Dit boek hoort bij de Collectie Van Buchell

Huybert van Buchell (1513-1599)

Meer informatie over de collectie is beschikbaar op:

http://repertorium.librarv.uu.nl/node/2732

Wegens onderzoek aan deze collectie is bij deze boeken ook de volledige buitenkant gescand. De hierna volgende scans zijn in volgorde waarop ze getoond worden:

• • de rug van het boek

• • de kopsnede

• • de frontsnede

• • de staartsnede

• • het achterplat

This book is part of the Van Buchell Collection

Huybert van Buchell (1513-1599)

More information on this collection is available at: http://repertorium.librarv.uu.nl/node/2732

Due to research concerning this collection the outside of these books has been scanned in full. The following scans are, in order of appearance:

• • the spine

• • the head edge

• • the fore edge

• • the bottom edge

• • the back board

r. oct

302

Miscellanea Theologie»

Octavo n°.

LIBER, CONTINENS DOCTRINAM, ADMINISTRA TIONEM SACRAMENTOR VM, Ritus Ecclefiafticos, formam Ordinatio-nis.Cönfiftorij, Vifitationis,amp; Scholarurn in ditione Illuftrifsimorum Principum ac Dominorum, D. Iohannis Alberti, ßc D. Hulderici,fratrum, Ducum Megapolenfi tun, Principum gentis Henetæ, Comitunt Süerini, Dom'inorum Roftochijóc Stargardiæ,amp;c. à lohanne Ere dero in latinam linguam conuerfu«.

'i -'»c*

FRANCOFORTI, EXCVDfi..

batPetrusBrubacchius.Anno

M. D. LXIL

î liîuftnfs.Princi

PIBVS AC DOMINIS; DOMINO lOHANNI ALBER^ to,amp;D.Vlrico,Fra tribus, DucibusMegapo lenlibus, Principibus Gentis Henetæ, Co«, mitibus Suerini,Dominis Roftochij «Sc Stargardiæ , Dominis fuis clcmentifsimis.

R A TIA M amp;nbsp;Pacem à Dco Pâtre per Chriftû. IJIuftrif. (îmiPrincipes, Domini Cle métifsimi. Verifsimum eft illud Græcorum diftum.

ÎTTKIfOfââVI/ TTCtV’ieS

ovKisi -srai/Tï) j.MuIti enim, naturæ qua-damprauitate , nimiumprocliuesfuntad. faéta aliorum uituperanda amp;nbsp;carpenda, de maximè ij fxpè,qiu illis meliora efficerc uix ipfi potuilïent. Non uerô id dico,quôd banc meam uerfionem omnem reprçhen-fionem effugere aut nullam emédationem admitterepoffeputem; namipfe ingenui fatcor.me ipfum multa defydcrare, quam-uisinnoftrishallucinemur,«S£ fœtus no-, ftros etiam deformitate aliqua notabilet, «mcmus,lt;^ nitnium eûatn ui£ijs noftns,4« A igt;

4 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;EPISTOLA

liquando etiam crafsis.blandiamiir) tantu abeftutmihiperfuadearn non potuifleab alijsuerti tcrliusamp; dexterins:Verütamen ea etiam in fpe uerfor, paucorum fufcepti huius à rae laboris reprebenfioncm forc mihi pertimcfcendam, fi caufas inftituti huius raei cognofcere füftinuerint.

Graues fané caufæ funt, quam obrem cualios Germanico fermone fcriptos pio-rum amp;nbsp;doftorum uirorum libros.tum uc-röbanc Ecclefiarum Megapolenfium Con ftitutionem in Latinum fermoncm con-uerfamextare meo iudicioexpédiât.Pri-mùraenimapud homines exterarumna-tionum teftimonium nobis dieet de do-ftrinaamp; eutaxia Ecclefiarum n oft rar um, Etitaadomnes pofteros teftatürelinque-tur.qux dogmata in Veftrarum Celf Ecclc fijs tradarttur, amp;nbsp;qui ritus in ijsacceremo-niæferuentur. Ac eo quidera teftimonio ualde nobis opus efle perfpicuum eft, cum hoftesuerædoftrinæ apud exterosmaxi-mè, confiais criminationibus in eamfu-fpicioncm Germanicas Ecclefias, quae uc-ramdoftrinam profitentur, adducereco-nentur.quafi omnibus ceremonijs proic-ftis amp;nbsp;proculcatis .nullum nec feruent nec curent ordinem : quafi nullis cohiugij uin culis,nulla difciplina cotineanturnon uir tutem.tion honeftatis ftudium colannbcl-luarum

NVNCVPATORIA. ç luarum in niorem uitam degant, ab omni rationeaccommuni fenfii abhorrentem. Hancautcm crirainationem falfifsimam, (/lixSoKvr teterrimam infringi amp;nbsp;refclli ad harum Ecclefiarum exiftimationem,ut permagniintereft.ficperhuius libri uocé, Latinèin exteris prouincijsloquentem,ua lidifsimè retundi poteft.

Inde porrö amp;nbsp;hæc emanabit utilitas. Cü enimpijin exteris regnisdoftrinæ purita tem,amp; pulcherrimurn difciphnæ ac ritu-um in Ecclefijsditionum Celf. ueftrarum ordinem confpicient, magno óeipfigau-dio afficientur,amp; Deuni quoqiie pro hoe fummo bencficioatque ornamento huius prouincix perpétua gratiarum aftione ce-lebrabunt.Nequefieri poteft quin mirilica quadam ac fanfta uoluptate perfundatur uerèpij hominis animus, tam florenteni Ecclelix ftatum intuens, ubi amp;nbsp;doftrina uerbo Dei confentanea fideliter traditur ac propagatur , ceremoniæ ordineacritè peraguntur,honeftalt;p äc falutaris difcipli-na uiget. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'

Prçterea cum hoclibro in uernaculalin gua publicato prxclaram Confefsionem fi dei Celfi.ueftræ ediderintiappofitißimum amp;nbsp;puJeherrimum erit, eodem Scripto Lati tinèdiuulgato Celf. ueftras apud omnes populos,adeo^ in toto Chriftiano orbe u«

A 3

ff nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;EPISTOLA

ftram de religione amp;nbsp;doftriiia fcntentianj publicèprofiteri : Quod quidem non tantum ad gloriam Dei per totum orbemam plificandam in primis pertinebit, uerum etiam VcftrisCelfitudinibus ad ueramac pcrpetuam laudem erit fruftncfum ciira fummaDei ipfius omniumcp angelorum amp;nbsp;eleftorum coinprobationc amp;nbsp;applaufii, Neqj etiam dubitari poteft, qiiam doftrina iiernaciilo fermone Celf, ueftræ profeflæ funt.quin earn quoqj inter om nes populos Iiberè ac ßmccre i n fraéla conftantia fint cq feflurxmiliilc^ ueftris CelC pofle accidere iucundiusquàmuthæcÇonfcfsio in om-Dibusgcntibusatquelinguisà q plurimis euoluatur,ad gloriam diuini nominis celc brandam Ecclefixcp utilitatemaugendam.

Omitto quod Latinus bic liber faétus e-tiamadpropagandum amp;nbsp;dilatandum la-tius Dei uerbum, non parum facict^eaep oc calione gloria Dei illuftrabitur, amp;nbsp;plures uerafilij Dciagnitioncimbuentur. Quam quidem ad rem hoe fcriptum plus momen npoteritafFerre propter gratiam óc autori tatem clariftimi nominis ueftri, cuius in-fcriptione multi in exterisgentibusinui-t,ati,maioh ftudio ad hunc librumperle-gendum accendentur. Cumep Scripta quæ fubPrincipum nomine in Jucem exeunt wpii iw facile intçrdiççrç amp;nbsp;aboJçrç Aduer ' ■ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;farij

NVNCVP ATORIA. 7

Cirij audeant, ut lucubrationes à Theolo-gis emiffas.fperâdum eft hunclibrum plu-res proüincias peragratiirum qiiàm multo rumTheologorumuolumina.Eindeme-tiamobrem non ad præfens folum tcpl-pus:fed ad oinnem pofteritaté multi mul-tiplicem inde fruftum percepturi funt.Ab furdum enim eftct amp;nbsp;à promifsionc Dei alienifsimü.cü dogmata quæ hoc libro có-tinentur,ucrbo Dei lintconfentanea,amp;fir mifsimisScripturç teftimonijs nitantur,Ie ftionem eorum foreinfrugifcram cogitate . Quöd fi uel unus laltem hoe modo ad ucrx dodrinsE cognitionem duceretur,cer tè non malecollocatuseftetlabor,Sedcuni Deus certopolliceatur.ucrbumfuumnon rcuerfurum ad fe uacuuni, indubiè multi hoclibropcrledo.agnitis erroribus.ad me lioremfrugcm funt redittiri, non noftra tantum a:tate, f^d Sc in poftenim adfinem mundiufqj.

Ad hæcTyronîbus in Theologia quibus Latinus fermo nondum familiarifsimè no tus eft, utihs Sc accommodata quoep hæc Verfio elTe poterit. Nam uernaculum fcri-ptum cum ca conferentes Sc res iplas melius intelliget Sc L.atinum fermonerafimul per occafioncm addifcent.Ea quoep de cau fa inter uertendum non longius à uerbia difeefsi, Ut Sc quidam tnagni uiri céfencin

A4

« nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;EPISTOLA

pertendis Theologicis fcriptis non temerc à uerbis abeundum.

Cùmautem Illuftrifsimi amp;nbsp;laudatifsi-miPrincipes, hic Liber in Megalburgica lingua à me de V. C.mandato antè fit con-uerfus amp;in eademlinguaVeftrarumCelf. nominibuseditus,amp;.ueftris Ecclefijs com mendatus, putaui amp;hunc meum laborem V. C. efie dedicandum, ut clarifsimorum nominumueftrorum aulpicio auipicati-us in publicum exiret,amp; ut teftimonium ac monumentum aliquod mei officij, ftu-dij.atcp obferuantiæ erga C. V. extarct. Ac rogo C. V. ea,qua decet fubmifsione amp;nbsp;re-iierentia.etiam atcpetiam.utpro fingulari lt;Sc heroica ueftra bonitate lt;Sc dementia bûc meum laborem comiter,placide 6c huma-nè accipiatis, hodp meum ftudium 6c obferuantiæ erga V. C. pignus ac uoluntatis deditifsimæ teftimonium bonicofulatis. Deum æternüPatrem Domini noftri lefu Chrifti toto pedore oro, ut Celfit. ueftrar quàm diutifsimè fcruet incolumes, utque Ecclefiæ 6c reipub.eum ftatum, quiipuri-tate Religionis,pace diuturna ac pgrpetua, lioneftis legibus, falutari difciplina ad to-tiusditionis ueftræ commodum ac (alu-tem in omnem pofteritatem floreat. A-men. Chriftus lefus thronum ueftrum iu fiicia, 6c folium æquitate ftabiliat ,ani-

NVNCVPATORIA. 9. mosiç U efl ros firma, fraterna ac pia chari-tateconiungat, Amen.

V. C.

Deditifs,

Iohannes Ffederus,

10

PRÆFATIO.

VLTIS ab initio, confpî-cuisamp;certis teftimonijs o-mnipotens amp;nbsp;æternusDeus humano generi fè patefecit, ut cduftione populi Ifrael

çxÆgypto, niifsionefilijfui lefu Chrifti, refufcitationemortuorum.plurimiscpin-lîgnibus miraculis, Quibus teftißcatus eft, iniferam hancamp; intbccilleni naturam hu-manatn non tantùm ad banc fluxarn ôc ca-ducam uitamefleconditâ, fed ut in humano genere Ecclefiam fibi colligeret, cui fu-ara fapientianijlufticiam amp;nbsp;læticiam in o-jnniæternitate comniunicaret. Cumita-que genus hominum in pcccatum lapfuni fit,Deusfiîium fuuin unigenitum lefum Chriftum in terras mifit, additis muftis ijscjjlucülentifsimis amp;nbsp;illuftrifsimis teftimonijs,ut pro nobis fieret ui(ftima,amp;irani Diuinam placaret,eftetcp omnibus tempo-ribus omnium credentium Mediator amp;nbsp;Seruator. Tradidit fimul amp;nbsp;doôtrinam fuam,quabomincsuocat adæternamfalu tem. Ac uuft omnes homines, qui per uer-bum Dei ad ipfum conuertuntur, ueraep fiducia Chrifti Seruatoris peccatorum re-mifsionemaccipiunt.hoc modo fanftifi-carc , ut filius in cordibus uerbum id uiuificum

PRÆFATIO. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Il

uiuificum aut confblationem banc dicat, quod Deus ipHs fît propicius . Atquc ita corda è morte lt;Sc inferno crepta Spiritu fanóiodonatjUtfxticiain Deo acqiiiefcen-tefruantur,eumq; ucrè innocent. Vuk'qj liane fuamEcclefîam dementer cuftodire amp;nbsp;gubernare, amp;nbsp;poft hanc uitam ad Ce tra-diicere,acfîbiconfociare,ut in uita xter-naabipfauifîbiliter amp;nbsp;darè confpiciatur, lt;Sc ut fapientiam fuam plenius difeat, amp;nbsp;ut illuftrecur luce.Iufticia.læticiaîjj cœlcfti, in'qj ea in fempiternum mancat. Contrà uero omnes homines,qui dodrinam ipfî-us non recipiunt,in horrendos ac xternos cruciatus certifsimèconijciet, ubi perpe-tuo eo'q; furamo angore, fuga.indignatio-ne,amp; furore contra Deum frementes xquè ac Diaboli torquebuntur.

VtautemhxcDei uoluntas eiufque Filius lefus ebriftus amp;nbsp;uox diuina in généré humanoiniiotefceret,Deus ipfeminifte-rium uerbi inftituit, uultcjj effe publicos amp;]honeftosccstus,in quibus Verbum Dei publice proponatur, per quod Filius Dei uerè eft effieax. Ideoque omnibus homi-nibus ferio mandauit,ut dodrinam fu am audiant,lt;amp; ad conferuationem Minift« rij fidcliter opem ferant.

Eamcp ob caufam Principes Magiftra-tusqj politicos fxpe fçuçrèDeus coinpel-.

Il nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;PRÆFATIO.

lans,monet,ne oblatum Verbum reijciant, Vt Pfàl. 2. Et n U n c reges i n tell i gi te, er u di mi ni qui iudicatis terram. Præcipit etiam regibus principibusqj, atqj etiam omnibus hominibus utfilium cum obferuantia rc-uerenter excipiant amp;nbsp;ofculentur.Qiii uerô eum non fuftincnt agnofcere amp;nbsp;colere.ij horribiliter deftruentur, amp;nbsp;delebuntur.In Propheta etiam Efaia 49. capite, Reges iu-bet Deus elle Ecclefiæ nutricios. Ac iplc Pa teræternusdecœlo fua ipfiusuoce omnibus hominibus filium fuum unigenitum commendat,ubi ait-, Hic eft Filius meus di leétus, in quo mihi beneplacitum eft,hunc audite.

Propter fummahæc amp;nbsp;feucra immuta-biliatjî Maieftatis diuinx mandata agno-fcuntllluftrifsimi adaudatifsimi Principes Megalburgici fe Deo hancobedienti-am ante omnia debere.ut pmnem adhibc-ant diligentiam, quo in ditione ipforum dodrina Euangelij pure ôc fideliter trâda-tur,amp; ut in'filij Dei eiuslp beneficiorum ue ra agnitione Deus inuocetur amp;nbsp;celebretur, âi multi homines æternam falutem confe-quantur,Vtqj Ecclefijs idonei doftorcs prç nciantur.confiftoria conftituantur, pialp difciplina amp;nbsp;literarum ftudia confer-Uentur.

His de rebus hic Iibertraâat,çftqjinlu

eenx

PRÆFATIO. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;»j

Cem cdituSjUt publice conftet, qua: doftri-na,amp; qui ritus in huius ditionis Ecclefijs fcruentur.Acfilium Dei.quifibi ætcrnam Ecclefiam colligit in eo ccetu, ubi u ox Eu-angelij facrofandapure fonat,rogimus,ut haru m regionu m Ecclcfias pater né regere, tueri,amp; conferuare dignetur. Nec hoc fcri-pto aliud quicquam agitur , nifi ut unica, uera amp;nbsp;xterna illaEuangelij doftrina, quam Deus fingulari dementia amp;nbsp;bonita-te per filium fuum lefum Chriftum patefa ftam.monumentis Prophetarum lt;Sc Apo-ftolorum complexus eft,fÿncerè doceatur, in eadem fententia.quæ in Symbolis,Apo-ftolico,Nicçno,amp; Athanafij exprefla eft.Cü qua congruit Lutheri Catechifmus, eaç quamipfe edidit Confefsio, amp;nbsp;illa altera quæ Imperatoriæ Maicftati in conuentu Impcrij Auguftæ Anno 1530. exhibita eft. Congruitamp; doftrinaSaxonicarum Eccle-fiarum,quæ nunc Lubecx,Hamburgi,Lu-neburgi, amp;in alijs urbibus docetur. Qui-bus cum etiam nos ad gloriam Dei amp;nbsp;mul torum hominum falutem in uero conlen-fuferuareconcordiamcupimus.Etutiam diélæ Ecclefiæ Pontificias Idolomaniasamp; abufiis.cxtcroslp crrores répugnantes Eu-angelioreprehenduntinterdicuntÄ abro gant: Sic etiam ijdem errores in Ecclefijs Megalburgicis uoce uerbidiuini refuuri^

prohiberi amp;nbsp;aboleri debent. Ac fi qui ad d« étrinam pertinentia inciderint, Ecclefiat Megalburgicæ cum uicinis,quorum men-tio fuprà fada eft.amanter confèrent,utad gloriam Dei amp;nbsp;multorum hominum falu-tem pia concordia in multis regionibus conferuetur amp;nbsp;alatur. Nouit enimDcus, qui omnium hominum corda introfpicit amp;nbsp;iudicat.nos {eiunftionibus friuolis,amp; te merarijSjdiffenfionibuscjj non heceflarijs uehemcntifsimèojfendi, «S: ex animo cu-pere,ut Deusreélè inuocetur amp;nbsp;à nobis de plurimis alijs in omnemxternitatem celc bretur. Vnigenitus filius Dei lefus Chi;i-ftus corda noftra fpiritu fuo fando fleftat, regat, amp;nbsp;confirmet.piamip inter nos concordiam feruet.Id toto pe

ftore oramus, Amen.

Liber

Liber Conti=

NENS DOCTRINAM, adminiftrationem Sacramentorum, ritus Eçdefiafticos, Formam Ordinationis,Con fiftorijjVifitationis amp;nbsp;Scholarum m ditio-■ne Illuftrifsimorum Principum ac Dominorum, D. Iohannis Alberti amp;nbsp;D. Hulderi ci,Fratrum,DucumMegapolcnfium,Prin-cipum Gentis Henetx, Comitum Suerini, Oominorum Roftochij amp;nbsp;Stargardiç,amp;c.

à lohan.Fredero in Latinam lin guam conuerfus.

D piam ac falutarcm Eccle-ftæ conftitutionem quinc^ potifsimum requiruntur» Primum eft plantatio aut co ftitutioac cognitio tum u-nicæ,ueræ,3eternaî amp;nbsp;fynce-rae doftrinæ Euâgelij(quam Deus immcn-famifericordiaindeuftp à primordiomu di fubindc fuæ Ecclefiæ patefecit amp;nbsp;com-mendauit;)tum ueri aclegitimi ufus Sacra mentorum,Sic enim filius Dei inquitMat-thæi ultimo , Docete eos feruare omnia quxcunqj præcepi uobis,Item:Qui me di-. Ügit/enaonç msum feruat Pater meus

»6 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;PRÆFATIO.

diligit ci^m amp;nbsp;ueniemus ad nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;manfî-

oneni apudeum faciemus.

Secundum eft propagatio doftrinx amp;nbsp;conftruatiominifterij Euangelici.Deus e-nim hoc modo æternam Ecclefiam inex-haufta lt;Sc immenfa mifericordia propter fi liumfuum lefum Chriftumuult colligç-re,ut fintpublici honcfti congreflusjn qui bus certæ perfonæ populo doftrinam Eu-angelij enarrent, Sacraoienta admini-ftrent.Etquidemipfe Filius Dei primi con cionatoris amp;nbsp;fenatoris officio in Paradifo fundus,amp; poft afiiimptam huraanam Na-turamaddocendi munus mifluseft.Etan teincarnationem Prophetas, poftea Apo-ftolos mifiuquod amp;nbsp;ipfe teftatur inquiens. Sicut me milit Pater ita amp;nbsp;ego mitto uos.Id fingulistemporibus de omnibus ueris do ftoribus ad minifterium uerbi uocatis in-telligatur, quod Filius Dei mittat eos,ac per uocemEuangelÿ efficaciter operetur, ÓC æternam fibi colligat Ecclefiâ. Sic amp;nbsp;Di~ uus Paulus dcMinifterio ad Ephe.4.ait,A-fcendit amp;c.dona dans hominibus, Apofto los,Prophetas,Euangeliftas, Paftores amp;nbsp;do dores.Ille omnibus temporibus æterni fa-cerdotis ac cuftodis conferuatoriscp Euan gelici minifterij officium fuftinet, ôc fern-' per fouet ac tuetur uifibilem aliquem ho-neftum cœtuin.Ideo etiam conferüat im

perii

DeDo(îlnna, 17 perla,politias,amp;exufcitat aliquando îmme diatè concionatores, lieu t excitau jt Prophe tas amp;nbsp;Apoftolos.Prxterea amp;. Ecclefiæ man-dauit ut Paftores aut miniftros uerbi uoca ret Sc conftitueret.Quare ad minifterij con feruationem requirûtur ordinatio aut uo catio mlniftrorum, ut idoneis perfonis Mi nifteriüm committatur.Huc pertinet lt;S: ui tæ anteaftæ amp;nbsp;doftrinx exploratio.

Deinde ad minifterium conferuanduni opus eft amp;nbsp;confiftorijs feu ludicijs Ecclefia fticis,necorruptelæ uerç doftrinæ irrepât, ut alia enormia notoria amp;nbsp;manifefta de-liôa puniantur«StofFendiculaè medio toi lantur, lt;amp;nbsp;ut externa pia difeiplina ferue-tur.Huc ôi Synodi amp;nbsp;uifitatio pertinent,

Tertium eft, ut honeftx ôc utiles qux-dam extemç cereraonix in templis ieruen tur,uidelicet ordo leélionum.Cantionum, Feftorum.à quibùs tarnen remotus fitabu fus,ne obfcuretiir Fides, amp;. ne confeientijs laquei inijciantur, ut ita retineanturpubli cæ honeftæ congregationes, in quibus De-us inuoceturamp;celebretur.

Quarta pars eft Conferuatio piarü Sebo» larum amp;nbsp;ftudiorum.Scrio enim Deus uult aliquot homines ita educari ac informari, ut monumenta Propbetica amp;nbsp;Apoftolica i-pfi legere amp;pofteâ alijs proponere amp;tradd te queant. Huic rei ancillatur quaft lingii4

18 DeDodn’na*

rum amp;a!iariim artiiim cognitie,ut Paulus teftaturTimotheopræcipiensut fit aCsidu. tis amp;nbsp;attentus in leftione, doftrina amp;nbsp;con-folatione,Q^od quidemfine adminiculo Scholarum beneconftitutarum nullo mo do fieri poteft.

' nbsp;nbsp;nbsp;Qiüntapars eft cóftitutio certorum bo-

norumautprouentuum feuredituum,un deminiftrisin Ecclefijs óc prxceptoribus in officinis ingeniorum aut Scholis tam publiais quam priuatis débita fuppediten tur alimenta aut falaria, cuius rei mentio-nem diuina quocjjprxcepta faciunt. S. Pau lusexpreßis uerbisdiciti. Corinth. 9. Sic Dominus ordiiiauit, ut qui Euangclium annuncianqex Euangelio uiuant.j

DE PRIMA PARTE, Videlicet de doftrina.

OMnipotensamp;uerus Deus citra con trouerfiam angelos amp;nbsp;homines mi rabili confilio condidit, ut haberet creaturas.quibus communicaret fuam fa-* pientiam amp;nbsp;bonitatem, amp;nbsp;à quibusuicif-lïmagnofcereturamp; celebraretur. Infupcr ócpoftprxuaricationé Adx amp;nbsp;Eux.exim-menfa mifericordia propter filiü fuumho minem in gratiam rccepit,amp; in genere hu-rnanoxternum aliquem cœtum fibi colli-git.Ideo etiani iliuftubus, ççvtis Tçftimo-nÿ

DeDodrinâ*

nijs amp;nbsp;miraculis le nobis patefecit, niifit fu um Filium, amp;nbsp;certam tradidit doftrinam, undeueram ipfius noticiam hauriremus, ^pfum reftè inuocaremus,lt;S: obedientia co lercmus . Hanc dodrinam monumentis Proplietarum amp;. Apoftolorum compte-hendi uoluit, quam Sc. teftimonijs ornauic acconfirmauit, amp;nbsp;Ecclefiam unit alliga-tamefleadbancunicam doftrinam.Nulla itaque Ecclefia , null^bæredes xternx beatitudinis ibi funt, ubi hæc doélrina non eft, ut Ecclefia non eft apud Ethnicos, Mahometiftas.Indæos dcPontificios,do-ftrinæ Euangelicæperfecutores. Siceninx Paulus loquitur : Non poteft poni aliud fundamentum,quàm quod pofitum eft, quod eft Cbriftus lefus.Item, Iohannis dc-cimofeptimo.Hæc eft uita xterna, utagno fcant te ucrum Deum, amp;nbsp;quern mififti le-fum efle Chriftum.

Econtrà etiam,ubi ßncera Euâgelij do-ôrina docetiir amp;nbsp;fonat.ibi uerè eft Ecclefiat - Dei.Ibi.n.per Euangeliû Deus uerè in oinx piorumcordibuseftefficax.Semperetianx in hoc cœtu aliqui lunt fanóti amp;nbsp;eleifti, qui falutis confortes fiunt. Quemadmodû Do minus lefus Chriftus dicit.Oues meæaudi unt uoce meam. Oés etiam homines debet efle clues amp;nbsp;mebrahuius ueræ Ecclefiæ. Et h^c maximâ habeot confolationé, $ nó in

20 DeDodrina»

alijs feftis, fed in difta iam congregations Deus acceptos, regeneratos amp;fuos eledos habeatjideo amp;Dauid inquit Pial.z/.Vnum oro à Domino hoc require,uidelicet ut ma neamin Domo Domini omnibus diebus uitæ meæ.

lllud igitur maximè neceflarium eft, ät-i que primo loco fpedandum.ut Chriftiana dodrina pure amp;nbsp;intégré proponatur ac co feruetur.in qua Deus eflentiam amp;nbsp;uolunta tern fuam nobis reuelauit, qua: amp;nbsp;in fcri^ ptis Propheticis amp;nbsp;Apoftolicis amp;nbsp;in lymbo lis Apoftolico,Nicçno,amp; Athanafiano con-tinentur, Quibus conlentit Catechifinus amp;nbsp;confelsio à D.Luthero lcripta,amp;altera il la confefsio in conuerltu Auguftano Cæ(a. Ma. anno lyp. exhibita.

Huius dodring fummam amp;nbsp;omnes par tes fcitu neceflarias ipliPaftores optime te néant amp;auditoribusincorruptè,ordineamp; perfpicué explicent.d proponant, ut ordi-ne praecipuos locos percipiant,amp; difcrimë ueræ dodrinx amp;nbsp;fallarum ledarum intel-ligant. Operatur Deus ipfc amp;nbsp;per fuum uer bumeft efficax.Sicut Chriftus orat:Pater fandilica eos tua ueritate, Sermo tuns ueri tas.EtPaulus:EuangeliumeftpotentiaDei ad lalutem omni credenti.

In primis nero Catechifinus,cuiuspau-lö antè meminimus, d fymbola populo proponea

De Dodn'na« 21 proponéda^unde neceflarias partes doôtri-næ Chriftianæordine quodam hauriant. Quare pro temporis ratione fæpius repe-tantur, Ac uidetur confultum amp;nbsp;ex re tc-clefiæ efle maxime futurum, ut ij qui præfi ciuntur minifterio, de omnibus locis aut articulis fequentibus intcrrogentur.quo populum reftius amp;nbsp;melius ipfi informare lt;Sc docere folidius queant.

Dediferimineueræ doftrinæ amp;nbsp;Etbnica-rumreligionum amp;aliarü leilarumamp;c. De eflentiædiuinæunitate.

De tribus perfonisdiuinitatis.

De unione utriufque naturæ in Chrifto,ex uirgine nato.

Dedifcrimine ueræ amp;nbsp;falfx Ethnicoruin inuocationis.

De creatione omnium rerum.

De lapfu primi hominis.

De peccato, de peccato originis,amp; peccatis aâualibus.

De diuina amp;nbsp;æterna lege, amp;nbsp;diferiminede-cem præceptorum, amp;nbsp;cæterorum man-datorum in Mofe, de Leuiticis ceremo-nijs, amp;nbsp;legibus forenfibus ac Ciuilibus.

De diferimine Legis amp;nbsp;Euangelij.

De remifsione peccatorum amp;nbsp;modo iuftifi cationis hominis coram Deo propter le fum Chriftum,per fidem.

An uera fi t hxc propofitio;Sûla fide iuftifî-camur. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Ë j

22 DeDodnna,

De difcrimine doftrinæ noftrarum Ecclc-fiaruminliocarticulo, óc falfæ doftri-nx Papifticx.

An Papiftica hxc doftrina uera fit ; Hominem fcmpcr , de Remifsione peccato-rum, amp;; an placeat Deo , dubitare de-bere.

De bonis operibiis.

Qux fint facienda bona opera.

Quomodo Deo placeant.

In Sanóiis etiam peccata in hac uita manere.

Qnx peccata expellant Spiritum fanftum, uthomoincidatin iram Dei, amp;nbsp;damna tionem, nifi egerit pœnitcntiam.

DeSacramentis.

DeBaptifmo.

An infantesfintbaptizandi.

DeCœnaDomininoftri lefu Cbrifti.quid in ea detur aut porrigatur, amp;nbsp;quam ob caufam uti ea debeamus.

Dedifcrimine ueri ufus amp;nbsp;abufus Cœnæ, Domini.

Cur Papifticç mifix quibus Chriftum Deo Patri ofFerunt, amp;nbsp;quibus remifsionem pcccatorum fe mereri putant, impixamp; abolendxfint.

De Pœnitentia feu conuerfîone.

Dc Abfolutione amp;nbsp;Fide.

De.frxcipuisçrronbus f^lfis doArinis

DcDodnna, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;2^

Papiftarum, in Articule depœnitentia.

Quid fit Chriftiana Ecclefia , ubi fit, amp;nbsp;quibus notis aut fignis agnofca-tur.

Cur Ecclefia Chrifti fubiefta fit cruci, amp;nbsp;de confolationepiorum in cruce,

De Ceremonijs ab hominibus in Ecclefia inftitutis.

De Libertate Cbriftiana.

De Lege Mofi, amp;nbsp;diferimine triùm partiâ Legis.

DeConiugio. * a nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;*

De Magiftratu Politico.

De his necefiarijs erotematis, leu de his do ftrinjE capitibusOrdinandi audiantur exa rninéturiSc informétur.admoneanturlput in cócionibus ordine hæc doftrinx capita feu hos locos pro ratione téporis amp;nbsp;textus, quern tradant, populo propofitos expli-cent, ut auditores explicatam luculen-tamacclaranijfolidamlp doftrinçChriftia n® cognitionem.formam amp;nbsp;epitomen ani mo coplecli amp;nbsp;infigere queant.Quç res ne-ceflaha eft ut uerè cóuertantur,ut uera fids imbuantur,ut rité Deum inuoçent, ut fir-mam in omnibus aduerfis confolationeni habeat,amp; ut in ijs, quç ad falutis rationem pertinent, probe informentur.

in Vifitationequoqj Paftores atque ctian^ fopiijtts, in Jus do it rinse capitibus

8 4

24 De Dod ring difcrimin, examinandus eft, ut eo modo repetantur amp;ipfis inculcentur.

^lt;45’^00 EST DISCRIMEN IN-ter dodrinam amp;; feótas alias,Ethnicam,

Mahometicam,amp;c?

Refpondeo. Ethnicæ, Mahometicæ amp;nbsp;a-ïiæ feftæ funt horrendæ, abominandæ, âc damnabiles Idolomaniæ.achabentunam tantum parttculam Jegis de externis mori bus au: ciuilibus oftîcijs.fed prorfus ignorant Eiiangelium amp;doélrinam degratui-ta remifsione peccatorum perFilium Dei ïefum Cliriftum. Cùmautem Filium non agnofcant.nechonore fuo ipfumdignen-tur,ideo(rôta/funtamp; à Deouerodefciue-runt,amp; cultus idolorum alios atqj alios fin guiit.necfuftinentagnofcere huncefleue-rum Deum, qui fc per Mediatoreni amp;nbsp;Ser-uatorem patefecit.

O MO DO cognofei debet Deus? Refpondeo.

Non alio poteft aut debet modo cognofei quàm quo feiple pro fua mifericordia patefecit,amp; quo eç patefaéliones in Prophe tarum amp;nbsp;Apoftolorum feriptis in tjj Ij’mbo lisfideiChriftiana:extant.Ex illis feriptis acß'mbolis difeimus elfe unam diuinam eftentiam omnipotentem, fapientem,uera £em,bonam,iuftam,puram,amp;caftam,mi{è riçordem,bcnfifiçajn, liberrimam,irafcen-

tem

Perfonatum diftin. 25 tem feriö omnibus peccatis amp;nbsp;creàturis peccatoobnoxijs.In hacuna eflentia diui-na funt tres diftinéias perfonæ.ÆternusPa tcr.îEternus Filius,amp;æternus Spiritus fan-ftus.Et Pateræternus unà cum Filio ôc Spi ritu fanfto condiditcœlum amp;nbsp;terram, Angelos amp;nbsp;homines, «Streliquas creaturas o-mnes.Quemadmodumhicarticuluscopi-olius in uerbo Dei amp;nbsp;in lymbolis expli-catur,

QX'OMODO funtdifcernendæper-

, fonæ? Relpondeo.

Æternus Pater eft prima æterna omni-potensilla diuinitatis perfona, plena im-menfx fapientiæ,iufticiæ,bonitatis, uerita tis, amp;nbsp;puritatis : non nata ab alia perfona, nec procedens ab alia perfona,fed quæ fili-um fui imaginçm fubftantialem amp;. intégra ab æterno genuit,amp; à Pâtre amp;nbsp;Filio pro cedit Spiritus fanftus, «Sc hic æternus omni-potens Pater cum Filio fuo æterno «Sc æter no Spiritu fanfto libéré' omnes creaturas cœlum «Sc terram, Angelos «Sc homines con didit,«Sc unà cum Filio «Sc Spiritu fanfto o-mnium creaturarum fubftantiä coleruat.

Æternus Filius eft fecunda perfona Di uinitatis,æterna «amp; omnipotens, plena Sa-pientiæ,lufticiæ,Veritatis,Bonitatis,«amp;pu-ritatis,ab æterno Pâtre genita «Sc eflentialis gtep integra ijnago Patris fefe intuentis «Se

B S

16 Perfonarum difiin* eonfÿderantis. Eftcp hsec perfbna fic nobis manifeftata quod bic Filius fit uerbum x-terniPaths,perquod xteriius Pater dicit decretum «Sc totum ordinem crcationisóc redemptionis ac reparationis bominum, amp;nbsp;quod fit milTus ab initio ad annuncian-lt;Jam gratix promißionem, amp;nbsp;ad patefaci-endum nobis mirandum illud amp;nbsp;abfcon-ditum Dei confilium aut Myfteriuni:Et po fteahxcfola diuinitatisperfona fciücetFi lius bumanam naturam in Virgine afluni pfit. Eftcj; ad hocdeftinatus , acmilTusut pro genere humano fit Hoftiaamp;eius Mediator,reconciliator amp;nbsp;faluator,Et per bfic amp;nbsp;propter hue xternus Pater donat remif-fionem peccatorum, lufticiam uitam x-ternam.Perhücctiam omnibus xtatibus. perpetuo minifterium Euangelij conferua tur,amp; xterna ecclefia colligitur, amp;nbsp;confola tio in cordibus credentium per Euangeliü dicituradagnolcendumçternumPatrem. Atqj ita Filius per Euangelium amp;nbsp;confolati onem S.fanftum dat amp;nbsp;mittit in corda credentium ut uitam amp;nbsp;Ixtitiam habeant in Deo,eumcp uerè innocent.

Spiritus lanélus eft tertia illaomnipotés, diuina perfona.plena fapientiç,iufticix,bo nitatis,ueritatis,amp;puritatis,quçpcrfonaab xterno Pâtre amp;nbsp;Filio proccdit.eft tp fubfta-tialis ^nior amp;nbsp;Igtitig in Deo «Sc m ittitu r per uçrbciin

Perfonanim diftin, 27 ' uerbum Dei in corda credentiü utcófola-tionem ac Ixtitiam acquieicenté in Deo in ipfisaccendat. Eftqjin credentib. agitator, aut motor.eos excitas ad inuocationé Dei, amp;nbsp;alias uirtutcs, ut Paulus teftatur Gala.4. Deus mifit Sp. Fi 1 ij fui in corda ueftra cla-manteniAbba Pater.cSc z.Cor.j.Nos omnes reuelata facie gloriam Domini fpeculantes in eandem imaginem trâsformamuràcla ritate in claritatem tanga DominiSpir|itu, id eft,in Chriftum tang in fpeculü aliguod intuemur,amp;in eandem imaginem confor mamurper Spiritum Domini.

QV ARE tres Diuinitatis perfonx non plures nec pauciores agnofci.coli amp;nbsp;inuocari dcbent? Refpon.

Quia qux de Dei elfentia amp;nbsp;uolütate fei re nos oportet,ea uerbo fuo patefecit Deus, nec aliter agnofei debet, quam ficuti fe uer bo fuo patefecit.Eft autem patefaótio ea dc Patreamp;Filio clarè,luculenter,amp;irrefutabi liter exprelfa in i.ca.Ioh.his uerbis.In prin cipioerat Verbü, amp;nbsp;Verbüeratapud Deü,

Deus erat Verbü.Eftcphxc patefaélioiii multis locis euidentibus repetita, amp;nbsp;in Ba-ptifmoChriftiperfpicuè ob oculos pofita, ubi tres diuinitatis perfonx llluftri diferi-mine monfträtur. Ad häc Dei agnitioné amp;nbsp;inuocationé poftea nos gqj in noftro bapti fmo fiimus deuin^i dc obligati,bis uerbis.

18 Pcffonarum dîftin»

ubi minifter dicirBäptizo te in nomine Pa tris, amp;nbsp;Filij,amp; Spiritus fandi,hoc eft.Ego te ftificorhoc ritu externo , àDeoinftituto, terecipiàueroDeoinGratiam, qui Deus eft xternus Pater Domini noftrilefu Chri-. fti,amp; lefus Chriftus Filius æterni Patris ei-uscjjfciKftiu ngù. Koya ( imago uerbum) ôi Spiritus fan élus, amp;nbsp;hic xternps Pater re-cipit te propter Filium amp;nbsp;fanélificat te Spi-ritu fanélo fuo,amp; huncuerum Deum fie a-gnofees ôc inuocabis.ficuti teBaptifmus tu usdocetamp;commonefacit, nec quicquam oliud adorabis.Poftea amp;hæc patefaélio cia rein fymbolis exprefla ôc propofita eft.Hçc teftimonfa fæpe populo proponenda Sc ex. plicandafunt. Addenda amp;nbsp;explicatioali-qua uocis Perfonç, ut populus feiat quid ec défia uocet perlbnam.cùm dicimus tres di uinitatisperfonaseffe. Eft autemperfona non commentitium quiddam, non cogita tio,autimaginatio aliqua mortuafeuina-nis,nec accidens aut caducum autmutabi-ïe quiddam, in alia aliqua re aut creatura hçrens,auteiannexum leuaffixummeceft particula aliqua, necfeparabilcautconfu-îiim quiddam,lcd eft quiddam fubfiftens, uiuum,nô in multis,fed diftinélum,amp; fin-gulare, indiuiduum, amp;nbsp;intelligens, quod nec fuftentaturab alia creatura nec confer uaturAbaliarubftanti» conimunicata aut uniu.

Perfonarumdißin, 291 unita.ExépIi gratia. Homo uiuens eft per-/ona.fed corpus aut cadauer folum non eft perfona.Suftentatur enim amp;nbsp;geftatur à ere atura nobiliore.uidelicetab anima. Poft di fceiruni animæ corpus diftbluitur,amp; com-putrefeit.

^QVÆ perfonaaffiimpfithuma-nam naturam? Refpondeo.

Secunda perfona.çternusFiJius Dei,qui «terni Paths imago amp;nbsp;eft, humana naturam afliimpfitin uirgineMan'a,amp;; dug naturæ,humana amp;. diuina,mirando modo unitçfuntfîc, uthicSaluator lefus Chri-ftus fit una ilia perfona, Deus amp;nbsp;homo : amp;nbsp;hx naturx in ipfo non leparantur.

fCVR Filius Dei nominator Z.ór©'? Refpondeo.

Primum ob id,quod xterni Paths integra imago eft,quæ nafeitur cum Pater fefe intuetur:deindeobid,quôd Filiushxc eft perfona,perquam creatio enunciatur, per quam Pater dicit decretum amp;nbsp;ordinem ere ationis,amp; quod fie creaturx per earn enun ciationem aut id uerbum aut decretum co ditx funt. Tertiö quod diuina promifsio pcripfumeftprolata,atqjita diuinitas aue diuina uoluntas amp;nbsp;mifehcordia manifefta ta amp;nbsp;reuelata, quæ nullius creaturx fàpien tiaautACutuinçconfpici ^ut inucniri po.

3ô Peifomnim difti'n.

tuifTentldeo lohan. i. fcribitur. Filius qui cftin linuPatris ipfe enarrauit nobis. Et hicFiliuseftperfonailla.qua: cum Patri-buslocutaeft, amp;quæ Euangeliumconfer-uat,-amp;per minifterium Euangelij efricax cft,uttcltaturPaulus,ubi ait: Chriftus qui in me loquitur. Hæc perfona etiam,per externum uerbiminifteriumdicit confo-lationem in corde tuo amp;nbsp;elFundit Spivi-tum fanftum : iuxta ilkid, i. fohannîs4. Hinc cognoftimus quod in ipfo mane-musamp; ipfe in nobis,quia de Ipiritu fuodat nobis. Hocexperimur ubi in magnis ter roribus confolationem amp;nbsp;Ixtitiam ienti-mus.in Deoacquiefcentes, atqueexinfe-

• ris eripimur. Hancexplicationcm omnes pij amp;nbsp;intelligentes, diligenter, amp;nbsp;in timoré Dci, atqueingratiarum aftioneobfer-uabunt, rationibusbis,curFilius Dei no miiietur Aô)/(^,probèamp;diligenter,cûn- _ fîderatis, ócmirandum hoc confilium cur Filius Dei miffus fit, amp;nbsp;humanam natu-ram airumpferit,expcndentes,primum co gitent, quod Adamamp;Eua morte extinfti fui(rent,nec uiuere potuiftent, nifi per hue DciFilium.DeiAoror, amp;per promifsio-nem è morte erepti amp;nbsp;uiuificati fuilTent, at que ita totum genus human urn fuiflet ex-tinftum ói fruftra conditum.

Deinde h«c Jiberatio fafta non fuiflet nifi

Perfonarum diftm;

nifî hoc confilium initum Sc decretum fu-iflet, quod à Fil io Humana natura eflet af. fumenda , Sc quod ca perfona Dei iram fedare Sc reconciliare debuerit . Propter hanc perfonam natura Humana eft con-feruata, amp;nbsp;per cam Adam atque Eua con-folatione eredi. Et cum homines pecca-uerint, hominem lucre pœnam oportuit. Vt autem hxc poena effet Lytron aut pre-cium xquiualens,oportuit reconciliato-rem effe Deum quoque. Nec ulla crcatu-ra pœnam tantam fuftiner«- potuiffet, Quum etiam ferpentis caput conterat,pec-catum amp;nbsp;mortem aboleat,iufticiam Sc ui-tamrcftituat, Deumeum effe neceffc eft. Atque hxc omnia conficiuntur per Filium qui eft æ ter ni Patris Aoj'OC - Per hanc e-nim perfonam promifsio enarratur lt;S: profertur, Sc Patris uoluntas manifefta-tur. Et hxc perfona uitam Sc confolati-onem per Euangelium in piorum cor-dibus accenditjCftcp uerè Immanuel,id eft. Deus nobifcum Sc efficax in nobis. Etfi au tem hanc fummam fapientiam aut Hæe myfteriaamp; confilia diuina nemo inuefti-gare,affequi,amp;intclligere penitus amp;: fatis poteft : tarnen in hac uita difeenda font qnædam nobis huius fopientia: rudimen-taatque incunabula . Atque id^o debsnt hge omnia diligemçr ç?p«ndi»

32 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;De Innocat. dl fern

fDE diferimineChriftianxinuoeâ tionisamp;Ethnicæ.

Duo flint prxeipua diferimina inter in-ùoeationem uerx Ecclefiæ amp;nbsp;Ethnicam a-liascç impias. Altera de eflentia Dei. Altera de uoIuntateDei. Quodadeflentiamat tinet,Eth«ici,Turcg,Iudæi ôc aliæ feftæ er-roneæ.ut maxime glorientur à le inuocari Deuniqiii cœlum amp;nbsp;terram condiderit, quemadmodum multum ôc ftrenuèclami tantamp;fcribunt,leeumDeumqui cœlum amp;nbsp;omnia condidit folum colere, eæ tarnen illoruracögitatioesamp;clamores nihil fiint aliud quàmuanitates,mendacia amp;nbsp;idolo-xnaniæ.Nonenimi'nuocant aut alloquun tur ucrum Deum,fed fingunt amp;. imaginan tur aliquid quod Deus non eft. Neqj enim agnofeunt hune elfe fiium Deum qui fe cer tis teftimonijs in doftrinâ aut uerbo fuo amp;nbsp;in Ecclefia fuapatefecit, uidelicet quod u-na fit Elfentia diuiiia Æternus Pater,xter-ntisFilius Patrisimago amp;nbsp;AÓ)'©*, amp;Spi-ritus laniftus,amp;quod æternus Pater cum Fi lio amp;nbsp;Spiritu fanfto, omnes creaturas condiderit,amp; quod Filius æterni Patris AÓyamp;’ in terram milTus humanâ naturam alfum-pferit amp;c.Qui uero hûcFilium lelum Chri ftum contumelia afficit,is amp;nbsp;Patrem contii melia affîcit,Iuxta illudlohan.7. Qu^inon honorât Fijiiini non honorât Patrem; Atep ide«»

Delnuocat.difcri.

ideo in quotidiana inuocatione ferio cogi-tandum, quid amp;nbsp;quem alJoquamur in inuocatione noftra,amp; quid fit Deus, amp;nbsp;quo-modo Filius amp;nbsp;Spiritus fanftus cognofcan turde quibus quçdam ante admonuimus, amp;nbsp;ut noftram inuocationem quàm longiC-fimè ab Ethnica amp;nbsp;Turcica feiungamus. Debet amp;nbsp;cor uerum Deum fide intueri,qui fe per Filium patefecirficuti inquit, Nemo uenit ad Patrem nifi per Filium.

Secundo prorfus ignorant Ethnic! Mef-fiam.necfciuntautftatuerçpoflunt, an De us miferos homines exaudire uelit, amp;nbsp;quo modo, amp;nbsp;propter quid eos exaudiat cum fintpeccatores.Aerem tantum feriunt cla-more fuo,amp; inanes uoces efFundunt, eascjj efFundunt cum dubitationeamp; impatientia contra Deum. Hoc non eft Deum inuoca-re.fed eft Deum blafphemare.Nos uero me diatorem lefum Chriftum filium Dei in-tueri ßc firma fide ftatuere debemus.quod Deus propter huncMediatorem uelit nobis elle propitius,amp; nos propter eundem exaudire amp;nbsp;nobis adefle, amp;quôd nos per hunc Filium lefum Chriftum ex inferno liberet, det nobis uitam, Spiritum iànâû, iufticiamamp;uitamæternam, ut Filius inquit, nemo oues meas rapiet è manu mea lohâ.io.Hacfideamp;fiducia in mediatoren! inuoç^tioaduerutn Oeutn dirigendaelb

C

De créât,omn/um rer*

lt;DE CKEATIONË O-mniumRerum.

Multas graues amp;.magnas doftrinas com pleftitur articulus de creations, qux in nacbreuilfagogeaut compcndio prolixü efletenumerarc.Dehisautem populusfx-pe commonefieri debet,quod creatio fit o-pus tütiusTrinitatis.autquödTrinitaso-mnia condiderit. Pater xternus enim cum Filio amp;nbsp;Spiritu fandto cœlüm amp;nbsp;terram, an gclos amp;nbsp;homines,amp; omnes alias creaturas noncoadèfedhberèè nihilo condidit.Pa ter æterrtus enim dixit ucrbum , in uer-bo omniaexprefsit tanquam in imagine: perquod uerbum omnia conduntur . Et per Spiricum fan ft uni datur creaturis agi-tatio.creaturx eo mouentur, motantur óc agitantur.Secundo per creationem amp;nbsp;con-feruatiocreaturarum intelligidebet,eftcp firmiterfl:atuendum,Deumconfi:ruare,gu bernare ac moderari omniarEares plens eft confolationis, iStadueram inuocatio- ’ nem necefiaria. Deus enim nódilcefsit ab ■ opere fuo,utdifceditfaber à naui extrufta, ! eamrelinquensalijs gubernandam,farci-endam attpreficiendam . Non fic difcefsit ab opere fuo Deus:nec reliquit creaturas propriæ gubernationi : fed adelt fuis crea-turis:conferuat,fuftentatamp;gubernatcœlu Ä tcrrara,Angelos amp;nbsp;homines;amp; quotani»

fcE;(undat

DccfeatomiiiirmRcn ^5 fœcundat terram,procréât friiges, ijscjj atcjj animantibus omnibus tam brutisq homi-nibus uires ac uitam impertit, ut fcriptum eÜAift.iy.In ipfo uiuimus mouemur amp;nbsp;fu-mus. Eft hoe qfp obferuandüperdiligéter, g» Deus adfit creaturis fuis, amp;nbsp;conferuet ac fuftentetearum fubftätiam atqj ordinem: non tarnen coaftè fed libéré, utagens libef rimumümpediés fæpe terrx fœcunditaté, permittensetiamut mors homines tollat propter peccatorum magnitudinem,amp; có-tra fœcundat fxpe ctiam terram, dat fanita tern,confirmât naturam, largiturcp fuccefi-fus amp;nbsp;omnis generis bona amp;nbsp;comoda magna ad utilitatem Ecclefix fux, qux ipfunt inuocat.ficuti inquit.Deut.jo. Deus eft ui-tatuaamp;lógitudo dierum tuorum.Hxcin precatione meditanda amp;nbsp;cogitanda flint, utftatuamus nos,amp;: uitam noftram accrea turas efte in manu Dei, cücp amp;nbsp;pofte amp;nbsp;uel-lenobis adefl'e,nos ab ipfoliberariamp;fèr-uari, aliquando etiam fupra uulgaria media aut illos ufitatos amp;nbsp;naturales modos amp;nbsp;captum rationis noftrx.

lt;DE LAPSV PRIMO-rumParentum.

Hoccertifsimumeft amp;nbsp;utratpmanu,!-tno ueriustoto peftore tenendum, Deunj non çlTç wuftni çûmque omneä

^6 Delapfiipnm.Paren*

cream ras bonas códidifle, ut clarè teftatur cap.i.Genefis.Efttjj uerifsimum hominem ad hocconditum,ut fit templum Dei.aut utDeusineohabitet,cui Deus fuam fapi-entiamamp;bonitatem impartiuit. Ideoqji-pfum ita principio condidit, ut eflet prædi tus fummis bonis amp;nbsp;uirtutibus , quæ in Deolùnt,uidel)cetfapientia,iuftitia,amp;Iibe ro arbitrio, amp;nbsp;g. pura Dei imago fuerit.At-quehæcquidem bonaprimi parentes Adâ amp;nbsp;Eua ad pofteritaté fuam hæreditate trâC-mififfent.fi in obedientia perftitiffent.De-usijjineishabitaflet eis deleftatus fuifi. feufed Adam amp;nbsp;Eua diaboli iiiftigatione amp;nbsp;propria uolun täte auerterunt fe àDeo e-iusip mandatum tranfgrefsiamp; inobedien tes faftiin Dei iram, peccatum amp;nbsp;mortem inciderunt, funtci}àprædoncuuIneratilt;Sc fpoliati,quéadmodum Lucæ lo. uidemus. Suntfpoliati gratia,ut non potuerint am-plius pJacerc Deo.Atqjetiâ amiferunt fum ma ilia dona, pulcherrimam illam lucé in mente,amp; obedientiam in corde,adeoqj ui-tam ipfam.Sunt tam letaliter etiam uulnc-rati,ut intelleélus feu mens fcateat dubitation ibus,amp;erroneis opinionibus,cor mo-tibus 1 nordinatis amp;nbsp;uagis, fuga amp;nbsp;terrori-bus exitialibus amp;nbsp;mortiferis, in omnis generis aduerfis,Atqj ita homines in corpora li amp;iBterna morte manfilTent, fifilius Dei

non

De lapfupnnh Paren* ^7 non intercefsifre£,amp;Mediator faftus fuif-fee. Ettqjnecefle,ut probe inculcetur id qd eft ueriftimum amp;nbsp;firma fide tenendum,De urn non efle caufam peccati:eum non uelle peccatum.-non operaripeccata, non adiu-uarepeccata.fed irafci eum peccatis feriöamp; horribiliter, fed uoluntatem hominum amp;nbsp;Diabolorumeflc caufam peccatorum.

^QVID EST PECCATVM Originale de aftuale?

In Epiftola i.eap.j .lohan. extatbreue di ftum quod dare »Sc luculenter fatis docet »St definit quid fit peccatum fi reifte lt;Se dextrè intelligatur.I’eccatum(inquit) eft anomia, ideft.quicquid eft contra legem Dei. Hoc diftum diligenter obferuandum eft, ac ui-dendum,ut reiftè intelligatur, uidelicet no tantum de externis aiftionibus, fedetiam de caligine,aut cçcitate aut ignorâtia, amp;nbsp;du bitationibus lt;Se ataxia »Se nagis atqjinordi-natis motibus uitiofisepaffeiftibus in omni bus uiribus Diabolorüamp;hominum.Eftcp hoc feiendum perfonam peccatricem propter peccata elfe ream irx Diuinæ «Seæter-narum pœnanim. Originale peccatum eft elfe reum irx diuina: propter tranfgrefsio-nem primorum parentum Adç amp;nbsp;Euæ,aut propter caliginem aut ignorâtiamde Deo, deinteriores defeiftus, prauitatem, ataxian nobilcum naum,amp;uiciofos aflFeétus «Sc rao

C 3

^8 De pcccato ong,amp;? Ad*

tus,qui per amp;nbsp;propter lapfum primorü pa-rentumin nobis exiftuntamp;hærent.Ethoc peccatum originale eft in omnibus homi-busèuirilifeniine natis,atqueideoomnes funtreiirædiuinx,ôcæternæ damnatio-nis,quinon per Chriftum Dominumre-mißionem peccatorum confequuntur amp;. renafcuntur . Nam ut natura Adæamp;Euæ poft lapfum eft corrupta amp;deprauata ,ita lt;Scpofteri eorû,id eft, omncs homines qui naturaliamp; ufitatomodo ex uirili femine nafcuntur, funt corrupt! amp;nbsp;deprauati, ncc funttcmplumDei,non habitatin illis De-us,ftd funtpleni dubitatione de Deo,amp;ple ni mails affêélibus.Ethçc caligoatq;ataxia

motus inordinati pugnant cum Deo: fu n tcp peccata, U t Pau ! U s e n U cl ea tè tcftatu r Ro.8.ubiait;Phronema,ideft,fcnfusamp;afFe itus amp;nbsp;ftudium carqis eft inimicitia aduer fus Deum.Siitaqjhomo non conlequitur rcmifsionempeccatorü per Chriftum, ma netpropterpeccatum reus æternæ irx,pœ uarum «Scdamnationis.

Aftualia peccata funt omnia opera contra Dei præcepta tam interna in anima lt;Sc corde,q externa in omnib.membris:amp; is q talia peccata cômittit, propter ea pftâ eft re us irç diuinç amp;. dâmnationisrfî non adDeû conuertitur amp;nbsp;remifsionéconfèquiturper pnin lefum Chhftü. Ac diligétçr adraoné-

De peccato ong,6d Ad» dus amp;nbsp;informâdus hic eft populus,g» pœna pftôrû prçcipua.amp;iufta fit norrédaamp;çterna anxietaSjterrores atqj pauores.çjbiis cufliéta buntur diaboli «amp; dânati hoïes.ut iuftâ amp;nbsp;fe uerâ iram Dei fcntiât. Sunt amp;nbsp;in bac corpo rali uita pœnæ, uidelicet Mors amp;nbsp;oïs generis corporales plagç.Haî pœnç oés funt i n i-tiû çternarü pcenarü in ijs q nô côuertütur.

Sunt aût ob bas qq; tres caufas hæ pœnæ hoïbus impofitç:Primû ut oés ijs pœnis ad moneamur lt;5c doceamur cfle difcrimen in ter honefta amp;nbsp;inhonefta, aut inter uirtutes «Scuitia , inter opera bonaóc fcelerata : ôc Deum efie iierè efientiâ iuftâ,bonâ,bertefi-cam.ueracé,puram,cafta,fapientem,amp;eurn ferio irafci oibus, q huic ipfius fapiétiç ad-uerfantur,lt;amp; ei nô côgruunt.Vt itacp h'oc di fcrimé,amp; iuftâ Dei irâ,amp; hoc iudiciû agnof camus amp;difcamus:Ideo Deus corporales pœnas hoïbus nô oïno leues impofüit. Sc-cûdo Deus nuit per bas corporales pœnas feuplagas côferuareexternâdifciplinâ, amp;nbsp;pacé.aceo mô blafphemos, periuros.homi cidas.raptores.adulterosamp;alijsincçftislibi dinib. pollutes è medio tolli ôc deleri. Atep ipfeDeus fuçhuius regulç euftos eft,amp;uulc ut externa amp;nbsp;atrocia maleficia ac fcelera e-tiâ in hac uita corporales pœnç comitétur, iuxtaillud.Qui gladiûaccipitgladio peri-

dçincgftu kçwi.lÇ.Nçpollueminiia

C 4

40 nbsp;De peccato Orig,amp; Ad,

oibus his quibus contaminate funt genteS quas ego eijciâ ante confpeélû ueftrum âc qbus polluta eft terra, cuiiis ego fcelera ui-lîtabo.uteuomatbabitatores fuos. Cauete ergo,ne amp;uos fimiliter euomat,cùm paria feceritis,fient euomuit gentem quæ fuit an te uos.Deus externam difciplmam unit c5 feruari,atq;ideôlegem dédit. AtLexfine executioneeffet tantum infirmauox,aut inanis tinnitus, Ob id Deus iple euftos eft fuælegis,eamcppœnisgrauifsimis amp;nbsp;horrendis contra contumaces tuetur : id quotï regnorum magnorum in mundo euerfio-nes latis teftantur.

Tertia caufa corporalium pœnarum hgc eft,ut multi ijs pœnis admoniti ad Deum Confugiant,acfufpirent, amp;nbsp;conuertantur. Item utlanélifubinde magis amp;magisDei iram cótra peccatum confiderent, utep Dei timor,Fides óc inuocatio in ipfis crefcat dc accendantur.ueluti Paulus inquiti.Cor.ir, CÛ iudicamuràDno corripimur,ne cü hoe müdo danemur. Et cü in hac deprauata na tura multüdubitationum atepinordinato rum motuum amp;nbsp;flammarum fit, cum^ex fanftis aliqui in externa atrociâ peccata la-bantur,ut Aaron,Dauid,amp; alij grauiter la-pfi funt,ideo Deus onerat omnes homines atqj etiam landlos corporalibus plagis amp;nbsp;ca lamitatibus in hac uita,utcognofcantfe eC-fe reos,

DeLegumdiuifi» 41 fe reos,amp; Deum irafci peccatis, amp;nbsp;ut de liis amp;deiudicioDei aduerfus peccata admo-neantur.utc^ ad pœnitentiâ retrahaniur ut maximè pœna æterna fublata fit.De qua rc copiofius diceturin quæftione. Cur Ecclc fia aut fanfti cruci fint fubiefti.

lt;DE ÆTERNA DEI LEGE ET dcdifcrimine inter Decalogum aut LegS moralem,amp; alias leges Mofi.uidelicet ceremoniales amp;nbsp;iudiciales.

Vetus lila amp;nbsp;ufitata legum Mofi in tres partes diuilio de multismagnis rebus po-pulum docendi ac commonefaciendi occa fionem non incommodam prçbet.Diuidû tur autemin has tres partes.Quçdam en im uocätur Lex moralis.ea eft æternà Dei Lex aut indicium cótra peccatum in omnibus hominibus,ut paulö póft explicabitur fufi us.Quædam uocantur ceremoniales, uidc licet eae.quibuspræceptum eft decærcmo nijs feu ritibus ac geftibus externis in tem-plo.de lacrificijs.de difcrimine ciborum amp;nbsp;alijs.Quædam uocantur Iudiciales,hoc eft, ciuiles,de hæreditatibus,de diftindione fa cultatûjOrdine iudiciorum,pœnis,pace pu blica atq; alijs legibus.quibus politiæ,difci plina amp;:paxconleruantur.Sed hæ duæ, cc-remoniales amp;nbsp;forenfes feu iudiciales leges, traditæ tantum funt ad conftitutionem po litiæ Ifraeliticæ,Ac foluspopulus ïudaicus

C s

44 Dclcgumdiuifi»

ad earn politise formam eratobligatus. Cu autem deletaliteapolitia MolaicapoAuk tiniamHierofoIymorumeuerfionem,ideo amp;nbsp;leges eæiinàcumeuerfione ea extinélx funtnec nos obligant,ut clarè teftatur ada cap.iç. amp;. epift.ad Gal.y. Doftiores plura de bisfciât.Sedlex.quçappellationenon fatis réipfam exprimente.aut nó fatis plena,uo catur Moralis.nó eft lex mutabilis aut tépo raria.nec cœpitcûMole,fed eft çternaamp;im mota atqj iinmutabilisfapientia in Deo, de çterna régula iuftitiç in uoluntatediuina, qua prç ineffabili bonitate fuacrcaturis ra tionalibus imprefsit.Et poftca oibus tépo-ribusin fua ecclefia inde uftpab Adam,uo cc huius legis explicauitet repetiuit in muf tis cocionibus.ut fciremus,qualis ipfe eflet uidelicetfapies,bonus,uerax,iuftus,caftus, amp;nbsp;q) ueiit creaturam rationale fibi elfe con formem.ldeo banc fummâ fapientiam Ipfi c5municauit,Ea obligat oés creaturas rati-onales.IdeoetiâDeus uerè amp;nbsp;horribiliter ofFenditur peccatis.Ä: irafeitur oibus, q hu ic fuse fapientix amp;nbsp;iuftieix répugnât, eostp deftruit. Hçc lex ufitata appellatióe,nuncu patur decalogus feu decern prxeepta. Nam in decalogo huius legis prxeipua capita or dinecoprehenfafunt.Ea aûtintelligi debet inxta enarrationes Chrifti amp;nbsp;Apoftolorû,li cuti Dews ipfç «a gft iutçrprçt^ms, Etfi aut nuIU

Dekgumdiuîfi, 45 nulla creatura banc fapientiam exhaurire aut penitus intelligere poteft,tarnen inma rem puerorü difeédus eft nobis decalogus, fubindeep nobis inculcadus amp;nbsp;diligétercó fiderandiis.Sciendû amp;nbsp;hoc,legem banc oés rationales creaturas obligate, id eft, g, Deus ipfe obliger cas.Suntqj hæc præcepta fe-uerû indicium Dei,damnas omncscreatii ras peccato obnoxias,amp; teftimoniû, g. Deus uerè irafcatur peccatis.Sentiunt aût hoc Dei indicium oéshomines ciirn côfcientiæ terroribus (Scangoribus confliftatur, gtan ti funt ut in corporalem amp;nbsp;æternam morte conijciant.nificoniblatione peragnitionc Domini noftri kin Chriftiex Euangelio creifti amp;nbsp;feruati fuerint.In ijs terroribus «Sc côfternationibus difciturgdhæclexlît.Ex trahastentationes «Seterroresnópoteft ex primi uerbis quid «amp; quale (it id indicium. Atep ideo hæc æterna lex Dei «Sciudiciûad-uerfus pda in eccleha Dei inde ab Adæ té-porib.prçdicata amp;. incnlcataeft,lt;amp; Chriftus ipfe eâ fçpe repetiuit:amp; Paulus ingt perJe-f;é effeagnitioné pftbRo.j.Eftcpcercifsimû, lâc Dei uoluntaté ôc mâdatü hoc immuta-bileeffe,nthçcçtcrnaipfius lexin ecclelia fua prçdicetur,maximè ob duashas caufas, primû, utexea difeamustSefeiamus qualis debeatefleobediétia,ad quâprçftâda Déo obligati fuinHï,amp;ut ço nié noftrâimniüdi

44 Dcdifcr,Lcg,amp;Euaft, cié, corruptions amp;nbsp;prauitatcm näturalS ac fordes peccatorum agnofcamus, amp;nbsp;terrore iudicij diuiniferiöexpauefcamus. Deinde ut conuerfi amp;nbsp;renati habeant uerbum Dci, unde certö fcire amp;nbsp;ftatuere queant, quæ o-pera fint ueri Dei cultus.

içDE DISCRIMINE LEGIS dcEuangelij.

Hocdifcrimcn eft unum ex præcipuis capitibus doftrinæ Chriftianx,fi id difcri-men obfcuratur(utin Papatu obfcuratum atqjextinftum fuit;)tunc neceflê eft horri-bilem cæcitatéfequi.Finguntenim homines fe iuftos efiè co ra ni Deo proprijs ope-ribus.-fetp mcreri pofte remißionem pecca torum fuis operibus.amp;c. Cumtp omnes ho mines peccatis fe obnoxios fentiant, manét in dubitatione.nec poftunt Deum inuoca-re,ac tandem ruunt in defperationem amp;nbsp;ç-ternumexitium,nec fciunt curDei filius fitmiftus.Eacæcitateopprefsi iSc obrutie-rant Pharifçi apud ludços.qui ueram Mef-fix fui cognitionem amiferat.fed Deus fub inde aliosattp alios Prophetas cxcitatos mi fit.qui uerum difcrimen Legis amp;nbsp;promifsi onis docuerunt:ut amp;nbsp;Chriftus ipfe amp;nbsp;Apo-ftoli poftea ea docuerunt. Lex eft hxcxter naDeilapientia.utiam diximus ,qnamamp; rationalibus creaturisimprefsit in creatio ne , amp;quam pofteapor minifteriura ucr-

' Dedifcr/minXeg»amp;Euag, 45 bi in Ecclefia femper conferuauit. Hgc Lcx docet amp;teftatur Deum reétè cognofci opor tere,ciip deberc obedientiam, camip in om nibus noftris iiiribus cfle debere. Atque ita poft lapfum eft horribile indicium, condé nans omncs homines.Netp enim ulJus homo prxter filium Dei totam aut perfeftam illam obedientiam præftitit aut prseftare poteft.Nec datautafFert Lcx peccatorum rcmifsionem.fed arguit tantum peccata,amp; teftatur Deum uerè irafci peccatis. Annexa: quidem funt amp;nbsp;Legi promiïsiones, ftd rc-quirit Lex perfeftam obedientiam, nee ni fi prxftantibus cam obedientiam obtin-gunt qux Lex promittit.Non promittit re-mifsionem peccatorum gratis, fine noftro merito.non dicit Deum citra noftra mérita condonare amp;nbsp;auferre peccatum.

Euangelium uero eft propriè concioilia Ixtitiam amp;nbsp;pacem ueram cordibus affe~ rens.de gratia «amp; mifericordia in Chrifto lej fu filio Dei,promifla,qui mirandodiiiinx Maieftatis confilio conftitutus eftut fitMe diator amp;nbsp;Redemptor noftcr,aut iufticia no lira,qux nos coram Deo iuftificct amp;nbsp;faluet, ut per ipfum amp;nbsp;propter ipfum ueram cora Deoiufticiam.peccatorum remifsionem, falutem amp;nbsp;uitam xternam obtineamus.

Hxc concio primum arguit omnia pcc-ca ta, öc maxftnè hoe longè granifsijaû pec-

De difcriXeg.ôd Ëüang.

catum in toto genere humano.quód etiam poft datampromiftionem,mundus filium Dei non agnoCcit. Ideo Dominus ipfe in-quit loh.iö. Spiritus arguet müdum de pee cato.g, non credüt in me.EtPfal.z.aitofcu lamini filium.Sed præterq q, incredulitatê liane amp;nbsp;alia peccata arguit, etia annunciat Euageii j concio çternâ hanc amp;nbsp;plenam gra tia confolationé,g» Deus certó propter filiu fuum lefum Chriftum donare ex gratia, ei tra noftru meritü,gratis remifsioné pecca-torüamp; propter filiü fuûiufticiâimputare amp;nbsp;nos propter fidem in filiûlefum Cliriftû Dominû noftrü acceptare uelit, q tune hâc confolationé in eordibus noftris dieit,ô:in nobis eft,amp; nobis Ipûm fuuS. donat,nosc{; hæredes æternse falutis facit; Hoc aût no fit aliter g per fidem, hoc eft,fi in ueris pauori busac doloribus propter pétâ ad iram Dei contremifeens amp;nbsp;perterrefaftus, Euâgelio credis g» tibi ipfi proptér Dnm lefum Chri ftum certo peccata fint remifla,amp; g,DeHS ti bifîtpropitius telp accepter propter Cliri-ftû,nô propter legé aut mérita operum tuo rû.NeceftEuangeliû concio noua quxan te Chriftum ex uirgine Maria natum, non fuerit.led ea promifsio de Chrifto faluato-re qui pcccatum amp;nbsp;morte ablaturus amp;nbsp;abo liturus.amp;gratiam ac uitamçternaraalJatu jruj ÓC daturus çflçtjftatim poft Adæ amp;nbsp;Eug

tranfgrefsio-

De difcrXeg.Ö^ Euang, 47 trâfgrefsionem eft promnigata, atcp ita illo ipfo tépore prçdicatio EuSgelij coepitEti-pfe Dei filius prgco aut prçdicator illc fuit, qprimus cum peccatum Adç amp;nbsp;Eux longé maximum arguiflet.ftatim eodcm tempore promifsionem illam gratuitç réconcilia tionisamp;remifsióis peccatorum enarrauit amp;nbsp;annunciauit,quâ ante nulla creaturaco-I gnouerat,quöd femémulieris eftetcontri-I turum caput ferpétis.Hancconfolationem ! filius Dei unà cum externo uerbo ipfis pro I pofuit,amp;incordib. ipforudixit earn ipfe, atcp ita Adamu amp;nbsp;Euâ é morte ætcrna libe-ratos uiuificâuit(ut cap.i.Ioan.teftatujr.ubi inqt.In ipfo uita erat ) ßc fpiritu fuo fanfto I coserexit,utin Deqlxtiacquieuerint, incp j Dcogauififint,amp;in eumfiduciamrepofuc rint, cûlj; inuocare aufi fint,iplîuslp gratia acprælentiam agnouerint-Ethacfidein fc men ucturum.quod illo tempore per uer-bû agnoueruntjfemper fe erexerunt amp;nbsp;coti firmarût, ftatuétes Deü propter eum Dnm fibi elfe propiciû,eumtp inuocaucrüt amp;nbsp;co luerunt.ac uitâæternâfeaccepturosfpera-uerüt.Hac promifsione filius Dei inde ab initioecclefiam uifibilé cóferuauit,in qua femper eleóli aliquot fuerunt, nec eft ullus cœtus in terris,qui fit uera Dei ecclefia, ghicccetus, in quo uera doftrinade filio D«i fongt,Sunt^ hîc ^dmonsndi ij çiui nû

48 DedtfcriXeg.ScEuang, nifteriopræficiendi funt, atqjalij utfirmi-ter ftacuantaccredantdoftrinam autprç-dicationem feu meditationem Euangelij non eße fonumaut tinnitum inanem, aut euanefcétcm cogitationem,aut euani'duin ftrepitum, fed ipfum filiumDei unà cum uerbo efficacem eße amp;nbsp;operari, ut teßatur Apoßolus Roman,i.Euangelium eft pote-tia Deiad falutem omni credenti.i. Corin. j.Euangelium eft minifterium fpiritus.id eft,per quod Spiritus faniftus datur amp;nbsp;opc-ratur.Galat.j. Vt promifsioné fpiritus per fidem accipiamus. i. Petri i. Renati non ex femine corruptibilifed incorruptibiliper iierbum Dei uiui amp;permancntis in gter-nuni.Ela.4î.In memctipfo iuraui, egredic turdeoreraeoiufticiguerbum amp;nbsp;non re-uertetur ( id eft, non crit inane amp;nbsp;irritum) quiamihicuruabitur omnegenu amp;nbsp;iura-bitomnislingua. Ergo in Domino dieet, meç funt iufticiç amp;nbsp;imperium ( id eft, uerè in Domino iufticiam amp;nbsp;uirtutem habeo) amp;nbsp;ad eum uen iét tales . Qui uero répugnât ei.confundentur omnes. In Domino uero iuftificabituromne fernen Ifrael amp;nbsp;ipfum laudabit.Hçc amp;nbsp;fimilia teftiraonia diligen ter amp;nbsp;fçpe meditanda funt, ac firmiter fta-tuendum, Deum per uerbum Euangelij efficacem efle.

^DE

Dercmifs.pcccamp;ïuæho, 4^

. fDE REMI§SIONE PECCA torum luftifîcatione hominis co ram Deo propter Chri-ftum perfidem.

^QVOMODO CONSEQVI-tur homo remifsionem pecca torum?

Refpondeo,per fola fidem in filium D.eï IefumChriftü,ex gratia,aut gratis.non pro pter propria opera aut mérita noftra, fed propter amp;nbsp;per mediators lefumChriftum, qui pro nobis faftus eft uiftima, quiqj nos , Deo reconciliauit, accipimus certo remifsi onem peccatorum. Atep ipfe filius Dei hanc cofblationem dicitin cordibus noftris per Euangelium fi credimus, nos fic eripiens à terroribus acdoloribus inferni, dansip fpt ritum fanftum ut cor in Deo lætetur amp;nbsp;ac-quiefcatEtimputatur nobis Ghrifti iufti-cia fic ut nos accepter ob id quod filius fua obedientia ôc Pafsione pro nobis latisfecit, nosepreconciliauit,propter quem iuftidc Jiaeredes fumusfalutissEternae, fi in ilium credimus.Hicpræcipuus doftrina: Cjirifti T»nx Articulus in multis fcripturis, luculeit ter amp;clarè eft expreflus.Iohan.j.inquitfiiï us Dei.Sic Deus dilexit mundum ut filium fuum unigenitum daret, ut qui credit in e-um non percat fed habeat uicanaxternaau

Ö

Dcrcmi’fs.pcccSCliift.bo*

Aét.io.Huic oés Prophet» teftimonium fé rût,ç[gt;renîifsioné peccatorum accepturu» fitpernomenetusquifquiscreditin eumt Rom.j.Iuftificatur gratis perilliiis gratia* per Redemptionem qua; eft in Chrifto le-fu,quem propofuit Debs reconciliatorem, , per fidem, interueniente ipfi* usfanguine.amp;c.

Haecdcalia aliquot his fimiliadifta fcri-ptüræ prxeipua omnibus pijs edifeendä funt,ut probè teneant hunc tidei cximiuni lt;Sc fummi momenti articulum , quomodo homo remifsionem peccatorum accipiat, quomodo Deo aYceptus fit,quomodo hereditärem xternac falutis fortiri,quomodo àpcccatis.morte amp;nbsp;inferno liberari,amp; quo modoxternam uitam xtcrnam'qj iufticia recupcrarc amp;nbsp;ueram confolationem habere queat . Hxccnimeftconfolatioillado gratuitaamp;immenfa ilia Dei erga nos gratia,qux in prima ilia promifsionc amp;nbsp;in £u angeh'o præcipuè patefafta eft. Suntlp diligenter hîc amp;nbsp;probè cornmonefaciendi au-ditores.hanc confolationem autpromifsi-oilem gratiæ non loqui de fecuris,proflig« tximpictatis lt;Sc improbitatishominibus, qui contra confeientiam amp;nbsp;contumacitef peccare pergunt.fed de ijs.quorû corda oh iram Dei cótra peccatû uerè expauefcunt, bi ad Chfiftu confMgUnt in his dolorib.

dctÇCM

Dercmifs.pccc.ô^Iufl.ho,

Ä:terroribus credant ac confidant ncc du-bitent fibi propter Chriftuni ex gratia fine mcritis fuis pftâ condonari.Hçc fides Chri ftu,Deum amp;nbsp;hoïem.qui pro nobis uiétim» amp;nbsp;rcdemptor fadus cft.intueri debet.

Si itacp uocem Euangelij audis,amp; fide in Chriftum te erigis amp;nbsp;confirmas,hanc con-folationem dicit ipfe in corde tuo , Deunt tibi efle propicium,ficuti fæpe in Euange-ho ait.Rernifla funt tibi peccata tua, amp;nbsp;habitat inte, nec patitur infcrni terroribus teabforberi aut in iternum exitium mere,datque tibi fpiritumfandum ut acqui-efcasamp;lxterisin Deo, Eoip modo cor tu-um fentit amp;agnofcitDei prçfentiam óc gra tiam per filium,quiper uocem Euangelij, Dei gratiam tuo cordi oftendit, perip Ipiri tum fandum operatur,ut Ixteris in Deo,«Sc in uoc;itionem lt;amp;nbsp;obedientiam erga Deunt in tcaccendit «Sead earn te excitât «amp; impel lit . Iddocenthæc dida primæ Iohannis $.Qui filium habet,habet uitam,Tum autS habes filium Dei,fi in eum credit,amp;ex Eu-angelio con folationem accipis. Item i.Io-. han.^.In hoc feimus quöd in eo manemus amp;nbsp;illc in nobis,quoniam de fpiritu fuo dat nobis.Gal.j.Vtpromifsionemfpiritusacct piamus per fidem. Eftep probè notanda A-thanafij regula,ubi ait.Vbicunrp dicitur iu «liq elTe fpiritu«fftnitu«,çft ibi per uerbungt;

D »

Dércmifpcc.amp;fiuftthoniï

Loquiturautemhicde filio Dei qui in cof de lucem accédit.Ita Dei cognitjo,diledio, óclaeticiain Deo perfilium dcfpiricumfan ftum in nobis excitatur -, amp;nbsp;hoe fit, ubi irt ueris terroribusfide proniifsioEuangeli) apprehéditur. Sic in nobis regeneratio fit, fi ctp cor redditur téplum aut x«föx» Ok aut habitätio Dei.ficutiloâ. i4.Chriftu9 teftatur.qui diligitme, fermoné meum fer uabit,amp; Pater meus diliget cü. Et ad ilium ueniemusamp;manfioncmapud eum facie-mus.Ephe.i.Eunideditcaput ipfi Ecclefi» quæ corpus eius eft, complementum eius, qui omnia in omnibusadimplet. Ephe.j. Vtfortitudinc corroboremur per Ipiritii in internum hominem utinhabitet Chri-ftusperfidem incordibus ueftris. ï.Corin thiorumj. Retefta facie gloriam Domini fpeculantes ad eandem imaginem tranf. formamurà gloria in gloriam tanquàmi Domini fpiritu.

HÎC tres peribn« diuinitatis ordine po nuntur.Pater seternus quem tjocat Domi-num.Tmagoamp; gloria aut claritas eius eft fi lius , qui in cognitionem Dei nos ducit.c-, amep nobis donat : amp;nbsp;fpiritus lanftus, qui corda noftra confirmât, ut in ea cognitio-nemaneantnecindeexcidant, fedfubin-. de magis lt;Sf magis Verbo conformiores ß-jiht, q^uod uerbuni gtçrno Patri eóforme amp;nbsp;- firai

Solafîdenift/fî» 55 fimile eft.eumcç nobis manifeftat «Sc oftçn-dit.Hoc pij in uera conuerfione Icmper di fcantac ten'eant,inde^ hrmani confolatio nem hauriant.

^VERANE EST HÆC PROPO fit io ; Sola fide iufiificamur?

Refpondeo.

Hçc propofitio.Sola fide iuftificamur, eft cade ilia,qua utitur Apoftolus ubi ait,Gratis Iuftificamur fide,id eft,non propterpro priamdignitatéfçuuirtutes aut opera aut mérita propria accipimus remißione pec-catorû «Sc placemus Deo fed propter Chri-ftumDominum noftrum perfidem. Eft i-tacp uerifsima hæc propofitio «Sc fsepe ab A-poftoio Paulo per uocem gratis repetita.

CONTRA.

In uera çonuerfîonemultæ uîrtutescô turrunt,q uomodo igitur dici poteft,SoIa fi denos iuftificari? certècontritio, bonum propofitum,dileftio,«Sc fpes alias eg uirtutes adfintuna oportet? Refpondeo. Quang multæ uirtutes in conuerfione concurrut, lt;Sceas adefle necefle eft,non tarnen funt mg rita aut caufae ob quas remifsionem pecca-torum homo accipit, «Sc coram Deo iuftus, id eft,Deo acceptus eft, fed propter Chriftû tantum accipimus remifsionem peccato-rum, fumusep propter ilium iufti, id eft, Deo acceptance hoc aiitcr nififideappre-

4 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Î

I

54 Sola fide luftiß, hendentepromifsionem, perci'pi tenerii(( poteft.ut ait diuus PauliisJdeo ex fide gratis ut fit firma promifsio.

CONTRA.

Diaboliereduntamp;tarnen non fiintiu-fti, quomodo igitur folifidei iuftificatio Tiominis adfcribi poteft? qua ratios dici po tcft fola fide hominem iullificari?

Refpondeo.

Diaboli hiftoriam tantùm credunt: quod autem Chriftus ipforum lalutis cau-ramiffus fit.utcpeo feruatore fruantur, id minimècredunt ; quin etiam fciunt feab ipfo aH horrendos atip fcrapiternos crucia tus amp;liipplicia damnari . Quamobrem amp;nbsp;immaniDeiac Chrifti flagrant odio. Nos «erô ftatucrc firma fide debemus, Chriftu Dominum in noltramutilitatem aut no-ftra caufa miflum,amp; uiftimam pro nobis falt;Sum,iufticiamip amp;nbsp;expiationemnoftri «(Te , quemadmodum habet Symbolum, Qui propter nos homines amp;nbsp;propter no-ftramlàlutemdefcenditdecœlo.Et in E-faia fcriptum extat, Filius datus eft nobis. Atquehæcfimplex admonitio, de di-Icrimine inter fidem quas in diabolis eft,amp; ueram fidem , diligenti explicationc illu-ftranda eft.

CONTRA.

fieri

Sola fide luftifî, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;55

Fieri non poteft.ut quifquam iuftus ex-iftatSola iufticia . Atqiii fides notitia tantum eft.Sola igitur fide iuftificari ncmopo teftf

. Refpondeo.

Fides, qua homo pcccatorum ucniani tonfequitui-, amp;nbsp;iuftus eft, non eft tantum notitia,quaüs etiam hiftoriæ cognitio in diabohsdchominibi^ impijs exiftit. Scd liera hxc fides eft,oaÄss Symboli partes lt;Se nofleamp; lieras efTe non dubitare, in ijfqult; promifsionem beneficiorum Chrifti, ad quam tanquam finem amp;fcopum Symboli articuli referuntur. Atquc ita fides eftucra fiduciapendens exfiJio Dei lefu Chrifto, intercelFore amp;nbsp;reconciliatorc , quod propter amp;nbsp;per «um rcmifsionem peccatoruna, gratiam amp;nbsp;falutem adipifcamur. Hxc fidu cia à Sathanç fide tantum diifert,quantum ccelum ab inferno amp;nbsp;uitaà morte diftat.

Suntcp homines doccndi ut cam partem Symboli diligenter obferuent.qux his ucrbis continetur.Crcdo remiitionem pes catorum ; quod non intulligci. urn eft co tnodoficutdiabolicredunt, ali-s, Petro âc Dauidi,peccata condonari, fed hxc ho-rum uerborum fententia eft, Credo Re-tnifsionem peccatorum ita,ut mihimet meapcccata rvioilfi^ «ITç ftatuam propter

D *

^6 Sola fide iuftifi,

Chriftut« abfqj meo merito.Hxc fides pr« terquàm quod compleftitur omnes arcicu i ïos,ell amp;. fiducia qug innixa filio Dei ad De ; urn confugit, Quemadmodum Roman.Ç. i fcriptum elbluftificati igitur fide pacetp ha bemus apud Deum.Item, Ephe.3. Per Chri ( Hum habemus audaciam óc accefTum cum fiducia quæ eft ex fide in ipfum. Eftqjhoc difcrimen fatis planum amp;nbsp;facile intellcftu. Diaboli non credunt libi peccata remitti, Nos uero indubitanter ftatuere debemus, peccata noftra nobis certifsimè condona-rijDeumlp nos gratis propter Mediatoren! recipcre in gratiam. Propterca noticia hi-ftorix quæin diabolis exiftit terrorem il-lis feu metum incutit, utcp Deum immani Äacerbißimo quodam odio auerfentur ac fugiant,Eides ueröamp; fiducia in filium Dei, «ffertconfolationemamp;lætitiam in Deo,ut sd Deum confugiamus euni inuocantes. nbsp;nbsp;,

CONTRA. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;I

a[FIDE, inquis.iuftificamur.Eides autem opus eft,Igitur fequitur nos operibus iuftos elle.

Relpondeo.

HukiS obieamp;ionis explicatio ualde eft necelïària.Hxc oratio cùm dicitur,Fide iu ftificamur,in hanefententiam accipi'enda eft,quod propter Mediatorem peccata no-bis condon6niur,lt;5{ quod gratuito à Deo jeçep»

Sola fide iuftifi. 57 teceptlfimus iufticia Domini lefu Chrifti circumueftiti,ita utnobis iufticia afcriba-tur,proipiuftis habeamur propter ipfum q etiânobis fimul fpiritum fuum dat,ut tefta tur diiius lohan. Ac fiunt hæc fola fide, qua tanquàminftrümento cor promifsionem apprehendit Chriftumqj intuetur amp;. com-pleftitur.Netp exiftimandum aut ficid in-telligendum eft, fidemluftos efficere pro-pterea,quôd eximia quçdam «Scfumma uir tus fit,fed correlatiuè liæc propofitio intel-ligenda eft,per filium Dei lefura Chriftum habemus remiftionem peccatorum gra tiam,quam fide accipimus amp;nbsp;apprehendi-mus.

CONTRA.

^IVSTICIAeft legis obediétia uel congruentia amp;nbsp;coformitas cum Deo, adquamcùm non fola fides fed om-nes iiirtutes etiam requirantur,cur a-is igitur Sola fide?

Relpon. Quae hadenus arguments re-cenfuimus, admonentnos, quomodo has appellatioes, fides amp;nbsp;iuftificari, intelligédg fint, nempè quod fides in his propofitioni bus fit omnium capitum fymboli, amp;in ijs etiam promifsionis gratig firma cum aften fione notitia,atlt;p adeo certa fiducia in filiü Dei lefum Chriftum Deum amp;nbsp;hominem, luftumçffçt^habçrç rçmifsionem pccMo

» S

58 Sola fide fuRifi»

torum, amp;nbsp;placere Deo per fidem, propter Chriftum propiciatorem, qui nos tegit hi-Aiciafua.idcft,obedientiafua.ne iuftaira Dei in nos efFundatur, cum mifera natura noftra obnoxia {it pcccato:alteralt;pilla iuftt cia.qux in legis obedientia uerfatur,defti-tuta fit.de qua Pfal.ait:Coram te non iufti-ficabituromnisuiuens. EtIob.j.Verèfcio nullum hominem coram Deo iuftum elTc. Aedifeuntur hæc maximè tum in uera con lierfione, turn magis ac magis in omni in-uocatióe.Perterrefaftus enim animus fen-fu irx Deiaduerfus peccata, non poteftac-quiefeentem in Deolxticiam concipere.ni fi fiducia mediatoris lefu Chrifti, qui Deus eft amp;nbsp;homo, fi ilium Mediatoi é credis deli fta tua tegcrejuftitiamip fuam tibi imputa re uelle,ut Deo placeas. Hoc modo.neqjali ter in hac uita cordi aditus ad Dcum patet, nifi primum certum fit de remifsionc pec-catorii m. Primo.n.laborat do peccatorum remifsionc,Ideo Paulus Rom.$.ait,Per hue habemus acceffiim per fidem in gratiam hanc.Prxterea certifsimum eft,in haccon-lolationeChriftum Dominum perfidem in corde tuo uitam efficere, lt;amp;nbsp;in te habita-re,nefppatiteimmergi in defperationéde inferos:fpiritum ctiam fanftum tibi imper tiri.ut fruarislxtitia in Deo, ac fenfu ani-mituipr«renult;^ de gr^uamDei agno-• nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;fi»«

Sola fide luftifi» 5^ fcas per filium, qui uoce EuangeJij clemen tiani Dei cordi tiio patefacit atque demon ftrat,amp; per fpiritum fandum Ixticia ex fen fu benignitatis Dei profefta te recrect, ac nd inuocationem amp;nbsp;obedientiam erga Dc-umte exciter,adigat.amp;impellac.Quâquàm autemin hunc modum fitregeneratio.ta-méperpetuóprxlucerehxc fides debet, qi remifsionem pcccatorum accipias , aciu-ftns, id eft, Deo acceptus fis propter Cbri-ftû,qui mcdiatoris munere perpetuo fiin-gitur:lt;Scconfcius eftarcanidiuinxMaicfta. tis confilijjinterceditfppro nobis,noftrosq; gemitus refert ad «tern urn Pattern, uti Io-lun.i4.dixit. Nemoucnitad Pattern nifi per me. Ae tametfi nonnulli aliter uoceni iufticix interprctari at eg definite conätur: tarnen hoc apertum atep teftatum cft.quod femper ac perpetuo remifsionem peccato-rum perfidem accipere primo nos oporte at,Sic enim amp;nbsp;animus confolationc füllen tatur amp;nbsp;perfona Deo accepta redditur.Ro-ma.^.Iuftificatifidepacem habemus apud Deum.Acin omnium Prophetarum fcri-ptis amp;nbsp;teftimonijs tantum hxcforma pre-candi amp;nbsp;ad Deum acceded! expreffa eft,Do mine miferere mei fecundû magnam mifi ricordfä tuam. Efl tjj ita faéla métio media-toris,utin Daniele, Non propter iufticiani noftrâ exaudinoe Oomine/edper raiferU

6q DcdifcrtueraeS^

cordiam tuam magnam propter Dominû. Ad eum modum etiâ nos precationem no ftrâformaredebemus: njtaturcp fides nie-diatore lefu Chriftoeiusq; merito amp;nbsp;expia tione, Ac confidat cor te à Deo ob promifi-fammifericordiam.ingratiam certö reci-pi.neqj dubitatione fluftuet, Ex bis itaquo perlpicuum eft confolationem in Chrifto eiusqj mentis non in innocétia noftrajaut inhærente nobis aut eßentialiiufticiapo. fi tam efte,

intereft inter ueramdoiftri nam Ecclefiarum noftrarum de hoe dogmate, amp;falïàm opinioné Pô tificiorum? Refpondco.

Tribus rebus notari difcrimen poteft.

Primo. Pontificij fingunt fîmiliter atq; Pharifæi, Ethnici amp;Turcæ, hominem iu-ftumcflefiuitâexuirtutcdcgat, hoc eft, fi uitam ab omni uiciorum ac criminum ma culaintegram feruct.Imö alium crrorem afliiuntPapiftXjdum affirmant eiufmodi iiirtutum aftiones qux illi bonaopera uo-cant.promereri admiflbrum peccatorum ueniam.Itemipmereriferemifsionempec catorum obferuationc legum fuarum,or-dinis Monafterij , facn'ficio Miflæ amp;nbsp;reh-quis generis eiufdem. Perindc utPharifæi fomniabant fua fàcrificû mereri remifsio «çm peccatorum.

Deinde,

fal/àcdodrinar» 6l

* Deinde,cùm nemo unquàrtlccrtuseflê pofsit, quando fatis bonorum operum fc-cerit.fentiunt de remifsione peccatorunt amp;nbsp;gratia Dei perpetuo efle dubitâdum. E-,iufmodi autem dubitatio,uerè eft Ethnic« cæcitas.Tertiô fingunt, amp;falfo afferuntho mincm in hac uita pofte perfeftè iatisface-reLegidiuinæ.Nec de regenerationeho-. minis per Euangeliumóc ipiritumfanâü ullum uerbum faciunt.

^CONTRA uero nofträrum Ec-cleftarum uera doârina

h«c eft.

Primo,quôd remifsione peccatorumtî turn propter Chriftum Dominum nulla noftro interuenientemerito gratis done-mur. Ac fine omni dubitatione uera idola-tria eft.câm fiduciam homines in proprijs faftis ponere , ut ijs meritum remifsionis peccatorum iuftæl^ ac magnæ iræ Dei pla-sationem tribuamus.

Docent etiamhæ Ecclefîæ hominem,cd ramDeononefte iuftum operibusfuis.e-liam poft cóuerfionem faftis /fed propter folum Chriftum, perfidem. Deinde doce-turinEcclefijsnoftris non elfe indulgen-dum dubitationi, fed omnes qui contra có fcientiam, peccatis fe polluüt amp;nbsp;in eis marnent aut funt fine fide in Chriftum,certißi mos clT« debers quôd ipds nö dt propitiu«

61 De difcn'm, ucræ amp;

Dcus.fed ferio irafcatur,amp;: nifi refiplle^i^^, poft hancuitam æternis pœnisafficientur, amp;inhac uita.plagis corporalibusj, mentis cæeisate, ignorantia amp;nbsp;alijs eins generis ca lamitatibusaffligentur.Qui uerölenfui-* ræ Deiafficiunturamp;e^^animoad Deücon uerti uitamfp emendate cupiunt, ij femota Omni dubitatione, plané confidere debet, ueniam Deum daturü gratis propter Chri ftum.Necin peccatis contra confcicntiam perfeuerent:Sed timoré Dei amp;nbsp;fide proficc re ftudeant,ac firma fide conuerfi ftatuant fe uti propitio amp;nbsp;placato Deo, eiplacere propter Chriftum,Iicet imbecillitatem fu-amfentiant,

Tertio docetur in Ecclefijs noftris homi nem in hacuitalegi Dei perfcdè obtempc rare non pofTe . Etfienim externes mores regere,externamcjj difciplinam feruare uiribus rattonis aliquo modo poteft, tamé uerum timorcm,ueram fiduciam.inuoca-tionem amp;ucram dileftionem Dei in corde excitare , amp;nbsp;inchoate fine filio Dei amp;nbsp;fine ipiritus fanóti operatione nullo modo potcft.Hæc inchoata obedientia regenera-tionemfequitur. Quamuis etiam poftre-nóuationem hæc obedientia inehoetur,ta men multa uitia, magna infirmitas in ho-mine remanent: noftraip etiam optima fa ôaàEegispe.rfcAi) obedientia longifsimd gt;bfunt.

falfacdoAnnaf* nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;6 J

EST NE VERA PONTI/ FICIORVM DOCTRINA, HO-hiinem perpetuo dubitare deberc.an fi-

bipeccata remifTa fint, de an Deo placeat?

Rclpondeo.

Papiftarum doôrina.quôd bomines îrt perpétua dubitatione bærere debeant.ex norhbilFatque Ethnica cæcitate proficifî citur, carnep ob rem fçpe cam taxare necefi. feeft.prsefertim cùm Pontificij hune tetr um errorem pertinaciter tueantur.Acin infamiamp;itnpio fuo Concilio, quodTri-denticelebrarunt, hoc dogma fanciuc-\ runt, hominem perpetuo dubitare debe^. re an Deoacceptus fit. Didum etiamSalo-monisinfuam opinionem uiolenter tor-ferunt, ubi inquit,Neîiit homo odio an a-moredignus fit,quo fignificathominem CK rebus huiusuitæ fccundis uel aduerfi« non ftatuerc debçre fe Deo placere uei dû ’plicere.

Summa hçc eft confolatio.g» Dauid cer-tus eft.fc non efle abieftum à Deô, etiamfi regno pulfus fit. Ncc lcroboam efïerre fc debet, ac fingere fe in gratia apud DE.» VM efle , proptereaquôd potentiaamp;Tri amphis oruatus B.egniuu üorenùfsùaunt

4? DedubkationePofttû obtinuerat. Hæc eft fententia Salomonis: Vult de uoluntate Deiex uerbo iudican-dum elfe non ex fuccefsibus, non ex fortu næ uarietate,quç homini bona malaue ac-ciderepoteft.

Quamobrem affirmo,amp; repeto ut pauld antèdiftumeft,omneshomines quipçcca tis contra confeientiâ indulgent,uel fide in Chriftum carent, certifsimèftatuere debe-re,Deü fibiferiô amp;grauiter irafci,lt;St nifi c5 uerfi fuerintjÇternos cruciatus fibi impede re. Sic.n. aitlohan. Qui non credit in film, non.uidebit uitam. Sed ira Dei manet fu-pereum.Item,i,Corinth.6.Scortatores,'ido latræ, fures, iniufti, adulteri, regnum Dei non hæreditabunt. Econtrariè qui agniti-onepeccatorum amp;nbsp;fenfuiræ Dei perculfi contremifcunt,conuerfi uitam amp;nbsp;mores di ligeutius regunt amp;nbsp;ex animo pœnitenti'am agunt,non hæreant in dubitatione, fed cer tifsimè credant fibi peccata diuinitusre-mitti gratis propter Chriftum.nec in pofte rum cupiditatibus frenum laxent, non in , peccatis contra confeientiam mançanufed in timoré Dei amp;nbsp;fide crefcçre ftudeant.

Qjiôdauténonfitdubitandum. Primii ^pfurniymbolum conuincit amp;nbsp;demôftrat ubi dicimus:Credo remißionem peccato-rum. Si uerô cor tuum obftrepés dicat,du-bitoantnihi peccatA condonçntur, patec gnitnunt !

DeäubitationePonth

animum tuum uerbis Symboli reclamarc. Deinde promifsio amp;nbsp;iurameta Dei fine du bio uerafunt,quibus qui fidem non habet, Deumcontumeliaafficiunt, neqjlaudem üeritatis ei thbuere uolunt,amp; laudem ueri tatis ei detrahunt. Atperfpicuum acma-nifeftumeft, Deumpollicitum eflenobi» remifsionem peccatorum per filium.infu-per præcepifle ut filio credamus, quemad-modum teftatur Petrus, Afto-io.Huic om-nesProphetæ teftimonium perhibent remifsionem peccatorum accipere per nomen eins quotquot credunt in eum : Hi» uerbis promifsio exprefla amp;nbsp;uniuerfo hu-mano generi oblata eil, Sc difertè etiam ac nominatim exigiturànobis fides. Item^ Roman. 4. Ideo ex fide gratis ut fit firma promifsio.HocIoco etiam iufiurSdum di-uinae Maiellatis confiderandum eft.Ezech. Jj.Viuoego.dicitDominus, nolo mortem peccatoris.fed utconuertatur amp;nbsp;uiuat.Qui cuncß igitur in conuerfione uera fiducia promifsionem no uult amplefti fed indul-getdubitationi, isfummumà Deo nobis exprefie datum lufiurandum contemnit, eiep fidem derogat,ad hçc ignominia afficit teftamentum , quodàDeoiplb faAumdc languine Chrilli obfignatum ell.Hac omnia expendere utile eft, ut aduerfus dubita tioncsroboremur.Pcrpctuo gnim in ha*

66 nbsp;nbsp;De dubitatione Ponti.

uita.etiam in fan ft is multum dubitationü. hxfitationnm amp;nbsp;uacillationuin ac piifilJa-nimitatisremanet, Nihilominns ucró noce Euangelij roborati.dubitationem uin-camus.confolationem^amp;lçticiam in Deo percipiamus.Sic conuerfi hanc fiduciam lêmpcrretincredcbent.quöd Deo acceptt fint propter Chriftum,licet adhuc fint in-firmi.Ro. $. luftificati igitur fide habemiis pacemapud Deiim per lefum Chriftum, per quem accelfum habemus in gratiam nancinquaftamus . Quareeiquifidein Chriftumnon eft præditus, non patet ac-ceftus ad Deum : neqj talibus Deus eft pro-pitius.ltem Rom.i.Iuftus fidefua uiuet.E--phe.]. Pereum habemusaçceiTum cum fi-ducia. Hine etiam illud apparet, ubi fides ea non eft,ibi non efle ueram inuocationé. Corenim fugiens Deum fuccumbit dolo-ri,necfufteiitaturlætitiain Deo . Hine eft quod Paulus ait Quomodoinuocabuntin quem non credüt? Atuerö réclamâtetiam in fanftis animus,indignitatem luam intu «ns,Qui poflum ftatuere, me Deo placere, cùm feiam mefæpilsimèdcliquifie, amp;■ fim plcinis uitiofarum cupiditatura, nec dum eonfpiciam aliquam fingularem in me fan Äimoniam?

Relpondeo.

Fiduciam non oponet niû mundicia âi / . nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;uinudbus

De dubi tati'one Pond. (gt;7 OÎRUtibus noftris, fed ChriftoIeRi, cuiu« caufa Deus nobis eft propiti us. Idîp per uo cem Enangelij fideapprehédere nos opor-tet.VtPfal.ait,Expeólat anima mcaDwni-numjed fpem ponoin uerboeius. Neco-miftb uerboalia fignaquærédafunt.

Hxc omnia diligéter funt notada cotra cotumcliofum errorem Pontificiorû,amp; de cretû Tridentinum,quod affirmât perma-ncndumeffeindubitatione, Ac poterunt pij dodrina inftrudi hac de re quocunque tépore copiofius latiustp diflerere-Sequcns etiam commonefadio ad inexercitatosin ftruendos adhiberi poteft.

^CVR. RETINENDA EST EX-cIufiuaGratis.aut liçc propofitio.Sola fide iuftificamur? Refpon.

Earn raaximè ob caufam, quod hçcfum maamp;uerailla eftconfolatioin Euangelio propofita amp;. reuelata , Sc uoce Gratis fiepe exprefla. Prophetæ banc feiitentiam pec Negatiuam reddiderunt amp;nbsp;exprefierunt, Pfalm. 143. Non iuftificabitur coram te om nisuiuens.Vt etiam noftra mérita exclu-duntur, ita neceffe eft Chrifti mérita d: expiationem atque obedientiam iræ diui-næ opponi.Sæpe itaîp repetimus, Ob quatuor caufas exclufiuam efle retinendam. X. Prima eft, ut Chrifto tribuaturhono« ipfi dçbitut.

» »

47 nbsp;nbsp;De bonis Operibus»

lt;• Sccunda,ut agnofcentes peccata in ue-« ris terroribus, firmam confolationô habeartius,qualem Deus in Euange-lio patefecit.

J. T ertia.ut uera inuocatio ad Deum fieri queat,fiducia Mediatoris Chrifti non propn'æ fanftimoniæ.

4. Quarta,utLexamp;EuangeliumcIarèamp; rite difcernantur, Lex enim non di-cit Gratis.

DE BONIS OPERIBVS.

Æ. opera fiint docenda amp;nbsp;prat-ftandai Refpondeo. EaquæDeusin De-calogo docuit amp;nbsp;prxcepit. Debet aût Decalogus ficintelligi âc explicari, ficuti Chri-ftus ipfe de Apoltoli eum in multis locis ex pJicant.

Etutconfblationem habeamus in magna infirraitatc noftra,de auxilio Dei feiri amp;ftatui hoc debet,quodehriftus,fi in uera côuerfione confolationem accipimus amp;. i-pfum inuocamùs, certo nobis donet Ipiri-tum fuum iànftum.ut in nobis ucrum Dei timorem.fiduciam.lxtitiam in Deo.chari-tatem.caftitatem amp;nbsp;alias uirtutes accendat amp;excitet.

Sic fiuntbona opéra auxilio diuino.Scr uantuf amp;nbsp;pÿ rairaculole per Chriûum.qui ipfo»

De bonis Opèribus.

ipfos potenter défendit contra Diabolos, tueturqjmiferum amp;nbsp;pufillum gregem fu-um in tot periculis.perfecution ibus,bellis, motibus amp;nbsp;uaftationibus magnorumre-gnorum, ficuti inquit, Nemo oues meas manibus nleisrapiet.

piäcent Deo Opera

' noftra.cùm in hacuita nemo fit fin« peccatis, cum!]j magna infir-mitate laboremus?

Refpondeo.

Opera placent Deo propter aut per fidS in Chrifium. idep clarius explicabis tribus bisarticulis.

Primé credesquöd Deus temilerüpec-eatorem propter Chriftum fine mentis tu is acceptarit per fidem, amp;nbsp;quod perfona fic fitiufta.id eft,Deo acceptapropterChriftii.

Deinde ftatues , confiteberis amp;nbsp;ucrè dolens agnofees amp;nbsp;deplorabis, quod in te ad gnaignorantia amp;nbsp;caligo.inordinati motus ac flammæ, negligentia, fccuritas,quód cor tuum non tantoquanto debebat Dei timo re,fiducia amp;nbsp;dileâione ardet. Manere autS in nobis pcccata docet loa.i. cap.i.Si dixeri mus peccatum non babemus,nos ipfbs fal Iimus,amp; ueritas in nobis non eft.

, Tertio fcies, banc tarnen efle Dei æter-namde immutabilem uoluntatem, utipfi

70 Dcbonis Opcribus; obedientiam prxftemus,amp; hanc obedien-tiamin renatisliïc inchóari oportere, ld quod amp;nbsp;luramenturn Dei compleftitur.Vi «o ego,dicit Dominus,nolo mortem peccâ toris fed ut conuertatur amp;nbsp;uiuat.

Manifefiumautcmeft in illorumcor-dibusnoneHeueram pcenitentiam autil^ los non efie uerè conucrfos.qui in peccatis contra confcicntiam perfeuerant. Eftipcer tifsimum banccfTc immotam Dei uerita-tem.quodconuerfioad Deumin hac uita ante mortem fieri dcbcat.iuxta illud.i. Co rin.6. Superindui defidçrantcs.fi tarnen in dutinon nudi reperiemur. Manet etiam horribilis ilia fententia contra impoeniten tes,I. Corinth.tf.Neerretis.Nequcfcortato-resneq; idolatrje neep adultcri,.amp;c,regni Dei hxrcditatem accipj'ent. Omnino itaqj hocllatuendu amp;nbsp;credédumeft.conucrfio-nem aut noua obedientiâ efle ncceflariâ, amp;nbsp;hâcinfirma dcinchoatam obedientiâ in cóuerfis autpœnitétibus Deo plaCere propter ebriftum per fidem.i. Petri z.Ipfi quo que ueluti uiui lapides çdificemini domus fpiritualis.fdcerdotium lanftu, âd oflferen-dumfpiritualeshoftias, acceptabiles Deo per left) m ebriftum.

Conuerfis autem ad Deum, qui fubin-dein Dei timoré amp;. fide crefeunt, peccata quae in ipfij funt, per ffSçm oblÇguntur,

ÀUktîl

De bonis OpcribuSi 71 îuxta illudPfàImi trigefimifecundj Beari ' quorumremifTæ funt iniquitates, rum obtefta funt peccata.

^MANENT NE PECCA-ta in Sandis in bac uitai'

Refpondeo.

Manent in Sandis in bac uita multa pea cata,uidelicet, prauiafFedus, multi inor-dinati motus, flamms: aut incendia in cor de, fecuritas , omifsiones amp;nbsp;ignorantia non alFedata,amp;c. Qiii uerô contra confci-. entiam uiolatDei mandata, is tune definie eflefandus.is contriftat amp;nbsp;pclIitSpiritum fandum, relabiturqiiein Dei indignatio-nem, ac reus fit aEternxpœnx,Sil:pnôcon-uerteretur , maueret in seterna Dei ira, ut Saul amp;nbsp;multa millia hominumè gratia ex cidunt propria culpa ac uolcntes.in qui-bus Diabolus poftea dominatur ad uolun tatemfuamillos captiuos ducens, quem-ftdmodum docet parabola,Matthæiduodecimo, de domo Icopis purgata.fed ua-cua ,hoccft,debomine Deum non timen-te.nec peccati occafîones uitante. Tabs do mus fit è templo Dei, nidus diaboli, Deufi» que borribiliter ei irafcitur.ut a. Pet. a. cla-rèexprimitur.

De hoc peccatoriî diferimine diligente» conyaontfaçrfdj fuathownes, ut difcAs» ’

£ 4

jX nbsp;nbsp;nbsp;De bonis Operibus»

amp;fciantprobè quæ peccata in Sandis aut rcnatis mancant,amp; qux hominem in irain Dei conijciant è gratia excidenres.amp;Spiri-turn fanftum repellant.Eftqj diligenter no tandum,eflcingensàimmane difcrimen inter peccata contra confcientiam ócillos inordinatos motus aut ataxian aui praui-tatem nobifcum nafcentem. Quamuisau-tem inhrmitas ilia nobifcum nata, dubita-tio amp;nbsp;concupifcentia mala etiam magna fint peccata,difcrimé tarnen tenendum eft inter peccatum regnans amp;nbsp;non regnans. DequonecelTecftutin Ecclelia diligenter amp;nbsp;fæpe homines edocean tur. Docendi etia funtrudiores quod fitdifcrimen inter pec catum contra confciéciam amp;nbsp;peccatum in (piritumlanftum.

DE BAPTISMO.

lt;Qy eftfententia horum uerbo rû.Baptizo te in nomine Paths,

amp; Filij.amp;Spiritus làndi? Refpondeo.

Ego, inquit Minifter uerbi.baptizotc, dtinuocofuperteuerumDeum,qui eft æ-ternus Pater Domini noftri lefu Chrifti,amp; filius eius ajternus,amp; æternus fpiritus fan-dus,ac teftificor te ab hoc uero Deo recipi, amp;nbsp;ab co tibi peccata tua condonari propter filium lefum Chriftum, teip hoc baptifmo per ilium lauari, ut fignificet, peccata tua fanguine

DeBaptifmo, 7^ fanguine ipfius abluta efle.amp;quod te fpiri-tufanélo ad nouant ôc æternam iuûiciant acfalutent fanAiHcare uelit.

Hæconiniain baptifnto ex gratia pro-mittuntur. Attpitaiuxta banc prontiîsio-nembuncuerum Deunt agnofccs.inuoca bis,glorificabis,amp;:ab omnibus idolis fegrc gabis. Hxcfcntentiauerborum Baptifnii fæpepopulo inculcanda amp;: explicandaeft utfemperBaptifmo fuo fe confolentur.

fSVNT NE INFANTES BA

Etizandi? Refpondeo.

aptizandi.Certifsimura enint eft promifsionent gratiæ, fpiritus (anéti amp;nbsp;(a-îutisetiant ad infantes pcrtinere.id quod Cbriftirsclarèteftatur ubi ait, Talium eft regnum cœlorum. Item,Non eftPatris uo-luntas ut unus ex bis pçreat. Certum eft au tem amp;nbsp;boc quod id dixerit tantum de ijs in fantibus.quiEcclefiæ funtincorporât! amp;nbsp;ad Cbriftum addudi. Extra Ecclelîam e-nim nô eft falus.Inde fequitur infantescffe baptizandosutfîc ad Chriftunt adducan-tur amp;nbsp;Ecclefi« membra fiant.

Hanc côfolationem de Baptifmo infantum probè teneamus.eftlp diligenter popu lo inculcanda,ut fciantliberos fuos bapti-zatos elfe membra ueræ Ecclefiæ, amp;nbsp;à Deo in grati am receptos, amp;nbsp;ab eo fer uari amp;nbsp;do fendijUtÿ ob idOeo sx animo gratiae agâu

£ s

74 DeBaptiïmo»

Sed uertiginofum ac fanaticum iftud ge nus hominuni Anabaptiftsc à Satana de-mentati clamant,infantes nihil intelligere neccredere.atqj ideo eorum Baptifmü eße uacuamamp;inanem ceremoniam.

His Anabaptiftariim clamoribits oppo-nesuerbahæcChriftijSinitepuerosuenire ad me.quoniam taliiim eft regntiracceio-riim.Eft autem certißimum, neminem eß fehxredem regnicœlorum,nifiper Chri-ftum amp;nbsp;Sp.üanétum. loan.j. Et regniim cœ lorum in hoe diélo figniheat remifsionem pcccatorum,iufticiam,Sp.fanftum,(S: hçrc ditatem xternx falutis. Eft itacp certum g, Chhftus infantib, in baptifmo det Sp.ßn-ftü, qui operatur in illis pro ipforu raodo.

DE COENA DOMINI.

ID in Cœna Domini porrigitur amp;nbsp;fumitur? Relpondeo.

Verum corpus amp;uerus fanguis Domini noftri lefu Chrifti, qui hanc fumptioné idcoinftituit, ut teftaretur,^ uerèamp;fub-ftantialiterapudnos amp;nbsp;in nobis efte amp;nbsp;in ijs qui cönuerfi funt habiure.fuaip beneficia ijsapplicare amp;nbsp;communicare.amp;inijs efficax efte uelit,iuxta illud lohan.i^.Mans win me,amp;cgoin uobis.

lt; Oy iS cftfruftiif hijimfwaaptionis?

Refpondeo.

Vt fides in conuerfis confirmetur . Æ-ternusenim Deifilius omnibus tempori-bus Ecclefiam fibi colligit ætetnam per ex-ternam pratdicationem aut minifteriutn Euangelij amp;nbsp;per uifibilia figna, uerbo fuo inftituta. Per hæc certum cjft ipfum ope-rari.

Etcum promifsio in genere omnibus tjuipœnitentiam agunt amp;nbsp;credunt grati-amofFerat, addita funt fignauifibilia, ut fintcommonefaftioncs depromifsione,amp; tcftimonia applicationis , autquibus fibi quifque aut finguli promifsionem applica re queant per fidcm in uero ufu Sacramen torum. Siccß funt teftimonia promifsionu amp;nbsp;applicationis.

Ita Chriftus banc Cœnam inHituit.ue nos admoneat totius Noui Teftamenti.at-que xdeo dicit, Hic eft fanguis Noui Tefta-menti. Eft autem Nouura Teftamentunt fœdus illud, fanguinc Chnfti acquifitum, fancitum amp;nbsp;confirmatum, quöd nobis re.« mifsio peccatarum, gratia, æterna uita, de æterna iufticia promittitur «Sc donatur. Omnium horumbencficiorum comraou. nefacit nos hæc fumptio.

Cumtp mandatum fit ut quifque Sacra-mentis utatur.co ipfo teftatur,generale aut uniuerfalé ilia prosiifjiçpÇ ççriô ûbi ^9

70 DeCœnaDomfni, didä e/Te amp;nbsp;ad te pertinere,te^ eius gratis amp;eorura bonorü participeeffe.Sicquifc^ in ufu huius Sacraméti fidé fuam exerceat.

Atq;idco hanc Cœnam nullus furaere debet nifi lit ante ad Deum conuerfiis.Qui non egitpœnitentiam.fed in peccatis contra confcientiam perfeuerat, indigné man ducat, necconfblationem banc intelligit aut percipit.Qui ucro ad Deum con u er fus eftamp;confolationemin Chriftoquxrit, is Cœnam banc accedat certotjj ftatuat amp;nbsp;fibi pcrfuadcat, non tantum alijs fed fibi quocp remifsionem peccatorum amp;nbsp;gratia ni dona ri.nô propter mérita fua autpropter opus idoperatum, fed propter Chriftum, qui ingentem Dei contra pcccatiim iram feda-uit,eumq; nobis reconciliauit, hacîp Cœna tçftatur, nos efle fua membra, amp;nbsp;fànguin« fuo nos elfe ablutos amp;nbsp;mundatos.

Hanc confolâtionem ôc applicationem unà cum fumptione fequi debet diligens gratiarumaAio, 6c ardens inuocatio pro Ëeelefiaamp;politia.

Debet etiam populus bic admoneri abu fuum Papifticorum. Inter alios autem bic abufuseft grauis amp;nbsp;borrendus.quôd multi Cœnam accedunt ex confuetudine tan-, turn,qui non egerunt pœnitétiam,fed ma-nentin peccatis contra confcientiam.

Oc bis,inquit Apoftolus, quôd edant iu-diciuta

DcCœnaDomint 77 diciiim,quöd accipiantfic, utcumulcntfî-bi grauia fupplicia, fiantcp rei corporis amp;nbsp;fanguinis Domini.

PeccantPapjftæ amp;nbsp;co.quôdCœnæ alteram partem Laicis quos uocant non mini-ftrant.Item quèd dicunt, eo opéré mereri homines remifsionem peccatorum.Necrç Aé docent de pœnitentia amp;nbsp;iîde.

Impiumefthocquocp.quod Sacramen-tum aut ceremonia transFormatur in opus genere diuerfumjd eft, quöd alius finis co ftituitur quàra qui à Deo prçfcriptus eft,ut quöd circumgeftaturamp;adoratur. Netpe-nim poteft Sacramentum efte cum aliquid prxter amp;nbsp;extra uerbum amp;nbsp;ordinationem Dei inftituitur,amp; cum alius ufus amp;nbsp;finis có ftituitur,quàm qà Deo eft ordinatus. Chri ftus non dicit, Circumferte aut circumge-ftate, fed accipite manducate.

qfCVR MISSA PAPISTICA eftabroganda? Refpondep.

Papiftxdicuntfacrificulum Miftàm celebranten! fuo lacrificio mereri fibi amp;nbsp;alijg remifsionem peccatorum,idcp ex opere o-perato ut Ioquuntur,hoc eft, propter illud ipfumopus, utmax.facrificulus in manifa ftis amp;nbsp;crafsis pcccatis uiuat.

Dicunt etiam ad h3ec,quöd mortuis pro mereanturco opere liberationem è purg« torio,dc uiuis iànitaûs beneficium, amp;nbsp;pro-

7? DcCœnaDommû fpcritatem amp;nbsp;liberan'onem èpericiilis lt;?cr. faci'untcpèMifla nundinationcm niultipli ccm amp;nbsp;liiculentifsimam,quemadmoduni Pharifei ôc gentes è fuis ßcrificijs.

Hic MifEe abufus Si peruerfio fcatet hor rédis erroribus Si idoloman ijs.Nani quod dicunt,(acrificuluin mererireniifsioneni peccatorum.id pugnat manifeftè contra ar ticuliim fidei noftræ, qui docct, quôd fide propter Chriftum.fine noftro mgrito, acci piamusremifsionépeccatorurn. kçm.He-bræ.io.VnicaoblationeCbriftusperfeiSos effecit in perpetuum eos qui fanftificâtur. Non eftitaqjalia perfona quæ facrificiuiu pro peccato efle pofsit.

Quôd uerô docueriint.id facrificiunl fu um prodefle mortuis,item ad bona corporis impetrâda,ad felicitatem in rnercatu.ad depellendum morbum, id pugnat manife ftè cotra inftitutionem Chrifti. Neçp enim inftitutû eft pro mortuis, nec ut bona cor-poralia împetrentiir. Et ex bis liquet clarè, multos errores Si idolomanias eft in Papi-fticisMifsis. Certum eftautem Mundumà Deohorribiliterpuniri.max.propterido-latrias,cædesamp; libidines amp;c. Hæc Dei con tra idolatriâ ira diligenter conß'deretur,amp; legitimus ufus Cœnx difcatur de feruetur, erroresepde idolomaniç Papiftiex uitétur.

Nuper quidam Pôtificÿ cceperu nt nouo quodajM

De Coena Domini» 79 «^uodam fucoMiflamiftam Papifticam co lorare amp;nbsp;palliare.Dicun t, Sacrificium non cfle mentum quidem,fed elTetarnen appli cationem.Sic nomen duntaxatmutant.Na eo colore conanturerrores illosfuos uete-res confirmare.Scias itatj; non opère lacrifî culi gratiam cuiq applicari, fed quencp pro pria fide remifsioncm amp;nbsp;gratiam fibi appli care.Fide propria fit applicatio né propter opus alienum.Hocfciant qui Cœnamfunt pturi funtjidl:^ illis inculcctur,^quif£p pro pria fide in furaptione Cœnæ huius, pecca torum remifsioné amp;nbsp;gratiam fibi applicet» DE DISCRIMINE PAPISTICÆ Miflie amp;nbsp;ueræ Cœnæ Domini, quxin Ecclefia adminiftratur.

PapiftîE minifterium.ut diétum eft.in fa «rificiumamp;meritum commutant amp;nbsp;uer-tunt. Sed uera minifteria in Ecclefia,qux Chriftus inftittiit, funt conciones uerbi di uini amp;nbsp;adminiftratio Sâcramentorû, fum-ptio Cœnæ in fide, gratiarumaftio, lt;Sc uera inuocatio in publico cœtu.VultenimDein ut Ecclefia fua habeat publicas congregatie ones,quas amp;nbsp;ipfe dementer côferuat. Ideo Pral.ait.Laus eius in congregatione San do rum. Vultetiam Deus ut in toto genere hn manoreftè agnofcatur,inuocetur amp;nbsp;glori ficctur,«Sc ut filius eius, amp;Mediator,IE-S V S Chriâu*, munenfa gratia osof*

8o DcPœnitcntîa*

nibus hominibusinnotefcat.amp;utomneS jdolatrijE amp;nbsp;peccata publicè pro concione «rguantur.Ad cam rem opus eft publicis amp;nbsp;honeftis congrefsibus aut ccetibus, Et e-am ad rem dat Deus Ecclcfijs tuguria amp;nbsp;ho (pitia in aliquot regnisamp;ditionibus, eac]; défendit contra Diabolum,Turcam,amp;ali-6s Tyrannos,quamuïs Satan tanto Chrifti odioardeat,ut nihil mallet quàm totam ec clefiam deglutire,amp; ad internecionem ufcp ac funditus cuerterc ac uaftare. Sciamus i-tacp quæ liera fint minifteria in Ecclefia, cacp ad gloriam Dei conferuemus, om-nesqj Idolatrias rcmoueamus amp;nbsp;uitemuS, ut fcriptum eft, Fugitc idola.j.Corin tb.lo.

^DE POENITENTIA.

Prima cócio in Paradifo, quam ipfe Dei filius habuit, accufat primo peccatumin Adamo amp;nbsp;Eua ualde horribiliter.Mox con folationem àddit, patefaciens admirâdum myfterium de redemptione generis bumä ni amp;nbsp;remifsione peccatorû per Semen uétii rum qd caput Serpentis effet Jconculcaturii amp;. contriturü. Et hçc concio no fuit ociolà, ont euanida amp;nbsp;inanis ac mortua uox, fed fi lius Dei fimul in cordib.eorû efficax fuit.

Cùm accufaret peccatum bis uerbis gra ,uifsimisamp;feuerifsimis, Curid feciftiiibi A Adam d; £ua dolprc S(. pauore maximo mortis

De Pœnftcntia. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Si •

mortisconfternati funt.qiiemadmodum nos quoqj indicibilibus angoribus diferu-ciamur.ubiiram Deifentimus. Quamuis cnim ad breue tempus homines in cæcita-te fine aliquo dolore uiuunt,tandem tamë Uenit Dei iudicium amp;nbsp;pœna, ficuti exempla Adæ, Saulîs amp;nbsp;Dauidis aliorumiÿ te-ftantur.

Pofteauero cùmaudiflenthxc uerba,Se men Mulieris conteret caput Serpentis, ibi liitam.confolationemamp;lxticiam Fenferut ßc acceperunt à Deo, funtqj tune è morte amp;nbsp;inferisliberati.Et hæcconcio de Semine Mulieris femperfuitin EcclefiaDei. Et fili US Dei per earn eft effieax, xternamqj Eccle fiâ fibi ita colligit. Hoc enim certifsimum eft.Deum effe iuftum amp;nbsp;irafei peccatis,eacjj ab ipfo non tantum in uerbo ipfius argui, fed amp;nbsp;corporalibusfupplicijs amp;nbsp;horrendis pauoribusamp; confternationibus pumri.Id experimur omnes.

Non uulttamen utin xternum manea-mus ipfius inimici amp;nbsp;in horribili illo fup-plicio,fed ut conuertamur amp;nbsp;uiuamus, iu-xta illud.Viuocgo.nolo mortem peccato-ris, fed ut conuertatur amp;nbsp;uiuat.Hçc concio omnibus temporibus à Prophetis eft repe-tita. Et quod filius Dei ipfe in Paradifo, amp;nbsp;poftea in Prophetis concionatus eft, idem

I concionatus eftcùmuifibilisminifterium ! nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;F

81 DcPœnitcntîâ.

interrisobiret.Mar.i. Agite pœnitentiatrt amp;nbsp;crédité Euangelio . Et hoc mandatum dat Apoftolis,quod eft prxcipiium «Scmâ^ ximum,utprxdicarentpœnitentiam amp;nbsp;re mifsionem peccatorumin nomine meo.

Ex his liquet amp;nbsp;certufn eft, hanc feriam amp;nbsp;immotam elTe Dei uoluntatem.ut depœ nitentia reétè doceatur.ut^ concionem de iraôcpœnispeccatorum , deep eorundem remifsiorie fufcipiamus.Eft óc hoc certum, Deum per has conciones efle efHcacem,re mittere peccata,donate Spiritum fanftum, ' æternam uitam.i'ufticiam amp;. Ixticiam in fe.

Cumitaqjpuritas doftrinædehocma-ximo Articulojnaxime per Pontifices Romanos dcMonachos delcta fit, diligenter de eo explorandi funt ij, qui ecclefijs præfi ciuntur,amp; admonendi ut reótè ea in repo-pulum informent.

Primùm. lt;iuö uox Pœnitentia reftè in-tclligatur,lciantProphetas uoce Pœniten-tiae autconucriîonis uti eofenfu,quoufus eft Deus in iuramento illofuo, ubiait, Vi-up egodicit Dominus, amp;c.uidelicetutpœ nitentia uera fit,expauelcere amp;terreri Dei ira contra peccata,nec tarnen in terroribus hisdefperare ôc animo çoncidere,fed per fidem in Chriftum remifsionern peccato-rum gratiam amp;nbsp;Spiritum fanélum accipe-rc^atfpineaconfoUtione Dsoebedirç, amp;

xtera«

/

DePccnitentia» Kj

âEternx làlutis hæredem efle.

Hane mutationemin homineScripturl fxpe uocat pœnitentiam. Ec ecclefia ufa eft ea uoce pro conuerfione.Ideocp amp;. nos utra lt;jue uoce utimur.Petimus ne de ea uoce pu gnemus ac logomachias feramus. Germanica uoxBufle,obrcuraeft.Sed pro conuer fione etiam earn ufurpant.

Ad reélius autem Conuerfionis aut pce-nitentix fignificationem intelligédam,ad-moneantur homines, efle tres ei'us partes.

Prima eft Cotritio, quae eft perterrefieri ira Dei cotra peccatum, de qua Efa.inqt.Vt Leo contriuifti omnia ofla mea. Ethos rcr rores non efle ociofas cogitati'ones autfpe culationes, id difeunt tandem omnes homines experientiatali qua horribiliter cru ciantur.

Secunda pars Pceni ten tiae eft Eides,cùm credis tibi peccata tua condonata efle,amp; tibi Dcum reconciliatum amp;propiciumefle propter Chriftum, gratis fine meritotuo. Vbi cor perfidem aut fiduciam in Chriftu confolatione ei erigitur, tunc filius Dei in corde effieax eft amp;nbsp;donat ui'tam, Ixticiam

Spiritum fanftum. Cùm enim conuerti debeamus, non poteft fieri ut in terroribus «Sc angoribus ijs atque inferno maneamus, ubi fuga amp;nbsp;fremitus cotra Deum eft, fed ad Deumredeatnus oportSt, qui donare uuli;

84 DePœnitentia,

nobis uitam, gratiam amp;nbsp;iufticiam perfiH-um fuum. Hancaiitem confolationem no cfleociofam acfutilem aliquam imagina-tionem autcogitationem,fomnium,autce rebri fpedruin uanum Jdnouerunt prp-bè piorum corda,qui in magnis doloribus lt;amp;angoribus tide funt recreati, refocillati, erefti dcconfirmati, iuxta iJlud Pauli, Fide iuftificati pacem habemus amp;c. Tunc amp;nbsp;di-ftumAuguftini intelligitur.Credens fcitfe credere.

De hac Fide didum eft ante,quod Euan gclium,hoc eft,promifsionem gratiç intue atur.Ad id prodeftatque ufurpari debetamp; Abfolutio , quæ icidem Euangelium ani-misanxijs, confolationem expetentibus, proponit amp;nbsp;applicat dicens : Non abjs tantum fed amp;nbsp;tibi uerè condonata funtpecca-ta,fi in Cbriftum credis. Earn abfolutione ftatues elfe Euangelij uocem, atqj ita fufci-pieseam,quemadmodurn DauidAbfolu-tionem illam fufcepit amp;nbsp;i 11 i lidem baberc, nec dubitare de ea debebat.cùm Nathan di ceret,Abftulit Dominus peccata tua.

Mandatum remittendi peccata extat lo-ban.io. Quorumcunqjremiferitis peccata remittuntur eis lt;Scc. EtMatth.18. Qua»-cuntpfblueritisin terra, erun t fol Ufa in coe Io.Item,Quoties remittam ei amp;c.Vfq;ad fc ptuagics feptenas uices. Q^iam uis itacp ad-monendus

DePœm'tcntia. 85 moncndus liîc populus, quod enumeratio peccatorum quaiis fubPapatu fuit, necefli» ria non fit, necquisqcogiqueatadeorum fenumerationem, tarnen priuata Abfolutio retineri in Ecclelia debet, quam oés tam fa ni quàm xgroti petere pofiiint, quoties uo lunt. EftcphicMos Abfolutionisperutilis, ut quifcp ante communionem petat priua-tam Ablblutionem. In hoc Colioquio iuni oresóc rudiores poflunt interrogari.quid teneant rerum earum quae ad fidem perti-nent,amp; edoceri atqj inftitui in ijs quæ igno rant.Et hunc morem explorationis amp;nbsp;abfo lutionis in noftris ecclefijs feruari uolu-mus.Necadmittant Paftoresquëquamad Cœnam Domini,qui in manifellisdeli— ftis.qux notoria funt,perfeuerat.

Tertia pœnitentiæ pars eft Obedientia noua aut inchoata, ut poft côuerfionem ui tâ emédes nec in peccatis,c5tra confcientiâ perfeueres.Peccatisenim contra confcien-tiam pellitur Spiritus fanâ:us,amp; Dei ira in nos deriuatur. Quare noua obedientia ne-ceflaria eft,iuxta banc rcgulam, Milita bo-nam militiam.retinens hdem amp;nbsp;bonam c5 fciétiam.ltem Rom.6. Ne regnet peccatum in mortal! corpore ueftro,fed membra ue-ftra fint arma iufticiæ.Dei templum amp;nbsp;hagt; bitatio manere debemus,ut fubinde magis 4C magis nos illuminet,amp; purget.quô inuo'

F î

86 De Pœnitcntia,

catio amp;nbsp;agnitio Chrifti «5k uera fiducîa in fi lium Dei in nobis augeatur lt;amp;nbsp;confirme-tur.utiynoftram immundiciem magis a-Çnofcamus ôc deploremus,(amp; peccata occa-«onesip eorum uitemus.nec ut canes reuer tamur ad noftruni uomitum «Scc.î.Pet.i.

lt;CtVÆ, SVNT PRÆCIPVE RE prehendenda ae damnanda in Papiftarum doftrina de pœnitentia?

Refpondeo.

Papiftica doftrina de Pœnitentîa eft barathrum quoddamamp;fentina ac colluuies quædam mukorum craflbrum errorum, interipfostamintricata ôc implicata, «t le mutuo non intelligant. Multos etiam fua ilia doélrina perduxerunt in falfam fi-duciam aut defperationé. Faciunt tres eius partes,Contritionem, Confefsionem,amp; Sa tisfaftionem. De Contritionehabent hos duos tetros 6c horrendos errores, quos dâ nari necefle eft,uidelicet,quôd dicunt.fuffi cientemcontritionem 6c dolorem elle o-portere.Deinde,eam contritioné fufficien tem meren remifsioncm peccatorum.Hçc falfifsima eflefciamus.Nullusenimfuffi-çientemContritionem habere potçft, contntio terror crefcunt,nec cor confo-htione erißitur fiducie Çhrifti,ti*ni in xter

De Poenitemia» 8/ num exitium ruit homo. Nee fciunt Papi-ftæ quid loquantur.

Ell amp;nbsp;hie cralTus eorum error, quod di-fertè amp;;exprefsèfcribunt amp;nbsp;doeent,Contri tionem mereri remifsionem peccatorum. Hæe eft manifefta blafphemia in Chrx-ftum.AcPapiftarum doftrina in hoearti-culo plané damnanda eft, quod in eenuer-fione aut pœnitentia prorfus nullam meo-tionem fidei faeiunt qua fola animi perter refafti remifsionem peecatorum amp;nbsp;confo-lationemapprehenduntamp;aecipiuntjUtfae pe diélum eft.Eftip hæe Papiftica doélrina, quod Cotritio mereatur remifsionem pec catorum, horrenda excitas, amp;nbsp;teter error. Nam remifsionem peccatorum accipimus fide per amp;nbsp;propter filium Deilefum Chri-llum. Ac in ueris terroribus ac uera Contri tione atque couerfione intelligi poteft qua lis fit ea ndes , quæ promifsionem gratis apprehendens in Chriftum credit.

De Confefsione certant etiamnum Pa-piftxacriter.quod tabs fit neceffaria qualis îub Papatu fuit, uidelieet, ut in ea enume-rentur omnia peccata , Et hune errorem ftabilierunt in Concilio Tridentino amp;nbsp;ma gis eum exacuerunt quàm antè.

Difertè enim dicunt, hancenumeratio-nem efle neceflariam ob Dei mandatum,amp;; ob i4 ut çui^dçbiujÿatisfilftio imponatur,

quot;^4

88 De Pœm’tentia,

Hæc funt manifeftariamendacia. Nullum enim in Euangelio mandatum de hacpec-catorum enumeratione extat, Eftq; ea im-pofsibilis,iuxta illud,Delifta qs in tell igit?

Contra, Index non poteft pronuncia-re aut quenquam abfoluere nifi eum audie rit,amp;cau(amprobècognouerit. Minifter uerbiautem fungituribi,inquiunt,Iudicis officio. Ergo cognitio ilia eft neceflaria, ac proinde ètiam peccatorum enumeratio.

Relpondeo. Hoc argumentum addu-cuntin ConcilioTridentino.Sedhincquo que magna ipforum excitas hîc confpici-citur.Pallor enim nô fungitur iudicis mu-nereinpeccatisoccultistScarcanis, fed eft minifter Clirifti ,cui mandatum eft,ut eos abfoluat.quipœnitentiamagun't, defepec-catores elfeagnoftunt.dc in Chrifto confo lationem quçrunt,Iohan.ao.Etbxcabfolu tio pronunciatur nô ratione iudicij, fed ra tioneminifterij.Eftcpefficax obpromifsio riemamp;mandatum iftudfummum Domini noftrilefu ebrifti, Sicutme mifitPater, lie ego mitto uos. Nâ filius Dei ipfe per Eu-angelij uocem eft efficax.

Quantum attinet ad lurisdiftionem Ec clefiafticam in manifeftis deliélis amp;nbsp;publias offendiculis.quibus ecclefia contamina tur.item de excommunicatione,de ijs dice tur in fçqusnti libri huius partç.

Tertia

DePœnitenti'a, 89

Tertia pars Pœnitentiæ uocatiiràPapi-ftis Satisfaétio, Ex hac quocp magna excitas ÓC caligo multxqj idololatrix confecu-txfunt.Vocantaiitem Satisfaftionem ope raea quæ Deus non prxcepit, fedqux ho-minibus imponuntur extra amp;nbsp;fupraDei mandatum per eos qui Confefsiones audi un t,ut funt difehmen ciborum aut ieiunia certa.percgrinationes, uxoré intra aliquot annos non attingere, Saétos demortuos in uocare , Miflasemere,autfacrificulos qui Miflas celebrent conducere, amp;c. Hxcôc fi-miliauocantSatisfaftionis opera. Ex hoc errore poftea manarunt amp;. pullularunt In-dulgentix,ut uocant, qux nihil aliud fue-runtquàm remifsiones eius Satisfaftionis Canoniex.Inde poftea faftx funt nundina tiones ôc cauponationes. Eftep in fumma, deliramentumPapifticum de Satisfaftio-ne,chaos quoddam 6c fentina errorumlt;Sc idololatriarum. Et confutatur totum eui-denterhoc uno diifto; Fruftra colunt me mandatis hominum, Matt.iy. Confitentiir enimipfiacfciunt.nec inficiari poflunt,e-am Satisfaâionem elfe opera à Deo non mandata.

Ea etiam de Satisfadionibus doArina obfcurat plané amp;nbsp;delet Euangelium.hoc i-, pfo quôd hominem mittit amp;nbsp;deducit ad o-pera quædam peculiaria, 6i non ad remif«

F ?

9 o DeEccIcHa.

fionem peccatorum in Chrifto promiflain gratis. Hæc breuiter difta fint ut de bis c5-inonefiantOrdinandi.Doftioresè Scriptij Reuerendi uiri Domini Lutheri copiofius populumedocebuntde Papifticishis erro ribus.amp;dealijs cognituneceflarijs.Namin articulo de Popnitentia continentur res multx amp;nbsp;maximi momenti. Eftq; inpri« xnis neceffeut uera amp;nbsp;luculenta eius cogni tioin Ecclefia extet.

DE ECCLESIA, QVID

SIT, ET VBI SIT, ET SINT eius ligna propria unde cognofci queat.

ECclefiaCatholica eft inhac uitacœ-tusuifibilis omnium hominumin-corruptamEuangelijdodrinam am pleélentium.amp;Sacramcntis reftèu-tentium.in quo coetu Chriftus per minifte rium eft efficax, multostpad uitam æternâ regenerat amp;nbsp;fanftificaufunt tame in eo coetu multi non lanfti, fed tarnen in doftrina confentientes

Hicnotanosnon loqui de Ecclefia, ut de Idæa Platonica, quam nemo leit ubi in-uenire earn debeat,led,ut fuprà diftum eft. Deus uult omnibus temporibus ccetum a-lique colligere.à quo ipfe dcSaluator Chri-ftiisagnofc^tur inuocetur. Atque obift ùull

DcEccIefia, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;pr

uult doólrinam fuam propagari amp;nbsp;publi cè prædicariiuxta illud.In omné terramexu uitfonuseorum.Quotiesitacphuncarticu lum in Symbolo recitamus,Credo ecclefiä fanftam catbolicam,hoceft,cœtumaliquamp;, qui doftrinam Euagelij incorruptam ani-pleftitur.in quo multi funtad uitam æter-namelefti.confolari ócconHrmare nos de bemus diuinis promifsionibus.qux tcftan tur Dei filium omnibus téporibus ufqjad refurrefttonem mortuorum xternam Ec-clefiam ingencrehumano fibi colligere.

Circumfpiciendum cft etia nobis ubi ea ecclefia fit,Eftaütibi ubi becfignainueniü tur.quç latere amp;nbsp;obfcura ede nequeunt.fed aurib. amp;nbsp;oculis notari amp;nbsp;cognofci polTunt, uidelicet,incorrnpta euSgelij doélrinajegi timus ufus Sacramentorü,amp; obediétia mi nifterio débita erga mädata diuina. Certu eft itacp extra ecclelîâ elle amp;nbsp;ea cxcludi oés, q hçc figna nó habet,ut funt Ethnici,Maho metiftç.horû téporum Iudçi,Hxretici,Ebi onitç.Manichçi, Ariani,'Pelagiani,amp;c. atqj oés qui purâ Euagelij doótrina perfequun tur,u t funt P5tifices,Epifcopi amp;eorum alTe clæ ac complices, qui fcientes adiuuant ty-rannidem Sc crudelitatem quç contra pios ad delendam ueram doftrinam exercetur.

Hoe fcire oés homines nccelTeett, quo uçra Eceleßs mçmbrA à fftUis difeerner«

92 DcEccIefia,

cjueant. Earn ob rem Regula ilia omnibus hominib. eft propofita Galat.i.Si quis præ-dicaueritaliud Euangelium,anathema fit. Cum itaqj fciamus ubi amp;nbsp;quæ fit ucraEccle fia Dei.prorfus necefte eft fingulos faluan-dos coniunftos eftecum uera ecclefia eiufi-queciues amp;nbsp;membra fieri, amp;unà cum illis Deuminuocare amp;nbsp;confiteri,Sacramentis uti.ueram doftrinam propagare amp;nbsp;plan tare, hunccjjccetum conferuare, amp;nbsp;utexgdifi-cetur,non deftruatur.operam nauare.iux-ta illud Pfalmi 26. Odi Ecclefiam maligna num amp;nbsp;cum impijs non fedebo.Altari tuo Domine adhæreo,amp;c.EtPfaIm. zj, Vnum petij à Domino,hocrequiram,ut inhabité in domo Domini omnibus diebus uitx meæ. Pfal.84 .Beati qui habitant in domo tua Domine.EtPfalm.92.Plantati in domo Domini in atrijs domus Dei noftri flore-bunt. Pfal.122. Rogatequæadpacemfunt Hierufalem, amp;nbsp;bene habeant qui diligunt earn. Matth. j2.Qui non eft mecum.eft con me.Rom.8, Quos uocauit,hos amp;nbsp;elcgit.

Hæc omnia funt confyderanda amp;nbsp;expen denda, quando recitamus hunc articulum fidei noftrsB,Credo Ecclefiam lanétamCa-tholicam.Coniungamustp nos ueræ eccle-fiç.nec polluamus nos focietate eorum qui illam perfequuntur.Nec debemus efle Neu trale$ i.nec uagari Si oberrare nunc in hoc nunC

DeEcclefia. 95 nunc in aiijs locis.propriascpopiniones fin gere.omniaq? minifteria amp;nbsp;Ecclefias refor-mare,carpere,fuggillare,flagellare, amp;nbsp;dam nare, ut facit Stenckfeldius.

Siautemueræecclefiæ membra funius, amp;nbsp;ad Deum côuerfi fumus, tunc habemus in corde hoc quoqj teftimonium,amp;: ftatue-re apud nos pofiTumus qubdDei filij fimus, ac confolationé ueram in Deo fentimus, Rom.8. Accepiftis Spiritum adopdonis per quern clamamus Abba Pater.

^CVR ECCLESIA SIT fubiefta Cruci.

Ratio non leuiterofFenditur quod ij qui uocanturDei populus tarn affliguntur amp;nbsp;omnis generis aduerfis amp;nbsp;difficultatibus exercennir quàm Ethnici amp;nbsp;alij qui doftri namEuangelij palam derident, utTurcæ Äfimiles . Cumprimisitacpnecefleeft, ut probe homines hîc inldtuantur, ob quas can fas ecclefia fit cruci fubieda,amp; in mun. dodifperfa tarn miferè prematur fub uari-js populis amp;nbsp;fxculari Magiftratu. Etfi aute aliquando Deuseidathofpitia tranquilla fub Principibusnonnullis , qui Deum amp;nbsp;Chriftû reéiè cognolcunt amp;nbsp;inuocant.non tarnen ecclefia ob id eft Regnum quodda, quod habeat propriam aliquam potétiam. prxfidium ÿi dsfenfioneiD, quale regnum

94 CurEccI.fîtfubi’edaCrucî, mundanum Pontifices Romanifibipepe-reruntamp;ftabiliiint.

Efttp mirandû hoc Dei confiliutn, qiiod Ecclefîam fuam omnibus téporibus in terris conferuat, amp;nbsp;tarnen exerceh earn cruce unit. Cùm Abeleflètperfratrem è medio fiiblatus,amp; Cain à Deo defciuiflçt, tune ec-clefiaerat minorquàm antè, Adametiam atcpEuâfummis doloribus difcruciaban-tur, fed manebant tarnen ecclefia, funttp à Deo confirmati in fide,amp; in uita conferua-ti,dedittppofteaillisfilium,qui ad Deum couerfus eft amp;nbsp;in uera Dei cognitione per-feuerauit.Sic Deus coferiiat omnibus tem-. poribus cœtum aliqué ut maxime aliquot membra occidantur au t affligantur.

Hîcdifcamuscaufas earum calamitatû quibus ecclefia premitur,amp; qiiomodo con folari nos debeamus, ne Ethnicis iftis cogi tationibus indulgeamus aclocum demus, quafi Deo non magis fit curæ ecclefia aut ij qui uocantur Dei populus quàm alij popu !i,cum omnespopuli uarijs calamitatibus confliftentur, cumqiomnibus hominibus mors immineat.Contra has ethnicas cogi-tationes populus diligenter firmis Scriptn ræ teftimóijs informâdus amp;nbsp;confirmâdus.

Prima caufa calamitatum eft peccatum Originale. Nam certum eft quôd genus hu snanum, tam genres quàmfihj Dei mort!

obnoxij

Cur Eed,fît fubieda Crue/» 95 obnoxij fint propter pcccàtum iftudOri-ginis. Punit etiam Deus non tantum Eth-nicorum,fed amp;Eleétorum externa peccata multiscorporalibusplagis , fame aut an-nonae caritate, morbis, bellis .uaftationi-bus amp;nbsp;excidijs regnorum amp;nbsp;urbium. Da-uid pellitur regno ob admifium adulte-rium homiçidium, utalijEthniciReges , Thyeftes, Tarquinius Superbus, amp;c. Hierofolyma etiam crudelifsimè amp;nbsp;mife-randum in modum uaftantur, ut Troia amp;nbsp;Theb«. Hæ pœnæ uagantur in mundo inter genres amp;nbsp;Dei populum. HancenimRe gulam fuam feruat Deus, externa delifta punit etiam corporalibus pœnis, ut com-monefaciat, omnes homines fe efle fapien tem amp;nbsp;iuftum, ôc uerè ac feriô uehemeti-terep irafei peccatis.

Sed ut diferimen eft inter duos illos la-trones in cruce cum Chrifto pendentes,fie elf diferimen inter SanAos amp;nbsp;impios iâ his corporalibus ærumnis ôc calamitati-busac pœnis , Moritur tam Latroconuer-fusquàm alter Chrifto illudens, Sedim-piusruitin æternum exitium. Alter acci-pitæternam falutem, Ixticiam^ in Deo, amp;nbsp;guftum æternæ fœlicitatis in corde fentit.

Sic Abel amp;nbsp;infantes in Ægypto amp;Bethlc cm guis crudelitçrns(âtur,nô tnpereunt^

^6 CurEccIe.fitfubiccQaÇruci'.

fed æternæfalutisconfortes fiunt.Populm nero Sodomiticus poft corporale fupplici-um ruit in çternam amp;nbsp;grauius fupplicium. Sxpc temporalis pcena etiam mitigatur ijs 3ui conuerfi funt,iuxta illudjnuoca me in

ie tribulationisamp;eripiamte,amp;c.

Eft itaq;prima caufa mortis amp;nbsp;calamita tumcorpbralium quitus premitur eccle-fia.quodhæc noftra natura adhucpeccato cft obnoxia, ôc quod Deus peccatricem il-lam naturâ uult frangere amp;nbsp;deftruere. Attp ideo manet corporalis mors.Id ita conftitu turn amp;prxdi(ftum eft in Gene,cap.3.ubi' A~ dam êi Eua in gratiam funt recepti quidé, fed tarnen mord corporali fubiefti. Et San fti cadût fæpe in externa deliéla, ut Dauid. Ita âccedunt amp;nbsp;alia corporalia fupplicia.

Secundacaula eft, utSanélorum calami tares in hacuita fintteftimoniumipforum naturâ efle peccatis obnoxiam.non ardere Dei timoré,imbecilli fide præditam, mul-tis dubitationibus ôc. uagis motibus atque inordinatis flammis inquietari.

Hæc uicia amp;nbsp;peccata amp;nbsp;hos defeftus con temnitMundus.Sed Deus uult ut membra ecclefiæ difcât uoluntaté ruam,nec fuperbi ant aut fibi placeât, ac blandiantur faJfast;^ defuafapientia, iufticia, mundiciaamp;uiri-bus perfuafîones concipiant: nec fiducia fa pièntiæ noftrx,nouas doftrinas fingamus, aut

Cur Ecck.fit fubieda Cruet P/ aut prudentia noftra in gubernatione poli tica nitamur, licuti Samolatenus, Arius âc ali J complures falfa pcrfiiafione elati fece-runt.Et hoc temporc quotßuidcmus mul tos faftuofos Óc tumidos Reformatoren

Agnolcamus itaqj fiibinde magis ac ma gis nafeentem nobifcum infirmitatem.ftul ticiarn.Óc immundiciam internam, eatp de plorcmus nec leuia uicia ac morbos duca-miis, led feiamus Dciim ticrèirafcipecca-tis.quapiuiç pçrfonam propter Chriftum exmifericordia recepcrit in gratiam. Non uult judicium fuum cotemm. Vultetiain pcccatumgt;deftriii.Id Htmagnis illis calami tatibus, quibus fanfti premûtur.ut Adam, £ua,Abrabâ,ira.ac,IacobJob,Iercmias amp;c.

Hxe exempla omnia ad banc rcgulara pertinent,qux elt Pfal.119. Bonum mihi humiliafti me, ut difeerem iuftificationes tuas.Non aliter ftatucre debemus, quàm Deus cos,quos magnis doniscumulauit, uelitamp;probèhumiliare. Neq) enim ferre poteft,ut peccata noftra amp;nbsp;ludicia eius iudi cemusleuia,Et unumquenqj aliquahdo eö redigioportet, ut ex corde dicat. Vermis fum amp;nbsp;non homo,opprobrium hominum amp;nbsp;defpeftio plebis.

Ea régula quæ eft Lucæ 1(5. maneatopot' tet.Quod altu m e(ft coram hominibus.abo lainabile eft coram Deo.Hjc uerba res Ion

G

pS Cur Écctfitfübiedîa Cruet gè grauifsimds amp;nbsp;maximas in fe continenf, ut nulla cteatura earn penitus peruidçrç Einteiligerequeat, Oculi tarnen in Cliri-Itmjn nobis lunt conijeiendi. Hic eft abfo-lutum exemplum humilitatisiSupplex ell Deo Patri pro nobis. Et fentit inenarrabi-lem Dei iram contra peccatum meiim E tuum, ac ft ea ipie feciftet.cernittp plenè amp;nbsp;perfeiftè xterni Patris fui fapientiam amp;nbsp;uo luntatem,feqjfubijcitipfi. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;''

Has res longé maximas nemo potell Herbis aflequi.Hoc tarnen hîc difcamus.ut parui pueri.Dei uoluntatem ueram amp;nbsp;feri-amhancefte, iitnos ipli fubijeiamusexani mo.utqj Chrifto Domino noftro in afflidi onibus conformemur.aiitelim itâfequa-mur patienter Crucem ferendo,iuxta men furam noftram,3Utpro modulo noftro, amp;nbsp;ut poft hSc uitam in omnem æternitatem, propter ipfam diuinx'lapientiæjufticiæ ÔC gaudij confortes amp;nbsp;participes ftamus.

Tertiacaufaeft furor Diabolorum.qui rabiofius fxuiunt contra pios quàm impies. Sunt enimhoftes Dei amp;nbsp;Chrifti , amp;in hoctoti funt, ut Deumcontumelia amp;igno minia officiant, utque quamplurimos k Deoauulfospræcipitentinexitium . Hast eft fingularis pugna amp;nbsp;confliftus. Conlbla ri tarnen nos debet ( ut etiam non poteft non confolari pios ) quod Çhriftwÿ ait,Ne

mo

Gur EccLfit fübieda Crue/,

moouesmeas rapiécé manibusmeis.

Cum Diaboli lint boftililsimis in nos animis, ideo màximè, ut Deü amp;nbsp;Chriftuiti acSpiritum fanftum contumelia afficiant amp;nbsp;déforment, certofeire amp;nbsp;ftacueredebe-mus, quod Deus nobis miferis adefle uc-lit propter gloriam fuam. Diaboli enim i-deo maxime nosperfequuntur amp;oderunt ac male nobis cupiunt, ut Deum cóntum» lia afficiant. Hoc fæpe cogitandum amp;in-culcandum. Etconfolarinos hîcdebemus hoc dido,Filius Dei apparuitut difibliie-ret opera Diabdli.

Quarta caufa, Exé plum illud fingulare, quo no omnes fandi premuntur amp;nbsp;onerS-tur,uidelicet,g, fumma capita in ecclefia,uc Chriftus, Abel,Efaias,Ieremias,Pctrus,Pau luSjamp;c.eft manifeftum teftimonium aliam uitam amp;iudicium poft banc uitam fecutu rum. Cum.n.Deus ipfis teftimonium per-hibuerit,multis manifeftis dteertis rairacu lis editis, refufeitatioe raortuorum amp;nbsp;alijs, ggt; uerè Deus fit, amp;nbsp;Deo placeac, jp ipforu dodrina fit uera, cumtjj ab boftibus Euan-gelij ex hac ui ta tollantur, necefle eft refta-re aliud iudiciü,in quo Deus manifeftabij hos fuæ dodrinx profeflbres fuifle ueroç amp;nbsp;pios dodores,amp; nunc effc iuftos, ac Deo placere,qbus antèperhibuit teftimonia, lt;Se hoftçs ÇOIÛ çffç ininftes de poenas luituro».

loo CurEccIe.fitfubiedaCrucû

Quintdcauià. Deusuultut mulrorurrt Sanctorum afflióliones amp;: perfecutîones, quas patiûtur,amp; mors qua afnciuntur pro pterconfefsionem uerkatis.fintreftimoni um.quôd doftrinähidicausrintfuifTe ue-ram amp;piam,nccdubitauerint, Deumfux ueritati teiiimonium in xtcrnum elfe da-turum.Cùm enim uidemus quod propter doétrinarn,t3ntas miferias ôc mortem pa-tiantur.inde fan's confptci poceft, quôd do étrinam certo ftatuât efle ueram. Nam qui ultro mortem aditj s aliam amp;meliorem ui tam feconfectitiirtim fperat.

. In fummahocDeicft confilium amp;:uogt; Juntas,ut ecclefia fitftibieftacruci. Et hoc diuina lapientia amp;Iufticîaitadecretiit. Id ftatuamus.etiamfi nô poßimus omnes eau fas feire amp;nbsp;indagare. Caufa præcipua tamé manifeftaeft,uidclicet,Deû uelle,utpccca-trix natura deftruattir.De hac caufa loqtii-turApoftolus Roma.S, Corpusmorttium eft.id eft,morti fubicftum eft, propter pec-* cattim.

Hxc omnia didafunt de affliiSionibus quas nos patimur. Pafsio aüt Chrifti,amp; to-taipfius obedientia, habet aliam caufam, uidelicet, utLytron fit feu compélatio pro noftrispeccatis.utdependeret pro nobis. De diferiminehoc,quod eft inter cruceni Butaffliftionçs piotum,amp;pafsionem Chri

Cur Eccic.fitfubieda Cruel, roi fti,populus diligenter ab omnibus concio natoribus eft edocendus.

Cùmautemdiftum fitiam nobis,ecek liam crucifubieftam efte, feiendum efteti cm.cjua: fit prxeipua £c efficacifsima confo latio.Nam amp;nbsp;Ethnici coguntur multa pati. Latroiftc impius ( ut amp;antè duftum ) tarn pendetincrucequàmpins,fed impij non habent confolationem quae uitam amp;nbsp;Jæ-ticiam in Deo pariat.Eft autem certa uolu-tas Dei,ne conuerfi in dolóribus defperent ócconcidant.necinsEternum exitium ru-ant.Vbiratio humanaapud Etbnicos con folationcs quærat, bîc dicere prolixum effet,fed haec tria capita feu articules ordinc obferuemus.

Principi u m confolation is hoc eft.fi fta-tuimusamp;credimus affliftiones non citra Dei confilium nobis immitti.nec cafu nobis aocidere aduerfa, utcxca ratio gentili— urn fingit.Eftci? Dei feria uoluntas,ut in af fiiftionibus illis, cùm nos fic exercet, ipfi prçftemusobedicntiam.non ci irafcamur, fedcordibus noftris id perfuadcamus «S: imperemus.ne ea oneraadiuti Dei auxilio ferre recufent. Sic Petrus inquit,Humilie-mini fub potenti manu Dei.Per potentiam manus Dei intellige utrumtp, uidelicet,q, potenter pun ire queat,amp; contra, potenter etiam liberate eos pofsit,qui cóuertun-

G 3

102 Cür EccI fit fubi’cda Crud« turamp;adîpfiimconfugiunt, eumq; inuo-cant, utuidere eft in pœnisamp; liberations Daiiidis* Talia exempla funtprobè infpi-cienda.

Secundo loco eft confyderandus finis ob quem fupplicia amp;nbsp;aduerfa nobis patiatur immitti,uidelicet,non ut in æternum nos reijciat, fed utad pcenitctiam nos uocet, amp;nbsp;cogat.ut in affliftionibusderefipilcétiaco gitemus,amp; remifsionem peccatorum propter Chriftu pctamus, âc uera fide earn c5-pledamur.ficutieain hoc luramento eft promiffa : Viuo ego, dicit Dominus, nolo mortem peccatoris fed ut couertatur amp;ui uat.Quemadmodum Manalfe ôc Nebucad nezar per fupplicia grauia funt ad pœnité-tiam amp;nbsp;çternam faluté uocati.Et hçc eft uia tifitataducens ad pcenitentiam. Hine Paulus ait. I. Cor. n. Cum iudicamuràDomino corripjmur ne cu mundo condemnemur. Ettota Ecclefiacùm Michea aiqcap.y.Iram' Pomini portabo,ga peccaui ei,donee cau-fam meam iudicet amp;nbsp;faciat indicium meu, Educet mein lucem amp;c.id eft,in pœna con folationem ab eo expeftabo amp;nbsp;fperabo.

Tertiô.Cùm iam remifsionem peccatorum accepimus, tunc Fides fubinde crelce re debet, óc certo ftatuere, quod Deus te exaudireuelit,adfit tibi, amp;nbsp;confirmerte. Debet,5çhæç fpes prsluççrç , quod Deus 3fflilt;tionçs

CurEcctfitfubkda Crud» ioj[ pffliftiones etiam inhac uita mitig^^turus fitautprorfus indeliberacurus, Sirpin hac uita indo non fueris liberatus, te tarnen as-ternæ falutis bæreditatem accepturum.

Qui ita in Crncç Dei praefentiam amp;O-, pem.liberationein Ôcæternam falutemui-det.is iiidetfuipmum bonum. Poteilitaqj for erigi amp;nbsp;Ixticia affici. Et fie à Deo è mor teeripitur,(entit(p uiram amp;nbsp;mitigationem in affliéitionibus.Hihusconfolationispror fus expertes óeignari l'unt Gentes amp;nbsp;impij. Nosueropromifsionem diuinam intueri, amp;fidemacfpem eaexcitare amp;nbsp;confirmare debemus.Plalm.jj.Propè eft Dominus hi« qui tribulato funt corde.Efa, etiam ^^y.tefta turDeumhabitare in cordibus tribulatis uteauiuificet.Pfalm.49.Inuoca me in die tribulation is amp;nbsp;eripiam te amp;nbsp;honorifica^ bis me. Nahum.r. Bonus Dominus amp;con-^ fortans in die tribulationis amp;nbsp;feiens fperâ-tes in fe.

Hxcamp;fimiliaScripturx difta probe in figamus,amp; fæpè meditemur,amp; ut ueras il-las Dei promifsiones fide apprehenda-mus.neceas inanes uocesiudicemus ,nec fiisc^ dei^ habeamus,

Intueamur amp;nbsp;exempla tot piorum, quitus adfuitprxfentia amp;nbsp;ope fua Deus.ut A-dxjEux , Dauidi, ManalTæ , Nebucad-RszarQ.Cauans», » Vtillis adfuit,

G 4

jo4 CurEccI.fitfubiedaCrird, fieadelTeuukomnibus ipfum inuocanti^ bus,ut max. non eodem modo incorpora libus difficultatibus nos iuuet, nec eo quo nos uellemus modo. Nam 6e hoc difcrimé probe obferuandum eft.

Vltima ilia6clieralibemtioad çternam falutem femperfinehæfitationeullaeft no bis fperanda,etiamfiDeus in bac uitaè cala mitatibus corporalibus omnino nosnôe-ripuerit.Ionathas,ludasMachabçus,amp;mul ti alij,quamuis ab hoftibuslînt trucidati,ta men Deo placent.ôcfuntæternæ falutisbç redes, fentiuntlpconfolationem in cordi-busfuis.Sicaitlob.ij. Etiamfi occident me /peraboineum.

Corporalis liberatio in bac uita noneft uniufmodi, Deus enimfingulari'conlîlio nuit ut ecclefiai'n bac uita fit fubiefta cru-ci. Vult amp;nbsp;fidem ita in nobis exercere. Non itaqj modus aut tempus liberationis in cor poralibus difficultatibus ipfi à nobis debet præfcribi. Vultin pcenis etiam fuam iufti-ciam declarare 6c exerere. Sedmitigat tarnen iram mirericordia.Pfal.77.Non accen dit omnéiram fuam.Ofeæ ir. Conuerfum cil in me cor meum, mifericordia mea eft accenfa in me. NoelFundam omnem iram meam.Ioel.i.Conuertimini ad Dominum Deum ueftrum, quia benignus 6c miferi-fors eft, patiens 6e multæ mifericordiæ 6c pra:ftabilis

Cur EccLfitfubi'eda cruet 105 prxftabilis fuper malitia,i3 eft, pœnitentia ducitur fuper malo,feilicct, quod inflixit. Abacuc.In ira memor es mifcricordise.

Vtmax.itacp in corporalibusafflidioni bus non fempereodemmodo iuuat,nec femper adeft Deus.ita ut uelles,fides ramen tua.amp;inuocatioacfpesnonfruftrantur re, fcdconfequeris certo mitigationem cala-mitatumamp;pœnarum . Aliquandoctiain plane inde liberaberis amp;nbsp;uoti potieris.ut Dauid amp;nbsp;Manafles regno potiti funt.

Porro in omnibus his confolationum locis fides in Chriftum femper intueatur. Is eft fummum exemplum humilitatis amp;. patientiæ, Is cùm æterno Patri fuo in cru— cc ilia longé horrendißimaobedicns fue-rit.certè amp;nbsp;nos meritô iuxta modulum no ftrum,eiobedirein cruce debemus.

Deinde fciamusamp;hoc,quödeam pœnâ quæ nobis luenda fuiflet, earn maximè ob caufam in fe fufceperitamp; dependent , rre nos in ea pœna abforberemur amp;nbsp;in æternu exitium præcipitaremur,fed ut propter il-lius Mediatoris mérita amp;nbsp;opera tantum fide rem ifsionem peccatorum amp;nbsp;gratia con fequeremur.

Tertio,de Auxiiio. Hîc tenendum eft, quod filius Dei earn ipfam ob caufamaf-fumplèrithumanamnaturam, uteiadefle auxiiio,de earn conferuare uelitiu afflidio

G 5

Io6 CurEcctGtfubieAaCnicû

ribushuius uitx 0( in morte ipfà. Vtenim Corpushumanum autcadauer computre-fcic(Scdiffbluitur.ubiAnima difceftit, Sic tota Humana natura perijflet in omnem at-ternitaté, nifi Dei filius earn apprehenfam înduiflet.utuitam óciufticiam ei donaret. Eftitaqueapudnos, amp;nbsp;Immanuel nofter. Eftcpeximia,folida amp;nbsp;maxima hæcconlb-latio in omnibus affliftionibus, quod fci-mus noftram naturam à ChriftoDeifilio Dominonoftroaflumptam, fiid diligen-terperpendçrimus.gjcpisnon tantumpœ-nam. pro nobis dependent, led amp;nbsp;ipfe con-leruator fit infirmæ huius naturas.d: füllen tor huius malTæ.cum earn alTumpferit non foluminfeparabilitcr, fed etiâ ita, ut fitu-num Hyphillamenon nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;füllen tans

hâcmalTamamp;ipfatnairanaturæ human;,

DE PRECATIONE, SEV Inuocatione feu ado-ratione.

Quid ell inuocatio feu adoratio? E!lpo-tere aliquid à Deo amp;nbsp;gratias ei agere. Vtru- ' que enim opus aut utertp hie cultus con-iungi, Äfimulprjellari amp;nbsp;exercer!debet. Ethaecopera funtpræcipui amp;nbsp;fummicul- I tus Dei.In hisenim cogitaturquis fit Delis,quomodo fe patefecerit, amp;nbsp;agnofeitur quod fit oinnipotçs ,inifgriçprs,propiciuf,

‘ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;propça- I

Deinuocat.feuprccat, 107

propéfus ad bcnefaciendü amp;nbsp;iuuandü,amp;c.

Peterefut precarieft remifsionem pcc-catoruin,grat)am, auxiliinn in fpiricuali-bus amp;nbsp;corporalibus nccersitatibus,amp; bona tam Fpi ritual ia qiiàm corporalia à Deo fide in bona confcicntia propter IntercelTorem amp;nbsp;Mediatoren! Chrillum expetereaiitro-, gare,necdubitare,c[uin Deo pJaceant prêtes nofiræ amp;nbsp;lint efficaces, amp;nbsp;exaiidiantnr,

Vtautem reftius informentur ea de ra homines, hic teneatur ordo, ac doceantu r quinquc in precatione efle confyderanda ôc ad eam neceflaria.

Primùm.ut cogites ante omnia,quem al loqni autinuocare uelis, quis fit Deus, lt;Sc quomodo fe patefecerit.ut tuam inuocati-onein lôgifsimè amp;nbsp;in infinitû difeernas ab inuocatione Ethnicorum, T urcarum amp;nbsp;a-liarumfeftariiinomniû. Sicenim feriptû eft,Dominum Deum tuum adorabis,amp; ilium folum coles.Quapropter cor tuum al-loquaturamp;inuocethûcuerum Deum qui fc per Chriftum lefum patefecit,amp; teftimo nia de feperhibuitper miracula, refufeita-tionem mortuorum amp;alia.

Conß'derädum hoc quoq; eft cùm oras, quid fit Deus,aut qualis fit, uidelicet effe ef fentiam omnipotentem, seternam, aliam à creatiiris oïbus,plena lapientiæ, bonitatis, ûiftici;,tnjft;ricordiæ,uçr^cé,furâ,caftam*

io8 Deprecatfeuinuocat liberrimam : amp;inhacæternacflentia tre# «ffè perfonas,a:ternumPatfem,«S:fiJium Ie fum Chriftiim,amp;Spiritum fanftum,easïp perfonas tres omnia condidiffe, óchanc ue ram diuinam eflcntiâ uelle hominum mi-{èreri.Ienfn calamitatiim eorum afdci, eos «xaudi re amp;nbsp;laluare propter Chriftum.

Hæc in omni inuocationeprimum omnium funt confyderanda. Vttjj diligentius confiderentur.baptifmum Chrifti ddein-tuerc, ac fi illo ipi'o tempore,quo baptiza-tus eft, prope lordanem ftetiftes apud loha nemamp;alios pios,cùm trium illarü perfo-narumdifcriméeft diftinélè manifeftatû.

Secundo loco conlj'derari debent præcc pta Dei de inuocatione, quod ferio praeci-pit,utipfum inuocemus,amp; quare Deus talemandatum dederit.auttam lèrió id prse ceperit,amp; id tanti faciat. Deus ipfe cogit te huc.ut ipfum inuoces. Vultenim nos iuua re,amp; opem nobis ferre,amp; in periculis adef-fe nosijj liberate. Vulti^ eoipfo agnofci qs amp;nbsp;qualis fit,uidelicet,omnipotens,fapiens, beneficus,miiericors amp;c.Hoc praecipuè di-fcitur in inuocatione Dei,at(p ideo cultum hunc niagqifacit,amp; in primis requirit.Tri buiturfiquidem Deo lie. fummus honor, coqj difeernitur ab omnibus creaturis. Vt exciterisautem ad ardentiorem inuocati-onem,aliquot feripturæ difta quibus fe in uocari

Deprecat.fcuinuocat, lo^ uocari Deus prxcipit, in raentem fubindc reuocanda funt. Matth.7. Petite amp;nbsp;accipie-. tis. Lu.iS. Parabolam récitât Chriftus hue fpeftanté quód oporteatfemper orare nee defatigari.Pfal.$o, Inuoca me in die tribu-lationis amp;nbsp;eripiam te.

Tertiaconiidcratiocft utriuscp promifL. fionis, uidelicct gratiæ âc auxilij tn pericu-lis dcdifficultatibus corporalibus.

De remifsione peccatorum loquuntur hæcdifta. lohan.j. Sic Deus dilexitmun-dum, ut dederit unigenitum filium fuum, utomnis qui credit in eum non pereat, ied habeatuitamxtcrnam.Item, Afto. 10.amp; Roman.j.

Deauxilio in corporalibus periculis lo-, quunturhxpromifsioncs.Matth.ó.Quasri teprimum regnum Dei amp;nbsp;iufticiameius, amp;nbsp;omnia adijciétur uobis.i.Timoth.4. Pic tas habet promifsiones præfentis ôc futûrg uitæ.pfal.j/.In têpore famis faturabuntur.

Quarta confyderatio eft de Fide amp;nbsp;fidu-ciâjqua utraqj promifsio apprehenditur. Promifsiones enim nihil profunt illis qui eas fide non apprehendunt. Eftip probe amp;nbsp;diligenter hîc notandum.quod fides hæc, quæremifsionem peccatorum amp;nbsp;gratiam accipit propter Chriftum,femper præluce-re debcat. Nam ea corda qux non habent peccatorum remifsionem, fugiunt Deupi,

110 DcprccatSC inuocafi

(^ui etiam contra confcientiam peccat,Ä in mala confcientia óc malo propofito per feuerat,non poteft Deum iniiocare. Scd in omni inuocatione necefle eft ut lït conuer fio ad Deum, öc hæc fides in promifsioné gratiæ.ldeo Dominus ait, lohan.ió. Amen Amendicouobis. Quicquid petieritisPa-trem in nomine meo, dabituobis. In nomine mco, id eft, in fide amp;nbsp;fiducia Cbrifti Mcdiatoris,amp;c.

Hine fequunturprcces de bonis necelTâ rijs in bac uita lt;amp;nbsp;in corporalibus periculis» Fides in genere ftatuit, inuocationem non efle irritam.nec Deo præfcribit tempus aut niodum.quando aut quomodo iuuare de-beat.Scimus enim utrumqj amp;. quod Deus certö ecclefiamin h;ic uita conferuaturus fit,amp;quöd earn uslitcfle cruci fubieftam.

Fides,de gratia aut remifsioe peccatorü iJcfpe æternæliberatiois firma maneato-portet.necuacillare debetetiâfi Deus corporale plagânobis immiferit,amp; nos hîc pu nierit.u t corporali fupplicio afFeftus eft La tro in cruce amp;nbsp;multi malefici,qui qnamuis conuertuntur, tarnen pœnara illam corporalen! ferre cogunturobdiuinamordi-nationem. Hic régula qux eft in lob, ma-neatoportet.Etiamfi occident me Iperabo ineum.

Quinta ççnfidçriiûv eft reîuin petenda xuun

I

Deprccatamp;finuocat' in rum tam fpiritualium ^uàm corporalium. Necpenimpetenda funt quæ Deus*prohibait, ut fi quis peteret opemdiuinâ in cau-fa irtiüfta. Sed omnia quæ nobis funt ïàlu-taria iuxta Dei mandata, peti à nobis pof-funtamp;debent, Vt funtremifsiopeccato-rum,gratia,intelligentia rerum ad falutem dccognitionem Dei neceirariarum,confir-matioinfide amp;nbsp;omnibus nirtutibus per fi lium Dei amp;nbsp;Spiritum fanâum,uita gterna, confolatioin aduêrfis.defenfio contra Dia bolos,amp;c. Deinde omnia ad hanc uitam ne ceflaria.ut funt fanitas, uitas fuftentatio,fi» naamp;falutariaconfilia,amp;in genere faluta-ris Ecclefiarum gubernatio,pax politica,an nonae laxitas, aut benignus frugum proue tus, fœlix regnorum amp;nbsp;rerumpublicarumi adminiftratio, familiæfanitas amp;nbsp;proipe-ritas amp;c.

Hæc omnia uult apudfe quæri Deus,ue difcamus ipfum elfe fapientem amp;nbsp;benefit-cum.eumtp ideô hæc bona donare, ut id a-gnofcamus. lté ipfefolusuerè genus hu-manum c5feruet,amp; ^ccclefiæ max.curan» agai.eamcp conferuaturusiit propterfili-um Ihum.eicp afFuturus auxilio,amp; earn de-fcnfurus per filium funm contra totum Di aboforum agmen.Summa,feria inuocatio eftfumma fapientia. Multa difcithomo in tali coaüdçritione.ldcoqueconciona.

tu Deprecat.feuinuocat.

torumeft, diligenter (fcfæpepopulum a4 ardentes preces cohortari, camc|;formaiTi quam Chriftus ipfe prsefcripüt,fideliter eX plicare.ut fuatn quoqjnecefsitatem aut qiiç ipHs.fint ôpusdifcant cacompleóli.

Ad precaticnera pertineïamp; gratiarum-aftio «cuti Apoftolus docet i.Thcirî.Inde-finenter orate,in omnibus gratias agite. Et Pfatfö. Inuocameün die tribulationis, amp;. .eripiam teamp;honórihcabis me.

Èftualde iniquû invitapetere,nee uclJö gratias agere. Excitarc igicur nos ad ardé-tem gratiarumaftionem dçbemus.ac feire, quod Deus requiratutgrati fimus aut gratias agamus.Sunt(]jduae uirtuteseximiçex quibusgratitudo eftcoinpofita, uidelicct, ueritasamp;iuftitia. Veritas proHteturunde fitprofeftum beneficium.lufticia obligat fe admutuaofficia.

In primis auteni hanc ueritatem Deus â nobis requirit.ut confiteamur amp;c agnofea-musquod ipfcfitisquiiuuare amp;nbsp;liberate folus queat.ut ita eum difcamus cognofee-re, amp;nbsp;feiamus eum elTc fapientem amp;nbsp;bené-ficûamp;c.utqjftatuamus quod propter Chri ftum ôi. per ilium opem nobis ferat nofip liberet.

Etut populus feafliiefaciatadconfidera tioncm eius qui inuocandus eft.iS: ad con-liderationem pçrfonarumjixc forma pre cationis

De precat feu inuocat nbsp;nbsp;nj

cationis aut fimilis poteft illis proponi.

Omnipotens uere Deus,xterneamp;unice Pater Domini noftri lefu Chrifti, unà cuin filio tuo unigenito amp;nbsp;Spiritu fanfto, Creator cœli ôc terræ.angelorum, liominiim ôc omnium creaturarum, qui es fapiens, bo-nus,iuftus,usrax,purus,mifericors ôc liber rimus,confiteor amp;nbsp;agnofcome miferum cfle peccatorem. Ac doleo ex animo,quôd te offendi.fed te rogo,ut mifertus mei condones mibi deliéta mea amp;nbsp;me iuftifices pro pterdileéiumfilium tuum lefum Chriîlü, amp;nbsp;per ilium qui propter peccata noftra ui-dimaeft faftus,amp; in crucepro nobis cruci fixus amp;nbsp;mortuus amp;nbsp;è mortuis refurrexit,amp; in xternum uiuit, quiqjinenarrabilifapi-entiaamp;milericordia datus ell nobis amp;nbsp;ad hoc conllitutus ut fit Med iator. Reconcilia tor,amp;Interceflbr pro nobis, noftercp Salua tor,propter amp;nbsp;per ilium quxfo mefpiritu 'fanéto omnibus temporibus fanftifices ad uitam çternam.mecp regas, ut te uerum De urn reftè agnofcam, de in uera fide inuocé, utep tibi uera obedientia feruiam,necin er rores aut peccata ruam. Rogo ut amp;nbsp;omnibus temporibus tibi in bis regionibus colligas ueram amp;nbsp;landa Ecclefiam.eami:^ dementer conferues, utej) gubernationem fa-Jutaré amp;nbsp;fœlicé, attp ea quibus ad fuftentan dam liane uitam opus eli dones.noftra^

H

ÏI4 nbsp;nbsp;De precat,feu înuotâh

libcroriim noftrorum corpora amp;nbsp;anima» cuftodias amp;nbsp;tuearis.Hxc omnia pro tua mi fcricordia inlinita prçlta propter diJefturri filium tuum,quern cerufstmü ell exaudire noftra uota amp;nbsp;lufpirja,amp; pro nobis intercc dere. Et nos credimus,noftra inuocatione propter ilium tibi placere nec irritam amp;in anem efle.Credo Domine,fed opem ferini bccillitati meæ,Amen.

Domine lefu Cbrifte.omnipotentis Dei fill amp;nbsp;æterni Patris imago, Deus amp;nbsp;homo,c( pro nobis cruci affigi Óc mori uoluifti, «Scè morte rediuiuus refurrexifti, quicp uiui» amp;nbsp;régnas in omncm æternitatern,qui mif-fus amp;nbsp;conftitutus es.ut Mediator dcPropi-ciatorium noftrum fis, quicpdixifti. Vcni-tc ad me Omnes qui laboratis amp;nbsp;onerati c-flis,ego rciocilJabo uos.Quacfo utclemen-terpeccatis meis ignofcas,ut^pro memifc ropeccatorc intercédas, amp;. Spiritu fanfto tuoad uitam xternam fanftificcs amp;nbsp;rcgas, utqj omnibus temporibus in his Regipni* bus tibi Ecclefiam colligas. amp;nbsp;Magiftratui adtfle, ut bene amp;nbsp;fceliciter gubernét amp;nbsp;fuo munerercélèamp;pièfungantur, nosip tueri amp;. feriiare, ne Diaboli infidijs circumuen-tilabamur.ut didiim eft. Semen mulie-ris contriturum caput Serpentis. Ettu Do mine lefu Chrifte dixifti,Nemo oues mea* rapiet è manu mea. Amen.

O«Krnt

DeprccatSi^ inuocat ir^

o xterneomnipotcns Spiritus fandie, Ucrax, benefice , amp;nbsp;cafte,qui ab xternó Pâtre,amp; æterno filio proceais,quique in corda credentium mitteris,uc in eis Ixtici-amin Deoacquiefccnterti,ueranl inuocati onein.caftitaté, omncstjj uirtutes accen das amp;exufeitesatcçopereris,ficuti Deus ingt, Effundâfuper babitatores lerufalé Spûm gratiç amp;nbsp;prccû.oro te,ut in corde meo babi tes,meumtpcorexufcitaread uerâ conuef fioncm.aducrü Dci timoré, ad ueramdo-dlrinâacfidé,diledlionemip Dei, atqjin bis cormeum confirmarc,utuerum Deü,Pâtre Domini noftri lefü Cbrifti,amp;filium le-fum ebriftum Mediatorcm.dc te Sp.fandlu uerè cognofeâ, uerè colam,amp; ucrè inuocé, amp;inCbrifto confoiationem amp;nbsp;fpcm te id opérante babeâ.Oro ut amp;nbsp;in corde meo u c tam obedientiam erga Deum, patientiam, caftitatem.omneslp uirtutes excites amp;nbsp;ops reris,mci^j confirmes amp;nbsp;fernes contra om-nesdiabolos, contra omnia mendacia,lt;Sc contra omnestentationesamp; inftigationes nialas,ne in errores amp;nbsp;peccata ruam.

Oroteqqçfanélc aeterni Patris dCxterni Fiüj Spûs, ut habites in ecclefia Dei.in cor-dibus miniftrorum uerbi,eos(p ad Dei di-lelt;ftionem,ad ueritatis unitatisq; ftudium excites,percpeorum minifterium efficaci-tçr hominum corda ad Deutn conuertas.

II6 De precat.feu inuocat

Oro ut amp;nbsp;in cordibus politicorum Gu bernatoruni habites,in eiscp Dei dileftio-nem,iufticia:,uirtutum,amp; pacis ac tranquil tatis amorcm atep ftudium accendas, falu-tariaingubernatione confilia, fceliccmcp fucceflumlargiarisdcin ijs uirtutibus eos confirmes.Hxc pro bonitate lt;amp;nbsp;mifericor-dia operari dignare propter Mediatoren! noftnim amp;nbsp;Dominum lefum Chriftum, Amen.

Gratiarumaftio.

Omnipotens amp;nbsp;uere Deus xternc amp;nbsp;uni ce Pater Domini nollri Icfu Chrifti unà cu filio tuo unigenitoamp;lpiritu lanfto tuo, co ditorcœliamp;terræ,AngeIorum amp;nbsp;hominu amp;nbsp;omnium creaturarum,Sapicns,bone,iu fte,uerax,cafte.Miicricors óc liberrime:gra tias ago tibi toto peóiorc pro omnibus be-nefieijs tuis qux tot amp;nbsp;tanta funtut à nul-loenarrari amp;nbsp;nunquam confiderarique-ant.Primum autem gratias ago tibi, quod inenarrabili dementia patcfecilti te homi nibusamp;filiumtuum unigenitum Dominum noftrum lefum Chriftum Mediatoren! amp;nbsp;Sakiatorem effe uoluifti,utper cum falutem æternam confcqueremur,amp;quod dedifti nobis uocem Euangelij, per quod tibi colligis xternam Ecclefiam amp;nbsp;eani fan di.ficas fpiritu fando tuo ad falutem xternam, Ä ÇJ. me miferum pcccatoreni amp;nbsp;indi

gnum

Deprecatfeuinuocat» 11/ gnum ad hanc tan tam gratiam tuam uoca fti,amp;peccatamea mihicx mifericordiacó donas propter filiiim tuum, amp;nbsp;cor mcum in Hde per fpiritum (hnótum ad tefleftis amp;nbsp;das uitam,fanitatem,amp; omnia bona corpo ri neceflaria : das etiam (aliitarem guberna tionem, doftrinae puritatem ßc. conferuas mifcros noftrosliberos amp;nbsp;familiam êc domicilia. Pro bis amp;. innumerabilibus alijs beneficijs quse mifer uix animo compre-henderepoflum.toto peéiore tibi gratias ago amp;nbsp;fnmmis gemitibps à te peto, ut mif« ricordiæ tuæ recorderis propter filium tu-um,nc ficut boftisamp; bJafphemus perpetuo reijciar, fed tecum æterna læticia frui amp;nbsp;in omncm æternitatem te prxdicare amp;nbsp;laud* repofsîm.

de invocatione SAN-

ûorum mortuorum.

Licetneinuocare fanftos uita funftos? Reéie ne faciunt qui eos inuocant? Refpon deo.Demortuos iftos Sanftos inuocare eft manifefta.eacpEthnica idololatria,amp; pecca turn horribile,eftlp ueræ inuocationis ob-fcuratio. Sicenim fcriptum eft Matt.4. Do minum Deum tuumadorabis, amp;nbsp;ilium fo lum coles.His ucrbis difertè amp;clarè Deus mandat,Dcumfolumefteadorandum. Et

H S .

li8 DcinuocatSand^Mort

hincfequitur, id eße extra omnem contro uerfiam iierum Deum.quod Maieftas diui naprx’cipicadorart. Præcipitaiitem Deus in uerbo fuo Dominumlefum Chriftuni ûdorari.ErgouerumDeumeflecum extra omnem controuerfiam eft.

Vtéprcélius edoceatur hac dc re popu-r lus,hxcratio addi potefl.Cum res inuifibi lis iniiocatur, omnipotens ea eflc creditur, automnipotentiaei tribuitur , uidelicet cluód omnium hominum corda cognita habeatamp;introfpiciat , quodqj hypocriti-cam inuocationem difcernatàucra cordis iniiocatione.Certum eft autem quod folus Deus fit zTflcy/oxywTüijomnipotens,quod-que folus fit Cardiognoftes.id cft.cordium cognitor amp;nbsp;iudex ac cogi'tationum atqj in-tencionum difcretor. Certum itacp óc hoe eft.qiród folus Deus fit inuocandus.

Secunda ratio eft.quód unus eft Mediator Dei amp;nbsp;hominum.homo lefusChriftus, ficuti fcriptum eft primxadTimotheum iècundo.

Duoautem funt officia qua: adMedia-toris honorem pertinent, ut fitPótifex aut facerdos fummus, qui in fanftuarium aut Säfta ingreditur.hoceft, qui Dei arcanum confilium amp;nbsp;uoluntatem uidet.omniumtp Jiominum corda,nota,ac gemitus nouit amp;nbsp;jludit.Ergo amp;nbsp;Deus eft.

Alteriim

Deinuocat.Sand.Mort 119

Âlterumeiusofficium eft,ut iuxta sternum Dei confilium fit, noftriim noftrum nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;noftcr reconciliator,

propiciator,interccffbr,aduoc3tus amp;nbsp;inter pellator pro nobis, ut Maieftas Diuina; propter hunc Rcconciliatorem, noftri mi fereatur, nobis fit propicia, nos'qjexaudi-at . Idcp uerbo Dei nobis eft manifc-ftatum.

Qiiaproptcr in omnibus precibiis no-ftris hunc unicum Mediatorem noftruir* Dominum noftrum lefum Chriftum in-tueri,amp; in eumfidere.eiusqjfiduciapreca-ri,necdubitaredebemus,Deura nobis efi. fepropicium , amp;nbsp;noftrasprecesexaudira uelle propter Mediatorem hunc, qui in Sanfta ingreditur , Deique confilium Sc uoluntatem Temper introfpicit Sc nouit. Videtcorda etiam noftra.audit^ gemitus ac uotanoftra, eftqj reconciliator, uideli-cet Dominus nofterlefus Chriftus seterni Patris Filius.

Hincliquido patet, horrendam eflei-dolomaniam, alios Mediatores, uidelicet, demortuos Sanftos fingere amp;nbsp;conftitue-re,amp;per alios ad Deum accedere, Diui-næque Maieftatialiura Ordinem prxfor-mare uelle.

Tertia caufa eft, quöd nullus cultus, nul Viquc inuocondi 14110 inEccIefiam inuç«

120 Dcinuocat.SatiÆMort

henda amp;nbsp;introducenda eft fine uerbo Dei. Eftautem manifeftum, de mortuorum Sa étorum inuocstioneniillum Dei ucrbuin aut exemplum in Scripturisfacris extare.

Quarta ratio eft,g» in inuocatione fidem efte oportet, quæ uerbum Dei habeat, eoqj J nitatur,amp;unde certo ftatuercqueat ,eum cultum Deoplacere: Ea fides in inuocatioe mortuorum Sanftorum etiam efle nequit.

Exhisomnibus manifeftè patet.omni-no necefle efle ut inuocatio mortuorum Sanftorum taxetu r, amp;nbsp;ut ad Cbriftum au-ditoresducantur.Et quamuis nunc uaria pharmaca,Sopbifmataacpra:ftigia»fingan turamp;qua:rantur,quibushancidolatricam atq? Ethnicam confuetudinem ftabiliant amp;nbsp;pallient,manifeftum tarnen eft,officium Cliriftr per earn obfcurari.

Item,fi quis Sandos illos uita fundos in liocat.ut fi’nt fibi auxilio amp;nbsp;fubueniant (;id quod fit in multis Papifticis cantionibus)is facit è landis ipfifsima idola,ficuti Ethnici omnis generis idola feu deos multos fin-ierunt.

Quomodo autcm dç Sandis populus 1 redèlitinftituédus, ideruditiPaftoresno ignorant. Alijautemedoceantur,ggt;hifto-riæ eorum hominum, quibus fe Deus pate fecit êc uerbum fuumdédit, initiô difcen-dæamp;çognofccndxfint . Cognofcendum etiapi

Deinuocat.Sattd.Moft ill etiamquam doftrinam fingulis tempori-bus Sanfti fint profefsi amp;nbsp;tutati, quo illo-rum teftimonijs confirmemur. Item quo-modo Ecclefia omnibus temporibus fue-rit cruci fubiefta,amp;;tamé Dei potentia.ma-nu amp;nbsp;prouidentia conferuata.

Et Paftores illi qui folidius dofti lunr, obferuent.doceant, amp;nbsp;admoneant alios ru diores, ne in concionibus erronei aliquid de Sanélorum inuocatione admifceant.

DE CEREMONIIS AVT TRA-ditionibus humanism

Ecclefia. I

Poteftncprob^riquôd Papæ finxerunt amp;nbsp;fecerütciborum dilcrimen.g, certis diebus mandauerunt ieiunari nec carnibus uefci,quôd cóiugium interdixerunt, quod Monachifmuminftituerunt amp;c? Refpon-deo. Nullo modo probari id poteft.

Eft enim idolatricum quod homines ex traamp;citra Dei uerbum doftrinas de Dei efrentia«Scuoluntate aut cultus finguntdc excogitant. Eftfiquidem uerifsima amp;no-tifsima Illa Regula Matth.iç.Fruftra me co luntdocetesdoftrinas præcepta hominû.

Deus ita uult agnofci, inuocari amp;nbsp;coli, fi cutifefeprofuaimmenfa mifcricordia in« uerbo fuo patcfccit. S«d ut Satan Euam i«

122 DcCcrc.auttrad.EccI,

Paradifo à uerbo Dei abduétam,amp;propri. js cogitationibus amp;nbsp;fpeculationibus inhæ-rentcm circumuenitamp; præcipitauit,Sic gé tes quoque poftea relióto «Sc poftbabito Dei uerbo indulferunt fuis de Deo fpeculationibus, finxeruntcp pudenda amp;nbsp;horrenda, multosip Deos feu Idola atque opera feu cultus iplï iibi elegerunt amp;nbsp;fecerunt, ac tan dem homines etiam necarunt,ut e/Ient ui-^bmse.

Sic amp;nbsp;hxretici atcp Mahomet à Satana im pulfi, poftpofito Dei uerbo alios Deos.aJi-ofquecultus Dei finxerunt. Et ita femper idolatriairrepitïnmundum, ubiàuerbo Dei difceditur,lt;Sc proprijs phanta(ijs,fpecn i lationibus,cogitationibus aut fomnijsin-dulgctur.

Sic Papa: lt;amp;nbsp;Monachi fepofito amp;nbsp;poftha-bito Dei uerbo proprios amp;nbsp;peculiares Dei , cultus inftituerunt.dilcrimen ciborum.uo tumcaftitatis,Sanftorüinuocationem,enii merationem omnium peccatorum inCó-fefsione auriculari, Satisfaftiones canoni-cas aut opera illa indebita, MilTara Papifti-cam,Monachatum «Sc alia.

, Ethisfuisfiditijsoperibus hâc blafphe j miâ annexuerunt.g» ea opera mererétur re I mifsionem peccatorü. Qua dodrina Chri-ftù fuo honore palâ fpoliauerüt «Sc exuerüt.

Hic error uxAdus çft amp;nbsp;t)bijciçndus,hçip

Reguh»

DeCerc.auttrad.Ecct

Regulæ tcnédæ amp;nbsp;aut hæc Axiomata feruâ da funt.Quîaliud Euangeliû prçdicauerit anathema fit.Itë.Deo magis obedire oportet g hominibus. Debet amp;nbsp;Confefsio fequi, ficuti nec IfraelitæfuftincbantBabylonia adorare ftatuâ idolatricam Regis, licuti di femperuerèpijconfefsionem ingenuâedi derunt.ubi impius Magiftratus eos cogéré uoluit.ut idolatriâ aut falfam doftrinâ rect perent.Sicamp;noshoctépore cohteri debe-mus,nec crroresPapifticos,Interim, Anaba ptiftarum dçlyria amp;nbsp;alias fanaticas opinio nes amplefti.fed eas abominari,amp;: purâ Eu angelij doftrinâ conftanter tuerî, eicp indi uulfeadhçrere .Acfidesaftionescp noftrae , uçrboDei regantur,ficuti Propheta inquit, Lucerna pedibus meis uerbum tuü. Breui ter, Quicquidmandaturdc inftituiturcon tra Dei uerbum,omnes leges amp;nbsp;traditionea I «erbo Dei repugnantes,non poteft non De um ofFendere çùm impia fint.

Atqj idco omnes, qui donü caftitatis nó habent,amp; ad coniugium idonei funt.coiu-gium amplefti,(amp; in caftitateconiugali ui-tam cxigere, amp;nbsp;caftitatem coniugalem fer-narc debent. Quippe grauiter offenditur Deus libidinibus uagis amp;nbsp;commixtio -nibus extra Coniugium, quas uetuit. I-pfe purus eft amp;nbsp;caftus , uultquenos fibi efieconformes dcfuo ordini,uult tener«

124 DeCcrc,auttradi.EccI»

ac (eruare nos di(crimen inter pudicitiani amp;nbsp;impudicitiam,caftitatem amp;nbsp;immundici am,fe(u agnofci fic.qnod fit Deus punis,ca ftitatis amans, Etcontràuulthocquoquc nos fcire, quod Diaboli fintimmüdi lt;Scim puri fpiritus, q impellathomines immani amp;nbsp;horrenda procacitate,petulantia amp;nbsp;narijs modis in omnis generis libidines ac inceftus, ut contumelia Deum afficiant,amp; miferos homines perdant.Sciuntenim logé grauifsimas pœnas amp;nbsp;corporales amp;nbsp;xter naseomitariac mancre libidinibus uagis indulgentes,ficuti teftantur pœnæ Sodo-morumamp;Cananxorum.

Eftcpdeplorandum miferandumin mo dumquod Satamilèramillam humanam naturamtam multipliciter ad horrendas propudiofifsimaslp libidines amp;turpitudi nes impellit. Et magis etiam deplorâdum, hxc peccata amp;nbsp;flagicia confirmari, augeri, cumulari amp;nbsp;crefcere hoe ipfo, qnod Pontifices amp;Monachi coniugium prohibuerut, eoscjj qui coniugium non amplefterentur, prxdicaueruntlingulare fanftimoniæ exi gt;nix opus faccre.cùm tarnen aliud teftetur apertum Dei uerbum.

Debet itatp concedi, ut ij qui fub Papatu facrificuli aut in Monafterijs fuerunt, con-jugium fi uolunt iuxta Ecclcfi« ordinatio-ncm,amfleüantur. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;’

Pt

De Cere,aut trad» Ecet nbsp;nbsp;125

De alijs ctiam humanis mandatis auc traditionibusreftèedoccndus pro concio neeftpopulus.ut fciant.eaopera tantum efle Dei cultus,quæ Deus mandauit,amp; tue, ubi fiüt ex fide in Chriftû.Inutiles amp;nbsp;ociofg iftæ ceremoniç prorfus omitti amp;nbsp;abijci pof funt.SedfeftaDominicalia amp;nbsp;quxdama-lia,«Scordincm Hiftoriarum iuxta temporis rationem legendo.canendo, concionan do,utdcChriftinatiuitate,l’afsione,Refur reftione.Afcenfione in cœlos.mifsionc Spi ritus fanfti,amp;c.feruamus,ut mançât amp;nbsp;fint publici óchonefti cógrelTus ac cœtus ad c5 feruandum publicum uerbi minifterium. b^m,ut fuprà fçpiculè iam diétum eft.uult Deus Euangelium publicè doceri. Et iple conferuat dementer eos cœtus ideo.in qui busEuangelij dodrinaeft . Temporaaût feu boras idoneas ad earn rem permittit or dinariamp;conftituipro ratione locorumamp; bominum àPaftonbus amp;nbsp;Ecclefia. Et bæc Ordinatio reftè intelligi debet,ne con feien tijs laqueus inijciatur,amp; ut tarnen miniftc rium uerbi, amp;nbsp;miniftratio Sacramento-rum, Precationespublie® amp;nbsp;gratiaruma-ftionesboneftèivlt;r;(Ç/4«t'ti)f feruentur.ut-que populus libéter de frequens turn adfiamp;

DE LIBERTATE CHRISTIANA,

\16 De libcrtate Chn'ftianä.

fOyiD EST CHRISTI-ftiana Libertas?

Refpondeo. Chriftiana libertas prL mum eft fummaillaamp;iramcnfa acquciii eftabilis gratia ac mifericordia,quödcitra ullum meritum noftrum propter Chri-ftum,remiftionem peccatorum confcqui-muramp;iuftißcamurfeu iuftifumus , noc eft, Deo accept! per fidem.quamiiis in mi-fcraliacuita mukæ adhuc imbccillitatcs, ac fordes, pcccati reliqiùæ nobis adhxre- . fcantamp; multum negocij nobis faceflant. i

Ethxc libertashoc quoque complefti-tur quöd Chriftus ipfe nos ex inferis edu-«ftos,confolationem amp;nbsp;ui tam in nobis t?-peratur, fanftumipSpirltum fuum nobis donat,amp; contra Diabolos nos tuetur, ac potenter mirabiiiteripnos feruat, amp;nbsp;tandem æternæ falutis confortes nos facit,ubi , ab omnibus peccatis , à morte, ab infi- ( dijs ôi tyrannide diaboli ôc omnibus mife-rijs calamitatibus atque xriimnis immu- , rtcs amp;. liberi æternam uitam amp;nbsp;æternam iu fticiam liabcmus. Dehis omnibus loqui-tur Dominus Iohannis ofl:auo,ubiait.Si nos rilius liberauerit, uerè liberi entis.

Huiclibertatisgraduiacccdit haneqjco mitatur amp;nbsp;confequitur, quod credentes in Chriftum non oncrari debent Legibus ce-r«raonialibtgt;8 nçc forenlîbus Moli,nec dc-bçnt

DetriEpart.Lcg.Moûlcar, lïjz bent captiuari aiit prcmi cereraonijs aut traditionibus humanis, aut ab homini-bus conftitiitis. Sed fciant cas cercmo-nias ab honiinibus inuchtas amp;nbsp;cxcogita- , tas non efle cultus Dei, nee peccari ubl non feruantur, ficuti Paulus ait ad ColoG. fen. i. Nemouosiudicet inciboautpotü flut in parte diei fefti, amp;c.

DE TRIBVS PARTIBVS Legis Mofaiex.

Operxprecium dtualde utile ac necef-fanum eft,ut omnes pij , qui intelJigen-tia aliqua prxditi funt , mediocrem ali-quam bac de re cognitionem babeant, ' quomodo, amp;nbsp;quas ob caufas Deus Poli-tiam Ifraeliticam politicis fuis Legibus «Sc fingulari quodam regimine ac guberna-tione ad certum locum amp;nbsp;certum ac confti tutum tempus alligarit amp;nbsp;ordinarit.Eftau tem hæc prxcipua caufa.

Hxc cft Dei uoluntas pfo infinita fua er ga nos propenfione âc dementia , ut Fi-lium fuum lefum Chriftum agnofea-mus. Et propterea omnibus temporibua fibi in gencrc humano Ecclellam collie git . Vtautem certà conftaret, in quo loco CHRISTVS debebat nafei, do-cerc, pati, refurgçrç à mort« ûium,

I

118 Dctrib.part.Leg.Mofaicæ, | miraculaedereadconfirmationemamp; teftl ficationemdoftrinxjideo Deus populum Ifraeliticum ab omnibus alijs gentibus fe-gregauit.eitjjpropriam ac fingularcm qua-* dampolitiçacregiminis forniam conllitu jt,amp; ccrtam in ea tribum aut profapiam no minatim defignauit , è qua Saluator ille Meßiasnal’ci debebat. Eteam partem feu PlagamautRegionemin terris inhabitan dam dedit,quae notifsima crat, fita nimiru inter fami'geratilsima lt;St maxima Régna Afsyriacum, Chaldaicum, Ægyptiacum, ferè in meditullio aut umbilico terræ.

Edidit amp;nbsp;infignia Deus Temper in eo po [ pulo miracula, ut amp;nbsp;inde certo ftatui pof-fet.hancfolamdoftrinam efle ueram.qux in eo populo per Proplictas eft praedicata, amp;nbsp;quod in eo populo hli'us Dei le exbibitu rus effet conlpiciédum,fuacp miracula ftu-Eenda patraturus. Earn ob caufam Deus 1 uncpopulum-fingulari quadam regimi-nisaut politic externx forma ab alijsgen tibus feparauit. Et hxc politia ab egref-fu ex Ægypto ufcp ad Paftlonem amp;nbsp;Refur-reftionem Chrifti ftctit amp;nbsp;durauit annos IÇ45. Et fuitfingulare dceximium Deibe Heficium,quôd ita certam Scholam aut A-cademiam erexit,amp; certam federn Ecclefîç j dédit, totlp annos ibi conferuauit, dequa certo fciri potuit, ^cnotumfuit, effemeo

• popula 1

De trib.part.Leg. Mofakac* 12^ populo ueritatem diuinam,amp; aliquot pioa ueritatis doftores omnibus temporibus U bi extitifle amp;nbsp;inuentos elTe.

Vbi autemPolitiæfunt.ibi neceflc efte-tiamelTe leges Ciuiles de iudicijs de pœni» atrociumdçliélorum, de hæreditatum di-ftributione.de emptionibus amp;nbsp;uenditioni bus, «amp;c.

Et ut hic populus ab alîjs populis (Stgen tibus manifefto de illuftri aliquo difehmi ne (èpararetur, ôc diftin^us eUet, inftituit mâdauitferuah in eo populo multas ce-remonias de diferimine ciborum.de fcAi* ic làcrificijs,amp;c.

Et cùm Mefsias in hoc populo nafci amp;nbsp;f* cxhibereconlpiciendum deoucrit, uoluit cafdem Ceremonias elTe ôc figuras typos ac umbras amp;nbsp;cómonefaftiones de Mefsia.qua Iis figura amp;nbsp;agnus Pafchalis fuit. Breuiter, Politia fuit pulcherrima, amp;nbsp;optimè confti-tuta,cuius limilis in nullo Regno confpc-ftaeft.

Sed prêter has Leges ceremonial« lt;St iu diciales.habuithic populus multà utilio-ra, dcmagisnecelTariapræceptaDei, quas nonfuntordinationes aut conftitutionc* euanidx aut mutabiles, fed xterna Dei là« pientia.qux appellationem habet infirmi-ufculam lt;amp;nbsp;non fatisplenam, nec resqua» continet pl^nè exprimétcœ. Vocatur «nim

* nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;i

Dctnl\part.Leg,Mofai'cæJ

Lex moralis.Etfuntdecem illa,qux uocaf, præcepta aut Decalcgus. Sunt ante ea prx-ccpta lie intelligéda.licuti ea Deus ipfe pet Chriftum óc Prophetas atep Apoltolos ell interpretatus.

Huicetiam Politix amp;nbsp;populo Ifrahcliti-co.utniultadonadedit.utqjeum hen .lici-•js amplifsimis cumulauit, ita etiam graui^ bus cum calamitatibus ob ingrantudinem nfflixit. Etquamuispars non contemnen-daciuspopuli intercidit amp;nbsp;fublatacH.Tri bus tamen luda ad id ufq; tempus durauit, doneefilius Dei tS: SaJuator nafeeretur amp;nbsp;confpiceretur.inlj, hoc populo palam doc« ret,amp; teflimoniollupendorum miraculo-rum doftrinam fuam confirmaret, ac nidi ma fieret, ócè mortè rediuiuus refurgeret, dc fpiritum fanftum mitteret,amp;c.

Cùm hxccircntimpleta,Deus hanePo-litiam non conferuauit. Ethorrendum ex emplumatquc commonefaólionem in eo populo propofuicabjs, quoniodo incredu litatem amp;alia pcccatapunireuclit, hoci-pfo, quöd Hierolblyma dcalix ciuitates lu daicx per Romanos tanta crudelitate (lint uaftat.c amp;nbsp;eueiTx. Atque ita unà cum euer-fione amp;nbsp;uallatione ilia conciderunt amp;. abo litx etiam unà funt leges illx Ceremonia-les amp;nbsp;iudiciales.qux etiam non alio animo d4tx crant, quàni ut tätum ad id ufq; tempus

DetribtpartXcg.Mofaicæ» ïjl pus durarent. Nec uult Deus ullo modo,ut eæ leges reftaurentiir, ficuti quidam indo-fti amp;nbsp;fcditiofi homines aliquotics conati funt ulitatas Iuris Caefarei ieges abolere, de Bgrorumac fundorum culturas atep poC-fefsionesiuxta Leges Mofaicas diûribue-fe.Vt Monetarius amp;nbsp;Struthius falfopræte-xtu amp;nbsp;fpçcie lubilae'i clamabant agros debt fc elle liberos amp;c.

Et Papa etiam inftar Simix Lcuiticas ce» remoniasimitatuseft . Sefecit Aaronem, Difcrimen ciborummandauit. Dixit Mo-nachos cffe Nazarxos. Vt hic, lt;amp;nbsp;limiles ûlij crrorcs uitentur, hic uerus de neceflari usintelleftus.authxcdoftrina in Ecclçfig retinendaeftjLeuiticas Ceremonias amp;L« gcs iudiciales in Mofe,quçnon funt omnium hominum animis naturaînfitx, abo-litas efle unà eu m deuaftatione Hierofoly-morum, ôc quôd alligati ad cas non fimus. Id Prophetx longé antè prædixerunt.Et A.~ poftoli fimul Aftorum decimoquinto, fe-ucrum ca de rc decretum ftatuerüt. Et Pau lus ad Gala. de in alijs locis fatis fuam fea-tentiam difertèexprefsit.

Quçris igitur,cum Lex Moi fi fublatt fit, eumnunc non peccent edentes carnen» fuillam.cur peccata fint eaopera quibu* uiolatur decalogus, ut cædçs, adulterium,« furtum, periurwjdçtf

DetnKpartXeg^Mofairj^*

Hîc fciendum eft.hanc doftrinam, quas uocatur Lex Moralis, aut Decalogus, non elTemutabilem Legem ( fireftèintelJiga-tur):nec fimul cum Mofe cœpifTe.fed eft ternaamp;immotaati^ immutabilis fapien-tiain Dcoiplb,(amp;æterna régula iufticiæin uoluntate ipfius.quampro inenarrabili amp;nbsp;îmmenlà fua bonitate creaturas rationali imprefsit amp;infeuit, lt;Sc fubinde eam in fua Ecclefia à temporibus Adæ per prædicatio néfuâdeclarauit, cxpofuitôic repetiuit, ut fciremus qualis ipfe cflet, uidelicet,fapiés, beneficus,ucrax,iuftus,caftu8, amp;c.amp; 5^ ue-litacpoftuletutcreatura rationalis fitipfî conformis. Ideo hancfummamfapictiant cum creatura rationali communicauit.Et irafcitur horribiliter omnibus, qui huic fuæ immutabili lapientia: repugnant,amp; de ftruiteos.Etob idefthæc fapientia amp;:regu lain Deo omnibus temporibus uerum amp;nbsp;horrendum illudiudicium Dei contra pet cata.hoc eft,contra omnia ilia quæ huic of diniin Deoaut fapiétix diuinæ répugnât.

CùmitaquehæcSapientia amp;nbsp;Regula irt Deo æterna lît.fequitur peccatum Deo fem per «Sc in æternum dilpliccre, omniaq? quas huic fapientig amp;nbsp;regulæ repugnant,ut fuut idolâtriæ ,cædes, adulteria, furta, pcriuria, amp;nmilia,amp;c.

S.t ut humanum genus hoc iudicium eÔ tra

Dctn'b.partXcg.Mofaicae« i]] tra peccatum fciret , amp;nbsp;non contemnc- , ret, fed magnifaceret, idco Deushancfugt; am Sapientiam amp;nbsp;Regulam tot amp;nbsp;tarn ftu-pendis miraculis in eduftione ex Ægypto nominibus propofuit.tçftificans amp;nbsp;docens fe ipfum effe talé, amp;nbsp;uelle fe deftruere amp;nbsp;pu nirequx huicfus fàpientiæ amp;nbsp;uoluntati aduerfantur.

Et uti artifexinfignis.fummam eorum decem capitibus eft complexns, quæ uoca^ mus Decalogiim aut decem prxcepta.quat tarne intelliganturiuxtaenarrationesChri fti.Etquotiesutimur uoce Decem præce-ptorum dccalogi, aut legis moralis.Ioqui-mur de hac seterna amp;nbsp;immutabili lege.

Quicquid igitur contra banc Jeternam Dei fapientiam committitur, co peccatur, idlt;^ maner paccatum in omnem atterni-tatem.ncc unquàm poteft Deo probari aut placere.Quod tarnen Deus miferos nos ho mines in gratiam recipit, inde non fequi-turquödpeccata probet, fed iuftasmScin-gentem fuam contra pcccata iram ideo in filium fuum lefum Chriftum deriuauit ßc cfTudit, deeins Pafsionem cum innocent fuerit,Lytron amp;nbsp;expiationem peccatorun» •fle.eaq; fux iullicix fatisEeri uoluit.

Hoc arcanum amp;nbsp;admirandumconfilid quamuis in altera uita illa xterna apud De |iincUrius,apertiusdcpkQius ac lucuUo.

1J4 'Dctrib.paftLcg.Mofato tiuscognofccmus: Tarnen in hac quorpiiî tauelutipueri puerorum in moreminci-piamus hanc diuinam doftrinam difcerc amp;confj'derare,quö probe hoe nobisinfi-gamus «Sc femper cogitemus, peccatum eile horrendam «Sc tcrribilem deftruftio-nem : «Sc econtràefle i'mmenfam«Scinfini-tani mifêricordiam.quöd tarnen Deus nos pcccatis obnoxios in gratiam recipit,«Sc acceptât, fic tarnen, utiufta «Sc magna çius ira ininnocentem «Sc drleiSifsimum fuumfi-liumcfiiindatur. Dequareloquitur Apo Holus ubiait Gratia exuberat fupra de-liftum.

Sicliberi reddimurperfilium Dei abç-terna ira,quatn hçc l.cx diuina,hocert.Dei lapientia «S^ iußieia in nos eiFuderat,nifi Chriftus Dominus nofter mediator «Scre-conciliator faftus fuiflet.

Vbi itaep Paulus ait,nos àlege liberatos, jd în teiligâtur de æterna pœna, ubi fide in Chriftum remifsionem peccatorum lt;amp;nbsp;gra tiâ confèqmur,«Sc ipfius iufticia induimur.

Et manet tarnen nihilofecius çterna Dei fapientiaamp;iulbicia, cui pofleaobediédum nobis cft.Et films Dei ipfe operatur in no-bis uitam.dat«^ fpiritum fuum fan Aum.ut obediétia inchoetur. Ac deftruit Deus hoc corpus peccatis obnoxium,eo teftificans fi bi peccatum difplicere, feç ideertô abolc-retfcpunjrç, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Vrge^ne

DeCom'ugto« 1^5

Vrgeantitaipamp;inculcent miniftri uer-bi diJigenter pro concionibus Decalo-gum,eum(p iuxta enarrationes Scripturac expliçent, utèceftimonijs diuiniscogno-fcaturamp;difcaturquaecoramDeo (intpec-cataamp;qux ècontra (int opera Deo placcn tia.Sed (imul etiam remüsio pcccatorum, redcmptio,gratia Sc falus per Cbriftum parta , popiilo indem fcdulo amp;nbsp;fideliter proponantur.

DE CONIVGIO.

L . Oniugiücft légitima amp;nbsp;indiflblubi lis copulatioduarum perfonarun» maris amp;unius fœminæ, inftituta diuini-tus,(ingulari cöfilio amp;nbsp;exprelTo uerbo.qui-bus perfonis Deus commixtionem aut con iugalem beneuolentiam permifitamp;indul fit ad propagatione generis humani amp;nbsp;ad uitandas tlJ ici ras ac uagas libidines.

Inftitutumcftautemhoc uitsegenus in Paradifo bis uerbis, Eruntduoin carnem. unam.uel una caro.hoc eft, fic erunt copu-* lati utfepararinequeat, au^runtinfepara biliteriunfti.Sicinitio ftatim mundiin Pa radifo bis uerbis omnes aliz commixtio-nes aut libidines extra Coniugium ueti-tæfunt. Et Cbriftus ipfe bxc uerbaMat-tblt;i;9.Fepctiuit,coniußium^ in primuoa

1^6 De Coniugio, fuum ordincm amp;nbsp;canonem aut rcgulam r* ftituit amp;rcduxit.

Omnes itacg commixtiones extra Coniu giiiinfèuuagæ libidines funtpeccatacon^ traDeum,qux Deuscitra dubiumpuniet in hacuitaaut in oftinem æternitatem in qui non conuertuntur,ficuti exprefsè te itäturbgediftaHeb. 15. Scortatoresamp;adul terosDeus iudicabit,amp; i.Cor.ó.Scortatore» amp;nbsp;Adulteri regnum Dei non hærcditabût.

Hæc omnia Concionatores feriö «Stdili genter populo inculcent, amp;nbsp;omnes libidi. ties uagasacriter taxent indetj; deterreant tam minis uerbi diuini quàm citatione ex emplorum.ut Dauidis,Tribus Beniamiti-eæ,Sodomorum ac fimilium.

Debet«Sepoteßas politica lèueritatema gna cócubinatuSjfeu duarum perfonarum nó coniugatarum cobabitadoné.adulteria amp;nbsp;alias libidines uagas punirc, quo paucio res talibus libid i n i bus indulgeant. Certif-limum enim eft ob taliapeccata totas regiones puni ri,ut teftantur exempla Beniami tarumót Dauidis amp;nbsp;alia omnium tempo-riim.Qui itaq; donum caftitatis non habet amp;nbsp;extra coniugium callè uiuere amp;nbsp;contine re nequit,is banc obedientiam Deo debet, ut in Coniugiocaftèuiuat.

hïc idinprimisprobè notandum, ^liódccrts leges de Coniugionon niliin

ucra

De Contugio, 137 ueraEccIefîa femper fuerint.ubi Coftiugiû finguIariDei dono,in fuo ordine conféra» tumeft. Apud genres quidé nomen Coniu gijmanfît.horrenda: ramen libidines palam funr conceflæ.Turcæ uendunr bis rem poribus uxores faas qaando amp;nbsp;quibas uo-laerinr.

Diaboli in terras,fœdas, amp;nbsp;detellandas li bldines præcipitaaerunt hzreticos amp;. erra neis doÂrinis dementatos. Quidam etiam ut fpecie magnæ fanftimoniæ lefa uen-ditarentjConiagium dixeruntçflcdamna turn aitx genus,amp; peccari ab ijs q id ample fterentar,Ac prohibaernt id omnibus qai fandosfeproHrerentarauteflefanâi cups rent, at Martion,Tatianas,Hierax lt;Sc alij.

Martion Diacono caidam axorem faam abduxit.quæ poft aliquot annos cam ad maritû faam red ij ifet, horrenda de Hç-retieorum iftoramlibidinibus «Srimpuri-tate narrauit.

Econtràalij Hxrctici, ut Carpocratcs,ac fimiles docuerunt,uxores fuoram difcipu lorumdtbere elfe communes. Quamuis autem hæ turpirudines ram fœdx amp;nbsp;cralfae fînt,utuideri pofsint odio inuidia elf» confiéiç,ab hominibus tarnen tara âjlow/ SQ15, ut Clemente Alexandrino,funr con. fcriptç tara diligcter amp;. accuratè,ut dubitâ-dura de eiu$ fid« non fit, Ët inter Anabapti

1 î

1^8 DeConfugîo*

fias tetrioraetiam libidinum genera patrâ tafunt. Hæc omniaîdeofuntnotanda,ut diabolorum immenfam nequiciam amp;nbsp;ma liciam conßderemus, utcp (imus prtiden-tiores amp;nbsp;circumfpeftiores, uttp hoc figno cognofcamus,eas feftas qux Coniugiiini contumcüaafficiût, haberc cauterium dia boh'.tîcuti clarè fcribit Paulus i. Timoth.4. eascpiSi alijserroribusfcatere.

Exhis liquet Papam cum fuisEpifcopis, Csnonicis.SacrificulisacMonachis, alijsqj ciusordinis, qui interdicuntConiugium contra apertum Dei uerbum peccarc,lt;amp; libidines conhrmare.augere amp;cumulare,ac proinde effe Dei amp;nbsp;Ecclefia: holies, alios pkireserrores lt;amp;nbsp;idolomanias inter ipfos elTe.Libidinesenimplerumque puniun-turexcitate amp;nbsp;dementia,ficuti Roman.i. feribitur.

Necullacreatura poteft fatis expende-rç amp;nbsp;comprehendere calaraitatem iftam maximamamp;horrendam amp;nbsp;damnumgra uifsimum.quodattulitConiugij prohibi-tio undc tot uagx libidines fublècutx.ue-raDeiinuocatioimpedita , Dei cognitio «xtinfta,amp; corda excita te pereufla, ôc furo reatep infaniadementata,amp; multxanima rum myriades in xternum exitiumrue-runt,amp; Dei ira totx Regiones deletx:eft c-Ki«(«rù^itHua)|horrçQdg$ atroces î-

De ConiÛgio, ftasplagas, bella, uaftationes,generales amp;nbsp;uulgatasiftas cxcçcationcsaut animorunt denientationes.ac tcncbras feu obfcurario ties doûrinæ,cladesac calamitates libcro-rum amp;nbsp;pofteritatis in orbe uagari maximà ob idolatriam,cxdes,lt;Sc libidines.

Atquc ratio ofKcij concionatorum hoc poftulat, ut amp;nbsp;ueram de Coniugio amp;nbsp;de i-ra Dei corttra libidines uagas doftrinam proponant amp;nbsp;inculcent, atque etiamipfî orentamp; populum hortcntQr ad preces, ut nos Deus, qui amans cft caftitatis amp;pu-ritatis , dementer pro fua mifericor-diaregat, ac feruet, ne libidinibus pro-hibitis polluamur, quo eum bona confci-entiainuocare pofsimus, de ne mentis cæ-citate atque furore dementemur, alijfque corporalibus pœnis grauibus afficiamur. Sicenim inlibro Sapientiae capiteoftauo fcriptuftiell: Et hocipfumeft fapientiæ, fcirecontinentiamelTe Dei donum, atqu« eamàOeopetiui.

In Côiugio piè uiuere eft etiam caftitas. Suntamp;fæpecômonefaciendiauditores ut diligenter cogitent, cur Deus hancuirtu-tem tantopere amp;nbsp;tanta feueritate præcepe-rit,uidelicet,ut eam uirtuté intelligamusÄ agnofeamus elfe magna amp;Dco gratifsimâ, atcj ita luculentû diferimé inter Deû amp;nbsp;di» bolos faciainu6.Nâ cü Djü oculis torpor»..

140 DeConfoglo,

libus non contueri, nee manibus nollri» contreétarepofsimusjoculis fidei nobis eft lntuendus,amp; cogitandum quomodo fe no bis patefccerit,amp; quomodo fe in uerbo fuo agnofcendü propofuerit,amp; fe ab omnibus Blijs rebus autcreaturis amp;nbsp;maximèà diabo lis diieernat. Eft autem hocdifcrimen illu ftre amp;nbsp;ualde darum,quöd diaboli deleftan tur libidinibus,amp;: ad libidines uagas mul-tahominummiliia incitant dc impellunt, idtp faciunt odio Dei, ut Dcum oifeAdani, amp;nbsp;ut miferos homines in exitium præcipi tent.Contràuerô Deus eft mensamp;eflentia pura,munda,amp; cafta,uulti^nos fibi confor mes elle.Vultamp;donü caftitatis largirino-bisipfe,aiijs(ÿ doniscaftitatem ornare,id quod in lolcph docuit.

Hoe difcrimen in noftris precàtionibus cogitemus amp;nbsp;expendamus, quöd uerü Degt; um ilium alloquamur,qui purus eft amp;nbsp;ca-ftiutemamatxumipdifcernamus abom-tiibus immundicijs.Etnoftram etiamim-mundiciemtumlimulagnofcamus aede* ploremus.Etin hocConfilio de creation« maris amp;nbsp;fœminac amp;nbsp;de inftitutione coniu-gij mulcum arcans amp;nbsp;fummx fapientix di uinx continetur. Nam potuiffet Deus ahum modum inuenirc, quo homines nafc« rentur,Sed uult in généré humano elle ec-ideo duas pçrfonas primum «reauih

DcConîugfo» 141 eresuit, uidclicet, marcm amp;nbsp;foîmînam,u» erdens amp;nbsp;legitimus ueri amoris alTeâus in tereos effet. Ac mas figura eft æterni filij DeijFoepina uerô figura eft Humana: natu ræ.quam Dei filius affumpfit. Etardens il-le amoris affeftus quo maritus complcfti-turuxorem.fignificat ardentifsimum illû amoris affeâum quo filius Deihumanani naturam amp;nbsp;nos compleâitur.

Attphæcideocogitemus ut maiori honore Coniugium afficiamus, idqj uitæ nusftatuamus effe fingulare amp;nbsp;eximiurrt Dei opus,fummo Dei confilio conftitutü, utipDeifapientiam praedicemus. Actum ttiam id genus uitx honore afficitur, ubi coniuges caftitatem ac fidem beneuolen-tiamip coniugalem feruant, mutuotp amo re left compleóluntur,«Sc ubi ipfi Dei Eccio ' fiaautpijfunt,qualcsfuerunt Adamamp;E-ua,Zacnarias amp;. Elizabeth,amp;c.

Qux præterea de Coniugio tenend« runt,ea ex parte aliqua poftea in loco de lu risdi£lione Ecclefîafticaindicantur.

DE MAGISTRATV PO-liûco.

Anabaptiftx dicunijMagiftratum poî!^ tieum.rudicia forenfîa, dclegitima fuppli-ciacfliaiàiliUudquàa» pccata, aut hn«

142 De Magiftratu Politico, pcccato ea adminiftrari amp;nbsp;fieri non poß fe,amp;pium non poflebona confeientiaMa giftratumgerere,Reftène fentiunt?

Relpondeo. Hancdoftrinani.Anaba-ptiftarum certißimum eft effe Diabolicü commentiim amp;nbsp;médaciumamp;blafphemiâ contra Dei fapicntiamamp; donum benefiei-umip eximium.feditionum^, cçdiû amp;nbsp;iia-ftationummateriam amp;flamnum. Diligen ter itaqj edocendus eft populus de utroque ininifterio tarn uerbi quam gubernationi» politicæ, eorumtp difcriminc.

OyÖD IGITVR EST DIS-crimen inter minifterium uerbi amp;

Magiftratum politicum?

Minifterium uerbi eft mandatu expreß fo uerbo Dei datum,ut falutarem facrolan dl Euangelij doftrinam annuncient, lacra incnta miniftrent,peccata remittant,uerbi miniftros unà cum ecclefia ordinçnt.deli-da.uicia fcelera ac flagicia omnia taxent amp;nbsp;arguant.fed uerbo Dei duntaxat no ui cor porali.Eftq} Deus per hoc minifterium efh cax,dan5remißionempeccatorum,fpiritü famâum.uium.confolationçin óc falutem aeternam.

Dehocmandatoloquitur Chriftusloa. io. Sicut mifit me Pater,fie mitto uos.His uerbis clarè exprimttur.primû ggt; ipfa Maie Aas diuinanuuiftenü ugrbi üiftitueht, de

De Magiftratu Politico» 145 ad id filium fuum primum iiiaugurauerit amp;conl'ecrauerit, qui Patribus amp;nbsp;Prophcti» uerbum fuü manifcftauit, amp;nbsp;poftea uifibi-lis in forma Humana docuit, amp;nbsp;Apoftolof milit.mandauitïp ut omnibus temporibus minillri uerbi uocarentur. Ac fempcr fili-us Dei manet Pontifex aut fummus facer-dosatcp Arcbiepifcopus.CQnferuans mini-fterium amp;nbsp;per id efhcax eft.Ephe. 4. Sedet addextram Dei, ut dona dethominibus, Prophetas.ApoftoloSjPaftores amp;nbsp;doftores.

Secundo in ue.rbis loan. lo. iam citatis, doceturamp;lioc,quóddiuina Maieftas effi-caxperminiftcrium Apoftolorum amp;nbsp;omnium qui ad id uocati' funt, effe uelif.ficuti per minifterium aut conciones Chriftï ef-ficax fuit.

Tertio,eft bis uerbis amp;nbsp;bocindicatum, (j»minifterium uerbi non fitpoteftas faecu lans autpolitica , autcorporaliscoaftioamp; uiolcntiaautuis.

Qiiartö, qd doceredebeant qui in eo mi nifterio funt,uidelicet,ea quç Cbriftus ipfe docint.Hxcomnia compleftitur breucid diftum.Sicut mifit me Pater,ita mitto uos.

Poteftas politica aut Magiftratus eft mi-niftcrium aut munus à Deo in toto gencre bumano ordinatum, quod amp;nbsp;ipfe confer-uat, fed alio tempore fîrmius alio imbeciU liui,io magnit sut paruis turbsùonibui,

144 De Magiftratu Politico, conuulfionibus amp;nbsp;diftraftionibus, ad com feniationcmexternæ difciplinæ iuxtaom nia Dei mandata, ôc ad cohercendos at(p puniendos contumaces fupplicijs corpora îibus amp;nbsp;gladio.per quæ Deus duo hæc prç-ftatamp;efficit. Primum admonetomnes ho mines his pœnis.fe elTe fapientem ôc. iuftû, amp;fe fanguinarios auchomicidastollere,amp; punîre,per quos diaboli conâtur totam hu manam uitam conturbare.

Etduofunthîcobferuanda. Primum, Etfi funt multæ ôc miièrabiles atque hor-rcndæataxiae,turbæ,difsidia,diftradiones amp;diuullionesintoto genere humano, its faftus.arrogantia (libidines uagæ, rapinx, cacdes.bella illcgitima feu latrocim'a : Natu ra cnim hominum pcccato infeôa petu-Ians,ferox,contumax 6c profligatæ malicig eft.Hinc inftigant 6c incitant multos homi nés diaboli,ut omnia uaftent,faciunt ex ijs t)'rannos,feditiofos,homicidas 6cc. Hxc ta men mala 6c uicia.fcelera ac flagicia non funt à Deo , fed à diabolo,amp; Humana ilia corrupta 6c peccatis obnoxia natura,qui contra Dei ordinationem pugnant aut Del inftiturioi aduerlàntur, ut cùm multi lupi irruunt in oues,ac Pallor unà cum canibus impedit,quantum poteft, ne omnes uorét, feruattç amp;nbsp;libérât aliquot ouiculas.

Sicquamuiseauicia 6c calamitatcs graues

DeMagiftratuPcJitico* 145 lies fint,tarnen bonæ leges funt ipfa Deila pientia.Et indicia atqj pccnç Magiftratus ac confcruatio amp;nbsp;defenfio generis hiimani qd non dclctiireftDeiopus.Iseft Paftor.Eta-liquot fideles gubcrnatores funt ipfius ler-ui,qiiibu6 Iiipos arcct, ut per Dauid arcebâ tur amp;nbsp;inhibebantur Goliath,Edomitæ,Sy-rij,amp;c. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,

Ec hoc opus Dei agnofcamus , ac fcia-tnus.quod noftrum corpus,uxor,liberi,do micilium.œconomia,alimenta,ciuitaSjEc-clefia,Politia falua funt,ea beneficia,, eâ de-fenfionem lt;amp;nbsp;conferuationem efle uerifsi-mum amp;nbsp;certifsimû Dei opus, pro quo gra-tias ipfi agere, cum prædicare amp;nbsp;celebrate, eicp obedire debeas. Et eâ maxime ob cau-lammaiori fide obedientia ordini Politico præftandaeft,cùm Deus idtcftatusfit, leges bonas eflc fuam fapientiam, amp;nbsp;indicia ac fnpplicia elfe fua opera, eamcp elfe fu am uoluntatem,ut eo modo regatur amp;nbsp;gu-bcrnentnr homines,ut(p eaeutaxia aut or-dinatio ea fit inter rationalem creaturam, uidelicet ut fint Magiftratus amp;nbsp;Subditi.Ôcçj» nolitnos ktcckIovs eflcaediflolutosacua gos inftar luporumcitra ordinemuagan-tium.

Atcp hîc obferuare necefle eft difcrimen inter Dei ordinem amp;nbsp;perfonas, ficiiti amp;nbsp;in xnultis alijs rebus.

K

pc Magiftra tu Politico,

Aurum amp;nbsp;argentum funt bonæ Dei crtf-«turæ.ut maximè multi auro amp;nbsp;argento ab utantur.Coniugium efle Dei ordinatio-nem certifsimum eft,quamuis multi eo ui tægeneread comparandas opes tanquàni nucupiodiuitiarumabutantur, amp;c. Sic bo næ leges,iudicia.d: pœnç legitimg funt Dei ordinatio,q uamuis multi fint mali, Magi* ftratu fungentes fua ea potedate lt;Sc uitæ gc nereabutantiir.

Nero amp;nbsp;Caligula alijfp Tyranni funtue rifsimæ Diaboli fpelüca: amp;nbsp;domicilia quä-tumadipfos attinet.fed Dei tarnen opu« eft, quod illo tempore hoc orbis terrarum imperium conftitutum fuit. Et leges bong, indicia,amp;pœna: légitima in Imperijs illis erant Dei opera.Et fuerunt aliquot guber-natores non mali,amp;c.

Quod ueroNero Paulum amp;nbsp;Timothe-um,amp;aliospios è medio tolkt, óc multi« horrendis ac tetris uici js ac flagieijs madet, eafunt opera perlbnæ ipfius amp;nbsp;Diabolo-rum in ipfo : nec dçbent tribui ordi** nâriæ aut légitima: gubernationi , qu« manfit, cum jam teipfum Nero confo-diflet.

Hoediftrimen perfonarum ic diuinæ ordinationis necerfe eft ut hîc obftruetiir, quo utrum(pfciatur,tam caufa magnaruni perturbationum atquç uaftationum,qu« in

DeMagiftramPolitko» 147 in bac uita accidunt, quàm eau fa defenfin^ nis ac conferuationis generis humani in tantis miferijsatcjuecalamitatibus. Etbæc confyderatio eft iingularis ä fummafapi-entia,qua: in doélrina cœlefti patefaétaeft. Hæc fie inter fepugnantia longé fiiprafa* pientix humanæ captum runtpofita.tjuo-modo diabolisôc feditiofis bominibusbor ribiliter imperiatanto furore amp;nbsp;indefefle» molimincconuellere ôc euertere ftuden-tibus, nibilo fecius tamen genus humanû confeructur.

Cùni autem Ratio bumana totlt;Sctani multiplicia uitia, uaftationes,bena,amp;con-uulfiones uidet, non poteft non dubitare, ubi uerbo Dei caret, auteo noinformatur amp;confirmatur, cogitate^ id quod falu.ü ma, nct.citra Dei prxfidiüamp;auxiliumitama-nere.Nos uerô teneamus aliquot Scripture dióta, qux contrarium nos docent, creda-muslp firiniter.Deum effe conferuatorem, Paftorem,amp;;Tutorem,ac propugnatoren» efle.ubi refidui manent homines in uita ciuili, babentes iuftas Leges, iudicia, lt;5t pœnas légitimas, difeiplinam , Ecclefiam; amp;bxc dona, quantum eornm reliquuni eft.efleuerè Dei opéra amp;nbsp;dona,ut maxime iuxtaçxternam fpeciem. cutaxix.au» bonç illç ordinationes multô uideâtur mi nores.quàm illac côuulfioncî,amp; uaftatiôc?,

I

148 nbsp;De Magiftratu Politico»

SednosDei prsefentiamèuerbo ipfius co-gnofcamus.

Et hic articulus præcipuè multis trafta-tusamp;dcclaratus ett per Apoftolum Paulû Roman.13. Vbi teflatur bonas leges,indicia amp;:pœnas légitimas efle Dei fapientiam amp;. opéra.()uiaeo in locomiiniis Magiftratiis Politici expreße uocat Dci Ondinationem, lt;Sc ipfam gubernationem uocat Deimini-ftram, docetq; ipfura minillerium .quàm diudurât,efle à Deoordinatum.i.Paral. to . Non hominis cxercctis indicium, fed Domini. Daniel. 2. Deus transfert régna amp;:conftituit.Plal.i27.Niii Dominus eu ftodieritCiuitatem,fruftra uigilat quicu-ftoditeam.

Prouerb. 16. l.ibra amp;nbsp;pondus iudicia, id cft,ordinationcs Dei bonæ funt.

Hisac fimilibus diftisfidem confirme-mus,utlci3musDeuni elTeconferuatoreni bene conftitutarum Politiarum, utep ab eo gubernationem fœlicem ôc Eilutarempe-tamus,ut(p in omnibus funétionibus,ipla-que obedientiaeô demißiores,diligcntio-res,atcpuigilantiorcsiimus.

Ex his omnibus clarè liquet, Politicam gubernationem aut regimen iftud Magi-llratus elle opus Deibonum . Eftenimà Deo ordinatum amp;nbsp;mandatü. Poffunt itaep pij confeientia id munus obirc. Imô on era

De Magiftrat« Politico* 149 amp;laboresquos coguntur fufcipcrc,graue» in ea funftione, fiunt exiniij Dei cultus, fi cor fide eftprædicunijfitpgloriam Dei in co munerequxric,amp;hucdirigitfuummi-nifterium.ut Deus cclebrctur, uti feccrunc Dauid,Ezechias,Iofias,amp;c.

^QJVÆ OPERA SVNT PRÆ-cipua Magiftratus opera à Deo ipfi mandata? Refpondeo.

Quamuis politicus Magiftratus ipfe ba-beatleges amp;rationem, quomodo munu« fuurn adminiftrare debeat, in genere tamS indicandura eft, qux operapræcipuèipfi Deusniandauerit.

Primuni opus eius eft,ut fit cuftos totius æternæ legis Dei, quæ moralis uocatur aut Decalogus ad conferuationem difciplinx externx.Etipfe Magiftratus huiclegidiui nsE fe fubijeiat oportet, amp;nbsp;præ omnibus a-lijs operibusadhoc eft inftitutus, uteam Deifapientiam atep iufticiam borainibus proponat,ac earn cognofeere cogat. Efa.j. Deus ad iudiciû fuum adducet Principes.

Secundum opus eft ut exequatur de cor-poralibuspœnis afficiatomnes qui exter-nis operibus earn legem uiolat Rom. 13. Ad hoc gladium geftat.Sciunt aute amp;nbsp;genres pacis eSufa necefle fit.iniuftos, homicidas, fures,prasdones ,ac fimiles punire,amp; extant

- K 3

150 De Magiftratu Politico, leges Ethnicorum quibusconftituiturqui bus pcvnis afhciendi fint, quæ non ignotx funt.fedeaparticula tantuinmodo aliqua cius funftionis eft.Nam politicus Magiftra cushunc cultum Deo debet,ut totiuslegis diuinæ fit cuftos.boc eft, ut primum omni urn externas amp;nbsp;notas idolatrias, incantati-ones,periuria,blafphemias, manifeftas h# refes uetcnt, aboleant amp;nbsp;puniant, amp;nbsp;econtra ueram de Deo doftrinam populo pro-poni curent eamqi coferuare ftudcant.Deu tero.z/.Araseorumfubuerte amp;nbsp;confringi te ftatuas lucosip fuccidite amp;nbsp;fculptilia. Le-uit.24. Qui blafphemauerit nomen Domi ni morte moriatur.

Atqj ideo Magiftratui mandatum oft, ut ueram Dei cognitionem óc ueram inuoca-tionem difcat.l’falm.i. E: nunc reges intel ligite, amp;nbsp;erudiminiqui iudicatis terram, Olculamini filium,amp;c.

Hincamp; pœna contumaces »Scuiolatore« diuinorum præceptorum comi tari debet. Breuiter,Magiftratus officium requirit, ut iitramque tabulam Decalogi ad gloriam Dei amp;nbsp;ad conferuationem externæ difcipli nae tueatur feuera executione. Et ut exequi ac punire contumaces pofsit, dedit Deus Wagiftratui potentiam, opes óc arma,man datqj fubditis obedicntiam,quó difciplina Äpax conferuçtur. Et Dçusipfç eft hicau-tofwto»

De Magi'ftratu Politico. if I tocrator aut Imperator Rimmus, aut Dux fuprcmus, acdefenfor potentifsimus, fed utituropcra fidelium gubernatorum tan-quàm inftrumento. Sic cnim decreuit non fine Medijs genus humanum regere, amp;nbsp;ho minum hîc opera uti, ut ipfum agnofcera difcamus,eumtp colamus.

Tertjum opus eft, quod fuperior Magi-ftratuspoteft in corporalibus autmunda-nisnegocijs amp;nbsp;caufis pofititias leges con-dere,modo non répugnent Legibus diui-nis.fcdadidprofint ut Leges diuinaecon-feruentur. Exempli caufa. Deus uetuit furari. Hie Magiftratus amp;. poteftlt;8c debet exrationis iudicioamp;prudentia conftituc-re dcfancirc quç fundorum ratio efte.quçq, in his iure dominij aut proprij pofside-ri,quçue ut feuda,ut uocat.teneri debeant.

In hunc ufum habent Magiftratus fuas fcriptas leges aut luris fui libros. Sic Roma num Imperium habet ius Guile aut Cæfa reum utuocant.

Ac uerum eft Magiftratii pofte leges con gruentes legi naturali, idoneas amp;nbsp;utiles gu bernationi ac tranqllitati condere. Sed nec idola erigendi(ut fecit Nebucadnezar) nec proprium aut iingulare aliquod nouum doétrinæ genus aut Interim, autcultus pe-culiares extra decitra Dei uerbum fingen-41 atq^ inftituendi peteftatem ullam habet.

152 De Magiftratu Politico, Nam ubi id faciunt,faiccm fuamin mef-femalienammittunt,amp;fui muneris limites longii’simèexcedunt.

Quartum opus eft ut bona fide exequan turetiamillasfuasleges de ciuilibus nego cijs quas decalogo aut legibus naturæ addi derunt.Leges enim fine executione.fine iu dicijs,fine feueritate,finepcenis contra co-tumaces deridiculo funt,amp;pro deleftamc tohabentur.Vult DeusMagiftratumzelo quodam amp;iraaccenfura eflc contra contumaciam, petulantiam aliatp uicia ac fla-gitia . Etucrifsimumeftdiftumillud ue-tus,Nulla eft utilitas ciuitatis quæ non habet neruoscôtrainiuftafaciétesÆfchines.

tsi OCfitKOSiNTlS nbsp;nbsp;ViV^Ce ilffi TtJVf

Vitam etiam ficinftituatamp; exigatMagi-ftratus,ut fitcôformisprçceptis Dei amp;nbsp;legi bus alijs,quæ ordinaria autoritäre, difcipli nas, honeftatis amp;nbsp;pacis caufa funt conditae, amp;nbsp;decalogo additç ,ut lint determinationes certarum circumllantiarum.

Cùm autcm diftum eft de officio amp;nbsp;ope ribusMagiftratus ciui!is,tunc eft populo amp;. hxc régula Pauli proponenda amp;nbsp;inculca da,quod Subditipoteftati fuæ obedientia debeant, fic, ut inobedientia peccent contra Deum amp;nbsp;confcientias polluant.

Hocuinculo Deus politicam guberna-tionetn

De Magiftratu Politic©* nbsp;nbsp;nbsp;153

tionemamp;Magiftratus munit amp;nbsp;confirmât ac 1'eruat.Hincomne^ Dei «mentes homines ulcro Magiftratui obcdientiam prxftat ob Dei madatum.Ac minatur impijs cjucd contumaces fit puniturus.euerfurus amp;nbsp;de-letutus.Nä ubi Spiritus fanftus dicit.quod Inobedientia aut contumacia polluât con-fcientiam.ibi hoc uult intelligi, quod nerè irafcatur amp;nbsp;ofFendatur ea inobedientia, quodtp xternis poenis fit contumaces affe-fturus fi non conuertuntur.

Et Chriftus ipfc banc Regulam tradidit depœna corporali tarn contra Tyrannos quàm contra ieditiofos.ubi dixit : Qui gla-*dium acceperit, gladio peribit, hoc eft, qui ipfe gladium fumit,aut eo utitur extra Dei mandatum aut inftitutionem, utfaciunt Tyranni, qui innocentes contra leges diui nas è medio tollunt,aut ut faciunt feditio-fi.qui debitam obedientiam non præftarc fuftinent. Hiinhac quocp uita temporali puniuntur amp;nbsp;delentur.

Hæc Ifagoge feu compendiofa doftrin« capitum prxcipuorum explicatio.ideo ad-ditahiceft,ut Ordinandiatquealij fciant in quibus examinandi fint,autquætene-re debeant, amp;nbsp;de quibus præcipuè in Examine fit futuraexploratio, utqjuerbimi-niftri amp;nbsp;fe amp;nbsp;auditores afluefaciantjdoftri-nani pietatis in funiniAtn autcertacapiu

1^4 De Magtftratu Politico, contrahere eatp capita fæpè «amp; diligenter a-pud fe expendere amp;nbsp;meditari.

DoftrinaenimReligionis noftræ fiiiiî maeftfapientia,quain nulla creatura ex-liaurirepoteft. Eacu nobis in altera uitain æterna ilia diui'næ Maieftatis contempla-tionedifeenda eft. Vultfic tarnen Deus fibi colligere ecclcfiam nec aliter,ut in hac uita mifera, imbecilli, caduca amp;nbsp;fluxa initium huius lapientiæ in nobis per Dei gratiain luceat.

Ad earn rem in primis de maxime necef-fe eft.ut uerbum Dei diligenter audiamus, legamus amp;nbsp;nieditemur. Hæc unica eft me- ■ thodus amp;nbsp;uia Iola ad Deum rité cognolcen dum,probe lt;amp;reótè uerbum Dei difcereac tencre.

Necunquàmaliam doftrinam recipie-nius aut proponemus, quAm folam amp;nbsp;unicam illam æternam, quam Deus fuæ Eccle fig per filiura fuum unigenitum reuelauit, quae in Propheticis de Apoftolicis feriptis continetur,amp;in eo fenfu atcpintelleftu.qui in tribus illis Symbolis Apoftolico,Nicæno amp;nbsp;Athanafij exprimitur; Qiiibus aftipulan tur amp;nbsp;aflentiuntur Lutheri Catechefîs,amp; ConfelsioCælari Auguftx Anno ijjo exhibita : utamp;hæc cadem doétrinaper De» gratiam concorditer amp;nbsp;unanimiterinEc-dçfijs SaxoniçiSjLubecæ, H4mburgi,Luno burgi

De Magiftfatu Politico« 155 burgi amp;alijs docçtur, cum quibus ad glo-riam Dei amp;nbsp;multorum hominum falutem confenfum,unitatcm,amp; concordiam fer-uare actuericupimus.Ac precamur Domi num noftrum lefum Chriftum,ut clemcn ter nos gubernct, quo unum fimus in ipfo^ ad Dei glcnam,amp; æternam nofiram fa~ lutem, ficuti ipfe in Agone fuo pro nobis precatus cA«

À M £ N.

DEO LAVS ET GLORIA In feculiu

1 Secund a pars, DE CONSERVATIO/ NE MINISTER.II EV-ANGELICI.

A eft generis hiimani mifcria, amp;nbsp;corruptio, amp;ob deprauationem earn in mente caligo ac ftupiditas.ut ahum amp;nbsp;fummûdiuinæMâ leftatis confilium ne-queamus^flequi, quo modo Hominem Deus cor.diderit,fua(p lu ce,fapicntiaaciiifticia cum tam copiofèau xerit amp;nbsp;ornant,amp; deinde poft lapfum propter filiumfuum noftri mifertus in gran-am nosreceperit.filiumiÿMediatorem pro nobis conftitueritjperlp eum filium fuum nobis fuam fapientiam,iufticiam, amp;nbsp;xter-nani uitam donet.

Quamuisautenilógè hæcfintfuprain-genij amp;nbsp;intelligentix humanæ captum.cor de tarnen amp;nbsp;fidediuinaspatefaftionesin-tueamur,quibus Dsus feipfum omnibus temporibus

Dcconf€r.Minift,Eùang, 157 temponbus manifeftauit generi humano, ut cum cognorcamus, amp;nbsp;ut fciamiis, quod fibi æternam Fcclefiam in genere bumano colligat, utipueraanimi fubmifsione atcp bumilitatcgratiasipfi agamus pro omnibus patcfaftionibus , utquod ftatim poft lapfum in gratiam recepit Adamum amp;;E-uam,amp; quod poftea Noe,Abrahæ,Mofi,Io-fuæ amp;nbsp;alijs Prophetis teftimonia perhibuit dcficeorutn doftrinam confirmauit,amp;lt;^ filium fuum lefum Chriftum mifit,$ mor tuos in uitam reuocauit,amp;c.amp; quod poftea per Apoftolosin orbemterrarum ablega-tos miracula ftupendaediditamp;'Euangelij doftrinam fpargiamp;propagari uoluit.

Hæc omnia ordine confideranda funt amp;nbsp;fides ijs teftimonijs confirmanda eft,De ustjjorandus.iitmenti noftræ illucefcat.iit cognitio Deifubindein nobis crefcatamp; au geatur.ut Legé amp;■ Euâgelium reftius amp;ple nius intelligamiis, ardentiusiß eum inuo-cemus amp;nbsp;glorificemus.

Equidem non inficior quöd Deus Homi nem ctiam fine medijs ad ft conuerterc,amp; ftatim in uitam æternâ uifibiliter reftitue-re,amp; alios homines create potuiflct, Sed x~ terno fuo confilio decreuiteo modo xter-nam Ecclefiam fibi colligere per uerbum q operari amp;nbsp;efficax eflTe uult .Vult homines «dxternaniraluteni.eleAosex hac miftra,

158 Deconfer.Mi'nift.Euang.

çrumnofa amp;nbsp;imbecilli natura nafd.uult in hac uita temporali ad Dei cognitionem uo cari amp;nbsp;conuerti.Hæc omnia ita Deus decre uit amp;nbsp;ita manifeftauit. Idip pia confyderati one in animum reuocandum amp;■ creden-dunielL

Cùm iu(p Ecclefiam fuam Deus uerbo colligcreuelit .idcbamp;perfonas adeamrë idoneas dedit amp;nbsp;ordinauit, qui minifterio ucrbi fungantur.Primus autem Conciona tor fuit films Dei in Paradifo, per quern A-damdcEua è morte liberatiamp;in gratiam Deirecepti funt. Hicprimumadmiranda promifsio exarcanoDeiconfilio ell reue-lata, quod Semen Mulieris elTet contritu-rum caput Serpentis,qua promifsione Ec-clefia omnibus temporibus exçdificata çll. De boe primo Euangelij doftoreac prxco ne fie ait Iohannes : Filius qui eft in finu Pa tris ipfeenarrauit nobis.

Ethic Deifilius omnibusteporibus mi-nifterium conleruat potéter contra Diabo los,tyrânosamp; hçreticos.Et ut maxime infir mum (Scaräumanguftumcß aliquandofiat,tarnen id reftaurat amp;nbsp;reftituit. Sic omnibus temporibus mifit Prophetas. Ipfe delt;. inde homo faélus in terris uifibiliter ob-ambulans docuit,amp; teftimonium perhibu it.mortuos excitauit, «Scipfe è morte refur-rexit fibi ipfi uitam reftituens, multofque homine#

ßeconfer,Minift.Euang, 15^ homines alios in uitam fecum reuocauit, Apoftolos in orbcm terrarum ablegauit, addito difertè mandato:Sicut mißt me Pater,itaamp; ego mitto uos. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'

Et Apoftoli deinde eo modo mandata dederût,ut uerbi diuini doftores aut Pafto res Ecdefiarum.unàcum Ecclefia alijsido neis perlbnis minifteriû uerbi committe-rent, ficut Paulus prx cipit Timotheo,i. ca. i.inquiens.Fortis efto in gratia quæ eft per Chriftumlefum «Sein his quae audiftiàme per multos teftes. Hæc commenda fideli-bus hominibus qui eruntidonei ut alios quo^ doceant.Et ad Titum fcribit quod de huiusrei gratiaipfum reliqueritin Creta, utconftitueret oppidatim presbyteros, ficut ordinarat.

Sicimmenla amp;nbsp;inexhaufta Dei miferi-cordia ob amp;nbsp;iuxta diuinam hancordina-tionem ac potentiam, manetminifteriutn uerbiomnibuslæculis,ficuti Deusipfea-it,Efa.$j.Pono uerba mea in ore tuo,amp; unt bra manus meæ protego te, ut plantes mihi cœlos,id eft, ut mihi æternam Ecclefiam colligas,qua cœlum repleatur inftar amœ-nifsimihorti fuauißimis plantulis ornati acfragranus.

Et Chriftus i pfe eft omnib.faf culis huius minifterij conferuator efficacifsimè eo ope rans^ut multi ex genere humane ad Oeuo)

ïóo Deconfer.Minift.Eaano;.

conuertantur ó: illuminentur.utq; in ipfiä ïeternauitaamp;iufticia inchoetur,fici.Ki cla-rèteftatur Apoftolus Ephe. 4. ubiait: Qiii defcenditjiJem illeeft,quietiamafccndit fiipra omnes cœlos ut implerct omnia. Et idem dedit Apoftolos,Prophetas,Euangeli ftas.Paftores ac doftores ad inftaurationé Sanftorum in opus adminiftrationis,amp;c.

Certifsimum itacp eft,conferuationem amp;nbsp;efficaciam minifterij Euangelici non eC-fe humanarum uirium aut opus ^inmanü, led opus Chrifti Domini noltri.Sed utitur ad earn rem opera certarum perfonarum aut hominum in hac uita.Etquoldam ipfe uocatimmediatèjïtProphetas amp;nbsp;Apofto-los,ut amp;nbsp;PauJü immediatè uocauit.quofda ueró uocat mediatè per membra Ecclelia:. Et uult ut bic nos quoqj obedientiam pra: ftcmus,amp; ut omnibus temporibus Ecclefia idoneas perfonasquxratamp;eligat, quibuS exploratis minifterium per precationem commendetur. Eftamp;eflïcax Chriftus per • minifteriumuerbi amp;nbsp;Sacramenta.etiamfi perfona non immediatè fed per Ecclefia 1 membra uocetur. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;)

Eftfp diligenter amp;nbsp;IçpcadmonenduspO | puIuSjUthancDeiordinationem feu infti tutionemac donum pro dignitateamp;ma-gnitudine fua difcant xftimare amp;nbsp;magni-facçre.uttg Deo «Sc Chrifto Domino gratias agant,

Deconfer^Mfnift.Euang» i6i agant quod ita minifterium ucrbi confer-uat, amp;i per id efficaxcft, quöd inter amp;nbsp;apud nos amp;nbsp;in nobis habitat,nos iuuat,nobis ad cft,nos exaudit, amp;nbsp;nos seternæ falutis hære des facit. Debemus amare etiam ac uenera-riminifterium ßc fideles uerbiminiftros. Orandum etiam eft ardcntcr,ne patiatur Ëcçlefiam turbari,labefaôtari ac uaftari à Diabolis,Turcis,Tyrannis,Pôtificibus,fal-fis doftoribus : amp;nbsp;ut idoneas perfonas do-neqillos cp amp;nbsp;nos fpiritu fuo fanélo regat Sc gubernet.Salutaris enim Ecclcfise guberna tio profeftônon eft opus humanæ fapien-tiæ autpotentix, ( ut miiiti infulfi ac fatui Reformatores opinantur)fed eft Chriftiquot; Domini opus,ficuti ipfeteftatur inquicns loan. ly. Sine me nihil poteftis facere. Sed hæc nobis hîc obçdientia prxftanda eft, ut fideles amp;nbsp;idoneas ad id minifterium perfo nas inquiramus âc eligamu».

Principio itatp uolumus ac mandamus feriö,ne in minifterium irrumpant homines non uocatiamp;nondum explora«, Nés hîcpoteft nobis obijci,no$ traditionibus aut mandatis humanis Ecclefiam oncrare. Eft enim certißimum,Vocationcm, item Examen feu Explorationem, amp;nbsp;Teftifica-tionem feu renunciationem publicamin Ecclefia,ac precationem,efre Deiordinatfo ties. Eft^confolatohüquód fcimus Clurû

L

1(^2 De confer.Mi'rtift.Euäng, ftumita Minifterium perhäcuocationem Vide Eufe. conferuarc uelle j Ac Itacim ab Apoftoloru !ib.io.ca.6. temporibusismos feruatus eft. Sicenim de Synodo ftatuit Concilium Nicænüm, utEcclefiac-Nicxna.in iigat, amp;nbsp;ut Epifcopus eleftioni adbi-quaftatuti'i beatur.

4,üchabet: Ethxcdoftrina pertinet ad Articulunt Epifcopus ßrmboli,Credo fanftam Ecclcliam Cathoffi fieri pót) beam,id eft, Credo Chrift urn uerè effe effi-àtotiuspro cacemubi Euangeliumpurèdoceturamp;fi-uincix epl-deapprehenditur,amp; ubi legitimus eft Sa-fcopis ordi cramentorum ufus.DiciturhoclocodeEc netur. Si clefiaomniumtemporum.quæ uerbimi-hoc difhei- niftros habet .Jiuxta mandatum Apoftojo-lèeft, certè rum per Ecclefiæ membra uocatosamp; Minen minus niftcriopræfedos. Non nifi unum eft Eu-quam à tri angeliumautuna amp;nbsp;cadem uerbi amp;nbsp;probus, itata- mifsionisdiuinxdoftrina , fireftèdocc-mert utMe tur.fiue earn doceatEfaias.fiueIohannes,fi tropolitani ue Polycarpus.qui poft lohannem ad mini epifeopima flerium per EceJefiam uocatus eft. Qui ha« ximeuel Vocationé ôc eleftionemreijcit.is piignat præfsntia contra hunc Symboli articulû, Credo fan-uel autori- ftam Ecclefiam CathoJicam.

tas habca- Nulliquidemiusuocandi,autiusPatro tur.Abfqjq natus,utuocât,fiquodà Maioribus fuis ad ordihatio- jpfum deucnit, ereptum cupiraus.nullifu nem irrita um hîcpriuilegium imminuereóclabefa-«fie uolue- (ftare ftudemus, fed hoc tarnen etiam âtque runt, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;eiiara mon emus orancs , utadfuramuni

hoc

bcconuenMini’ft.Éuang» hoc amp;nbsp;facrofanftum Minifterium ( propter quod fiüus Dei fanguinem fuum pro-fudit ) idoneos,quantum fieri poteft.quæ-rant dcpræfentent.uidelicetuiros Dei ti-mentes, qui publicis offendiculis Ecclefi-am non polluunt, quiJp mediocriter do-ftrinam Ecclefisc tenent, amp;nbsp;quipuramE-uangelij doftrinam profitentur.nec falfa dogmata, cum Confisfsione doftrinae no-ftræ pugnantia, admifeent, Ecclefiasno-ftrasturbant, acfebifmata excitant.

Tertio. Qui ad minifteriumuocatus eft,Superintendenti,ubi Ordinatioin ui cinisciuitatibus fieri folita eft , præftnte-tur amp;nbsp;offeratur * Praefentatusautem non t« mere admittatur,nifi exhibeat teftimonia idonea deuocatione fui,amp; demoribusd: uita quomodo earn rexerit. Nam Papiftica ilia confuetudo.quod Epiftopi perfona« non ad minifterium uerbi.fed ad Miflas i-ftas fuas idolatricas eelebrandas inaugurant amp;nbsp;inuhgunt , caufit eft multorum grauifsimorum errorum amp;nbsp;idolotnani-arum.

Quartb. Qui teftimonia fide digna dlt; Vocationeamp;moribus fuis' affert.à Super intendente eius cluitatis de alijs aliquot Concionatoribus fimul adiunftis, ordi-ne amp;nbsp;modeftè ac fedatè examinetur in pra cipuis doótrin* Chciftianx articult»,

t »

164 Dcconfcr.Minift.Euang.

Silt;]j Examinatores deprehendunt ipfuM mediocriterdoârinam Chriftianam tene re,nec fallo aliquo dogmate infeftum efle, fld Ordinationem admittatur.Si uerö audi unteiim clFe paritm idoneum.autindo-élrinarepreheniibilcmamp;non «i/irKÄtf/er, ' nullomodo ordinetur,fed fuam fenten- ' tiamaciudiciumipfiproutres poftiilat,a-periant.ac délibèrent an polsit adbuc doce ri amp;nbsp;informari,autan protinus amp;nbsp;plané fît reijciendus.

Quinto. Qiiidignusiudicatusfuerit,i» diligenter admoncatur, ut præcipuè haec duo probe confydcret, uidelicct, primurn i €]Uôd hoemunus fit Minifterium,inquo ebriftus ipfc cfficax fit,amp; quo æternam Ec ! elefîam fibi colligat. Deinde quod ad earti rem fapientiaôc uires humani non fuffi- , ciant, led, uti Paulus ait x. Corinth, j.quod tKÄFö/«? noftra , fîad aliquid idonei fu-mus,idex Deo fit. Sed poftulat tarnen De-us nihiJofecius ut fîdeles miniftri fimus,fi cutiamp;idemApoftolusait.Hocrequirituf ' ut fideles fimus.Fidelitas autem autfîdcs hoc loco cGmpleclitur,primùm, utprobè ! ueramdoftrinàmdifcamus . Nam quife ' Medicum profîtetur,n5 tenens tarnen me-dicâdi artem, fidelis non eft, ied impoftof. Altcrum quod fides requ trit eft,ut conßan ter ueram doârinam profiteaniur.Tertiû

eft

Deconfcr,Mimfl.Euang. 165 eft,ut diligenter amp;nbsp;fed ulo oben mus miiu-ftcrij noftri muniaamp;c. amp;uthoneftuinaicjf inculpatam uitamexigamus.

Vbi de his admonitus cft, pctatur ab Or dinando pia hçc promifsiojit recipiat,ggt; la crofanftum id miniftcrium cum timor« Dei.in fide amp;nbsp;inuocatione Dci obirc,inculpate uiuere, «Sc bona fide ac diligenter doc« re uelit.Deinde quöd in fynceritate amp;nbsp;puri tatefanscciusdodrinx.quam in Examine cft profeflus, amp;nbsp;qux Dei bencficio in bis ec clefijs uno colcnfu prædicatur, per Del gra tiam conftanter pcrfeuerarc öc in minifte-riodemandatofidem öc diligentiampræ-ftare uelit.

Hxc promittatOrdinandus ac dicat,f« perDeigratiam ea,bona fide fafturumlt;Sc feruaturum.

EtutOrdinandi fciantquandoexami-ni fefefubijccre amp;nbsp;Ordinationé acceptare debeant.uolumus, quoties Ordinandi ad-funt Ordinationem peten tes, ut in eadem Hebdomadequa ueniuntautfequenteex-aminentur,fi id expetunt, amp;nbsp;uc die Domi-nicaà concionc.fi idonei funt.publicè ordi nentur,ncc fumptibus magnis Ordinatio-nis procraftinatione grauentur.

Si ucro nonnullos infirmiores.qui non probe tenentquxfeiredebebant, plenior« inftitutione informandos duxerint, dijFe-

L 3

\66 Dcconfer.Minift.Euang. ratur ordinatio in unam atfp alteram (é-ptimanam aut tres ac plures fi opus iudica uerint. Hoe Patroni perpendentes miferis illis quos praefentant, fumptus Jargiores fuppeditent.Sacrofanftumenim hoe Mini fterium certè nó temerè eapeflendura, nee cuiuis, amp;nbsp;ijs qui nó fatis explorati funtaut Îarumidoneiimponeftdum,fed modefla iefeueritate ac grauitate ftadm initio u-tendumeft.

Ordinandus autem paretfe ad Precatio nem amp;nbsp;Sumptionem Cœnæ Domini. Forma Ordination is ea feruari debet , quam Reuerendus Vir fanftæ memoriae D. Martinus Lutherus praefcripfit, quæ conftatle-ftionc, precatione, manuum impofitione, ét Minifterjj commendatione. Præter has nullç Ceremonix’ aut obligationes addan-tur.Siquidem ordinatio haec publica elite ftificatio coram ecclefia.hanc perfonam ef-fcuocatam,amp;qu0d mandatum habeatdo cendi Euangelium Sc. Sacramenta miniftra di.Ommnoetiamdecerinitio huiiis maxi mi Operis amp;nbsp;facrofanfti Munen's in tota ec clefia aut congregationc Deum inuocarc, Sc ei perlbnatn illam precibus commenda rcamp;ardenterpetere ut minifteriumcon-feruetamp; Ecclefiæ curam agat eamqjtuea-tur. Hunc morem feruauerunt Sc Apollo

Neç dubium, quin eo ufi fint amp;nbsp;Patres uetullio-

Forma Ord,àReucr.uiro nbsp;167

HCtuftiores. Ponti fie ij Romani nouas caf-que parum probandas ceremonias atqu« obligationes adiecerunt,tScanncxucrunî, quasin Ecclefijs noftris plané abolitasuo lumus.

FORMA ORDINATIONIS A Rcuerendo Viro D.Mart.Lu-theroprxfcripta.

Primo canatur , Veni Sanfte Spiritus. Hine legatur Collefta, quam fic uocant. Mox legat Superintendensuerba ex Epi-ftola priorc ad Timotheum.cap.j.

Certus fermoeft , fiquisEpifcopimu-nusdefiderat, bonumopus defiderat.O-portet igitur Epifcopum irreprehenfibi-iem elTe , unius uxoris uirum , fobrium, modeftum, bene moratum , hofpitalem, idoneum ad docendum.non uinolentum, non perculTorem.non turpis lucri cupidó, fedxquum.nonpugnacem, non auarum, fuae domui bene praEfidentem,filios haben tem fubditos cum omni grauitate. Si qui» ûutem domui fuæ prxeiTe nefeit, quomo-do Ecclefix Dei curam habebit ? Non neo-phytum.ne in fuperbiam elatus, in iudici-um incidatDiaboli. Oportet autemde illn teftimonium habere bonum, ab his qui fo ris Tunt, ut non in opprobrium incidat dc in laqueutn Diaboli.

i68 Forma Ord, aRcuenmïo

Et Aétorumio.

Caueteuobisamp;uniuerfb gregi, in quo uos fpiritus fanftus pofuit Epifcopos, reg« rc Ecclefiam Dei, quam acquifiuit Sanguine fuo. Egofcio, quöd poft difcefsionc meam lupi rapaces in uos irruent,non par ccntesgregiÆtexuobis ipfis furgent uiri loquçntesperuerfa,ut abducant difcipu-los poft fe.Propter quod iiigiJate, memoria retinentes, quod per triénium nofte ôc die non ceflauicumlachr)'mismonereunum ^uétp ueftrü.PofteadicatSuperintendens.

Hîc aud itis,nobis Epiicopis, hoc eft,uer bi miniftris amp;nbsp;Paftoribus non cômitti an-ferumaut uaccarum curam, fed Ecclefia:, quam Deus proprio fuo fanguine acquifiuit, ut earn pafcamus falutaribus ac puris Uerbidiuinipafcuis.amp;utuigilemusatten-damusqj.nelupi autSeétarij hæretici ôc.fa-iiatlt;ci ouibus mixti, cas Ixdant, rapiant,amp; perdant.Atqj ideo uocatiir opus præclarû autbonum.

Audimus ctiam hîc quomodo mores regere,quod cafté Sc inculpate uiuere.fami liam noftram, uxoré, liberos,famulicium ad pietatis ftudium aftiiefacere amp;nbsp;in co çon tinere ac gu ber nare debeam us.

HincOrdinandumhisuerbisalFetur.

Si bona fide hxc qux muneris Ecclefia-ftiçifuntjprslUre uis.MicJtâi

■ Vfai

D, Mart Luthcro. 169

, Vbi ca uoce ufus eftjbi Superifttenden« amp;nbsp;alij uerbi Miniftri lt;jui adfunt, impo-nant manus capiti Ordinandi. Deinde dû cat Superintendens.

Oremus.Pater nofter qui es in cœlis.amp;c. Orationi Dominicx adijciatamp;fequcntem precationem.

Mifericors Deus, Pater cœleftis.q per os dilefti filij tui Dni noftri lefu Chrifti dixi-fti.Mefsis eft copiofa fed operarij pauci.Ro gate Dominu Mefsis ut opcrarios mittat in meffemfuam.Iuxtatuühoc mandatum amp;nbsp;diuina promifsione fifi.totopçélor« roga-mus.uthuictuoMiniftro amp;nbsp;nobis,alijscj; omnibus,qui ad docendimunus uocati funt,Spiritum fanftum tuum copioft done:,ut multa uirtute tui Ëuâgeliftæ fimus, ut fideles amp;nbsp;cóftantes mancamus cotra Dia boIum.Mundum amp;nbsp;carnem.quo nome tu-um fandificetur, regn urn tuum adueniat, amp;nbsp;uoluntas tua fiat.Rogamus etiam ut hoc rendum Bdelygma aut detcftandas abomi nationes atcp idolomanias Papa: amp;nbsp;Turc» aliastp feftas amp;nbsp;hacrefcs.quibus nomen tuum contumelia afficitur, amp;nbsp;regnum tuum uaftatur, amp;tux uoluntati repugnant,tandem compefcas de aboleas. Hane noftram precationem digneris dementer exaudi-re, de cum nos iufteris de docueris orarc ac proiniferis te cx4udituruin,nondubiu-

1- 5

l/ó nbsp;nbsp;Forma Ordi'nah'oftisgt;

mus,fed credimus amp;nbsp;confidimus te no-ftras prcccs audire per «Sc propter dileftunt filium tuum Dominum noftfum lefum Chriftum,qui tecum lt;Sc cum Spiritu fanfto uiuitamp;regnat in fæcula, Amen.

Abfolutahacprecationedicat ad Ordi-tiatos . Ite nunc amp;nbsp;pafcite gregem Chrifti qui uobis eft commendatus curam illiu» agentes,non coade fed uolen tes,non turpi ter lucrum affedantes,fed propenfo animo,necpceu Dominium exercentesaduec fus cleros,id eft.hæreditatem feu populum Dei,fed fiç ut fitis exemplaria gregis. Et cû apparucritille Paftorum Princeps reporta bitis immarceftibilem gloriçcoronam.Be nedicatuobis Dominus, utfaciatis fruftû multum. Ordinati menfam Domini poft ordinationem accédant.

Suntlt;Sc dandaordinati« teftimonia uel fcriptaueltypisexcuia cum fubfcriptionc Superintendents amp;nbsp;aliquot aliorum ui-rorum, qui affuerunt, ut ijs probent fe ad docendum admiftbs nee falfos dodores efle.

DE IVRISDICTIONE Eccleftaftica. *

Vtrumque tenendum eft, lt;amp;nbsp;quôd magnum fit atque ingens diftrimen inter iu-risdidionem Acpo^nas ciuiiis Magiftratus, iurit

De luh'sd.Ecdcfiaftica. 171 iurifdiftionemtpacpœnasEcclefiafticas,amp; quod nihilofecius Ecclefia habeat fiias pce-nas«Scdifciplinam,autquôd in Ecclcfia o-pusfitdifci'plinaaliqua,ficutiChriftusipfç Matth.iS.talem iiinsdiftionem aut difcipli namipfeconftituit. Nec dubiumeftquin antè in Ecclcfia Patrum fuerit eiufcemodx tliqua iurifdiâio ac difciplina.

Prxcipuèautem adlurifdiftioné Eccle-fiallicam pertinentduplicis generis caufàr aut cafus, primùm ut difsidiaautcontro-uerfiæ de doftrina componantur, deindç utpronuncietur aut ftatuatur.quomodo fint cohercendi ij qui manifeftis deliétis âc ofFendiculiseccIeuam polluunt,necadmc» niti relipifeunt. Detalilurifdiftioneloqui tur Apoftolus in Corinthijs.

Poftea amp;nbsp;Epifeopi quofdam cafus matri moniales buic lurifdiftioniadmifcuerüt. Gentes.n. admanifeftas libidines aut fcor tationes,ac dîuortia temeraria atq; impro-bandaconniuebant ealppermittebant. Vt eapeccata punirentur amp;cauerentur,coa-éiaeft Ecclefia amp;nbsp;earum caufarura dijudica tionem fufeipere. Quâuis pofiea Canones aliquotfadifint.quiprobari nequeunt,fi-cuci in bac uita niortali facile errores amp;nbsp;ma læ confuetudines irrepunt, ubi proprijs ce» gitationibus indulgetur, nec uerbi diuini normatn homines folam fequuntur.

1/2 Delurîsd.EccIefiaft»

Res autem ipfa docet ( id quod doicndû eft ) in hac mifera uita multas cótrouerfias ac diftîculutes in fponfallbus amp;nbsp;coniugijs incidere,amp; pofteamulta répudia amp;nbsp;diuor-tiapro libidine ac defertiones tcmerarias ôcfceleratas fieri. Et horum cafuum tanta eft uarietas ôç multitude, ut ad eos dijudi-candos opus fit fingulari Confiftorio, in quo fedean t u iri fingulari pietate.doftr i n a ac prudentia præftantes. ludicamus igitur liasquoqpcaulàsaut controuerfias matrimoniales ad lurisdiiftionem Ecclefiaftica pcrtincre ac referri debere.

Eft itaque decretum , ut Confîfto-rium,(in quo qui ad lurisdiftionem Eccle fiafticam pertinent cafus ac controuerfias traftentur ) Roftochij certo inftituatur, cum ibi in Academia idoneæ ad cam rem perfonae haberiqueant . Ac perfonis illis quæ Confiftorio adhibebuntur aut præfici entur,èduabu8 facultatibus, Theologica de luridica.prxfcribetur Inftruftio feu For mula de toto Confiftorijordinc, deper-fonis.de falario, de cafibus aut controuçr-fijs.quæ folæ in Confiftorio agi amp;nbsp;compo-jii debent.de proceflii item feu ordine iudi eij,amp; de forma exccutionis.

Si quid igitur difsidij in doftrina exor-tum fuerit.idSuperintcndens eiuslociCo fiftorio Roftoehienfî fignificabit.Confifto-hum

Deiun'sd.Ecclefiafl. 17 j rium partes inter fc difsidentes primo quo que tempore accerfîtas citabit,amp; iuxta prx fcriptum Inftruclionisâut Formulæ datx pro rationc legitimi ac pij proceffus autor dinis ludicialis rem omnem penitus cogni tamdijudicabit.

Si ipfum etiam Confiftorium de co diC fidio ante inaudiret aut cognoferet aliquid ceni.ctiamnonabalijsadmoniti autpro- • ’ uocati,etiam ubi non «xtiterit certus accu-fator.anteq ab accufatore aliquo res defs ratur, primo quotp tépore Partes ex ofücio citetjUt errores ôc. fchifmata aut difsidia in ccdefia toIlâtur.Quod fi controuerfiç funt graues amp;nbsp;magni momenti, Principibusc-^ am rem fign ificet, ut ij délibèrent ea de rc, «Sc in medium confulantjfiiprei amplitudo amp;nbsp;grauitas poftulauerit.Synodos cogant, aeper dodos idoneosîpadeascontrouer-. fias dijudicandas uiros ex alijs Ecclefijc uocatos,difsidia componi curent amp;nbsp;petâelt;

DE CRIMINIBVS ET

flagicijs, Adulterio aut alijs libi-dinumgeneribus,item,decon-teipptoribuspix dodrinx * Sacramentorum.

Si quis in manifellis peccatis uîtant gcosolTcndiculo publico Ecclefiêoi conta .

174 Criminibus flagit.

niinat,Paftorciiisloci printiùm admoneaÉ cum ,utadmcliorem uitae frugemrefipi-fcat amp;nbsp;ad Deum fe conuertat. Si ea admoni tione non mouetur,Superintendenti Paft or om nem remaperiatjUtSupcrintcndês ea de re ad Confiftorium perfcribat, Confi ftoriumueröreumcitet, qui ficontumaX non comparuerit,aut comparens amp;nbsp;adnio nitus non definit Ecclcfiam pollucreoffen diculo, cxcómunicetur iuxta tcnorem In-ftrudionis feu formulæprxfcriptæ.

Si ueró excómunicatus id qcp cótumaci-ter cótemncns nórefipifcit, fignificetur id Præfefto eins loci aut ciuili Magiftratui.ut pœna de co fumatur ac corpore luatMagi-ftratus enim ciuilis officium eft,amp;guident ex Dei mandate,ut manifefta flagitia ae dô Iida puniat.

Q^odad Coniugiumattinet , Paftores pro concione diligenter amp;nbsp;piè populum de eo edoceant.ac moneant (Stfubindeincul--ccnt.omnes commixtiones extra Coniugi umeffepeccata mortalia.Deumlp fuami-ram contra hxc peccata amp;nbsp;in hac amp;nbsp;in aite ra uita in omnemçternitatem effundere,fi non agantpœnitentiam.

Nec ferant Concubinatus,hoc eft,ut cohabitent qui copulati non funt. Nec ad ea peccata conniueant. Debet amp;nbsp;Coniugium autcopulationent præççderç publica De-fponûti®

De Criminibus amp;nbsp;flagft fponfatio «Scprecatio. Eamcpdefponfàtio^ netn fieri üolumiis præfentibus aliquot ho neftishominibus,qui telles fint.

Antenuptialia conuiuia ternz antè fieri debent renunciationescarum perfona-rum.qux matrimonium contrafturi funt. Si quis impcdiri idpofie, nec legitimuni futurû elft Cóiugium exiftimat,is in tépo-re cam rem aperiat amp;nbsp;idPaftori fignincet.

Si quis autcm impcdire copulationem (arum perfonarum uoiuerit,aut coniungi «asnonpolftfîgnificauerit, Paftor remit-tateas perfonas ad Confiftorium, nec co-pulet nifi re dijudicata, easi^ iubeat dijudi tationena cxpeftare.uetetq,' ne coniugaleni confuetudinem ante litédecifam habeant.

Siamp;perfonx coniugatx fecelftrunt,a-lijsi^ coniungi matrimonio uellent.nécfias admittat Pallor,fed itidem ad Confiftorium remittatjUtdijudicationem inde pétant amp;nbsp;expeélent. Interdicat ctiamne antlt;j dijudicationem fponfalia faciant.

Paftores in Oppidis amp;nbsp;Pagis no ipfi in hiâ «afibus ftfc conftituant indices. Netp enim nouerût feruarcprocefTum ordinariû, aut «a qux ad ordinem iudiciarium in ijs con-troucrfîjs pertinent. Nec quiuis de talibu* dextrè amp;nbsp;rcélè iudicare poteft. Sed mox u-bi iufftrunt controuerfiam ad Confiftorium referri , anaotsnt îpfQCum no*

170 De Cn'mfnibus amp;nbsp;flagif. mina,amp; deinde cafum ilium Præfedociu» lociautConfuli exponant.Ibi Præfçéliaut Confyles ftatim citra raoram cas perfo-nas citent,ac iubeant eas primo quoqj teni porecaufam fuam ad Confîftorium refer- i rc,necullomodopermittant, utantedijii- ' dicationcmamp;antc folennitatem conuiuij nuptialis cohabitent aut mutuam confue-tudinem habeant.

Si quis uerô fîue Paftor, fiuc Praefeftus.fi UC Confui,fîue perfonæ illæ ad quas cafus is pertinet, contra pium hoenoftrum ma« datum tentare aiiquid aufus fuerit,autid contumaciteruiolaucritjleuerèin cosani-maduenetùr. Perfuafifsi'mum.n.nobis eft, fcimusfijcertó.omnesPrincipes ac Magi- , ftratus banc obedientiam Deo debere, eo-rumepofficij efle.nt omnes commixtiones extra olt;paÄa/xfct^K(/fcV'/ölt;apaut côiugaleni confuetudinem ferio prohibeant amp;nbsp;impe-diant,amp; ècontra,ut omnesfcv7«fw9“® ad conferuationem Coniiigij faciunt,fartas teâas atqtillibatasconferuent, tuean-tur.â: ftabiliant.

Porro ad Confîftorium referri debét ex etiam controuerfîæ amp;nbsp;diftidia quae inter Paftores.Diaconos amp;nbsp;alios Eccleharum mi niftros amp;nbsp;aedituos oriun tur.Item.fi quis ha betin qüo cos aceufet. Item, fî quid bonorum aut redituum ecclelîjs eft fubtraâ'um«

Item,

De Criminibus SC flagit, 177

Item,Si non numerantur ftipendia Pafto-hbus aut Diaconis.ut ædituis.lbi Confifto rium fcribat præfefto aut Sçnatui, au t tandem ipfîs Principibus,ut Ecclefi js «Se Eccle-fiarum miniftriscôfulatur amp;. fuccurratur.

Aliæ caufæ qua: ad Eccledam, aut Eccle-fix miniftros non pertinent: ( ut débita pl^ beiorumaut Laicorum, ut uocant) nullo modo ad Confiftoria referenda: funt.ficu-ti fub Papatu faftitatum eft, ubi maximus abufusiurifdiélionis Epifeoporum amp;nbsp;ex-communicationis fuit.

Qux prætereaad Confiftorium necefla-j riorequiruntur , id Inftruélioniautfor-tnulx illi inferetur.

DE VISITATIONE.

Maiores dixerunt , fertilißimumin a- Ariftote.în gro oculum Dominiefie. Etquidâinterro Oeconom. gatus.Quod eflet optimum ftercus?refpon 0 aoÿ dit,Dominiueftigia.Significaruntautem ptf£r«ffcjw I ijs diftis.inoîbus Regiminibusautadmi-niftrationûgenerib. opus efle, ut Perfonæ, quibus adminiftrationis cura præcipua de nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,

mandata eft,diligenter attendant amp;nbsp;obfer-

■ lient, quomodoquæcpadminiftrentur amp;nbsp;gerantur,anoperxautminiftrifaciantdi- ciO'C'rov oif ligenterofficium.Sic in primisnecefteeft utfidelcs Ecclefiarum infpeftores aliquan do Ecclefias uifitent^dc cognofcât,quid do- *

M

17S Dé Vifitadone»

ceantamp; qiiomodo iiîtâac mores regat Mi niltri cccleharü,amp; qd p op iil lis difcat ac pro ficiat,an maniftftisflagicijsadukerijsjamp;ali js libidinibus at;p oifendicuhs Ecclefiac pol luantur,3n hntoni pura Euâgelij doctrina óc Sacramenta cótcmnant, qiiomodo item inter Paftorcs lt;Sc populum cüueniat,an Pa-ftores ÔC alij Ecelefiç mi'niftri in difhcultati biisamp;periculisàMagiftratu dcfendantur, anhabeantundefefuftentent ac a!ant,an farta teda confcriientur ædificia: cogiio-fcatetiam quæ lit ratio redituum Ecclelia:^ autquæ ibi lint bona Ecclefiaftica unde Pa ftores,Diaconi, Scbolæ, Ptochodochia feil Nofocomia amp;nbsp;ad egeftatem extremam re-dafti(qinbus fubucnirc Ecclelia debet)fu-‘ ftcntentiir.

Non poteRautem fingulis annis plenä, integra de generalis Vifitario fieri.Cóftitue mus itaq;uolente Deo ut fingulis annis in aliquotditionis noftrx partibus uifitetur. Ea de re commonefaciet Confiftorinm, A-pud quod reponentur etiam rationes acce pti amp;nbsp;expend,aut libelli rationum, feu Re-gillra ut ufitatè uocant.

Principioautem generalem Vifitationé per totam noftram ditionem.uolenteDeo, inftituemus,In caVilicationeadiungentiir Theólogis, Nobiles, amp;nbsp;Conliliarij aliquot prouinci.aIes.Sumptusautem fient debo-

DeVifitatione, 17^ nis Monafterioruni.ut ÿc in particularibui Vilîtationibus.quo fubditi de ruftici,quart turn fieri poteft, ijs fumptibus leuetur, nec tniferi ijs graiientiir, Adhibebitur huic Vifitationi amp;nbsp;No-tarius Confiftorij qui conficietexpedite« rationum libellos feu Regiftrorum catalo-gos de omnibus Ecclefijs,delp cafibus prç-cipuisquxincidunt. Hi rationum libelli afleruabunturàConfiftorio . Vifitatore» autem ipfi con fide rent óc deliberét ubi au-fpicanda fit Vifitatio, amp;nbsp;in quas prxfeftu-ras Pagi uicinarum ciuitatum per Prxfe-ôosfintuocandh

Porröin ijslocis in quxueniunt, pri-mum habeat concionem unus èTheolo-gis.in qua populo exponatLir,eamVifitatio nem inftitutam elTe ad cortUruationem uc ræ doftrinæ amp;nbsp;ecclefiafticæ difeiplinæ, ad fahl tem ipforum amp;. pofteritatis, cam'tpob caulam admoneantur, ut ad Dei gloriatn amp;propridcfalutis atqj utilitatis caula non grauatim fed obedienter compareant.fua-que opera amp;quocüque pofsintftudioad-iuuent, quo Vifitatio ea fit fruftuofa amp;nbsp;ad amplamecclefixudliutem atqj xdificatio nem cedat.

, Hinc Paftores earum Ecclefiarum qux uifitantur, Sc Diaconi eorum pri-mumexunmentur ia omnibus doAnna

M »

i8o De Vidtatfonc,

Chriftianæ articuli^ prxcipuis.

Deinde Paftores £c Diaconiintcrrogen-* tur dc articulis illis qui fequuntur.De quitus interrogari debent amp;nbsp;perfonæ illæ quç è populo funtuocatæ.

Primo, quid Palloramp;Synergusfeu collega ipfius doceant amp;nbsp;num diligenter faci-antofhciumfuum, anetiam ftatutis tem-poribus concionentur.an Sacramenta mi-niftrent amp;nbsp;çgrotan tes inuilant fi uocentur: An etiam puerosamp; rudioresin Catechif-mo examinent certis horis. Item an priua-tam etiam Abfolutione feruentauditis fin gulis antcquàm ad Cccnam Domini ad-■ mittantur.

Secundo. An Concordia etiam fit inteiquot; cos qui in Ecclefiaminifterijs funguntur.

Tertio de moribus aut uita Palloris amp;nbsp;Collegarum ipfius.

Quarto,de populo, num qui in ciuitate aut pago in manifeftis peccatis iacentes pu blico oifendiculo Ecclefiam lædant, uideli cet adulterio, concubinatu,autalijs libidi-num generibus.

Quinto,num fint incantatores, aut inca tacrices,magi aut ueneficæ.

Sextô,Num peregrinationcs à quibuf-dam ad certa loca fiantaliæue idolatriçpu blicaj in ijs locis exerceantur.

Septimo. Anfintibihomincsblafphe-nii,

De Vifitatione. i8i mi, Deum aut nomen Dei aut puram Eu-angelij doftrinam contumelijsafficientes. Oftauö.Numibi fint qui CœnamDomi ni non fumant.

Nono. An q fint contaminati faifis doftri nis amp;nbsp;feftis,ut Anabaptiftarû aut alijs quae noftraruin Ecclcfiarum doftrinam déformant amp;nbsp;fchifinata faciunt.

Decimb.An fint inter eos qui ufuras ex-erceant.

Vndecimo. Num ibi fint homines tam pétulantes amp;nbsp;propudiofi,ut Paftori aut col legæ eius audeant mi nari,aut qui eos con-uiciis,amp; alijs iniurijsafficianr.

Duodecimo. An qui Coniuges fuas de-feruerint.

Tredecimo. An inter quos coniuges fint difsid ia perpétua.

Decimoquartô.An qui liberi parentibus minentur, aut eos durius traftentamp;uer-berent.

Decimoquinto. Quæratur ctiam quse in illis locis fit fepulturæ ratio.

Decimoquinto. Quomodo Schola fit cô ftituta.ôc an gubernatores fcholæ habeant falariâ unde fuftentare fe queant.

Decimofeptimô.Quæ ité fint ftipendia Paftoris,amp; Diaconi «amp; çditui.

Decimooftauo . Numquisfubduxerit aliquid Ecclefiafticorum bonorum,agro8, M 3

iSi De Vifîtatione.

fundos,prata, faltus autaliabona feu redî-* tus.Etnumfint qui miniftris Ecclcfiænô foJuantqusE debent.

Decimonono.Item de ædificijs Templi, Paftoris.Sacellani.liidi literarij êc æditui.

Vigefimo. DePtochodocheisautNofb-. comijs feu ualetudinarijs, quæ Hofpitalia uulgo uocant,amp; de alîjs cgeftate prefsis qui Ecciefiæ eleemofÿnis alendi funt.

Dchi's arttculis omnibus interrogandi funtPaftores , Diaconiamp;ijquièCiuitati-bus autPagis uocati funt.

Et poft hoc examen aut explorationem banc Vifitâtorcs cogitent de pia emendati-onecorumqux defÿderantur amp;nbsp;medicati one opus habcnt. Mandent amp;nbsp;Vifitatores Præfeétis amp;nbsp;Confulibus nomine Principû, ne ad ftagicia amp;nbsp;offendicula publica conni ueant ,fed puniant amp;nbsp;toUant,utcjj piam dif-ciplinamconferuent,

Etbæpropofitioncsftu quæftiones Pa-ftores bi's annis fingulis populo prælegant, uidelicet, Dominica poft Pafchæ amp;nbsp;in die Michaelis,eiijj fignificentaddita diligéti ad monitione.ut fead Vifitationem parcntamp; inftruant, Ornnesem'mhomines.quilque pro ratione fui ftatus amp;nbsp;officij, tenentur facereôc opemferre,quantum in iplîseft, Mt confeructur piadoftrina «Sc difciplina.

Hinc Vifitatores ipfî iubeant aliquot

tani

De Vifitan'one, 185 tam ex ijs qui iam proueftioris funt xtatit quàm iuuenes in Pagis Catechefin recita-re.iitcognofcantan doftrinam pietatisrc-ftèintclligatitamp; Deuni rité innocent.

In primis autem in Vifitationibus man detur,iitinoppidulis amp;nbsp;pagis Paftoraut Diaconus ciusdiebus Efbminicisin Vefpe ris,ut uocant, ordine pueri in Catechifmo inftituantur, amp;ordine examinentur, utqgt; clara uoce in templis refpondeantad quae-ftiones propofitas. Patnbusfamilias ferió etiam mandent Vifitatores, ut liberos amp;nbsp;famuliciiim iubeant huic exercitie «S: exa-miniin Catechifmoomnibus diebus Dominicis interefTe . EtipfiPaftoresacPra:-fefti hue excitare Patresfamilias debent.

Prxfefti amp;nbsp;Confides magna feueritate etiam inhibeant atque impediant, nePa-ftores, Diaconiaut Ludimoderatoresiniu ria afheianturabhominibus improbis «Sc petulantibus. Dentetiam operam, ut bona fide «Sc conftituto tempore foluantur ea quz ipfisdebentur. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,

Ddigenter etiam tam in Ciuitatibus quàm in Pagis mandent aedilibus «Sc alij« quorum id eft officij, ne ædificia templo-rum«ScminiftrorumEcclefiæ «Sc Scholæ.dc œditui patiantur collabi,«Sc ut collapfa refi-ciapt ddigenter «Sc reftaurent, «Sc farta te-

conferuent . Prxfedi, Coufulec,

M 4

iS-f De Vifitati'one.

ciuitates autpagiin hoe neceflario opere negligentiores amp;nbsp;difüciliores fuerint, tuin Superintenden tes aut Confiftorium Prin-cipibus id fignificent. Principes autem da-tiihfunt operam, ne Ciuitates lt;amp;nbsp;Pagi ad præftandam tam piam obedientiam fint tardioresóit procftftinatores. Ad aidihcia etiam neceflaria in ijs locis ubi defyderan-tur,Principum libcralitas ligna fubmini-ftratura eh.

Quse ecclefia: etiam funt ablata, fiue lint agri,lnie prata, liue ligna aut reditus,ea ci-tra dilationcm reftituentur amp;nbsp;reddentur Ecclefiac.

Vifitatores Canonicis etiam amp;nbsp;Monaile rijs ferió mandent, ut conforment fe Paro chijs in quibus puritas dodrinæ eft , ea-demcpdocerijamp;Cœnam fub utracp ipecie miniftrari amp;nbsp;alias pias ceremonias feruari patiantur,amp;abufus, MiftasPapifticas,quibus Chriftum Patri offierüt, inuocationem Sanä:orum,uotaimpiaamp; cucullosautMo n^fticasiftas ueftes aboleant amp;nbsp;abijciant; Nee horis Canonicis onerari dcbent.

Sicubi in Collegijs Canonicorum amp;nbsp;Mo nafterijs nondumfuntljmceri uerbimini ftri,ftatim puriores fubftituendi funt in lo cum falforum.Stipendia uerö ccrta è Colle gijs illis.amp;Monafterijs conftituenda nu-tuerandafunc.

Diligenter

De Vifitatione» 185

Diligenter etiam inquirendum, quxamp; in quitus locis fint bona amp;nbsp;rednus Ecclcfi arum,nee ullomodoferendum.ut qiul-quam inde aliquid auferat.Nam ijs rediti-bus alendi funt pofthacuerbi miniftri, ftu diofi,amp; ij qui in Nofocomijs funt.

Perfonx quçcgredi Monafteria uolunt, «Schoneftam uitamexigunt,fiuein Coniu-gio fiue cœhbatUji js liberum fit inde exire, firpconiugiumampleóliuoluerint, fubfi-dia è Monafterijs fubminiftrâda ipfis funt.

Si in Monafterijs uirginum Veftalium Dominapuellasiuuenculas ad fereciperc uoluerit.utadpietatem «Schoneftatéinfor métur,liberum id quoçp ipfi efle debet,nul lis tamé uotis aut cucullis aut ueftibus Mo nafticis onerari amp;nbsp;obftringi debent, Sed di fcant ibi legere amp;nbsp;fcribere.audiant pias có-ciones, memorix commendent Catechifi-mum,adfuefiantad quotidianam precati-onem.óc ficinftituantur, utreftèdodri-nâpietatisintclligant, amp;nbsp;utadueramDei iiiuocationem 6c ad omnes uirtutes afi-fuefcat.

In Cœnobia Monachorü nemo poft hac recipiatur.Quamuisenim prxtendant.fc inde Scholas uelle erigcreaut ea in fcholas commutare, non habent tamé idoneas ad cam rem perfonas. Et necefte eft, ut multa ingeniafintunà ineodem loco, filingux

M Ç

186 De Vifitatione,

amp; artes difci dcbent.

Porrö Pcrfonæ proucftæ ætatis.qua; in Colkgijs Canonicorü amp;Monallcrijs funt non funteijciendat,fed bonis Ecclefiafticis alcnda:,fimodo doftrinam fanam qua: in Parochialibus eft Ecclefijs, ampiefti uolue rintjUtdiftum eft.

De Synodisconftitutum eft, ut quilibet Superintendens femel fingulis anhis,uidç licet.die Lunx poft Michaelis,omncs Pafto res conuocet,quorum infpeftio iplî com-mendata eft. Ad earn rem cuicpPaftori xdi lcsquosuocant,autij qui Prxfeéti funt bo nis Ecclefiafticis fumptus fuppeditare de-bet.ln ca SynodoSupcrintendes diligenter ad confenfum amp;nbsp;unitatem piam in doétri-na amp;nbsp;ad morumac uitx honeftatem cohor tetur. Deinde audiat quid delyderentÄ querantur amp;nbsp;quid aperiant de doftrina,d« moribus amp;uita uicinorum Paftorum,amp; de falartjs aut reditib.fuis Sc defenfióe.Quifij i autem Superintendens foluta ß'nodo ad | Confiftoriumde ijs pcrfcribat.

Si quandogenerales Synodi funtcogen j ÂX, de ca rcdeh'berabuntPrincipes.quieti am ea de re à Cofiftorio commo nefaciendifunt.

iV Tertia P ars, DELECTIONIBVS et CANTIONIBVS IN TEMPIS.

M N E S Homines agno, fcant hanebonam óc mife-ricordem Deiuoluntatem, gratias agétes ei toto pefto-re quod ita ecclefiam in hac imbecilli genere humano colligit.utccetiis publiées «Schoneftos coii angclij doftrina per totum terrarum or-bem innotcfcat.ficuti Pfalmus inquit.In o-tnnçmterram exiuitfonus eorum, Item, Laus eius in ccclefia Sanftorum,amp;c,

Ethuicecclefiæautçœtuidata eft lîngu laris (Sc dulcifsima promifsio, Vbi duo aut tres in nomine meocógregati fuerint,ero in medio eorum. Itcm.Quicquidpetie-rint,fiet,lt;Scc.Quapropter omnes illos in ec-ele(îacœtus,in quibuspura Euangelij do-ârinaprædicatur, Deusreiftè agnofei-tur amp;nbsp;rité inuocatur,ex animo amemus,co lamuslt;Scconferuemus .Efti^ uerifsimum nihil efte in terris pulchrius amp;nbsp;amabilins

188 De led. Si cantin temp,

111 is ccetibus in Eccleßjs, qui funt imago Sc typus SEternæ focietatis amp;nbsp;congregationis in cuclis.ldeocp magnum eft fceltiseosEc-clefiæ cœtus contemnere.nec conferuandi eos ftudio teneri, fed turbare amp;nbsp;fuo cxem-plo alios inde auocare, u t nonn ulli'homi-nes agreftes amp;nbsp;ueræ pietatis rudes aut nun quàm autrarö templa Frequentant.

Cùm autem immutabile Dei mâdatum fit,ut minifterium Euâgelij in publicis cce tibusconferuetur.ideo Dco pergratiani ipfius cum deuota ac débita gratiaram adi one obedientiam præftemus. Ne(;p publiai ifticonuentusaut cœtus Eccleiiaftici funt ab hominibus mandat! amp;nbsp;inftituti.Sed di-ftindion,es tçmporum amp;IedionumDeus uultperPaftorespro rationehominumamp; locorum ordinari.

Cùmitaqj Ecclefîx in bac regioneiam aliquot anr.os ufurparint cas quæ lèquun-tur cantiones amp;nbsp;ceremonias,ijslt;]j iam alfue uerint ex magna parte, non putauimus tc-mere eas mutandas elle.

Sed an tè præmonemus amp;nbsp;clarè affirma-mus,nosuerum de humajiis traditiôibus autordinationibus intellcftum nolle hoc ipfoobfcurare. Nccuolumus cuiulquant confciétiam ijs alligarc amp;nbsp;illcqueare, quod mutatiôe earum ordinationum peccetur. Sed proptcriuuefttutem mifçJlam amp;popu lum

Dekd.Sócant.intemp, 189

Ium nos ijs conformabinius. Nam ubi idc fæpenumero audimus,amp; à teneris annis ci affuefcimuSjibi melius cxpendcre amp;nbsp;memi nifle pofTumiis.Efretqj optâdum, ut omnes homines ^tam doftrinæ Chriftiante fum-mam ijfdwi uerbis ôc fyllabis redderçntamp; fonarcnt. Ad eum etiam ufum fymbola funtfafta.

CEREMONIÆ Q^Æ SERVÂN-.

dæfunt inParochijs Ciuitatum«Stalijs locis in quibus Scholæ funt.

Die Saturni aut fcria feptima amp;nbsp;ilijs diebus.qui diesfeftos præcedunt,quosuo cant uigilias Feftorum, amp;nbsp;in ipfis ferijs ca-nantur Vefperæ.quas uocant.boris confuc tis.Canentautem Scholaftici Pialmos duos aut tres,amp; Antiphonas, quas uocant,Do minicarum lt;StFeftorum,HincRefponfo-rium autHymnum.fed non nifi eaRefpo-foriaamp;eos Hymnos in quibus nihil eft im puri.Deinde puer aliquis légat Leéiionem, ut uocant.aut pericopen feu partem aliqua è Nouo Teftamento Latino,amp; alter puer ea dem légat è Germanico Teftamento.

Ledis ijs pericopis canatur Hymnus aut Pfalmus uirginis Mahæ quem uocantMa-gnificat.aliquando Germanicè, aliquando Latine,addita etiam Antiphona de Dominica autFcfto, Poûea légatMintfteruerbi

I

lÿo DeCeremonfjs*

Coneftâ.utuocant,Chorusiprefpondeatamp; concludatcâtione,Benedicamus Domino, aut cantione ilia Germanica, Erhaltvns Herr bei deinen vuort, lté Verlet vns friede gnefliglich.Hoc eft,Verbi tuipiiritatenl o Deus apud nos conlerua.amp;c.lCem, Da p3 ccm Domine in diebus noftris,

Ablblutis Vefperis aiitVelpertinis ilIiJ pre6busfeu câtionibusMinifteruerbiCÔ fefsioneseorumquidie fecjuenti Cœnarrt Domini fumpturi funt.audiat, eoscp infti-tuat amp;nbsp;doceat (î rudiores funt,abfolutione queconfoletur.

DIEBVS DOMINICIS ET Ferijs generalibus.

Manèinmatutiiiis precibus Scholaftici eanâtPfalmos duos aiit tres iinà cum Anti phona DominicçautFefti.Hinc légat puer unuspericopen èNouo Teftamento Lati-’ no,alter eandem è Germanico. Mox cana-tiir Pfalmus Zachàriæ patris lohanis Bapti ftç.qui Benediftus uocatur.in lingua Germanica autLatina.Aliquando amp;Te Deum laudamus nûc Latine nuncGermanicè.Co cludaturaût Antiphonaaliqua amp;nbsp;colleAa.

Miflaautem feucômunio ita üt antèin bac regiôe ordinatum fuitamp;uiïtatünune eft.prçmifla generali illa Homologefi feu Côfelsione.Precatione amp;nbsp;Abiblutioneper uerbi Miniftrumpnchoctur, amp;. cclcbrctur, Vcrfa

DcCcremonfjs, ipï

Verûadpopulum facie Minifter ucrbiad altare ftans Ïic dicat.

Charifsimi in Chrifto. Leuateamp; coram lt;lt;nbsp;DeoefFundite attp aperite ei corda uellra. lt;lt;nbsp;Agnofcamus coram Deo amp;nbsp;condteamur lt;lt;nbsp;peccata noftra amp;nbsp;oremus remifsionem in « nomine Domini noftri lefu Chrifti. lt;lt;

Sequimini præeuntem me,amp; eandem n mecum precauonem fubmiflb ad Deum « dedeuoto corde acdefyderio infideDomi » ninoftri lefu ChriftiperSpiritüfandum. «

Moxprocutnbat in genua coram altari, dcaiterèuerbi mmiftris.aut xdituusunà cum co ad latus eius.çlaralp uoce dicatis qui facra fadurus eft.

AuxiliiimnoArûin nomine Domini.

Chorus refpondeat.

Qui fecitcoelurndcterra. MoxMinifter banc precationem addat.

Egomifer peccatbr agnofcocoramte.ô quot;nbsp;omnipotés Deus, creatore amp;nbsp;redemptorc “ meo,me nô tantum peccafle cogitationib. “ Uerbis amp;nbsp;fafti s, fed amp;nbsp;natura peccatoré amp;nbsp;immundû eiïe, in peccatis conceptû amp;nbsp;na- quot;nbsp;lum. Confugio aûtad tuam inexbauftâ lt;Sc ’* infinitam mifericordiam , quæro amp;peto “ gratiam amp;coudonationé peccatorum pro pterChriftumIefum D. N. DneDeusefto '*, propicius mifero mihi peccatori. “

ALTER. Mini/tçrrçlpon4çat«

Jpz DeCcrcmonrjs»

OomnipotensÄ milerjcorsDeus,qui Filium mum unigeninim pro nobis mori uoluifti,miferere noftri, amp;nbsp;propter eudem tuumFiIium omnia peccata noftra nobis condona,Spiritumfandlum tuü etiam no-,, bislargire, quiin nobis uerâ noticiamtu« I ,, diuinseeflentixamp;uoluntatis.acueram | minimefucatamobedientiäergatcaccen-dat.excitetamp;adaugeat.utæternam uitam ,, per tuam gratiä propter Dominum noftru lefumChriftumaccipiamus, Amen.

Poft bas preces Minifter facrafa-fturus bancAbfoJutionem pronunciet.

„ Omnipotchs amp;nbsp;mifericors Deus noftri „ mifcrtus.remittitnóbis certiisimè peccata „ noftraomnia,propterFilium fuumdile-„ äum,quera propter nos in mortem tradi-„ dit,amp;poteftatem deditfilios Dei fieri oni-„ nibus qui credunt in nomen eins, donatiß „ nobis Spiritum fuum fanftum. Qiii cregt; „ didcritamp;;baptizatusfucrit,(aluabitur. Vs j „ ramillam fidemlargiatur nobis omnibus J „ Deus, Amen. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;i

Dum hxc Confefsio, Precatio,amp; Abfolt* | tio recitantur, tota Ecclefia fileat óc atten-

dat, unai^cumMiniftro uerbi agnoftant • amp;ipfi peccata fua,precentur,amp; abiblutio' nemfibiquotpdiftâ certô ftatuant, catn^ eonfefsionem óc prccationem probè difc^'

DeCeremontjs,

amp; coram Deo fæpe ijs formulis utantiir.

Hinc canat Chorus Introitum de Domi nicaautfefto.Mox, Kyrie eleyfon, Gloria in excelfis.Et in terra pax.

Dominus uobifciim. ,

Chorus refpondeat. Et cü Spiritu tuo.

Deinde legat Minifter facra faciens Col leftamin Germanica lingua, quo totaEc-clefia Amen refpondere amp;nbsp;unàcumMini-ftro Deum inuocare queat.ColIeftas inue-nies infràordineannotatas. Poftea uerla facie ad populum Minifter legat Epiftolam Dominicalem aut Fefti eius in lingua Ger manica.ca Icfta, canatur Sequentia, utuo-can t,aut aliæ cantiones pix luxta temporis cuiuscp rationem.HinclegatMinifter Eu-angelium Dominicæ aut Fefti eius in lingua Germanijca , facie ad populum uerla. Quo leélo canat, Credo in unum Deum. Cui chorus relpondens canat, Patrem omnipotentem ufitata illa melodia aut illis no tiSjUt uocant, ócc.

Credimus omnes in unum Deum.

Hinc canat tota Ecclefia. Vuir gleu-hen all an einen Gott.

Poft earn cantionemhabédaeft concio, in qua Euangelium eius Dominicæ «amp; Fefti populo denuo prælegatur, «S: pia enarra tione,qua ædilîcetur Ecclefta amp;nbsp;unde audi tores confolationem audiant, amp;nbsp;qua alt;i u«

N

ip4 DeCeremontjs,

ram pœnitentiamexcitétur.expliccturpef unam ferè horam,plus minus.

In cake concionis populusad precatio-nem amp;nbsp;gratiarum aétionem erga Deum co hortandusell.Precatioautem fiat procon feruatione Ecclefiæ amp;nbsp;do(Srinæ,amp; pro mi-niftris fidelibus amp;nbsp;fynceris.Item pro Magi-ftratiiamp;aüjsncccfsitatibus amp;nbsp;difficultati-bus omnibus.

Admoneatetiam Concionatof populfi, Ut maneät iri templo, dum Cœna Öomini miniftratur,amp; ut Deü ihuocent.üt Temper inter nos fibi colligat Ecclefiam, facrofan-ftumcp fuum uerbum amp;nbsp;legitimum Sacra-mentorum ufumapud nos conferuet.ho-ftiumcj? amp;nbsp;hæreticorum conatus impediat, amp;nbsp;fando fpiritu Tiio regat amp;nbsp;confirmer.

Finita concione ij qui Cœnam Domini fumpturi funt, cant flatim in chorum.ibi-que ante Altai'e prociimbant in genua : Sexus uirilisunà uno in loço.Muliebrisiti-dem uno in loco fimul.

Siqp fert tern pu s.Concionator canat Pr« fationernautGermanicèautLatinè.cuiu» initiumeft;Dominus uobifcum.Præfatiô-ïies I'nueniuntur infrà fuo loco,amp;c.

Deinde canatur Sandus, Latine, ut poft Præfationem quotidianâ ponitur, aut Gef nianicè.Efaia dem Prophete das gefchah, quç cantio çft in cantionû Gçrraanicarum hbsllis. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Si

DeCercmonîjs, 19^

5ipatituramp;temporis ratio,populo præ-legatur per Miniftrum ilia Admonitio aue informatio de facrofanfto Sacraméto.qux poft præfationespofitaeft.

Poft leftam illam Parçnefin.aut, fi propter temporis anguftiam Parçnefis aut Prç fatio omittitur, à concione facra faciens ca nat Orationem Dominicam,amp; uerba Cœ-næ Domini,iuxta notas ufitatas,amp;c.

Et cùmeleuatio ob pias amp;nbsp;graues caufàJ in multis Ecclefijs huius amp;nbsp;aliarum regio-nü intermittatur, amp;nbsp;abolita fit, debet amp;nbsp;in alijs omnibus locis.in quibus baftenus ufi tata fuit.omitti.ne uarietas aut difsimilitn do lires (amp;difsidia at(]ß animorum diftra-âionem pariat.

Vbi Cœnâ Domini miniftraturus, ciu9 Cœnç Domini uerba cecinit,miniftretCo8 nam populo fub utrarp fpecie,iuxta inftitu tionemChrifti Domini noftri,nec aliter. Subcommunione.autintereadum Cœna miniftratur.cani debet, lefus Chriftus vn-fer hcilant.Iefus Chriftus falus noftra.Item Gott fey gelobet.Item Agnus Dei. lté Efaia dem Prophete das gefchah. Si uero magna eft frequctia communicantiü aut ad Cœnâ Domini acccdentiü, canatur u6 Plal. uteft in Germanicarü cantionum libellis reddi tus,amp; fimiles germanicç cantilenç. In fine canatur,Chrifte du IwuGoues.i.Chriftça^ gneDei. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;N *

iÿ6 DeCeremonîjs*

Poftcommunionem légat Minifterhâc Colleftam.

Agimus tibi gratias Omnipotens æter-ne Deus, quod hoc falutari dono nos refe-cifti amp;nbsp;refocillafti, âc rogamus tu am mife-ricordiam ucadlïs nobis gratia tua,quo id cedar ad confirmationerh fidei noftræer-gate,«S:adardétei'ndiIeftionem inter nos onines. nbsp;nbsp;nbsp;Refpondeat chorus, Amen.

Hine Benediftio Populo dicatur.

ßenedicat tibi Dominus,amp; euftodiat te. Oftendat Dominus faciem fuain tibi amp;nbsp;mi fereatur tui. Conuertat Dominus uultutn fuumad teamp;dettibi pacem.

Tune canatur ad finalem Conclufioné.

Erhalt vns Herr bey deinem,vuort.Item Verleivns frieden gnedighch.Serua purita rem uerbi tui inter nos. lté. Da pacein Domine in diebus noftris.

Si diebus Dominicis amp;nbsp;Feftis nulli funt Communicantes,lîc facrum hat.

PrimoreciteturConfeftio, Precatio,amp; Abfolutio,ut ante eft indicatum. Deinde canatur Germanicus Pfalmus unusatcpal ter,autcantio: Allein Gott in der hohe fei ehre: Gloria in excelhs Deo,aui ali«gt; 'Hinefequantur ordinehxc.

Collefta,Epiftola,P/almus aliquisautea tio Germanica,Euangelium,Patrem omni potentem^ Vuir gleuben. Hinc fequatuf concio

DeCeremontfs, 197 eonci'o cum prccatione.ut fupri eft annota tum.Et cùm nulli fint tum Communican teSjConcionator(umptainde occafionead moneat populum.quàm fibi malèconfu-lant quod rarö Menfam Domini accedfit, cohorteturcpeos ut fxpius earn accédant, cum alias turn has ob caufas.

Primum. Certifsimum hoc eft, ubi cor frigetin confyderatione peccatorum amp;in inuocatione, ibi cofolationem amp;nbsp;Cœnam Domini tanti non fieri quanti fieri debet. Ethane ob caufampræcipuè ilia confuetu do quæ fub Papatu fuit.mutata eft.Nam u-bi populus in exercitijs pietatis torpefeere amp;.frigerecœpit,nec peccatorum fenfuta-ftus ac dolore affeélus eft, nec ob id conlb-lationem magnifecit, amp;nbsp;ueram inuocatio-nem non intellexit,ibiamp; Cœnâ intermile-runt,amp; toto anno femel earn dütaxat fum-pferunt.

Nos uerb quotidie amp;nbsp;fubinde peccata noftra debcremus conlyderare, amp;nbsp;ob iram Dei contra peccata expauefeeretoto peifto-re.ferioqj orare ut nobis Deus fit propicius propter filium fuum.Vbi autem non ardé-ti defyderioeius Cœnæ tenetur homo,ibi certumeft, non efle dolorem depeccatis, nec cor fenfu peccatorum tangi amp;perterrc faftum elfe.

Eft amp;nbsp;precatio atep gratiarum aftio frigi N 3

198 De Ccrcmoftîjs,

daamp;fegnis,cû Cœna Domininegligitui'.

Etcùm non rarôfiat , utijqui intçrfc difeident hoc ip(ofeexcufent,autidpræ-texant atcp obtendant.quo minus Cœnam Domini accédant, admonendi hîc funt quod hoc ipfo grauius peccent. Cumulan-turenim multamagna peccata .uidelicet, Simultas, odium «Scacerbitas contra pro-ximum.amp;quôdCœna Domini fie negligi tur , Si difsidium etiam impedit quo minus accédant menfam Domini,impedit amp;nbsp;Ïirccationem atque inuocationem. Sed ni-lil cft miferius,nihil calamitofius.nec ul-lumpericulum eft grauius amp;nbsp;magis hor-rendum.quàmcùmquis Deum inuocarc non poteft. Admoneantur igitur diligenter homines in talibus cafibus, ne à Dec ipfi fefeientes amp;nbsp;prudentes auellant,amp;ne tandem in defperationem amp;xternum exi-tium ruant.fed cogitent,amp; dent operam.ut confeientiam talem reparent fibi, qualis amp;nbsp;erga Deum amp;nbsp;erga proximü ea elle debet. Quiiniuriusfuit,rcconciliationem qux-rat. Qui iniuriam nullam fecit.aut iniuria pffeélus eft.multo minus Deo irafeatur,e-iufque confeientia ac cor pacem expetat, necipfe fibiinuocationem turbet atqjim-pediat. Confulathic amp;nbsp;Paftorcm fuum,ut gt;8 confeientiæ ipfius confulat,amp;c.

Açoncionecanatur Litania,autPfalrni aliquot

DeCenmonqs, 199 aliquot,amp;aliæ piæ carttilcnæ Gertnanicæ, Hinclegat Minifter Colleftam.ltem Benc-diftioné.Tandem canatur câtio, qua peti-tur, ut Deuspuritatem ucrbi apudnosfer uet. Item,Dapacetn Domine.

lt;Q^VÆ CANTANDA SINT diebus Dominicis amp;nbsp;in Feftis fum-

mis ac prxcipuis.à prandio in Ciuitatibus. '

Ä prandio hora prima canant Scbolafti-«i unum atqj altcrum Pfalmum.aut Decalo gum in rythmos German icos redaftum.k tem Orationem Dominicam, amp;nbsp;de Bapti-fmocantioné illam Rhytmicâ,acfimiles.

Deinde Minifterucrbi inftituatpueros ac rudiores in Catecbefî.ad hüc modû.Or-dineeos interroger iubeatip Decalogûme moriter recitare,at(p etiâ enarrationé Deçà Jogi.quæ extatin paruis illis libellis Cate-chifmi D.Lutheri.Alio téporealiamCate-cbiCmi partem traftet, amp;abipfisexigat,dQ nec ordine omnes Catechifmi partes abfol lierit.Necunquàmdeponendus de manib. fed ubi femel abfokitus fuerit, fingulas ordine partes fubinde repetendx funt.

Àbfoluta autem ea parte quæ qua-que hora traftataeft, canatur Magnificat, Jhlinc concionator fuggello confcenfo,

N

200 DeCeremônijs,

clara uoce recitet Decalogum, Symbolunt Apoftolicum.Orationé Dominicam, Ver-bâ Baptifmi amp;nbsp;Cœnae Dominicæ.Cum fint plicia amp;nbsp;nuda cuiusque partis uerba clarè, cnadatè, diftinftèatqj enucleate pronunci auitjUnam Catechifmi partem refumitut earn diligenter traftet éc populo inculcet. Abfoluta ea concionc hortetur populuni adpreces.Hinccanatur, Nuncdimittis fer uum tuum Domine. Moxlegatur Colle-da,Poftremo canatur Benedicamus Demi no.atcjjita finis fit.

In Ciuitatibus magnis hora tertia etiant fiatconcio,in qua explicetur Epiftola Do-minicalis autFefti. Cantiones fint eædem quæ çrdinatæ funt fuprà in eo loco ubi de Vefpertinis precibus cft aftum.

DE FESTIS SINGVLARIBVS autillis diebus qui per annum ' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;feriandifunt.

Pra:ter Dominicas ferianda funtfum-mailla Fefta de Chrifto.ut funt,Dies Nati-uitatis Chrifti cum proximis duobus. Dies circumeifionis Chrifti.Dies Epiphanise, qui Trium Regum uocatur. Dies Purifica-tionis Mariæ. Dies Annunciationis Marias aut conceptionis Chrifti. Dies Cœnç Domi ni,qui nobisuocatur.der Grune oder guter donnerftag, qui cft dies louis antePa-fcha,quodie de Coena Domini concioha-benda

DeCeremontjs* 201 benda eft,Dies Pafsionis Domini qui uoca turnobisderStiltag oder karfreirag. Dies Pafchaefeu Refurreftionis Domini iinà cü duobus fequentibus fecunda amp;nbsp;tertia fe-ria.Dies Afcenlïonis Chrifti.Dies Penteco-' ftesunàcumduobus fequentibus diebus. Dies Trinitatis qui incidit in diem Domi-nicum poft Pentecoften.

In bis Feftis ferueturis ordo leftionum, câtionum.contionüamp;Cœnæ Domini,qui feruaturdieb. Dqminicis.nifi Introitus, Sequétiæ amp;nbsp;Praefationes de tempore, ut uo cant,cani debent. Cani debentamp; ueteres il lae Germanicx cantilenæ cuiusiç fefti.ut in feftoNatiuitatis.Ein Kindelcin fo löblich, amp;c.In fefto Pafchç,Chrift ift erftaden.Item Alfo heilig ift dieler tag.In fefto Pétecoftes, Nu bitten vuir den, amp;c. Ipfi etiam concio-natores has cóciones Germanicas in ijs feftis in fuggeftu unà cum populo ftatim ini tio concionum canant,

Præter iam enumerata fefta præcipua, feruentur amp;nbsp;ea quæ fequuntur. Dies Apo-ftolorum.Dies Iohannis Baptiftæ, Dies Vi fitationiSjCÙm Maria cognatam fuam falu taret.Dies Michaelis, in quo doftrina deS. Angelis populo proponi debet. In hispræ-cedentibus feftis condones habend» funt ante prandium.filpadfuntCommunican tes,ut uocant,hoc eft, ft qui Menlam Domi

N $

202 De Cercmonqs^

niaccefluri funt,Cœna Domini miniftran lt;la ell.utlîtdiebus Dominicis. A prandio uerolaboriaffueto uacare amp;nbsp;officiûfuum quo diebusoperarijs fungitur.faccrecuicj । licet,excepto die Michaelis,in quo tam ante quàm poftprandiumconcio haberi de* bet.Feftum autem Annunciationis Mari« omninopofthacintermittatur amp;nbsp;abroge-tur.lnljjlocumciusfeftumMichaelis habe atu r pro fefto quartam partem aut quadra tem Anni difeernente.

Diligenter etiam admoneatur,amp; hue in uitetur populus, ne feftis abutatur helluan do amp;nbsp;alia flagitia committendo, quæ oeiö comitantur,fedutquiftpaudiat ijS diebus uerbum diuinum,0c precationibus uacet, fuamcp familiam ea doceat amp;nbsp;doceri atep in

' formari in his curet.Si uero poft auditas có clones fupereft temporis aliquid uacui, licet cuiqjuacare fuolabori, ne ocio indul' geat.

DIEBVS PROFESTIS QVID fieri in templis debeat.

In ciuitatibus conciones bina;, minimû, habeantur in fepti mana,altera die Mercu-rij altera die Veneris, mane hora feptima-Nec ultra oiSauam concio extrahatur.

Hietjj Miniftri uerbi confulant Ecclefijs fuis , eorumcp Scripturae lacrx libroruin flutparcium enarrationem ijs diebus fuP cipiant

Öe Ceremonjjs. 205 cipiant’, quos maxime utiles amp;nbsp;falutares Ecclefiæ iudicauehnt.unde amp;nbsp;reftè edoce-anturamp;cófolationem folidam hauriâtau ditores, qualesfunt Pfalmi,Miferere mei Deus, Deprofundis, Quare fremueruntgó tes.Dixi't Dominus,Beati quorum,Benedi-camDominum,Confitemini,Item aliquot Epiftolae Pauli.

Dcbentamp;audire Diaconi confiliumamp; fententiam Paftorum fuorum de ijs mate-rijs,quas pro cócione traftandas fufcipiüt.

Vbi incidunttales fefti dies, quos nunc non feriamur,uidelicet quorum Hiftorix inEuangeliftarum fcriptis extant,quales funt dies Cóuerfionis Pauli,Mariæ Magda lenç,Decollationis Ioânis,amp;c.eum textum authiftoriâ pofluntMiniftri uel ferfUquar tauel fexta,ea nimirum quæ uicinior eft i-fti Diei feflo,pro concione traélare.

Ethisdiebus binis canantur tam anta quàmpoft conciones Germanicse piæcan tilenx feu Pfalmi.ut populus eas cantiones difcat,amp;ijs alTuefcat.utcp corda ad precatio nem excitentur Si accendantur, prxcipuê bæ, Vater vnferim Himelrcicb.Item,Vvo Gott der Herr nicht bei vns were. Item, Ein fefte Burg.

A concione canatur Litania.

In Quadragefima bis ferijs duabus,uid« licet quarta amp;nbsp;fexta traäetur Hiftoria Pal-

204 DeCcrcmonfjs, fionis.dilîgenterqjpopulo incuIcetur.Co” fulcum itacpuidetur utftatim poft Lxtarc libellus.qui Pafsionem Chrifti continetè quatuor Euangeliftiscongeftam.ordinels gator amp;nbsp;tradetur, quo latis temporis fup-petat ad fingularum eius partium diligen-tem enarrationem amp;nbsp;confyderationem.

Nee debent intermitti conciones eorum duorum dierum ob ferias qux in alios dies profeftos incidunt.

KQVÆ CEREMONIÆ ET cantionesferuandxfintin

Pagis.

Singulis diebusSaturni aut ferijs fepti-mis à prandio circa horam fecundam amp;nbsp;in fingulis uigilijs(:ut uocant:) Feftorum ont nium.qbando poftridieEcclefia autcœtus populi congregabitur, in Pagis xditui no-larum aut campanarum tinnitu Vefpe-rarum,ut uocant, fignificationem dabunt. SiepPaftorin eopago habitat, ftatim poft alterumpulfum,ut uocant,aut nolarum fo num, conferatiein tcmplum.unacp cuni xdituocanatPlalmum aliquem German! cum diftinftè ut intelligi probè poßit.Mox Antiphonam,Deinde Hymnum,O lux bea tain Germanica lingua,autalias pias can-tionesiuxtarationem temporis Feftoruni amp;nbsp;Dominicarum, Poftea Magnificat Germanic^ dcColleólatn. Item Benedicamus.

Poftre-

«

DeCercmonijs. 205

Poftremö, Erhalt vns Herr,amp; Verley vns frieden gnediglich, amp;c.

Si nero uiri aut fœminæ ueniunt in tem plum {ut diligenter etiam eos admonerc Paftor debet ut frequentes ueniant)ibiin Germanica lingua è ucteri aut Nouo Teftä mento aliquid legatur. Deinde canatur Ma gniGcat amp;nbsp;Pfalmus aliquis in Germanica lingua.PofteaaudiatPaftor cos qui altero die Menfam Domini acccfliiri funt.

Et præfcriptam hanc Ordinationem fer uentPaftoresita, ne diebus Saturni in a-gros fuos cxcurrantóc agriculturx labori-bus fcfe dedat,fic ut toto eo die librum nul lumin manus fumant, id quodnonnulli in more habent, fed maximè diebus Satur nilegant dc meditentur quae populo pro-ponenda funt diebus Dominicis, amp;nbsp;à pran dio canant Vefperas, ut uocant, amp;nbsp;audiant eos qui Abfolutionem petituri funt. NuUi hic diligentix parcant.

Hoe modo afluefiet populus, ut eo tépo re Confefsionem fuam edant, amp;nbsp;precatio-ni, fanftistp meditationibus de uoluntate amp;nbsp;beneficijs Dei uacent, quo Cœna Domini facrofanâa reótè amp;ad falutem fuam fumant.

Hiemos utiliteramp;neceflariô feruatur, ut non tantum populus Cœnam Domini fumpturus audUtur, fed de ipfe Paftor iefc

2o6 DeCcrcmonxjs,

paret.quo die fefto rité amp;nbsp;cum fruélu döeC at, dcniinifteriumcomminiiin Hbi botlan de faciat.

Ij in quorum Pagis non habitat Pallor,U li accédât manè Palloré.ubi ad ipfos uenit.

MISSA SEV COMMVNIO.

Hac Paftor amp;nbsp;çdituus aufpicabitur publi ea illa Homologefi.precatione amp;. abfolutio ne.lïcutiantè indicatum ellin eolocoubi defcriptæ funtCeremoniæ.quxin Ciuita-tibus feruandx funt.

Hinc canaturloco Introitus,Pfalmus a-Ii'qs Gerraanicus,Deinde Kyrie. Mox Gloria in excellïs Deo. Poftea uerfa ad populü facie Pallor dicat,Dominus uobifcum,amp; refpondeat çdituus,amp; cû Spiritu tuo.Hinc fequatur collecta aut precatio Dominicç felli cuiusqj.Eam colJcélam légat con uerfa ad altare facie.Abfoluta Colleda.uertat fa-ciem denuô ad populum.Iegatrp epillolani in lingua uernacula, uoce clara, fine notis autmelodia.quô Ecclefia pofsit uerba in-telligerc, Incipiatautéfic;Hanc Epillolant fcribit S.PauIus,amp;c. Leôla Epillola canatur Pfalmus aliquis.

Hinc itcrumPallor uerfa ad populüfade légat Euangelium Dominica; aut Felli itidem fine notis, inclioetip fie; Euâgelium delcribitS. Matthæus,amp;c.

Leâo £u4ngelio, uçrtens faciem ad alta

, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;re

De Ceremony's, 20/ re canât,Credo I'n unum Deum. Hine tota Ecclefia canatSymbolum Apoftolicuniin rhytmos Germanicos redaftum.

Mox fubfeqiiaturconcio, in qua Euan-geliumdenuolegatiiramp;enarretur. tinita concione fiat precatio. Admoncatur etiam Populus uttantifper maneat donee Cœna Domini miniftratur, utamp;antèdidumelh

Aconeionein fuggeftu Paftor ubi de-fcenfuruseftineipiatcanere Pfalmum aJi-quem, Esvuolt vns Gott gnedig fein, ucl hmilem.

Hine coram Akari canat Orationem do minicam amp;nbsp;uerba Cœnæ, utantè indica turn. Eleuatiointermittaturut antèquof^ diftum. Poft uerba Cœnæ canatur lefus Chriftus vnferHeilandt. Dum id canitur miniftretur Cœna Dni communicaturis.

Si magna Communicantium frequen-tiaeft.canantur interimamp;alij Pfalmi, ut, Gott fei gelobet.ltemjch dancke dem Her ren.Item in fine.O Lam Gotts vnfchuldig, uel, Chrift du Lam Gottes.

Hine ubi Cœna eft miniftrata,Paftor Colleftamcanat, Vvirdancke diralmech tiger Herr Gott. Item,Benediftionem,Der Herr fegene dich.Deus benedicat,amp;c.

Poftremo canatur, Erhalt vns Herr bey deinemVYort,amp;, Verleihe vns fried gne-diglieh.

2o8 DeCeremonqs,

A PRANDIO DIEBVS DOMl-

■ nicis autFeftis in Pagis.

Diligenter admoneatur auditores,ut à prandijs redeant in'templum, audiantq; i-bi legi ói traótari Catechifmum . Anreamp; pofteiustraólationemcanantur, Dis fein die heilige zehen Gebot. Item, Vatter vn-fer im Hime'lreich,id eft,Decalogus amp;nbsp;Ora tio Dominica in rj thmos redacta.

Si uerö ob certas caufas amp;nbsp;impedimenta id fieri no poteft.tum omnibus diebus Do minicis amp;Feftisalijsante prandiumàcô-cione ante Con^munionem pars una Cate chifmi Lutheri ad uerbum prælegi populo debet. Etfummoftudioinhocincum-bantPafiores mhiliçhîcdiligentiæ parcât, ut Catechifmi doftrinam populo fiepe pro ponantamp;diligenter inculcent . Nequee-nim dici potcll.quàmid fit utile «Stnecefie.

Sinulli funt Communicantes, tum ilia ipPa cananturamp; legantquæ fiiprà annota-ta funt.Debct amp;nbsp;admoneri populus utfre-qtiehtius Ccanam accedat. A condone ca-natur Litania duntaxat.

COLLECTÆ SEV PRECATIO nes in Aduentu, in Natali Chrifti, in feflo Purificationis, de Palsionc Chrifti, in fcfto Pafchæ.Pentecoftesamp;Trinitatis. Item alite pro pace amp;nbsp;quibus diuinum auxilium ex-peticur in omnibus neceßiutibus amp;nbsp;alijs, qux

DeCcremonijs» 209 quae in Templis in Sacro aiit Mifla ante le-ftionem Epillolæ amp;nbsp;pofteacanuntiir.Item Prxfationes quas uocant,qux finita con cio ne ante Commun ionem canuntur, cùmin üeniantur in alijs libellisqiii ubiq;extant, inferendas hîc non putauimus.

PARÆNESIS SEV ADMONITIO, amp;nbsp;Abfolutio.Item Gratiarum aftio amp;nbsp;prccatioante Communionem feu miniftrationem Cre-nx Domini.

Charifsimi. Vos utliomines Chriftiani (quiante ellis edofti qux de Deo,de feuera I eiusuoluptate.aclege.decreationenaturx humanx,deinde amp;nbsp;de peccatis noftris,deqj redemptione per Saluatorem lefum Cbri-ftum.de'qj omnibusarticulis fidei Chriftia nx omnibus pijs tenenda funt, qui etiam. eos fidei articulos firmiter creditis) Vos,in quam.hîc adeftis ut percipiatis eximiam ôc fummam illam confolationem,quam Do-minus nofter lefus Chriftus in fumptione corporis «Stfanguinis fui nobis prxbet ac largitur.Scitis autem iuramentum omni-potentis amp;nbsp;xterni Dei ubiait,Viuo ego,No lo mortem peccatoris,fed ut conuertaturdc uiuatHoc iuramentum Deus fui unigeni-ti filij lefu Chrifti fanguine, morte amp;nbsp;refur ^eftione confirmauit. Duo autem comple-

O

îlo DcCcrcnionfjs*

ftîtiir.tam connerfionem quàm peccato-rumremifsionem.Primum lureiurando hocafhrmat Deus.fc nullomodo iielle, ut in peccatis contra confcientiam perfeucre mus,fed utad ipfum conuertamur.ad iu-ftifsimam ipfius iram expauefcamus, amp;nbsp;ex animo doleamus de nollra mobedientia | amp;nbsp;ingratitudine,hoYrendo(]j erga illüm co temptu. Qui itaque talia corda ad Dèum adferunt, ut ipfc tcftatur.fehabitàturuni cumcordecontrito amp;nbsp;fermoncs eiustre-mente,illi magnam illam gratiam , quat propter Chriftum nobis donatur, expen-dant, conß'derent, expetantamp;accipiant, firmiterqj credant omnia peccat;) fua propter Chriftum ex mifehcordia gratis citra mérita fua tîbi condonata efle.fi hanc con-folatiohem Hde amp;: lîducia firma in Chriftum ampleétantur . Necdubitationiin-dulgeant, fed conftanter amp;nbsp;firmiter ftatu-ant.quôd ica remifsionem peccatorum accipiant , Deoque placeant amp;nbsp;accepti, at-qucxternx falutis hæredesfint, quodque certo Deus ipfisSpiritumfuumdare amp;in jpfis mifericorditcr habitare, eos regere amp;nbsp;feruare uelitad xtcrnam falutem. Atque ob id in pofterum Deo ex fide amp;nbsp;in bona confcientia obedientiam prxftare debent.

Hxcqnotidie cogitandÄ quidem uo-bis

DeCercmontjs* 2ii bisfunt, fed maxime tune quando Cœ-nam Domini noftrilefuChrifti fumptu-rieftis. IneaChriftusnos duorum com-monefacit, primum, iram Dei contra pec-cata tantam efle, ut non aliter potuerintac debuerint expiari quàm per folam filij fui diledifsimi obedientiam amp;nbsp;mortem,dein de eos qui conuertuntur, amp;nbsp;in Filium Det fiduciam fuàm collocant.in gratiam à Deo rccipi.

Et in teftimoniû certum huius fux im-mutabilis uoluntatis Cliriïlus banc Ordi-nationem feu Cœnam inftituit.in qua unà cum externis illis uifibilibus dementis ue rèuerumfuum corpus amp;nbsp;fanguinemlar-gituramp;donat, fuamqj promilsionena hoc ipfoconfirmât,quôd certo nobispeccata iioftra propterPafsionem fuam condoné-tur, amp;quôd uerèinter amp;nbsp;apud nos elfe ôc in nobis operari uelit,ficuti inquit,Egoin illis fum,amp; uitam xternam do eis.

Quapropter omnes qui hîc adeftis,amp; ad Deumeonuertimini, amp;nbsp;ad iram Dei contra peccata fua perterrefafti expauefeunt, ) quique credunt propter Chriftum peccata fua condonari , quique hoc propofit» funt le in peccatis contra confeientiam n5 perfeueraturos,illis annuncio remifsionë peccatorum, iuxta uerba Chrifti , Qui-bus peccata remiferitis,ijsremifla funt.

O i

211 DeCercmonijs,

Ideoexmandato Domini noftri Icfu Clin fti renûcio uobis hanc abfoliitionem.quód propter Chriftum uobispeccâta lint con-dohata.

Ethane Euangelij iiocem probè uobis inhgite, eiqiiecrédité, amp;conl'olationehac de merito Chrifti uos erigite, amp;nbsp;pofthac in fide amp;nbsp;bona confeientia Deo obedientiam praeftate.

Et in teftimonium.quöd uobis ipfishçé gratia donetur amp;nbsp;applicctur,fumite corpus lt;amp;nbsp;fanguiné Chrifti,ac ftatuite, quod Chri-ftusincruce uiébma pro uohis fuerit,fu-umlp corpus pro uobis tradiderit, amp;nbsp;fan-guinemfuum propter uos efFuderit, uos membra fua faciat, amp;nbsp;in uobis efficax efle uelit.

HÎC etiam Deo omnipotenti, Patri Domini noftri lefu Chrifti amp;Chrifto Domino pro tantis beneficijsamp; infinita illa mife ricordia gratia; uobis agendæ funt,His etiam Chriftibeneficijs confolari 110«amp; hinc gaudioexiindare debetis.VuIt enim adefle uobis,uos regere amp;nbsp;feruare. Arderttibiis eti amprecibus commendate mine Deotota Ecciefiam lt;Sc Magiftratum,uos etiam atque familiam ueftram.

Omnipotens uere Deus,aeterne amp;nbsp;unicC Pater Domini noftri lefu Chrifti unà cuin unigenitofiliotuoÏefu Chrifto amp;nbsp;Spiritu fanfto,

DeCeremonijs, 21^ fanfto, Conditor omnium creaturarü,qui fapiens,uerax,beneficus,iuftus,purus amp;nbsp;lu dex es.peccato irafccns, Agnofcoamp;confite or me multorum peccatorum reum efle,amp; me multa peccata fcientem nefcientem admififfe. Acdoleoexanimo quod te uc-rum Deum ofFendi, telt;]j rogo, ut per ma-gnam mifericordiam tuam propter dile-élifsimum filiumtuum Dominum noftru lefumChriftumomniapeccata mea mihi códones, mihi fis propicius, amp;nbsp;me propter Chhftum «Sc per ilium, iuftifices lt;Sc tibi ac-ceptum facias ,tuoq; fan do Spiritu me Ulu mines,mundes «Sc rcgas.

Credo etiam Euangclijtui (acrolandi doftrinæ«Sc element!promifsioni, in qua nobis propter filium tuum lefum Chriftü', remifsionem peccatorum, iufticiam, «Sc æ-ternam uitam daturum recepifti,teq} rogo utmeum cor in fide «Sc cognitione filij tui confirmes.

Ago tibi«Scgratiasomnipotés Deus pro omnibus benefiçijs.ôc maximè quod tam te nobis pro fumma tua mifcricordia pate fecifti,«Sc quod filium tuum dilciftumpro nobis ui(flimam «Sc mediatorcm «Sepropici atorem noftrum efle uoluifti, amp;nbsp;quod per eum nos ab æterna ira redemifti éî ad æter nam falutem in gratiam recepifti. Tetp rogo ut propter dilgdtum filium tuum, cùnj

O 3

214 DeCeremontjs^

tam miferîEjCalamitofæ.amp;infirmxCreatu ræ fimus.noftri miferearis,tibiip omnibus temporibus internos xternam Ecclefiam colligas,amp;pacem,gubcrnationcmcp in Po-litialalutarem nobis largiaris , utipmeÄ totamfamiliam meam dementer foueas, • regas amp;nbsp;ferues.Amen.

Gratias etiam tibi ago Omnipotensu-nigcniteDei fili Domine IefuCbrifte,quôd pro imraenfa tua Philanthropia pro nobis interccrsifti,amp; naturam humanam afliim-pfifti.nc eain æternumabiefta periret,fed. lit per te à peccatis liberata seternæiufti-cia: æternæq; uitæ reftitueretur, amp;nbsp;g, fum-îTiam amp;nbsp;ineflFabilem diuinx Maieftatis ira contra peccata à nobis miferis mortalibus în te deriuafti, amp;nbsp;tua obedientia.Pafsione morte pro nobis fatisfecifti , ôc qubdà ’ inortuis refufcitatus mânes Mediator terceflbr pro nobis,amp; quod xternam Eccle Cam tibi per Euangelij uocem amp;nbsp;Spirituni ^nftum coiiigis,qi(^ es Emanuel,id eft.Dc US nobifcum,lt;5tquöd æternam lakitemlar giris omnibus qui ad teconiierli credunt Cbi Deum proptertuam Palsionem amp;in- ' tcrcefsionemeirepropiciü,amp; q,certo pro-«lififti te mifcros amp;nbsp;infirmos nos hommes in Ecclelîa tua feruaturum.

Oro arden tibus uotis ut mihi fis propi-çius «Seo« meapeccatamihicódonesiSea-pud

DeCerenioni'js* 2if

pud aEternum Patrem tuum pro me intercédas,fanétum^ Spiritum tuum mihi lar-giaris.meregas amp;lcrues contra holies tu-os , contra blafphemos, mendaces amp;im-. mundos Diabolos, Oro etiam omnipo-tens fili Dei lefu Chrifte,qui in Cruce mor luus es amp;nbsp;tertio die relurrexifti à mortuis, quique iullus, uerax, callus amp;nbsp;mifericors eSjUtomnibus temporibus inter nosæter namEcclefiam colligas, nollramlpregio-nern Sc Magillratus eius fernes, ac pacem gubernationemlp falutarem largiaris,utc|, me ac meam familiam dementer regasamp; cullodias, Amen,

l’ollhancprecationem,abfolutionemlt;S£ gratiarumaélionem canat facra faciens pre cationem Dominicam Sc Verba Cœnx Do mini,ut fnprà annotatum eft.

de BAPTISMO»

EAS perfonas,quçinfantembaptizan dum afferunt.adhuncmodum affc-turamp;admoneat is q baptizaturus eft.

Dileéli in Chrifto, Audimus quotidieè uerbo Dei, atque etiam id experimur taminuitaquàmin morte, quod inde ab Adam Omnes nos in peccatis concipia -mur tiafumur , atque ideo etiam

O 4

116 Dcßaptifmo,

fubira Dei in æternuni damnatiperijlTe-mus,nilî nobis unigenitus Dei filius Domi nus nofter Icfus Chriftus fuccurriflet amp;nbsp;nos inde liberaiTet.

Cùm itaqj præfens hic infans, natu ra eo dempeccatocfcraodo.quodcnos infeftus amp;nbsp;fœdatus lit,ob id etiam æternæ mortis amp;nbsp;damnationis reatum fuftinet.Sed çùm De-us,Pater omnis mifericordiæ amp;nbsp;bonitatis dileétumfiliumfuum toti mundo dona-rit,Ergo eum etiam non minus infantibus quàmadultis promiflum mifit, cumqjto-tius mundi peccata tulerit filius Dei, Ergo non minus miferos infantes quàm adultes à peccatis,morte,amp; damnatione libera-uit ôc laluauit.Atep etiam mandauit eos ad fedeferriutijsbenediceret,eos etiamhu-manifsimè acblandifsimè ulnis comple-xuç eft, regnuml]? cœlorû ijs promifit dec.

Quocirca ex offfci'o charitatis Chriftia-næ hune præfchtem infamem Domino Deo nollro ardentibus uotis commenda-te,lt;amp; ad Chrilhim defertc,precantes ut ipfe condonet peccata ,amp; ut in regnum gratix ac falutis eum recipiat, nihil dubitantes, certa fiduciaconcepta.quod Chriftus Do-minus nofter, id ueftrum ueræ charitatis opus,quod huic infanti præftatis, dementer fit accepturus de approbaturus, ueftrâfp precationem exauditurus. lufsit enim ipfe

De Baptifmo, 217 ad fe deferri infantes, ac promifît pro im-menfafua nnfericordia quod in regnum fuum eos rccipere uelit.

Vbi in hanc fententiam Minifter admo-nuit eos qui infantem adduxerunc, in-terroget, quod nomen infantifit inden-dumiVbi Compatres nomen expreflerût, dicat.Exiimmundefpiritus, amp;nbsp;da locum Spiritui fanfto. Deinde fignet cruce fron temamp;peftusinfantis ac dicat. Accipe fignum lanftæCrucis tam in fronte quàm in peftore. Oremus.

O omnipotens æterne Deus Pater Domini nolln lefu Cbrifti.lhuoco te ut mife-rearisbuiusminiftrituiN.(uel Miniftræ. N.)qui(uel quae)donum Baptifmi tui rogat amp;æternam tuamgratiam per Ipintualem regenerationem expetit.Sufcipe inum(fiue illa)Domine,Dixifti tu, Petite amp;nbsp;accipictis, quæriteamp;inuenietis , pulfatedcaperietur uobis,Quare largire bonum ei qui petit, amp;nbsp;aperi ianuam ei qui pulfat, ut benediftio-nem æternam cœleftis lauacri confequa-tur amp;nbsp;promilTumregnum tui doni accipi-at, per Chriftum lefum Dominum no-ftrum, Amèn.

Oremus. Omnipotens xterne Deus, quidiluuio iuxta feuerum iudiciumtuû, incredulum Mundum damnafti, ôcofta-uuni iulhçiæ prgconem pro magna tuanû

O î

218 DeBaptifmo,

fericordia feruafti, amp;nbsp;obftinatum Pharao-nem cum fuis in mari rubro fubmerfiûj, tuumcjjpopulumifraeliticum ficcis pedi-, bus traduxifti.Quolauacrum fànfti tui Ba ptifmieftprçfiguratum.Etperbapcifmuni tui dilefti filij Domini noliri lefuChrifti lordanem amp;nbsp;omnesaquas in falutaredi-luuium amp;copiofàm certamip peccatorum ablutionem ac mundationem iànélificafti ôc inftituifti. Obfecramus te pereandeffl tuam immenfam amp;nbsp;inexhadftam tuam nii fericordiam,ut hune infanten» clcmentef reipicias, amp;nbsp;uera fide in ipiritu illuminatu fanôlifices,ut per falutare hoc Diluuiumin cofubmergatur amp;fu(ïbcetur attp abolea-tur omne quod ab Adamo eft ipfiagnatu óc in eum propagatum, amp;nbsp;quod ipfe addi-dit.Vtitaè numero infidelium fegregatus in fandam Ecclefiçarcam ficcus ac fecurus tutusip feruetur, femper ardenti fpiritu Si lætus fpe tuo nomini feruiat.ut cum omni bus credentibus promifsionem uitae aster-jias confequatur, per lefum Chriftum Dominum noftrum.Amen,

LECTO EVANGELIO S.MARCi ubi Chriftus manus infanubus imponit amp;nbsp;eos ampleftitur, ß tempus patitur nip in fans non eft imbecillis.addat Euangelio

amp; fequetem parçnefin Paftor.

Dileâi in Chrifto, Audioius in paucis illis kfti

DeBaptifmo, 21^

lefti euâgelij uerbisg, tâ nos g inEin tes fint miferi amp;nbsp;calamitofi, in quâto fimus pericu lo.amp;côtràetiam audimusfummam hîcco folationem. Nam id nobis tenendû eft, fie nosoés perlapfum Adæ efle corruptos,ut in peccatis concipiamur amp;nbsp;nafeamur, atep itaamp;filij irænafcamur de propter peccatû in regno Diaboli, in morte, inferno amp;nbsp;dâ* wationefumus. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;c»

Quod.n. ex carne natû eft, caro eft, nec regnumcœlorüingredi poteft, nifi regene retur,amp; in Chrifti Dni noftri regnum, re-gnum illud gratiç perducatur.Id co tempo reagnouerunt parères qui liberos fuosad Chriftura attulerunt, amp;nbsp;ob id eos ipfi obtu lerunt,d£ ipfis regnum cœlorum, æternam gratiam, amp;nbsp;benediftionem dari petiucrût.

Secundo audimus confolationé eximiâ pro nobisamp;pro paruulis,g,fumma alacrita teamp;prôptitudine, Chriftus filiusDeiDiis Jiofter paruulis qui ad ipfum deportantur amp;nbsp;nobis oïbus qui ad iJlû côfugimus clemé ter fuccurrere uelit, atep ita ut etiâ offenda-tur amp;nbsp;indignetur fi impediûtur ne ad fe de ferâtur,fifp non fedulo ad ipfum afiêrûtur.

Tertiô.Curx maximç fibi eifepuelloSjfe illorü efle amâtiftimû, fe uerè paterno efle erga illos aio.fignificat né obfcurè hoc ipftgt; g, eos cçpit in ulnasiamp;tamamantercom-pleftitur . Teftatur italt;p quod ipfos uelit cripçrçdclibçrarçàpeccqüs, à foteftate

220 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;De Bap tl fm O»

diaboli à morte amp;nbsp;regno inferorum. Impo nit ipfis amp;nbsp;manus fuas diuinas, gratiapJe-nifsimas,fufeipienshoeipfb eosiriprote-étionem amp;nbsp;tçftificans quod eos tueri amp;nbsp;de-fendere uelit contra omnia mala,amp; benedi cit illis.ipfos cceleftis fui Patris Filios,amp; h» redes.fuoscp cohæredes amp;nbsp;æternç falutis ac uitae confortes futuros teftificans.

Noseiitemadultosamp;quidem minis ad ditis monet.ne patiamur nos rationis no-ftræperfuafiôibus«Scfomnijs feduci amp;no bis imponi.fed ut fimplici uerbo fidem ha beamus amp;nbsp;in lïmplicitate fidei maneamus, ÔC ut ficuti puelli in regno cœlorum, id eft, in regno gratiæ ac uitæ coram eo ambule-muSjUtcpininnocentia 6: puritate incipia musamp;pergamus æternam uitam uiuere, nein omnem aeternitatem reijeiamur.

Cùm autem hçc,uidelicet liberatio à pec catis amp;;à poteftate amp;nbsp;regno Satanç per Chri i ftum hocipfoquod manus puellis impo-nit.quod eos ampleâitur,amp; quod eis bene dicit,rcgnum{p cœlorumpromittit,huic j quoq; infanti, ut amp;nbsp;omnibus nobis, etiani in externo hgnaculo.uidelicet Baptifmo amp;nbsp;uerbo Dei, in nomine Patris amp;nbsp;Filij , amp;nbsp;Spiritus fanfti,dentur,exhibeantur,appli-centur.amp;perid fignumea de re certificati j confirmemur,ideo infantem prçfentem in : nomine Domini nune baptizabimus, fed prsmißis

DeBapti'fmo, 22i

prçmifsisprecationibus etiamOrationcm Dominicam ante addere.

^HIC MINISTER MANVS IM-ponatcapitiinfantis.oretlpprecatio-nem Dominicam unà cum fideiuflb-hbus aut Compatribus amp;nbsp;Comma-

tribus utuocant, antTeftibus in Baptifmo.

Hinc deportetur in fans ad Baptifteriû, dicatcp Minifter uerbi.Dominus cuftodiat introitum tuum amp;nbsp;exitum tuum , ex hoc nuncamp;ufcpinlàeculum.

Deinde renunciet infans diabolo per fi-deiuflbres aut fufceptores fuos in Baptifmo, dicattp Minifter,

N. Renuncias diabolo? Refpondeant Sufceptores. Etiam uel Ita.

Etomnibusoperibuseius. Rn. Ita.

Et omnibus inftitutisamp;confilijseius.

Refpondeantita.

Deinde interroger. Credis in Dcum Pa-trem.creatoremcœli amp;terræ? Refpondeant. Ita, Credis in lefum Cbriftum fi-liumeius,amp;c. uftpadfinem.Refpon. Ita.

Credis in Spiritum fanftum,amp;c.Refp5-deantlta.

Vis baptizari? Refpondeant Ita.

Ibi acceptum infantem mergatin bapti-fterium, amp;nbsp;dicat,

Ego iaep baptizote in nomine Patri»}

222 DeBapnïnioinnccefsitatc

«Sc Filij lt;Sc Spiritus (anfti.

Baptizatüinfantem fideiuflbres in ma-nus fufcipiant amp;nbsp;ten cant fupra B^ptifteri-uin.MiniJtercpdum induit Jineamueftem, 3uain ueftem albam aut candidam uocat, icat (equcntia uerba.

Omnipotens Deus«amp;PaterDominino-ftri lefu Chrifti.qui te regenerauit pera-quam amp;nbsp;fpiritum fanftum, omniacppec-cata tibi códonauit.conHrmet te gratia fua ad uitam xternam, Amen.

Paxfittecum. Refpondeatur, Amen. DE BAPTISMO IN NECESSITA te qui Ht in xdibus priuatis ubi recens natus infans de uita pericli-tari uidetur,

Paftoresadmoneantpopulum ne teme reautftatimcitra necefsitaté in domibus priuatis baptizent infantes,fi tarnen extrema necei'sitas id poftulat ut Ht baptizâdus infans qui iamexpiraturus uidetur,utid faciant in timoré Dei amp;nbsp;deuotionepia.De U mep ante inuocent,amp; precationçm Domi nicamorent,deinde baptizent in nomine Patris amp;nbsp;Filij amp;nbsp;Spiritus fanfti.

Cùm ita eft baptizatus nôdubiteturin-fantem elTe uerè amp;nbsp;fufHcienter ac rite bapti zatum, necopus elle ut denuo in templo aut alibi baptizetur.

Si tarnen infans manet fuperftes, Hip ita uolunt,

DcBaptîfmoinncccfsitate. 22^ uolunt.poteft deferri in templum, ut inter roget Pallor, an etiâ certo fciant, infantcm rite eflc baptizatum, quomodo eum qui bufcp uçrbis baptizauerint.ficp tü dixerint, g» Deum pro infante orarint amp;nbsp;inuocaue-rintjfaftai]; precatione,eum in nomine Pa-tris amp;nbsp;Filij de Spiri. fanéli baptizarint, qjtp non dubitent fed certifsimèfciant, infau-lera rite baptizatum fuilTe.etiamfi turn (la-üm àbaptifmo animulam efflauiflet amp;nbsp;hâc uitamcummorte eueftigio commutaflet, nullo modo baptizetur denuô à Miniftro, feduerè «Scritè baptizatum elfe llatuet,nec iteretbaptifmum, fed Ecclefiæ membrunx effe iudicet inq; numerum uerorum Chri-ftianorum recipiat,amp; Eua^gelij pericopâ è cap.io.Marci, qux folet in Baptifmo legi.fu pra infantem légat perejf precationem Deo omnipotenti commendet,amp; deinde in no mine Domini redeant domum. Debet aüt ad hune moduminterrogareMiniftereos qui infante baptizatû in templû detulerût.

Dileéli in Chrifto.Cü omnes, quotquot noflrû flint,in peccatis fub Dei ira ad æter-nam mortem amp;nbsp;dânationé nati fimus, nec aliud fit remedium aut medium quoàpec catis liberarl amp;nbsp;coram Deo iuftificari ac fal ■ uari queamus qper unicû Mediatoré amp;nbsp;fer uatorem nollrû lefuin Chriftû, cum'qj hic I prüfens infîin; in codé periculo nçrfçtui’A

224 DcBapdfmomncccfsîtatc, itidé in peccatis natus fit uti nos,ergo q Harro ex uobis.an ad Chriftum fit deportatus, amp;Chrifto fitpçr baptifmum incorporatus?

Si refpondenteiîe baptizatum, interroger per quem amp;nbsp;qui adfuerintiSiqj nomina uerint certas perfonasquæ adfuerint,amp; e-ametiamperlbnam,quæ infantembapti- j zauit,quçrat ulterius Minifter.an etiam no i mé Domini inuoc3uerintamp; orauerint, refpondcntieinuocafle nomen Domini precationem Dominicain orafle , fcifcitc-turdeinde, quo elementobaptizarint,fi(]J refpondét aqua, quxrat itidem qu ibus uef bis baptizarint.Si dixerint fe ufum bis uer bis, Baptizotein nomine Patris óc FiJij amp;nbsp;Spiritus lanfti.Poftremô intcrrogetan i’ci-antfeijs uerbis iuxta Chrifti mandatum u(bs e(re,fi(]j refpondent,fe id cercô fcire.di catadipfos. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;।

Cum itaqt, dileiSi in Cbrifto.in nominfi j amp;nbsp;iuxta mandatum Dei Domini noHri hçc omniaegeritis,pronuncioamp;affirmo nos ' reftè amp;nbsp;bene fccüTe.cùm infantes mifelH gratia Dei opus habeant, nee Dominus no ' llerlefusChriftuseamipfisfe daturumne get,fed ad earn ipfos blandifsimè inuitet.id quoduerba Euangelij fequentia luculen-ter amp;nbsp;confolatoriè teftantur,quç funt apud | Marcum cap. lo.Et attulerunt ad cum pue-ros ut tangeret iilos,amp;c.

Lefti«

DeBaptifmo in necefsitate» 225 ! Ledig illis uerbis è Marco,fie dicat Mini t fter.

t( Cùm iuxta hæc Chrifti uerba iam re-C'tata certo conftethunc infan temquoquc in regnum gratia: receptum efle, orabimus ut in ea gratia ad æternam falutem conftan terconfcructur. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;' •

Oremus,

Omnipotens Deus amp;nbsp;Pater Domini no-ftri lefu Chrifti,qui te, amp;o. ut fupra in fine baptifmi.

Pax tecum,Amen.

Siueroeæperfonæquæ infantem inté-plum ad baptifmum deferunt,ad quaeftio-ncsPaftoris non latis expeditè refponde-l'int,fed ficutdubitareuiderentur , dixe-rintcp,fe nefeire quid cogitarint.mukomi I nus quibus uerbis ufae fint aut quid fece-rint in tanto periculo,(ut aliquado fieri fo-lct;)tunc nulls moueantur difputationes, fed infans iudicetur no baptizatus efle.ad-moncatureputbaptifmi lauacro tingatur, eo modo quo omnes infantes ad baptifmu uocanturamp;baptizarifolent. ,

Cumtp precationcs amp;nbsp;exorcifmifunt re citati,amp; cùm infantes per fideiuflbres diabolo renunciauerunt, amp;nbsp;confefsionem fi-

1 dei ediderunt, ibi turn Paftor baptizet infantem citraconditionem, in nomine Pa

' Vis amp;nbsp;Filij amp;nbsp;Spiritus ûn^i.

i V ■ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;P

216 nbsp;nbsp;De Com pa tribus, G

DE COMPATRIBVS AVT COM^ matribiisutiiocaiit, fcuBa- gt;nbsp;ptifini teftibus.

1-

Vult hoe ferió Deu s.iit uera amp;nbsp;(anfta Ec clefiaipfius.quae doótrinain Euangelijdih git (k confitetur, in terris probè co.gnofca-tur.utcpabalijs damnatisamp;execrandisbla Ipheinis ccetibus (eparcturfegregetur aefe iungatur.Cumitacp conftet obllinatosamp; prxfraélos illos Papiftas, qui pertinaeiicï abominationcmMiflaruin Papalium, in quibus Chriftiini Patn ofFerunt.idoiorna-niasc^dt mendacia dainnandaPapatustu? . en tur amp;nbsp;prop lignant ,amp;è contra purainß crq/anftiEuangebj doôtrinâbJafphemanl «kcontiiinelia afficiunt,cuin, inqiiàm.fatiJ conllct.hoc gemis boniiniimcflehoftcsEc Jehæueræ DeiiCùin itémanifefti ülipec-catores in iinpcenitentia perdurantes , ut Vlurarij,adulteri,hoinicidx non fint EccI« fix Chrifti membra, neceiFe eft, ut uerèpij, i uero Dei timoré prxditi,in ufu Sacramen-torumabhominibustain impijs feparem tur,fient Paulus docet a.Corint.ó.Ne diica-tisiugum cum incredulis.Quod enimcon j'ortiumiufticixcum iniufticia ? autqux communiolucicum tcnebris?autquçpar6 i fideli cum infideli?

SedinterChriftianos noneftraaioruiij ' tas,

Dccompatribusjamp;c, 227

Ms, coniunftio, autcommunio,quàmea quæ eft in ufu facrofanftorum Sacramentorum, amp;nbsp;in communione aut commuai-cationefeu participatione Spiritus fanéti. Quapropter Paftores,amp; alijMiniftri, qui-busîmunus.miniftrandi Sacramenta eft commifTum , poftbac nullum præfra-ftum amp;nbsp;obftinatum Papiftam , qui erro-remfuum nonfuftinet agnofcerc, fedeti-am tuetur, ConfefsionemqjAuguftanam hxrefeos blafphemo ore infimulat, nec ul-lum ex illis impœnitétibus manifeftis pcc-catoribuSjUt funt adulteri, fcortatores, fœ-neratores.quipeçcandi finemfacere amp;nbsp;fc ad meliorem uitæ frugem recipere.felç ui-tam emendaturos promittere nolunt, tales, inquàm,non patiantur baptifmoteftes aftareautinbaptifmofideiubere , fedeos, repudiate ac reijcere, amp;iuxta Chrifti do-ftrinam , non pluris facere quam Ethni-cum,per omnia ficutiblafphemi amp;nbsp;impœ-nitentesifti,qui in manifeftis peccatis ia-cenqpro ratione officij fui ad Cœnam Cor poris amp;nbsp;fanguinis lefu Chrifti admittera noh poflimt. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,

QV OMODO II TRA-dandi amp;nbsp;informandi fint, qui Coe-nam Domini fumpturi priua tamablolutionem

petmjt.

218 nbsp;nbsp;nbsp;. De petcnnabfoh

Duplicis generis homines petuntpriua tamabfolutionem, ubi Cœnamfumpturi funtX^idam enim nihil aut paruin intel-iiguntearum rCrumquçadrationcfalutis aut ad pietatem faciunt,nec multum habet confcientix.hoc eil,non admodum angun tur in con feien tij s fuis, ob id, quod ea non didicerunt.ô: alia quædam fua peccata.nec tarnen funt prorfus impij.obllinati amp;nbsp;per-uerlî,quales nonulli reperiuntur, id quod inde fit, quod hommes fub Papatu omni-no nihil funt in ijs qua: ad rationem uer^ pietatis pertinent in format! amp;nbsp;edoóli,uide licet quid fit peccatum.qui eflfeftus pecca-ti,quomodo indeliberemur,amp;quomodo gratiam Dei confcquamur.fed in illaruni rerum ignorantiaadoleuerunt, Acuellent quidemfeilla icire Ói doceri.led pudeti-pfos difeere nfic ea.ciim ætatis fam fintpro ueélæ,0£ ob etatem difficulter ac magno nc goeio difcere amp;nbsp;meminifle omnia poflunt, atq; ita fit Içpe.utnon petant abfolutionem nee Menfam Domini accédât, donee differ re de procrallinare id pofTunt.

C^uod fiitaqjad nos uenerint talcs qui liberiter facerent qux deberent, fi feirent il la, qiii tarn funt rudes, nee tarnen mali, in quibusnoneftfupina amp;nbsp;affeélata ignoran tia,qui doceri-petunt.illorumconfcientiat funt pungendæ acriufcuJè, ut agnofcant amp;nbsp;fentianc

Öepctent.abfoL 229

fentiant fe cfTemiferos pcccatores,amp; fe ege reatq? opus habere gratia Dei.

Vbiergoquisadnosueniésin hancfen tentiam aliquid dicit.Venerande Domine, Venio hïc ad uos ut me quoqj declarcm eC-fehominem Chriftianum,amp; ueliem liben ter præftarequæ pium amp;nbsp;Dei timoré præ-ditum hominem decét.fed nefcio quid hïc mihi fit faciendum amp;quomodo me parare debeam.utdignèmenfam Domini acee dam. Quare rogo uos.ut me in ijs quæ ad rationem p'ietatis amp;nbsp;falutis mex pertinent, edoceatis amp;informctis.Ibi Paftorinterro-get, an etiaiu teneat Decalogum, amp;nbsp;quid Deus in eo ab omnibus hominibus requi-ratquid facere amp;quidomitteredebeant,fi refpondet fe eum ncfcire,(ut multi funt re-fpófuri.cumpauci ex lacrificulis eum te-nuerint lub Papatu.ut mirum nó fit Laicos quos uocant,eius rudes fuifle. ) fiqj dederit fignificationem aliquam fe dolere, g, eum nefciat.ibiin hanefententiam eum admo neat Paftor. Cùm decern præcepta Dei i-gnores.certum eft.te eamulto minus prx-ftitiffe aut ferualTc.Sed id eft peccatum om nium maximum «Sc longè grauifsimum, quod homo committere poteft, tam nullo Dei timoré prxditum effe.tSc nulla cura di-fcendi ea qux ad gloriam Dei «Sc falutem noftram pertinét,teneri,ut intra annos ui-

P 3

2^0 DepetentahfoL gintiauttrigintaautquadraginta.autpfu-rcs ea tam neceflaria non didicerit, amp;nbsp;nihi lofecius tarnenquotidietot Dei beneficijs tStdonis fruatur, habeatbï gratiiito à Deo corpus,animam,fenfus.rationem,efculen-ta,pociilenta , aliacijuitæncccffaria , Imb cumfilius etiam Dei fe to turn tibi dede-rit,tibi feriiierit fua Pafsione amp;nbsp;Morte ut te liberaret amp;nbsp;faluaret,cumfj;de tantis Dei be neficijs quotidie tibi prædicetur , tarnen tam lecurè llertere, tam illis immenfis Dei beneficijs non moueri,ut uel femel cogites,autinquiras,quid Deo tam bono,tani dementi, tam mifcricordi, tam indulgen-tidcbeas,qux uicifsim officia illi à le prr-ftanda fint ad ipfius gloriam amp;nbsp;laudem.ut-que gratitudinis aliquam fignificationeni dares pro tantis amp;nbsp;multiplicibus uarijsip Dei donis amp;nbsp;beneficijs,Dubium non eft,Sa tanam ibi regnare potenter pro fua libidine amp;illiushominiscor occupaire,quodta earumrerum qua: ad pietatem pertinent, uacuumeft . Nee fieri poteft ut homiiient tam omnis pietatis rudern,maxime fi id di fcere nollet nee fe moneri ac doceri patere tur,non impellatSatan quo uelit amp;nbsp;exalio in aliud peccatum præcipitet. Quare cunt tu quoquepictatis tam fis rudis , fi nunc fubito animam efflarcs , tarn horren-diJin DEl dc uerbi ipfius contemptuni corant

De petentabfol.

coram ftrifto amp;nbsp;feuero ipfius iudicio certè nunquàm probare aiit excufare poffes , fed effet tibi ob tancam impie-tatem in defperationem £c sternum exitiumac damnationem ruendum. Hoc cogita , ôc. certuin effe omnino tibi per-fuade.

Cùm autem Deus pro fua dementia te hadenus fupcrftitcm feruarit, uideut tam'borrendum peccatiim agnofcas amp;ex animo ob id doleas, Deumque rogcs toto peftore.uttibiid condonet amp;nbsp;tui mi-fereatur,fuaqiie gratia tibi adfit. Videe-tiamamp; daoperamutpofthacfis pius,fan-ftumuerbum Dei amp;nbsp;Euangelium ftudio-fe , diligenter , attenté , amp;nbsp;magna animi Religione atque humilitate audias amp;nbsp;difcas , Äutuitam tuam iuxta id exigas amp;nbsp;omnibus pietatis oflicijs Deo te probes, amp;c.

In banc formam amp;nbsp;fententiâm ( in-quam ) funt iftiadmonendi amp;nbsp;caftigan-di, qui rudes funt uerbi Dei autueræ pie-tatis amp;nbsp;qui in eafecuritatçamp;impœniten-tia ad tempus uixerunt , ubi ueniunt Confefsionemfuam editun amp;Abfolutio-nem petituri, ut ad peccatorum fuorum agnitionem perducantur, amp;nbsp;ut confci-entia in ipfis excitetur amp;nbsp;pungatur.quó expauefcant óc perterrefaóli doleaut.

2j2 De petcfttabfoï»

Vbi enim non agnofciturpeccatum.nec cófcjentia perterrefit, ibi Chriftus non ma gnifit,neccogitant Éuangelium efle tam prcciofum thefauriim , tam inæftimabi-le cimelium , ucrbum falutis , ut Paulus uocat , amp;. omnis gratix ac fcelicita-tis, «Sc quöd tam certam, tam firmam, tam opulentam «Sc xternam confolationem eti am in media morte fuppeditet. Si uero tali bushominibus peccata ipforum eo modo reuelantur amp;. ob oculos ponuntur,autfî ed agnitionem peccatorum fuorum etiaffl citra commonefaftionem confeßionarij autMiniftri Ecclefise per fe perueniunt, ut fe uideantefle miferos «Sc deploratos pecca tores, fî cp è uerbo Dei informari «Sc confola tione fe erigi petunt, quo à peccatis libera-riqueant.ibi adhuncmodüamp;. in hancfen tentiam funt docendi amp;nbsp;confolandi.

Dileiftefrater,aut dileóla fororin Chri-fto . Quod te mifcrum peccatorem agno-fcis,id ualdeprobandumeft, eftqjcertum argumentum «Scdocumentum, tibi Deum elTe propicium.Nam fi peccatum non agno fcitur,fi quis non ex animo dolet «amp;:perter-refit,id fignum ualde malum cll,«Sc metué-dum elf Satanam eius bominis qui peccatum non agnofcit ^or totum occupalle «Sc indurafle.Quod i taq; tua peccata agnofcis, quöd fic expaucfcis «Sc ob ca ex animo doles.

De petcnt.ahfoh 235 les.Ä: quod ijs libcrari cupis, id ceftó ftatu eseflcfingularemamp;eximiam Dei gratiani amp;.fpiritusfanfti opus, pro quó ex animo fint tibi gratiæ Deo agédae. Maiores autein debescigratiasquödtein peccatis tuis.dk in dolore óc pauore illo nó patitur ruere in defperationem ,fed quód tam tibi eft pröpi ciuSjUttecxEuangelio fuo facrofanétoper amp;proptçr Cliriftû cófolationemamp;remif-fionem petere doceat.

Ne autcm de gratia illa Dei erga te dubi tare,fed ut certö ftatuere queas, Deum tibi cffe propicium.utq; confcientia tua fit qui-ctioramp;tranquillior,ideo amp;nbsp;ego uerbuni Abfolutionistibiannüciabo lt;Sc impertiar, per quod uerbitm ea gratia,qux aliâs in pu blicisconcionibus Euangelij toti mundo in genere promifcuè prxdicatur amp;nbsp;annun-ciatur.tibi pro tua perfona priuatim hïc amp;nbsp;fpeciatim promittitur amp;; applicatur, amp;nbsp;hac ipfa hora donatur.Et hçc Abfolutionis uer ba,mi frater in Chrifto, ( aut mea foror in Chrifto)qu3E iuxta promifsionem Dei tibi fum annunciaturus fic accipies,amp; tanti fa-cies,ac fi per uocem è cœlis milTam ac fona tem ea gratia amp;nbsp;peccatorum rcmi'fsio tibi denunciaretur óc promitteretur. Et hoe no mine gratias Deo ex animo agere debes, qui cam poteftatem Ecclefix amp;nbsp;Chriftiania in terra dedit.

2^4 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;pc tent, abfot

FORMA ABSOLVTIONIS.

DeusOrnnipotcns,amp; Pater Domini no ftri lefu Chrifti fit tibi propicius amp;nbsp;mifere aturtui,tibi(pcondonet omnia peccatatua propter mérita filij fui dilefti lefu Chrifti, qui pro ipfis pafiiisamp; Mortuusell.EtI'n no mineeiufdem Domini noftri lefu Chrifti ex ipfius mâdato.amp;uirtute uerborû ipfius, ubi dicit.Quorumcûtp remiferitis pcccata, remittuhtur cis,pronuncio te ab omnibus pcccatis tuis liberum,immunem,amp; abfolu turn, utomnia tibi fint condonata, tarn o-pulen ter,tam certo, amp;nbsp;tarn plenè,quàm le-îiis Chriftus id fua Palsione amp;nbsp;Moneeft promeritus,amp; uoceEuangclij in toto mun doannunciari mandauit. Ethancconfo-lationc plenilsimam prômilsionem, quant in nomine Domini noftri lefu Chriftiex ôrc meo nuncaudifti, tibi faótam elfe non dubitabis,cafpteconfolaberis amp;nbsp;animuni nnimcriges ac confirmabis, tuamtp con-fciétiam amp;nbsp;cor pacificabis, ac certo ftatues, firmiterepcredesomniapeccatatua tibi in dubiè côdonàta effe in nomine Patris amp;nbsp;Ft lij amp;nbsp;Spiritus fanäi,Amen. Vade in pace.

lt;QyOMODO ÆGROTANTES informandi amp;. confolan-

di lint.

Dile£l$ ud dilcéta in Chrifto. Cum Do-minus

De ægrotantibâsjamp;fc 2^5 minus Deus te uifitauerit, amp;in banc corporis imbecillitatem coniecerit quo uolun tati diuinætuamfubmittas amp;nbsp;patienter c-am Crucem feras,fcire amp;nbsp;certô Ifatuere de-bes, Primô corporum noftrorü aduerfam ualetudinem nobis à Domino Deo nullam aliamobcaulamquàm propter peccatum immitti, amp;nbsp;peccatum Originale quod à pri mo parente Adam in nos'hxrcditate deri-uatum amp;nbsp;propagatum eft mortem amp;nbsp;quic-quid ad regnum mortis pertinet.omnes de feélus, uicia,infirmitates, morbos, ærum-nas.miferias.calamitates amp;c.fccum afferre amp;nbsp;unà adducere,ac comitari. Si enim nullum in nobis hxreretpeccatum , turn nec mors,multô minus morbi «Scalix calanwta tes nos affligèrent.

Secundo. Ne tarnen in peccatis, morbis Äomnigenisaffliftionibus amp;nbsp;tentationi-busnoftrisamp;in mortisanguftia ac pericu lo defperaremus, docet nos facrofandum Euangelium,per Chriftum Dei fllium nos à peccatis liberatos efle amp;faluari,fi promiC-fionem eius fideapprehendimus.Id autem fit duplicitçr,Primum hic in terris per ucr bum Euangelij amp;nbsp;Sacramenta iacrolanfta corda amp;nbsp;confeientias noftraspurificat,A-dorum decimoquinto. Puhficâs fide corda illorum,amp;c.

Deinde ubi confciétiç noftrç eo modo à , )

2^6 DeægrotantibuSjSCc peccatisfuntpurificatæ, amp;cum Deo Pâtre per fidem réconcilia tr, ne ce (Te eft,ut amp;nbsp;pec catum è natura ócfubftantia noftra expur getur amp;nbsp;in ea aboleatur, utqj tandem ab o-mnibus peccatis mundati, iufticiacp amp;pu' ritatediuinarepleti, perfefti fiamus.quà cum Deo in omncm æternitatem uiuere { queamus.

Tertio,Qub id fiat, amp;nbsp;in nobis perficia-tur, immittitnobis Deus morbos, imóamp; mortem, non eo animo,quod nobis indi-gnetur,amp; male cupiat, nosqj perdere uelit, fed pro fumma erga nos milèricordia lt;Si be neuolentia,ut nos in bac uita ad ueram pce nitentiam amp;nbsp;fidem cogat,amp;ut tandem nos à peccatis, in quibus hxremus, quibus infe fti öcinquinati fumus,amp; ex omnibus cala-mitatibus atcp xrumnis tarn corporalibus quam fpiritualibus Iibcret,ficuti Scriptura copioleamp;luculenterteftatur. Sic enimait Paulus, primae Corinthiorum undecimo. Cumiudicamur, à Domino corripimur, ne cum mundo condemnemur.ItemRo man. 8. DiligenubusDeumomniacoo-peranturin bonummecaffliftionec perfe cutio necanguftia, nec fames, necnuditas, nec periculum,ncc gladius,necp mors,ne(p uita,nec quicquam aliud eos poteft fepara-reàdileftione Dei,quæeftin Chriftolefu Domino noftro.

Quarto,

DeaegrotantibuSjamp;c. 2^7

Quartô.Cùm igitur ita res fe habeat,cû-quetuex Euangelij facrofanfti doftrina, qux ore filij Dei Domini noftri lefu Chri-fti eft annunciata, eiusqj morte amp;nbsp;refurre-ftioneconfirmata.certo ftatuerepofsis,ut omninónihilhxfitare queas, omnia tua peccataàteinChriftum,imôamp; à Chrifto uniuerfatranflata,amp; in perpetuum abolira ac deletae(re,amp; fie coram Dei cofpeftu nul lam caufam irae amp;nbsp;damnation is contra ere dentes efle refiduam, fed meram gratiam, cónfolationem,uitam,amp; falutem,cum Deus Pater nunc te afpiciat, non ut peccatorS fœdum , damnation! obnoxium,ab Adamo progenitum.fed ut plenè de abfolutè iu ftumaefanftum fuum in Chrifto filium, in cuius filij iufticia ac uita tu tam certö ui ues amp;nbsp;in æternum faluus futurus cs, fi mo-docredideris ,quàmcertum amp;uerum id eft, quod nó propter fua,fed tua peccata.i-ram Dei infe fufeepit,eamlp pertulit amp;nbsp;pro le dépendit ac mortuus eft.Hxc infige aniu mo tuo, id conftanter Sc firmi'ter tibi per-fuade.ea'cp gratia amp;nbsp;dementia Dei te con lb lare attp confirma,ac feito peccatum,Dei iu dicium,mortem amp;nbsp;infernum nihil tibi ne gocij faceffere.nihilc^j te Ixdere pofle, Sc ab ijs omnibus te liberatum efie,amp; Chriftum, unicum ilium Dei agnum, ea in fe omnia fufcepilTe Sc ftb Ulo gçftÿri.Ioan.i.n«c ilium

2^8 DeægrotantibuSjamp;fc,

tan tu eain fefufcepifle, fed amp;nbsp;perfeipfurrt uicine.amp;in xternum deleuifle , «Scabole-uifle.Quapropier per amp;nbsp;propter Chriftiint, lefum Dominum tuiim , à Deo Patre om-nem gratiam,confolationem,omnium be-neficiorum afduentiam , amp;nbsp;ueram xter-namqîfalutem expedabis , Hæc tibi de eo promûtes,hxcfperabis ipfum tibi certo da turiim,»amp;tbac tiducia tota uoluntati ipfius paternse te fiibmittcs ac dices, Dominus lux mca,a quo timebo. O Pater in ccelis.t’i at II oJ un tas tua. In manus tuas commen-do fpirituni nieum, Ótc.

•tQV'OMODO ÆGROTAN-iibus Cœna Domini lit mini-ftranda.

Cùm xgrotus uerbo Dei eft in forma tiis, éc animus eius per abfolutionis uocem có folatione creófus, adorn ctur menfa,impo-natur ei mappa munda , panis amp;nbsp;uinuni adCommunionemautCœnam earn alla-tum.Id ubi fadum eft, Pfalmus aliquis con folatorius recitetur, ut 24. Ad te Domins Ituaui animam meam , aut breuiorali-quis,uti29. De profundi s,amp;c. Hincprx-kgantur ægroto confolatonj aliquot Te-stua

De acgrotantibuSjÄ^c, 2]^ xtüs è uerbo Dei,ut Iohannis tertio . Sic Deus dilexit mundum,ufque ad illa uer-* ba: Qui crédit in eum non iudicatur,amp;c. Item Euan. è cap.6.loan . Omne quodde». dit mihi Patenufqj ad hæc uerba, Et ego fu feitabo eum in nouifsimo die.Leftis bis E-uangelij pericopis oretur precatio Domij-nicaunàcumxgrotante.Mox recitet mini fter uerba Cœnæ de pane.Recitatis ijs uer-bis porrigat corpus Domini xgroto.di-çens;CorpusDomininoftrilefu CHRISTI pro te in mortem traditum.confir-metamp;feruetteinfide ad uitam æternam. Amen.

Deinde fumpto Calice recitet uerba al-lerius Cœnæ partis , Quæ ubi recitauit, porrigat ægroto amp;nbsp;Sanguinem Domini dicens. Sanguis DOMINI noftri lefii Chrifti protuispeccatisefFufus confirmée óc feruet te in uera fide ad uitam æternam, Amen.

ir Hinc recitet cum ægroto iiç Pfalmum: Laudate Dominum omnes gentes,Laudate eura omnes populi.Quoniam confirma ta eft fuper nos mifericordia eius amp;nbsp;ueritas cius manet in æternû. Aut.fi placet, Pfalmü ïo],Laudaanima mea Dominum.Poftr» möadijciatur Bençdiéiio, Numeri fexto. Dominus benedicattibi ôccuftodiatte.O-ftendfR Dçjîunus faci« tuam übi dcmifçr.a

24'0 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;De Sep III tun's,

aturtui,Conuertat Dominus uukumfufi ad te amp;nbsp;det tibi pacem.Amen.

Poft miniftratamCœnam lt;Sc alio tempore pofFunt sEgroto etiam præiegi alij 1’Fal mi conFoJatorij.fi audire eos xgrotus po-teft amp;nbsp;cupit. ut Pfal. . Qui habitat in ad-iutorio, amp;c. Item iiö.Cófitemini Domino^

DE SEPVLTVRIS,

Si contemptores amp;. holies iieritatis, ut præfradi Papiftæ , aut Anabaptiftæin Fua cæcitate tam obftinatè perFeuerant, utante fuum ex hacuitadeceflum Cœn.im corporis amp;FanguinisIeFuChrifti non Fumant,at queitainerrore amp;. in odio contra Deiini miFeras animas exhalent, Item fi alij profli gatæ impietatis homines, uerbi diuini con temptores,adultpri,Fcortatores, VFurarij.li nepœnitcntia amp;:uitxemendatione lt;Sc abf-que Fumptione Cœnæ Domini ex hac uita diFccdunt, Taies ceremonijs in Ecclefia ufî tatis non Funt tumu!andi,fed fine cantioni busamp; PFalmis amp;nbsp;procelsionibus clancu-lum in cœmitehum deferédi atqjhuman-■di Flint.

fOyOMODO SPONSI ETSPON fte copulandi amp;nbsp;benedicendi

fint.

Primo illi qui Coniugium inituri funt, renunciari debentper très Dominicas an^

K nuptiale

De Sponfo amp;nbsp;Sponfe. 241

te nuptiale conuiuium, coram totaEccle-fia,amp; promulgari his uerbis.

Iohannes N. amp;nbsp;Margareta N. cupiunt fanftifsimo fœdere matrimonij copulari, Petunt itacp ut ih Ecclefia pro ipfis publicae preces fiant,quô in nomine Dei amp;aufpica . tö id üitæ genus amplcäantur amp;nbsp;ingredi-antur, utcp fœliciter id ipfis cédât. Si quit putateos non pofle inter fe matrimonium contrahere.ficp impedirc id conatur, is fa- i ciatid amp;Ioquaturfatistempcftiuè,amp;tace-at poftea. Deus det ipfis benediAionem fu am, Amen.

Cum per tres Dominicas ita funtrenu-ciati.ibi ubi funtcopulandi,poflunt uel afk tetemplum,uel in templo.aut in xdibus coniungi ad hunc modum,

PrimùminterrogeturSponfus,nomina tim compellatus, num expetat fibi in uxo-rem coràm aftantem puclJam uel uiduam, quam nominabitfuo nomine. Interroga-tusfponfusrefpondeat. Ita. Deinde no-minatim intcrrogabit Minifter amp;nbsp;Spon-fam,anexpetatfibi in maritum coràm a« ftantem Sponfum,amp;c.

Refpondeat. Ita.

Hlcmutuofibi porrigantannulos fpon talesaut coniugales.coniugij fymbola Sc. teireras,amp;:utrius’cpdextram manum con-iungensdicat, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;coniunxit ho-

14^ De Sponfo âf Sponfà;

mn ne Rparct. Ciim itaqj N. N. SponfuS Â: N. N.Sponfa niiituo fePe expetant.ut in cort iugio unàuitain fiiam tranfigant.cumcjj iil lut pubiicècorain Deo amp;nbsp;mundoprotite-an.iir, atque etiain porreftisdextris amp;nbsp;an- ' nulis (ponfatorijs id teftentiir.ideo côiun-goeos,amp; coniuges pronüncio ac contir-mo in nominePatris amp;. Fi J y amp;nbsp;Spiritus fan fti, Amen.

Si iblcnnitcr in tempJum fc conferre uolunt, iuxtaCcremoniasderitus hosfe-tjuentes folennitas ea in templis celtbrari poteft. Primum canaturPfalmus itô.Ni» Dominus,ôcc.ucl 127. Beatus qui timet Dó rnihum.Finito Pfalmolegi poteft leftioa-liqua' ex Euangeliftis liuc quadrans,ut Eu-angelium loliannis cap.1,de nuptijs in Ca-naGalilææ. Eolcdocanatur, Veni Sanft« Spiritus. HincMiniftcrucrbiacccdat ant« Altarc amp;nbsp;iubeat fponfum cum fponPa qiio-qucaccedere,legatcpfuper eos uerbiâ Dei, videlicet uerba è cap.a.Genc. Dixit Dominus Deus.Nó eftbonum bominem eflefo-lum.ufqueaduerba, Eruntduo in earn« I unà.

Deinde uerfa ad ipCos facie compellate-os ad bunc modum. Ctim cöiiigium in no mine Domini ampkxi litis,audi'teprimü de hoc uitæ genere Dei mandatum. gt;icin-quitPaulus Ephe.j.Viridiligitc uxores ue ftraf,

DeSponfoamp;Sponfà» 24^ liras, amp;c.’uf(ç ad hæc ueiba, ficut amp;nbsp;Dominus Ecclefiam . Deinde uerbailla.Vxores proprijs uiris fubditx fint uehitî Domino, amp;c.ufq}aduerba,Viri diligite amp;c.

Secundo. Audite etiâ quam crucem hui« uitx generi Deus impofuerit. Sic dixit De-us mulieri. Multiplicabo ærünas tuas,«amp;C. üftp ad uerba.in puluerem reuerten's.

TertiôjConfolari tarnen uos hoc debet, quod fcitis iftud uitæ ueftrç genus Deo ef^ feacceptum amp;nbsp;à Deo benediftum.Sic enim fcriptumeft.Gen.i. Creauit Deushomin® ad imaginem.amp;c.ufqj ad fine eius capitis.

Et Salomo inquit, Qui inuenit uxorem inuenitbonura , amp;haurietuoluptatemà Domino,

Hislcdis manumleuetfuperipfosamp;o-retfequentem precationem.

Domine Deus qui malculum amp;fœmi-nam fie condidifti ut coniugio fint idonei, quicpfruéluuentriseosbenedicis, Qui lt;Sc myfterium dilefti filij tui Icfu Chrifti amp;. es clefiamfponfam ipfius per coniugîumfi-gnificafti amp;figurafti,amp; id imaginem amo-ris filij tui crga Ecclefiam cfle uoluifti.roga musinexhauftamtuam bonitatem amp;nbsp;bc-nignitatem , ne patiaris illud tuum O-pus , Ordinationcm amp;nbsp;benediftionem intercidere , turbari, exolefcerc , abole-ri, fed ut id dementer in genere humane*

244 Dccckbrandisnuptqs* conferues per lefum Chriftum Dominunl noftrum.Amen.

Siquiuolunt , cani potcft amp;nbsp;Tc Deuni laudamiis f gt;atinè au t German icè, amp;nbsp;tandé generalis iJla Bcncdiétio uice conclufionis legi,è Nümerorum 6. Benedicat tibi Domi niis, amp;c.

DIEBVS DOMINICIS NON celebranda elTe nuptialia conuiuia.

Cùm Deus feuerè præcepèrit, utSabbâ-* tum fanftificetur.hoc eft, utomnia opera amp;nbsp;negociaqui miniftcriüm uerbi impedi unt amp;populum àconcionibus uerbi diui-ni auocant intermittantur, eotp tempora uerbum Dei traftetur,di(catut,audiatur,amp; meditandoanimis infigatur,Cumq;conui uia amp;nbsp;nuptiçquæ celebrantur dieb.DniciS, multos hommes impediât, necóvionesaü diant.ideo Paftorcs amp;nbsp;alij Ecclefiæ miniftri pofthacdiebus Dominicisamp;ahjs feftisdie I bus Sponfos amp;nbsp;Sponlas publica ilia foleii- j nitate amp;ritu non coniungent,aut copula^ bunt,ntuocant,red populum admonebüt, ut ijs dicbusoccupentur audiendoamp;me-ditando uerljo Dei, fignificabuntq; ut die-bus profeftis nuptialia illa conuiuia ad-ornent.

COMMONEFACTIO A D PA-ftores omnium Ecclelianim, ut populum

Delegitimiscopoläh 245

Ium fæpe admoneant amp;nbsp;informent qu« fint legitipix copulationes, aut quas pcrib nas liceat coniüngere,quas non liceat.

Omnes hommes fxpeconß derare amp;nbsp;co gitare debent, Deum efle fubltantiam fapi entern, iuftam, bencficam, caftam amp;. purä, qualem fein legefuaamp; pœnis manifeftis patefecit.Nec dubium eft,quin certö multi plicesac graues pœnæ fèquantur inceftus ÓC nagas libidines alias, etiam in hac brcui amp;nbsp;mifera uita.qmbus pœnis Deus qftendit quantopereirafcatur litis libidinum con-fufionibus, quamuismulti impij non cogitent Deum elfe uindicem, amp;nbsp;earum poc-narumautorem.Sed ubi iplipœnisafhci-untur.ibi fateri coguntur,Deiim horribi-literirafcibis amp;alijspeccatis , amp;maximà inceftislibidinibuB,lient amp;nbsp;uerbo fuo äc exemplistcftatur.Sicenim feribiturLeni-tici iS.Omnisanimaquæ feceritdeabomi nationibus bis quippiam.peribit de medio populi fui. Nota quod dicit.Omnisani raa,id eft.omnis homo. Hîc nemo excipi-tur.non Cæfar,non rex, non principes, nó ali)Domini,(ed omnes tam publicas quant priuatas perfonas.tam uiros quàm mulic-res eompleétitur, amp;c. Exempla etiam con-flagrationis ciuitatum Sodomat amp;nbsp;Gomor rx amp;uaûationis terrx Canaan,amp;exilij Da uidis oftenduntjDeurn efie iudicem amp;nbsp;VI-

Qw 3

24^ Dcîcgîtimîscopulat, torem horum peccatorû. Et hæc ideo funt fcripta , ut in exemplis ôcpœnisalioruni id difcamusdc confiteamur.Deum præfen tem ea flagicia uidere,amp; iuftum iudicé cfle, çumcpea puniturum.quöaliquiconuertä-tur, amp;nbsp;ut fciant illi, q non cóuertuntu.rjibi vident corporales haspœnas infligi, g, fint I in æternasanxietates, dolores amp;nbsp;exitiuin ruituri.

Huius Dci ultionis contra uagas 1 ibidi-pes fsepccommonefaciendus pro cócione populus,amp;edocédus eft,ut omnes iliicitaS coinmixtiones autlibidinuraconfufiones uitent.Suntauté hoe quotp docendi g, Con iugium fitordinacio amp;nbsp;opus Dei,amp;id Deo ; probari óc placere, idljj genus uitæ ad Dei i gloriam in Dei timoréóc inuocatióe reue- j renter dcpièeflccapeflendum óc ampleâé ) dunn,femperlp in eo caftè acpudicè, patien ’ ter,«amp;in mutuo ainoreuiuendum,óc con- i juges efleEcclefiam Dei,ideoep debere eos unanimi corde Dcuminuocare, Deo grau as agerc.Deumtplaudare óc mutuispreci- 1 bus fibifuccurrere,liberos educate, ut inti more Dei ôc. fide uitæ lüæ fœlicem Cataftra phen fortiantur,ut ôcin omnem æternita-té in Ecclefîa cœlefti unàlçtenturôcDeum laudent.Quomodo aüt de Coniugio eccle-^a inftituenda fit.intelligentes uerbi mini ftri non ignorant.Eftîjp in primis neceffe ut

us-

De legitimis copuîat» 247 ueradodrina de co uitx genere populo fx pè proponatur tam propter cos, qui ætatis iamfunt proueftioris g propter itfniores, maximètaméiuuentutc cade rereftècdo ceri ualde necefTe elTe non dubium eft. Cû prim is autem diligenter notan duirt eft om nibusquacde prima inftitutioneconiugij longé ruauifsimaamp;iucundifsimain Gene fi cap i.fcripta funt.Nam ibi legimus,gj Do minus Çuam ad Adamum adduxerit. Hie DomindS fuitipfefilius Dei, qui loquitur cum Adamo.Et Adam filium Deiuidet, au ditejjauribus corporalibus blium Dei lo-quentem.acfentitdiuinorum illorumuer borum entrgian,ueramq; in corde dilefti-onem.fciteampucllam à Deo ipfoinma-num fibi tradi Sc defponderi, copulari feu coniun gi.ut fit légitima ipfius coiurrx.Per-indeaefihoneftus Sc pius aliquis pater fi-liam fuam dileftam.puçllam piam amp;nbsp;pudi cam, pio amp;nbsp;honefto uiro.qui cam ambit amp;nbsp;uxorem fibi earn dari expetit , in nomine Dei, ipfi in manum tradit amp;nbsp;coniungit.fi-cuti id in honeftis Sc legitimis copulation! bus in templis ufitatè fit.

Cur autem id ita faftum amp;nbsp;fcriptum eft? Primum ob id, lit DEVS hocmanife-fto uerbo Sc bac coniunftionc manifcftà indicaret teftaretur.fe coniugi j autorent amp;nbsp;aulpicé cfte.dcid genus uit^ fe inftituifTe, CL

248 DelegitimiscopuïaU

ficuti amp;. ftatim fubfequitur Reguh ilIaiS: Ordinatioinquaomnesalix ilJicitæ com mixtioncs amp;uagæJibidinesprohibentur. Erunt duo in carne una , uidelicetunus rnas de una fœmina infeparabiliter ûnt cô-iunâi,

Sccunda caufà eft.ut Deus clarè boc ipfo doceret amp;nbsp;teftaretur.quôd uelit Pater con-iugatorum effeamp; paterna beneuolentiai-pfos compJefti amp;profcqui, in necefsitati-busiiiuareeSç fubuenire, alerc.defendere, utibiAdx amp;Eux Paradifum iucundifsi-mam amp;nbsp;fragrantifsimam dat incolendam.

Tertiacaufaeft,utdoceretamp; teftaretuf quôd «Seiuxta patris officium fît fumptu-rus pœnas de iÎJis qui in eo uitx genere nô ita uiuunt ut decet.

Quarta caufa.utfciant omnes alias com tnixtiones amp;nbsp;libidines uagâs à Dco prohi* bitas efle.acproinde ijs grauiter peccari.ac Deum ferio olFendi, Deumep eos qui fîc de linquunt,puniturum. Atlt;p ideô dicit Chri flus, Quod Deus coniungit, homo ne fe-parct,amp;c.

Quinta caufà eft fignificatio.Vt Deus uif ginem Euam ipfî Adæ adducit, Ita natura-lis patris confenfus, uoluntas, amp;fulFraga' tioatcpauxiliumaccedere debet,ubi con-* iugium liberi inituri funt.

§cxM caufà eft, my fieri um de Ecclefîa» qui*

De Icgitimis copulat 242 quia in his perfonis, Adamo amp;nbsp;Eua.Deu* Écclefiamfuamin genere humano aufpi-catur.amp;obidduas perfonas creauit.ut effent una Ecclefia,Deumunàinuocarentlt;Sfe glorificarent. Sunttç mukæ graues amp;nbsp;falu-tares dodrinæ in paucis illis uerbis ubi T« Xtus dicit, quod Deus adduxerit Euam ad Adamum.

Sed ctim magna in multis fit imprudé-tia.ficutin gradibus confanguinitatis amp;nbsp;affiniutis.in quibus coniungi non pof. funt.coniugium inire «elint.confultum ui detur.utPaftoresfingulis annis femel aut bis populum hac de rc admoneant de etudiant,difertetç indicent,quæperfonæ ne-queantconiungilégitimé. Adeumufum prælegant populo iS.caput Leuitici amp;nbsp;reftè explicent. Atq; etiam cam quæ fequitur ea de rc informationem ac régulas propone-repoflunt.

Prima régula de Confanguinitate. Orrt-nes commixtiones cum pâtre, filia, nepote amp;nbsp;nepte,Deus immutabiliter prohibuit,e-astp punit corporalibus pœnis horrendis, filp pœnitentiam non agunt,xternis etiam pœnis.Et hzc Regula in reéla linea tam a-feendentium quàm defcendenâum,ligac omnes perfonas. Prohibiu eft en im com-mixtio inter omnes furlum amp;nbsp;deorfum-Nulli afecndcQtes de defcendentes inter

Q î

If o Delcgitimiscopuîat.

fepofluntconnubiumcontrahcrc.

Secunda régula.Commixtio cumfratre But forore.aut cû pâtre au t matre aut auun culo.id eft,matris tuæ fratrc.autmatertera, id eft.matris tuæ fororç, eft illicita amp;nbsp;prohi bita. Hincliquet neminé pofte ducere filia fratris aut fororis fuæ, nec ullam pofte nu-bere fui fratris aut fororis filio.

Sæpè autem ea quxftio incidit, ideo di* fertèamp;clarè populusedocendus dcpræmo nendus eft.eas commixtiones lege Dei cfle prohibitas.

Tertia Regula. Quamuis lex diuina con cédât connubium inter patrueles amp;nbsp;fobri-nos aut amitinos.id eft,inter liberos duorum fratrum autduarum fororum aut fra tris amp;nbsp;fororis, eft tn ob maioré reuerétiani legibus noftris hic quoqj gradusprohibi-tus.De qua re itidé populus eftedoccndus. Lex diuina prohiber in collatcralibus pn-mum amp;nbsp;fecundû gradum in linea inxquâ-li, hoc eft, ne frater ducat fororem, nec nepos ducat amitam aut materteram,necne ptisnubatpatruo autauunculo. Cæterum «onceditconnubiain fecundogradu inli-nca xquali.i.duorum fratrum liberis con-ccditconiugium.fed noftrislegibus prohi benturconnubiaamp;infecûdoamp; tertiogra du in linea xquali.ut maiore reuerentiadi Binæprobibiùoncs obferuentur.

Eft

De Affinitate, 151

Eft amp;nbsp;legibus harum regionum prohibi tumconiugiûin tettiogradu in lineainx-qualijUidelieet.ncliceatcuigcoaitraheracô nubium cum nepote aut nepte ex patrç.ma tre ut forore.

DE AFFINITATE; ’ Prima régula.

Trobibita cftlege diuina commixtioo-mnis inter te amp;nbsp;foeçum tuam.id eft, uxoris tuæ matrem amp;nbsp;auiâ, Item inter tuam amp;nbsp;pa-trçm tuum amp;eius fratrem atqj auum, Item inter Vitricû amp;nbsp;priuignam, Item inter No-uercam amp;nbsp;priuignum. Item inter te ôc uxo ris tux nouercam. Item inter tuam uxorS amp;nbsp;Vitricum tuum.

Vbi igiturquçritur, an Vitricus mortua iixore fua priuignam ducerc queat? refpon dendû eft,id exprefsè lege diuina efle prohibitum . Item nec uitricum pofte ducere neptem priuignæ fuæ.

Quçritur etiâ aliquâdo J^an liceat ipft du çere uiduâ demortui priuigni fui. De hoc cafu pronunciat ius Cçfareum amp;nbsp;hane quo que commixtionem prohibet, Dîgeftis de riju nuptiarum,lege,Vxorem.Id indico.cû feiam haue quxftionemP^oribus amp;nbsp;Cou fiftorijs fxpe proponi.

Secunda regula.Lege diuina prohibetur itidem cômixtio inter te uxoré patruclit aut auuuculi tui, amp;nbsp;ita etiâ inter fçeminâ

2 5^ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;De Afltmûte,

tnaritumamitæ aut materterx.

Tertia Régula.

Legibus noftris graui de eau fa probibi-ya etiam cft commixtio inter te amp;nbsp;fororem demortuæuxoristuæ, Item inter fœmina amp;leuirum fuum.ideft.mariti fratrçm.qui Grateis (ßxHf dicitur. Non Ijcet uni ducere duasforores.nec licet fœminçnuberc duo bus fratribus, hoc eft, non licet connubió contrabere cum fororc demortux mex uxorisautfratredemortui mariti . Hx( quxftioaliquotics etiam incidit.

Textusin Mdreexprefsè etiam uetatcô n ubium'inter te amp;nbsp;uxon's tu« fororem aut fraths Hliam,

' ■ • Quarta régula.

Duobus fratribus licetducere duas fo-rores.Vtlofepb dtCleopbas fratres duxe* runtduas fororesrlofeph niitrîciusCbrifti, , duxitMariamVirgiriem,Chriftiinatreni. Cleopbas uerô duxit Mari« matris Domi' tiifororem, Sicpoiïèstu ducere fororem fororij tui; id cft, mariti fororis tuæ.

Hæ regul« dcalix.qu« in Confiftorij* ' inlocisquibufcuntp ftatuuntur, pr«legan tur populofingulisannis femel at^iterû, unàcumi8.ca.Leuiticî,quôiuntoresamp;rU' diores de Oei uoluntatedt ira eius contra inceftas amp;nbsp;uagas commixtiones edoceaR' - turdccoraniQneamp;tnt.

Ipfi

De AfKn; täte. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;25^

Ipfi etiam Paftores quxrant Conßliä à Conllftorijsubi incidunt cafus de quibus dubitant,amp;in quibus certi nihil llatuere poffünt.

Eft etiam cum primis necefle, ut popU-lusreftè edoceaturdeConiugio amp;decafti tateac puritate quae Deo probatur. Vtma-ximè tales commonefaétiones non xquê magnuni fruftum apud omnes auditorcs faciant,amp; multi ijs non moueantur.nonta men uerbum Dei redit uacuum, non tamS (inc Omni prorfus fruftU docetur. Aliquot eo fuo uerbo uult conuertere, amp;nbsp;aliquot in bono propofito confirmare, iuxta Parabo-lam de femine quadruplici, Matt.ij.

Eft^certifsimumdiligentem meditati 'Onemdiuinorumprxceptorumlt;S: horren darum pœnarum in multorum cordibua non citra magnum fruftum fieri. Atqj ideà Deus in primis ea.quæ ad coniugium amp;nbsp;ça ftitatis doftrinam pertinent, in muleis loris inculcatacrepetit.Ea omnia ideo certê funtfaftaamp;fcripta.ut omnibus tempori-bus amp;nbsp;mométis diligenter côfiderentur.Et filiusipfe Dei dixitad Abrahamum. Nûcç lare potero Abrahamo quægefturusfum? frio enim quôd præcepturus fit filijs fuis amp;nbsp;domui fux poft fc,utcuftodiant uiam Do miniamp;faciant indicium amp;nbsp;iufticiam dLc. de dixit,Clamor Sodomorutn amp;nbsp;Gotaor-

254 DeAffînitate, rcorum multiplicatiis eft amp;nbsp;peccatum eorâ aggrauatum eft nimis,lt;S:c.(ignificâs g» propter peccata cas ciuitatcs dclerc iielit.

Attpidconos qiioq; hanc doéirinam amp;nbsp;commonefaétioiies alijs fjpe proponamul amp;nbsp;iplî confidercmus.

Eft amp;nbsp;hoc probè ac dihgétcr obferuandû, apudnulJas idolatricas getes intotomun do puramacf'anâde Coniugio amp;nbsp;uera caftî tatedoftrinâmanlîflededin fola uera Del Ecclefia.In ea Deus fuum de coniugio amp;nbsp;ca ftitatc mandatum atgj Ordinem conferua uit.EftqjftngiilarisiSc eximia commenda-tio ueræ EccJe1ix,eiuslt;p honor,laus,amp; gloria,ac manifeftum tcftimonium contraI-dolàtras.huncduntaxat cratum elle Dei pO pulum.in quo hæciplius ueritasmanfit.

D. Paulus hoc qqj refert inter fymbola, tefleras atq; notas illas undecognofci pof-ftrtthxreticiamp; fanatici,g» fint prohibitiid matrimonium,amp;libidines uagasapproba turiacconfirmaturi. SicMartionamp;alijiir ! totum improbaueruntid uitægenus,pro-hibcntes ne quis matrimonium iniret.Cai’ pocrates amp;nbsp;alij docuerunt efte opus fan-ôum , fi fœminæle omnibus promifcuè proftituerent.Vt in bis bxrcticis taies crro resDiabolicauteriafucrtint,undepijagno ■ ueruntMartionem, Carpocratcm acfimi-les non çfle DeiEçclçfirtm, Ica «juoque ftia» n

’ DcAffînftate, 25^ acftatuas Papam amp;nbsp;Epifcopos, coniugium prohibcntPS, Ôc Anabaptiftas ,qui fœdus coniugij dilacerant, diftrahunt ac diucU lunt.non efle Dei Ecclelîam. Et liæc confo-latio in noftrisEcclefijs magnifaciehda eft, Quôd fingulari Dei dono in noftris Eccle-«js fana doéirina amp;nbsp;indicia légitima de Coniugîofunt . Eft dcorandus Deus,ut multi earn doftrinam fcquantur.euml^in caftitate pia innocent.

Supra hæc omnia amp;nbsp;hoc obferuetur, quod Deusuelit ideo etiam de Coniugio reétè doceri,utea doftrina damnenturim puri ifti fpiritns diabolici.

Hæcbreuiscommonefaétio amp;nbsp;informa tioadditaeft , ut quifque Dei indicium i^ pfe expendat.i. Corinthiorum 6.Scorta-lores, adnlteri, immundi, molles, inceftis flagicijs ôc ftupris polluti, ôcc. non hæredi-tabuntrcgnum Dci.utq; Deo præftet obc-dientiam.uagas libidines uiteqdc àDeo do num caftitatis petat.

Eftamp;Magiftratus politici officium, ut adulteria manifefta, amp;nbsp;alias libidines ma-nifeftas leueriter puniat amp;nbsp;impediat.

Deusomnipotens amp;nbsp;ucrus, Pater Domi ninoftrilefu CHRISTI,quem mundia cieiamp; caftitatis amantcm eftecertifsimum eft,pro fua infinita mifericordia nos rc-gat ac gubçrnçqadfitquç nobis gratia fua*

2^6 DccônfcruatSchoIarurn» «t in U4ta obedientia.quam omnibus nis irtahdatis dsbenius , ipß feruiantu*» AraeHk

Quarta pars, DE CONSERVATIO'

NEPIARVM SCHOLARVM amp;ftudiorum.

Mnipotens Dcus pro im* , menfamircricordia fuahu manogcneri propterFiliû fuum dileftum omnibus temporibus fefe patefecit ccrtis amp;nbsp;illuftribus teftimo nijs,promißionemlt;]j degratuita proptef Chnftummifericordia amp;nbsp;peccatorumre-mifsionc dcdit,eamcp fuam patefadioneni ac doftrinam per Proplietas amp;nbsp;Apoftolos in certa (criptorum monuméta referri uo-luitè Etipfc Decalogiim in lapidcas tabulas fcripfit, ProphetariimJjj amp;nbsp;ApoftoJorü fcripta legi ac difci iußit.Atqj ita ad eorum fcriptanosalligauit » utnullaibi fîtEccJe-lia , ubi alia qhæcunica doétrina.quæin Prophetarum amp;nbsp;Apoftolorum fcriptis con tinctur,cognit4ÂfufcePtg€ft. Vnicaautê

' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;hxC

De cönferuauScholarum* 257 hxc Prophetarum Sr. Apoftolorum doftri-na omnibus tcmporibus proponiatcpan-nunciariamp;propagari ad omnem poftcri-tatem debet,

Cùm autem ex ijs fcriptis doftrina falu-tis haurienda fit, necefle eft eflè aliquos qui legere ea pofsint. Qui alios docere debet,e-um necefle eft ante habere probè praemedi tatosamp;cognitos præcipuos Scripturas locos ac eius prxformatam methodum, qux initia,progrefsiones ac metas doftrinae mo ftrBt,ac fcire ubi dequomodo omnes articu li fidei in diuinis Scripturis fint fundati amp;nbsp;cxplicati.

Et ut de germano amp;nbsp;genuino Scriptur» • diuinx fenfu ac mente certi fimus, multo« efle neceflê cft,qui Prophetarum amp;nbsp;Apofto lorum linguas intelligant, ac ucrum Sc ger manumcarurnfenfumaperiant.teftimo-niumlp ferre queant,

Breuiter,qui alios reâè dcmethodicèdo cereatcp inftituere debet, eum oponet in-ftruAum efle illis artibus liberalibus amp;nbsp;in-genuis, quæ ad id opus Sc munus obeun-dumfuntnecelTariæ.cSc quæ inftrumenta atqj fubfidia præbét ut dexterius amp;nbsp;fruftu-ofius îd adminiftrare queamus. Ac de lefti-one exprefsè mandatum eft i. Timoth,4. Attendeledioni.exhortationi feuconfolo tioni amp;nbsp;doftrinziQ^o loco non tcmerà pri

R

'25s De cönferuat.SchöIarum* mus îoeus datur leftioni . Euangelij 6'^ nim doftrina longifsimè difeernenda ell Bbalijsartibus.religionibus amp;nbsp;Scftis.Ali* artes habent initium amp;oriuntur è natura-li intelleftu aut è rations,ut numefare.me-tiri.etiamfi nmiquàm quicquam de illis feriptum cflet.Sed diuina promifsio de gra tianoneftluxquæ nobis ut innataaut no-bifeum nata, Ut numerorum, ôc ordi-nis aeconlequentiarumnoticia.éic legis do ftrina,fedeli mirabile confilium Dei fu-pra amp;nbsp;extra omnium creaturarücaptun»» eftep fingulari quodam modo manifeftata, perepProphetas amp;nbsp;podeaetiam per Apo-ftolos conferipta.Attp ideô doftrina Chri-ftiana exordium fumitàlcftione.

Etî.Petrii. fie feriptum eft : Habemu» fermonem Propbetieuni.eui dum atten-ditiseeuluecrnxapparenti in oblcuroloco,reftè faeitis, donee dies iilucefeat, amp;LU pifer exoriacur in cordibus ueftris, fi illud prius noucritis quod omnis l^rophetic* S.criptura non fit priuatæ interpretatio-nis, amp;e.

Et Paulus Galatarum primo. Si quis a-liud Euangelium prxdieauerit,anathema fit.PauIus uerô fuam doctrinam eonferi-pfit. Ea eftlegendadcmeditanda, fi feirs Molumus quid docuerit.

Ex bis de inultis alijs tedimonijs liquet, beun

DcconferuatSchoIarum, 259

Dcum feriö uelle, ut fint qui alios inftitu^ ant,qui Sacras literas prælegant, qui fcri-ptis Ecclefiam xdificent, qui linguarum cognitionemhabeant, qui artes doceant^ utquefintauditores aut difcipuli, qui disant , amp;nbsp;quorum opera conferuentur mo-numentaôc lucubrationes eruditorum.de linguæ.quique doélrinam pietatisamp;bo-nas artes propagent.

Nec parum confolatür id tam dodo-I res quàm difcipulos, quôd feiunt hune la 1 borem fuum à Deo mandatum eflc.dc eum beoprobari acplacere.Deumqueuelle ei laboriadelTe.eum laborem gubernare âc bene fortunare, intelledum âc gratiam da re, de illorum qui fie laborant curam age-rc, illis profpicere amp;. eostueriatquealere, ficutadLeuitasait, Ego hzreditas ueftra ium.

Et indeabfnitiofemper fingulari qua-dam Dei prouidentia Scholx honeftx in prxcipuis Ecclefijs fuerunt, ut apud Ta-bcrnacula Ifraelitarum , de poftea Anti gt;nbsp;ochix, Alexandrix, dec. Et ipfe Apoftolua loannes fuit Leftor aut profeflbr Scri-pturx, poft hune Polycarpus,Irenxus, de alij.

De bis fçpè cômonefaciédus eft populu«, ut pij deDei timétes ita admoniti de excitati liberos fuos ftudijs âdhibeât, de cofecrent^

B. i

î6o DeconferuatSchoIarutn.

utcp hoc nomine gaudeant,quöd liberii-pforumindoélrinapietatis amp;nbsp;bonis arti-■buseducantur,amp;ad Ecclefîaftica muniaamp; ritus acdifciplinamafluefiuntjincp pijsco: tibus Deiim cum alijs laudant,celebrantlt;Sc inuocant,quorum multi pofteafiunt falu-taria Ecclefiæ organa,uocati ad uerbi mini fterium,aut alias honeftas amp;nbsp;pias in Eccle-fia funftiones amp;nbsp;gubernationes. Et ipfi parentes quantum in ipfîseftjtotiin hoccfle debent.utlibcriipforum ita cducentur amp;nbsp;i inftituantur.ficuti Tit.j. monet ApoftoluS ubi aitjDilcant amp;nbsp;noîiri bonis operibus præelle ad neccflarios ufus, ut non fint in-frugiferi.ltem Ephe.6. Patres educate liberos ucftros per cruditionemamp;correptio-nern Domini.

Omnes itatp intelligentes fciant.non tän tum Scholas triuialcs.quas uocant,(in qui-bus Latina Grammatica amp;nbsp;Catechifmue docentur)efleneccirarias,fedlt;Sc linguani i HebrîEamamp; Græcam conferuari oporte- ' rcjltcm Prophetarum amp;nbsp;Apoftolorum feti ; pta adultioribus,qui in literis humanlori-bus aliquoulqj profecerunt, enarranda ef-fe. Item Hiftorias amp;nbsp;mathemata cognofei oportere, ut Calendaria , quæuocanqaut Diarij amp;nbsp;annales ac Chronica conferuétur.

Hascomniafuntad Ecclefiægubernati-•nera neceflaria. Ad coferuadonctn etiant uicc

1

I

De conferûàttSchoMrum. 16\

uitæhumanae opus eft eximio illoThefaii roartisMedicat ,quam Deus adufumhu-mani generis condidit, de qua nihil fciri poflet.nifi Deus quofdam cxcitaftet.qui ad utilitatem pofterorum lahoraflenc, amp;li-bris artem Medicam compicxi fuiftent.

Porró eft amp;nbsp;hajc Dei uoluntas,ut in im-perijsamp;Ciuitatibusac Cœtibus omnibus lint certæ leges, Atque ideo laudatifsimus ille Saxonicus Cxfar Lotarius præcepit, ut Veteres illæ Romanorum leges ab homini busfapientifsimis amp;nbsp;prudentifsimis fcri-ptx in ufu effent Sc legerentur.

Vt autem iam diftæ linguæ, artes, amp;nbsp;leges doceâtur Sc difcantur.opus eft ijs fcho-lis , quasuocant Academias aut Vniuer-fttates.

Ergo Nos,Dei gratia,Iohannes Albertus amp;nbsp;Vlricus, fratrcs, Duces Megalburgenfes graui con(ilio,omninö dccreuimus Acada miam Roftochianam ad Dei laudem far-tam tiftam conferuare.Atqj ideö «S: noftro Sc Hxredum noftrorum nomine aureos ;$oo annuos ad eius Academix conferua-tionem è Monafterijs noftn's Campeftri-buscontulimus Sc deputauimusjiteriscp feu formulis noftro ftgillo munitis doiia-uimus lt;Se conftrmauimus.què in omnibus facultatibus,ut uocant,aut profefsionibus, in Theologia,luriff rudentia, Med icïna,amp;

R 3

iól De conferuatSchoIarum« liberabilibusartibus idonex perfonæ aut Leétores honçftè fuftententur amp;nbsp;alantur, iitcjj in ditione noftra, uera Dei cognitio amp;nbsp;falutaris doârina bonæi^ artes ad pofteru tatem propagcntur.

Quamuis autem ifl bac mifera amp;nbsp;infirma uita,nullus cœtus fînemultis amp;nbsp;multi-plicibus neuis^icijs atcpzizanijs fit,quant uisetiatn Magiftratus maiorifeucritatedi fciplinam conferuare dcberet, hic tarnen prxcipuus Ârmaximènçcefiàrius labor amp;nbsp;prxclarum laudatifsitnumip opus eft in A-cademijs probèamp; rité conftituendis maxi mi fieri amp;nbsp;fummèprædicari debet, quod in jjs lingux , Propheticorum «Sc Apo-ftolicorum fcriptorum Sc Symboloruni «narratio, «Sc fanus intelledus, iterahi-liorix atque omnes artes ingenux con-feruantur . Vbi etiam hoc quod prx-cipuum,funimuni, amp;nbsp;utficdicam principale eft, ibi quoque funt aliquot Deo placentia Ecclefiæ membra , ut niaximê ßdmixti fint aliqui difsimiles illis, ficu-ti tempore Zacharix 6c Simeonis fue -runtPharifiei «amp;Sadducxi.Ethic cœtusin Academia aliqua mediocriterconftituta, in qua funtaIiquotpij,dofti,«Sc intelligentes uiri, qui hue operas mutuas conferunt, utDeus rité cognofcatur «Scinuocetur, 6c fjtdifciplina atque artes bonxeonferuen-tur,

De conferdat.SchoIarum, 2^5 tur , Äubitotlinguariim amp;nbsp;artium notifia amp;cognitio floret, idornamentum Ec-clefiæ eximium lt;3c toti Kegtoni faluta -re eft.

Debet amp;puritas doftrinæ in bac Academia conferuari ilhbata, in leftionibus, difputationibus , amp;nbsp;concionibus publi-ciSjUtantè faepeiamdiftum eft, quæcon-fentiat çum feriptis Propheticis amp;nbsp;Apo-ftolicis ac Symbolis Apoftolico , Nicat-no lt;5c Athanafij.quædoftrinaconfonacft amp;Catecbirmo Lutheri ,eiiifqucamp; Augu-ftanæ Confefsjoni,qua6 Anno i$j«. Ca fari eft exhibita , qualis amp;nbsp;nunc doftri-nafonat per Dei gratiam in Ecclefijshu-ius Iittoris,Lubecana,Hamburgica amp;nbsp;Lu-neburg!ca,amp;c.

Si quis nero inter Profeflbrcs articu-lum aliquem aut plures in doétrina im-pugnauerit, aut in dubium uocaucrit, de i'chifma autdifsidium excitaueri^ ad-moneatur à Senatu Academico.fiquc fen tentiam fuam tueri perrexerit, contro-uerfia deferatur adConfiftorium, amp;nbsp;per Confiftorij indices lt;Sc Academia Senatum ad ipfos Principes, ut ij deliberentan earn ob rem SynodusTheologorumè ui-cinis Ciuitatibus aut alijs locis fit co-genda.

Quomodoaütin Q;holi6fint informâdi

î64 DcconferuatSchoIarum.

ac docendi pueri, amp;nbsp;quæ eius inftitutionis ic difciplinz ratio eflb debeat, id omnibus temporibus feriô in Vifitationibus manda ri debet.

Etcumfæpenoui Ludimagiftri.uocen-turamp;. recipiantut, cumip pro uarietate in-geniorum alijs alia placeant,ut ea quæ priores præceptores pucris tradiderunt fuc-ccflbrcs eorum mutent , amp;nbsp;cùm mutatio-nesilJxac uariationes puerosin difcendo retardent acremorentur.amp;cumaliaetianî incommoda inde confequantur , iudica-mus in rem puçritiæ futurum fi in genere, talis aliquaautafsimilis quamhlcfubijci-mus in pueris docendis forma atque ratio feruetur.In ipfis tarnen Vifitationibus con fydercnturPeriftafes aut circumftantiæo-tnnes,ut pro cuiufque ciuitatis, uici ac loci qualitate.ratione acdiuerfiutein medium confulatur.

DE SCHOLIS TRIVIA-libus aut puerilibus.

Principio diftribuantur pueri in très eut quatuor clafies pro ratione profeftus. Primæ clafsis pueri fint Alphabetarij.ij qui prima literarum elementa agnofcere amp;le-geredifcunt. Hi primo difcant enchiridi olaillaautlibellulosjn quibuseft Alpba-betumjioc eft literarum elementa,Oratio

Domi-

De Scholl's tnuial.aut pueril. 265 Dominica,Symbolum,Decalogus.Nee alij libelli ijs debent propon i principio.

Poftea Donatus ócCato fimul iplis pro-ponantur.ficutLudimagifter quotidie u-num atqj altcrum Verfum aut diftichon ex ponat,quod pueri poftridie aut in altera a-liqua hora récitent amp;nbsp;exponant, ut aliquot Latinas uoces difcant, amp;ad Latinx linguas ufumucrbaamp; formulas colligant ,amp; ea-rum fuppelleftilem aliquam in promptu habeant . Efttp utile ut non femel dunta-xat, fed bis etiam legant Donatum amp;nbsp;Catonem.

Hi pueri doceantur amp;nbsp;pingere literas, prxformentur illis lïgurx clementoruin quas pingendo imitcntur.attpferio exiga-tur ab ejs, ut quotidie Ludimagiftro exhi-beantcaquxpinxeruntautfcripfcrunt.

Et ut plus uocularura Latinarum difcant,binje ipfis Latinx uocös quotidie fub Vefperamproponantur, ut cas edifcantamp; poftridic manc prxceptori récitent, easijf in libellulos peculiares defcribant, aut fi pfî pingere nondumpoflunt , ab alijs curent fibi de (cribi, addaturlpLatinis uoci-bus uernacula lingua,ut Deus,Gott, Coe» lum.derhimel.

Doceanturbi pueri amp;cantillarc aliquld cum alijs pueris ut poftea,dicetur.

ALTERA eUfsis habeat pucros, qui

166 De Schöli's trJuiataut puent probè amp;nbsp;exaftè iam didiceru nt legere,qui-lt;jue régulas Grammatices cdifcere incipi-unt. Qiiotidiè àprandioexerceanturpue ri in Mulîca.HuiçCIafsi aut Decuriæ, quas fecunda uocari poteft.aut his pueris qui eX peditè iam legunt.exponantur Fabulx Æ-fopi,quas loachimus Camerarius conuer-tit in linguam Latinam è Grxca.idip fiat f« ria fecunda amp;tertia.Seligat lt;Sc Ludimagi-fter pueros , quos idoneos iudicauerit, , quibus deinde prxiegantur aliquot Dialogs fuaues amp;iucundi è CoIIoquijs EraP mi, eiufquelibellus deCiuilitate morum, atquèetiam Libellus loachimi Camera-rÿ , cuiustitulus cft.Prxcepta morum,amp;c. Sed Æfopus tarnen femper maneat in fcho Iis.

Feria quinta amp;nbsp;lextahuic Clalsi expo-natur Terentius.cumcppuerideuerboe-difcant.Non itatpobruendifunt, fedpau-caipfis cxponenda quà facilius memorias । commendent.

His pueris fub uciperam, ubi Ludiini egreffuri funt, elegans ÄutilisaliquaSeu tcntiola prxicribcnda exponendaeft, quam ftatim in libellunl aut enchiridio-lum fuum defcribant, amp;nbsp;domi répétant atqueedifcant.qub earn altero dieinLu-dum mànê rcuerfi recitarc queant, qua-iee h« funt,Timor Domini initium Sa-pientig

DeSchoIistnaïal.autpucr, id/

pientix. Item : Omnibus in rebus modus eft pulcherri ma uirtus.ac fi m iles.

Mane hi pueri recitent ca quse in Æ(o-po amp;nbsp;Terentiopridie audierunt, EtPrx-ceptor aliquot nomina eos declinare ,lt;5c uerba aliquot coniugare iubeat, pauca autmulta prorationeamp;captu atque pro-feftu pucrorura.Exigat (Sc diligenter régulas de Generibus,Ca'.ihus,Pra't;''itis amp;nbsp;Su-pinis, dec. Si etiam Regulas Conftmflio-num didicerunt pueri, iubeat de ronftrue-re, ut uocant, régulas Syntaxeoî aut c5-ftruftionisexigat.

Altera hora antemeridiana bis quatuor diebus.Lunx, Martis, louis amp;nbsp;Veneris fèu feria fccunda, tertia, quinta âc fexta recitent memoriterpart'culam aliquam in E-t) mologia. Eas rejulas poftea Præccptor exemplisexplicet (Je dsclaret , Siquecty-mologiam di'dicerunt , poftea lt;St Synta-I xin , eadem hora , itidem memoriter recitent. Præceptor uerö eas régulas ex-emplis déclarée , interrogans pueros I in uernacula lingua , ut exempla Latina iuxta régulas Syntaxeos faciant, Exempli gratia, Vvie foil mann im Latein fprechçn , id eft,quomodo Latinèeffer-tur hxc fententia,Straffe folget gevuiflich nach Verachtung Göttlicher Gebot , id eft , Poena comitatur certô contemptuxn

168 DcSchoIistfiuiaLautpuent diuinarum legum. Et omninö magna diligentia amp;nbsp;feueritate à Ludimagiftrishut cogendifuntpueri, ut régulas Grammatices memoriter edilcan t. Nee ullo modo ferenda eft quorûndam amentia amp;nbsp;ftolidi-tas,qui régulas contemnunt,putantcj; fcci-tra cognitionem regularum linguam Lati nam difeere pofle. Eft hocquoq; utile uti« totaregiôe ijfdem non uarijsEtymologic amp;nbsp;Syntaxeos libellis utantur.

Die Mercurij amp;nbsp;Saturni feu feria quart» amp;nbsp;feptimaCatechifmusproponatur,amp;re-petaturperoés clafles. Praeceptores lingu-lospuerosordineclarè amp;nbsp;enucleatèiube-ant recitare Decalogum, Symbolum fidei, precationem Dominicam.

Grandioribus in Catechifmo propo-nanturplura,uidelicet,Q£otfintperfon« Diuinitatis, Quid fit Lex, Quid peccatuni, Quid Euangelium,Quid pœnitentia, Quo modo homo accipiat remifsionem pecca* torum, amp;c. Serio ctiam mandetur ut idem Catechifmus per totam ditionem in Scho-lis tradotur amp;nbsp;ufurpetur.

lifdem duobus diebus exponatur etiam Scholafticisleiftio aliqua facra autlibellus aliquisScripturasfacrae: Diebus Mercurij Mattbxi Euangelium aut Prouerbia Salo-monis , DiebusSaturni Prior Epiftolaad TiinotheumiautEpiftola ad CoJoflenfes,

aut

DeScholistriuial.autpuenh 269 aut infignis aliquis Pfalmus.quales funt, Miferere mei Dews, Pfàlmus $i.Beatus uir, Quarc fremuerunt gentes, De profundis. Item Pfalmus 14. Ad te Domine Jeuaui.Ité Î j.Benedicam Dominum in omni tempore,Pfalmus iió.Nifi Dominus ædificauerit. Pfalmus.ijî.Ecce quàm bonum,amp;c.

In’expofitione aut intcrpretationc ha-rum leftionum è’facris, diligenter præcc-ptores indicent Grammaticam, Sc hmpli-cem proprium ac grâmmaticum fenfum aperiantpueris.nec aliénas dilputationes admifceant.Edifcant etiam aliquot eorum Pfalmorum pueri,ut ijs inuocationem fuâ exerceant amp;nbsp;excitent.

Quidam Ludimagillri nihil nifî facras literaspueris proponendum putant,quidam planènihilfacrarum. Vtraqjpars er-rat.5cd is ordo quem dixi, utilis eft pucri-tiæ, eumc^ feruet qui fidi prxccptoris mu-nere fungi uoluerit.

TERTIA clafsis inScholis frequenti oribus fît eorum qui lie utcunt^ amp;nbsp;tolera-biliter gramraaticen tenent.Hiiprandio cxerceantur in Mufîca cum alifs hora ufîta ta.utantèdiximu». HincdiebusLunxdi Martis exponatur ipfîsVirgilius,Dicbus lo uis amp;nbsp;Veneris feleftæ aliquot Epiftolx Ci-ceronis aut libell us Cicero nis dç AmicitûK 4c §cnc^utc ^ut

270 DcSchoïistriuiatautpücn

Circa Vefpcramexponantur amp;exercea tur Kegulx Profbdix, amp;nbsp;quxdam utilia ac ïuauia Pocmaja Ouidij de Ponto,aut Hero ides Eobani, aut aliquot elegiæ Sabini,aut Stigelij exponantur,

Mane altero die ijdem pueri pro ratio-he temporis Virgilium aut EpiftolaS CiCe-ronis exponant.Prxceptores etiam ea qus expofuerunt iubeant conftruere, ut uocat, amp;nbsp;régulas cóftruélionisè Syntax! exigant. Nee txdere præceptores eius laboris debet, moleftiquidem fedpuerisutilifsimi. De-clinari etiam amp;nbsp;coniugari difAciliores uo-ces iubeat.

In hacdalTe repetenda eft amp;nbsp;ety'mologÜ atep Syntaxis.Recitent amp;nbsp;finguli pueri me-inoritcr régulas. Hxc etymologiæ amp;nbsp;Syntaxis repetirio perneceflaria eft . Pofliint Ludimagiftrï ea hora qua fit bxc repetitio, fecundam amp;nbsp;tertiam claflem coniungere, litea hora fimul pueri exerceantur amp;nbsp;au-diantur.

Hxc ut rité fiant,necefle eft ut Prxcepto res ipfi G‘àmmaticen probè teneant. Nam quæquisipfenondidicit.ijs non delefta-tur,nec ad ea difcenda cxcitatalios. Etqux quis nefcit nemo docere poteft.Loquantur Prafceptores cum SchoJafticis Latinè etia. Çogant etiam Scholafticos interfe Latina lingua uti.

Singulil

DeSchoIfstriüfatautpuor, a/f

Singulis feptimanis pueri tertix clalsil diebus Saturni prxceptori exhibcant Latinum aliquod fcriptum aut Epiftolam aut Hiftoriam aut carmen aliquod. Prxceptor diAetetiam pueris in lingua uernaculaali quot infignes Hiftorias.quas fequenti fepti mana conuertant in linguam^qualis eft bi-ftoria de lofepho,deSampfone,de DauidB, de filio pcrdito.amp;c.Itcm ex alijs aucoribut de Vlyffe amp;nbsp;Polypherao, de Hercule amp;nbsp;Oni pbale , de Cyro, de Cambyfedc Syfanïhe ludice, cuius cutis detrada iuftu Camby lîa in Tribunal expanfa eft, ut filius m tribunal collocatus pelle paterna commouefa-dusiufte iudicaret.Item deMida cuius au fesobidquödnon redè inter Apollincrn amp;nbsp;Pana iudicalTet, in auriculas Aliuina« funtcommutatx,amp; fimlles hiftorix.auta-pologi.aut fabulx de re aliqua utili adnio-nentes.ut ita pueri ftmul amp;. linguani cxcr-ceantamp;hiftorias difcant de de uirtucibu* multi« commonefiant. Debt etiani op«-ram Prxceptor«s,ut earum Hiftoriai uni lt;Sc fabularumutilium fuppelledilem aut coj-piam aliquam mediocrem ad manum St. in promptu habeant.

Eaquxin Scriptis puerorum Grainm* tica non lunt, indicet Prxceptor de cracn^i det.

Si in Ciuitjiubus ouioribui tâueft pu». 1

lyi DeScholistriui'al.aut pueril, rorum frequentia.ut quarta Claßis addi queat.tum ea fit eoriim pueroruqui probè amp;nbsp;exadè iam tenent etymologiam óc Synta xin . Hiseadem hora régula: Dialeftice« proponanturutcas recitent; cas amp;prxce' ptor facilibns amp;nbsp;utilibus exempJis decla-ret.Deinde proponantur ipfis initia etiam Rhetorices.

Hi fingulis feptimanis una hora etiam régulasGræcægrammatices recitent. Se- 1 qucntidie una hora deturexpofitioniPho cylidis, deinde Hcfiodi amp;.Ifocratis ad Dc-monicum.

Inexercitio Græcæ Grammatices prx' fcribat aliquando pueris utiJem aliquani fententiam , utuocesaliquotGrxcasdi-fcant,utamp;reftèpingereelcmenta aut lite-raseiuslinguæconfuefcant.IpfePrçceptov ctiam difcatpingereeleganter literas.Sen-tentiæautem hæ ac fimiles ^roponantun

Homerus ait: nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nyxifTiS

^XTtivcri «'t'öjoüTD'flt.Itemtj^^a nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;!

Kor nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Item A nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dTTXifjaiif

TTHÛ ètàs-ItemKCtKHçScTr'

TfcA©'xàxèp. Ethisfimiles.quarumfen tentiarum in ea lingua magna copia af-®ui^.

Eftip uajde utile,ut luuentus mox ubt intcUigere incipit,talcs fententias

De Scholis triuiataut pueril« 27J Sût.n.generales rcgulç uitç.quç de uirtuti-bus poftea admonét,amp; ad eas excitât. Eftiç oration is quoddâ decus amp;. ornamen tü lîn-gulare,fi eç fcntentiç accômodentur apporté ijs de qbus agimus amp;nbsp;loqmur. Profunt pueris ad hoc quocp ut meliora inucniant, amp;nbsp;ut meliore ordine atq; elegantius ea qux fcripturi autlocuturi funt proponant.

Si nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;aliquis, qui fibi (apien

tiæ magnçperfuafionéinduit, hîcdixcrit, Hçc efle puerilia,libenter id fateor.Scd hçc puenlia funt maximè neçeflaria • Sût enim tKr«ylt;éy«j,amp; introduâio feu prçparamen taautrudimentabonædifciplinx amp;nbsp;bona rura artiura, ubi pucritia Catechifmum amp;nbsp;Grammatica probè didicerit.In oibus çdi-ficijs hoc prçcipuè ncceflarium eft, ut iacia tur bonum fundamentum. Sunt auté hæc puerilia.pietatis amp;nbsp;bonarum literarum arque artium fundamenta. Quare contemni aut leuia amp;nbsp;defpicabilia duci non debent.

Et cùm Artifex induftrius ad earn rem pertineat, qui iacere ea fundaméta debeat, ideoubi Ludimagifter aliquis in ciuitati-bushuiusditionisaut Ducatus acceptan-dus eft.mitti debet Roftochium ,utà per-fonis.quibus id officij demandabitur, anti examinetur, amp;nbsp;ab ijs tellimonium afFe-rat .feadidniunusdocendipueritiatneP fcidoucum.

$

274

CLV INTA PARS, DE CONSER.VATIONE ET DE-fenlîone Pallorum,aliorumcpconcio natorum.acProfeflbrum in Aca demijs amp;Triiiialib.fcholis.

Salmus inqt, Nó mortui lau dabût te Dfie,fcih'cet, uerbü Del prxdicâdo.aut docédo, amp;innocâdoDeû,utfuisla-boribus aut confefsione ni-uis ieruiât,(Sr profint.fcd fie ncc aliter DcuJ fibi æternâ Ecclefiâ colligere uult.ut in bac uita in humano généré incipiatcognitioi-pfîusperEiiâgelij doftrinâ.Qui ita^in hac calamitofa atrpimbecilli uita adDeû nôftiC rit côuerfus.is in æternum exitiû ruit, ficu ti clarèdocet Apnftolus a.Cor.^.fuperindtt emurfi induti nônudi reperiemur. Itew: Beati q in Dno moriuntur.Qui itaq, ex bac uitadifeedit nô côuerfus nec credésinCbri ■ftûfiliü Dei Dnm noftrû isnôpotnôdâna ri.lté i.Cor.$.ait Apoft.Oés nos mahifeftari oportet corâ tribunaliChrifti, ut reportet •unufquiGp ea quç fiunt per corpus iuxta id qd fecitfiue bonû fiuemalu.Cûitat^inbae prçfenti ac mortali uita ecclefiâ colligi ne-cefiè fit.cumlj, æterna uita per Euâgelij do-ftrinâ hîc inchoctur, nccefle ctiâ eft.utmi-nifteriû uerbi ÿi rainiftri uçrbi côfçruétur.

Et

De confer.amp;defenCPaft» 175 Et feuerûDei mandatû extat ut cóferuétur. Donee etiä in hac uita fuperftites funt mini ftri.fuppeditäda ipfis funtunde alätur,unde ueftiât, unde ftudia excolant.Eft amp;nbsp;Dei mandatû utcófulatur ipforûegentib.uxo-rib.óc iiberis ne in famis periculû ueniant.

Et cû Deus ipfe feiat müdû ataxijs multis refertû efle,cüi:jj maxima pars holm Deüamp; Euâg.eius conténat, ipfe ut côfolatione fua nos aïaretamp;fulciret 4gt;mittit fe miniftris fui uerbi daturû unde alâtur,amp; in ecclefia exci taturûaliqsq fingulari qdâafflatudiuino moti, no abhorreât à funftiûe docédi gtü-gt; uis ardua.utexbaufta ilia uidua in ciuitate ' illametallicaSarepta.amp;utAbdias in perfe cutîôe pios amp;nbsp;doétos illos uiros in fpelücis abfcôditos aluit,amp; ut pia matronaElizabet fouit filiû fuü loâ.Baptiftâ in fuga ultra lor dané.cû Herodes pueros bimulos amp;nbsp;mino res ïtcriiceret.ut Maria fouit Chriftûin Æ-gypto cû parèntibus profugû amp;c. Atep ideo monetChriftus utprimûquçramus regnii Dei amp;nbsp;iufticiam eius, addita promifsione, quod tune omnia fit nobis adieéturus.

' Hæpromifsiôesamp;hçc exempla nos eon folentur.ut ftatuamus Deum feruaturû Ec clefia.quamuis maxima pars hoïm ueram doftrinâafperneturamp;perfequatur.Neqj.n. patieturChrûs ecclefia fuâ funditus deleri.

I nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Eli tatnen otnnib.Magiftratibus,imô o«

176 De conférât dcfcn.Paft.

mnibusetiam hominibus, maxime ijs qui. mébra eccleliç efle uolût.feriô mandatü.iit' lt;S:ipfigratitiidinéfuamerga Deû protâto bencficio teftantes, ad conferuationë mini llcrijamp;fuftentat!Ônê minillrorû uerbi ali quid côfsrant.Imô eâ ob caufam Deus terra annuls fruftibus fœcundatrôc mundûi-deô côferuat ut mébra ccclefîç coüigat.Oni nes.n.fruftuscrefcuntprçcipuè amp;maxiniè propter miferos illcs homines tâparuulos qadultos,qui mébra Chriftiiam funt aut futur! adhucfunt.Ergodecetamp;æquumeft ut fideles ucrbi doiftores ac miniltri corû qq; bonorü pornôe aliqua fruâtur,ut «Si A-poftolus teftatur.i. Tim.i. Laborante agri cola oportet primû de fruólibus percipere.

Ac in lege Mofaica Deus ipfe.fons oisfa-pientiç,legü,iSciùÜic!ç, peculiaréin fuopo pulo tribu ad hoc colli tu it ut mu nia docé-di «Si cultuü in ecclefia fubiret, uidelicet.tri bumLeui.cui lt;amp;nbsp;profpexitliberaliterdea-liraétis.èfacrificijs primitijs.decimis.acdc babitationibus proprijs alijscp ad uita fuftê tandam öc commodèexigenda neceiFarijs.

Etfi aüt ad Leuiticas illas ccrcmonias al Iigatinófumus(idqdfcire omninó opor-tetjhoc tnobferuandü eft probè, eo ipfoj facerdotibus in ueteri Tcftaméto,tara beni gnèprofpexit de uiiflu, fatisteftariDeü.fe hoe onmin o uelle «Sc feriö reqrcrc ut ad có-feruatio«

DeconfcnSCdefenfPaft» 277 fruatîoné doftrinæ amp;miniftcnj uerbîmi-niftri ccclefiçalâtitr.Vult Deus hoc qrp nobis (èmper eße in cófpeélu amp;nbsp;nos probè tenere,g, profumma fua mifcricordiaxter-nâecclefiâ in hacuita peruerbi minifteriû nec aliter,colligat.Et.i.Cor.9.ait Paulus, Sic Dhs ordinauit,ut q Euangeliuin annunci-antexEuangelio uiuant,id cft,habeantom nia ea quç ad fuftentanda banc uita funt nc ceflaria.Et fçpe hoc prçceptû eft repetitum.

Hine dare patet cp illi oés grauiter cotra Deü peccent amp;nbsp;fua ingratitudine Deu uehc méteroftendât.qad conferuandü minifte rium uerbi nihil cóferunt.pro modo codi tionis amp;nbsp;facultatû fuarum, maximè ij qdia bolicis calûnijs profeindût Sc exagitant, co tumeliofecytradant miferos uerbi mini-ftros , auaritix eosfubinde infimulantes, cum tarnen fames ex ore ipforum eraicet, ac facies eorum ac familiç ipforum fçpè te-ftentur, eos probè aliquando efurire, aut non magna eos abûdâtiaaffluerc.

Suntetiâquibonaecclefiaftica amp;Paro-cbialia furatur amp;nbsp;rapiüt ubicunqj poflunr. Et funt Hypocritx quidam, qui craftum Sc. tetrum hunc erroré publicis etiam fcriptis fparlèrunt.miniftros uerbi nó pofte nec de bere quicq proprij habere. Vagantur etiam pal sim multi Anabaptiftæ, g uulgus amp;nbsp;ru-diores cocra Paftoret è falahjs amp;■ reditibus

S 5

278 Dcconfcnamp;fdefenCPafi', uiuétcs,irritâtamp;accédunt,gloriâtes fc doce re gratis,nihiltp habere ftipédij,amp;(e multi* çrûnis.crucibus amp;nbsp;affliftionib. conflidari.

Côtra has erroneas.abfurdas Si fanatica* opiniôeSjCalûnias amp;nbsp;blalphemias.qbus de-formaturipfumminiftcriüdiuinû(inquo I Chriftusipfe Pontifex, ArchiepifcopusÄ fummusPaftoreft.in q amp;nbsp;per uocé Euagelij efficaciter opcratur.côuertens multos ad fa * luté)probèmuniâturrudiores, ncabilb* | impoftorib.amp; fanaticiscircûueniâtur,fe(l | dooeâtur amp;admoneanturut Euangelijdo éf rinâ.iS: Chriftû ipfum eiusip mébra.mif* rosPaftoresiSc miniftros uerbi diuini,elt; aïo diligât, cppleftâtur colât ac uenerétur-

Eft de ofhciû Magîftratus in bonorum ec clcliafticorûfures »St raptoresaïaduertere.

Apoftolorü téporib. coJleftç font in ec-cleiiaeleemoljnç, qbusminiftri uerbi ale-bâtur,lt;amp;; egétibus fubueniebatur.Poftaliq^ Tçcula Côftantinus Caeiar ecclefiæ donauit bonaiS: reditus ad conferuationéMiniftC' rij.nô régna,no dnationem aliquâ terrena, nôciuitates.Sed lulianusApoltataijs redid bus ecclefiâ poftea fpoliauit, fcômatib. eria jlludés Chriftianis.g» hoc modo negociüfa lutis (amp; beatitudinis eorû proueheret,cûdo ftrina Chrifti teftetur Beatos efle pauperes: quibusSarcafmis âc nunc quidâ utûtiir.Eo cccletiæ holle è uiuis fublato louianustS:

Theodofiu*

Dcconfcr.SddefenCPafti 279 Thcodofîusdonarût guidé ccclefiçquædâ, fed no ita multaiNo logé poft cccieliç amp;nbsp;ca-rû cöftirutióes per Góttlios.V^^^alos,Hun-nos in occidéte, lt;S:perSultanûinoriéte tur batç amp;nbsp;crudeliter uaftatxfunt.

Poftea Carolus M.in ltalia,Gàllia,amp; Ger man ia ecclefias reftaurau i t amp;nbsp;in tnultis lacis conftituit, Papa uerô Romanus eo ipfo creiütjpotétiorcp faiftus,do(ftrinalp uera ob fcurata eft.Etinde ab initio Pap.e,Epifcopi, Canonici, ambiuerüt dominationes mun-danas amp;nbsp;in hoc toti fuerunt.ut imperitarée amp;alijs dominarétur poftpofitisftudijs.ôc concionum laboribus.examinibus. ordi-nationibus amp;uiGtationibusordinarijs, in quibus commonefadiones de dodtinçpu ritate,amp;cultibus ueris.aiijstp ad pietatédc ecclelîîE utilitaté neceflarijs,fieri debebant. Magnos Principatus aut Principum ditio-nesmirisartibus,infidijs,dolis,aftu,fraudi buSjimpofturis.uafriciedcçalliditateatquc etiâ multis amp;nbsp;magnis tumultibus ac moti-bus bellicis ad fe pertraxeruht,amp; fibi fube-gerunt.Sed ciim palàm fit Chriftum Eccle-lîa: gubernationé à politica fecreuifle amp;nbsp;inter cas difcriminaffc.çumcp Pôtifices Roma ni de epifcopi in uocatione fua nô mâferint fed extra eâcgrefsi finqeft expendendûMa giftratui qd fithîc officij ipforû^amp;quâtuni jgt;ofsût,détoperâfumma diligétia ut lire cS

S 4

îSo Dcconfer.ædefenf.Pâft»

fulatur Dei gloriæj'pforumip ac fubditorû faluti.Quâuis aût Papifticos errores.idolo-manias.impofturas.rapinas amp;nbsp;libidines,a-liosip abufus atcp fcelera ac flagicia eorû ta-xamus palàm in noftra amp;nbsp;eccïcfiarum no-ftrarum Confefsione.non tn hoc animo fu mus (p quicQ uelimus aliud tentareaut co* fulere,gquod ratio Vocatiôis noftræ requi rit,amp; quantû ex ofdcio debemus. Deus luo tempore,quod ipfenouit, Pontificum Ro-manorum idolatrias amp;nbsp;dominationem af-feftatam,amp; nullo !ureoccupatam,profter-net,ac rapinas illorum bonorum rurfus di ripi iubebit.Hxc breuiter tantum addidi-mus,quô Confelsioncm noftram hic obiter adderemus amp;nbsp;conlcruaremus.

Bonauero Ecclefiaftica quæ funtinno-ftraditione,Epilco2atus,Canonicatus,Mo nafteria,amp; Prae ben. las, quas uncant, diripi Magiftratus nequaq patietur,fed dabit ope ram ut conferuentur ad eccleliarum utilita tem,quô pro ratione Ciuitatum amp;nbsp;Pagoru exijsbonisde confiliopiorum amp;pruden-nim uirorum falaria conftituantur Aqade-miçprofefroribusamp; ecclefiarum miniftris. Pium.n.eftamp; legibus confentaneû ,utli«c bonaquæ olim ad conferuationem mini-fteriorum in ecclefia contributa amp;côdonâ ta funt,nuncquoq;in huncufum conferâ-tur,ut doârina,Ecclelîæ, Scholx, amp;nbsp;Ptocho

I nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dochi«

De confer, 8C defenf Paft. 2S1 dochia aut Hofpitalia.ut uocantjcóferueni tur.Vifitatoresitacpfignificent quæ Ecclc-fiç fubfidio aiiquo opus habeant.ut ijs fuc. curratur.Manifeftü eft amp;nbsp;hoc.fic Ordinatio nem amp;nbsp;Examen conftituendü efre,ut Ordi nadis,fi tenues funt.fuppeditétur fumptus ubi Ordinatio ad aliquot dies eft procrafti nanda.ut probè ante informentur, amp;nbsp;de ijs qux ipforum ofhcij funt.edoceantur.Exa-mé.n.amp;Informatioautlnftitutio funtma ximè ncceflaria.Nec fine grandi aliqua pe-cunix fumma Confiftoria,quaE uocant,c5-ftituiatep Vifitatióes fieri pofluntüd quoJ oés intelligentes norunt. Et in buneufum Epifcopatus tat is reditibus amp;nbsp;donarijs dota ti funt.Ac deteftanda eft Epifcoporum amp;. Canonicorü Papifticorû ingluuies,eas elee mofy nas perditè nunc cófumentium amp;nbsp;Èc clefix nihil omnino feruientiûjmô ca ua-ftantiü.Eft amp;nbsp;deploranda miferorum amp;. de folatorum Paftorum ac fimilium qui Ecde fix feruiunt conditio, quibus labores Ordi nationis,Côfiftoriû,amp; Vifitationis funt im pofiti.nec tn tantum de bonis illis Ecclefia-fticis accipiunt, quantüad eâ rem opus eft.

Eft itaq; hic animus amp;nbsp;hxc uolütas Prin cipum.ut in eum ufum Epifcopatuü amp;nbsp;Mo naftcriorum bona ac reditus conferantur. Agnofcant enim fe ex officio debere Eccie-fix fubfidio dcprxfidio efte,iuxta illud Pro

S 5

181 De confer«amp; defenCPaft»

phetæ Efaiæ cap. 49. Erût reges nutricij tu» amp;nbsp;reginç nutrîces tuç.hoc eft,Reges amp;nbsp;Pr*” cipes Ecclefiarûcuram.patrocinium amp;tu-telam fufcipiant.ünt ueluti patres amp;nbsp;nutri-tores earum, amp;nbsp;animo paterno eas complu ftantur, amp;nbsp;in hoc fint toti, ut conftruetur minifterium lt;Sc ut miniftri habeât quibus fuftententur.lta ôtomnes Ciuitates amp;Pob tiæ honeftæ in hoc totæ fint amp;nbsp;fumma cura aduigilent ut conferuetur minifteriun* ut^ ita Ecclefiæ fint nutrices.

Huic mandato diuino par gratiam Dcigt; Principespariturifunt. Etcùm diélunii*^ Efaiæ de omnibusMagiftratibus loquatuG fint amp;nbsp;Ciuitates ad opustampiumacfalU' tare faciles amp;nbsp;lubentes.

Acprimûin omnibus Ciuitâtibusamp;P* gis bona Parochialia aut Ecclefiaftica liter conferuentur amp;nbsp;augeantur.

Et fingulis diebus feftis in omnibus Par** chijs publicè in templis aut ante ualuas té-plorum colligantur cleemofynæ, quibus pauperes pro ratione amp;nbsp;conditione cuiuflt;V perlonæ, alantur amp;nbsp;foueantur.

Deinde in fingulisCiuitatibustanin*® gnis g paruis per Senatum conftituatur Ga zophylâcium.in quo reditus amp;nbsp;bona Ecclc fiæ reponâtur.Et cû làcella.prgbendx amp;nbsp;fr® terniutes utuocant.qux in Ciuit^tibuso-lim fuerunt, habeant fuos reditus, ij red*-

Dexonfcr.S^ defenf.Pafî, 28^ tiiamp;in communem Ciftam reponidebent, utjndefumantur ttipçndia Diaconorum, ÄLudimagiftrorum atqj eti'am eleemofy-næ pauperum. Ad rationes acceptorum amp;nbsp;expenforum eligantur homines fpeftatjcti dei amp;integritatis . Tale Gazophylacium aut talis Cifta, fi âbundat amp;nbsp;afflu ït.toti Ci-uitati prodeft. Quapropterfiquæ priuatx p’erfonæ in Ciuitatibus ius Patronatus ali-quarum Præbendarum aut ßeneficiorum, ut uocant, haberent,n5 tarnen ob id fibi ea bona uédicare.aut in fuum ufum transfer-re debent.cum Ecciefiæ damno. Nam talc« præbendæ à maioribus eorum ecclefiae di-catae ôc donatæ funt.Vt ôt Principes ipfi epi fcopatuum amp;. Monafteriorum bona fibi nolunt uendicarc , fed ad utilitatcm ec-clefiæ , ftudiorum , aut Academiac, amp;nbsp;Scholarum, item Confiftoriorum, Ordina tionum amp;nbsp;Vifitationum confçruare amp;. tue ri ftudebunt.

Quiffpconfyderetaccogitet etiam corn munem utilitaté,amp; magnificam ac munifi cam illam liberalifsimamip Chrifti Domini noftri promifsioné ubi ait, Qui dederit poculûfrigidxunièpufillis nomine dilci puli.id eft,propter dodrinam.amé dico uo bis nôpcrdituruseft mercedéfuam. Hanc promifsioné magnifaciamus, nec dubite-musDeum ob cas eleemofynas mitigaturû

284 Dcconfenamp;dcfen.Paß.

multas pœnas, amp;nbsp;cumulaturum dona. Sic exerceamusucramfidcm, fimustp alacres £c lubétes ad largiendas elecmofj'nas amp;nbsp;ad conferendam opem amp;nbsp;operam, ut minifte rium conferuetur.amp;c.Principes ctiam Deo auxiliante piam illam Gazophylacioruffl ordinationem diligenter amp;nbsp;fedulo tuebufl tur amp;conferuareftudebunt.

Senatus ctiam cuiuftpciuitatis quaterin ttnno aliquotprobatæddei uiris l'd deman dct,utcxomnibus aedibus eleemolynas in Ciftam illam communem cclligant, uide-licet in feftis Natiuitatis, Palchæ. PentecOquot; ftes,lt;Sc die Michaelis. Admoneri autem an-tè debet populus per Paftorem pro amp;nbsp;à con cione utlibcntcr amp;nbsp;large contribuant.

Omninôenimdecetamp;çquiüimumelt) idip ferio rcquirit Deus,ut quiftp ad confe f uationem uerac doftrinac amp;. piorum cœtu-um,profila perfona ipfe quoque aliquid opis amp;nbsp;fubfidij alFerat, detep fignificatio-nem aliquam gratitudinis erga Deum pro hoc longé omnium maximo beneficioac Dono,quôd fe patefccitnobis,quôd filium fuum ad nos mifît,quôd doftrinam uerant nobis donauit, quod honeftos cœtus illos Ecclefiafiicosconferuat.inquibus noseru dit.docet, inftruit, amp;nbsp;inuocantes exaudit, amp;c.

Et ut xtertÂm Ecclefiam in hac uita fîbi collisat.

De confer. amp;nbsp;defenfPaft, 285 «olligat, hrnccorporalemquoquc uitam, amp;nbsp;ea qux ad fuftentationem uitæ necefTa-ha funt,rcgnacp ac politias conferuat.

Et cum hæc humanä natura non ad haue miferam , aerumnofam amp;nbsp;caducam fluxamtp uitani conditafit,fcd ad uitam fempitcrnam.in qua ad Deum conuerfi di uinam effentiam in omnem aeternitatem contemplabuntur, amp;nbsp;diuina (apientia, luce,amp;iulticia replebuntur, cum^nonali-tetquàmperminifteriumucrbi Sacrä-menta fît in hac uita in nobis ea ineboatu-rus,ideo diligenter amp;nbsp;fæpe admonédi funt auditores,ut hæc immenla Dei dona répétant niemoria,ac probè confyderent, mini fteriaament , accolant, deinijsDeum«Sc inChriftum Dominum prædicent acglo-rificent.Deumtpardenter orcnt,ut purita-tem doftrinx conferuare dignetur,ei(p grà tias agant.agnofcant'cp idfummum in terris efTe bcncfîciû de donum, fi Magiftratus cura fummi huius operis etiam affîcitur, utuera Dei cognitio de inuocatio plante-tur«8c propagetur . Cogitet de quifquc ft quoque membrum efle Eeelefîx , «5e fi-Eiquoque opem aliquam adEcclefîæcon feruationem elTe conferendam . Ho« Deus ipfe fxpe mandauit, «amp; pro ijs benefî-eijs de offîcijs Eeelefîx prxftitis promifîtft prxtnia magna largiturum,amp; ip omnibu«