /fie, qui aderit ’m tempore opportumo,no$ bnp'mgamus/acramßdei ancoram 'm domino,qui efl portafirmißima,qui placidus ZJ“ beneuolui f wn o6=« ßruätibus exiflit,ad bgc habens cognitos, qui opent abiüocertaßducia expeflant.Qttodßßrte difluquot; Icrit Opern, ut omnia cotra dtu'mas promißiones firri appareat fenßbtu corporeis,expefla iüum condanti paduiuxta falubcrrimu conßUiem Hd!)4c«F.Proc«I ffiH«dubioaccurretnec moros ußj; neilet. Quiautë co/ifr40fi concilium infolefcit,eius anima baud erit

EXPOSITIO

reätt,nec boni atquefapiêtis uiri ojjîciofùngetur,(t terum iuflits in ipfaueritate,quale!funt foU promif» fionet Dci, mentent firmiter affigens, çj-per omnrt cafusadßnem perduras, incorruptte falutis fietpar^ ticeps.Porrà quum hitc tria Dei attributa,quàd beiii gnus fît, quod prlt;elidium i» omnibus periculis,quoii Kouerit ipfo fretos,nüre compofîta ßnt ad confolati^ dos pios infîrtunijs at^ calamitatibus opprejjbs,futi^ tarnen etiam ad terrendum Affyriwm fîéla, utinmiU tari admonitione. Indicant entm ßuperbißimo boüii quàm iu/iiis zjquot; magnas cau/os habeat fummusterrit maris er eoeteilîs regionis Imperator ad beüuin rendu Nintuitico imperia. Nempe in populo ifraeü* tico,quem ita immaniter Afîyrius diuexauitfCa/ligii'f dum fane ob peccata fed moderatiiu,nunc pluriwot fapere melius, çr per torment a noffe DeMn,quegt;n it* proßteriore fîrtuna neglexerât, eos nunc implorart fîdem cr Opern diuinam,uindicemq; Deunt expeâs‘ re,quorum caufam Itbèter fufcipiat dominus iniuriitf eisillatasperfecuturus.

7 In diIuuio.Htlt;roflgt;t«Ki Iuda:u fequës in expo tunda htiloria locum eius reßrt ad Iudieani,ita ediß ferens.'Quum terra promißionis quafîdiluuioiniitt dauerit,ßnem ßciet captiuitatis ad fcdes propritS reuocando. Contrà tenebrie Aßyrios perfequetitur. liuic expofîueni fufîragariuidëtur, qua attegoricof

N AH V MI CAP, I. 4l ht^uiturEfatiif s.capitc de udflatione decern tribuM» per kffyrios, nempe ut belli conta^ium redundet in ludaatque tribus Beniamin regionem.Iudlt;eipoilea flores intcUigunt locoNiniues abolitionem commit nari^crbene, ut res ipfa liquida monürat.C£terum quiaDeum quails crquantmexiRat,fermonehai!le »WJ dcHiort/lrrfMi^Ht Mituto prtefentiferuire uifum eH •' iam deinceps aperit conßlium ipßus, nbsp;nbsp;palàin

indicit beüum, caufai quo que reddens, ob qUiK do^i Minusexercituu/it arma im Aßyriosmoturus.Ciui dwoßc inter fetemperat, ut nunc de beüo inßrendo «ffb« ßciat, nunc beüi caufas exponat, ita feite ati^ Eiferte fermonem uariegas, ut nec res obfeuretur dta tffito leäori, ej tranjpoßtii orationis membris conu einna ßt dißioßtio. In b« quidem periodo manißfie proloquitur doraint«« habere in animo locum Nini^ Hes ita uaRare, ut olim dtluuio totus orbis in folitudi tiemredaélusfieit-In pronomine eins perenaUagen ponitur relatiuum uice nominis t^iniueSfUt Induis placft.dc ßquens 'mdicat fententia.

Etinimicos eius. Hocfft, A/?yrioji«ii«icoï ^eiperfequètur tcnfbrif,id fft dng«Sjlt;f,dfJJ,crdtio, perplfxiti« animi, CT malu/m ineuitabile, mcUpbo* ficos. Interpretanda Hcrbiwn perfequendi Dauident Kmhi fccHtiw fum, qui monet in graui j^ecie, quam dageffttam uocant, poßtum tranßtiuum exiüere ad L- nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;p

exposiTio

tres,ut ïudcci loquütur,hoc e^,adiue /TgniftCi^re freT medium ef]iciens:utß dicdtur,Faciet perfequi tene* brM,Non répugnât tarnen Hfb. confuctudini,ut no* menpgnißcans tenebroffßt iwnünatiui cafus,quoJ plerifqucplaeuit.Prteterea loeutio Hebraica, ßciet conßmatimem,qu4in Latmus interpres amp;nbsp;Grteeui totidein uerbii rependant,ßgntßcat ex toto abolere, prorfum ua{iare,atque ßniditus eucrtere.Quod Ger manorum lermoßlicius ^emulatur: r wtrte mit frein o;t gar v^mac^en.

8 Quid cogitatis« Hane prophétie perioion non probe reddiderut interprètes, er Grieci guident peius quam Latmus. Sic enm pofteriorem parte» interpretatifunt.'^ouH'inJ^iiiHira if^îq Ini to ^6X(4egt; idesi,non punietbismidipßmintribuU tione.Vndemateria fluxittheologis dißiutattdi,DeS baud punirequenquam duplicata poena,ut quetni» terrispoenatemporariaaßecerit,non etiam uitaßt^ âum mferttAlibus cruciet tormetis, c^uodquimre* iîe dicatur,alius eR perquirêdi locus.Hebraica Mtu que prophetic uerba mhtl huiusßrinit ad.erunt.Caa terum fenfus e^, ut Hieronymus ait ß à magi^ro diCodidieißetQuid putatis ô Aßyrij cotra dominum iniquitatem cogitantes, quod populum lßael,id fS, tribus ad mternecionë ipße confumatiNoit confurget duplex tribulatio, id cÜ, non uobis tradd

iMtiditi

NAH V Ml CAP. 1. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;41

laiJdW er nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tradidit decent trihiii

Samariant.ln hac fententia cojjgt;icitur Lyranus guo^ dicens.’Sendcherib non tribulabit regnum luda ipfunt Ciiptiuando,ficutSlt;tlmdna.far paterfuui regnum X. tribuum.ludtei neoterici totum exponunt de Aßyrijs tutboritatem lonathæ fecuti, qui ad hnnc modum i« Syrorü lingua tranßulit:^^}

•Qj. iw'D’gt;9

'7« nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;’a::!?'«'? vnv

r\''a:h^’\a’'^y ’□■'pm popttli qi^i adflixerUt ifraelem, quid prtefumitis aduerfui dommufßdlurtli eR finetn uobifcum,ncc uobis contingent duo tempora moe^ roris poR calainitatem, ficut domui tfraël. Efl igitur hoflilis obiurgatio AffyrioruM,Qu£eRillacofideit tia^qu£potiM dementiafut coneminireßfiere do» wino, cui paret uniuerfa^mundtis, qui nutuconcutit •Ndcbiwrfin totiui mundi^contra cuiui uoluntaté nulllt;t potentia fe mouere potefl? Licet Migenfcj^irifiw gc er fx rcri«« fuccejju inebriati putetis nihil e)« jiigere pojje robur ueflrumtlicet conentini regnum gwogj i«(J4 cxcfwdf re, licet infanm ueßer dux Sena» cherib cathenoi minetur Deo l/raclw er cxilittm,ut antiqua fede pulfus aliorum deorum uel potius ido» lorum exemplo Aßyriic potentieeßibiaceat, pereun ium tarnen uobis erit femel, neciterato uos aggredie

E X

E XP o SITIO

tur beUo, concedes interim tempus uires redintegr^ di.Hocipfum benignittis Dei populo ifraëliticodtdit, ut paulatim attereretur interpoßto Jpatio tempofl^ ad re(tpifcendum,in^ morem tineie dominui arroßt Ofec} fuum pcculium,Ht ojeas ait.Redaëiis autem in fXtr^ mant mßlicitatem,ß quâdo tnutaruntmores,condi* tionem tolerabilem e:3r potiorëreddidit.Idem uieiß^quot; tudmis Romanum imperium eß expertumßdeia regno, iu^itite ey tequitatis obferuantioraSed Aßy* riorwm mcomparabilis tyrannis trucidato exercitu fub mœiiia Hierufalem, deinde max Senacherib àß* lijs interempto intra paucos annos coHapfa tinëlaeR ne feminorio quidem reliquiß{lo,exquo Reipublicejpecies repuUularet.Kagnum ergo docif mentum exiHit Uiniue,ß quando conniuet Deus/id impietatem atq; uiolentiam alicuius gentis, ut ontniii fluere pro uoto iUius uideantur, non ejße diuini ßuo^ risßgnumßdirlt;e. Concipit enim dominus inter cef* fandum à plagis ingentes animos, meditatur Male uulnusjibrat brachia,deRinat ßlmen,ut incurabiles Mto iäußriantur, poRquam eius clemëtiaiuRitia^ fatis perjßcR/e ßierint.Porrö Hebraica oratio,quant ita uarie interpretatißtint,ßuerbu uerbo reddas, ba bet:No ßirget duabus uicibus anguRia. Hoornen enint

dualis numeriabfolute poßtu poteRuerti m aduerbiu iterato,aut îparticipiü baud ineptißime.

Sicut

NAHVMI CAP. I.

Sicutfpinæ,Sententiam cohlt;erentmVlieronya w«i 0J (f«lt;« periodos tribuit, quod cr ^Imspepeß» äum elifßcut contra iungütur interdum, quæ fenßu liiuifafitnt. L X X »wtttdtionc quoque uerborum lo f KM corrumpüt.Loquitur adhuc propheta iüam fett tfutiam flare Deo, ut perdat Aßyriumdominatum, »uncquidem prtedicens mteritum exercitut Senache fib ante lerufalemßc aperte, ut de re geüa non po» fuiffet paucisuerbis maniflßiuidici.Faäumipfum fxomni memoria inßgnißimum proditur Efaicejr. amp;nbsp;quarto Itbro Regum cap. nbsp;nbsp;Oratio ipfaduabut

Pmilitudinibus implicita cr conüipata eR, quare ßn ^ulatm euoluettda eâ.Ait enimtQmm fùerint inter fonuiuandum poculis atque dapibtn refirti,abfumen eü,m maxima fecuritate, qimm poR uiâorioi i^numeratfCr prlt;ecipue poü recente flragë Aethio» pici Aegyptijq; exercitut nihil aduerfumfufl/icabun certißima prlt;efumeitt fe potituros urbe le» ^«filemfiam direptionem fomniantesut fàmelicutci bos,aut ßtiens poculum. ita enim rem iùam EfaiM ^eliniat.Niß quit adhiberi putet conuiuandiuerbunt fluilitudinis gratia,aut comeßatio ZJquot; ebrietas meta» pboriceponantur pro malis obrui,quod perflequens eü m orationibut diuinis.

Confumcntur.Hebrif I« dicit,Comefli funt,po fltoprietcriti temporifuerbo derefittura-Quahe»

F 3

EXPOSITIO

tcvoß nihil freijuentiuiufurpätur ab orätoribuffä« trii, ut certißtmum euentum ßgnißceitt. Q^emai* nwdum ZSquot; lUe imperator locjuilunSi tales in pugn^ pritllnbitis anmos,Mciinus:pro,certißime uincemit^’ f/letaphora ^uogue plußculum habet ßüiuitatif, qimm dicitur:Quandocomiuio fuoreßrti fiierint, deuorati funt.Hanc repentitiam er improuißm op‘ preßionem egregie quoque indicauit Efaiof non ttno i« /oco,lt;ƒ«£■»? NahumtiS hnitari uidetur. lam potum* turßitülttud'mes duiie,quarum alteraßgnißeat peri* turos ab angelo intcrß0lore,haud fecns atque ß im» ßtßce Jßinarum uis 'm flammam conijciatur, qu£ uni comburàtur,quii nemo uelit attingerc propter atu* ieos, nee poßit etiam unum er alterum fariitentunt eripere ob mdijßolubile textü. Altera ßgmßcat A ƒgt; rios ad nihilum redigendos, utß culmiautßipult[i pra modum aridtc ßamma conßumantur, ne cintre quidem aut ßuillii reltilis. Cuiußnodi paraboüs uti* turcrEßaias lo.capiteatq; ss.C^eterum uox^^’j^t quam teronymm uertit ariditate plena, fetutus in* terpretes Septuaginta,aduerbialiter melius redditur-Eß enim afuperioribui uerbis abßoluta,ut litcra betb fubintelilgatur per aphareßn ablata,utq^ integra ßt itt pleno. Etenûn Hebrat non ita ßcile tu* tniiiA deßeßentes in aduerbia refarciunt iHam 'mo* piam prapoßtione literarum CzM ad nomen fub* fiantiiiuM

H A H V M 1 CAP. I. 44 flantiuuw aut adieâiuum.Cuiuf generif multa Crlt;ea ci cr LatifU cffirunt elegantie fludto, ad plenam^ »a proc/iw,« abundanti, de im(gt;rouifo,ele repente, abmitio.

9 Ex tc exibit. Hic tena caufa redditur,ob ijudnt tieui Optimus Maximus deereuerit ilatum tiiniues conucUcre, ncmpe intoleràdus CT contemptus tuonitiisEum prodit EfaiM io.capitefub perfottA rca giiSenAchcrib reprtefentans impiitm aiiimu erne» ßnda conuitid m diumam maieilatem. Ad h^c quar to Isbro Reg« is. cr feciido Pneteritoru X X111. Efaùquoque XXXVI. capite perfcripiutneil, quonwdo Rahfaces legatus A/fyrius fuperbiits CT contumelinu euoinuerit hortans obfeßosierofolymi tiu,utl'edederët Sendcherib regt fuo.EpiHolM quo^ tttißt plends in Deum blaßiheinijs. Earn infolentiatn tton modo m homines, uerumetiâ j« ipfùm Deum hic ottingit propheta. Nfc dubiueil, quin pmilia fiierint pnßm iailata inter t^iniuitAS,antequain portarentur trma contra ludlt;eorum regem Ezechiam,ut no opui fit ilium confultorem belial folamRabfaeenintetli» gfrr^cKt ludatis er teronynw placet.Scilicct mj wJ« gus manant exempla regentum, ut Claudianus canit. L X X rctn intellexerunt J^iaTtoyia-fxc/} cogita» tionem.Dicit ergo : Ex te Affitr, ex te Nimite profe» auseil,quicoiictur Deumlfraëlii templofuo extut

f 4

E X P o s I T I o

Idreßcutdeos omnium gentium fuliulit,^ui^; totM pofiulamDei conetur perdere.Verbu exeundi quod ieronymM er L X X 'mfrturo tempore pofuerunt 1 aliiu uocales aptantes,ut legerent ietze pro iatzd,i» Hebrieoprteteriti temporisexiiîit.Clt;eterûHebraicit uox,quam hic leronymus uertit in prieturieationeiti crpaulo ittferitti belialut inprimogenialingudfcri bitur,d. LXX redditur iiVT‘iüL,contrariajeytMn iii^ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;in uetuRatem. londthus ChaldteiH

uertit in impiu.Aquila ferè pofuit xTPsarug prlt;^ilt;‘^ nbsp;nbsp;i

ricdtor,id quod leronymus minime improbat. Qii'* uero iUa diiüio facris feriptoribus ßequetata ßt,n0it fuperuacaneu uidetur^ß dtligentius expIicem-Pleri$ ludteorum conflatam putant ex priuatiua particule ’'Vs ohfqiCr aßendit.quod Jpirituidduer* fario quadrat,qui mentes hominum opprimit,nec‘iil conteinplationë numitiis iuRam ßnit ajfurgere.Abj ßilum putant ex beli er o/, ut cotitu* macem er reßjonfdtorem ßgnificet,quiiugumeX* cußit.Cui fententiic patronus eft leronymus Strido* nenßs ex CbriHianorum antiquitate peritißimut idu tttieifermonis.Epiûolâ enim Pauli ad Epheßos enAf* ransßribit, diabolum ab ApoRolo appellari beliiit, hoc e{i,abfqj iugo,quod de coüo fuo Dei feruituteitt abiecerit:quë Aquilatraflulit apoilata. Idipfum afi rit etiàincomttiëtar^s,quos fielt ad orationesEfaia»

Satif

NA«VMI CAP. î.

Salif cerium eR nomen ejjè compoßtum, fed in dua lgt;iouerfatur,an poHerior pars ßt an ft» ^ftißcans uel abf^; iuga uel abf^ utilitaleipo^erim inagisarridct.Accommodatur autem idnomuiistum Orbits lam perfonis.Rebus, ul cum dieitur uerbum be Halfen uerbum iniquitatis.Perfonis uel aduerfario ^eniOjUt quum Apoüolusdicit: Qjiidcomune Chri flo amp;nbsp;Behalf Vel profiigatis homimbuf, utin ißo lo» to blahumi. Signißcat enim peRilenlë hominem,lt;jui fùhil moderat i,nihil iufli,nihtl fanili cogitat,mhil uti Htatis ad humani generis focietatem confert,fedcon» omnium bonorum capitibus,famie atque fortunis »tbiat.Autß abfyi iugo interpretari lthet,ßgnißcat runt,qui e^raäo tum rationis tum religionis repagu fo,contemptor diuum cyhominum exhlit.Qjialif ^ezentius ab heroico poëta introducitur. Kihi non occurril mpriefentiarum accommodatius quoduer ttrem,quàm,mfiiiuf Deo cr homtntbus.Qtt£ peRis ^ealamitM generis humani ßgnißcanter in patrio noRro fermone dieitur, ein tüfelôFopf.

IO Siperfedifuerint, Hane fententiaminlin» gHa Hebraiea etiain difficilem intelleëlu reddit aduer bium p ßc,repetitumgt; Iudlt;eiad quosmihi uacauit reßgt;iccre,omnes accipiunt poilerius quoque p pro aAterbio ßc:ut iüa fententia confletur.Si Aßyrif omnes 'mtegri ßicrint,crftc multi etiam,ßc tarnen

P î

EXPOSI TIO

abfumenturAdem cenßuit Ieronymus.Sepfuagînla la* cerantes Heb. elementorwm conllitutionem,alienißi ficygeminAta uniuerßcate /igntßcare, ut fi diceretur Latine : Sicut multi fiiermt,fic attondentur pro illo, ^uotquotfitermt,attondctur. Quod Germanorû (èr tno ifiraëlitici Simiiu proxime affequitur^dicês: 21lô »il frcti ifï/alô »i[ mujfenb ubgemeyt werben» Iterum autemprophetaloquitur de Affyriaruinco* piarum ftrage fiub fignii ScnAcherib.Si omnes /ùerM integri corporibut, (i aniinofifiimi,concordes, inüru m Omni armAtura,potlentes prudentia militari,luhil tarnen efficient in expugnAnda leru/àlem.Vide ut/pi ritus domini proffiieit fequentibus temportbus, qui* bus oppidani objeffia lerufalem 4 Setuchcrib udrie tentandi fuerumt.

Attondentur.Percommodametaphora,quaamp; EfaiM utitur capite feptimo, dices dominum Affiytii nouacula tonßtrum ludaicam nAtionem. Haudabfind liter cr Nahum hic dicit, innumeras copias ScMche rib ab angeîo demetendas, quemadmodum acuta iugt;* uaeula pilorunt fericm defecat,autfalxgraminisui»t Una plaga tranfuerberat.

Tranfibit. Exercitu diraßrage perempto Affiy* riui duilor abibit rc mfiâa cum paticuUs fiega comi* tibiit,atqueNiniuen (è recipiet-ldipfum refirturia hi/loria

NÄHVMl CAP. I. 46 hi/loria ijfdë uerbis apud Efaiant, cr i» quarto Ubro rtgnorum:Recedens abift, cr reuerfm eü Senachea^ fib rex Aßyriorum, ö' nMnfit in üiniue.Adeô cert4 Cr indubitata eü pTicdiëiio facri ßaminis.

Afflixi te, Perfigurdin dpoRrophen ferma cottquot; Uerfut ad lfraëlitds,c3tinet canfam ob quant dominut nelit Äßyrium inßilo negotio repetiere. Licet etiim lütte per i^ucrudelempopulu corripuerit ifraëlitdi (bac eü coccßio)non uelle tarnen perpetuo atterere, uerum iam d ceruicibm eoru hune feuum tyrannum itbigendam efe,poüquani tornientis emendati ßnt, Hiîbet autem ferma ita couerfu ad ifraëlitaf plui ui^ fium, magifq; pénétrât confolâdos animos Iudlt;eorié, 5M4m ß citrafiguram enunciaßetSummd nanq^ pru dentia eloeutionis apparatu oratoresiflifanât adhi bent in omni uirtute dijferendi nihil inßriores ethni ^arum eloquentibm^Rabi Salomon exiflimat ferma» «fiM ucrti ad A.ßyrium, eui dicatur.-Hoc tempore ta tusperibis.Tuncctiam Scythicumflagrum TKrcæii fitfgo noäro dom'tnus amolietur, quum abiecerimin fuperbiam cz ffi^d^ ^ds demiferimus, quum depo» fuerimies cotemptum uerbi diuini,filfam religionem, mnoceiitiumctcdcsßolos,fraudes,perßdiam.crapu» lam,incoccßdm uenerem, er id genus frc'tnora pro» frßioni Chriäian£ haudquaquam dccora.ldem prlt;e» udlet (tpud eos etid qui 4 Gothorum rcliquijs,

EXPOSITIO

Mt ab alia gente ßroci diuexantur, tutic fire mala» rum finem, quum ad dominum percutientem fiierini conuerfi.

It Nuncconteram* Adhuc gratia confolandi luiheK pradicitur iamiam baculum Hiniuitici regni, hoc eü,robur cr nocendijicultatë 'mfritigendam^

Etuincula. tnperfona Deilo^uiturpropheta: Vincula etiâ tua o ifrael difrumpâ uel obfidionetn, ut quidam putant,uel domiaatum,legef,tributa:qui* buf liberty populi Dei fic fiit conilri{ia,ut ne diui* HAS quidem cerimoniM iuxta prafcriptit Mofis obire pofiet. Baculi feu uirgte metaphor a utitur cr Efai^i nonfemel,ficut etiam alij prophetarum. Nahum hie aliff uerbii per translationem adpofitii aUegoriiilt explet.

11 Et praecipict. Anffd flragem exerdtui pradi xit,nuuc turpi/^imum genuf mortis Senacheribregi pracinit perjficuo fermone, ut hiRoria rem gellant uix narret lucidius.Primum dicit no fine confilio Dei filiospatrem Senacherib interfiduros fummaproui dentia cunilas res mortalium gubernàtis fingulari^ iuüitia ZT lt;ec{uitate,licet diuini confilij rationem in* ueRigare nobis haud procliue fit, nec fas etiam fit ett riofius in arcana fupnæmaiefktismquirere.Quod multa feripturarum fentëtiie difertis uerbis edocent, er Ezfehiel quadrigarum piilura facra graphice deli*

N A H V M I C A P. I. 47 âelineat. Quitueronouideat au/}gt;iciodiuinoge/lH, M Aßyriui rfx 4 filijs intcrficereturfEuafic in ludlt;ea tMntm angeli percuffbris, ut cum igaomima rediret in regnum fuit cladis nuciiu, ut rediret in re“ gilt;tm,in templum,in conßteäu Dei Uefrach,ut eunt tdorans conßderetur 4 filijs duobus, gui exierantè lumbis ipßuf.En condignum necem blaf}gt;hemo tyran tio, qui loui optimo maximo in arce Sion reßdenti externünium,cathenM,çr omnes contumeliM ßerat KinitatufAnterim tarnen filij grauißme peccauerunt nenfyncero animo fententiam diuinAmexequentes, ««•IM» obreminßliciter geRam, aut aliam ob eau» firn patri fuccenfentes parricidio fe eommacularut, Verbum tamßgnißcatmandare,iniugere,im“ pellere,quim prtecipere atq^ imperare. Nonferctur. Aßnümbus traäametaphoraß* gnißcatur non amplius à profapia Senacherib regnu ^ßyriwm admiM{trandum,nec pofleritatem habitu* ttmhunc dirum tyr annum. Quod re poRea cogni* iumeR.Adramelech ßquidem O' Sarafarßäa pa» Mentis ca!de i« Artnenia proßgerunt.Afaraddon ter» iimfilius regnum fufcepit,quod poRpaucosannof fiinditus euerfum eü.

De domo Dei.Grlt;eftmf/ii« interpretantur^ melius^ di/linguunt hîc uerba, quàm Latmus inter* pres.Catersmt adhuc uerfatur in clade régis Aßyrij

' EXPOSITIO dicens fculpta pmulachra de domo d€orum,hoc de tempïo eijciendj,pgnAq; fußlia excindenda, cT lt;edem idolif confecratam uertendam 'm fcpulchrutn regis,utpertumultunt corruêtisfdnguiicrcadauer mifcetintur cu.m idolis, d quibus opein expeâarefo* litus fiiit.Salomon larchetü ad ultémum refèrl regein, ^ui cxpugtMta urbe in tempïo pt interficiédoi iwti SenAcheribpatrtifui.Kimhi autê o-Abraham mecum ßcinnt de SetMcherib iuxta hi^oriam Efaif interprétantes,

Inhonoratus cs. ïnprimitiua lingua uerbtun eR neutrale prateriti temporis pgnificans omtiiitlt;gt; fire, ut turpißimum habeat exitum fuperbißitiii*gt; tyrannus, qui nee uUi populo aut regioni pepereit» Deumq; uerum pro nihilo duxit.Quod pane uerhuint homini pra fuperbia amenti grauißimum fiit.Vt J}gt;irauit,ut fiemuit,ut geüiuit, uttremiiit,utexultà* uit atqueflomachatus e{l,quum htec ad aures adula^ torum unguinepermoUitas uenerutf Vel hac oratio fölaualuit ineëdere firibundum alioqui tyrannioHt ut immaniaficinora cotra ludaos Deum ifiaëti^ machinaretur.

Eccefuperniont. Pradiëloexeidiofyran* nidis Niniuiticte proclamai là p£an, ZT epinidon ei nit,docent interim Deum authoremfire tam inpgoif uidoriie,illiq} grates perfoluendas.Cluamfig'*'''quot;’^ profia

NAttVMl CAP, I. 48 profopopcetam pojjumiu dicerc.Fingit etiim ntutciu Nino accurrentë, cjui rem hetißimam obijciat ifraëli^ fii,nempe SeitAcherib mt erft óï urn d ftlijs, regnum^; Aftyritim propenderc in extremam permcicm.Qj{i nunciiM hortatur etiam iudam, ut peragat facra cj* rerimoniM, temporibiu Ezechiæ intermittenda fùerunt ob belli negotia. Hoc euem/fe nemo dubtta^ bit,gui legerithifloriareguludaicoru, caput ftecumdi libri Tro/t T^aAftTf/jJbw/) de paftchtt celebrdto lt;iuftgt;icils Ezechiie.In Hebrtco figura eft per repetitionem uerborum, multum gratite quando^f obtinens.Qjiule elliüud r« artibuf grammaticoruni cxemplumtFaëlum ßcit, pugtu, pugnata e^. In fer» tnone Gritco Attieifinivm cenfent,quern etiâ L X X liicretmuerimt, tópra^ï ràg top-aç ov, Porrà ^faiM LH capiteloquensde liberatione ludteoruia f X ftruitute Babylonica etiâ per profopopceiam ini trodueit huiufinodi nuncium, cttiut uerba inutuo ju» tititApojhlui Rom. X. Quàm jpecioß pedes euan» gelizuntium pacem (yc.

CAPVT SECVNDVM.

NEmoiamuel medioeriter 'm facrdlitcratur4 proueëlui nefeit capifimi dift'mëliones noui» tium inuentmn effe.Qjtod fane ut no re'ijcio, ita puto diligëter attendendum, quàm prudenter i«« tfrdtt»» fermonK contextum diuifum ßt.Hiiec quident

EXPOSITIO

feäio non loco inepto coUocata eil. Supra enm Jlra gem Ajj~yrioru ante lerufalem executtn cR tanquditt pritludiauel potiuiprmordiafubuertëd£ urbist^i* ill. Sequentia duo capita ipfam urbem obßdendantf capiendain,dtripiendam,atque fubuertendà locjuun* 'tur,ititeriedtii comode fcelertbui,ob qua; ßt ad httnc horrcndum modum euaHanda-Loquitur autem pro* phetadere in poReruni gerenda, tanquam inaRu medio nunc omnia uertantur. Pro difperfore Sept.po fuerunt î.u.qn/a'cop inflans, hallucinates in leRione, nt putarcnt fcriptum nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nwphiah, pro

mephitz. VaRatorè uocat Nahumus uel boRem uel Habuchodonofor per antonomafiam,quomodo

pro Demetrio diceretur.Kimbim crSalo mon intelligunt Senacherib, qui afcëderit in ludecaM uaRadi caufa. Abraham t^abuchodonofor intetlig‘h qui oppugnatum Niniuen afcenfurus ßt. Sic ronymuf ßribit : Ad Siniuen fermo conuertitur, dicitur: Afcendit f^abuchodonofor,^qui te obfldealt ante os tuam uaRet omnia. Quia ergo tibi immind bcllum,eccegaudens prophetanunc pracino.Con* ATs,cirt templare diligenter, nbsp;nbsp;nbsp;iiconfl)ice,cr quid tibi eue*

cuiißice. niat,intuere,crc.Sic dicit Aßyrio propheta:lamitf expeditione eflfleatq; ingrefßim regionem AflyriaHt» cui dominus curam grauißimi belli commiferit.V^* ttiße autem ad terram Niniues, uel potius in conflgt;e*

NAHVMI CAP. II. 4^ ßam iUiui domitoris popHlorti/m,ut ß pruelitvm expe tat^iam fieri copiant decernendi cum jortißimii uiris, quos Deui euocarit. Ait eiiim uenire obfefium qt guident locum munitißimum, urbem dico Niniuen. HutIC uaHatorem alij cxiRmant NabuchodotiofoKf ^uibus accéda, ß patrem illiui mtcUigimt, qui leru» faleitt deBruxit.Alij prodiderütin hi^orifi Arbace/t Mfdor«w prafiélum er Belochum Babyloniorum Hiniuen euerttße, ut in titulo pleniuf ddmonui.Poßit •nusetiam uerbum natzorin modo imperädi •iecipere,ut fermoßt ad regem Aßyrium.Ho^es tibi udfunt, qui mœnibui imnünent:proinde urbem tuant tmdiquaq; redde tutiorem contra hoRes,U4llis,proa pugnaculis, er caterüs munitionibut, quemadntodS Crfi)eculatoresiubetconilituere,antmum obfirma^ fCjCOpia^ contrahere. leronymuf modo infinito acce pit, er nomen metzura pro obftdione,quu ßgnificet locfwjj munitu ßue oppugnädi ßue tuendi gratia. Ses ptuag. putarut nomen cum prtepoßtione mem •q nützar îr transßrentet. ER enim ironi» cum,quid iubetad obßdionöfeprieparare,hoflem^f fepeüere, quum nuUa uif tueri poßit mmutabilifett tentia Dei firoeißimishoRibuiaddiRos.

» Sicut reddidit. Sententia eR ualde obßcura ex ^ntbiguitate uerborum fchab cf J, gcon, Qü« Iero»gt;ffws tnterpret(itur,reddidit fuperbiami

G

y nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;EXPOSITIO

Griffi otTrtsjt'/'i ujêfi/}, auertit cotiiMeliM-Vniii mens prophetic cottigatur, quaß loquatur de uindi* candis iniurifs populi ludaici- Sicutultus eR dornmm ludamdefuperbiaSenacheribjßcuIcifcetur X tri^ bus,lt;jucàNiniue poßidetur. Idem leronymusexplii tuns cditionein L X X witerpretom aiCMihi ntelitH uidetur,ut contumelia,lt;^uam folebat Iacob aeterisji cereßt à domino auerfa, ludiei commentatores cutn paraphrase Chaldieo,putaut ludicis promitti reSi“ tutionem m integrum,ut reducat eos dominus ad pri flinam gloriam,ad terram lfraël,inSaurata urbe at^ tëplOfOr Omni magnißcetia reddita, quam habsterât antemßSationeshoSiles.lUisuerbum ßgniß cat reducere, çy gloriam atque magnificent tiam. Sed locum ailigentius rimanti magis apparet utrunque uerbum in peiore ßgnificatione pom,ut al terum ßgnificet aufirre,alterum fuperbiam ey ela* tionem animi, quie fiequêtius infinuant perfcriptut rarum diuinaru codices.Vndepropheta loquiperfil citur de ludicorum caSigatione per AffyrioriM ue* xationem,ac rationë oftendere,per quam dominut fi niredecreuerit iüà tyrânidem. Nempe,inquit,uter^ populuf ey lacob,id eS decë tribui,ey ifra'él, id eS, duic tribus probe caSigatiefunt,fiiSibus^ doëhefat pere mcipiunt.Infiaëhefuntilhefuperbie ceruices, cr contumada in Dettm fubaSa eS, Expertic fuutd

N A H V M I CAP. ri. yo ßnm cr feuerum iudiccm, ejuem neiuei'untcolereut benignuw patrem : utidenon uliri opit! e^} Aßyrio »Mgifleri'o. Qÿoruam igiturad meliorcm frugemfe ’ ifraélttlt;e,ac modeOiam nunc redolent,De^ fieum per tormenta cognouerunt, cuitempgre filicireljgt;onfabant,nuüwtuiporràujufe)it ô uirga f^intuiric4,im6 4 pâtre cceleüi uiolenter conlruda in fi^ininitin abijcieris.

Vaftatores diripuerunt. AW4f4 e^ proculdu igt;iofup£rbia llrjélttici populi,ijuem it a crudeliter ho ^slacerarunt, no modo rupientes opes cr homines i‘(gulantes,uerumetiam urbes uttjue totam regionetn deutsiantes- ïdipfum eloguitur allcgoria de uitibus fumptn, quiC ab hoßibut no modo uticu£ßumt decer ptis unis, fed er interdum flirpitiu exctndÜtur.Qui locum inteüigimt de ifraëlis rcüitutione, hanc alle» goriamtorquëtadt^iiKuesmteritum. Quosfilli rc« darguit ipfum textum orationis.

Î Clypeus fortiûeius.Pro/opogr4pbï4£/fpi» gitur exercitus Babylonicuff ejui üiniuen fubuertet.

lt;^aßgura gaud ent or at or es diui«i,utpote ad yota.}! precipue idonea, (jult;e in terriculamentis piorü hominü expetilur.Sic Efaios V.capile,leremi* tu V.cap.Abacut l.capite Cha'daicu exercitüeni ’êtt Çermone uelut in adern producSt ad terrëdos ludaos oitinem eloquij diuini admonitione cifntemnëtes.

EXPOSITIO ’

TgnitUSt Hf hracicum uerbu ßgnipcäl ^uodGrieciexiflmantes ex priepoßtioneatqiwmi neconflatumreddiderunt'i^ âvêfcoTrap exhomi^ ttibuf, ßcut er alia hîc loci peruertunt minm attent dentes rationem grammaticam. Signißcat autem uel diuitiM crßlcndorcm hoüiwm, qui tempore quo^ belli purpurati fient,quod Grtecorum hiüoria reßrt de Alexàdri etiam militibus:uel truculentiam er titudinem, quia ueftitu fanguitiarios fe profiteantur^ Traditur ex tu monimëtis rerü Lacediemonios rubrtt ueileufosin bello, necruormanans peramiélumdl fcoloren aliquid animi hoüibus adderet,

4 Habenæ. Ex uerbo Hfbraico tuifßiam extra prlt;efcntein locum in diuinis uolumi“ nibus repertum ludlt;eo5 quoque uchementer torquet, leronymusßcit babenAS,ßcut erSeptuag. m!amp;?‘ Resipfaclamatuocem metatheß transßrmatainex ''rC\'\^^t^uodßces ßgnißcatfGrieciie quoq; impof tatum uocabulum,qui homines A«f/.TrdcJ^a.!i agito* feunt. Id fuboluit etiain Abrahamo non obefie narii homint.

Agitatores confopiti funt.lfron^mi« i GriO cis interpretibus in errorem abdui!litsefl,ut in alijs multis.Hi enim uerterunt ‘imreç ßo^vSnSHcroVTCü, opinantes feriptum tottj autem tumultuabitntur,quod Greci bene repoa fuerunt,

N A H V MI CAP. rr.

Itterunf,feronymus eo pgnificatu accipit,quo dicituf talix fùroris crlbporii.lnteüigitq^ agitatoresuel pr tes ïfraël ante, uel poRea Affyriorum confypitos.Ve riMB (juin hîcdefcribitur ßrtis er inuiÜits exercitus, tutllum locam habet fopor er dormitio,nec opusße fit tiebraica uerba torquere à propriaßgnificatio» ne.Dicit igitur Babyloniorum uincentiu currut tan^ to impetu ßrri,ut nemora cotrenùfcant,imà ßrri per t^iniuiticas plateia,ut abietes concutiantur,quas uo^ hiptatis ey ambitionis caufa confeuerMit,ßcut in Ba hylonis penßlibus hortis procera arbores celebraa^t tnr.Qiddamper abietes accipiu^tproeeresNiniui» t^.qui per cedros atiasq; arbores emiaentioresfubin ^e infacrisUteris deßgnantur.Quoduero laphetIn daicustraäator proabiete intelligit haRas^hoc efi, fein conßäam ex materia, er Dauid Kimhi tela ue=gt; Ueno inßäa,ßgt;inoßora funtcomentaquim ueriora. t^ihilautemßmplicius crreüiuf, quàminteUigere, tanto ßrepitu muehi, tamq; horrifico ßlgoreßlca» toscurrus,quibin orientales populi multum in beüis Mebantur, ut maxima quaq^ er robuRißima urbis ii^inicontremifcant,haudfecus, quämß turbo in fyl» Kam admijßis,abietes, pinus,quercus,cieterafq; prtea cellentes arbores pulfaret-Hypotypoßnanq; unit ob oculos ßatuere fortem cadentis bJiniues.

s Recordabitur fortiutn fuorum.solowit G 5

EXPOSITIO

Cattui exponit de ^ffyrio rege, qui apud fe /htuät pfoducere copiM m prlt;ielium contra ho^es obpdcn* tes.ltafirme er Icronymusinteütgit Ajfur quitptu*' rwm ßrtes fuos,qui ceciderumt 'm plateis.tiis adüipii tdtur DauiJ Kimhi. A braham Aben E^ra mterpretd tur de rege Chaldteorum, çr bene. Difficultatem (3^ falebrds loci huius tollet obleruata ßgura fyntheßs, q/ute iungit nomimx'iuu/m ßngularem uerbo numeri pluralts.Qudm figuram Grlt;eci explicantesapertiits ^oqtmntur,^gi)^ ^uVHcamp;Hlt;roVTeiloi ^iyis-ccvn^ ctv^ •riä/j, recordabuntur magnAtes ipforu.Catera huiuf cdpituli non pari prudentia er circum/pt dione ab« folimnt mutantes p''ononKn ßngulare m pluralei adiicientrsetiam de fuo nomen H/xip«..ledquis mdi caret omnia diuerticula interpretum ab Hebraicaue ritatefSenßu autboris is e^ : fortißtmi uiri, quife^ quunturßgna Baby'onici régis,aggredictes Ntniittt memores erumtimper'tj. quod eis imperator fuus de^ dit,qua parte urbem muadant,quomodo impugneiti, ^ud prdemiaßnt uiäoribus propoßta.QudS obreS omni ßrmidme depoßta tanto ßjidto atq; prompti* tudme ß^hnabüt ad erpugnada moeiiia,ut im agmiiU procidanr,dum ßeuri omnium periculorum irruuni admuroseitts,adinuros uidelicet b^intues.Namhie ^uoque Kctr ivaÄÄuyitp pronomen ponitur uice

Prarpa*

N AH V Ml CAP. II. -JX ' Praeparabiturumbraculum, Hieronyrtti fen tentia e^l HiniuitiK propter lottgißimdm obßdionem pfteparare umbraeuht ad depeüendos le/hn,id quod tùmirîi haußt è tnagiRro ludtco.Grteci paulôreâiui interpretâtur, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ràç Ti^ocpuXaKàç au«

T^fi.Ad hune propè modum lonathiü expomt de op pidatus, quad ßnt adificaluri turres cr muniment a» l^icolaus de Lyra putatßgnißcari têtoria Chaldlt;eos »■JO» ßgenda circtvm îüiniuen. Salomon larcketes ex« pomï pro umbraculo imperatorem,qui fe armaturui fit. Abraham uult ßgnißcari turres ligneas-Cui adüi pulatur Dauid Kimhieopiofe deßniens teüum tra« bibui compaéium, fub quo milites tuti fubruunt mu» ros.vbi qutefo te Leâor attendof uarietatè interpre» tationum non certe ndtam ex magna, caligine fermo» nis Hebraici, uerum ex ingenio tradantium, qui uel dormitarimt, uel[ententi£ apud[uim animumßr» nuiamaluerutuocem accomodare, quàmiiebraicie diélionis uim nbsp;nbsp;proprietatem attendere. Hwîc ßru»

dia eR uituperatio[andiißmlt;e lingult;e, quèdfit ambi gua^errans, incerta,fiquidem interprétés mutuum fil pedißideant, dut idem fibi nonnunqucm parum con fiet.ciuie proßäo culpa hominum eil,non idicmatit Hebraici, quod certum cr flatum exiHil.Et licet pau cula quadam non fint expofita fatis,aut firtajfe nun» quam ad uiwtm ini(eiHgatfda,hoc tarnen lüi commù

G 4

EXPOSITIO

Hf cum Graco er Rotnanc cloquio. Q«ot enim , funtadhuc Griccis er Latinù hominibus adde Ger» ! tnAWser oliiif nAtioneSynondum fatis cognita uoclt;t* bula,de guibui grammatici certant,cradhuc fub iu^ ' dicelii e^fCerte oratiuncula prüfens tam udrie mul tipliciterg; expofîta, (tattendatur ufiK cclebrior liu* gult;e Pale^inlt;e,uel foleclarior eil, nihil^ cotinct aitt bigMim.Verbum eiiim huchan utique/èrma^ turn eil À ’^2 quod apparareßgmficat,^^ priCpoß tis Uteris cnaraüeriiiicif induit ]^eciem paßiu£ uo* cis atq; prlt;£teriti temporis. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ucro ito* I

men deßedit 4 'yy'Q,quod fonut tiebrteis tegere,ope rire,occulere,ut eo comprehëdatur omne inilruntett turn tegendiatquedeßndendi, nimirum quo mitesin obßdione protegitur,cuiufmodi fumtpapiliones.tett toria,mußculi,turres,plutei,uinete,de quibus late at* que luculenter explicaitt rei ntilitaris prteccptoresgt; Hac omnia breuis oratiuncula comprahenditpro* i prietatem ßermonis Hebraici obferuantibui,dumdi* citunParatum eil tegume/itum. Caterum quia de op pugnunda urbe fernw éfl,inachinie hue quadrare ma gis uiße funt.Propheta igitur innuit iam paratas ma chinas er muiiitiones,quibus utantur Chaldici ad op pugnandam urbein Nini, Supra indicatum eil ex hi* florifs Grtecorum obßdioneml^iniues ad biennium protrdélam eße.Sed error is ßriptorum eil, qui ali*

quant

NAHVMI CAP. ir. yj lieritatis umbram affecuti tranRulerut in pria ftt tempora ^uod poüerioribiM jiélum eü.

c Porræ fluuiorum. leronymus mtcUigitper flwiiot multitudmeni populi üiniuen incolctii. Poft fumui tarnen in proprio fenfuuerba capere, portM ftuminum apertiiis,^uoniain NiniueadfluMenTigri diifitaeH.lüudetiam concinit hiRor^sre/èrentibuf ntfolitam inundatioitemßummis muros deiccijfe,ur beinq^nudatam ad XX fladia.Vbi nota,^uàm pul ther ordo feruetur, utq; /firittu prophetarü fibi con flans oecononüam aptifimä fequatur. Superiuf enint obfdione deeantata, iam proclamatur iiiniue captlt;t Cr aperta hoRibus.

Templum ad folum. Uebraicauox pgniflcat ^difidum magnificentiits,pue id regiaptatque pala Hum principif, fue baplica dijs cofecrata. Septuagin tu melius ßaa-iÄocc,, hoceß,regiaslt;edes interpre‘ tantur.Dicit enim flriptor diuinits poft deieditm mu fum urbis, coßicuifte quoq; regiam uel pro: ßrmidi^ «e,ut rex cum aulicis deftgt;erata faluteomne robur imiferint. Qko fenftt continenspro cotentoponitur Hixrà /jLiTuvu/ilaiU- Vel ipfa ftruüura dijftuxit in •Hörern liquentis nMteriie,Uiehementius Chaldatorutn ' tormentis quaftata. Si quis uero inteUigere uelit tem plaidolorum diruenda crfoloiequiinda,nonettailt ualdc abborret à genuitMpntentid-

' EXPOSITIO •’

7 Miles captiuus abduâ. Verfco Kebrdi^ cum 4 Hieronyma uerfum in nülitcmuenit lt;t ^y«!

ßücre ßgnificat. Abcn Ezr4dicit,^u diu locum iHum uerßtuerit, nihil coiiucnicntiui juc* cuyrijße,^u4in quod Rabi Samuel cognometo Nagid exponit,nempe ut regind intelligatur.His aßentiunt lonAthdf cr SalomonGallut, quoniaquidemregind dut concubindßequens ßt in latere fiti regii,iuxta it lud pfalmi quadrageßmiquarthAdHitit regina 4 de^ xtristuis.DauidKimhi optime inter omnes tudtcos putat regiam ßgnißcari, qu£ diu in magndßlicitate permutent. Cui opinioni fuffragantur Septuagmta^ interprétantes vn-ôs’ao'/ç fubßilentia,utitadicatti, ein tgt;f|îe. VndefenfuscoUigitur.'Priefidium cy arx ßrmißima,qult;eimmotograduper multa fteculaeon flit it aduerfum infultut omnes, iam corruit, crurbi quam nunquain exercitui hoRilis uidit.omni robore nudataeli,ßrmdmeta eiui deteâa ftint,ipfa è medio fublatd,eiu{qf in urbem Babylonen prtedlt;eabduâlt;e [unttVerbum poßiutt ellßrnne hapheal, licet regular communes parum (equatur ex uerbo quodaß;endereßgnificat,cr euanefcere,at^ interire Kara /jiiraÄHq,i/j, qui tropui uocem per fliterualla quadam alio traducit,ueluti uerbum aßen dere tandem uenit ad ßgnißcatione abolitionis.Naitt quiefurfltmtfifdtmt longim 4 nobis recedunt,(y ex pro«

N AH V MI CAP. IL 54 pro^célu fubducuntur,ul tandé nobis mtereant.Qui fertnonem fieri putant de regma,expontit in currum toUendam ac inferuitutem abducendam.

Ancillæ.H/fron. uel captiuds tmlieres inteUigit^ Helper metaphor am oppidulj,tticos,ca^iella.AptiM tiMtroiiAS intelligamus in fernitutis nuferrma coiidiitonem red(iads,cj''£ modo reginte atq; princi^ pum uxorestn ampla fiirtuna molhßimeuiuebdt EdS quoque infuaui fermone dccipit, pc prtunam cxtlij impendeiitis calamita'is proponent, utpiml ad» nioneat corruptißma uit£,ex qua in i^lam imferiaitt deuenitur. ^iindbätur gementes, inquit.'uel iuxta um fermonis Hebraici,Secutie fient morein turturum gca mentiunt. Verbum enim çr iter pedibus frcere Pgnificat, cr nAtur£ dwcdtuMi fcqui. Dicit ergoMu Itérés uoluptatibus aff.uentes e:^- rtfu immodico,iocis ilbberaltlAls, omnibusq; uitiorum illeccbris affuet£^ poRquam uenerint in poteiiatem hoRium crudelifi* pnorumtgraui quidem animi dolore fuam conditio» ttem miferabuntur, fed taciturn premcnt ac intra fe gement grauiora mctuentcs,ut nec lachrymlt;u cr eilt latus liberos habeaitt.

‘ Murmurâtes in cord. HorHieronywi« trän» flulit exemplo Grtecoru, quireddiderttnt (föt-y-yo'« toUq nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Proprie uero p

^ntficat, Hctrit ji tyinpatiMn pulfare, quod N4

EXPO s IT 10

ham ufurpdt metaphorice, fîgnificâs ßre, ut plägdiit feq; affliäantcs peäora uelut tympana, pertundant» lÜud eüam uicißitudinem indicat moüij^imæ atq; deli catißim£ uitte, quam prim immoderate ufurpauerät gaudentes choreis ac lafciuii fdltationibm, lam enmt boflf in exilium trahente, magna, erit occaßo, ut rea fiimduäitcnt, uel potim funibm aUigatte fequantur, quo libido hotîium ßrt, utßbi tympanum increpitët ficientes modos Gr£cos,aut Ualicos,aut Nlaurußor, aut Germanicos, aut quamcunque Übet harmoiiiänt faltitare. sicetiä populi Chrisliani mores compoßti funt,ut no certim ominAriliceat,quàm captiuitatent Thracicä, in qua corruptißimis mulieribm eueniat, quodolim Alßyrio gyntccio accidit. Sunt qui palpi“ tationem peäoris intettigant. Sed prior fententia mi gis arridet,in qua er nomen cor,non adeô pro* prio ßgnißcatuponitur pro peélorc.

s Et Niniue quafi piGCocwzw homceoßcoat parat Niniuen receptaculo aquartt ampliori,adquod omniquaq; flumima congregantur. Sic enim urbs iüa ex prédis errapinis cofuta ab antiquo rapuit omni* tim opes,er ingentesaceruos cogeßit, quos uidores Babylonif diriperent-Sic Efaios cap. X X l,BabyIo* nem uocat defertum mare,er leremias quinquageß* nwprimo aüudens ad hoc,ait : Defertumßciam eiui lttare,er ßccdboucMm eiut. Ex eodemgenerepro* ' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;pcmodimi

NAHVMI CAP. II. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;yy

pfWödiw« exiflit, quod Abdcut Chaldaicum exefci» ttm adjjmilat uerriculo, quod omnibut KAtionibut inieâam contrahit opes, quAi Babyloni ccupifcme inßindat-

Aquæeius, Hicuitiü irrepßtinLatinos Gr^c tosltbros Bibliorunt, dum interpretes ciccutiiint de pro/tmpliâ nomine n'Q'i’Q aquM/ignißcate Icgut, quod compoßtu cd ex præpofîlioneinem cr nonüne quod dies pgnificat. Hocautem (d diebus)He braicum eloquium ponit,pro co quod Latini dicunt, ab anliquo, iam longo tempore, iam aliquot ftcculif, cr ßmilia.

Fugiunt. Crcamp;ric fünf uices tn orationibus pro^ phetarum,qudsniß diligenter obßerues,non rarofen teiitiiißuürabere.Dixerat in metropolim ^^inu opet immenfas cogeßiffe Aßyrios uelut in pifcinaimnunc fubdit NiniuitMßtgere, de repente proclamans quafi fiiSiëtescerneret.Quoabfurdo zy inexpeëlatojpe^ ëiaculo in has uoceserumpit.lllidomitoresinuiâi, qui omnium populorum diuitias in urbemfuam com portarunt uelut in perpetuuthefaurum, qui nullum genus crudelitatis cT iniuPiti£ prtetermifernnt, ut gentibus uniuerßs exhauPisregiamfuamcon^ipa* rent, qtiaßperpetuos ßuäui effent percepturi,nudi iam uelut ex incendio aut naufragio diffugiut,ac ho fiibus relinquunt, quod longißimo tempore partum

EXPOSITIO

eft irreeuperabili äetrimento famlt;e at^ue cxle^ff beatitudmis.

State. Sf rmo ad ßtgientes.Cur fùgitisfeur deferitis urbanf cur immenpm um auri çr omniumrerunt preciofarum poHhabetiff Vbi uirtUf priRmaf fibiß ' cinora iadationi çr giorioßs jjiirittbui rc/pmdctt* ‘ tiaf Quin arma corripite,aciem in^ruite, ac profil cis Cf decet uiros, decernite. üicc prophetti loijuitur in perfona cuiußnam uiri finis, qui cupit tueri patriam.

Non eft qui reuertatur. u quiiufjeratgyjdii ßüere ac urbem deßndere,aJ fe conuerfus loquiturt Nfmo re/peólat me inclamâte, tantü abefl ut poßint ex turpißima fuga in fh.tionë retrahi-Et belle adutn^ brantur huiufmodi figuris loquendi offuiß numinü agitationes. Ndiw A.lßyrij, qui ante hac ignorabant terga uertere,iam fententia diuina perculß,ae ad ino mentii quidë temporis audët ex ßga reßiicere. Df«l enim eß qui dat ui£loriam,aut inßgam couertit.

9 Diripiteaurum.Sermoiam ad uiëlores Chai dlt;eos uertitur, uel Deo,uel propheta,uel potim impe ratoreaUoquëte milites,ad hunc modunr-Quoniaiit iüi fitgitiui uobis h£c rapiëda rclmquunt quaßper^ taßdiuitias, diripite o milites ßrtißimiue^reuirlU ti propoßtapra!mia:Et accipitc (iquidrnt pr£da non eH exigua,fuper qua oporteat auidum ttti litcin

N AH V Ml CAP. II. 56 htfmtfiglrfHion. Sedurbs qu(tm cepiüis,grlt;iuiJlt;(eâ omitt£M« gffitttMM rapi»is,rejirta eft oinnibui rebut precio/is, ut nihil de/it, quod libido humana queat exoptare.lofephus antiquitates ludieorum tradent periiringit etitim uaticinium huius duthoris, cr uer bd explandt, Niniue qua/i pifcind, aqudrum, qu£^; fequuntur.Sed iuxtd prouerbium fxnjip 71501; ’t7f§ dicit,dut certe pdrum, ß quid iudico.Qjiod hic red» ditum eR,onuRde^l,cr4Septudg. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dg

ff'duatdeü,(ßcenmt legendum coüigiturexiero» »ymi commentdrijs,non èiamp;dc^ajOTou ut uulgati co dices hdbët) in Hebrieo nomen [ubßdntiu eü fobod,tum grauitdtem turn decut dtque honoremß» ^nificdns.ln Latind. ceditione qua utuntur eccleß^e Chriäi, nefcio quo cdfu trdnfmißum coiißiicitur db ^ftcdi'cc peritis omnibus.

»0 Difsipata edtMetdphortC perelegates çr dl» bißo uerborum cotinetitur in Hebrteo,quie in Ldtinet Cr Gricca interpretatione hdud fXd(îie refondnt.Bti Wf buid, mebyUd^d.Tdnqudm ßieilduerit diripi» fntesChdldiCos dttonitui h^ec eloquitur,ut grduitdtS ßti impeiidentis mdgis repriefentet.Putdbam,inquit, opes cr thefduros t^iniuiticos fufftcere qudntumuis tUdgno nbsp;nbsp;audro exercitui, ut non modo expleretur,

fed ne paßet quidedußrre uniuerßm prædam.Sed ^Hdntumuideo exhuu^d eRurbsditißmd,crß(nlt;i

EXPOSITIO

^tui eMcuata e^,mfuper^; uelut inane äc uetu^afe attritummarfupium 4 pétulante milite laceratae^-leremias eaäem ßre loquitur uaticinàs interitum Ba» hylonis,ut uideatur ad hunc fermonem Nahumi reß)e xiffe.Liquidoautem propheta in urbe ^ini tanquam in jpcculo ßnem diuitiarum indicat, propter quof fio lidi mortale! tanta perpetiuntur, toties ßnMlant,ßl» lunt,mentiuntur,peierant,ßanguntfoedcra,negli» gunt omne im er fm,contemnut iura diuina er hu» tnanAftam uaria diferima fubeunt,tot homines inno» eentes crudelißime trucidât, tot regiones cultißintiSi tid/hnt,omniapermifcëtescritoreflammis er ruini!» Heec auaritiie ßrtuna, cÄ, hicetia perditie ambitiotii finis flit, ut poUquam homines animam fuam,qu£ tius mundi bonis eequiparari non poteil,flepiusieter» tue damnitioni fleerint obnoxiam,nolo enim alia di» cere pre iüis leuia, per fle grauißhna, uniuerfim H* lud,quod diu partis eR,relinquatur fuperbo uiéîorû Siethefauros Niniues defliolijs er rapinis omniuM gentium extrult;Hos,rapuerunt Babylonq. A quibiH translati futU ad I^edos per Cyrum er Dareiimidn» demoxad Perfiis,indeadMacedones deuiólo ultinut. Dareio per Alexandru magnu.Ad Romanos poßea: quos diripuerunt Gothi er ütinni cum alia fepteit»' trionis barbarie. G^^os rurßum flioliauit Carolus M4 gnus,Po fl id tempus ualidius pugn4rut fimulata reli gione

NAHVMl CAP.' n. 57 gionoB funtnü pontifices, qui fiimis er pufgdtar'qs ignibui magnAin orbis habitati partem udihrunt,er inclulgentijs,nundinationeinißarum,redemptiombtis »teritorum er preciim,clt;eterisqi mercibui Romanen fibuf régna, ciuitates^ euifceraruntdiuitqsRomant congeÜK. lHam nuper exhaußt Caroli Cafarif Au* exercituf multis adhuc paßm ueUicatibm opes fccleßajltcM,ut uocantur.Aduerfum quos pontificia tohorsfatagit,in bonos interim peßima qu/eq^ moli* fns,ttt pridmam conditionem recuperet-Quod auagt;s f'itiacertamenobßdentis omniivm capita, utprophe /^utosogt; fa dicit, magnum baud dubie malum dabit orbi Chri fiiano.Dif talem terris auertite peüem.

Cor tabefeens. Naturale illud e{l,ut in magno »tetu cor diffluat, artus tremor occupet fanguine con fluente ad cor opis firend£ gratia,utq; in ßde renunt infirmitof oboriatur, qu£ aquas immundiores in Ue* ßca nonnunquam cict.ïflis igitur naturlt;e notisßgniß «twr ingens ßrmido,qu£ capietciuesNini-Qÿotro po utiturerEpfi^ XIII capite.Vniuerfd quoque feriptura fanäa iUo genere loquendi reßrta eft, ut per obferuatas naturte notas er indicia,hominum af^ ßäiones deßgnet,ßue quis periphraßm appellet,ß* «c potius fynecdochen,id cÄ, fubinteüeäionem.Hoc modo dicitur fions robufta, fublimes oculi,malus ocu lus,£ÜUi narium,ßderefitciem, ueVicare aurem,tin

EXP-OSITIO '

rótM auriu,cr id genus inßnita.Ciuießtjuis diligeh^, ter attendat no poenitendamßcultatein fermonis He braid affequetur.

Nigredo ollæ. Per ßmilitudinem deßgnAt luri* damßgt;edem, quam pauidi autßme at^ 'media ßnü^ Itue caß adftiài præ fe gerunt inßcie.Hac oratione uftu efl etiam loelfecudo capite.Eßias quoq; X1H« Pfrwcfdpboi'dm didt Babyloniorum ßdcsaduHti ingruente hoRe. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;3

it II VbicfthabitatioIconü^Sdrcd/?ni«fyJ, quo fatis hoRilüer infultat uidis A^yrifs. Adhibet etiam orationi pulcherr'imte,aüegorie gratiam pre^ ter figuram imßonis amarulentie. Sic en'tm oratoref inexornando [ermoneplures fiepe colores mifeent: quemadmodum pidor ex multis 'interdum coloribut nou£ pulchritudinis /federn produdt.Niniuen igitur conßrt lu^ro leonum, quippe federn potentißimity ràniyexqud 'momnes regiones prlt;edatu excurrebat^ Leones fcmiadultos uocat principes reges A/fy^ rioram fu/mmo monarchæ fubditos. Cafulos leonum dicitregiä fobolem.LeicnJsreginAm crpr'tndpum uirorum uxores atq; concubitias, in quibtu omnibus con/ficua ßit leoninA feuicies, ut uellent ßbi uotu* ptatam materiam fubminidrari quantocunq; detri“ mento populorumconiundà.Vaftationes porroß» gntficat per lacerationem : prtedas autem cr/folid.

homi«

N A H V MI CAP. IL yg bminum^ internecionem per lacérât partet anînMtt tw.IdmJjgt;elunciit ZT cauernat ponit pro arcibut, op pidit^ regniidd lt;jult;eßiolia deuiäarum gentium di^ flributd fitnt. Hane alle^oriam Ezechiel tjuoque dce t^ommodat rrgibi« ludaicis cap.decimoiwno. Protw^ »tinAHebr.ajfattmadbibent,(jUte tametß auribiu Llt;t finis fàftidiu pariant, rclinquo tarnen libëterquoniâ »ocabula rebiu fuis propiusadüringunt-n Ecce ego ad te. Infultans urbi captlt;e dixit,ubi fft IdtibKlHMi leotutmf fîgnifcans ita ßtnditus delen^ àam,ut nuUa ueßigia relitiquantur,cr non ijuaralitr de iüa iam,qualis eR Niniuef fed omnino perueniens od fîtîi f^iniues percontetur,ubi ßtaßierit urbs 4 con dùo mundo ßmoßßima? idipfum ßturum nemo ere fltre poteR,ut tam potent urbt,tot regnis ßlta,tantis opibus cyquot; copijs pollent,tam firmis tttta munitioni’* 1’1« capiatur coßlijt aut uiribus humanis. Rex quoe^ ^ffyriut intra tJiniuen feputat eße tutum ab omni^ nifulttbas, ut ßbi liceat impumetotwm orbem uer fore pro fua libidine. Ad hac nullut princeps uidetur ßipereße,qui faltem inanimo fuo audeat moliri bel» tum inAßyrtoSfßquadetur occaßo.Quu igitur non ft opis humante conßrmatam tyrannidem euertcre, ocDeofolo tantus triumphus repoßtut cognofcatur, nt hac infultatione itcrum iterumq; dominus prof» tttur fe beUa geRurum cotra Muen.Ego,inquit,te

H X

EXPOSITIO

4ggrf JidrIowM domintu copiarum,cuiutimperiotä ta b^c mundi compages obedit, ut nullo negotio uel ccclitui opprimà, uel ex hominibut confcribam exer fit um, qui mco ducatu cr aujjgt;icijs rem gerat felieißi me. Hoc domino creaturlt;etotiui oppugnAnte,omnit humanA uii ludicrumuidetur.Etcontrà,/tdomiitM ^a.v/'ouo.ô.Ttiiÿ in partibui iwflris fiicrit, quis fupe* rabit nosfSoIa igitur pietés cr numtnis reuerètia tu* tosreddut ah mfultibuf quibuslibet. tiiftenim doitti* nus cuRodierit ciuitatem,fru{îra uigilat qui cu^odit earn. Adhuc tarnen uigilandum eR, utendum e^ in* flrwmentis, qu£ prouidentiadiuina rebus eonficien* dis de^inauit, non quàd inillis friuolis poßta ptji* cultiM conficiendi,(edquôd DftM 'AÓyoiJ zs-ordà/netH talem propofuit, diligëter im lege con/lituëstNon ten tabis dominum Deum tuum.

Comburam» Modum gerêdi beüi oflendit,quü dicit,Comburdm currum eius infumo, ut qu£ curri* but ßlcatis conßfa eü potißimum, cr fuo equitatu regnA ßttigat,ßc prematur mAÜs^ut currus mira nue niaß contmere optent, fed no poßint ibi uelut extru teli iaëlum coßüere.Futurum enim,ut ßamma hoflili cremante uim curruum, blintuitteßmo expellantur, quomodo uîdpes çr alite ßrte fuiscauernispellutur. Àüudit autëadallegoriamfuperiorem leonialt;epro* fapue én luüro Nini delitefcentis, undeßtper ultio*.

'nem

NAHVHI CAP. II.

nem diuinant effumiganda-Prlt;e(initlt;]uo^ueclt;tlttlos koniiMf, hoe e^,tyrannicumfeiniMrium gladio co» cidendunt. Pmis ctiam dicitur optatißimttf cr auditti iucundißimui tam ludæit oppreßis,gu4m alijs natio» gt;übtu:neinpe i^o bello eßrdum iri,ut non minut cru delù quàm wiuflits AßyriorumdonünAtut conuelquot; llt;ttur,nec ampliui audiantur 'm omnibui locisnumcif Njwm«» nünëtur bellum,qui ueëligalia exigant, ^uialtitondnti conuitiumßtciaiu: er blaßgt;hema^'lite tai mittant 'm lerufalë.In proiwmme tui

ilcwmen grammaticum latet, fuper quo grauiter 1«« dai diß)utant.Optimi ex eis er coryphiei tradüt pa* fiter maßulmi generis erßxmimni,ut tarn rege att'm ?.lt;tt,qu4m metropolim îiiniuen.Pro uerho

Crexcmdain,pro quo Hieronymus reddidit extermi «4fgt;o fecutus Griecam tralationem,putMi hoc loco optiui in auertam, aut amoliar,aut toHam, autßmile quoddam uerti.Porro quam tarnßgt;lendide promittat i^ahumui uerbis Dei, futurum ut Niniue cum rege to to^ corruat imperio, n£ iUe mßgniter mendax habi tut eil, quam poüea SetMcherib i« ludteam ueniens omnia uaüaret, adeo ut de lerufalem quoque aâimt pleri^ putarët.Bone Dei«, quos fermones,qu£ pro» bra impij hommes 'm Dei prophetam iadlarutf Hew nates egregictOccubuU ne an fuperefl Aßyriusiut dq tt perdant,dete^ omnes,qui tuisdiäis er feriptis m

' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;H 3

' EXPOSITIO

twUräcdpitd MigaHi acerr 'mum hohlem.Nobis b ^ui conueniebat,alios mjfosßcere.Qttid ad nos Afi fyrianegotiafQMles contumelids hodiequo^ pro* pudioß homines mj Euangeli/ prteconium effiMduift, quoties oboritur nontuhtl calanütatum.Sed iAiS uo* ces diabolicM çr ßraliutn coruoruM crocitationes oportet contemnere atq^ tota libertate er fyncerafi de proloqui, quod in oraculis conferiptis mandauit dom'mus.ls aduigilat uerbo fuo,ut ßciat illudßcutl^ reini£ poüicitiu eü.

CAPVT TERTIVM.

Rofequitur in^litutum fermonem de oceafuNi niues,apte tarn interferetis fiagitia,ob qult;e po* tentißmim regnum diruatur.Sic etim iudici/i fua Deus optimus prodit,utßmul rationem (^cauj^ti pereundi ollendat,quatenus hominumintereAadcit uendtim. Quod liquidißime cermtur in fermonibtiS Ieremi£,quibus inßilationem ludaicte gentis prteci* nit,ut ßmul peccata indicet,qu£ caßigari oporteat.

1 Vae duitati fang. Exclamatio plus mouetat^ penetrabilior eü, q ßmplex enuiiciatio:Nitiiue ple* na eßcruore,medacio,rapmis,luxu.Priwum crimen eß hotnicidij,quo mhilßadius,mhil alienius 4 nuturn honünis,nihil deo tnagis exoßim.Dequoinfinihefen tentiiefcripturarum ßunt er exempla innumera.In* tucantur igiturinitiißerabileßtum Nin(ues,quil4*

trocinijs

NAHVMI CAP.quot; nr. 6o ^yocinijsmeritorijs çr lanieniehontinum fefenuinci» parunt,pmilcmq^ finem ßbi propoßtumhauddubic meminermt. Alterum e^mendac^ perfidie,quod padîif not! flvtit,ßxdcra foluit,opcin promiffdm nega ttitjmalis arttbid er doits deuinxit, quos amis [ubi^ gerc plus habebat negot'q. Q«i«]}gt;ecies impietatis amp;nbsp;uitia proßigatec mentis, ut apoßolus indicat pri» nioeap.ad Romanos, hodie ciuitates c principes tomplufculi exiélimàt prudentia opera cr rernpub. certißmaßrnumenta. Sed Hiniuen ex fummoßRiquot; gto MJ proßndum ccenum deieceriimt,ex potentißilt;t tno regno ad nikilum redegeruttt. Sanila fides colu^ mtne^regnorum^cuidominus fiulor eR,aut ex pe^ yiculo impendenti eripiens, aut leuemfirtMtie idlum gloria immortali compenfans.Tertiumeftiniu/litiit mdiffiolubilis comes auariti£ zx luxurilt;e, quod Nilt; «iHe pfr fas z:r nefss quo iure qudue iniuria opes alitirum gentiu rapuit. dÿod nMlum hodie tam late tegnat publice atque priudtim,tam uaricts babes uias, ut iwn mirum fit manum irati Dei flagella nobis incu tere. Ad qu£ tarnen nefcio quomodo callum obRina^ tionis duximus,ut uideatur dominus utres percutere. Sed perget flultosuelutptifanam MJ mortario contun dcre,qui nolufit ad percutientem patrem conuerti. Luxum quoq^uitie occultius perflringit,utinfirius ufJmo/jfbitMr.

i nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;H 4

EXPOSITIO

Non rccedct rapin. Duplicem habet 'niteHe* âMn,uel quod nwdu tutUurn feruet Niniue in rapten do cr lacerando. Q«tgt; ßgnißcato uerbu li eet inßrma hiphil neutrale exiflit,/tcut Hieronymui aecipit,crpfal.ff.tam in Latina aditione quàm Grlt;e ca.Velquod urgentibui fittu ad extremum nihil de omnibus rapinis ablatura ßt. IJ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;reéiius intelli*

gitur, quandoquidë enumeratis feeleribuf codignum fuppliciumadi/cit.Atque iHofenfuaâiueßgnißcat, ßcut çsquot; in ßrma prima Malachiie }Ata crKiwhi in^ tellexit exponës hunc locum : Nulliu eorum lacera* tioni feipßtmfubducet.Caterum uocem Septuaginta uerterut «//Kia, Aquila tf ^oç,ç^alibi Kvßßv/a'/uoi^, Symmachui ccTf TO/xZot, CT im altera aditione ju.iÄ0K0TTia^, ludai pleriqu^ inteUexerut anßatflus uiarü ßgnißcare.Hieronymui optime uertit 'm dilacerationem.

1 j Voxflagclli.Hifron^mwdJwdturKrftó« hanc hypotypoßn dicëstTam pulehra iuxtaHebrai cum er piëluraßmilif ad praliü fe praparantis exer citui deßriptio ed, ut omnis meuf fermo ßt uilior. Idem exponit locum hunc de potentia Niniues,quód ea ßt 'm aduerß/rios fuos iUis rebus abufa.Verum dili genter omnia 'mter ßefe conßrenti apparebit hac ho ßibui attribui. Dep'mgitur en'm uiëlor exercitusin capta urbegrafßtns er exultans,ut ßrmidoloßim

NAHVMI CAP. ni. 61

W ßgt;eäram Niniuitis oflentatum motieat clemëtiUi ^gcre 'm captiuosludieos.Congeritnani^ terrified, ^uibui miferi dues domitic urbis confiduntur, çr fi» tnul occulta oppofitiotte indicat, gualis fiierit ante flatus guiq; luxus Niniues, ut fiirtuna m contrarium felapfit fibi aduerfit nunc experiantur,'m quibus ante lafciuiebant.lpfa oratio aa-uud^iTro? enuciatapun git multis idibus.quemadmodum gladius ab irritata Ktehementius crebris plagis infligitur corpori.

Vox flagelli. Nimuita principes deleâabantur fquis firocibuSfCr in multipliées gyros fefe torquen tibus. Matron^e fuas delicias habebant i« ejfedis petoritis,ut fuceußionem quoq; uehiculi expetcrent prf fuperbia. lHw adßre pradicuntur Chaldai, qui talcitronibus c^fubfultantibusequis territabunt,fit os^currus per urbem inducent cum mgeti fragore, Momnesdefitondeant anùnum, er mortis difcrtmett tgt;boculos uideant, undiq^refonante quadrupedantis cabaüi fuccußione,crepitu fcuticarum,ftridore cur» tuumfftrepitu armorum,hmnitu, lremitu,barbarico clamore hoßiu/m. Simul lt;edetur ftrages hominum,ttt in omnibus plateis ey uidiNiniuitatuel fitgamca» peffentes, uelfiquis aufus eH pugnare, per cadauera fua corruant, hoResq; ceu flerquilinium proürata corpora conculcent.Pro uoceflageüireddidiquod propius quadraret loco priefenti,crepitus flageUi.

H Ï

Ex PO s IT I o -

Quod Hieronymus uertit in quadriga ßruentis,amp; Gfifc« nonabfimiliter SfAaW âvotêfatvovTOç, magis ßgnißcat currtu exultas,uel uerbali uoce,cur^ rus exultât. Efl enim participai ßrma ßequentatiuit, temporis prafentis.Eodë modoproflrripoflet,equas falit,quod Hebrai dicunt O'\Ogt; O” Hiero nymo uerfum eR, in equi frementis, 4 Septuaginta '/mns tf^KüKovToi^, à Sanóle incutientium equoru/m-DauidKimhi exponit uerbum id flgniflcare,qmm equus uehemeter pedes terra incutit.Kabi ifaac tUiui fententiamcofirmatexplicansper 0*^©^ derifath haflis,idefl,inculcationë equi,utludicum s-cap. Salomon larcheusinterpretaturgloßulanonihU diuerfa nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;doleg umetappetz-Qurin

fecutus reddidi equus falax, ingeniu equi alacris amp;nbsp;ßrocientis fentiës, qui crebris fubfaltationibusinati rOiS[e toUitfflmmat, frémit, mordet frenum, rußaturgt; Hunc ob nimiam exilitionem falacem appeüaui.pro communi/ignificationenominum ('n ax.No« uHte« ignoro grammaticos putidiore fenflidicere,falacia animalia. Porró «bi Hifrortgt;tti«4 fxcmpio Gr/cor« interprettem reponit equitis afcendcntis, i« Hcfcrlt;ea uerbum eUtranßtitMim ßrma hiphil,/igni ßcans afcendere ßcit,ut necejflario ad plenamfenteit tiam aliquid extrinfecus inteüigatur,uel quod agitai tor fuflulerit habenat,uel quad epibata brachium çr arma

NAHVMI CAP. ni.

lt;^ntifu^ulerit ad proüernendum hodem. Kimhii» •tddit 3‘^tsn fxcitauit fidgoremgladÿ.Vau plerun^ coniunéiio copulatiua,hicualetpro aduer bio temporis,etiâ author e Dauide Kimhio.'Cuiufino di iÛudeB: in Genefî, fuHulit Abrahâ oculos fuos CT Hfdif,fcoc efl,po{l^ extulit oculos,uidit.Pro ha^4 kcctà cruMiKtf'o-)^»/} appofui cußgt;ide,parte/, pralir )'atjm,gu£ polita cr exterfa Jjgt;lëdetatq; corufeat»

4 Proptermukitudinem.lfcr« aßignatcau* fam tantlt;£ cladis tamq; lachrymabilis /ili,nempe iw4» iiUdrf«, Nimuemaximam orbis partem pro fua libidineuerfauit. Id quod ante per^rinxit dicens plcnant effe mendacio.Vtitur autem allegoria nobi» lißimifcorti,in cuius moribus turn ßäaNiniues tunt exitum euidenter adumbrat-Splendidum quoq; confi Milis allcgoria ueßitum Ezechiel induit populo lu* daico decimofexto cap. cr uiceßmotertio : zj- lere» rniasXIII.capite.E/aiaxautemcap, XXIII.Tgt;a roaptateiufdem generis parabolam. Coparat igitur tiiniuen inßgniß'im£ alicui meretrieuhe, qualis ßit Thais,aut Lais Corinthia, quteformæ prlt;eflàtia,inge nio,blandicijs,iocis, falibus, lepore.motibus^ corpo ris ad illiciendû coinpoßtis cum uniuerfo cultucor* poris omnium ßbi anwres conciliat.Si quit autem ri* gidior eR,atq- fenßbus obdidit clau^ra, ut non ßcile capiatur islis illecebris,ei uitn adbibetmagicisar*

EXPOSItIO ' tibm.Vulgo enim perfuafum ed carinimbuf nbsp;nbsp;phib*

trii amorem cociliari, rurfumq; poculn O' cxcantd» tionibiu cxpeâorari. Porró quos 'm laqueos ißos duxerit,obflrinxeritqj cinguto Venereo,ßc demëtat, ut ßmAm^caput, fortuntiXy brcuiter omnia qua: fblent hominibui char a eße adßigat,no minus ridëdos quint miferandos O wßHces proponës.Eiufmodi uita me^ retricum uix alium euentum nancifcitur, quim mife rum cr turpem, ut firma uel annis uel morbis abfuM ptd in contemptam atque extremam deueniant pau^ pertatem.TalU fiit üiniue, qult;e fiatim in primordijs dUexit populos clara origine, ut qu£ effet cotonid regni Babylonici ante omnia per üimrodum conili^ tuti, mox cr magnificentia, comitate, imfidioßs be^ nißcijs, opibui,rebuf geüis.Quibus rebus auëlaamp; fiabilita,utputaret imperium fe habere inftrëdis O repeUendis iniurijs idoneum, armis coëgit nationes ßbi obtemperare. Cteterwn ubi maiiu periculum ui* debatur, quim oper£ beüicæ prectum, ad malos ar* tes, ad dolos, ad perßdiam conuertebatur.Cum alijs iungit ßjedera, er quos ueros deos proßtebatur,cott temnens fidem fiUit, atque incautos peffundat.AlifS ultro promittit omnem operam, er populos inter fe committit, quosmutuis cladibus attritos, fu^ditioni fubigit, exemplo aquilte Aefopicæ pugnam dirimës. Alios territat,alios prodit, alios deferit, ut nemo iam tutuni

NAHVMI CAP, III. 6^ ■tutumfîbi crederetuel odium prie fe gerere contra potentißimum domindtum-Hinc/iiium cH,ut pro ar bitrio fuo maxima partem orbis furfum ac deorfunt per/mIcuerit.Quamiicentiätraââdi gentes profua dibid'me propheia uocat artes probra cr (onditiones ineretriciM ; quod Hieronymus fornicet“ tiones uocat, Septuag. TPfViiap. Sunt autem iUius ßrma aliquot nominA pluralis nunwri, qua mores affiUiones ey omninoconditionem alieuius ordinis ßgnißcant,ut neijrim,zctu«im, bethulim,zenunim. Caterum ubi Laima ey Greca duarum rerum habet uocabula jpeciofa cr grata meretricis,Hebraica ue titafunum term'mu complexum habet praRans gra tia, uel, mcretrix bond uenuRatë ßynecdochictas.Ad hac Hieronymus per fornicationem mtelligit idolo» fum culturam, per iticantationem magos,quibui abundauit Hiniue, Quißenfus iHorumuerborumin diuinis fcripturis no raro eonjßicitur. Sed ut dixi per forma elegantiam uidètur hic deßgndri dotes er be tteßeia Dei coUata in Niniuen,quaconuertit in per^ niciem ali-irum gentium. Per lUud autë quod dicitur, Habes maleßcia,ßue ut Graci eleganter interpretati fimt MfoupSjan (paç^cxncop princeps cr magiüra ueneßcioru.ßgnißcari uidetur ingenij Haßicies,qua fuasres conficere nititur baud penß habens interim KiHitutanuminisaternii

EXPOSÏTÎO

ƒ Ecceegoadtc. PerßRensittallegorümere'» trici) gult;eüui iam umdiUam Dei pronunciat in fißy riostantis maleficijs condigiunt.

Reuelabo pudenda. Huitcscapituliperiochea Septuaginta meliui reddiderunt quàm Latinut inter» pres. lUi enim pofuerunt pro pudendis tx onlxaf id eü, poüeriores partes nimiru ueßium.Vox enitn Hebraica fimbrias fignificat cr ubimum lint» bum ueüimenti. Sicut igitur ueflimëtis fublatis fuprd caput apparent nates, er quäs partes natura occul» tari iubet,omniaq; uitia corporis produtur: ßc Del« »«in4f«r ^iniuitisqui omnibus fuß^iciendißierunt, quim diu uoluntate diuina floruerüt, nunc à domino deßertos omnium fore cotemptißimos. Tandem enirlt uenit tempus,quo maniß^atur,quam nuUa ßt homi» num potentia,etiam illorum,qui permiffu Dci ßgt;len» didißima faafortuna omniu oculos in fe conuerterut.

Oftendam in gentibus. Amplißcandi gratia figuram interpretationis adhibet,qua res eadem itc* ratur tnutatis uerbis. Ea figura Ciceroni gentilium oratorum Deo ßmiliarißimacü,erDeioratoribm nonpoRhabita.

ff Proiiciamfupcrteabomin.QwwrfiinM* dumproßtbulum uile ab amatoribus ßRidioßs amp;nbsp;noufeabudis quandoq^ cotaminatur, aut i petulanti» bus pueris inieäo coeno er rebus quibufuis fordidio ribut

MAHVMI CAP. III. 64 ribitsîtti]ainAtur:/jcDeiif mßmid zromni genere eontumelMrum affrduruf eü üiniuen tradens Chal^ (kora»« gcnti uexandam, ut iüis ijnoq^fiat ludibrio, ^ui prie metu haólenus non audebant bi/cere,qui^ iDiui amieitiagloriabantur.

Ponam te in exonpl. voce Hebraicä ludiCt pro refceda er cotemptißima exponutcxèplo lon^thie Chald«ei,quë plurimißeiut cü cicteris Syris translatoribuf-Sic enim lonAthiM nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;uerbis

Chaldaicis id eü, reddam teuilißimäcoram omntbtu intuëtibnt te.M.eliui HieronymU'i, pona te in exemplu, er Sep. bHa'o/JLcu'o'iitç nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Eft f«wn copoßtu ex

notaßmilitudmis caph er uerbo nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;quod uidere

ßgnificat aut ß^eäare, ut compoßtu id ualeat,quod Germants cinf4)owfpil. Et hoc alifs quoque locis fcripturic competit, in quibus ea uox ponitur. lam to taloquendifornMlaEtcbræorum Tr\’Y2'!I? fignificat iÜud, quod Latittie oratitinculte,ßciam te ofleniui,lt;edam in te exempla,reddam te /}gt;eéiaculunt et ßmilid.Proin ad Niniuen dicit dominus exercituu. Sic te iraäabo, ut omnes in te nationes oculos couer tont,er dißant qualem euentumßrtiatur inipietatis at^ uiolcntiicßcinora.vbi fapictia bonitasq; diuina eonßderari debët,quiefuppliciamaloru adprofiéius boinintun dirigunt-Etenim quitßnt triapuniendige •}.'4

EXPOSITIO

nerd,ue} potius rationes punièdi etiä Gracu philo/o phis obferuattefdominui Df »s un ice lt;jult;erës faluten generif hmnani uoluit oem pcenäeße

id efi exempts,utcdteri à fimilibuspeccatismetuco gnit«e pœntedeterreantur.Vndefunt omnibus ictati’i bus mßgniora exêpla in quafdà gentes, aut homines ßngulares lt;£dita,ut cr lt;tlif damno aliène faperent,ae infania pereuntiS bene uterentur, id quod imprimis feitum arbitratur comicus. Procurauit etià fapientiit cceleilis eorundè exemplorS uim in facros libres requot; firri,qult;ediuinioratores aptißime repetut,ac prdquot; fentibus rebus accommodat.His utehemèter homines prudëtes cy tuAa^eç attendut,atq^ iudiciaDeicon templantes inde difcSt, quid ßbi ex uju ßet.Queniad tnodS in Adis apoßolorS legitur fupplicio perfidie fumpto de An^nia cr Saphira ingentè formidinent inudßße homines .Quapropter nofiri quoq^ homines qut iaditàt ß habere omnes principes fintlimos uice procoru,diligenter fibiprouideant,tte quando fimili fiito cimt t^iniuitis defungantur. Ndi« quando puelhe ßgt;ecies ambitur, pudicitiie flruutur mßdite, ey proxi mus gradus ed,ut ex uirgine præbente auresfermoquot; tabus corruptis fiat meretricula,mox frotis perfride fcortu, mde feortü exoletu çy putidû.lüud firme co mitäturmjümia,cotemptus,füßidiü,elephätiaßs,mi)r bus caduc us,pofcit Gallicte,et breuiter Ah^vh Koodap*

NAHVMI CAP. HI. 6' • 7 Et crit oranis qui uid. Hoc efidw Nint«e tie »wre fcortiUorii eueniet, ut (fui plurimi ßccrSt eantt ^ui adhlt;eferant amicitiam ßmulantes, aut qui ui er utetu ad quitlibet obfequia deumäißcrÄt,iam turpi* tudine illiui deteóla reßliät,ßcutßflidio er horrors rapti anMtores, er dicant:

Vaftata eft Niniue.Q«olt;f L x X ifitcrprcfrffi funt J[t/\Mùo,viviui', ut mißrationis affväum repris fentarent.Germanißgnißcätiiudicerct: Vîiniiic ifî nut mcc/ober jenuty wo:bcn. Sigmftcat mint Hcri»«»» nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;fuo ßatu deijci,erm peiorë dmenire

conditionein.Vbi er quidam codices habet adliteri fchin adpoßtam uocalem tibutz, ut ßt paßiuum for* nuhe pult;il,quiim feripturâ lonatbaf quoq; I'ecutm eft. Dicent ergo gentes fubuerpt Nino.-Perdidit hiecurbf ontnem pulcbritudincerdignitate,amißtrobur,ami ßt opes,er in fumma de t^iniue aëium eil.Sic ßt non raro,utcorriuales qui ob turpiculä conßietudincintt licris intpudiciS odijs matuis ^eüuant, quandiu uolu* ptatis er libidinii pabula prsbétur^tandè con/ßirent defoedatum ßortum iocii atq^ diderijs exagitantes. Corynmt no ed amplius corynnA-tJon adefl prißirui ßgt;ecies,non ioci.non rißut^non blanditiiejepos, uenu lh.s,fcd ßmel omms ablata ed gratia.

Quis cömouebit fuper tc caput, ludici uer* ^um abdrußoremuimcopledensleuitttenar rant.Septuag.ucrtcrunt t» «vofft wrbh. Hie»

I

EXPO SI TI o

roaymiu ut dolorii /jgnißcatum expritnrret, de ßio adiedt,caput,ita cMträs.-ClMS dolebit fitper tefijuif tuus effè poterit cofolatorf i]ult;e quandiu potës ßti^, quap crudelis domina, no miferebarisfen(f,necpar^ uulamrepiiciebiH, nec pr^eparaRi ludui fociu, qua tioluidi confortem habere regnandLlonathaa reddit-Chaldaicii uerbis:Quii mocrebit ßtper te^Cateru ne mo uel mediecriter uerfatiu in literatura fanda ignot rare debet uerbum 'yyi fignificare id quod Latinis mutare lo'cu,uagari, atque fufq; de^ curptare.Qua uoceMofesmdicat Caini iadationem Gf tnquietu^ dinem ex parricidio fratris A bel-Huic ß addatur ianf datiuus, qui Hebrais quoq; crebroßgnißc^t commo dum aut incoinmodum,ualet pro eo,quod Latinis uo cibus enunciainusfatagere, inquietü eße,^udium^ fuit declarare,utmalis oppreßb fuccurratur.Hocue^ rum eße plani.usinteÜiget,quileremi£ ipfaludaica uerba expederit cap.:K V.pro quibusin aditione Llt;t tinaredditu eil:Cittismiferebitur tui ierufalemf Aut quis cotriHabiturpro tef Aut quis ibit ad roganduM pro pace tuafDicit igiturliahum,ßc in omnes paria ter ßiße miuriä Niniuen,ut mutata ßrtuna in peioa rem jlatum, nemo aliquid negotij fufcipiat illius gra tia,nemo doleat,nemo uicè eius mifereatur, nemo Ço* letur. Eft en'm in triSlißrtuna maloru leuamenßua tores er amicos habere,in quorum gremium confita ^iutuTiUt uelnMlisèripiuntf aut hetiorapromittant^

CT

NAHVMr CAP. HI. 66 er uuînera ûi/liâa comnudo fermoitetenidntfdpud ^uos liceat cdlamitata dep[orare,cr tgt;üferilt;e parti» cipatum dpud tllos uel dolendo experiri. tiiniue au» tem obueniet, quemadmodu ipfa ficit altjs, utEfaias X L VI [. krfin. LI. de Babylone loquutur. Nittiue ^uoq; ab amiù humanitate dereliéla crudelitatë ex» ercMtinamnent fcxum,lt;etatem’ßrtU'nam,conditio» nem.lam poRguam dommm dédit aroAipTOVa tf-ya menfura menfa e{i, eadem illi rente» tiatur, nuHa peâora mifericordi^fenfuafftciuntur^ fed publica Utitiaubiq} terrarum celebratur.Quoct unum bene geßit Niniue,ut pc rebui faîuis aduerfum populos agerct,ne inplicißime occumbës i^uenijuant doloreafpciat. Itafolet extreinuinptampopuliali» euiusaut principesautpriuati, hoininu iudiciapro» dere m utranq; partë, cr fecumdumeritauel turpent uel honeslant confecraremmortalitatem.

8 Nunquid melior es Alexandria pop» Loeiß falebrofuSj^uem nemo trailatoru inojpn» fo pede per omnia tranfijt, quapropter alioru fentett tiaprimii ponendte uidëtur, deinde quid nobis app4 reat,ut leâori pt Itberum fequi optima.Hieronymut feribit à prieceptore ludtco p didicipe,i^o Alexan» driam diet, cy Anton multiwdinein pue populos, H( pt ordo leâionistNuquidmelior es quàin No Amon^ uelab Alexandria poputofaf Idem putat No deslru» üdntd, tiabuebodortofor bell9 Aegyptiacodemantt

IX

EXPOSITIO

inguoduthoritatem loffphi fequitur. loiMthdi Chai dteiKuertit ettam:An tu melior effet Alexandriama g«4? Icrfn«lt;e«ero XL VI. rxponit Afcxd/KirMi» opulentam.Kimhi cr Rdk Salomon affentiunt Ale* xandriam ffgnificari,qu£ capta ßt à f^abuchodono* for.Salomon addit Amon diet ptcdagogam ey nutri* cem propter ubertatem foli^cj' quod régît Aegyptio rum jilij m ea plerunq- ßnt educati.Cui fubferibit Ni colaiu de Lyra in plurimis ueteris inRrumenti locii bunc luditum Kara sroißoi ßques. Abraham Aben Ezra ßmpliciui dicit urbë Aegypii ßgmficari,quant Nabuchodonofor ceperit, quando iuit expugnataiH t^iniuen ßntentite qudm apte quadrent menti prophetic£, max altiut mdagabimui. Antea entnt Grteca mterpretatio dtffutienda uidetur,qu£ habet, x^/xeóp,idea,pars Amon-Sedtotumhoced* pitulum corruptum non modo ab ipßs duthoribus,ue rumetiam miuria temporum,Gr hbrariorum incuria Hier on y mi leilio arguet, ut alia multa uitia prodit £ditionisGrlt;eclt;e,qu£ fub nomine LXX. interpre tum circunßrtur. Sic enim Hieronymtu Latine red* dtdit uerba Grtcca.Vndequicram confolationem itli aptantem chordamf Aptachordam pars Amon,ci' reliqua. C^ÿod Grace ita fcriptum oportuit: srißip ^HTHWa Tt^HAHirip CtUTH «!^/XÓo‘CU')(OfJ^!wiiloi (xoffeu. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;OLfd/xtap. idem Hieronynut

ait aptantë cbordam nec m tiebraico nec incaterii

ittue*

N AH V MI CAP. in. 67 MJMewri translatoribui.lAihi fubokt ijhs interprètes putaße ^iiniuen aßimilari fidic^næ,qult;efu]penfa lyra eoituiuianepotum ambit turn uiHit qult;erens,tum libi dints confortem.Quo tropo Efaiaf utitur de Tyro U4 tiemans cap. XXUl.Vbicr uerbu ponitur

bene cane, fréquenta canticu,ut tut fît memoria. Eodem fîgnifîcatuputaruntuerbum patum à t^ahumo, num bene ages,uel num concinne aptabis,crdefuo addiJerut ^of/'np.Deinde propriu nomen cum prapofîtione legerüt caeutieit f« tanquam nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;fî^f^ificitt portioncm.Nunc

prophétie fenfusmquirendus eft.Non (/«bi« ffl quin exëpli gratia No 4ppon4t«r, quo planûfîat ^iniuen quantumuis mumtam cr potentem capi poj}'e,quan doquidê longe munitior cr fîrmiorurbsnouaîetim prttMjj hoRilemfîtüinere. Qaod dejùturo têpore no firi cr ludai exponunt nihil meptum dicètes,quanta adprophetiieordinëpertinet de urbibtu kegypt^s. Nrttn lerenüas uatteinans uaflationè Aegypti per Na buchodonofor cap. 4ff.meminit ijfdem uerbis oppidi No feu Alexâdriæ.Etfîgt;iritus D« towi certo profîtur poü multa fecula res fiiturax,quant prafentes aut prateritas. Sed hoc abhorret d ratione benedicendi, M Nahum probet Niniuen capiendan d N^bweboJo* w«for,qHO«id er No cdpiëdu fît.Vtrunq; enim iuxta weertow ed.Vis autë exemplar u fX preterita fumi^ t«r tetnpore^ut ex dlioriî ettentu prafentia cr (ùtura

‘ 3

’ exposiTio'

fie^otb teHimentur. Vnde apparet mihi ùmetl'i plain fùijje no guidé à Nabiichodonofor fed ab Aegy plia rege uel Ajjyrio ante üabuchodonofor.Contra uoluntatem animiattingn, quicJfeéiant geographic facræ fcriptura,quàd non ignorem dijficilim'd e^c uc tudißima locorum er gfntium uocabula cum recetl lioribuf comparare etiâ ubi multiplex hiüoriafup^ petit.Video quoq; clarißmiorü hommum errores ali guos,er plures fube/fe uereor, ut cafum ipfe refirttti dent ne mediocrii quidè leélionis homuncio, er tnge tiif perquàm tenuif.Veru quia lociu prophète iHant ian perquißtionem poüulat, breuiter quod uidetur de Alexandria dicam, alias ßrtajfe perßäiora tra^ diturui,ubi maior authorum cogmtio cr iudicium H matins obtigerint.Quod pteriq^ putât No Alexâdriâ eße, licet nominii fonus minime reßondeat, idipfient a ueritate non abhorret. Sunt entm multa nomina di ttinefcripture ßc mutate, ut neutiquàm reßrant pri mam lt;}riginc,uelut îÂizraim Aegyptus,Chui Aethitf pes,Phuth Aßica,qui magis uidetur MauritanieTiit gitane locus antiquu apudferiptores nomen retinésgt; Quedàßcantiqudta funt,ut ne locus quidé cr popit lus nofcätur,ßcut Caphthorim, Casloim, Phetrußm, teRe lofepho: licet quidam Caphthorim putant Cap padoces,quidd Cyprios.Multa commigrarut ad ßri“ ptores ethnicos paululum fono èmmutato,ut Seuent Siene,Migdol teiagdalotifPheli^iimPale^it!i,Lehu^

NAHVMI CAP. in. 68

IwMjilut per /ÿnopetiLubim Libycs.OnOnif,qU{(nt pleriqi putät Heliopolim Acgypti urbent,Chub Eije chielis jo.capitc Çhobij,quos Symmachuf tranüulit Arabes, Afdod Afottu,Azlt;i Gaz^, quod nomen indi turn urbi Pala-ftm^ à Perfis ob thefauros Cambyfts il licrepo/itoslepide nugâtur Grlt;ecifcriptores,Moph tdemphis,Nineue Nmus.Cieterum No Amon çj-Ale xaiidriam Aegypti nomine diuerpß'mta,re congrueit tia uel i{le locus t^ahum diligenter ad hi^orioiS gen iiliucollatus arguit.Sitafitit hiec urbs ultra Caiwpicu i^ili o^lium 'm confinio Aßricte or Aegypti.Wdra pt lubritas aëris,magno, faecuditas p3li,ma,gn£ opes pro pter negotia, urbs numitißimatü opere nAturlt;c,tuin artipcio humano.A fcptentrione habuit mare Aegy ptium cr turrim Pbaron cum 'mpda, qu£ tandë poit te iunâafidt ad urbem Alexandriam.Ab au^lro haquot; buit lacü Marie Jeu Mareotidem, ad quern deriuat£ pterut aqu£ Nilifuperne at^ ab ortufolis.Vndemequot; tropoUsAegyptifemper fidt. Hane Strabo libro 17. aonditam fcribit ab Alexandra Macedone metante architeilo D'mocratc,ut haberet chlamydis figurant lateribui inlongum protentisdiametro jo.ftadioru, in latum extentas partes iHhmis obt'mentibus per fequot; ptem aut oilo ftadia. Pulcherrma fiierut cr magnifi ca edificia per tota ùrbë.ldem traditu eHab alijs fieri ptoribus gentiliS, çy' fiacram hidoria non improban tibmMcminerc de i^a lofiepbiif, m i. hfcro cotra Ap

I 4

EX PO SI T 10

pionent, Egeßppus, MarceÜmus, DiodorUi.PlintM, Hirciui incommeiitarijs, alii-Omniuueroerudi^ tißime,quu/gt;n htccßtißem comentatufjoackimat V4 diaiiui uir de reä^ fludifs oplime proßäo merituf» lUud autem ßde caret ab Alexandra demü conditant urbê,fed multo credibiliuf e/l biwic /ociw« ob uariant commoditatem opportufiitatemqi ßatim occupatum iCdißcijSjUt Aeg}iptUf coli coepta e^.Habuiffe autem propriumregë,(juididui eü Amon,ut poüeaPtole^ tnaididi fimt Alexandri/ni re^es,cr Aegypti] Phä“ raogt;ies,Palteßini Abimelecb, Romani Cie(dre5,o-Att gu^i.VndeNo Amon cognominatur,quod urbs pri* mum diila ßt No, er eiuf reges appeüati cogiwmett to Amon.ld quod Salomon iarchem eyDauid Kiinhi etiä agnoßüt 1eremt£ caput 4lt;r. cnlt;«Tdtej.lonlt;ttbiK ey hic er apudleremiam putat nomen trans figura^ tum per antitheßii, er feriptu pro

ßmiliare diuinii feripturis, ut locadeaomimenturi principibus uiris,ßcut Babylonia dicitur terra Nim“ rodi, Damafcui palatia Benhadad,Gabaon Saulif, urbs Dauidis, ere. Earn No federn peculiaris regni probabile eü alias amicitia ey faeduf habui/fecunt Pharaonibiu, äliäs beÜa geßt/ße cü eis,alids feruiffe, quemlt;edmodu er^fßyrie monarchic inulta regnA fubditaßerivnt. Ea nimirum fuit capta uel ab Aegy* pftoruMi rege Pummo, uel ab Aßyrio cum Aegyptijs per multaßecula belligerdnte, ac defummo imperio dccera

NAHVMI CAP, rn. 69 decertante^ut dues grauißime adßidarentur, no au» tem urbs dirueretur. Df ^uo bic propheta mentionê ßdt,ut de re prlt;eterita.Poüeris uero tëportbus À Ni« buchodonofor capta er deüruda e{l,quado utiiuer famAegyptum uadauitiuxta prædidionëleremite^ Elt;lt;w Alexâder Macedö loei opportunitate inuitatut inßaurauit,ac de fuo nomine Alexandria appellauit, temporibus apodolids nobilißimafititflorente ibidëuel pradpuaeccleßa Chridifaluatoris.Hodie ^uo^ durât,er emporiu exilUtab homimbus Euro» plt;eis maxime ßequentatum- Efl jgifHr«rJgt;îNo,^Mlt;c podea nomen Alexadrite aceepit exemplum maiui, quo probatur Niniuen baud perdituram,quum uene dt horaßtalis, quandoquidë longe munitior er in“ flrudior expugnata ßt. Quod podea fuis dreunflan tijs er uiribus eloquendi iüudrabit. Clt;eteru uerbum narium habet ufum, quandoq; ßgnißcans nahemëter er magno molimme rem quampiamcon ßcere,quandoq; bdle er iucüde,quandoq; benefidfs afficere,quandoq; V ri^óreleip beneagere,idcflß lidter uiuere ac fecumdâ ßrtumä experiri,ut hoe lo co.Et ed fenfusiTu non melioreßrtuna uteris,quànt 1^0 regia Anton. Quodßguratu interrogationemul to pugnadßimu ed.Notâda efl ftiÜ periphraßs cow paratiui aptata non foltern nominibus,fed etiä uerbii er indeclittabilibus didionibus, ut quod fuperatur in tomparatione poderius membrum orationis occu«

» Ï

EXPOSITÏO fff cu/m pr^epofitionc mem.

Quæ habitatin fluminib* fJiniue gïorùtur fitMio urbë perlabcte.Sed No undi^ circüflud undiSf d fefftentrionehabuit mediterraneum mare, ^uod ibi dicUur Aegyptit»n,obieilamq; habès infulâ Pbaroitf au/lro lacu ingentë cr mare quoddà amulantem, Nili quoq; aquii ad earn deriuatU, ut prater flruëluo ram ßritußmimuri aquis ambiëntibui fucritmuni^ tißima. Et tarnen captiuttatem exiliumq; non potuit propulfare.Vocem^'if\ uertittiieronfimuiindiui» tiM. Sept, 'm ego 'm propugnacula iranüuli, putans iHud prafenti loco magKcouenire. Sigmficat autëuox Hff». gutc^utd ad 'mcolivmitatë ZT falntent conferuandam pertinet, copias reru er militu»i,i}M tutiones lt;edißcioru/m,robur animi er corporis.

9 Aethiopiafortitudoeius^DcoMxi/ipdt^ copifs rfon eR etiä quodglorietur iiiniue. Nd« A/f” xandria ßue No,quum umeeretur, habuit exercitant exceleberrimis militibusAegyptiJs, Aethiopibus,Li bibuf, Mauris,quibus er ti'miue gloriatur.

Nöfinis.Grtecidefuoadfuunt (^(pwyîj^fùgie: fed no uideo 'm quë u/ttm,aut quàm bona ratione.E^ autem ßrmula exaggeradi Hebraica, ut dicatur iwn eßeßnisneq^ modus prointeßimabili negotio.Queitt dicendi modum Germanicus ferma etiam retinet:La t'mus magis gaudet tiom'me compoßto, ut dicat 'm fini tas diuitiaStpro no effefinem diHitiarMn,ej- 'mfinitàt

ro*

N AH V Ml CAP. lit. 70 totur uel immenfum,pyo nSeffe fiiiem robori.In uer bo fubÜ4tiuo,fùerM2t,fubintelligitur pronomen relit tiuu qui,ut fiepiculeßtjhocq^ t« loco adnotatur 4Sa» lonwne atq; Abrahamo ludaicis traiHatoribM.De ilo lii gentium nomiiubui ante dixi, quantum huic loco iÜuürando fuffîcit, Fuerunt autë Alexandrineßniti^ mi gentes Aegyptif ab ortu,Aethiopes cT b-ibes db tiu{lro,Phutei ßue iamp;auri ab occafUfCy dubiu,an tue conßxderati,quum caperetur.

co Ipfain tranfmigratione ducitur.VfI.ut codices habent, duda eft. No« proßit Alexan drine robur eedißcioru/m, no natura infuperabilia met tumenta,non praßdia militu,no diuitia beHici nerui, non caBidiw ingenij, quo minus caperetur, miferi^ dues in exilium traherentur.Et quiin niiferaßrtunOi fiterit explicat,ut apparatui e:ir praßdijscomparata egt;iiendat,quint procliuis ruina fit exfummo imperio in miferrimä conditioné. No ntodo,inqt,c apta eji No, fed dues eius qui gladiit ejfugerunt hofiilê,in durißi mam captiuitatc abdudi func. Caterû uerbüiud per •quot;u^ViyijSjijop antecedéti ej cofequëti ndnini iügi^a ■tur,abijt mj tranfmigrationë abijt in captiuitatë.

Paruuli cius elifi. Hoe gc«!« crudelitatis ponut cratares facri ßebinde, nihil immanitatis pratermißu fignißcantes.ut ponatur /ßeciespro genere.î^am cuî parceretur,quum inßntcs à Hiiîioribi« aüidunturin pdrietes,ut Eßl. iî-Ofeei4-’ldip]umominttturElifeiu

EXPOSITIO f

in nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;1udlt;e orum acerbtßimo in/rfläfore qudirtt

libro Rfg/joruw cap.odauo.Nempe futurum,ut paf nulo$ eorum elidat,iicprtegnAfUesdiuidat,Viiorunt initia pro capite uiarum, ut Hieronymui uertit Het. Wrtdpbordm retinens,pofuimui, qult;e cr uno uerbo dia potu'ßent compita.

Super indytos eius* Gried rem inteUigut ex^ ponêtes iiri tcc wAo^a JcuqS)- Sed meliut ut Hiero nymuf uertit,perfonMaccipianiM,Vocant enim He» br^i magnne authoritatis homines, graues, qua, meta^ phorautuntur Latini fcriptores non raro.Per fortes datai de captiuis ßgnificatur, inßlices Alexandrinos eapta urbe contumelioßßime traâatos.tU enim funt pr£apult;e contumeliæ capti populi, ßuendantur ßb baAa^ß donentur,ß diHribuantur fortibuf.

Optimates cius cofixi, Gr^cipropiusrepen dunt tiebraica uerba transßrentes, o» /Uiyis'avi? 2ci/lt;)5) J^ÖHcrovToa ')(6^0TTÏ.J'‘ailt;i, hoc e{},magnA* tes eiui uincientur manuisQjio diiüo ßgnißcat Nilt;* principes uiros atraontnemrationem honorii priilini tPaäos inferuitutem.

II Tuquoqjbibcs.irfmtfkfrdwpdrtonrfrgH* mentationis fubdit,colligës at^ mßrensperiüa^utt contigerunt Alexandrite, no pofje bimum fuRinere hofhlem impetum,fed oppreffitm iri,ut etiâ ab mimi (is ^uterat preßdium, uel metu ho^iium, uel ab lüts, quos miurijs illatis aatereddiderfdhoßeS’Priepoßtio lutn^

NAHVMI CAP. in. 71 runif, Mebraicä mem in dubio ffl, utrum propterß» gniftcet,an de.Hieronymui itu exponu:Eadem tu pit heris in tantä uentes neceßitatc,ut Ù Babylonifs ßue cotra Babylonios ab minucis tuis auxiliü rog«. bauid Kimhi ab mimicis mterpretatur,præ metu ini Dtici. Vtitur aute aUegoria inebriandi,lt;]ua dtuimt fcri ptores ßgnißcant alicjuc obrui malts, uteorrudt, nee ^uic^ua fenfus aut uiriü habeat reliquu.Quaß dicat; Experieris eandë ßrtunam,z^ßmiltum calamitatum fies confors-Sic autc dicit perßndendam calice fitroa ris dominici, ut abßondatur, id e^,tota ex uita homi num deleatur.Qjto tropo utitur er Abdias : Bibent omnes gentes iugiter, er btbcnt,er abforbentur, ej* erunt tjudfi nonßnt. Epatmphora figura repetendi, gue plures fententiM inchoat per un um uerbu,ut m prefenti loco,rtiä tu,plui habet grauitatis quim ßm plex enunctatio.Porrö ubi legimus queres auxtltum, in tiebre 0 habetur nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;q«o(i Hieronymus fupri

uerterat cofortans.hic L X X. MJtcrprfMfMr s-alt;ri/o fktionem, er in primo capite UTPfÄtJisa-i expeilan tibus,ut ante quoi^ adnotaui. Vnde omnino patet am biguitate facre literature magM ex parte imputanlt;= dam interpretibus,qui non femper diligeniißiinifite* runt,er citracaufam fiepe uariarunt.

11 Omnes munitioncs Ktx.Exewplodemon flrauit Niniuen expugmabilè ejj'e. Üunc fimilitudme idipfam delineat nirecocmiM, itd loqueiisiConfidü

EXP OSITIO

'm munitionibm tuif, inmcenibui luirilif, 'm propu^ gnAculn, in ßlfatK, er flummibtu-Veru nuüo päilo urbs guantuuis munita repeUet hohlem 4 D« fuper^ induäum. Quemadowdum enimßmeliciaMtalio* quin Mtdut ßeuum accurrens ad arborem ßc com* tnouet,ut ficm decidentes 'm osiüiiK deuorentur:Sie omnes munitiones Nitti cedent hoüibus 4uidis,quos Dfi« addudurui efl,quum tempmßtale aderit-Pro* pheta quidem potüt dimtaxat priorem partemßmi* litudinis, profapodoßn ut per fe ultrö fuccurrentent 4nimo,uerbis no exprimit. Hic autem nobis obfcrtüil dum ed, quàm nuUutn robur, nuUa calliditas, nuJbe opes, nidla omnino uis humana, tucri poßit,quos frt4 trahunt,erperfententiàDei oLHlvKwp fuppliciji addidi funt.Sola ettim uitlt;e cran'morum 'm melius commutatiouia ed iram uenerandlt;e maiedatis fub* terßtgiendißcut ipfa loquitur per leremiam cap.jS-Repente loquaraduerfusgentem er äduerfusregnu, ut eradicem, er dedruam,cr dijperdam iÙud.Si p« nite ntià egerit gens iüa à malo ßuo,quod locutus funt aduerfus earn, agam er ego paenitentia fupermalo, quod cogitaui ut ßcerem ei. Clt;eterum ultioni diuin^ obnoxios lo'él nMtur£ fegeti coparat,uuis^calcan dis,inquiensMittite ßlces quoniam ntAturuitmeßis^ Et,exuberant torcularia, quia multiplicata efi mali* eia eoru.Verba eins funt capite tertio. A.mos caps, ctdumbrat nMturis ßudibus,quicolligHturautitmtti

tmt*

NAHVMI CAP. in. 7I’ tempore in udrios corbef,ut referuetur in penunt, «Ilj crudi coinedantur,alif coi!li,alij proijciantur por w,aut etid in fler^utlimum. Atiteijuam ucro populi ^tprincipis horafntalis aduenerit, frußra cr cunt nulo appetitur.Quâdiu enim Affur ßiit uirgd,qu(t}n dontiniii eleult;tnit,fccuriiquadominui fecuit, ferrd dits traxit,ut EfaidScap. 10.di figtiAt, nanus jùit oinnis conatus re/illëdi,rel]^ebatur enim Deo inflru mento illo ßrieti.lereinilt;is quoq- cap.z7.de Nabuchit donofor in confeffu legatoru, qui conuenerat gratia (o[pirâdi aduerfies Babylotricuregë,ait;Dedi omnes terras iüas î^abuchodoiwfor, zr fèruient ei filio cius^zrßlio filij eius, donee ueniat tèpui terra eiuff cr ipjïtis.Et mox:Gens autem CT regtunn,-quod non fcruierit Nabuchodonofor regt Babylonis, qui» cunq; no euruauerit coüum fuum fub iugo régis Ba» bylooif^ingladio,cr inßme,cri^pc^c uißtaboßt pergentcmiUam ait dominus, donee confumaineos in manu eius.Nimismulta etià beüa cunt Turcis inß Heiter gejh nos docuerunt,quàmpericulofum ßt m» uere maniem contra dominatu qualetncunq;,fcd non cuDeomouere.lmpritnis autê detrimétofume^atq^ flagitiofam 'mßrgere in magi^ratum à Deo mi/Iùh« tum,ut Paulus optime dißerit in Uteris apoRolicis ad Rhomanos feilione X111. dum (itngitur ofßciofuo. Priuatorum igitur eft ßrretyrannidempatieter,^ orare dommum, ut t^les ^nUnos, tales a^Hus^ tales.

EXPOS! TIO

tMres nobii conßra(,lt;juo profit,hiMc tyrdnnicü lt;lolt;t nÜMtu d ceruicibuf noürii depeüi. Magiüratus eü, fummafide atq; prudëtu tueri populu concredituWt ne uim patittur in hii,qu£ corput, ßmlt;iun,cr ßcultd t« co„cer««/»r, A W(?« quoi]; mala, quantum inß eii prtcauere. Euentum autent tnHituti fui redo animo fufcepti publicu gereutes munus domino permit tent, qui omnia gubernatur. U omnibus imperijs limitent pr£fixit,Ocejnu quoq; ipfum termtno coerces,quem non pr£tergreditur. Statfua cuiq; dies breue cr irff parabilc tempus. Ad quodubi decurfum ed inuidd gens cr fuperari indocilis tam nuUo ncgotiodomaa tur,qu4m maturi frudus decutiumtur.

jj Ecce populus tuus nul, Hcfcrsei no haben tes magnant copiant adieditiorum nominum fubinde utuntur ßmilitudine aut heteroß,qii£ ponitfubfluna tiua loco adiediuorum,cr contra- Septuaginta ßmi litudmis notam adijciunt, Hieronymus relinquit he^ teroßm,quodßgnificantius ed-Dicit ergo Nahum il los totius orbis domitorcs ßlicißimos iam ejfœmina* tof.er animi uirtute atq; corporis uigore nihil 4 mu lieribus didare-Qua figura propheta maximant ani mi condernationem ßgnificant,plerunque (imilitu* dtnem parturiëiis mulieris adijcientes-Qÿôd uerodi cit, in medio tui uel intra te, habet emphaßm- Qttaß dicat;Q_ui excurrebat in omnes terras er uirtutefua ßcti mkil metuebant 'm longmquis çy ignotis regio» nibus

NAHVMl CAP. in.

ntbtd, nunc intra mumtißimam urbem fuam deß^erät falutem,cr mulieribui magis pauidi, leporibusq^fit* gadores con/piciuntur.

Hoftibus luis adapcrtione pand.Ptr por« fiM tcTrlt;e Niniuesuel adilui regionis,uel urbium tjua» fumcuntj; port£,uel ip/titf metropolis portlt;e intelligi poffunt-Priecedentiatamen çr [equentia freiunt^ut de ip[a regia mtcUigamus.Dicit enim certißimüßre, ut urbs Nmi hoüibus pandatur, poilquam dues cr propugtiAtores nonplus habentuirtutisinulieribus. N3 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;pauor ßt caußa primaria interitus,ßd tantîi

aeddens etquot; contingens, ut quos Deus uelit perdere, illis eripiat animum cum ßcultate reßüendi. Caufie nanq; (itbuerßonis ßerunt, impietas, fuperbia,tmu* flitia,crudelitds,uitlt;e luxus.Qu^ du funtuindicanda per iuAidam Dei, confdentia torquent anmum,cr ceußri£ exagitant omiié uirilitatë excutientes. Sut autê animoß multi, qui alacres zjquot; intrepidi pugnant capeßuntac pereunt.Rurßmalicubi metusßedat ad conferuâdos homines, dum reddit cautos cr proa ßiidentes, periculisq; propulfandis intentos,ldeo dia xi metum pereuntis populi contingent,non eße eau» fdm effteientem.

14 Aquamobfidionishauri. lubetutßeNi niue prtepard obßdioni, quo poßit ingruentein ho» firm ßlidter 4 moenibus repeüere. In qua oratio le plures figurée concummt, profdpopoda, quum «r«

EXPOSITIO quot;

bem aUoquitur ut animal rationale,ironia dum iubet fitcere quod nihil profitturum exiHimat, ut ipfe mjia riiußguräaperiet, ^^uf/o-oQ partitto breuior,qu4 partes nonulLe ponuntur Iqco totius,hyperbaton bre uiufculum compoßtionis uenuliiorif gratia, ut dica» tur aquM obfidionis hauri tibi, pro hauri tibi aquM obßdionis,crc. EÜßrtaffe qui magis pulet per ali» qudf ßiecies ßynccdochicSs defignari omnemappa» ratum çy tnüruélionem obßdionis, uteofcribereco piof.conßare argentum, proeurare annonam er pa^ bulum,con^ituere cuRodias, explorare conßlia ho» Pium,erßmilia.Nahum exprimitalteru er tertium, ex quibut reltqua fubintelligantur, primü dicens hau riendas aquas, priufquam hoßis Chaldeus ob/idione cingat urbem,ut bonaßt copia aquarum ad re^lrm^ gendainßt'tm er 'mcêdia,c£terosqi ufus obßdtonis.

Firma munit, A/feraw» eR,ut ßrmet ati^ repa« ret munitionum interrupta,ut oinnes obßruat adituf, qua hoüipatetingreßus.

Intra in lutum, Prtecipit £dißcandimaterià er lutum temperare,utdeieüasmuri partes conß^lim reftrtiant. Qjfod per interpretationê bis dicitilngre dere lutum er argillam calca.

Tene laterem. Id Hieronymus reddidit fecutuf interprétés Septuag'mta.C£terum Hebraicü uerbutn ßgmßcat firmareatq^flabilireiNomenau préfixa litera meat ßgmßcatßrnacent

NAHVMI CAP. HI. 74

Cr ofjicinäi»,in quaconßcitmtur lateres,o' bptu conßäum. id placet Abrahlt;e çr Salonwni iwa dlt;ew traaatoribus,quibus no repugiut tonAthax.

• IS Ibiconiedetteignis. Explicatironidm,di» cens:Ciÿum magno fltidio{uerii intenta o Niniue ad propugnandu, o mhil pr£termißeris,quod pertinet ad deßnßonem, m omnibus tarnen jhtioiubM ignis^ hoc e^l,uliio diuina tc corripiet.dno tropo nil e^i ce lebriux,ficut o'gludtus pro uindtóla o fupplicijs po «ttwr. Qujnquam utrungue ßmplici fenfu non male Quadrat ijs ijui arntis inßßatur, ut inie{lisßcibux er ßrro pritcipue Itedantur. lonathas hiec omnia tntcUi git per aüegoriä de hoüibus ua^aturis Niniuen.Hie ronymusitaexplanattQuu hlt;ec omniaficeris,guaß lt;( brucho humus, ita 4 gladio deuoraberis, Loc»lt; in adi'ione Latina bene cofonat Hebraicie uerjtati,niß ^uod uerbum aóiiuum, perdet te gladius, uerßim eft in neutrale, peribis lt;i gladio. In codicibus Greets ui!* tiata e^ßriptura no tarn culpa interpreturn.^uàm li brarioriwi. Verba enim in noüris exeinplaribus in=! teremptanimirumà feiolo lt;juopiam,c]uirepetiiionê uerborum ßtperuacaneä cenßit,ut alias fiepeßäunt eÄ,in Hieronymi Latina interpretatione,fuperßant. Sic autë legendu uidetur; nbsp;nbsp;nbsp;yoi^ KaTcu^yiToce

ri TO ss-l!f,i^oAo^ióa'Sa'ipoiU.(fgt;MaL., (tOtzKaTa« «faytTö« efi (O'? âltf/Çjlÿëaj’CWÔK-rH «ç êfb^og. SïTijlâcÛdHTf WÇ

' K i

EXP O SITIO

Deuorabit te ut bruchus, Similitudineptani M dicit, guo paélo gladiui pc abpimpturiu,uel quod tnultitudo Siniucs abfumenda pc uelut examen locu» fiarum lue cmmPa:uel quod hoflium copia pc urbent Nini tmplctura,ut lercmiiis Babyloni mtnAtur cap.^i. tcelquod hoüilisuaüatiopnu'is petura pcilli,quani inprt locuRarum aut bruchorïc multicudo in locttm ubercmingruens.POileriiM uidetur conucnientißiquot; num, quod Hieronymo cr Dauidi Kimhio placuit. loelquoqucloiigißima allegoria perlocufloi cr brU cbos deliniat feuißimorum hoflium graffationes.

Congregate ut bruchus. HcbrdicMttfj-tuMi infimCiui modi cxiiiit Abrahamo crDauidcKimhi tePibut,ßgnipcäs aggrauariERq; pin pfliuitatecon ditum, quod quum anCea dixeric, üiniuen perdendä ab hoßtic nocentißimoru ua^iatione peut pratum aut aruu Ù locuilis cteterbq^ iwxijs bcRiolis corrupitur: nunc dicat fefe grauaße mutili turba nebulonS^haud fecuf,qu4mplocuüarum examen mponeretur locct cultißmoad eumdepafeendu. c^^uidcnimaliud funt paraßti,hi^iones,circulatores,magi,ßnambuli,ßt* nüuendi, petaun^ie, ambubaia, balatrones.hoc ge^ nuf omne hominum nuSa re honefl:a Reipub.infer» uientium, quàm inutile imà perniciopem onus? Clt;ete rum quod uocabulum bruchi alias perncciofam tur» bam hoRium deßgnat, alias inutilem turba t^iniues, uel antaiMclaßn ucl allupomcm dicer e poßumus.

Mui*

NAHVMÏ CAP. III. 77

Multiplicarc ut locu. Per ironià iubet/iceret ^uod liltro fÀcit m nM^nu fuum ntdlum cr dcdccM^ otioldmturbam contrahens crlt;ilens,iqMtc)npore calamitatii deferatur. Sequuntur enim homines iRi tiequam Jplendore lirtuniie,ßcutnMfc£ CT alia in* feäamenfam,ßcut bruchi florem arborum- N4)« OMBfiM libidinem ftolidoru diuitivm fefe componut, V uoluptatis illicitlt;e artißces fuut adulando,aures il lecebrofs fviis permulcendo, guIiC ßrues patinariM concinnâdo, adq; res uenerais inferuiendo. At ßmul intonu’t,fùgam ftbi proßgt;iciunt,crquit datum eü pe ticulo ß fubducuntjdeferentes illos atque iHudentes ctiam, à quibui in delicqs temporcßlici fuHentati funt-lllud leremidScap.st.crEfaiiiScap.i}.dentenci^ ant Babyloni fidurum-Et quotidiand, exempla perdo cent idipfum ßrme cotttingere.

la Plurcsfccifti negotiation«. UaetiaSe» ptuagintauerterunt quumpotiusßgnifi« cet homines mercatores, quos uel principes inteîli’» go-f poßumui,qui ope; omnitt gentium Niniuen con uexerunt uelut in emporium uel potius i«ßieluncant latronum Aut «ere mercatores inteüigendifunt.Co mitatur enimfrequentia mercatorum magnas opes, ut de Tyro loquitur Efaits zf .capite,Ezcchiel ex uniuerfts terris confluunt hommes cupiditatelu» crandi,aut fludio res nouasßgt;eäandi,aut Jße nwllio» rii uitffUt magna urbs epitome totiufmudi À Gneco

K 5

’ ’ EXPO s IT 10

^uodSreäißiine dicâtur-Adhucautè^pphefaloçtüf, quad mnumerabilii muhitudo no pc profiitura,)iune dices de tntrcatoribM,q f^e luceüt ^^irt^uell pertraéli laud dtuitiiiS uel tbidë partes uolët impeiidere ad con feruandà urbem,nec uolët utranq^ ßrtunacu ciuibui prre, fed mcrebrefcëte pma belli reculas fuas corri» piëtes ad pgà uertëturMultitudinë inRitorû hyper* boltcos adaugct,dicës plures /ùijfe mercatores Nini* uiticos,q pnt aüra coeli. Celer em pgâ pmilitudine iw plicitd comonürat, nota comparàdi pr^etermi/fa, ^Hieronymus zy-Grlt;eci ^mulati funt:Bruchus ex* panfuse^, cr auolauit.Ad hîicmodumpmilitudinis Pgno exclufo, quod diumis /cripturis pmiliare ttulitudo uertitur in allegoriä,qu£ no aliud e^,qudttt couoluta parabola.Similë rë ego fuhiüxi appoficoria conüruëfioneinterponens de meoexponëdiparticu lam.Et efl fenfus:Tam cito mercatores Kiniuen defer turolt;,quàm bruchus impetu femel pëio auolat.lond* tbas particulam comparandi adijcit

bruchus.Et Salomon larcheus enarrat ad hüc modu:

ejferunt ueloces ad exeundum cum mer ctbus,ueluti bruchiis impetü capiés ey euoluäs Khn bi etiâ pmilitudinë explicat.

■ar, n'Ania 'pp r^ÿ’ na npwn Tnsa 'Cn'Spi:? nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ea,Quemad

inodum bruebui qui fe intendit in terra mqx auolat ceteri

NAHVMI CAP» III. 76 ederi motu:fic ip/tituoltirt0tt periertMt^,nrc fiterunt ipfis fu£ diuiti£,

17 Cuftodes tui quafi locsimilitudine fupra tnodum ucnuâa cyapca o/lêdit,populu eolleditium^ ^uiomplam ßrtunam Njhi'm«, potentißimi prut cipis réglantfecutia eß, temporetran^uiüo çx gerif fe in Aßyriarum metropoli continere,atg; ßui ßlicitate lUorum,incidente uero beÜi çy inßrtuuioa row if 3«, fcuc iUucq; diffugere, «t nefciatur, ubi tant ingês turba ß detinuerit,aut quo ß proripuerit.Hlt;ec fentëtia uoces aliquot habet maxma obfcuritatein«! Uolutas, fuper quibus uariof opiniones rcßrä,ut pru» dens ledor excumulofumat, quod prteßntibmre^ bus maxime congruet. m'mneßraich Hie« tongt;OTiw uerht m cuRodes tut,putans figmficari alU quos partem Reip-procurâtes. Saitéîes Pagiiinus met tores tui.Sep. âqjaÂatoreßlijt,expofuerunt,nefcio qua ratioaë fecuti. lonathas

uolatus tuusreßtlendens ceulocuÜ£.Rabi Salomon ait ment fubüantiale ßcut in mifchmereth quod interdit cadat ßcut in nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;exponitprin

cipesiui. Abraham aitignorareßcaufam punóiida ges,exponent ■y’lz ’''xJ/S- Kintbitraditdagespoa ni euphoniie gratia, (yßgnißcare magnates atq; ty rannos. Hauddubiunt e^, quin thema uerbi ßt 'yyi ßgnißcans ctejariem,ut 1er. 7.ynde nazu^tei uocan» (lir adulcfcentesfub ßuera magiHrorum difciplma

K 4'

EXPOSITIO

eJucäti, qui cornant nutrire cogebantur.^ec uiJeM id nontinif pgttAre uiros primarios,quum Mtpa mena tionißtxiat moderators itiquiens: DormitauerSt pa ßores tui rex crc. Sed potiui comatulos defignare u( detur propheta,de quibui poëta dicit : Smt procul à nobis ttmenes ut foemind compti: ut per^ringatur turba moUis cr delicctta,qu£ f^imuitis principibui i« delicqs habita eü. Dagcs autë magis defrâtim literlt;t thau prodere puto, quàm gratiam auribut cociliare, titßt firmle hithpaal, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;feipfos comantes

cr turpitudmt feprteparätesßgntßcans.Quanqudnt hoc non dtßhnulandu efi,quód charaëîeri^ica hterä thau expulfa uocalis patbah ßrme fub prima litera fubflantiali ponatur.Sed metatheßs uocaliSßda cß, qd'no raro fit firipto minnefaraich^p minndferaich-

Paruuli. Htf ronynws contemplatus eftprifcipue initium diélionis qult;e itox fignificat pit tem ßae ittuenum turbam.Septuaginta a-'u/u.^iKi^q, id e{i,mixtitius populus. londthdsrelmquit Hebraic cum.Abraham dicit in hoc uno loco dtdionem hanc poni,crßgnificare V'A'© principes tui. Salomon exponit nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tua.DauidKini

hi,prinoipes tui uel duces tui.Ponitur eadem uox tere mia-capite quinquageßmoprimo unaduntaxat uo^ call uariata.Hic enim Taphßr,ibi Tiphfarfcriptmn eR.Qjiod uerbum apud leremiam apparet effè proa priumgeniiSfUtinLatmam lingtMtn translatâmes^

Septuaa

NA»VM I CAP. III. 77

Seplua^intd uertcriMtt i« nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;agmenfttgà

tlt;n-iortt«î.Io«lt;(tb4^ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;idoneot ad prætia

uelfàdentesprlt;elia.DauidKimhi exponit prin cipem,acluocans prjefentem locum-Salotmn ßlen tio pnetermittit. Mibi uidctur nobilitatent hicßgniß care, hoc e^, principumfilios, çr liberaliter ammo corporeq- con^Htutos,qui undequa^} mittebanttcr dd aulam tâti mondrchne-Eßq; compoßtü ex quoi iudientutem fomulicium ßgmßcat,^ ex po ßtouice per antitheßm, quod ßgnificat princi pein.Nift qudputet uocabulum Affyrtum ßgntficÜi gradum in militia, aut in Repub. tempore pacis.Cu» iufmodi malta extât apud Danielem Chaldaica.Et iM febtu Turcicis uaria nomina, hodie iaiiantur, quibut ipß ordinem fu£ politiæ dißinguunt.

Locuftælocuftarum. Septuaginta ßmpliciter Uerterunt oKglç locuUa. Kimbi,Abraham,er lon4 that intellexerunt etiam eximias locuflM,ut plerun^ geminatio uerbi iTrlTaKrtp exhibet. Rabi Salomon excrcitum locuüarum expofuit.Cui adüipuläs uerti examen attelaborum,qua uoceuß finit etiam SeptM ginta interprétâtes id eß locuiltt,quod Aqui Id uertit in commeßorem-Significat autem StrltAa«

Grads genus locu{llt;e minutum- De quo Hiera» nymus itafcribittAttelabus parua locufla eß: inter la cuflum er bruchum, er modids pennisreptanspo» tius quam uolanSffemperq; fubßliens. Et ob hone cau

r EXPOSITIO-

fam ubicuft^ orta /ùerit, ufgue ad puluereW ctwiU confumit : quia donee crefcant pennlt;e, abire non pa teü.Smtlitudmem autem ßc explicat idem Hierony musiCum nMltiplicataße)ii,ut bruehus ut locu^ ßimiMtum cogregata,cr eongregaueris peut aürd coeli diuitiM tui!i^,ßcut locuüa,^;' bruchui ZT parua gemmina. locu/larum, qult;e uocantur attelabm, foie inealefcente auolatu, nee reperiuntur, ße tu di]jgt;er^ ger is cr ßgifS-Natura enim h^ee loeuParum e{l, ut i» frigore torpet es per calorë uolitent. Dauid Kitnhi poüeriorë partem ßinilitudinis^quam Graeiuocattt profapodoßn, baud inepte fubdit huiufeemodt uer^ bis:PrineipesNini er maguAtes eius, quidegerut itl .pugnAtranqutllitate, quum fuperuenerit eis hollis, nee d diuitijs nee d mdgnißeëtla priflina quiequa opif fentient.-uerum partint fùgient, partim interficiëtuf, Ht tiefeiatur,quis magnas aut prineeps périt.

is Dormitauerûtpaftorestui.AdrfgéfOtt tiertens orationem dieit,t« proceribus er eoßliarijS, nihil animi aut eonßlij, aut roboris, aut aliquid opiS ■fupereßead eonferuandum populuVndefrturü ßt, : ut in morem gregis palantcs oberrët,nee habeant du r.cein,qui regat er ex tätis perieulis Itberet.Ell autent ■allegoria reipafloratis prineipibus aceomodata per .ßmiliaris leremiie,Ezfchieli, er aliß diuinisordto» ribus.Verbum Heb. magisßgtußeatfpmnü ap .{etere,aut in foinnum refolui Jteut, L X X. Kcrfe’

, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;quot;nbsp;'runt

N AHVHI CAP.- III. 78

Vw«! Çpusal«//. CiStcrum pro htitauit Septi/lt;i^inttt dicunt KrrHçifi 0 Accôg (ni.Hehrjic‘iucritdf habet «erbiwn paßiuü id eti dij^erß fuiit.Ad gueitt ttwdam ïonAthM twerpretatur nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;corn“

nentatoresfubfcribunt, ut per antitbeßm poßtiiuio deatur loeo

19 Non eftobfcuracontritio.Epi/ogüwpo «it Nahumui, in guo fummaiim comprebendit.ejuod tota oratione traólatü e^,nempe ^^irtiuen iti/igni tun üaiidam inßrtunio,cr irreparabili uaii(itione,c}uoa tüagt;ninogt;»nespariter fiterit iniuria.QM([uidê fett tëlia plußuLli habet fermoiiis exoriiattones, er grant rnaticte confyderationis nodos, ^uos ßngulatim ape» rire conAbimur. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,

Nó obfeur. Hiero«gt;miWeo fenft areipit, ^uo dicitur deifaac : Caligauerunt oeuli eint.Gr sect planiui ouK 'ïsi 'kxo'i^ th eroù^ièn Tis. id r{i,yion ffl fanatio contußoni tuie.'tiebrsei ciuoi^ cotiÇen iunt licet luriantibiK uerbisfanatione atej^ uulneris obdu âionemßgnilicari. Ad uerbü autëitatransfirretur: Non obfeuritas contußoni tutc,dolore exulcerafa eH plaga.ERq- allegoria fumptadunlneribuf paiêtibat er dolorifieisfupra modum,(]ua ßgnißcatur grandis er ineütmabilis calamity Niniuen manens.

ComprefCcrüt nianus. Planius uertitur,plau dent fuperte manibus, uelcomplodent aduerfumte .tnanui, quomodo lo/Mthati mterpretatur Chdldaiee

t .ar

EXP O S ITI O

K^oTHcrWI X0f«Ç tri. Oratio cü fymbolica çr fynecdochica permati nimm complofionem a^äum ßgnificans mentis. Ali quando enim incußio manuu pro'fertim cu additions frmoris aut lumborit, doloris conteRationem porten dittalnjMndo in^iigationem, ut apud îerenùamtalia guando l£titi£ ‘t:!r glt;tudijßgnwm en,ut hoc loco,^^quot; guum dicitur:Percujßrumt manum atq^dixeru«t,ui udt rex.Item,Oinnia ligno, campi plauferutmanibns. In gud Çententia Dauid Kimhi etiam eß.Diuus Htfro nymus enorrat multipliciter,dicens:Vel ßupebunt propter rei magnitudinem nbsp;nbsp;inßteratum nuncium,

Cr comprimët manus fuMtuel prlt;e magnitudine gaw* dif infultantes tibi applaudët nMnibnf,c!r quodä gdU dijßrepitu concrepabut.H^cille.Dicit ergo NahuM fubucrfaNiniue paßim plaufus or gratulationesß^ re,ut mins excidiu publics Istitis prsbeat materiH' Id tjuod Cicero etiam in Catilindris coßiirationisop preßione omindtur fiiturum. Tctenim intereutibiuint perijs,ciuitatibus,principibus, aut etia priuatis hontt nibus, qui odia imßriortvm in ße conflauerunt iniuri/s cr uiolentia^ßmultates tandë erumpunt oppreffb* rum,ut dequibuslibenter iadabant adagium tyranquot; nicum,oderint dum metuant,ßuis capitibusinfultâtes perßrant Effet hic dtfferendi occaßo,an ChridianS pietatis affeclæ,qus prseipuam habet charitatë.gatt deant intcritu mdlorunt,4n optent excidium malorû, ait

NAHVMI CAP. in. 7

M KMÜf bißrant tormeiitä,cr quatentM.hd qui bre uißime illud iti prlt;efentia rejpodco, iuxta candê rcgu lam charitatis hlt;ec ßcere homines religiofos,ut me^ fitis/upplicijs iniurias audaetü comprimât,neplures boni opprimlt;itur,ut optent atq; eompreeenturinfe» ritum flagitioforwm, ubi melioris uitlt;e nullaß)es fu* pe) eR,ut gratulëtur çr congaudeant iuüiiite diuithe cadentibus inipi)s,guoniam ßmul bortoru fors metior euadit.Sic enim Solomon pronuciat Prouerbioru 19t capitetCÜ fiirrexerint iwpij, abfeondentur homines, citm illiperierint, multiplieabunturiuRi.Hteeigitur caufa Itetitiic in prauorum hominitm interilu reß)ieit publicam utilitJté er diuininoinirisgloriam-Priuaa timuero propter inßrtunium inimid caue gaudeas, «t idem Solomon fapietißinttu prlt;emonet,Cum cfci« derit,ait,inimicui tutu, ne gaudeeu, er i« ruina, eit» ne exultet cor tuum, neforteuidratdominiu,cr di» ßgt;liceat ei,er außrat ab co iram fuam.

Audieruntsudition.Repctitio huituuerbi no parent gratiam retinet in ali/s Unguis.

Super quem nö tranfiir.C4Kpw guog; interi tus Aßyrij aßignat in epilogo,nempe Nin« dcilruett dain,quiafemper aduerfata ßt Deo ey hominibus,fu perbia, impietate, iniuditia, crudelitate,atq; cateris immanibiu flagitijs-Quod per interrogalionë uiehe» mentiui edicitur : Ad quem non pertigit malitia tHo? Verbii tranfeudi comnwdiiu er luddim hie uertitur

f ' nbsp;nbsp;?. •' EXPOSITIO

ÎM peruenire,/jcut Grad funt inierprcfali', imrlva OUK nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;H KaKIO-, trW (ßlOLTTajlagi

Epiloguf HlCeüigtturexitusimpietatif uiolëtiteinßto iimiues tamjuà in /peculo propo/itult;,ut homines pra fiigatt^qui nuBa ratione pojfumt ad nwderatiorê ui^ tam pertrahi, grauißimo lupplido maëlêtur cum ap plaufu hominum^cyuniuerf! mundi cogratulatione. Promde guifjpit, qui cupit uidere dies bonos,modit omtubus caueat moii/lra h^c uitiorum fuperbiam,i»l piet, tem, perßdiam, crudelitatem, iniuRitiam,aua» ritiam, uitte luxum, qu£ ßngula etiam fubuetterunt hommes pngulares, ciuitates florentißimat,Gr nm» pltßima regnti.Nullum ßtit imperium Aßyrio maiut, nulla tyrannis confirmedior, nulli genti clemètia cot leßis diutius pcpercit.Perift tarnen ad extremum Ni« ßatiui iüi ßterit, nüqudmßiijße,quam talißto defumâam eße-Pij nero, qui iugo premuntur tyran* mco,bonAm fpem eocipiant ex interitu potentißiniit urbis perßudfum habentes,eundem uniuerfitatis do* minum rcs humanat moderari,eadem uoluntate at^ ingenio prteditum erga hoües ßuos,aut eutn reuerett tes.Nihil de uiribiu detrailû eü curriculo tot anno* rum, qui femperidem ipfuiefl,necannieiusdefici* unt.Proinde ß ftiideamus per animi fyncerita'em ui* tieqi fandmoniam comorari m protedione Del cœ« torum, ßßrmafidc perfifittmus rnpromißiombtu di WWW, ƒj^e atque pittientM ßiideamm poßidere ani*

UMS

NAHVMI CAP. in. €o

MtU iwRyiUyfilicißimu euentum iwbis dominiu eon» ßret.ls nuüo negotio cÓfringet carnis noftrte mßditiif ne quid capitate flruatur Jpiritui.deteget hiCrettcorü fiaudef, opprimet perftdoru cy proditoru conßlia^ uim tyrâaorü contiwi improbof retudet,iplumj; prmcipein in!tdi,qui per auttchridum iniquitatis my fleriil pracipue oper4tur,cum uniuerßs copijs profli gabit. Dabitautem nobis falutem fx mimicis noüris per cornu,quod erexit in domo Dauid, utßne timos fe 'mimici,magno tarnen t'nnore Dei falutem operan tesferuiamusilli in fanditate atque tuRitia omnibut diebus uita noRræipo^ banc temporaridm uit£ ima gmem,uere çy eetern^ uite hteredes fùturi. Domino Deopt laus, gloria, 'miperium,m facula feculortmt, AMEN.

'm In

lC( to

1 -î’gt; p r‘

bo

Jb to