Dit boek hoort bij de Collectie Van Buchell

Huybert van Buchell (1513-1599)

Meer informatie over de collectie is beschikbaar op:

http://repertorium.librarv.uu.nl/node/2732

Wegens onderzoek aan deze collectie is bij deze boeken ook de volledige buitenkant gescand. De hierna volgende scans zijn in volgorde waarop ze getoond worden:

• • de rug van het boek

• • de kopsnede

• • de frontsnede • de staartsnede • het achterplat

This book is part of the Van Buchell Collection

Huybert van Buchell (1513-1599)

More information on this collection is available at: http://repertorium.librarv.uu.nl/node/2732

Due to research concerning this collection the outside of these books has been scanned in full. The following scans are, in order of appearance:

• • the spine

• • the head edge

• • the fore edge

• • the bottom edge

• • the back board

L. oct.

259^'

Dk VLRICI FABRÏ

CII CONF nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;INI

lureconf. 6lt; Archiepife.Pn'ncipi'sœ EIc «ïïoris Treuen'ci cófiIiarq,Proceuus ludiciarms utilifsimus, tampri mumeuulgatus, Cuntprafatione' D. ÏVSTINI GOB

L E R I

eiufJemFibricij uitlt;t(^moribns nonnulU^f

item,

PETRI MQSELLANI PROTE' genfisuita,continensftudioCï hominis imagi* nem,percundeni D. IuftinumGobi= lerumconkripta.

dialoges ISAGOGI ctuin Infiitutioneslu/liniam Imp-ccrtamlegA lii flud^mcthodum exponens, i o a n n » A p 8 L L o lureeonf.dutore.

OPTIMO E T I

TEGERRIMO VIRO IVDI-ciarij orJixiiciui Confluentino,ioinni

Seito, comçitri fuo^

IVSTINVS GOBLERVS

Goarintts S D.

Legans cumpn'mis Grx» corum uerbum eft.i'taf Aw 'fTtiéiit, TTK^Mc^it ytn AävÖwöVjNouos parans agt; mi'cos, ueterum ne obh* uifcere» Equidem cum ftatuiflem all* quid hoc tempore ad te fcribere, fua* uiflime com pater, quod noftri memo* riam tibi refricaret, non uidebar mihi facere inepte,fi eum,quern pleriqj à no* bisiam expetuntfibi communicari iu-ciariumproccfl'um Dodîiflimi uiri Vb rici Fabricq, quondam compatris tui, Qi. anteceflbris noftri,una cum cpiftola hac ad te tranfmitterem. Cui enim hoc collecftaneum rcctius nuncuparo, quam ubi? qui dC fingulari ftudio ui*

rum

EPISTOLA

rum profecutus es femper, amp;nbsp;eruditio- nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;•*

nem eius fumme admiratus : ita qui-dem utfandiflimaeriam neceflitudinc tibi adiungendum , amp;nbsp;dukiffimum » patris nomen cum eo communican-dum putares,fukepto filio tuo VIriço è facro baptifmatis fonte.In quam amici * tiæ fbcietatcm,necc(ritudinemcp amp;nbsp;nos poftea uocaftijcamcp pro tua pietatc Cb mul achumanitate ueluti bæreditariam eflè ac perpetuam inter nos uoluifti, quum me duda in matrimonium Fa* briet) relióïa coniugCjad filiat tuæ Mar^ garetæ baptifmum adhiberes tefté, feu patrinû. Quam ego coniunóionê pro-fecîô amp;nbsp;plurimi fèmper feci, ôd utrique noftrûm, hoc cft,tibi germano,SC mihi accito patri, ideo adhuc iucundam ac dulcem efle iudico, quod ambo ctiam* num liberi illi tui fuperftites huiusnecef nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;,

fitudinisnosadmoneât. De Fabricio autem cum meminiffe multa 6^ iucun-da tibi,ôô catteris amicis noftris non in* grata poflèm,tamê quia adhuc illius me moria apudConfluentinos communes * amicos noftros recens eft,ô^ iam breui*

täte

N V N C V P A T o R I A, täte tempon's excluder,(altem pauciflîgt; maexmulrishoc in loco perftringam, amp;nbsp;ceu lt;ruüö4i{/ quandam, ut Græci uo-. cantjillius uitæ inftituam,hac ueluti iai famolaptjsuirimanibus parentare ita atep litare uolentcs, cu thura ( iuxta pro uerbium ) nohabemus. Necdeortu, aut de prima ætateôd adolefcentiæ ftu-dijs attinet plura dicere, quum QC hone ftis parentibus editus, amp;nbsp;melioribus li» terisimbutus, in dodifltmum uirûpa» riter,ÔC clariHimis principibus gratum familiaremcpeuaferit. Nam poliquam ex ephebisexceffît, paternamcp domu cgreflTus eft, ad capiendum uberiorem ingenij cultS remotiora gymnafia pri-tnumin Germania, deinde in Italia SC Gallqs inui{ît,itaut ad liberaliffimam utriuic^ linguae cognitionem iuris quo-que feientiam,! n qua etiam lauream ,no men, decuseppromeritus eft,coniungc ret, ÔC inampliflimi magnanimi^ prin cipis Richardi Archipræfulis Elelt;ftoris Treuerici Moecenatis noftri aulam iu-uenis receptus, per honoris gradus 0^ ordineseo afeendit,ut SC ad fecretiora « 5 con

E P I s T o L A

confilia admitteretur, amp;nbsp;longtnqui'orcs ■' grauiores^ legationes præ cæten's omz ni b us auh'cis obirct. Ablegatur aliquo-ties in Jtaliam, adeoqj ad ipfam urbem nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;;

Romam, mittitur in Galliam, profîciz fcitur inHiipaniamad DiuumCaro* Ium Imperatorem noftrum,periculofîs nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'

tcmporibuSjCum omnia fere inteftinis diffîdîjs ac bellis feruerentieacp négocia nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;’

quantOlibetgrauiafibi mandataita mo deratur,gubernat,Ô^ exequitur, ut et pa triæ utilitatem tranquillitatem^, amp;nbsp;fibi laudem decusq^ inde reportaret. Ceu e* nim Achates ille Aeneæ, fie dunfiimis ac diffîcillimis in rebus Richai do Vlri-eus, tempore illo cum Treuirorum ciui tas Refpubl. infeftis arraisimpetercz tur, adfuit, imminentem^ cladem amp;nbsp;t ruinam à ïoeis amp;nbsp;aris unà depellere confilio manucp adiuuit. Nec inter tot ’ tantasep curas amp;nbsp;negociofiflîmas ocu- ‘ pationes, unquam tarnen,nifi quando ualetudo prohibebat,ftudia intermifit: ièd fiue domi agcret,fiue foris peregri naretur,fcribebat,meditabatur,compo 4 nebat aliquid literis literatis^ aüribus dignum.

■i

h .

N V N C V P A t O R I A.

n dignutn.Vîdiequidem quæ è Græci’s uertebat non infcite, ludebat quandoc^ carmine, uerfuscp fcribebat ex têpore, t quos ad cliclim refonabat, uocc ma-nuqj juxta paratus, in omnibus bis mo deftia fîngulari amp;nbsp;grauitate rccenca. Eie ' gantes amp;nbsp;plurimas fæpe exarabat epix ftolas,ita utad Plinij Secundi grauitate » nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ac dicflionê quàm proxime uideretur ac

cedcre.In peregrinationibusquidem et itinere quantûuis longo ac diffïcili,libel lis exiguitatis præcipuæ ôd qui minus adderent farcinulæ ponderis,tanquam bdis,utaitFlaccus,fodalibus,amœnif fimis^ comitib.femet inftruebat ôi ob-letfîabat.Dotfîos uiros ubicp locorû tan quâ facra numina adibat,eorûcp amicp I nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tiâraodeftifsimeambiebat,religiofini -

' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;me colebat, ÔC offïciofa mittendarû litC'

' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;rarûconfuetudinefouebatôd conferua

* nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;bat»Cû ErafmoRoterodamounico no

ftri faeculi décoré,cû Hermanno Nouæ Aquilae comité, cû Beato Rhenano, c3 VlrichoHutenOjCû Bonifacio Amor'

4 bachio,cû lacobo Sobio, cû Pett o Mo' fellano coterraneo tuo,cuius uitâ quoc^ « 4 dein«

i

E PI STOLA

deinccps fubiunximus,alqscp plunmis docfîiffîmis celcberrimis literarum ac ftudiorum cültoribus,quemadmodum ex ipforum ad ilium cpiftolis colligere eft, notitiam amp;amicitiamconftitutam habebat.Decxteris iam filco:nelt;$ enim hoe tempore aliqüem inftitui fcribere» PraïtereoAldum Manucium, Franci-fcum Alulanum,Petrum BembumJa cobum Sadoletum in Italia. Rurfus in Gallifs Aht, à Prato Regium Cancel* larium -, Guilhelmum Budæum Lute* tiæ Parrhifiorum, alios^ infignes pra:-claroscpuirosgt;quoshotos fibi fuauirtu teachumanitate reddiderat. Aldo etiS di Afulano celeberrimis Venetiarum, adeo^ totius Italig typograph is, ueteres quo fdä codices, nec p a ucosqu ide, nec mediocriter dodos,quorS diligens er at acfedulus per diœcefimTreuerêfèm ex autoritäre ^diplomate Richardi Archi præfulis inueftigator, fubminiftraue ' rat,aliosq3 altjs excudédosdederat.Tu Si in ultima ilia ad Cæiàrem inHifpa* nias profedione,in qua occubuit, quof dam feed extuliire,autalioqui fublatos

cITe

NVNCVPÄTORIA, efle uerißmilc eft,quos iam fruftra z fuo chirographo defideramus: ut fun t inter cætera duo hbrt Tertuh'ani de Spcóacu h's,centum Declamanones Fabij Quin tiliani,amp; nonnulli aiq, qui ilhus occafu naufragiû ôi ipfi paftï funt. exquoccu reliquiae referuati erant,quos iam antea typographis comunicauimus, Macro* bius,Othonesduo,Athanafius, Cyril* lus,Grgce fcripri codices. Ne^enim tale quRquam quod aliunde ille ad publicu ufum acquifaeratjUobiSjetfi iure pofte nr.rs, priuarim unquam reftruandum duximus,fed in commune omnibus ftu diofis liberaliter uifum eft impartiri. Vtinam Seii comparer,que alacri ille ac luftiftimo ftudio epuluere aefitu eruerat, è blattis tineis redemerat, omnia ad nos noftrâ^manû perueniftent.De qua re cum fiC antea publico fcripto que ftus fum,06 fera nunc ea querela eft, no loinpræfentiaruefleprolixior . Sedad uitam mores^ illius reuertar, quos tu iëmper duxiftt innocentes, tanto^ inge niodignos, amp;ut plurimum amandos, imitâdos^,. Nâ di. ualdemodeftus erat, ft $ dein*

E PI ST o LA

SJ minime multiloquus,ita quidem ut fi de fua ac taciturnitatc fupra eruditio nem,quae in ipfo erat eximia,Richardo principi QC Ârchipræfuli prudentif-' fimo,effet quàm commendatiflîmus, intimus^ Qui ÔC manu fua fæpe ad Vlricum fcribebat de fertjs multa , ôi. de rebus grauiffimis cum nemine li' bentius frequentius'que communica ' bat. Scis quanta tn co grauitas, quan^ ta conftantta ÔC fides, qu?nta in legf bus interpretandis acrimoniajin aduogt; candis caufis æquitas ôi. integritas, ut non magis iuris quàm iuffitiæ conful-tus inter ciues ac populäres fuos habe» retur, quicp non minus controuerfias tolleret, quàm litium adioncs confti» Cueret. Et hasquidem uirtutes omnes fuis etiam fcriptis difertiffîmis olim ip-fe illuftriores manifeftiores'que reddi-diffet, ac mundo declaraflet, fi adiu» ftam aetatis metam (uixdum enim fepti mufupratricefimum annum attigerat) peruenirc fati dementia licuiflet. Ad quod nimirum ut fatculo quoque fuo monu»

NVNCVPATORU.

monumentis fuis quandoq; innotcfcc^ retjdoâriilam omnifanam,muleis que laboribus acquifitam prudentianijlup quot;nbsp;pelledikm item librorum feleóioium parare, ÔC otium poft tot legationtsSC perfunifla munera expetere iam uidebä ‘ tur. Sed quorfum Gngula hæc confe -óari laborof'id quod me et initio epifto læ minime recepi facîurum , amp;nbsp;tu mi compater melius me penitiusque iU Ium tibi, uc uicinum uicino , amicum amico, denique ut compatrem com* patri explöratum ÔC cognitum habe* bas, uidelicet quibus illemoribus, qua eruditione, doêîrina quepræditus fue* rit, quanta item autoritäre 8C gratia a-j pud Richardum à (Bvctffcttclaw co ; tempore Archipræfulem , amp;nbsp;princi-pem Eledîorem, loannem item à Met-tzenhaufen, ca:teros que tune prima* tes Treuericos ,amp; præfertim eum qui nunc fummas illius gentis modéra-turhabenas, Reuerendiffîmum domi* num loannem Ludouicum ab Hagen, principem noftrum gratioßlfimum : quié^

EPI s TO L A

quicp poft hune ùm proxi mas tene Mio ’ bilem Dom.FrancifcumàKrichingen metropolitanac ecdefiac T reuiréfis præ-pofitum, fautorem noftrum præcïpuu SiC maximum,propter fuam eruditions amp;nbsp;integrûatem emicuerat, quanta ciuili

täte ac humanitatc prçditus fuerat. Et fi nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;*

quid in eo eratuittj,quod certe minimû erat,hocerat quôd Suffenisillis, Vetro ntjs,SC fumi uenditoribus,hoc eft fucis aulicis,qui nufquam no funt,qui^ nul la aliqua uera feientia informati, nullis probati ftudtjs, amp;moribuspracditi,om nia tarnen fibi aflumerc ac uendicare ni hil ueriti, amarulêtior quodammodo at queinfeftiorefiêuidebatur.Nec tama-uerfabatur aliud,quàm fimulationê be-neuolentiac, quamœ lupeculas filas lu* * pina pelle indutas. Natura enim candi-dior multo atep integrior erat, quàm ut cuiquam dolos malos fraudes'ue ftrue* ret. ideocp quos tales animaduertebat, uel inceftebatjobiurgabat^ palam, uel omnino fi qua poterat,deuitabat. Ob quos mores ftudiacp equidê illi à quo tê porc nofcebam,fauiplurimum. aclicet

facul'

NVNCVPATORIA.

facultatum quahumcunque ilhus amp;nbsp;bf-bhothecg hæres atc^ fucceflbr nó eflem, tarnen uirtutes tantasin hominetanto pracdkare pat erat,atcp confentaneum* Fuiflêttandemamp;k dignS pro talibus mends honoré ô^locûquidêfplendidï * nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;oré apud exteros fe uocâtes naéiusjfi nô

in patria ÔC apud Richardû manere de-creuifletDemc^ Icgatus in Hifpaniam, uri meminimusjin ipfo innere SiC expe* didone fui muneris,cû iam peraôa {ce-na defunóoip negocio in reditu effet,ac Genuam peruenilfet, dyfenteriacorre-ptus, ac torminibus inteflinorü, fub ar dend firiouehementer adflióus excef-fit è uita. Quondam maiores noftri qx qui periculofis temporibus ïegationes iufcepiflentjOb^ Remp,morteobtjfi fent,monumenta extruebant,quo amp;nbsp;cg teri homines legadonismunus audaci» uscapefièrent,amp;pro breui uita diutur-nâ memoriâ redderent. Haec quis negat deberiquoc^à Treuiris,pro quorum fa lute tantam legationem fdfceperat, Fa^ bricio noftro, cuiut Icgatio ipfa mords caufa fuit,fie memoria eius laborisatep offï*

E P I s T o L A ■

ofFicq perpétua ac immortah's, uitâque (uteleganterCicero de Sulpitïo inquit) mortui in memoria uiuorum pofita cok locata«^ efTe debuit. Et cum illi nullam aliam gratiam referre iam poffîmus,hâc qualemcuncp grati animipïjs manibus illius parentandis decorandis^ fignifi* cationem noltram abs te mi comparer non grauate recipi,idemcp alios Fabri -Cl] noftri ftudiofos libenter faifîuros eß fe minime dubitamus.Eritautem hic IF bellus, ab illo quodam in priuatS ufum confcriptus,cttibi iam nominatim à mc nuncupatuSjCeu coniundionis illius ac neceffitudinis tranfacfîæ, gratæcp, qua nos tibi deuinxifti, utriufqjcùm noftro tû Fabricij nomine acceptus atcß com-mêdatus:tum quia Ôô ipfe in forenfibus cauiîs negocqsi^ (èdulô uerfaris, aciu-dicis quodâmodo partes agis: turn quo que, ut habeas quod te nouri amoris fi-mul ac illius uirtutum, ucl inter admim ftrationemtui muneris commoneface-repoflît. Bene ualc comparercharif-fime,cum tuis omnibus.Datum Man

da, in ducatu Brunfuicenfi. 50» Augufti. 15-41.

AD AMICVM CANDb dum^ Lclt;5torcm.

E« tria pr^e/ènti capief tibi dona UbeUo, Qw-e nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;oblcHent, Leüor amice,tuam.

fabricij fiudia cr mores, uitamq;,tabella Duiia breui cernes Uneamenta uiri.

Ac qtiem ille ipfe dedit uena meliorcproceffum luris,zx bic dubio nonßnegratus erit.

Vita Mofeüani properanter fcriptafequetur, Perdoéii merité tempus in omne mri.

I-rgo Icuicomprehenfa tibi iam donapapyro H^ec triafufcipitojconfulito^ bont.

' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;f nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;*

D- VLR t C H I F A-

BRICli C O jM F L V E rï T I N t lureconfulti Proec^us iudiciarius élegarts iiixtà ticutilis,per d. jvstinvm gogt; B L E R V MCjOitrittumlürecónfultuin fjuncprimumeditusi

■ V D I c I V M eft agt; ■’ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;lt;^ns tri'um perforiarö,

ü nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;iudicis , rei, óf aóogt;

amp; riSjfecundumHoftieil Wil fem in Summa de iugt; die. Et licet in iudidó fnqutfitidnis Si notorijnófint explicite; tres perfonæjUtpoteaôor: tamen poteft didjquod in inquifitionc infamia habea tur loco actons^er in notortjs notonum. Sic, Itac^uniuei faliter in quolibetiudi-do funt tres perfona;,uel fiCtæuel repræ fentatiuæ. Süntetiamaliquando aliæ perfonæ intérueniêtes iri iiidic!'o,ut procurator,côiuncla petfonäj óf fie de alijs* Item notarq, per quos afla conferibun-tur, quia alias eifdem Si felationi iudicis a non

T VL., FABRI Cil

non fiaretur.in c. quonîam contra fal£ de probat. Ordo fubftantïaltó lun's in qutbus cofiftat J uideBart.in I.prolatâ, c. de fenten. interlo.om.iud, Et in in-dicio aliqua fiuntquæfunt de fubftanx tia proceuus,fine ordinis iudiciarq, utli belli oblatio.de quo inc.», in fin.eotit. per Spec.et in cle.fatpc. deuerbor.fîg.in gloir.fuper uerb. ncceiïario. Itê litis côte ftatio.de lifis co.c.unico. SC ut Iit.no cot. quaßpertot. Item conclufio, de qua in præallegata de. (æpe. ôi. gloITItem fen-tentia diffinitiua, quod feratur in feri ptis.de fènt.SC re iud, c, ult. hb.lt;î.SC hugt; iufmodi termini fine adus nonpoITunt ncqp debentprætermitti, confundi, uel praepofterari, ut x.q.7. 7, difFinitiUa de accu, qualiter etiam de confenfu par* tium prætermitti non pofliintjUt in c.dé caufis. ingloff. deoffic. deleg.glolT.î» Aliqua uero funt,quæ non funt de fub-ftantia, utreliqui termini 5Cadus ;quo* rum aliqui fiunt ad iudictj feu litis ordigt; nationem, ut funteitationes, fatifdatiogt; neSjSCc. Reliqui fiunt adcaufæinftnt

' ' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;âionem

PROCiSSVS IVDIC» 5 óioncm, tj'-nqj talcs faóumfefpiciunt; ficut confeiïioncs, atteftationes, proba* tioncs,8Cc.dcquib«sperInnoc. Ho-fben.c. t.deteftib. In his autem non eft ordo iudidan'usb'mitatus,

C AV SAE 1 N Q_V IB VS orJo iuris non feruatur.

SVnt aliquæ caufæ, in quibus ex pn uücgio iuris ordo iudiciarius perogt; mnia non feruatur, uel etiânullo modo debet obferuari, nee per omnes partes iudicij in eis ambulari, ut funtcaufac be* neficiales, matrimoniales, ufurarum»

Attamen fi feruatur partibus eonfèn-tientibusnon peccatur, utin cle.difpcn diofam.de iud. Rcliquæ funt, in qui bus etiam ordo iudiciarius non feruatur ex priuilegioliominis: ut quando prin-ceps mandatprocedi fummane, fimpli citer,8C de plano, fineftrepitu amp;nbsp;figura ludictj. Etiam quandoeç ex natura can (æ predicfîus ordo non feruatur,ut in no torfjs, imo in illis ordincm feruare,eflet ordinem confundcre,uc de iur.c.ad ' ftram,e,ueftra, de cohab.cîc.etjco.c.lun

a 2. Etiam

4 VL» P A B R I C I I Etiam in fudici'o extraordinanoyuidehV cet inquifitionis,quod exequitur ofFiao iudicis, nonfcruatur dicensordojutlit* noncont. qiioniam frequenter. §. funt amp;alij.In caufis reftituuonisproceditur l'un'sordineferuatOjdequode offïc.iud, c.i.ôC finirï debet in fr à quadriennium, in cle.unica.de reftitu.in integ.

DE PR AE PARAT O-njs iuJicij,

ACtor agere uolens debet habere probationcs Ôd iura fua parata, quia reo inftante tenetur litem profequi, jamp;t; propterea ei indacix deliberatoriæ n5 conceduntur:finguliscpaltjs debet effc munituSj quia litis euentusdubiuseft» Nihilominus in caufa iniuriarum iudex primituslaborabit proconcordia parti/ um, quia in ea caufa potiflîmum proce-dit compofitio. Etiam in ciuilibus caufis tendet iudex ad concordiam.demut. petit, c. I. ôi maxime atfîore uincente, ut uult Spccul.in fuis additionib.Itêin eau là criminali iudex ante omnia inuefti-get, qua intentione aëîor moueatur, eu-, ius^

PROCES S VS I V D I f ius^ Gt opimbnis,ac de fimihbus ciïcum ftanttjs.Etiâ poiïiint did preparatorfa ni dicij omnia quæ procédant ante litis c5x teftationemjCum dicat Spccul.in princb pio part. z. quod ordo iudiciarius proz prie dicatur in his coniiftcrc,quæ fiût in^ ter lids conteftationem ôé fententiamjCU litis conteftatio dicatur exordium iitis,ac ante earn quis non uideatur agere, fed agere uelle.Sunt tarnen aiiqua præpara-toria, quçpoft litis coteftationem Hunt, dequibusin Specul. de dilationib. §. »» uerfic.præparatoria»

DE D 1 VI SI O NE , PRO C E SS V S iudiciarij-ramp;' ([ux ante litis conteßatio^ nein fieri debeant.

PRoceflus iudiciarius in tres partes diuiditur. prima incipit à prima ci* tatione, ÔCduratad litis conteft. fecun-daab eadem, amp;nbsp;durât ad fentêtiam.ter* tiauero à fententia,dujrans adeiuseffe-lt;5îualem executionem. In prima parte funt proponenda amp;nbsp;agitanda,quæ refpx ciunt perfonas iudicis ÔC ac^oris, an iu* dexiurifdióionêhabeatj rccufabilis fit,

a J aut

VL* F A B K I C I I aut alias dus forum dedinandum . do inde,ador'ne fit perfona congrua ftandi in iudido.Derco adiudicium uocato, ctiâ fi diabolus fit, nodefenfio naturalis neganda, cum fit iuris SC æquitatisnatu rails.d. ex.c.cum inter. Etiam iudicium redditur in inuitu. ff. de uerb. obl.inter fripulationem. Agitandum etiam e^ l it ante litis cont. an procurator forte co* ftitutus fitadmittêdus, authabilis QC ido neus ftâdi in iudicio. de quo de probat, poft ceftîonem. Item an mandatum ha* beat fufficiens.deprocur. c. i. nbsp;nbsp;Item de

loco iudictj, an fit tutus SC idoneus reo, dcappella.ex parte i. Item de forma li- * belli.de ludi. nbsp;nbsp;Examinata ita,quod re*

gulariter non tracftantur ante litis conte-ftat.quæfadifunt SC negocg principa* lis,utfolent irregulariter, iuxtac. t. de litis con.lib.i^. In fecunda parte tradia* dlarur negocium principale. In tertia uero finis eidem imponitur, per fenten* tiam. ff. de re iud. 1.1.8C condemnatum producitadeffedlum.de offic.deleg.con querenti. Adlor rcgulariter debet adi rein-

P R o C E S.S V s . I V DI c»’ r rctudicemrd.I.adifc.c.de.iurif.om.iud, Fallit tarnen in certis cafibus, dequib.in cult, dc for.comp. Etiam in ca!ïb.9lt; ubi de confuetudine clerici traliuntlaiquot; CLirn, adiudicium ecclefiafticü. de quib^ Specul.de competen. iud. §.i.inprincp pio. Reus poteftiurifdiclionem non lui iudicis in Ie tacite prorogate, de foro. cornpe.diletfîi. utputacontrahentes, uel foluere promittentes aliquid in certo loco. de quo etiam eodem titulo, fignificagt;-fti. Et hoe uerum de ordinario iudicc:lè^ eus de delegato,u t de offic. delcg. amp;nbsp;pro# cpnf. Adhoctamenutquispoffit(ut præfertur) iurifdiÆonc prorogarc,plux rarequiruntur,qua:uidein d. c. ßgnifi-cafti. Etutrü quis indicium iudicis pro^ rogati poenitere poffit,uide c. » .de iud.et quæ ibi notari folent.

D E I V D IC I B V S, E T D E I Vz dicutn difiinSlione^

Lleet iudicum alij fint delegati, alq ordinary, alij auditores, alq affcC fores, reliqui arbitri amp;nbsp;arbitrato res, tarnen funt lol urn duo eoru genera, quia a 4 omnis

f VL, F A B R I Ç ! I omnisiudexauteß delegatus, ^utordp nanus.quidam tarnen clt mixtus, ut au* diror pajatij, quia ordinarius in cogno^ feendo J èC delegatus in pronunciando, ut not. in cle.auditor.de refer ip. Reliqui uero, utputaafleflbrcs,arbitri, etc. non funt proprie indices, fed miniftri iudicis caufæjCum priuata perfona tales elige re pofli t. Sed per pactum priuatorS noit datur iurifdîÀo iudici,fed auditor!,alias earn non habenti.de for. compe. fi dili^ genti.Item arbitria redaóa funtadinftar iudicioruml.i.ft.dearb. Item arbitriu uoluntarium eft,iudicium uero redditur in inuitum • Conferuator QC executor etiam delegati funt. de officio delegat.

I. Sc ult.lib.i^. Ordinarius uero fuo,et nonalterius autprincipis feu confuetu-dinis beneficio,uniuerfaliter iurifdidîio-nem exercer.I. more, ff.deiurifdic. om, iud. Papaeftordinarius fingulorum.p, q.iij. cunda per mundum Epifeopus nmiliter in dioccefi fua,8C omnes temporales in ipforum rerritorqs , ubi domici-liumhabent. 1. haeres abftns. ff.deiudic. ’ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;De Jure

?ROCESSVS I V h I G 9

De iure tarnen 2C lun'fHicîione huiufmo di, praefertim temporaliû,in c. fupereo. de paroch.amp; c. i de reli.do.Item inferiores poffunt habere iurifdiÆonem etiam ordinariam, ex ptiuilcgio I.confuetudi-nis.de off. ord. cum ecclefîarum, Si. de-for, compe. cum contingit.

DE INITIO PROCESSVS, CP tatione-,lt;ir tJuotnoJofienJa^

CItatioefi: fundamentum amp;princi pium ordinis iudiciarij, de quo in gloff.c.etiam. de conftit.I.Inftit. depc-tit.hæred. $. ult. ôi^ dicit, quod omnium aôlionû inftïtuendarû principium à parte edicfli conftituitur, quæ eft in ius uocâ di. Pro citatione petenda et obtinenda accedendus eft iudex loco honcfto,amp; ho racongrua. deoffic. dclcg. confuluit.ôu in de quamuis.de appella. Per citatio-nem perpetuatur iurifditftio, not. in c.fi à fubftit.deoffic.deleg.lib.d. Item ftcut aliquando incurfjsordinariorû eft plu-ralitas iudicum per modû accufationis, inillo locum habet præuenrio.c. ut debt tus.de appella. Tenor refcripti in cita-

Z 5 tione

«o V L*’ F A B R I C I I tionc cß inßrendus.not.cap.z de dila.et c. ueniens.de accuf.in fin.gloff.Itê iudex potefl ô(. debet per refcriptum comniina ri. c. cum ex literis. de in integ.reflit.Iugt; dexcitationis fi alias poffet fubdelegare, poteß Ibla uoluntate, licet non fit impe^ ditus,5lt;c.deoffic.deleg,paßoralis. In citatione ßatuendus eß terminus perem ptorius.ldeodicîîusperemptoriuSjquod dißeptationes perimit. I.perimere. ff. de l'udicîjs. amp;C ultra no patitur aduerfarium tergiuerfari. de quo per loan. Andre, in addit.Specul.de citation.§.uifo.

CAVTELAE CITATIONIS, REgulariter terminus non effet per.» emptoriusjiiifi trina editfîa præce-derent, ita quod tunctertium folum per emptoriumexifleretjUt not.y.q.i.In fen tentia tarnen unicum edidum dicitur peremptorium, fi uiarum fuerintdifcri* mina, amp;nbsp;maxime fi res celeritatem défi* derat.c. ex literis. de reflit, in integ. Ita quodabunico edicfio tanquam perem* ptorio,non poffitappellari, fecundû In* noc,c, ».de düat,Debet tarnen talcedidû conti*

P R o Ç E s s V s I V D I C. f « continerc competentia tcmpoiiim inter ualla. j4.q.y.dcilh'a'c. Ipfum intcruall« euam-eA atbitrariöiuxta diftantiam ui'æ negocijcp perfonaruttijSC temporis qua-litatem. c.cum ex Iiteris.de in inte.rcftit*. Itemlfcetineitatione no detcrminetur, compareat tali die proximum fcquentü tarnen fubintelligatur dies proximSle-quens.L cumqui.ff. dc ucrbo.oblig.ö^ not.inc.expofuit. dcdilat.Prætextu d-tationis citatus ad duo tenetuijfcilicetad comparendum, Si comparcndum certo die. ita quod licet tacitus elTet error in ci-tatione, aut dies circumduccreturqitpu-ta quia dies fextus, quo quis comparere fenetur. fuperquouide Innoc.c.ult. de ferijs. j Etiä quia citatio primo ualuit,i-deo cafus fuperueniens non tollit mandatum,fed folum fufpendit. Ita quod fe-qucnti die tenetur comparere, (ecudum Hoftienfem iure prgalleg. Secus,fi error cfletexprefTus: quia tune negaret citatio nem tenerc. tarnen tutu eft adiungere in dtationc, fi dies iuridica fit, SC no reriata, èC hoc frequenter fit. Triplex aclus citatio-

VL. F A B R I C I ï

tiom's. Primus eft, præccptum de citin' do. Secundus, executio præcepti. ôi h* duo pofluntficri die ferfato, quia non re quiruntrei cognitionem. Tern'us eftin-choanuus procefîus, qui çû habcat caugt; fæ cognitfonem, non poteft fieri die fe-riato. in Specul.titul. de citatio.§. i.uçr, item citatio.loan. Calder, tenet contra^ rium,quod citatio non poflit decerni die feriato, quia eft de proceflu caufæ princi paliter 00perfc,utdeprobat.c. uerum. fiCpcripfum tanquam aeftum iudicialem perpetuatur iuriididio. de offic. deleg. licet crgo,Slt;c.Si coperitur bora in citatio he ilia citatus comparere tenetur: ft non, expetftandus per totum diem. de offic. delcg.confuluitjamp;de gratia poteft expe (ftari ufqj ad iequentem. Ordinarius non tenetur exprimere locum, in quo ci tatus comparare debet, quia certS ôd no* torium confiftorium habet, fed delega* tus tenetur.de refcriptis.olim.2C c.fin.

Delegatus ex generali poteftate non poteft que citare perfonaliter, nifi in ca* tibus, dequib, in c. », de iu, lib. 6. Per ge-' ■ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;neralem

P R ac B s s V s I V D I C» tj ncralem dtatibncm uideh'cet,quod quis compareat obtjciendis reïponfurus, n5 fndudtur h'n’spendentia.inde. i. ut lit» Quia ad Iitis pcndentiam^ SCquod nihil polîît innouarf,requiriturquod per ci-tationem conßet fpecifice, fuperquo reus debeat conueniri, ac qaôd alias ipia citatio fit inßruens Qi. perueniat ad no-titiam citâdi .inclè.i.utlitispen. Etqua-recaufa exprimât jUidelatius loan. An dre. in additiônib. Specul. eo.tit. uer. irem quod in ea nulla caufa. Item fi reus eficontumax, potefi procedi ad examinationemcauiW,eo folum uocato per audientiam contradidarum : âutin ualuis, maxime fi iudicium efl in locore moto.de quo ôd loan.Andr.in add.Spe cul. prædi.tit.dc cita. §. uifo.fuper uer, dominus autem meus.

DE MODO EXE Q.V E N-di citationem,

SI non potefl haben' præfentia,debet iuper hoc fieri proteflatio, quod ci-tandus non polfit perfonaliter apprehê-di. de eoquimit.in poflcffic, ult. fi quis dimif-

«4 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;' V L» F A B R r C I I

dirniferit partem, I'lle eft dtandus: 5! po/ leftcitarb præfertimpn'ndpali ab fente» deprociira. ddationis.de eo qui mit.in poif.c.ult. Si principalis necprocurator fuerint, ftet dtatio in domo, etc. auifatis faltcm amicisjde quo c.caufam.de do.6lt;’ cont.SCc.ult. Etinparochia,illiuscpec defia,in qua, etefi forma dat, quia illius fratres funtattendendi.l. ddigêter.ff.ma dati.Sx^c.cum diletfta.dercfcript. Quan do locum habeat dtatio ad domum, ui-de Innoc.ôiî alios docft.in c.fin. de eo qui mit.in poiT. Qiiando citandus præfens tutoadirinoiijpoteft,dtandus eft pere^ ditftum.de quodciud.c.i.inde.Anaût credat nûcio,fcu notario refercti fedtaf-fe,uide Specul. tit.de dca.§.fequit. uer. (cd nunquid creditur . Et licet credatur fupcratftu citationis, non tarnen fuper ' acftu commiflionis, niir in setis conftet»

Ergo notarius diligenter confcibat. de quo Ioan. Andre, in additionib • Nam Rofredus tratftando de eodem ediefto, ft quis uocatus in ius , 5Cc. An poti-us credendum lit nundo, refcrenti fe ugt;

num

P R o C E s s V s I V D I C» !ƒ num ctalTe,an illi ut prætenditur citato, dicenti fe non citatum. Statur iuramen-to alterius ad arbitrium iudicis,perfona rum ôd ncgoctj qualitate pêfatis. de quo Ioan, Andr. in additionib. Spccul. Scd propter graue periculum , attamen ôi propter præmiflùm dubium,hodie fit rc latio principalis citationis per literasjiux ta form am citationis. Capitulum ca' pitulanter congregatum eft citandum^ ft tarnen ad idnoluerit congregari,fufH cit idem citariin ccclefia. c. i.deeleift.Sd in glolT. Non fîngulariter fingulbfed u* niuerfah'tcr ôi. tanquam repræfèntantes totum capitulum J quia eau fa capituli no' cft caufa finguloru. i x. q. z. qui manumic titur. Citatio temeraria non ariftatque quâ. de eIec.c.bene.Slt;^ in de, pafioraÜs, de re iud. notorium quippc. Êtiam p!u' res funt cafus , in quibus citatus ueni' re non tenetur, de quo gloIT.not.in c.ue niens. de aceufa. Et de hoceft régula gC' neralis inc.2,dedilatio.utputafi dtatus fpoliatus,citetur ad reijiondendum fpo' liatori in caufaciuili.uel fifimilis error expri-

tlt;f VL, F A B R I C I I

I exprimât in citarione.ucl ü jpfb iure degt; fidtiurißidio dtantis, tuncetiam non tenetur comparere: fecuSjfi opus fit exce ptione, quia tunccomparare tenetur.de quo per Ioan,Andre.in additionib.Spe cul. de dtatione. §. i. SCc,

A nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;DECONTVHACIJU

COntumaxdidtur, qui pcrempto-rie d tatus non uenit: uel uenit, Si non obeditjfeuilluminatus recedit.Difi. finiturautem ficcontumacia: Contuma cia eft, erga iudicem uel prælatum com-mifla inobedientia. ôd didtur commiiïa, quia non Temper obediendQ eft, dequo de tern.or. c.ad aurcs.in gloff.x.Diuerfi funt modi contumaciæ, de quib. in c. z. de dol. 00 cont.in gloiT.SC in c. quoniam frequentcr.utlit.non, Citatusdebeti* ter tern peftiue animo ucniêdi arripere, alias non excufatur; licetpoftea iufto im pedimentoin code ucl alibi impediatur, fecudum Abba, deelecft. cum in ueteri*

SC loannem Andr. in præal-Ifgat. glolT,

C 0 N-

PROCESSVS I V î) I G »7

CONTVMACIAE SPECIE S, moJus'cy proceJenJi contra contumaccm.

COntumada eft multiplex;uera,euf' dens,(èu notoria utquando dta tus refpondet fè non uentuium.de quo, amp;nbsp;an tails refponfio extraïudidalis fuffi-dat, ôt fadatuerumcontumacemjjide loan.Andr.inaddinonib.SpecuI.de d^ tat.§. t. Secunda cft uera præfumpta, ut quia dtatus non comparet: ita didtur uc ra,quia apprehenfus perfonaliter, ied ta men præfumpta eo refpedîu, quia in no ueniendo forte poteft excufari propter aliquod impedimêtum. Tertiaeftfatfîi, quia no eft perfonalitcr dtatus, fed folû per edidum,de quo in cle.uni.de dol.Sd cont.in glof.mag.Et fecundum qualiia-tem contumaciæ condemnatur quis in expenfisjquas refundat antequam ab fol uatur. de (ènten.cxcom .‘uenerabilib^. fecus. libr, d. Si acfïor cfl: contumax, procedatur contra eum, ut in c. ador. de dol.ô^cont. lib.lt;^. inde non admittaz tur ad aliquam citationem,nifi caueat de cætero comparcre,ut infra cotinetur. Et , Z . nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;b nihp

«8 V L» P A B R I C I I luhifomfnus reo inflate 6^ actore abfen-tc poteft procedi ad diffmitniam fenten* tiam fite non conteflatajde quoin c.cau^ fam.de dol.6lt;^ cont.Et qualiter tunepro^ cedendum, quales termini feruandi, SC citationes fiendæ,uide Innoc. SCalios in c. 1 .ut lit.non contefl. Si reus efl contu max,poteft cxcommunicarijUcl fieri mif fio in pofTefsione, fi talis naturae fit cau* fa : fed non poteft ulterius procedi, lite non conteftata,nifi caufa effet priuilegia ta à iure,uel ab homine,ut dic7um eft fu-pra,00incle. difpendiofam.deiud. Si quiscontumax fit, petenduni eft ut talis à iudice pronuncietur, feureputetur, I» impetrandum §.amp; fiquid.fF.de re iud.

Non eftuis an adla confcribant in per fbnam iudicis,uel notarq.de fid. inftr. c* 1. amp;c. Compenfatio contumaciac fieri poteft.c.adloriS. dedol. ô^cont.lib.d.

Vtrum reus comparens poll terminu. Sc nihilominus fi antecomparuifiet, no fuifFet procefTum, fit contumax cenfen-dus, uel no, eftglof not.in c.ult.dedoL ÖC cone* Index habet arbitrium uel ex-

comquot;

PROCESSVS 1 V D I G cotnmunicandi ream conftiraacem, uel acfîorem mittendt inpoHcfsionc, utius non cont.c. tuæ.tamen honeftior eft mif fio, qm'apotius recurrendumeft adres quaniperfonas. eo.tttuLc. qiiom'am. §, uuft.infi. 2lt;in notabili.Acftorcmiftbin poiTefsionem caufa rei conferuandæ,no didtur ucrus pofTefloGUTio commutabu IiSjquia fi reus infra annum cóparcr, eau tionempræftetde ftandoiuri,ô6expcn-fas refundat,récupérât poftèfsionem. SC hoc in acftione rcali, quâdo agitur fuper fundojdequo utlinnonconteft. c.quo^ niam frequenter.§,in aH]s. Licetaóor foçte propter potentiam uel dolum corx poris pofiêfsionem nequeat adipifci,ad-gt; huû tarnen poflîdet ad cffecftum præfcrfi ptionisannalis,ut in c.contingit.de dol. SCcontr Si uero reus infra annum ( ut fupra)non comparet,decernendum eft fecundum decretû pro acftore.ac per hu-»ufmodi iecundum decrctumplliusœ an ni decurfum, acftor crit ucrus poftefror, ut iure prpallegat.amp;poftca non auditur reus, nifi fuper proprietäre rei, ut nota., b * tur

ao VU F A B R I CI I

tur in eiCdem iuribus. Si adio eft pcr^ (bruIiSjUt quia procedi'tur fuper mutuo, uelcxcerta condidione: Acftoretiamfi reus eft contumax,poteftmitti in poffef-ftonem lerum mobilium conrumacisji taliahabeat, Aliquadoin poflefsioneni immobi!ium,pro modo et menftira debi ti,dedarati inlibelloadoiis (Bald.inc, quonia frequêter. ut lit. no cont. §. quod fi ftiper.in gloff. circa fin. quod per iolu iuramêtû calumniæ fit probatio quanta ad primSdecretum interponêdum etiâ in realiiudicio.) quod quidê debito iura meto uerificari debet.Ôi an hocfufficiat, uel probatio requirat,tralt;ftat Spec.tit.de cot.§.fequit.ucr.itcquod dicatur. 8(. de off.iud.§.uult» Adquantû têpusreus audiat fuper proprietate, uide d.c.quo-niâ.utIit.no cot. §.uult. Etiâcontuma à imponi poteft mul(fta,de quo Hoft.in fumma defent.0^ re iud, Etiâ excommu nicari poteft,utibidë,præfertimubi mo nitio prgcefsit,quia ftmper monitio præ cedere debet excomm unicationem, de quo in c, facro, de fent,excom.

PROCESSVS I V D I C. ii DEPOENIS C O Nlt; tKffWnMM.

Dluerfæ pœnæ infliguntur contu* macibusjiuxta cxigenttam fadi et temporum, ut infr. Et quia fcnrentia 0^ præceptum iniufta ligant,niß ab eis ap-pclletur,igitur appellari debet infra tempus. de quo in c. præterea.de appell. Nul la tarnen fententianonligat, net^abea opus eft appellarc. Monitio femper ha here debet competêtia interuaUa,de quo in. c. conftitutionem. de fentent, excom» lib. d. Eçifcopis deferendS eft ita quod primitus adiuinis debent fufpendi, fc* cundointerdici, tertio creftente contu* macia cxcommunicari, de quo in c. », dcoff.deleg.lib.6. Sententiaexcom* municationisferri debet in fcriptis,alias nulla,de fentent.excomm.lib.d.c.i.pro* pterea Specul.tit.de fentprolat. §. nunc autem. Qi uidetur, non quod non fit nc* cefTarium.Confulitquod in inttrnmen' tis dicatur,in his fcriptis.amp;c. Si exco tnunicatus perfeucrat in excommunica-tione,aggrauâdus eft, ut lit.no con.quo* b ) niam

ti VL. r A B R I C I I

niam. tn fin. Etiamfi fuftinet perrinad-ter aggrauan'onem, reaggrauandus eft» ëC nilnlominus ne quis ci comunicetuer bojfacfiOjUcI opere,exccptis perfonis à iu rcpriuilegtatis.dequo xi.q.j.c. quoniâ mulfos.^tn c.fi uero.de fentennexcom munie. Nota, quod ficet quis contra generalem inhibitionem parncipans re.* aggrauatonon incurrat maiorem fent» excommunicationis, fed minorem tantum,tarnen fi fibi fpecialiter inhibet, in^ curritmaiorem.iuxta not.c. conftitutio-nem.de fenten.excom.lib, d. Deinde ft quis reaggrauationem non curauerit,de bet poni interdicîum monitionis fecun-dum aliquoSjdicentes tarn odiofam uin* diefîam monitionem præcedere debere, præcedente,de quo t z.q.x.indignc. St ucro per interdidum contumax compe-fei nonpoteft,inuocandS eft brachium feculare. de quo c. ut clericorum. de uit» amp;nbsp;honeft.cler. Qina fi inobedientiS ex-celTus no compeftunt, altjs uia paratur» 3y.q.9. loci.Etiâabfcindêda funtuulne., ra,qua: fomentorum non fentiunt difei-plt-

PROCESSVS IVDIG 2j ph'nam. so.di.plunmos. Enamutpœna unius ütmctus altcrius,Slt;c.alijs in cxcm clum.l.capitaneum.Ç.infan. ff.dc peen. Etubimaior eftpeena, ibimaior debet cflè uindicfïa. dehæred. cxcommunicagt; mus.Ç.uendentes. Dealtjspœnisinfli* gendis ,atc}j ordine,nota in c.cünonab liomine.deiud.Cum alius fit modus inz fiigêdi poenam pro cotumelia, alius pro criminCjUtingloff.eiufdem c, DE ABSOLVTIONE, ET excufationibus citatomn}.

SI citatus aut contumax excommuni catus comparer,ÔC uelit ftareiuri,ab folucndus receptacautionedeftando ÔC parendo.c.qua fronte, de appellat. Et an adhocparsuocanda Gtnecne, diuerfa: funtopiniones. Aliquidicüt, quod no» de quo deiud.c.i.Ä; in Specul, de cont» §.fin. uer. i. Sed reliqui dicuntpaftem uocandam,maxime fi quis excommuni catus fuerit pro manifeila culpa. de quo in glo ITa antcp.c. ex litcris.de ofF.deleg.

Si citatus per annü infordetexcommu: nicatus in excotnmunicatione,habetur b 4 fuipe-

t4 VL» F A B R I C I I ' fufpedus de hæreiï, de quo de purg. ca» c i.depe.graue.tz.q.j.rurfus. Sidgt; tatus impeditur tmpediïnento tempora-11, amp;nbsp;cauû eft ardua, in qua non tenctur conftûuere procuratorem, debet nuttere excufâtorem.Si tarnencitatus tail's per le in iudido ßare poteft,de quo in c. quere lam.de procur. Siuero caufa eft modi ca, autimpedimentumperpetuum, aut à quo inbreui no potent conualere, mit* tct procuratorem.utibi* Si uero dtatus, £lt;procurator eiusdetentus initinereno compareat, habet acftionem contra'detêgt; toremfuperdamnis ô^expenfis, ft eft in foluendo:fiuero non, reftituitur. 1, fed QC fi.ff.ex qua cauf ma.in int.

DE ORDINATIONE IVDI cijjetformali proceffu, attj- autelis habenJist

REus licet fuperbus humilitcr, me^ lancholicus hilariter feiudid pracgt; fentabit,ne ipfum exafperet.ôi compare re poteft cum proteftatione,quod per co paritionê, ôi^c.nô intcndatiniurifdidio nem

PROCES SVS 1 V Dl C. », ncm confcntirc,nifi Si in quantum de iu re teneatur.Spec.decom. pa.uidet hæc quo^. Attendatur, quod in fimili protc ftatione femper addatur daufula praedi-da, Nifi Si in quanta, ÔCc. quia alias tan quam nolens comparere, pro contumace excommunicari potent,de lud.c. ». de verb .fig.ex parte i. Procuratores mangt; datum pro uel contra habentes, tenêtur producere,et non occultare. de appellat, fæpe.in princ. Si illius copia eft parti dc-cernendapetenti pro animo deliberandi , adori uero animo impugnandi,ôfc. de quibus SC altjs cautelis,Specul. in tra» dlatu delibel.concep. Si^in titu.de appel lat.in 6. Quae etiam opponi poffunt cotrario refpetftu,cuius copia reo eft de» cernenda,fi non habuerit.de off. deleg. cum in iur.Specul.titu.de refcrip .Per pe titionê copig Iibelli,quis no cofentit in in rifdidionem. ut not.in c.inter.de re iud. de constitvtione amp;gt;»antiitto{gt;rocuratoruin,

PRocuratorium poteft probari per II teras conftit«entis,fuo figillo figna» b ƒ tas.

1

VL* F A B R I C H tas .de céf.cx l'nfinuanone et in clement» t. de procuratorib us. Et taie mandatum debet dmgi ludid, uel aduerfano.Spe cul.in titul.de procurât. $. nonne autem» uerf. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Plures procuratores fimuï

conftitui poflunt. cum claufula tarnen, et quemlibet eorum in folidum,ira quod non fît melior,ô(^cxt. de procur. qui ad agen.libr.d» In conftitutionefecurum cft exprimere in fpecie,ad quæ quis congt; ftituatur.In beneficialibus tarnen toléra* tur conftitutio facîa generaliter ad agen dumjÔ^ defendendum, uel cxcipiendû, cum excipere fît defendere. in c. impera torum, deiura. calum. Ante omnia tarnen requiritur, utconftituaturadiuran dum decalumnia.deiur.cal.c.ul.libr.d. Sub claufula generali in procuratorio noncomprehenduntur ilia quat fpeciale mandatumrequirunt.de procur. qui ad agendum.lib.6» Itemdicendumeftin procuratorio confufe, quicquidperdi-(flos procuratores acflum fuerit,SCc.quia ü diceretur,quicqûid legitime,etc. no ua leretmandatum.nêpe quod dolofe pro^ curator

PROCESSVS I V D I C» 17 curator fcccnt, ualet,amp; nocet domino. utinl.fiprocurator.fF.dedolo, etnot.ut Iit.cont. c.i. nbsp;nbsp;nbsp;Acceptans procurato-

rium fine proteftationejin quo fe feit co* ftitutum cum daufula de fatifdatione, te netur caufam defendere* c.i. de procur.

Principalis comparens fine protefta-tioncjuidetur procuratorem reuocare.c. pe.de proc.lib. 6. ConiStfîa perfona,uel cofors litiSjComparere poffuntjôd defen* dere finemandato.de refcrip.c» nonnul* la, not. in fin. Et aliquando fine cautio* ne, ut tutor, curator,

DE LIBELLORVM quahtatibu^^

A Ctor tenetur offerte libelJum. de libel.obl.c. 1 .Imo etiam fi à reo no petatur,ut ibi.amp; hoc ne indicium redda-tur illuforiû. Sineoblationelibelliinfcri ptis non fit litis conteftatio,etiam fi uer* bointentio acîoris fit propofita, amp;per reum negata.not.in c.dudum.de eicc.in gloff. incipien . fed pone. neq; ferri po* left diffinitiua.Sed bene præceptum,ut reusconfitensfoluat. Per libeili oblatio*

nein

13 VL* r A B R I CI I

nem fîtes minui pofTunt, quod fieri degt; bet.de dol.SCcont.furem.SCc. Libellus ofFertur propter tres: Adorem,ut ius fuum declarer : Reum,an cedere uel con tedere uelit:ludicê,utfciat quale formate debeat fentêtiam, cû fecundu illius pc titionisfiue codufionis forma fententia fit ferenda, de fy. licet fy. Libellus derber continerenomen aóïoris reiSC iudi' cis,at(çcaufamexplicantcm fadum, ód inferentem conclufionem, undc didus eft fyllogifmus iuriftarum. Licet in li-bello rigorc iuris plura deberent conti-neri,fuffïcit tamê de coclufione approba ta, quod appareat in libello quis petat, à quOjóC quid,qualiter,coram quo.uerf.

Q^is,cfuia,cora lt;iuo,lt;iuo iure petdtur, et à

Re£ie compofitus libellus habet.

Libellus autem debet proximidida clare obtinerc,ó^ fine obicuritate. Et ca-uendum eft de nimia generalitatc» Item no ponat in Iibeno,ibi, uel quo.de emp* uend. c. fin. Item non ponatur con-ditionalis,fi,quia incerta. Item caueatur à uerbo duplici imprégnante. Item ab o-mni

PROCES SV s IVDIC. if mni ucrbo amphibologico,dubio ob fcuro. Item quod libellus fit breuis,quia breuis fcriptura intentibnê adoris con-dnens,contra aduerfàrium neccflariô in fercns SiC. concludens,ut not.I.ampliorê» Cod. deappenat.§. i. Caucatur,neuta' tur uerborum ambagibus, (èdfblumca (cribantur, quæcompendiofa narratio* necaufas explanant.ö^ notabiliterdici* tur libellus diminutiue, dequoSpecul. delibell. comp. §.i. inprincipio. In quibus caufis libellus fit ofierend us, ui^ de c.t^ de libelli obla » amp;nbsp;generaliter eft offerêdus in omni caufa ciuili, fiue ea fit realis perfbnalis, fiue mixta, DEACTIONIBVS, ET IL br«»i di/linéUonibus»

OMnium adionum duo funtmê* bra.aut enim funt reales, aut per-fonaleSjUtInft, deadionib,§.ult. acut lit .non cont.c.quoniam.§. in alfjs. Ali* qui tarnen duobus membris prædidis addunt tertium bimebre, fcilicet aliæ in rem,utfamil.herciic, aliæinperibnam, alite mixt^jHt Inftitde adio. §.quædam.

Sed

JO VL. F A B R I C I I

Sed diccndum eft quod tantS duo, quia aliæcomprehendunturfub illis, uideli-ceqfi in rem fub atftione reali,Sdc. Si ctia mixtat funt,amp;dantur adres, fecum tra-• hunt naturam realium. In quantum ue-ro ad perlbnales præftationes, ut acftio-nesfinium regundoru, fiue ufufruôuu, fèquuntur naturam peribnalium. Rea^ les acftiones funt, quæ rem comitantur» funt duplices,aliæ corporales, aliae in^ corporales. Corporales adhuctripltces funtu'mmobileSjUtfundus : mobiles, ut liber: tertiär, fe mouentes, tarnen fub no mine mobilium comprehêfe, ut equus, pifcis. Pro acftione reali competit rei uen dicatioj ut quado aliquis pofsidet feu occupât rem meam,nó ex obligatione,nec cotra(ftu,ne(^delicfto,feuquafi, 0^c»Pro corporali competit nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ctiâ realis, quia

in cor poralia non pofsidencur, fed qua-lijlicuc iunfliajo.de quo uide examina-ta.de uerbor. ftg. Abbate. Perfonalcs aÆonescomitâtur perfônam, et eandc ducûtobligatam quatuor modis, ucl ex contractu, feu quaft,à dcli(fto,feu quafî.

ut in

PROCESSVS IVDIC, Jt utin Inftït.de oblig.cQ rubrids fm's feq.^ Obligationes excontracfïu funtmutui, uendinonssjlocationis, ó^c.Quaftcotra-lt;flus j obligationes negotiorum fiêdorû, fîcut tutela,etc. Aóiones ex delicfïOjfunt furtajrapinæjôcc.Quafidelicfîijfuntgra uamina iudicum maIeiudicantium,amp;G utfitjContracfïus ucl delitSum eft mater . obligationisj obligatio uero mater acîio nis,amp;eft ius propter quod fit atftio» In-ftit. de adio.in princ.In fpecie magis lo-quendo, atftionS aliæ uniuerfales, aliar generales, aliæ particuliarcs feu fingula^ res. Vniuerfalis eft,quando unû ius de-duciturin iudicium, cuifubqdutur par-ticularia fuppofita: ficutacfiio hæredita-tis ampletftitur totum ius defun(fti,I.fiæ-reditatis fF.de uerbor. fig. 06 fecundum Innoc.c. conquerente.de off. ord. Gene ralis atftio eft,quando pro plurib.fuppo fitis agitur,uteft atftio tutelæ,nego. geft. amp;cæt. Particularis fiue fi'ngularis funt, quando acftio deducitur pro re amp;nbsp;perfo-na priuatis.c.i.de libel. obi. 6C Spec, de atftio,SCpetit, nbsp;nbsp;nbsp;Secundum natura er

go SC

jx VL. F A B R 1 c H

go SC qualitatcm huiufmodfadionum debet formaii libellus,amp; aliter fit fpedfgt; catio in una quam in aha. Qualis autem in qualibetexigatur lpedficatio,patebit infequentibus.

DE LIBELLORVM OBLA* tioniliiu, illorttm’ij; formis amp;nbsp;declarationi^ bus, amp;nbsp;primo in aSiionereali

IN acfïïone reali fibelli forma.CorS uo bis, ôsfcæt. proponit conquercndo in iure contra N. ÔC quamcuncp aliam pciTonam ,pro eo in iadicio legitime in^ gt;nbsp;terucnientem et dicit, quod fundus a^ liquis in tali loco fitusidefcribendo illius confines, uelfi funtplurespeciæfundi poteft dici, quæ 8C quarum fines infe^ l iusdefcribuntur, ÔC fie in ordine debet fpecificari, ad memoratum N.pertinuc' runt, pertinent de iure.Nlhilominus prgfatus aduerfariuSjfundum prædidS per quinep annosdetinuit amp;nbsp;occupauit, prout de praeiènti detinet occupatep, fru

' (fius,óóc.exeodemprouenientes perci-piendo, ód licet N. detentor ut diifîû fun dû prælibato N, atc^ frudus perceptos ' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;reftû

P R o C E s s V s I V D I d reftitueretjde illfsœ fatisfaceré fueri't pe ôd fæpius requiîitüsjdem tarnen face re diftuht,amp;c.in animæ fiiæ pcriculum, ôôcQuarepetit declaràri funduni ad N, fpecflaiTe, 8i.c. fibicp eundem adiudican, nec non detentiones, recufationes, ôCc, aduerfarij fuifle Qi. effe tcmcrarias,ôôc.et fuperilhs filenriiim fibi imponfjôt'c. nec non detentorem N. utfundum,5lt;c. dp mittat, illum^,necnon frudîus percer ptoSjôfc. reftituat. acin expêf condem, nandunijuijs^ furis èC remedtjs oppor-tunis compellendum fore^ SCc^ Nota circa hutufmodi atStonem reale, licet do óores fint diüerfî, quod rei uendicatio, de qua agitur, re fui te tex döminio aóo^ ris éc poffefsione rei, de quo ôi. an fuper omni genere detentocompetat rei uengt; dicatiOjUide Ioan. Andr. in addit.Spec, deteftib.accufandum.§.i.etnot.permo demos Docflor, in c.examinata.de iudi»

Vtrumrei uendicatio fit formata ex pofiefsione rei, Qi. redact poflit ad aefîCf, rcumqsfupponatobligatûjUide SpecuL de ac.amp;f petit. fed quam, Nota quod c in

VL. FAB RICH '

in prænarrato fîmili Iibello in aóione reali res eft exprimendajquæ petitur.de libel.obl.c.z. Eteius qualitasan terra fit arabilis, uel ucnatica.Etia fi petitavma. teriainfetfta, utpotemaflanon purgata alicuius metalli, exprimatur eins quali-tasjfcilicct an fit aurum uel argentum,et cui magis communicer,et illius pondus, SCc.Si eft materia figura ta, exprimât nû* mum,dequoSpecul.de libel.con. §.iux ta.ucr.t. Si fundus habet nomen,ex* primi debet,0!^ duo fundi proximi, qui-bus aftinit. Etiam ficommodefieri pof-fet, fubijciaturoculisiudicis. Itemdicic in dido libclIo pertinuerit, Si pertineat de præfenti amp;^c.quia illud præfens requi ritur,de quo de caufa poiTefT. cum eccle-fia.in glolT J. de refiit. fpolia. cu ad fedë, ingloftà. Itêpoteftaddiindicftolibcllo, quod pertinuerit iure dominij aut qua-fi, ut in c.abbate fane.de re iudlib.d.T a-menaliqui dicunt, quod huiufmodiius feu caufa petendi non fitexprimenda, quiauerbumpertinerelatiftîmâ habet fi - gnificationêjUtnilpertinere, ff,de uerb, ßS’

P R o C E s s V s I V D I C. J/ fig. 5C facit ad hoc quod tab's It bellus ua.« let.c.inter dileiSos.de fid.inftru. An autcmtutS fitexprimerc caufaiTi,feu ius petendinot.debbel.ob.G.i.deord.cog. c.fin.per Io. Andr. Et fecundû abquos tutum eftexpn'mere caufam,quia fi ilia exprefla fuccumbit, poteft eandem ex a^ liacaufa repeterc.nec ob fiat exceptio re» iudicatæ, quia!icetfitfaöacondemnagt; tiodominq, non tarnen generaliter fum ' pti.Reliqui ucro tutum exiftimant, cau-* fam no exprimerc,iuxta d.c.abbate, etc. nec fuffragari uidetur exprelfio, quia eK prelTa rem motam limitât.decauf. polT. c.fin. nbsp;nbsp;Cum difficile fit in adtione rca-

(i probare aliquando titulum, feuius, uc in I.cum res.C.de probat. Igitur eft con filiü inherere pofTefsioni quam diu quis poteftjUt in l.his qui.ff. derei uend, Exc plum eft notorium, fcilicct quod proba* tio difficulter fitgt;utputa de fundo debito ratione emptionis, quia ibi oportet qua* tuor concurrere » Primo quod cotradtus prajceffit.Secundo,quod uenditori pre* du numeretur. Tertio, quod traditio re»

! nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Ci fequat.

VL. r A B R I C I I

fcquatur. Qiiarto,quod uenditor fiierft dominus. In libellis frequenter poni* tur circa finem, quod reus dennet, licet non de neceffîtate: quia reus ß poffîdetj eft condemnandus. Similiter ft no, quia liti fe obtulit.de quo Io, Andr.in addit. Specul.decauf poft.§.i. Adiudicari, ut frequenter in petitionib. ponitur, ide eftquod ad lèfpecîare.dequo lo.moin c. abbatc.de fen tent. Sv re iud. Ver^ bum reftituit,conuenit petitioni in peti* torio Qi. poflêflbriOîUt not.de dol.ôi: cót, ca pit. 1. Deproteftationeinfinepetitio niSjfcilicetad probationem necellariam reftriSïiOjUide de iud.exhibita. De clau^ fula faluo iure addendijamp;^c. uidc c. inter dileeftos. defid.inftr.in princ. Pauca appro batur,narratur inlibello ft alias perti nens fît. Longa uero non uitiat,dummo do alias libellus aptus manet,de iud. exa minata. Neceflaria et utilia funt libel* landa,que probata probant intentionê.

Libellans generalia petat, Qi non ar* (ftet,utin proceflu plures uias,imô diuer ticulaplurahabeatad fqla'cndani fuam inten-

P R o C E s s V s IVDIC. jr intenuonem.de qufbus SpecuI.delibcL compo. §.uult.amp;; §.feqm'tur,

LIE £ L L V s IN ACTIO-neper[onili fuper Mito.

IN adîione pcrfbnali libellt forma. Co râ uobis,ôuc. Iicet predi'dus N.præfa to N.in N.florenis,ôdc. monetæcurren ti's 5 nbsp;nbsp;cômunitcr dati'uæ ex caufa mutui

teneat, amp;nbsp;obJigatus exiftat • amp;nbsp;licet,ôic. fæpejôdc.utfolueietamp;c.fuentrequifitus amp;c.utfic^petaturopponensamp;c.tamcn Iiuiufmodi flor.reddere Sgt;C foluereiâ^di-ôus N.fupraditfîo N.creditori fuo cotra dicit. Quare petiuamp;cet. præfatum N.de bitoremindiÆs N. flor, praefato N, ex caufa præexprefTa tenere etc.ipfum^ in huiufmodiflor.fumma eidem N. crédit tori,necnon in expêfis in hac cau{à,fiCc. condemnandumfore.accondemnatum £vc.ad foluendum ô^c. uqs iuris ôt^c. In adtioncpcrfonahfcmpcr exprimit eau-fa in libeIIo,Ô^ eftneceflê.ut in c.uult. de libel.obi.Licet inlibello poniturinfine claufula generalis,fcilicetfâluo iure addenda non tarnen poîeftcorrigi fea c 3 emen-

»53 V L» F A B R I C I I tmêdari libellus poft litis conteftationê, nift forte quia plus petrjt, amp;nbsp;uult petere minus, alias nunquam nifiante litis co, quia poftea necefleinfiftendum eft libel looblato, neiudiciumrcddaturdelufo* rium,ó^reus fatiget,amp;c.ut noc.de libel, obl.c.i.Nota -, aliquadocftcócurfus pegt; titortj S/C pofleftbrij, nbsp;nbsp;tune in uno libel

lo fimul poflunt petitorium ÔC poflcffb-riü dcduci.de quo in c.paftoral. de cauf, prop.Slt; po tl. Q(. c. cum diletfï. eod.titul. Tres funtfpecies pofleftbrq: una adi* pifcendi,alia rctinendijertia récupérant di. Recuperandi etiâ duplex, feilicct firn plicitcrfine intcrdicfto, amp;cüinterdi(fto unde ui.de quo c.paftor.pred.in glof.j, LI BELL VS CONTRA

Cß^oliatorem rerutn immobilium, Orâ uobis, Óóc.Slt; dicit, quod licet tempore fpoliationis infrafcripto, óó per plura tempora ante Titius fuit in poftefsione,fouquafi amp;c. domus ôdcæt, cuius fines amp;c. prælibatus tarnen Seius dicfîû N. poff-huiufnodi anno Slt;c. fpo-liauitjipfum^àpoftèfsione eadem uio/ tenter

/

PR O GRESS V S IVDIC. 5? Unter expuh't eiedc. eandemqj domS ab eodem fpoliationis tempore côtinuc citra detinuit, prout de præfenti dennet . fpoîiatam amp;occupatam,2lt;^c. Quarc pe^ titjô^c.poflefsioncm fibi reftitui fiCc.No ta tarnen quod ah'quando fpolium com-mittit per aliû, ôC tûcillud narra,quod^ dctentor i!ludmandauJt,fpo!iumcpratu gratum habuit,etc. Item aliquando in uttium fpoliatorisfecundus fuccedit, tuncetiam idem deducito,quodq3 etiam fciuitipfumfpoliatorem Sei5 poffefsio-nefpoîialTe» Aliquando etiâadditurin libello, quod fpoliator requifitus fuerit adreftituendam pofTefsionemjamp;f quod refl:ituerediftuîit,ôlt;^c. ÔC fîcpcti debet re^ çufationcs fuifle temcrarias, 5gt;^c. In præ/-narrato etiam libello debet deduci,quod fpoliator frudîus leuat, ut fie etiam eorû reftitutio petatur und cum damnis, '^Ct' Poteftetiâexprimi, quod fruclusadu* nam fummam Gngulis afcendunt,fic^ partem in ilia condemnari,falua iudicia^ îi æftimatione. In Gmili fpolio competit (poliato interdidîumundeui. dereftiu

c 4 fpoL

40 VU F A B R I C I I fpoî. çum ad fedem. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;grain's, coti'

trarpoli3torern,etiam contra fpolïutnra tum habentemjCj'ufcJeni c. Eoam contra fuccedentem fcfenter tn ui'tium fpoliato-ns.de reftjt.fpol.c. farpe. In Gmili caufa fpoltj duo funt probanda, fcilicet poflèf fio amp;nbsp;fpoîium.deofF.deleg. confultatio-ntbus. Tarnen ß fpohum falt;fîumeft per mandats, requi'nturprobatto man* dad.Similiter fi quisratûhabuen't, quia tune etiam requiritur probatio ratihabi' tionis. Etiam contra feien ter fucceden tem inuitium,amp;c. requirif probatio fei* cntiae:quia fecundû Hoftienf.qui feien^ tiam allegat, earn probare tenetur, in d, dec.fepe.Etquia hoceft difficile pro tan. to, uide auxilium amp;nbsp;cautelam canonis j » q. t. reintegranda.amp;^ not d.c. cum ad fc dem. amp;nbsp;c. fæpe. nbsp;De petitione frutfîuS

leuatorum,etc.uidec.grauis.cod.titul.e£ ibietiam de petit, damnorum SiintereC fenota. Aliqui uoluntuerbis gerundi-uis in libellonon efle utendum, fcilicet his uerbis,leuando,percipiendo,amp;c.dt-centes gerundia nihil ponere, fed folum

TROCESSVS I VD I C. 4t pofita determinare. Sed alt) dicunt hoc non efle uerum,0d ita pratfhcatur, quta fecundum iplbs gerundia poflunt,ctregt; foluuntur in uerbum. not. ff. C.dc edendo. fuper Rubricis.

LIBELLVS IN PETITO^ rio in caufa heneficiali fro iurefatronatus, COram,SCc.amp;dicit, quod licet Tp tins adecclefiamparochialem per mortem quondam N. ultimi eiufdem recSoris uacantem, pernobilem uirum N.eius ecclefiæ uerum SC indubitatu pa rronum,in illius fci licet iuris præièntam di perfbnam idoneamjad candem quo-tics uacat poflefsionCjfeuquafi exiften-tem,pro tali®,ctut tajcm reputatum tan tùm,ÔCc.R.B.domino N. infra tempus debitumpraefentatus, acaliàs habilis SC idoneus ad diólam ecclefiam habendam extitit, prout exiftit de præfenti. Hcck ei-dem N.præfentato per præfatum N.or* dinarium de dicfta ccclefia, 6C nulli alte* ri prouideri debuiftetjSi^ tcnetur de iure. Ac de Sc fuper illo per quempiâjpræièr-tim N, aduerfarium de fatftojCum de iu*

c f re non

4t V L» r A B R I C I I re non poflet ulla impedimenta quo mt * nus diêla præfentatio fuû fortitetur efFe ôum,inferri no debuifl'etiNihilominus ê^c. petatur admitti præfentatio, ÔC præ^ (èntatûinueftiri deecclefia, acin corpo-ralem polTeflionê induci, ac impediraen ta aduerfàrij fore temeraria, et defuper fi bi filentium imponi. De materia iftius libelli in c. con fulta.de iur.patro.quia ali quando quis eft uerus patronus,et in ue ritate. Atiquando bona fide tantum : Sd tunc uidetur folum dicêdum, quod fuit Sdeftinpofteftione iuris,Öde. de quo de reftit.ininteg.^

LIBELLVS DVORVM contendentiiiin ßiper iurepatronatus.

COrâ, ôdc.Et dicit quod licet ius pa tronatus N.ecclefîæ ad N » fpedat 6d pertinet de iure,ipfe^ fuerit in poflef. ôdc.acprotali,ôdc.reputatus,ôdc.nihilogt; minus prælibatus N.de anno,ôdc.quer» dam N,ad didam ecclefiam R.P.D.N» pi'æfentauit, diéîum N. diefta pofteftîo* ) neiiliusqjiure fernere fpoliando.Qi^are petatur,ius patfonatus fpedalTe ôdfpe^

. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;clarc

P R O C E s s V s I V D I C» 4j ôare ad fpoliatum. Ac fpohationcs fui'ß fe effe fcmcranas, ac fpohatum in pri' ftinum ftatiim ôlt;f ad fuam poflcfsioncm reftituêdum forcdeclarari inter alia. Si' mill's caufa noneft beneficialis, feu ficut tab's pn'uilcgiata, quiadi'rctfîe non agit fuper titulo bcnehci] et fimilem libellû, «n eadem caufa intentatur poffeisorium amp;L pen'ton'um limul.

LIBELLVS MATRIMO-nialis,

COnmyôCcJLicctinter

tn'monium legitime per uei ba de præfenti, fcib'cethçcuerbajEgorecipio tein uxorê mcam per A.et ego recipio te inuirummeûperB. prolata, deeorunx dem confènfu fuerit, St fit contratfîQ fiib arrationemutua etiam fubfecuta,nihilo minus B.prediô.matrimoniS huiufmo di in facie ecdefiæ folênifare,6Cprædilt;fîa A.tanquam man'to fuo adhaîrerc, ÔC eu eouxorali affeefiione conuerfarireeufat in animç iuæ periculum,amp;c. petatur igi tur declarari matn'moniû fuifiê côtraSïu Stfc.acprædiStâA.dicîo B. inuxorem adiudfi

44 VL F A B R I C I I adjudicand«m,ac eandem A.ad folcnn» fa nd um dicfîum matrimonium ôuc.acdt lt;So A. cohabi'tct, eum'que uxorali affêgt; ôione pertra(fîet.utjsiuns,ô^caet. comgt; peIIendum,amp;c.Dehacmatena, Sgt;C qui' bus uerbis contrahatur tnatrimopium, uidc c» exliteriSjSC c.fî intcr.de fpon.

LIBELLVS DIVORTII propter confan^uinitatem,

COram, amp;cæt. Licet A. ôi. B.inui* cemfibi artincant,ÔL fint in tertio coniànguinitatis gradu coniuncfîi, ut fie mutuo matrimonialiter copulari dido defedîuièuimpedimentoobfiante non poffînt, fàltemdeiure: nihilominus tjx dem A. SC B. forte impediments huiufi modi ignorâtes, abfcp etiam ulla diipcn* fationecanonica per uerbade præfenti contraxeruntdicetde fatîlo carnali copula fubfecuta. Et cS deiurein huiufmodi defetflu ut praefertur contrado matrimo niorite rémunéré nequicrat,petitctc.ma trimoniufore nuns,ac uiribus non fub-fiftercjipficp ficuti de fa(ƒîo contraxerunt diuortiandi, Slt;c.à cohabitatione dC mu-

tua

PROCESSVS I V D I C. tua ferui'tute,amp;c.uinculum^ etiam ma-trimonij dilToluendum fore, acaltcrutri Iiccntiam impartiendam, ad alia uota conuolandfé

LIBELLVS DIV O R T i I propter aJulterium,

Oram, àc.Liceiintcr A.amp;B.ma trimonium contracfîum carnali co

pula fubfccutajetc.ficcp idê Ä.illecebras adukcn'nas, fub.intcr alias feparatiuas feu diuortîj poznas committcrc ôi perpe trare minimedeberet, nihilominus iain dilt;fîus Â.falutisfuæimmemor,iam pri-demde anno,amp;e. cum quadam N. mu-liereconiugata,ô^c.incameraN. legem ôôthorum coniugij uiolando adulteriâ perpetrauit,eandem carnaliter amp;nbsp;turpi-ter cognoicendo. Quare petatur etiàm diuortium, quoad thorum QC mutuâ fer^ uitutem .De hac materia uide c. plerûlt;^. de donat. inter uir. ÔC mul.ac c.tuæ. de procur.de diuort.c.fignificafti.meliusi, q.S.clibellorum, Item ifto modo agen dOjCumnonagitur fuperfœdere matri-monij, fed fuper crimine? eftordo iudi-darius

4lt;î VL. F A B R I C I î darius femandus.c.i.utlit.non contcfl. Item not. quod diuerßs modïs renunda tur aÆoni adultcrq. amp;nbsp;primo, fi ambo commifcrunt aduiterium, quia Hdc fran genti fides lidte frangetur cidê. V el for^ temaritustradit mulicrem adulterandâ, uel forte poil adulten'û eft mutua recon-ciliatio fa03,uel forte mulier fuit uiolen ter opprefla,feu indutfîa,

Q_.vae fieri debent po/ï/;tf//z oblationem^

POftlibcllioblationem danda eft co pia etiam abfcp petitione rei, ÔC fine illius expcfis, quia reus petere poteft in* dudas dcfiberatorias, quas iudex negate non poteft, de quo et quadrupfidbus inductjscitatorfis,deiiberatortjs,præpa^ |•ator^js,amp;: iudiciarqs, not. j .q.z.fumein gloff. SCdealqs uiginti fpedebus indu/ darum, per Specul.de diJationibus. $.i, Induciæ defiberitoriæ funt uiginti dies àiureconceflî.j.q.j. conferatur. Iudex tarnen poteft eas abbreuiare, ucl prolon gare.ut not.de procurât, diletftus.deap.« pel, cum fit.Inducia: deliberatoriæ fecua dura

PKOCESSVS IVDIC. 47 du aliquos funt de lubflantia proceffus, i'ta quod ut fupra negari no po flïnt.not. c. 1 »de dil. V tru deltberatohæ plufquàm femel fintconcedêdæjUtde c. paftorah's» de exceptio. Obtenus copia £lt;inducijs, reus confulere debet aduocatos de amp;nbsp;fu* per circumftantijs adïionis caufæ. Ita quod fi aóionereali conuenitur, amp;nbsp;rem petitam non pofsidct,comparcatcoram i'udice in termino id alIcgandOïSC dimit* titur ói. abfoluitur à petitione aóoris.ff, de rei üendic.in rem. de appell. ex parte, amp;c.Velfîpoffîdet j fed nomine alieno, habet auxiîium paratum,utlit. non côt. c. quoniâ frequcter. §.quod fi. ita quod nominando dominum exoneretur, uti-bi. Sed fi nomine proprio pofsidet, cxci' pitur ut infra.

EXCEPTIONES CON* tra lihellum,

EXceptiones duplices funt, dilato* riæ à perêptoriæ,Alij adhuc duas fubiunguntjfcilicet anomalas et mixtas. not. de exceptionibus.Exceptionem in glolT.Itê Specul.plene in §1 ,i. SC j. Adhuc

48 VL» F A B R I C I I • huefubdiuiduntur dilatons, qin'aalû quæ funt perpetuæ, aliæ temporales, liæ perfonales,ah'æ reales» Dilatoriæ di-cuntur proprte ex eo jquia caufam difFegt; runtJnftit.eodtit.Ç appcllatur. dequa-rum omniû fpecificationeinfra» Adhuc dilatoriarû alia iudi(ji,alia rei, de qua agi tur, utpote folutionis. Dilatoriaiudict) multiplex eft. aliqua corn petit ratione iu dicis,aliaratione adîoris, alia ratione rei. Excipientes,ut quia forte laicusquis ius habetreuocandi domum.de for. comp. c.uult.Alia ratione refcripti,alia ratione !oci,aliaratione temporis,alia rationeli-belli, alia ratione fori.de quo in Specul» Ct cul. de except. §. ». Huiußnodi dilatorig proponendæ funt ante litisconteft.non poftea.c. paftoralis.de except.nifi in cer^ tis cafibus.de off. deleg.infinuate. Quæ illarum exceptionum primo opponent da fit, dC magispriuilegiata,uidec.matri mon.dereiud.amp;d.c. paftoral. Et licet magna fit diuerfitas inter doeftores, tarnen exceptio per quam negaturiurifdi lt;ftio mdiciSjcft piæponêda, poftea exceptio/

P R O C E S S V S I V D I C» 49 ceptio recufàtionis hidici's.Ioan. Andr, ï'n not.eod.nt. Vhli's cft,fed non necefîà ria proteftatio de exceptio ne recufatio-nis præponenda fuo têpore, amp;(. poteft fie ri. ExceptioneSjamp;^ illarum cffcctus pof funt efTe huiufinodi, fcilicct fi refcriptiï cft nullum ipfo iuie,ut furrcptitiû, quia impctratum ab excomunicato. de refera ptis. c. ipfo iure. lib. d. Vcl furreptitium tacita ueritatCjôî^c. impctratum,ficqj ope excep bonis a n nulland um. Vcl quia etia perfona iudicis fuit tempore impetratio* nis excommunicata,cum in talem no cagt; dat iurifdiôio. J. q, 6. §. exceptio. Poft tales exceptiones locum habet exceptio recufationis iudicis.in c. paftoralis.öd c. inter præalk Tarnen ambæ fubaltcrnati ue pofsut præponi 2«^ diftindîe: ita quod recufatio primitus profequatur, ut not* in d.c.paftor. De recufacione ordinary, etcorâquoprobandadeforo côp.not.ft quis cotra clericû.Dc recufatione delega ti,öd corä quo probäda.habet de off. de* leg.c.fuper qu^fiionê, amp;nbsp;eod.tit.Si con* traunumjibr. 0,licet unö fit genus recult; d fa*

JO V L* P A B R I C I I fationi's,gaiudexfufpe(fîus.j. q.y. qufa fufpedi.Tamen fufptaonts plurcs funt fpedes, fcilicet decern amp;nbsp;oóJo, enumcra-’ tæ in c.Iegitima.de appeli. lib. (gt;. Ordina rius fufpeóus allegatus poteft caufam al tericomittere. de for. compe. fi quis.Agt; liquando etiâ delegatus.ut in c. iudex.de off. deleg.lib.d. Licet in exceptionib, re cufatorijs frequêter excipicsofferat pro-bationes, èC petat eleóionem arbitroru. Initio non eft necefle,fecundum Innoc, c.cum fimile.de appel, quia iudex id pe-tere habet. Licet atftor ex ueteri caufa poflit recufare non delegatum, nifi ex fioua caufa fuperueniente.de off. deleg. I'nfinuanti tarnen ordinariû ante couert tionêrei poteft.c.fi quis.de for. compct.

r OR MA EXCEPTIONIS recufationis indicts dele^ati^

EXcipiendo,etc.dicitperfonam ue-ftram fcilicet iudicis, illius^ præ-tenfum indicium declinando, quod ad-ueriarius uefter fuit amp;nbsp;eft uefter con fan-guineus, uel familiaris,domefticus, SCc. de alijs fpeciebiispr^taäis, Sicepprædi-, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;catur

P R o C É s s V s I V b I C ƒlt; caturfuK Ôl cftdi/îiim cred/tû notoriâ, SCc. Itê quod propter pra? mifla uosf fciU-cet iudex,præfato N.princjpalitâdeiü-re g de falt;^o non modicû fufpeëîi cxtfti-tis,palàm Sé publiée, amp;Cc. Itêquod nullo periculo fuadête corä fufpetfîo l'udice lgt; tigare de l'ure tcneat.Si uero ut fuprà ordinarius fit fufpecfîus, tQcacîor antequS coueniatreucopareatcorâ ipfo ordina^ rio fubbuiufmodi exceptioneetpetitio-ne,Licet R.P. quêdam N.aducrfan'um ineû de 8^ fapcr,ô^c,cord uobi's conuent rc Qi. in iudiciû trabere uellc, tamen cuin idê N.aduerfan'usfuen'tamp;fitcôfangui-neus, SCc. Sleep luri's præfumptione nos fufpecflQ habeo pro tanto fuppofito,ÔCG. ut caufam ipfam alicui altcrijSCc, nemitli partium fufpedocomitterc dignemini, amp;c. Contra perfonâ aifioris ctiam copG* tunt hæ excepttones, fcilicct ex comun^ cationis SC minorênitatis, SCc.quas Spe-cul.eodê numerat ritulo,de aSîore. 8gt;(. ibi eriam de cxceptionibus cotra fora uel locû. Eteft effeélusexeeptionis coït tra acîlorem minorennem , quod quia . nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;d Z mi-

Si, - VL» F A B R I C I I minoreftjSCin pupillan'ætate confîiïu* tus, quare in ludicio ftare non poffît de lure, neqj habilis ad agendum exiftat. EfFecfîus exceptiom'scontra Iibellum eft ultra generalia,quiares petita forte male fpeciHcatur, ÔC illius fitus atc^ confines peius deicribunt,adeô quôd reusfupcr illis deliberate ncquit» Vel quia manifcx ftam continet contrarietatem,fiueinepti tudinem, dCc, quia in acfîione reali res eft .exprimenda per confines» Inperibnali ucrocaufa eft deducenda. De primo c» ,,uult.defècundo c. de libel, obi. Non eft tutum in ipecieexcipere côtra libellum, •quiaforte acftorinftrueretur.dequaeau tela uide Specul.de libel.cocep. §. ièquû tur uidere. ucr. item recepto, Effedus ucro exceptionum declinatoriarum fort eft taliSjCt reus excipiedo fie dieat.Quod cum caula coram uobis N. indice propo fita, amp;nbsp;in libello prætenfo, amp;c. dedu^a fuit,SCciuilisatcp mere prophana. Idêœ N.reusiaicus exiftit, acae^orforueiuf-dem rei fèqui tenetur de iurc, merito hugt; îufmodi caiifamad fuwm iudicemcomgt;

peten«

P R O C E S S V S '1 V D I C. n petentem,coram quo fc luri ftareparafé ofFertremictijUOs^ dominum N, quo*^ didîus N. reuseidem libelloprçtenfore' fpondere non tenet interloqui, par’ rem agentem in expcnfis codemnari pe' tit, Sgt;i.c. In euentum degrauamine Si^ ap-pellando proteftatur. Exceptio dilato' riafolutionisetiam proponenda eftante litis conteftationem. Ôi. fi uera cft,indu ciæduplicabuntur impedimento etiam conccffo, quia pettjtpîus têpore.de plus petit.c. uni. Et licet probarinon poffit an te litis conteft. poteft tarnen poft probarf fecundum Innoc.c.paftoralis. de excep, eod.tit.SpecuL§.uidendum.inprincip, E xceptio anomala dicitur,quafi fine re gula, uteftexceptio excomunicationis, qüâdo fine régula in omni parte litis op-poni poteft. Siccp etiam non fequit nor-mam aliarum exceptionum, quia etiam poft fententiam poteft opponfiut de. u-nica. de excep.SC c. pia.eod.tit.lib•lt;^.D3-modo tarnen no difFeratur malitiofë, ut fcilicet adtor continue fatigetur , dC po-ftea,ô^c.imô tune excipiens condemna* - .1 nbsp;nbsp;nbsp;' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;d f retur.

'54- nbsp;nbsp;- V tv -F A B R I C I î

retur.c.cxcepn'on. de excep, tarnen regtl lariternifibis opponidebet, utdióo c. pia.In iftis per quas excomuni'catio obi)* citur exceptiombus, debetexpn'tni nomen excomuîunicaton'sjôd caufa excom municabonis, fi dies nefcitur ♦ alias non eftadniittendajôi^ quod excommunica-tus fuit denûciatus.et infra ocîo dies pro bariapertiflîmisdocumêtis , utinc.pia,, Generaliter etiam 8^ abfc^ expreflione premiiforum poteft opponi, dummodo immediate probetur,utputa per literaru excomunicatoriarum produÂ'onem.ôc^ ita feruatur deftilo Romanæ curiæ, Et quia plerumtß ad protrahendum litem folent exceptiones huiufmodi opponi, ideo iudex poteft recipere iuramentum, quod taliter non dentur.de quo iura ca-lum,c.x,libr.lt;ï,

EXCEPTIONES PER* emptoriie,

EXceptiones perem ptoriæ regulari-tcr ante litis cont. locum nô habet.

et funt triplices, fcilicet rei iudicate, trâP adlæ, ôd finita:, tarnen etiam habêtes na-,

tu-

P R o C E s s V s I V D J 5 ƒ/ (uram præiudi'cialium , E/. elidentés to-tam mentionem adonS)Opponi poffunt antelittscont.c.i.delitiscô.libr.d. Præ-iudicialis exceptio quæ dicatur, uide de ord.cog.tuam. 2lt;^lnftit.de at^ionib. præiudiciales. Aliquæetiamfunt exce^ ptionesperemptoriæ, quæopponi pof-fiint ô6 probari per fententiam amp;fi ab ïlla non fuerit appellatumrficut exceptio compenfationis, cj^quadeord. cog.'c. uult.defid.inftr. cûloannes. Qi. Spccul» deappelU §.pen.uerb. fèdnunquidin cam. Exceptionum peremptoriarnm aliquæ funt quæ non ftant per fe, fed in quantum concernunt principales aâiogt; nés, amp;nbsp;taies intentatæ fuerint,ficut exce.« ptio pacfti de non agendo,ôô taies oppo^ ni debentantefententiam,quiauis earCt tollitur per fententiam. Alix funt per fe, ficuti dicftum eft de compenfationibus, dequibus Spccul.eod.tit. §. dicfto.uerb. ibiautem, SCHoftienf. infumma cod. tit.§.amp;quando.uer. amp;cafibus. Natura exceptionum peremptoriaru adhucduplex eft, quia aliquæ funt quæ non péri-d 4 munt

ç

fi • V r A B R I C I I munt fîmplidtcr actionem, fèd fblü ekgt; duntjUtfunt exceptiones padi,dc non, petendo,ôlt;;c.amp;iunui-andum, ÔCc. Aliæ funt quæ ipfo l'ure tollunt SiC penmQt,fi-cut exceptiones folutïonis, acccptilatiogt; rus,etc.de quo Specul.deexcepj'n prin*. Etpropter hoc aliqui procuratores utun tur duplict uerbo in exceptionibus, feilix • cetexcipiendodico,SChocdumobîjciût exceptionem ipfo iuie elidentcm,amp;cæt^ uel dutn, ut fuprà ipfo iure non tollunt, dicunt, Ad iuris mei defenfionem pro-pono fcudico,SCc. EfFeCtusexceptionis peremptoriæ,QCprimodereiudicata eft ifte, fcilicetquod quis excipiendo dicat, quod pridem SC aliauice inter ipfum zyi* cipientem.8Cc.de 8C fuper N. coram P.Dn. N.tunc iudicc SC commiHàrio rû tqintroducfta fuit. Item quod idem N. iudex feruatis feruandis tulit lèntentiam exprimêdo diem, per quam inter alia di-cftus N.excipicns fuit,8Ccæt. abfolutus, prout in eadem fententia pIenius,8Ccæt. Item quod dicla fententia nulla prouo-çationisfulpenfione inremtranfiuit iu-dicatam,.

P R o C E s s V s I VDI o 17 ■ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dicatS. Item quod præfatus N. exceptus

huiufmodi caufam tanquam per rem lu ij nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;dicatam,utpræfertur,fopitam refufcita'

) nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;re de lure non poteft, ne^ fuper cade aii

di'ri debet,ÔÔC. Quare pctatur excipientê abimperirioneN. ablblui, exceptum^ dedarari ulterius non audiendum, OCc.. Nota etiam, quod infra fcripta concurre re debent ad hoc,quod exceptio reitudt-I nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;catæ obftet.Et primo,quod idem fit cor^

pus0lt;quantitas. Secundo, quodidêfit moduspetendi. Tertio,quod eademfit conditio perfonarS ♦ Quarto,quodrcus pofiideatrem tempore atfîionis fcufengt; tentiæ.not.in c. pen.de except. 06 c.t. de litis cont.Iib. 6. Etiam expedit,quod res iudicata non fit nulla. Ad hocetia quod exceptio tranfacrionis releuet, requirit I quod tenuerit,8C quod pure,amp; non per f fedudionem fada fit. quod^ ut fupra unus amp;nbsp;idem Temper fit modus petendi, quod^ alias tranfadio non fuerit dolo« fa^de quo c. i. de exce p .lib.d. amp;nbsp;Spe* cul,eod. tit. § .dido, uer,

Adhæc»

d ƒ R E P L T-

fi V L. F A B R I C 1 I

REPLICATIONES, E ru nbsp;nbsp;effeéius r entra pra mrratas

. exeeptianes. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;'

REph'catio eft allegatio adorîs, per quam refûluif exceptio rei. Inftitgt; de leplic.in pn'nc. Vel poteft dici repli-catiOi, quafi exceptionis exclufio ♦ Repli catur fie contra excipientem de fufpicio-neiudiciSjamp;diccntem aôlorem fore con lànguineum,uel ami'cum iudicis,amp;cæt, Quod pofito amp;no conceflo N.replican tem fore confanguineum, ex tune repli-cando dicit,quod etiam excipiens fit co-fanguineus iudicis, quodqj fi'cparaffe-óionis caufa fufpicionem tollat. Vel fie: Licet atfior fit amicus iudicis, aut è c6tragt; aut inter eos aliqua amicitia fpccialis, ü'. ue etiam inter iudicem S)C excipientem i-nimicitia, amp;c.replicando utfupràdica-tur,quod talis amicitia fîue inimicitiafit Jeais amp;nbsp;modica, fi'ccpnon fufficiens pro reeufatione, Oie. Hæcreplicatiotollitur ex c.accedens, ut lit.non cont. ôô ext.not» in c.poftmodo. deappellat.in glolT.Re-plicari poteft contra exceptiones déclina torias

T R o C E s s V s I V D I C torias fon,quodlicetreus fitlajcusct eau fa prophana,nihilominus locus domici' Itj N. rei eft de iurifdîAone ludicis. Vel poteftallegarilogæua præfcn'ptacou fuetudo,quodcognitic» fiiniliutn caufa^ rum fpedetadipfumN. ludiccm Vel reph'carï poteftjquod licet iudex têpora* lis fæpe fuerit requifitus pro adminiftra daaôoriiuftitia, tarnen diftulit, quare deiurecaufa ipfapcr N.iudiccm ecclefia fticum eft cognofeenda, dC poteft cogno fci.Ettalisreplicatio fundatur in c. licet» de for.comp.sec.fiduobus.deappel.Re plicari ßc poteft contra exceptionem cx-communicationis: Quod licet ador fute-ritperN.excomunicatus, tarnen eft ab eadem prætenfa fententia per N. indicé SecomiflariumannoN. abfolutus. Vel replicari poteftjquod cxcomunicatio füe rit Se fit nulla ac irrita iplo iure, quia per noniudicem lata, autquia fortecotinet intolerabilem errorem, ucl quia à iudicc ante promulgationem excommunicatio nis fuit ex caufa légitima appellatum.lftg replicationes colligunturexc.innotuit.

lt;fo V L» r A B R I C I r dc ekó.amp; de fenten.excom. per tuos. de confuet.adnoftram, deiud. acfideriaï Replicari poteft contra exceptionê traf-acîîonis feu rei iudicatæ,ô^c.quia fenten tiaper quam refpondetur,res tranfaóa fuit 6ó eft nulla, quia per non habentem ï urifdióionem iata » V cl quod tue ador petebatrem ex alia caufa. uel forte quia alius modus agêdi eft uariatus.uel quod tranfadioeftdolofa, ôdcæt. Sed tales regt; plicationescolliguntur ex notatis. c. i, deexcep.lib.d.amp;in Specul.eod.tit.§.digt; ôo.uerf.adhæcquocçnotandum»

ÏTERVM DE EXCEPTIO/ qua oh'^ci po/Junt contra pranar ratos libellos feu articulas defuper formanJos^

PRimo contra libellum de iurc pa-» tronatus ficexcipi poteft, quodlicet non conftet præfentatorem fuifle ód eftè uerum patronum tem pore præfenta tionis, fuittamen ôi. eft in eiufdê præfèn tationis iuris feu quafi pofleifione atque uerus polfeffor bona fide, et «t talis repu

tatus.

PROCESSVS I V D I G ta tu S. Item quod ut fie di'cîus N. prac-fcntator,amp;nonN. opponensditfiûius pofiedit S)C pofiîdet de prçfenti.Itê quod præmiflîs attends,2lt; fecundum luris di^ fpofinonem prælèntado N. fcilicet pofi fèfsohs,ôôper ilium faefia fuit SC efi præ-ferenda. nbsp;nbsp;Vel potcftexcipi,quod quis

à plurib.se maiori parte numero fit præ-lêntatus,ficcp tanquam plures patrono^ rum uoces Habens præferendus,SC utin iure potior. Excipi poteft contra libella de Se pro matrimonio, quod contrahen tes fint coniunSîi tertio uel quarto gra-du confanguinitatis, uel quia fint in cundo uel tertio gradu cognationis fpiri tuait s,quia forte A, leuauit B. pueruei exfacro fonte, Ôi^cæt. Et contra Huiuß modi exceptionê replicari poteft quod tmpedimentum prgdiSîum fit fublatum per diipenfàtionem canonicam. De ex-ceptione contra adulterium, uide fupra in ftio loco, de libello defuper confe-lt;fto» Contra libellum iniuriarum po teft excipi, quod aSîio iniuriarum fitex-tinda de iure et fublata,pr£fertim ex eo-

nam

V L. F A B R I C I T nam poftdiem inlibcllo prctcnfo ex uerfo defcriptum,amp; quo iniuriæ preten duntur irrogatæ, cum dióto N. libellato comeditjbibit, tpfum^ falutauic, Sgt;Cc, acquod ut G'c aóboni iniuriarum fakem tacite renunctauit,ô^c..

DE RECONVENTION E. Q Vando uero ah'qua exceptions

^prædiéîarum non Com petit reo, poteltatfîorem acftione fubfiftente corâ ludice reconucnircjfiuciudex fitordina rius, fiue delegatus. de m un. petit, c. i. de refcrip.c.difpendia.lib. ó. OfFerat ergo ut fie reus adîori libellû reconuentionalc antelitiscontcft.de reconuentionc poft litem cont.fienda, ôC ut fie fiat faite poft litis contcft.fecundum communem opi-nionem Doeftorum. licet Innoc. uidca-tur tenere, earn fieri pofte etiam poft litis conteft.abftpproteftatione, dummodo ante conclufionem fiat:quæ tarnen con-clufio reprobatur per not. in præallega-to c.i. de mut. petit, quod reconuctio, ut dicit Ioan, de lig. eft uerbum refpc(ftigt; uum, concernensconuentionem .óórc-' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;fpcâi-

(

P R o C E s s V s I V D I C, éj fpeÆua flint fimul tempore,ficuti progt;-bat ordo rubn'carum. Oblaeo libello re-conuenttonali, funtcaufæiurc conuen» tionis reconuentionis illaqueatæ ui'df fim, fcilicetmutuisin'dbus tracflandç, ÔC fimul una (êntcntia terminande.de ord, cog.C i. Si tarnen ut præmittitur reus neglexen't tempore debi'to reconuenire atfîorêjpoteft in quacuncp parte litis im-petrarcrefcn'ptS fuper recouentione.ut ïnd.cdifpendia.derelcriptts.Iïb.ôSed tune iudex nontenetur uidfîîm proce-dere,fed folum ut in alifs caufîs, à ad iè non eflènt mutue caufæ fine petitiones, fecundum loan. Andr. in additionib.: SpecuLdereconuentione.§.uidendum.

Coram uero ordinariOjquandocunc^ et in qualibet parte litis poceft fieri recon uentio.Sed tarnen fi fit poft litis conteft. celïatuidflîtudo proccfliis, ÔC tune que^ libetlis curret in arte di. terminis fuis, ut iuribus præallegat. Reconuentio non femper fit, nec uno modo, uidelicet fi a-tftoreonuenitreûpofteftorie, feilicet in-terdi(fto unde ui^quia tune reus non pogt; f • nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;“ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;left:

^4 VU T A B R I C I I -left aóïorem icconucnirc,nifi dcafto fpo lio.utdeord. cog. c. uult. Etiani ftaëïof permodumexcepnonisei' obtjciat /po-liutn deord.cog. c.z.ódc. frequens. de reftit*fpol.lib.lt;ï. maximeacftore inuito, fecuseo confèntiente, quiatuncpoteft fiert reconuentio.de reft, fpol.c.i. Alios uerocafiTs, inquibus non habet locum reconucntio,not.de arbitris.c.cum dile^ (ftus.ingloft. An fuperiibdlo reconuen tionali dandg fint inducie dcliberatorip, uidedemut.reconuen.c.i.ubihabetur, quod ft fic rcconuentus uoluerit, amp;cætt

DE LITIS CONTEST Agt; tio«f.

Litis coteftatio eft iudtcij ftu litis fun damentum atq? exordium, de litis con. c.i.Per aftirmationem atftorum, SC negätionem rei,feu petitionê in iure pro pofitam,et relponfionem rei factam fit li lis coteftatio.d c.unico.de litis con.Re.? quiritur, quod uerba affirmationis SC negationis fint exprefla, per quæ fieri debeat litis contcftatio,fiant SC proferan* turorgano atftoris SC rd, quia litis contt

non

PROCESSES IVDIC* ƒ J hon loquifur,ncqucexccptiones fci rc-fpodenmt I.unica.C*de Iitis cont.Hçc uerba,fcilicet ammo litem conteftandi^ quç frequenter adiungutur in litis con^ teftatione,non funt n ecc Ilaria, fccundrt Hoftienf.ôt^ Ioan. Andr.Dc quo etiant Specul, de litis cont. § i.uerf. fie igitur.. Nam fecGdum eos, pcraffirmationent actons ôf negationem ret fit fufficiens li tis conteftatio. Quid autem defignent,-et quare fubiungantur talia uerbajUOt, Ro.conc!uCi8 que incipit, item fi pars rea. Aliquando etiam poteft fieri nega-tio libellatorum, non animo litem con-? teftandi, fed animo iudicem inftruendf^ ôé tunc idê de eo reus debet protefta-' ri.defor.comp.c.fi clericus.

DE IVRAMENTO CALVMNIAE. POft litis conteftationem iuramen-tumcalumniac ftatimcftpræftan-. dum.utdeiura.calum.c.caufam.tameti fl tunc non fuerit praeftitu,poteft in qua: libet parte litis prcftari.ut eo.tit.c.rlurai mentum huiufmodi principaliter pro-f tçrduo praeftatur, fcilicetpropter ca-c luftifianS

66 V L* F A B R I C I r

Inmniam uitandam, amp;nbsp;ucritatcm pfo'-ponendam.CaIumniaeft,quandoquis fctcntcragit, udrefiftït i'niufte.l.i.ff. ad Turpilian.§» calumm'a”. Procurator ex quo poteft, per Ce pnncfpaliter ca-lumniæ luramentum præftare debet, amp;nbsp;teneturnonfolûin aru'mam fui pria cipalis,fed etiam propn'am lurare, de iur.calum. c.z.hb.d, Etfic dominus non incurrit periurtum, fi non fuerit in culpa, autnon dcdcrit oocafionem. c». ul.deiureiurjib.cj. luramentum bu-dufmodi prarfiatur primo, utueritaseli-* ciatur. Secundo, uriitigantiumïetne-n'tas compefcatur. Tertiô, ne iuranr immemor falutis propriç cffïeiaf,quin* imo ueritatem proponat : quac amp;nbsp;alia notantur delura. cal. c.cæteris.ingloC âUtenTjquadruplicia funt iuramenta; Primumefimalitiæ, quodiudcxquan-docunque uoluen't, parti poteft defer^ re» Secundum calumniæ,quod, ut prà, præftandumeftpoftiitis contcfta-tionem » Tertium eft ueritatis, quod in fpiritualibus potifltmum eft præftan

dura»

gt;RocEssvs ivbrc ^7 dum» Quartumeftdenfbrium,quod in fupplementum probationis præftà-tur, uel reo fecundum extgenriam rcl defcrtur, ad fuam innocentiam oftm-dendam. de quo c,uulr.de lura.calutn; amp;nbsp;fn Specul.eo.nt.§.i cftat.uer» fed pone» Parsrccufansiurarede calumnia» punftur fecundum formam fupradiói t.uult.de lura. calum»

DE POSlTIONlBVSi (J ariiculii.

POGtto dicitur, quia fuper pofitió-nibus hs pom'tur ueluti fundamert to ;quia cis côfeftàtis uel ncgaus, lis pró cedit,uelnon.dcquodecófefc»i.Iib.6'. in glof. amp;nbsp;in fpecul» de politionib.§, Si aliquç no Et fiât pofitiones adfaciliorc litigan tin expeditions,ut ibi. Articulus uero dicitur,quia ardat, ct arte parat, ac artat rcum ad refpondcndum.not.in c* prefentiû.deteftib.hb.d.Eifiûtaddecla rationc Si probatione dare fiedas, ut dlt; cittextus indc.fçpe, deuctb.fig.etetiä dtuerfis uocabulis appellant, de quo c. lt;3 ecdefia. de caufa pofi'ef, St proprie» e X ecd;

lt;8 VL. FABRICII

amp; d.c.pi'ærcnnum.de teftib.Iib.ö* Etdf citur articulus dimmutiuègt;quia aliquâ-do particulare defignat à fuo genere ex traêîûjet per débitas ciïcumftantias de-cifum. deoff.dcleg.fuper quaeftion* In adioncigitur reali attêdat articulanter, ôC præinafticet ea quæ funt necclTaria pro petitione probationerei fiuefun dijficutnor.G.in Specul. delocato. §* nutne ah'qua. uei f. Iicet.amp; not.in c.i.de confefs.Iib.6. EfFeô:us articulorum in aÆone reali eft, quod articulansdedu-cat articulet fundum, illius^ fitum et côfînes.Itê quod fpeôet ad eunijCt quo iure, ôifquod fuitinpoffetpropoiref“ forereputatus etc.etficinalijscaufisde bet femper confiderari natura propofî-tg adionis.ElFetfîus uero articulandi in adioneperfonali, poteftefietalis, fcili-cet quod tali annOjCtc.Titius mutuauit Seio centum. Item, quod Seius promi-fitreftitueretali têpore, etc. Item, quod idem Seius diiflam fententiam foluerc neglexit.ctc. Similiter in adione depo-fiti,potefl: fie fummarie articulari,quod Titius

PROCESSVS I VD 1 G

Titius tak’ anno penes amp;nbsp;apud Seium li bros, etc. caufacuftodiæ depofuit.amp;c^ Item,auodSejuseodei'n anno diflum noru ex caula cieponn « 4 c, «■«’repit etc» Item, quoddepofitan'us huiulmotuit brum licet fæpe interpellatus exiitit,re.-ftituere contiadtcit.etc. EfFeóus articu lorum fufjer interdióo unde uf poteft efle talisjfcilicet quod à tern pore,etc, nbsp;nbsp;nbsp;'

tempore fpokj,etc. Titius fundum, qui fpecificari debet pofndet,ctc. Ite, quod Seiusannoætc.ôf die, N.dilt;fîû Titium in prætada poflefs.exiftentë, dic^o fun do, illiuscp poffefkoncuiolcnterfpok'a-uit, ab eifdem eiecit ôc cxpuiinetc. Modus cnim de form a uiolentiæ funt de ftt lodeducendi, Item quod idem Scius à didîo eicókonis de fpoliationis tempo re,ac continue citra detinuit atque deti-net de pracfenti, diôum fundum fpolia turn, frudîus etiam eiufdem imburfan.-do, de in fuos damnabiles ufus conuer^ tendo.Item, quod fundum reftituere re cufauit,etc, Item aliquando deduettur ualor fruâuum,qui percipiuntur fingu e lis

7« VL. FAB RICH lis annis,etc.. Aliquando etiâ manda tut quis fpoh'^ri. tuncdeduc, quod tab's îSl.Seius fpobat betc.fecit èC mandauit» liel etta aliquâdo ram -j—

fir..ouv aeduc, quod ipoltQ ratu na-Duic, imo rem fpoîiatâ ad (e recepi't, etc. Dcdiuerfismodis articulandiuide Spe cul.de tebib.§.nunc utdendfijSC tn tra.. diatu fuo itbd.etc. et not.c.i.dc confefT. lib.d.inglof.mag.cum c.fequen. EfFe-^usarttculandifuper ture patronatus, ÔC pro præfentato poteft effe tabs,quod intercacteras, etc.fit ecciefiaparochia-b's N.ctc. Item, quod inter cæteras capel lanias in eadem ecclefiajctc. fit tabs,etc. Item quod huiufmodi capellanta fue-ht per N. laicum, etc. inftituta, eredîa fundata, ac de bonis fuis dotata, It-centta confirmatione diocefantfub-fecutis. nbsp;nbsp;Item, quod idem N. laicus

tempore huiufmodifundationis iuspa tronatus,etc.fibi, 5Ceo uita fundlo, hæ-redibus fuis referuauit.Itê, quod de præ miffis,etc. Item,quod N. praefentator fuit,amp; eß hodiernis tcmporibus uerus

' ôi^natu-........-»

PROCESSVS IVDIC, 71 5C naturalis atq; piopinquiorhæres, dc talilïnea5 fdh'cet fundatoris, fuperftcs, quodcp propterca ad eum ius patrona^ tusfiut,amp; eft legitime deuoliitum,etcgt; Item,quod idem præfentator iè pro uc^ ro pairono ÓC ba'rede,etc.geiTcrit, ÔC re putatus fiierit. nbsp;nbsp;Item, quod præfenta-

tionisper quemcunque de lïnea dióa, ut praefertur, hæredem, fæpe fadæ fuegt; rintvSe fortitæ fint eftcóura. keEn,quod prçièntatoâ' tali anno,€tc.die,ete.Seiura ad diCtam capellaniam tune per d. N» uenerabili uiro. N,officiali præfenta uit» Item,quodpræfentatio admifla fuit, etc. acilliusprætextupræfentatus, ad eandem capellaniam rite inftitutus, lt;tc. Itê,quod de præmiifs, etc Jtem,^d tali die, etc. capellania fupradida uaca-«it,ctc,Itê,quod prçfentatus têporeprç fentationis fuit habilis SiL idoneus, ac in f täte légitima cóftitutus,ctc.Effelt;fIus ar ticuladi in matrimoiali, ÔC pro matrimo nio, poteft elTe talis, qd talibus anno 6d die et B.in tali loco côuenerût,animo matrimoniü inuicê cotrahedi, amp;nbsp;de illo gt;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;e 4 traclan-

VL, F AB RICH ^ratflandijCtc.Ttem, quod idem A 5cB. leildetn anno die, diuerfis coliocutiox nibus præmifîiSjnô coa(îîi,aut enam fc-dudîi, matrimonium inter ipfosuerbis de prælènti aptisjhuiufmodi fcilicet. Ex go A te B in uxorem ôC ego B te A in uirummeum recipio, uidüim promiL fo alterum alium no dimittercuellepro melioriuelpeiori, cotraxerunt, etc. Ite, quod in fignum matrimontj ipfe A, B uxori fuae prædictae id confentienti, SC manum porrigenti,eidem manu annu-lum impofuit, ÖC per eudem ipfam fub-arrauit,etc, Ite,quod tempore dicfîi con tradusmatrimonij,qdem Bhabix lesfuerintamp;idonei ad didu matrimo-nium contrahendum.Effedus articulo rum fuper diuortio potcft efle tabs, amp;nbsp;ideducendi funt primo gradus propter quos confanguinitas exigitdiuortium. £tprimo,quodfit tab's uilla,etc. Item, quod ineadem uilla morari confueue-rint A SC B,coniuges,etc, Quodtjdem coniuges procrearuntduas proles,ma-fcub'namNtamp;foemminain N.etc,nun cupatos

PROCESSVS IVDIC, 7} f upatos, filïos naturales Ô!^ legtttmos, etc* QuodidemN.filiSnaturalemN* cû uxore fua genuit ÔC procreauit, etc* Qiiod ctjam dtefîa N.ad matrimonium tune conuolando,cum N*contraxtt,ô(S B lîliam legiti'mâ ex. fe genera utt.Quod præfati C amp;nbsp;D. fuertnt amp;nbsp;fint in tertio côfanguinitatis gradu côftituti iquodcp talïfinodicôfanguinitatisgradu,fiueitn pedimento obftâte,non poflint finedi-fpenfattone canonica matrimonialiter, faltem canonicè,copulari. Quod omne matnmoniû in fimili gradu, ôi. eodem defeduobftante, côtraôum, tanquam defaéloamp;deiure nul!um ôi^inualidû, fitdirimêdurrij atqj copulati diuortian-di. Quodîjdem CôèD»nuper de anno,etc*matrimoniumjCtc. h'cetdefatfîo contraxerunt.Itenijquod pofitiones ÔC articuli pauca amp;nbsp;necelTariadebeantcô-tinere*ah'àsj6Cctiam propter fexmodos tnfrafcrjptos,repelluntur* Primo, fi pofîtto fuen't negatîua ♦ quæ tarnen duplex eft,explicita ÔC implicita : quæ fimi liter non probatur« Secus de explicita, « 5 ut.

74 VL» FABRICH

«t,Ego tccum non contraxi, quæ indu-bie^bari potclî,fciJicctquod tali' dtcu'a tali loco fui, ÔC abfens à patria. Scd de-ducendaeft materianegatiua fub uer-bis affirmatiuis, feu quafi» ut fie articu-lando,Quod ueritas eft,ctc.præter, etc* ^d unquam tait die matrimonium cura tali contraxi, quoniam ueritas eft quod codem die in tali loco fui,etc* Secundo, fi ppfitio probata nô rcleuarct, ut quod habeodeducereô^probare matn'moni utn,ctc.et folum pono quod faifîus fum cura una folatiolus, aut tratflatum ha-buidecôtrahendo, etc.quia fimilia pro bata non probant matrimonium. fer-tiô,fî pofitio non facit ad caufam, ud non defeendit exlibcllo, amp;quia ac^lio eft de fuper matrimonio,ÔC in articu-lis deduco quod uobis deeem mutuaui, etc» Qiiarto, fi pofitio pendet ex alio ÔC diuçrfo, quoniam originaliter aeftio in-dicat;utputa,fi pono me uobis centum mutuaffe, êCfubinferomc uobiseofdê centum tradidiffe, feu donaffe, etc^.

Quinto, fi fit fuper fado,fuper quo pri us te-

PROCESSVS IVDIC. 75?

us refponfum eft,uel negatum : utputa, • fi femel confeffus fum uobis tenerc C.

nonfumamplius interrogandus*uel fi Ïjeffatiprn qiiia tirrarticulusfolum.de^ uper fieri debet,animo probandi, etc* Sexto, Si pofitio fit implicita, utputa fi in uno articule deducantur membra duo, quorum unum poteft effe ue-rum, aliud falfum. ut hoc ponendo, quod pofsideo ecclefiam ad collatie -nem, etc» fpcâantem, etc. quia poteft effe uerum, quod poffldeo ecclefiam etc. falfum, quod fpedet ad colla-tionem, etc.

DB ILLIS Q.V AB FIVNT pojl ditionem articu^ lorum.

ARticuIis datis, præfigitur tcrmu nus parti articulatæ, addicêdum contra articules, in quantum articulù 3iC refpondendum eifdem, in quantum pofitioncs, etc* Etiket non dicatur peremptorie, tarnen fijbintelligitur* amp;nbsp;intclli-

6

VL FABRICII

intelh'guntur omnes talcs termini' pcr^ cmptorïj,nifi ficret fpecialis prorogatio feu aflïgnatïo ad fecSdum diem,etc.De pn'mOj c. paftoralis. d*- »vrcp ouu fuper pufiiionibus et articulis, fi fût po-fitiones pertinentes clarç QC cci tac, pars articulata fi interrogata et compulfa fuc ritjtenetur eifdem refponderc.de teftib» praefentium lib.ö.Et fi compulfus aut ei tatus refpondere recufauerit,tunc pofi-tioncs habentur pro confeflatts, nifi ra-tionabilis caufa excufet. de quo c de confelTlib.ó.Et quç fit rationabilis eau fa, not, ibi in glof. Et poteft effe talis : fi pofitio eft fuperflua, quæ non facit ad cauflam:uel obfcura,captiofa, de fado alieno, impertincns,etc. de quibus omnibus in d. ox.dc cófelï, in glof. Omnis pofitio cftarticulusjfi negatur.etfucce.-ditin locum articulorS, in quibus clau-fula,quae frequêter ponitubfcilicet pro^ bare intendit, eft, et cenfetur condition» lis, fcilicct cafu quo'pofito negatafue-

. rit.de quo Specu,dc teftib. §.nüc uiden dumu'n primo, cumremifli Intermino igitur

PROCESSVS IVDICf 77 fgitüt prætaôîo diuerfæ cxcepriocs poC-funt opportf, fccSdum diucrfitatcm na-turæ caufarS, ut tnfrà, per quas expreïTc debet peti articuli declarari impertinen tes,etc* loan. Andrjn c.i.deeled. Tarnen index poteft etiam et debet exami-nare pertinentiâ eorundem, licet in dubio potius debet admittere faluo iure, ctc,quam repcllere.ut not.de teft.per tü as.dccôfefr.c.z.Iib.ô.amp;deappell.cum fimili,de diucrfis exceptionib. Vide fu-pra contra libellum,in ordinefuo»

DE EXCEPTIONIBVS CON-trlt;t articulos, cr re/pon/jonibut fupererfletrt,

IN caufa beneficial/ poteft fi'c exc/pi, primo generaliter, fcilicet^d po-fitiones SC articuli fint general es, nimis obfcuri,incerti,informcs,indetermina-tijdubq^multipl/ceSjindefiniti iuris, ca-ptiofi, de fado alieno,impertinentes,ac probati5minimèrelcuantes:acaliàs etiä tales, quod eis in quâtum pofitionibu«, non eft relpondendutn,etc,In cxcipien

gt;8 VU FABRICIÎ

do po tefl dici, quod beneficium jdequJ agitur, petenti ÔCagentt minimedebc-tur ; quia uel gratta obtêta cft Siextorta per ueritatem taettam, uel faifam fugge ftionem, quia forte taciturn eft, impe-trantem beneficium aliud obtinere, de quo nullam fecit mentionem in gratia. uel forte fuggefltt, impetrans frutftus be’ neficij impetrati x, marc, non excede-re, qui forte x v i cxccdunt. Vel forte geflît fe clericum, 6d non eft, amp;nbsp;fie de a-lijs, pro ut infi à in fuis form is. Si autem refpodendum eft pofitionibus,refpon-deatur fub hac forma i Saluo iurc im-pertinentium, etc. Si talis daufulacxciï fat Si releuat refpondentem, quod re-fponfiiones ad impertinentes pofitio-nes,pro nonfadîishabentur. Tutum ta men cft de illis exprefle proteftari in re-fponfiionem,etc.Èt debent dari refpon-fionesmedio iuramento,Slt;percas re-fponderi per uerbum crédit,uel non cre dit,etc.Itcm nota, quod licet aliquando pofiuones fint de fado alieno, tamê cis cft refpondendum ftfaciûtad caufam:

^ROCESSVS IVDIC 7^ amp;ficaufa,aut aóïio iuftificatur cxipgt; fisjfecundum loan. Andr.in addit. Spe ciil.de pofitio.§.7,Item nota,quod fuf-ficicnter refpódetur per uerbum credit, ïicl non credit alicui arnculo,edamfi fe-quentibus ôc dependentibus ab eodcm refpondeatur per uerbum, utfuprà ad primum uel fecûdum. Quia ex quo ne-gaturuelconfitetur contraifîus princi^ palis amp;nbsp;eflentialis uenditionis,neg3n-turuel confitentur fingula concurrença amp;nbsp;neceflàriaad talem contratfîum. Aliquando tarnen huiufmodi concur--ren tia diuerfimode dcfcendunt, amp;nbsp;derigt; uanturunum ab alio. utnot.deconfef* c.2. lib.6. in gloC. Item quod talisre-fponbo per uei bum credit,uel rton cregt; dit,Ht ÔC eft fuffîciens. procedit ex ui iu-ramcnti caJumniæ» Scd iuramcntum dcueritate requirit haecucrba, fcio, ud-non fcio. not. Hoftienf. in c. literas. de jura calum. Attamen confeHîo de cre-dulitate præiudicat, ficut confeflîo de ueritate, ut not. in c. de iur. ex literis.c, fin.deiiire cakcum canfam. in glof n

Rc fpon-

«o VL» F AB RI CI I

Refponfio coditionalis, fdhcet fi at^of petit centum, ÔC reus confitetur feillos tencri, fed fub côditionc ■gt; eft fecund um Archid. æ Ioan. Andr, in d» c. de con' feælib'.6»fuffîciens,ô^ per cam fundata? intentio aóoris» Nam confefti'oni contra confitentem ftatur, ÔC hoc prgfertim nifircus probet conditionem, quæfo-lum fuperefteutdctur probanda, utibi*-Reliqui tamendod.uolunt, quod quia tail's refponfio non eft pura, igitur per earn minime fundatur intentio adoris, imo unicum dinofcitur» igituraut toiu approbandum, auttotum refutandum per adore,ita quod fi uult unam,oportet etiam reliquam partem approbate,* Iccundu Ioan. Andr. Ad refpondendû, fi reus dubiiat de articulis,poteft petere induciasdeliberatorias, fed non confu-latorias,aduocati uel procuratoris,cum quisinfado proprio debet eflecertus» c.paftoralis»deiud. SCibiopt.gloir. Et igitur principalis etiam debet refponde re, cum non fit uerifi'mile quod quis fa-,dum fuum proprium ignoret,imô nort admiv

PROCESSVS IVDIC si admithtur ignorantia d^fado prophd; Sï autem reus rccufauen't rcfpoudere,,quot; iontumax inqinbufda currjs cenfetur; Aliquando ucro in Romana curia cita-tur fub pcena confefTatÉÓ^ tunc fi recu^ far«, res habetur pro confefiataiCtc, DÊ INTERROG ATORIIS* -INtcrrogatoria debent dart articulis’,. admilfis, cum proteftatione, fctlicec quod fecundum interrogatorfa teftes e-xaminentur int€itogentar,3(c^,jp{O' rum defuper fadæ refponfiones cum' alijsdidis ipforum in adis rcdigantur,. Aliquâdo de inutilitatc depofitionum' proteftat, etc. De his interrogatortjs ui-de infra in fuo Ioco,for.ctc et etiam hie. Et primo interrogari poteft teftis, an fit nobilis uel plebeius, cuius ætatis, fidet amp;nbsp;famæ, etiam cuius ftatus, an fit liber uel feruiIis,etc.Dc caufa feientiae, Qi un de feiat aliqut d ita effc, ÔC quando illud efTe contigit, ôi. u trû fuerit præfens cum’ fieret,fcilicet cotradu,uel fimili,etc.aut qui Sc quales cum eo fuerinqet quot nu àiero,ltemdelococontradus,erquahs f fuerit

82, VL. F A BRICH fucrit : utputa fi domus^ utrum fuerit gnea,uèl lapidea, nbsp;nbsp;in qua parte do-

mus^. Item, an audiuerit,etc.àquibus, amp;nbsp;quales fuerint,utrS boni, etc.uel par-tiales.ltem fi de fama interrogetur,quid fit fama. Item de tempore, menfe,die, hora. Item de forma contracfîus, an fuerit purus,uel côditionalis.amp;perquç uerba celebratus.Item,fi fub côditione, an conditio cxtet, uel fuerit purificata, uelnon. Item, de ulterionbus circum^ ftantrjs contraôus, fcilicetan folummo ' do fuerit promiira,ÔL in qua moneta,ac perquem,SCinquoloco henda,et Ièm,gt; per de caulfa fcientiæ,de quibus not.c. cum caufam.de teftibus, ôc per Specul. eo.tit. §.iam de interrogator's. Nota, duplicia funt genera interrogatoriarû; unum ad deftruendum dida teftium, aliud ad fundendam intentionem inter rogantis, feu inten ogatoria offerentis, cumteftis fecundumaliquos deponere debet pro utrac^ parte. Licet tarnen Iogt; an. Andr. in Add.ponat amp;nbsp;dicat, quod Hiteirogatoriijm non debeat continerc nouum

i» R o CE SS VS rVDIC^ 8^ tîoüum capiculû pro aducrfaiio : utpugt; ta fi teftis producitur ad proband'n mutuum,non debet interrogaridc foluti'o-ne, quia de ea fpeciales fieri debent arti-culijfeu exceptiones.Pnmum adhuedi óoriim generum fitduph'eirerj fcilicec rationepcrfotiaî, fiuetcftis, utquia ucf excommunicatus, inftrucfi:us, fubordi-natusjfufpctfîus, uel alias minus idone-us ad teftificandum. Vel ratione diA'j utquiadeponit contraria, uel uacillat, uel non reddit ueram caufam fui diôû De quibus et diuerfis,uide Specul.in di tit.amp;; §.deinterrogatortjs, fiCetiam not* inc.praefentium,deteftib.lib.6.amp;' in c» prgd.cû caufam, per tuas.de teftib.

Intcrrogatoriaru copia non eftdan da ,ppter timoré, fubordinationêteftiû, etc. fediudiciomnino prçfentâda,uti!-lud prout op’ fucrit moderari, ôd fupec flua reqcerepoifi't, etc. De intetrogato-rtjs circa etcotra matrimoniû, poflètin terrogariteftis,(Utr5 A etB cotraxerint matrimonû quis primo, et per quæ ucr-ba,et qualia fût cóftituêtia matrimoniû,' f X utrunt

S4 VLgt; F AB RICH utrum animo cónahcndi, uclludend^ uel folatiofe* utrum metus, uel coaóiö interuenen't: an femel uel plun'es itéra-rint contradtum,utrum confenfus ami-corum interuenerit* Item quotannoru fucrint contrahcntes, utrum aliqua fub-ärratio fuerit fubfecuta. utrS fteterint, uel federintj tempore quo, etc, quibus ucftibus induti,etc, De intcn ogatorijsi fuper iure patronatus, intcrrogafi po-teft teftis, quomodo fciat aliquê efl'e pâ-tronû,amp; an ex fundatione,uel qucmo-do tuS patronatus peruenit ad cum. Ite titrum fit uerus hærcs uniuerforum bonorum,à quibus ius patronatus depen-det. Item quomodo acquifierit dominium,uel hçreditatis aut alio tiiulo, ct qua li.Item,utrum acquifitiofucritlicita, SC canonica. Item, quot annis fuerit in pofieflione dominij, etc. â quo ius depê dcat.Item,an ab eodem domino deden-dus. Item,an fuerit in poffeffionc nom» ne proprio,uel alieno.Itcm,quoties prç fentauit, amp;nbsp;an pacifice amp;nbsp;continue fuc-rit in poITeffionc pratfentandi. Item, an tempore

PROCESSVS IVDIC. 'Gj fcmporcuacationis, etc. fuent uerus pa tronus, 5C talis reputatus. De inter-rogatortjs fuper fpoh'o, poteß fie inter-rogari, quando amp;nbsp;quo tempore fpolia-tus mcœpnt poflîdere.Itê, quid fit poC fefljo, ÔÇquanto tempore pofledii, 5gt;£. quac requirantur ad poHèOîonem. Itê, anpoflederitcontinue,amp;’pacifiée. Itê, proprio nomine ue! aÜeno. Item, quo tempore fuerit fpoliatus, quibus mo-diSjôi^ formis.ô^,an ut ucrus uel meticu-lofus poiïêflbr extitit.etc.

DB P ROBATION tBVS F I E N-difjCr diUtionibi» defnfier cotteedendis, (eftibut producendiSi et co-rum didii.

Sï pofitioncs Sgt;C articuli negati fue-rint, aefior tenetur eos probare.l. ci qui.ff.deprobat. amp;nbsp;y hq.ult. ador. danda efl ei dilatio ad probandum.de qua not.dedilat.c.x.VnaSCpcrcmpto-ria dilatio efldanda, amp;nbsp;non alia, nifiex iufla caufa.dequo Specul.in tit.de pro-bat.in princ.amp;^ not.etiam in cjn caufis. de teflibus.in glofiamp;c,ultra tertia m eo.

f 3 tit.

^6 VL» FABRICII fit» Quanti fpacij debcat cfle dilatio ad probandum,uidenot.3.q.3 § fpacïum.

Telles funtcitandi, autcompellendi ad pcrhtbêdum teftimonium;amp; aduer-farius uocandus,ad uidendum ços iura re.iuxta c.x.deteftib. Iudex perfonaliter. teneturexaminaretcftes,4i.dift.quies. ßed quia onerofum eft, poteft examen committeienotarîjs, tarnen perfonisi-doneis ôc honeflis. de teftib. fi qui teilt-um.öt^ de tefl.co*c.t.decôfang,ô6 affin» c.i.Et quid fi telles egregie perfonæ fue rint, autfenes, uelinremotis degentes, uided» c.fi qui tefliurn, in Specul.§» qualiteruer.funtautem telles. amp;nbsp;not.e-tiam in c.conllitutis,de fideiufii.in gloC antepen.amp; in c.flatutâ. derefcript. lib» d.AÏiquandoatticuliadmfttuntadpro bandum in p.?;rtib.et tuncdecernirur re miffio eum fubdelegatione feu cômif-fjoneexaminis, SChocdupliciter, quia aliquando in uim refVhpti fiue bullæ, aliquando in uim nudç,cômiffionis.dc quoin c præfentium.detcflib,lib.6,Et quâdo uUcrius tudices remiITionis fub-delegare

PROCESSVS IVDÏC. ST xJelegare poiïunt.uidcdc reiud.cü Ber* toldus.6lt;: utdeinnoc.tn cquoniam co^ ftftutum.de proba. Dieft fbi Inno.quod de tali commiflïone fi fuit, tu tum eft iudex référât,et fidemfaciat, ÔC non no* tarius,qufa ci in ea parte non credftur» In remiffîonibus poteft dari facultas lu dicib. ipGus remfflionis audfendf, reef* piendt, amp;nbsp;examinandi tcftesreprobato rfos.de quo ÔC claufula,quæ dfcftur. Si* gnificantes nobfs quanta fides, etc.ufde d.c.conftitutus.defideiuffiin prfnc. Te ftesturaretenêtur, necefs rcmitti debet iuramentum à partibus. ut in c. nuper» ßCc. tuis, de teftibus. ÔC Specul- eo. ti* tul. §. fequitur. nbsp;nbsp;Et forma furamen-

ti habetur c. fraternitatis. de teftibus, in ultfm. glof. De probanda autcm cofanguinitatc addfrfipendum matri* monium, eft fpecialisformaiuramen-ti ,de qua fn c.Iicet ex quadam. de teftibus. Procurator in termine quo ci-tatur ad uidendum fur are teftes , po -tert excipere quæ uult contra perfo-nas teftium, ucl faltem proteftari de f 4 cxci

188 VL FABRICII

cxcipfcndoante pubh'cationem dicHo -rum corundcm teftium;quia poftpubli cationênonpoteftnifiin certis cafibus, fcilicet fi iuratjObiecfîa primitus didiciC fe, ÔC. non malitiofe obijcere diftulifle» dcquibusind.c.præfentium.deteftib» Iib.6. Etdediéia proteftatiôe uidec. ex parte,eo tir. Teftes fecretèôC fagaciter font examinandi, ut not. c, z. co. tit. in glof. Defalfotefté,6Cquod tubus perfonisfit obnoxius : fcilicetDeojCU.-ius poten tiam contcmnittludici, quem mentiendo fallinet parti innocentfqua falfo teftimonio ieditihabctur de crimi. falfi.c. I. Vbi etiä habetur, quod occub tatio ucn'tatis S)C mendacium,feu depo-ittio faifttatisæquiparâtunquia primus prodefTenonuultjSCfecundus uocem defidcrat. Notarius fuadere non debet, necinducere teftem,ut aliquid certS dicat, fcdfolum quæratingenere. de quo Specul.de teftib, §.nunc tratfîandum. Item,diólum cuiuslibct teftis eft fpecifU ceextendendumïö^nequaquam Nota rius ponat, Tcftis in omnibus, per o-

‘ nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;‘ ' mnia

PROCE SS VS' I VDiCf 6^ |nnia deponft, ficut talis, ctiam fi talncr cócordarct Sgt;i. deponcret,utnot,deuer^ bor.fig.nihil obftat, 1 terrijfuper pri n-cipalibus articulis norarius non dieet, T eftis interrogatus deponit, etc. fed fo-i nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;lum dieet,Tellis iuraius deponit, etc»

Sed de amp;nbsp;fuper cum confeientia, teftis examinatiis non dieet, teftis interroga-' nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tus dixit,ctc.de quo Sp^cul.eo.tit.

nunc tradâdum.uerb.aduerte diligenter» ôduerbor. ut autem» Hæcplenius ibi traefîantur, quæ qualia fini confi-deranda circa examinatorë, Si quae cir* ca rcftcs,amp; quæ circa ipforum didla» Debet enim attcndi,an teftis in ditftis fi» is uacillct, uel titubet,uel eû trepidatio.' F nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;neloquatur, Si fimilia in aeftis feu didis

fuis per notariû feribi. Teftes funt pro^ ducêdi expenfis producentis, in ô,c.fta tutum.dercfcrip. §.penult.

DE ATTESTAT I ON VM P V..

blictttionibui,Gr telliu/m repro' bAtionibuf,

P publicationcm atteftationum pars eft uocanda,utfi uelit, poftît i proteftari

n. r A B R1 c 1 ï proteftan in publicat/one. de quo de re iudic.cum 1.amp; A.SC de modo publican dijUide Specul, de teftib. fatis utilitcn in princ. V erum poft publicationem te ftium liccat ipfos reprobare, ud non,ha beturinc.præfentiunhdeteftib.Iib.ô.et c.deproba.licet» Etreprobanturteftes dupliciter,fcilicet ratione perfonæ,amp; ra tionedióorum. Rationeperfonarum, fcilicet ob crimen, ut quia eft latro, fur, raptor,infamis, ièu cxcommunicatus, uel alias inhabilistut habetur c»teftimo-nium» amp;nbsp;c. Geut nobis» Etiam propter fufpicionem,quia eft pater, confangui-neus,focius,famiharis, afFinis, uafallus, libertusjuenator, icufideiuffor eius qui eum producit, de quo 4. q- item te-ftium.Só deteft.c.cum infuper.etccum nuncius, etc» Etiam quia impubes, uelfuriofus uel infidus» eodem titu.de teftib»Iudæi. ÔC c. licet» In teile requi-runtur generaliter feptern, quae in his werfibus continentur»

Conditio, fexu^,(ettis,difcretio,flt;ini4, itformnijßdci, in teßibus ißlt;t requires.

De

yROCESSVS IVDIG,

De quibus etiam ci.deteftibus.in gloC Virum exceptiones legttimæ cm-hi tempore, praefertim tempore pro-ducfîionis teftium, fint contra ipfos reci piendæ, amp;ftatim probationes recipien dæ ♦ Et Ü in omnibus caGbus, amp;nbsp;in quibus non,uidec, ex parte.de teftibus, in glof.SCinnuantur, quæ moucredebent iudicc ad admittendû exceptiones. Pri' mi reprobatorij teftespoflunt peralios teftes reprobatorios reprobare, fed alte riusnô admittiturreprobatio. Verfus, [m teßem teßis,amp;in hune, fed non datur ultra.

de quo in d.clicet.de teftib*

DE EXCEPTIONIB. CONTRA per/ônoi primo,et cotttra ipforumdiéla.etc.

EffecQus exceptionû côtra perfonas teftiö poteft effe talis, qd teftis fuit periurus, ÔC debet deduci modus amp;nbsp;for ma periurîj.Item ,qd fuerit et fit adulter, et talis reputatuSjimô condemnatus, de quo c.fuper eo.de teft.Item, qdfuit cor ruptus precio,uel quodfimplicitcrfab fum depofuerit, reddendo caufam, etc. ltem,quod fitleuis opinionis, fufpeôæ uitat,

VL* FABRICII

uitæ,amp; fie de alîjs, etc* ut fuprà.quæ talt; men 6C qualia circa praemifla fint dedu^ cenda, ÔC probanda, not. in c. heet, de prob, ô(Sc*ficut nobis.de tcftibus.ôC ibi fignanter colliguntur fex excepuones contra teftes* Pnmacftde conditione. Secôda,de fingularitate.Tertiaj de mala fama.Quarta,de leui opinio ne. Qiiin ta,de faIfitate.Sexta,de corruptionc.

Vtrum tcftispum'atur propter aliquod ßcobiedorum criminu,not.c.2.deord. cog. EfFecîîus cxceptionum contra dióateftiu poteft effetalis, quodditfia teflium fintfingularia, dubia, obfcura, ctc.fimiliter de teftibus, quod fint uarîj ÔC uacillantes, negatiuamcp obtinerc ÔC probare intendentes, nec caufas diôo^ rumfuorumfci'entiaî reddentes requifi ti,fèu faltem malas SC ineptas explican-tesjindidtisfuis euidentiflime contrary,non iurati deponentes,etc. Telles o-mnino concordare debent. de telli. c. z.undeinnoc.

Rei,perfora,graJm, hac funt coform'u, tetnpw, Quando opponent! feu excipienti prç-milTa,

PROCESSVS IVDIC* fnifla,aut altcrum præmifforum contra teftes,aut fpforum didajincumbit pro-batio, ófquandoquaec^, ôi qualfa pro-ducentvufde Ioann. Ändr Ja add*Spe-Cuî. tft. de reft. §.publfcatfs. nbsp;nbsp;Vtrum

poft publicationctcftmm, feu ipforum arteftationem, qufs audiatur allegans amp;nbsp;excfpiens falfitatem contra teftem, ufde cle.z.de tefti.amp; nota ibi in gloC Pa nor.qufdicft, quodfic, fiopponftur cS corruptfonc. C ontrarfctas didtorum teftiû fntellfgftur taliSjquæ perdùti nort poteft ad concordfam, amp;nbsp;fempcr fi fier» poftet concordanda funt, propter odfS perfurij. Per quem autem modû hoc fie rf poftit,habetur in c.cumtu. SCfrtc.no ftra.de tcftfb.fn glof. Quod redden-da fituera caufa fcicntiç dfdf alfeufus te ftis,alioqui' ualida exceptio, ufd.c.dete-ftibus. cum caufam, Etfnterrogandus lt;ft teftfs fecundum interrogatorfa, fi da tafuerint, utind. c.prælèntfum, eo. tft lib,6,Scmper examinator tenetur, ctia-fi per partem petftum nonfuerft, inter.* rogare teftem de caufa feientiæ, alioqu i

P4 VL* FABRIClt

pa rti tenetur de fnteiefle.l.fi quando C. de tcftibus.in fin.maxïmc in foro pceni tcntiali, fi caufa expreffa non nocuiffèt, fecus in iudiciali.Dc quo etiam Specuh eo.utul.§ i.

DE REPLTCATIONIBVS MÖ-difW co»tr4 pr^miffa, ZT iUi' rum effeäu^

COntra prædilt;flas exceptiones po-teft replicari, teftê criminofum de chmine effe emendatum, ergo in ciuili ad teftimonjö perhibendû admittendû, de teft.teftimoniû.Item infamem fuae fa fn’ç reftitutum.de re.iu.cum ab homine. Item abfentem, licet citatS, côtumacetn ramen fuiflcjCtc.

DE PRODVCTIONB IVRIVji CT tM^«iw»tortww,cr fxce-ptionibuf.

SI teftesnon probât fuffîcicntcr, auï alias legitime intentionem adïoris, recurrendum eft ad alia probationuni genera, quæ quatuor funt numero ut not.in c.cum ad federn* dercftit.fpoLin glof.et alterum huiufmodi generumcft proda^

^ROCESSVS IVOIC, prodiïdtïo junSjfiue inftrumctorS.Qui busigttur, ÓC. qualtbus inftrutnentis ft'-dcs fit adhibendà.uide Spccul. in tit.de inftru.edi.per totum. Excipiendum eft contra inftrumêtum produtfiam, quia fi aducrfarius citatus nihil opponit, ip-fum inftrumentum approbate uidetur. deoff.delcg. amp;not. Hofticnf.inc. quo-niam cont, fal.de prob. Excipicns non debet deficere in probatione obietfiorS. alioqui puniendus, fecödum cfratrem de dol.Ó?cont. maxime dum fufficicn-tem dilationem,amp; longam fatishabuc-rit, ut ibi. Excipiendo reus fit aóotj amp;nbsp;in eum transfertur onus probandi.l» i.fF.de excep. ExcipiStur tarnen aliquae exceptiones, fcilicetnon numeratae pegt; cuniae,etc.amp; aliac,de qüibus Specultit* deexcept.$.uifo.

DE RENVNCIATIONIBVS, cr coiiclafionibut.

COncludendum et renunciandum eftin caufis,atquc conclufio et re-nunciatio in adïis publicis redigenda. deproba.quoniam contra. Idem funt renun-

96 VL. FABRICÏÏ

renunciare et côcludere,ut not.de cauC poffpaftoralis. tarnen textus in d.c.qud niam.punit ea tanquâdiiierfa,ita quod per renunciationcm renunciatur pro-bationtbusA' per conclufionem allega tionibus iurisîtamen fi per renunciatio nem renundatur probationibus, fatis æquipolletconcluüoni not.in c.cum dt ïeôus.de fid.inftru.in glof i. Condufio ÔC renuaciatio caufae fieri debent,quan do flatus caufte id patitur, ita quod Ci ali qua partium haberetadhucaliqua pro-ponerc, feu producere, aflîgnandus eft ei terminus competens, faltem de arqua Iitate canonica.de quo Specu. derenurt cia.in primo, et uide cle.iæpe.de uerbo-rumfignificat»

DE HIS CtVAE FIENDA POSf conclufionem, cr defintentijs interlo' cutorijs firendis.

coclufione caufar,non eft ani' plius locus probation!, prarfertim in prophanis, ut in c. cS dilecftus.de fid. inftru. ludex tarnen interrogare poteft l^oft códufionê,ex ofticio.ut c.cQ loan-nes.edk

PROCESSVS ivbic* 97 hes.co.tit.Scd hoe faciet po tins ad infta ham partis, utnot.inc.prgfentia.depro bat. amp;nbsp;c.per tuas. Dupliciter fertur fen-tentia fcilicet fuper incidêti dC emergen ti.Quid autem incidens, quid emerges^ uide c.i de ord.cog.Siccp duplex eft feu tentia j fciÜcetinterlocutoriaóCdifFinid ua.Intel locutoria qualis fit,uide de. uni cam.dcfequeft.poff.inglofi amp;not.ctia inc.i.deappell. lib.6. Interlocutöria fententia poteft dici illa, qux fertur póft principium antefinem caufæpririci palis, fuperincidentibus amp;emergenti-busquaeftionibus. dequodeappell. fi-gnihcantib.se de tcftib.fignihcauit-Senrentia interlocutoria, fi ab ea infra X dies non appellatur, tranfit in rem iu dicatam, quo ad partem, fed no quoad iudiccm,quando poft ipfos X dies pof-feteam reuocare.de cuius prima parte' uide c.cum diletftus. de cIcÀ.in fin. De fecudo uero.c. cum celTante, de appcll. übi tres fpecies interlocutoriarum defi-gnantur.Namquædam préparant, feu ©rdinant litem î alia uero emergêtia feu g incident

p8 VL* FAB RICH inctdcntia in lite, decidunt: reliquat aïf^ quid dari, reftitui, uel fieri, aut aliudæ-quipo^lens iubent. ÔC fic interlocutoria mutari fcureuocarino debet finciufta caufa aut uoluntate panis pro qua:alio-qui locus eflet oppofitioni.de quo Spc* cul tit.deexcep,§ uifo. Forma reuoca-tionis aut mutationis inteilocutoriae tra ôa tur in c; Apoftolicæ. de re iud lib.Jd*. S)C not. etiam iuglof. d.c. cum ceffante* de appell. Et fi iudex grauauit aliqueiro propterea appellantem ab intcrlocuto-ria,potent refpondcre apoftolis,fecun--dum formam traditam in c. nifi fimite».-deufupal,

DE SENTEN T nr diffluitiuh,

SEntentia difiinitiua eft, (udiciahr diftinitio, côtrouerfiæ finem impo-ncns, cohdemnattonemcp ud abfolu.-rionem continens, utin 1 i.ff. de reiud*. Omnis fentenria debet continere con-demnationem,uel abfolutionem.utc.iF Ia.de accuf uel aliquod aequipollens, quod tantum ualeat, ut de ucrb.fig.c.in his.

I

Ïgt;ROCÉSSVS IVDICgt;

ill's* de quo etiam, ôâ utrû ïententi'a diffï niriua fit de acflis caufæ, uidc loan. An-dr.in addit.Specul.de fen.plà.ïnprinc^ ôC ibi uidctur tenerequod fic.per c.cum æterni.dere iud.Iib.d. Pars eftuocan da ad audicndi^m fententiam.de teftib., cum olim, in fin. quia contra non citatum,aut non côtumacem lata,nô tenet, not. dereiud.c.tenorjinglo.pen. Secundum aliquos necclTaria eft peremp-toria citatiOjita quod in citationead au-diendum fententiâexprimatur perem-ptorie.uti4.q.itj. deillicita. Etiecun-dum loan. And.inc. cum Bertoldus.de reiud.in glof.quarta. In bis tarnen exe» piuntur caufæ, in quibus procedi pollet fine figura iudicq.de quib. in clem.fçpe, de uerb.fig.Scntentia diffinitiua fecun-dum fpcculatorem, titulo de fententiæ prolationc.§.qualitcr.circa fine, debet fcx continerc, quorum tarnen quartum SCquintumnon praflicâturin Ro.cur. Primum eft, ÔC contincre debet nomen iudicis,etipfiusintentionisqualitatcm, Riiicct an fit ordinarius uel delegatus.

g Z Secun-

loo VL. FABRICIÏ

Secundum jnomina htigantfum.T crtu um,tenorem petitionis porrc(fïae.Quar tumjfubftantfam procefTus, fcih'cet ter-fninoruni fubftantialium habitorum et' oblcruatorum. Quintum, uocationem partis, amp;nbsp;an præfentcs uel abfentes, feu contumaces altera partium fuerit. Sex-tum ut fuprà,condcmnationem uel ab-folutionem,etc. PrçmilTa tarnen omnia contineredebet inftrumentum fenteni-tiæ,abfcpdiminutione,etc. In fenrentia pracponitur, feu etia in inftrumento fen tentiæ,In nomine domini,etc. amp;nbsp;quarc portatur,23.di.in nomine domini. öi. de teftib.in nomi.domini. amp;nbsp;c.ueritatiS.de dol.amp; cont.Et non debet dirigineqj in-ftrumentS, necjjfententia alicuijSC uer-ba fententiac debent efle praefentis tem-poriSjficut pronüciamus,etc, quia alias non facerent fidem, cum potius cenfe-rentur literæ (eftimoniales, amp;nbsp;recitato-riæ præteritorum, quàm aflertionis prg fentiS de quo in Specul.de fenten. pro-(at,§. iuxta» uer. quod quidê iudices. amp;nbsp;etiam not.in c. Apoftolicae.de re iud..

PROCESSES IVDIC. HOI lib.ö. Sententie fiaeexprefllonecaufe lata tenet.tex in c.ficut nobis.et ibi glof. uerbis exprimitur. Ibi glofla quænt,an iudexteneaturexprimerecaufam. Rc-fpondetgt; quod iudex poteft apponere caufam,quæipfum mouet.Si tarnen no apponitutjbenetenetfentcntia. In cau fa uero appcllgtionts bene debet afll\-gnare caufam, quarc reuocatur prior fententia, ut per hoc prioiibus iudici-busnonimputetur, dehd.inftr. c. cum

Ioann, in fin.'de prariud. c. cum olim. el. 2,

FINIS,

S 3

yVINO CLARISS. DO dori Medico.

IVSTINVS GOBLER. GOA-rinuslKreconfult, S. D»

ulii uiutivii 9 vaiiiiiiiiv ion, Malorum amici-tempus exiguum dsf-foluerc, atbonorûne omnem quidem auitradum extinguere. Proindecutn te non. la tea t, quae m ihi c3 Peiïèno amt-cttia fuerit,homtne docfîo ac pio,etus e-tiam poft fata memorem eflème, nunc cum iftam dcMofeHani mta lucubrati-unculam euulgat typographus, mini-memirabens» Fuitenim die proxima poft Fichardum occafio, cur earn fcri-pnoriem tunc tn Academia Treuircnfi fufceperimjauxertm^, adtutus aliquot epiftoltjs, quae ob fingulare in Mofella-num ftudium apud ie diligentiifime re-tinebat.Nunc uero cum occident Peftc rius,

E P 1 s T o L A. lt;05 Wus, nihilominus pubitcarehaccuel-let Oportnus, equidcm nthil répugna-utquin utriufc^amp;^ demortuiPcirertj,5d fuperftitis Fichardi amantiflimi memo riam hac edittonc apud te refricarem.Si muluthoc argumente etiamcognofee res,nos, tametfi longo interuallo abs re fumus, tui memoriam tarnen firmiffî-mam confer uare. Beneualcuir can'flime.Munda.Calendis

Mat). Anno m.

D.XLll.

8 4

fo4

PETRI MOSELU.

NI PROTEGEN SIS VITA, C O tinens ßuJio/i hominis imaginom,à luflino Goble-ro Goarino lureconfnlto ad Doéîorein

Io4». Fichardum aduocatum France phurtenßm,amicu ßncerißi mum confcnpea.

E forfitan 5i cgo,Ficharde do-6liflime,iftorum morcm aut fe qui, aut probat e uidcar, qui ut aliquam rem fufcipiant,a!ios quidem adhortätur feduló,c:r-terum ipfi nihil, quo id padlo

faciant, uel fuggerunt, uel fubminiftrant, duxi iam te,ut alias,non folum admonere, fcdamp; no-ftro aliquo exemplo confirmare, utquam in de-fcribendis publicandisqj illuftrium uirorum ui' tis operam fufceperis, eande mchortatore urge-resatq; abfolueres. Neqjenim lychnum feu lu-cernam illam tuani eiufmodi pukherrimi opens, utardeat, emungam tantum, uerumetiam quodcuntp hocolei, utmagis ardeat, infundam, cxponendo tibi obiteracnanfmittendo optimi fiChoneftirtimi uiriPctri Mofellani Protegenfis uitam.àmelânèhisconnadlioribus horisleuio riqj manu congeftam uerius quam compofitam. Qii£ finon forte indigna prorfus tibi uidebitur, ut Cata-

PETRI MOSELL. VITA. lOf ptCatalogo illi atç ordini inferatur.efficere pp-teris, ut amp;nbsp;pro mea fiimma ac fmgulari crga illS pietate,amp;; frudio erga te meo incredibili,locus ip-fi aliquis inter tuos deputetur. Quanquam in fum opinione, ut putem iam pridcm fua uirtute ac meritis con fee u turn efle Mofellanü, ut ucl me tacentein celebrium uirorum ac mcmorabiliuin iiumerum receptus fit ,ipfumcp non folum ciui-tatc Romani Grarciep tanquam de fe optime me ritum ciuem donauerintultro, fed nos Germani etiamnum propter liberaliaeius beneficia nobis collata, memoriam uiri uigentem ac florentent (onferuare uelimus, debeamusqj.Neqj enim yl-lo padlo exmonumentis illis poft fe relt ftis, ob-feuraeius uoluntasac ftudium uideri potefi, in prouchendis amplificandisep melioribus liteps, cui tarn nihil fané ad earn rem.quarn uitam lon-giorem ac fati benignitatem defui(fe,dicendum, at^ dolendum eft.Equidem in præfentia non o-mnino uerbis attpllere, aut decantare illius lau-des,quod meis uiribus maius quiddam, SC ab a-Ifis eloquentionbus iam antea fumma cum gratia explicatum eft,conabor, fed fimpliciter tätum nudäremipfamrudi penicillo delineare atqpo-ftendere contentus ero, Proinde fichabe mi Fi-charde, natum efte Petrum noftrum loco humi-li atqp obfeuro, in quodam Treuirorum ac Mo-fellæ pago, cui nomc Proteg, ad quintum ferè la pidem fupra Côfluentes:tenuibus quidcacple-beiæ fortunç paren tibus,honeftis tame atep pro-batis monbus. Patri nomen crat Ioan ni, matri

g S ucro

toö PETRI MOSEL^

uero Catharina:.Ex qua multere fie fans foceun-da.liberos ille quatuordecim,quorum Petrus na tu inter fratres erat minimus,fuftulerat. Paterau tem praeter uinearum culturam. ctiam tonftrt-itam habebat,ac uulgo mereaturam feu propoli tarn exercebat, Filij tndoleac probitate compri-inis addu(flus,ipfum ftudijs mancipare non cef-fault, tmpendiacp ad hare quantum pro facultatc potuit, fubmtniftrare minimerccufabat; quan-quam is adhuc puero illo exiftente,e ututs fubla« tus eft. Qiiocircaresiftain uiduæ.matrisarbirri-um ac uoluntatem delabtrur,quç cum puerum j fchola ac literis abftrahere, amp;nbsp;ad domefticas occu pationes Ibrdeslÿ urgere uellet, adeolrp fic remo-ratus aliquandiu Petrus,à ffatrein Beylftein de-iiicp fcho æae ftudris,reddttur, Lucemburgumcp ubtpuertrienniumegit,mittitur. Verum cum in durum hominem, amp;nbsp;plagtarium potius qudm It terarq ludi moderatorem inetdiifet, tan to tempore tarnen fuftinuit imperium, donee opportu neper amicos Limpurgum efttd oppidum Lani) ablcgaretur. ubi tametfi commodiorem lu-dum naiftus effet, tarnen inopta laborans, fa-cileTreuerim fercuocari transferrtip paffuseft, funfturus forte in fumma acde choraulis mu-nere. Hine non longe póft Coloniam Agrip-piiiam Ioannis Sehadæ auunculi fui Clotten -fisparochi beneficio.acuiatico inftrudlus mit-titur, fetp ibi mox ftmulac prima artium libera-lium infignia adhuc pene puer accepta(fet,in di-fttplinam ac familiaritatem dodifs, uiri Ioannis

Cxfarei,

tO7

M' Cæfarci, qui tunc Coloniæ utramquelinguatn, hoc eft Grçcas amp;nbsp;Larinas literas proritebaturjn^ fihuauitjà quo amp;nbsp;Chryfolorægrammaiicam, dC Luciani dialogos aliquot hauhebat. atqj ita in eo ftudio fcliciter progredicbatur, ut amp;nbsp;Homerum, amp;nbsp;alios quoique bonos authores fummo ardore cognofccre laboraret,id^ uni Cçfareo acceptum ferret. Cui eriam poftea ut pracceptori ac parenti optimo (ficenim eum ipfeappellat) quandoLi-pliam uenit, Ariftophanis Plutu, quam publicc pnelegit Gomædiam, in fignum atqj teftimoniu fuæergapræceptorem gratitudinis acinftitutio nis, nominariminfcripfit acdedicauit. Habebat porro Colonia prjter alios uiros dodliflimos at-que notifsimos,prçferrim Hermannum Bufchi-um,amp; lacobum Sobium,quorum utriufqj opera tunc ea in ciuitate publico ftipendio elegantlores Mufætradebantur. Achorumquidembcneuo-Icnriaamp;obferuantia. Mofellanus nihil h'abuit lt;nbsp;uel prius, uel antiquius : coS(p,quum bonarum hterarum ftudio mire flagraret, diligenter au-dicbat, amp;nbsp;obferuabat amanter, fuiip expedla-lionem indies maiorem ac probabiliorem red-dcbat, ita utamp; doóliffimis uiris illis conatuse-I’ IMS profeftuscp arriderent, 8C uotis expedatio-I ni^ propinquorum perpulchre refponderent.

Commsmorari autem non abs re uidetur, Mo-fellanum adhuc pene puerum magno iudicio tarnen amp;literas meliorcs fedatum efte ,amp; quo-rundam Sophiftarum dodrinam contempfiC fe amp;nbsp;abiecifte. id'que etiam poftea fciiptis fuis turn abamicis demittcndo iuuenc ad fcholam confu-

|08 PETRI MO SE Lr

confulcretur, manifefrc tcftatus cft, declarauit * his uerbis:Proboueftnïni omnium confilia, qui malueritis bonæ indolis iuuencs,huc,aut V uitc-bcrgam ccrtè, omni difdplinarum gcnerc floren tiflima Gymnafia,mittere,quàm iftisSophiftis perdcndos pei mittere. Equidem fic fentio.uix efie Germaniæ regionem aliquam, quæfiopti-morum ftudiorum tultum fpeéieSjfapientiflimo rumprincipü meorumDucü Fridcriciamp;Geor-gij ditionianrcponipoffit, Rurfus totputidos, barbaros, acpcrtinaces fophiftas, quotiftic regnant, ipfe multis Academijs luftratis nufqua re peri.utfatius cfiet illic nullam, quàm talcm uni-uerfitatcm haberi. Expertus loquor, ut qui olim pene puer in ea fchola prima artium liberalium infignia fufceperim. Simt tarnen amp;nbsp;apud ilios ui ri egregiè doóii. fed ad gubernacula non admit-tuntur facile, nifi qui fit adeó indoéfus, ut præ-tertiia quatuor ue argumenta ex Petri Hifpani copulatis deprompta nihil teneat.Hæc ille.Degu ftata igitur apud Colonicnfes obiter,ut tune tra- i debatur, Dialeftica, alioqui difcendiac docendi magiftra, iaftofcp in Græcis Utens, quas cum Lati nis exM.T. Ciceronis praccepto coniimgendas putauit,fundamcto,ad munus docendi compri-mis inter arquales adfpirauinutiliifimum fibi fore ratus, fi eorum qua: ipfe didiciifet, docendo a-lios periculum faceret. Ea namqj ratione fibi eue nire exiftimabat, ut amp;nbsp;alqs plus prodeifet, amp;nbsp;ma iorem fui profedlus utilitatc eo ipfo exercitatio-nis gen ere confequerctur. In hoc igitur docendi

munerc

LANI VITA. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;lO^

munere cum illic inter æqualcs emincret, amp;nbsp;iam’ florereinciperet, uirestpfibialiquas erudirionis non uulgaris compaiafïer,fuas quidem indeex-rulitalas,amp;Saxoniani,Mifniamc^,ubiilluftrifri-morum Ducum illorum dementia ac liberalitatc mcliora ftudia crigebantur, Si efflorefeebant, a-dqt, cultamcp Lipliam uenit. Vbi primum inita cü Cafparo Boincro,uiro in Mathematids baud uulgai'iter uerfatO, amicitia,addu(flus eft atqj per fuafus huius confilio Si audoritate Mofellanus ad fufdpiendam conditionem.nauandami]; nouai: fcholæ feu pædagogio operant, quod loan-nes Aefticampianus,grauis comprimis Si erudi-tus uir,Frcibcrgæapud Lipfenfes inftituerat. Qiia in re illi cü baud grauate obfequeretur Mo-fellan us.fumma cum laude iftud ipfum profiten di munus,ac omnium admirationein utraqj lingua præftitit. Nec uero longe póft migrat e alio, ubi Si frequentia auditorum maior effet,et locus £elcbrior,côftituit.cœperat(p iam eum mira quç-dam exterarum Acada:miarum,at(p Italiæ uifen-dxcupiditas. Qua eius nimirum uoluntateper-fpeifla, effeftü eftperamicos uiros ornatiffimos, ut publicum ei docendi munus in Acadæmia Li-pfenfi, ac ftipendium c communi ærario decernc retur, quod illuftriffimi Duds Georgij gratia beneuolentiai^, Si celebrium bominum cömen-datione, non difficulter impetrauit atq? obtinuit: faóluml^ eft, ut poft Ridiardi Croci difeeffum, unusGræca: linguæ docendæcum Latinapro-uinciam magno omnium applaufu ct congratu larionc

llÓ P E T R1 M O S E

latione fuftineret, eamij cum laude ac ftudenttS profedlu hune in modum admijiiftraret, ut fta-tim fummis eius loci utriufiÿ linguæ profcflbii-bus par,nedicâ fuperiorhaberctur. qua fie quo-que ad decennium,adeo^ ad extrem ü uitæ diem tonftantifi’ime exequebatur, Eratautem initio hanc potifTimü ftudiorum ac uitærationem opti mo confilio ingreiTus penè puer,ut nihil precio-fius tempore duceret,idcircoamp;noéüsmultüiri ftudia infumebar, 6C fummo mane Homeru fuis contubernaIib.en3rrabat.Scruabafamp;hoc,ut3n-temeridianü tempus grauioribus ftudrjs ôi Græ-cis literis, pomeridianû leuioribus amp;nbsp;Latinis da-ret.Bis prim 5, aut etiä ter in die publice prælegc-bat:bisircm, uelfæpiuspriuatim. Reliqufi uero tepus omneledioni, feriptioni ac ftylo dabat,ci-uiiitati nonnihil relinquens.Thcodori Gazæ gra inaticæDiomedis latinäconiügebat: Ariftotchs dialeifhca pure, amp;nbsp;multum diuerfa ab illa fophi-^ ftica traftabat. Qiiofdam Piatonis, Ciceronis,öC Plutarchi libros, ipfumip Suidä, amp;nbsp;Ariftophani» comœdias ahquor,mira dextentate atep facundia. auditorio fuo propofuit ac enarrauit.Ifocratis o-rationes quafdam, Demofthenis item, fummo-rum apud Grarcos oratorum, cnarrareinterpre^ tari^ aggreifus eft, no fine magna ftudioforur» utihtateacffuólu. Verûramen ne his tantum uti prophanis authoribus delediari Chriftianus Iw-mo uideretur, Prudentium côprimis pium poc* tam,cum Diui Auguftini de doôlrina Chriftian» libris, Militem Erafmi, Ioannis Euangclium, ac

illaiM

LANI VITA ltlt;

illam Pauli ad Romanos epifto!am,aliacp his no ablimilia facra diiiinacp fcripta, publiccexplican da fufccpir.cognofcenda«^ dedit : maximi profe-(ftofadens arq; cxroilens diuinarum fchptura-rum maieftatem,quas quidem fuis è fontibus po tiusquàrn ex turbulentis quorundä riuulis hau-riendas effc putabar. Itaqj ad hoc ftudium theo-logiædeindc omnem luam operamamp;induftriä cöuertebac, adeoqj nomëilli dabat, ac uelutfura main cogitationum fuarum cd referebat, utnon modd impcnfifsime di lexifl'e, fed etiam rcftiffi-mo con fl 110 adiuualfe illud amp;nbsp;excoluiß'e uidere-tur. Ac nc in tantam præcianffimæ difciplinæ ar-tem illotis, quoddicitur, pedibus,aqtomiiino te mere (quemadmodum h odie permulti ftciunt) afcendcret,omnes liberales artcs,nobilifsimam(j^ linguarü cognitionc fibi ad hoc iam à tenens an Biscompatatam,uelut in auxilium adhibebat, fupralp Græcas literas etiä Hebraicæ linguç ftu-debat, at^ opcram dabat. Ad qu ä rem domi fuæ fefquiannuni alebat Bcrnardum aGoppingci» Sueuorum oppido,iudæum baptuatum, quem amp;nbsp;familiärem fuum uocare, amp;nbsp;in piiuatis nego-cqs procuratorem ad patriam ÔC propinqitos mitrere non dedignabatur. Atque huius iheoiC^ici ftudq fui quemadmodum fruc'tum ipfe tulit ubcrrimum Moi’ellanus , ita fpeci-miiia edidit, ac iigna comprimisilluftria, atque egregia. Etenim Bafiiii de uita Mona-♦bca, feu folitana, in quo utrunque amp;nbsp;Pliiw^ Jelphum Sc Volaterranum nobili conrentione æniulationeq^

îii PETRI MorÉU

xmularionemcp uicifTe atcp «upcrafTc uidetur: tionnullairem Chryfoftomi, urpotc orationem Deauariria uitâda: plura G. Nazanzcni Theolo g«,qucm uirum Diuus Hieronymus prarceptorc fuum agnoftif,£uius(p fcripra ficut amp;nbsp;cçtcrorum duorum in leélionem ccclefiafticam funtrecep-ta, honeftiffimo inchoaro labore è Gra-co in Lati humiermonem conuertit,nimirum De duplici Ghrifti generatione orationem, ac libros quintj de Theologia,quos ira uerrit, ut ob id laudis plurimum amp;nbsp;gratiæ ab eruditis omnibus, præfertim laCTæTlieoIogiæ candidaris cmerueritacrepor-taucrit.Admonitorium quoqj,feuRegiamCura-pud Græcos nominatur) fcbedam Agapeti Dia-coni ad luftinianum imperatorcm, atqj alia non nulla. Infcripfiteas quidem uigilias fuas, utdi-gnum erat,fummis ac maxtmorum ordinum ui-ris, lt;1 quibus etiam talium ^meritorum ac officio-rum caufa unice adamatus eft, amp;nbsp;muneribus am pliffîmis cohoneftatus. Bafilq Magni opufcu-îum de Vita folitaria, illuftri Domino Adolffo Mcrfburgcnfi Epifcopo, principi Anbaldi: Chiy foftomi concionem aducrfus auanciam, gencro fo Sigifmundo Lobdouicæo, amp;nbsp;HafTiftenio Ba-ronÊGregorij autem Nazanzeni libros quiiiquc dctheologia.Reucrendirtiimo Domino Richar-do' Gryffenclaw Arcliiepifcopo Treuirenlî, ac principi Eleólori,Mectrnati meo meritiflimo. Quam ipfê traduftionem omnino talem forera fus cft,fperabatc^,ut ca et deledari 8C iuuari pof-fentfacrarum litcrarum ftudiofj. Turn et promit

tcbar.

LA NI VITA. ili tcbat, Ureris ad loanncm Schecàman num mona-ftenjpraediéïi cœnobitam.fingulaicin amicum datis, fe ubi perocium licerct, non grauarcilku ftrifsimi Indus fcriptoris pancgyricü quoiy, quo uirum fandhffimum Arhanafiû pro mcriris lau-dauerat, in latinum fermonem rräfpofirurü cflc: idtp dim in uriliratem publicam, turn uero copri mis in Treuirorfi gratiâ.utquæ urbs maird gloriari poifet.quondâ tantum ueri taris propugna-torem hæreticoru fçuicia exulanteni, Athanafiü, liofpirio fuo accepn'i fuiirc, idcp per Diuum Ma-ximinü, fuum Arcliiepifcopü. Ac huius quidem Panegyrici infcriprionënoininatim fe dare pro-mi feratrcucrendi Patris amp;nbsp;Domini Vmcentij e-iufdem monallerii Abbans tanqiiam Parroni fut fingularierga fe beneficentiæ,àquohonorifîce quoties Treueiim ueniebat MofellanuS.hofpitio _ exceptiis eft, amp;nbsp;traiflatus humanifftme. Quern Ob id etiam eîfdem in lireris ur plurimum cörnen dabat, prædicabatiç his uerbis : Quoties cógito' (inquitjquàmille propenfoerga homütionem h une animo fit,quam apertis indicijs hune decla rarir, tories me, qui haiftenus nullo officio tantae benignitatirefpôderim.non poflitm non ingra-rirudinis damnare. Debeoi 1I£ feteor, ac debëo quantum foluendo uix eïfequeoiat quantum queo,breuidiflbluam, Sed horum operum præ-ftantiaacmagtiitudome tarnen non deterretab cnumerarionealioru, etfiin fpeciem fortafiemi-nutiorum ac leuiiim,fed nonaniniis quàm ilia et hboris Si ingenij indigenriû.cuiufmodi eft nobi h hßimx

«4 PETRI MOSE Lx

Ijfsimæ illiiis orationis Ifocratis pro Pace uerfÏO’, Aplitlionij item, amp;nbsp;Ludanicorum dialogorum Cliaron tis amp;nbsp;Tyrant, Apologise item pro tjs qui in auiisprindpum dcgutit, tradudiiones. Qux faiiègræce pariteramp;larinælinguæ peritis auri-bustantum abeftut difpliceant, ut fintquipux tent idem argumetiti non poife tradrari larinius. Ad ha'cqualdam non protritas.aut uulgares O-rariones confcnpfir,.acliabuif ipfcin florentifsi-ma tunc Lipfcnfi Academia, qua: ab hominibus dodfis mirificc!probanturamp; adamaufur: uidcli-ccr Pro liriguariim ftudio amp;nbsp;utilitatecontra bar-baros, Dccôcordia in fcbolis publicisrctincnda, deqtraticnein rcibcologica difputandi.Nec prf terca fugiuntftudiofos rciiqua illius,etfi tenuio-ra.tamen eius generis fcripta, ut facile eiufde au-» thoris ciTeapparcanhuimirum Ariiiotationes if-Iscin Fab. Quintilianü, amp;nbsp;Aul. Gcli.Figurarû « bulæ,Psrdologia,Rhetorices progymnafmata, Annotationes in Dionyfiü coCniograpliü, Re-cognirio opeiis Claudtani Mamerci de ftatu ani-mæ, amp;nbsp;qux uel a' magnis Iiadienus defiderata d» turus cratplura amp;nbsp;abfolutiora, uiroptimus iux* ta acdiligenttfsimus Mofellatius, nift antediem è medio nobis fuiflet fatimanibus proh raptui auans. Eratenimingenii ui longæ fœcundifsi-ma ac fœlicifsima, intelligcndi acumine perfpic, cifsimo,memoriæ mira quum uclocitate.tum te» riacitare, ad liæc induftria quadâ natiua,animi(p uig-^retanto præditus, utiiihiiexhorreret,nuU '.um laborcm defugercr,nulJum^ pcriculü tidire reeufaret.

t AM I Vit A iK ïtcüfarct,q“gt;n meute ac protiitate cü erga me-liora,qiix uocantiir.tu maxime facia ftudia mira bili atep a!acri,Ht ea fane (ft quis alius propagaf-fet qudirl lati (fiihé ac fœliciffimc. Habebat ad hoc quae uidebantur necèflaria coprimis amp;: apra, feri eonquifitaömnia, mcliorflliterarum ac linguarum abftrufiorcm ac fobdiorern, non illam uul-gi fciolorum, cognitionem, dkendi amp;nbsp;interpre-tandi fingularem facultatem 8i graham, miram uerboritm cOpiam, fentcntiarum grauiratem 54 pondus,prxterca amabilem di(fhonem,puramcp ac elegantem phrafis compofirioncm, qux uel ipfalcuiorem allicèreacdctinciepofret.

Tum amp;nbsp;uira uiri tabs fuit, uteius feripris mul-tumadderet authöritatis. Ac tanta quidemorbi terrarum, prxdpuc Chriftiano-, bona affarim cumulate conferre potuilTet unus Mofellanus, ni fato ineuitabili, ac plane iihmatiiro, quod Optima fere ftatim rapit, aefubtrahir, fecus ui-fum ftiiffer. Itaque taiiti uiri occafum ami-lt;i, amp;i doifti uiri Omrtes, praefertim uero difci-piili ( quorum nobilifsimum catalogum , ft non breiiitati magis quant prolixitari ftuderem, hoc loco recénfere pofTem) dolentifsimc ficre-bant. ErataurenicacomicareMofellanus, eoiii gctiH candorc ac modeftia, ut ftcile quemuis in fui amoiem pellicerct ; nec de fuo erga illos quos femel complcxus erat, animo qUicquam immutabat. Fuit item ut ingenio cximio, «epene diuino.ita quoque moribus honeftif. Iamp;n»;, probatiftitnts, integerrimis, purifsi-h a mefç

nd PETRI MOSEL-

marijatcaftifsimæuifsc; ex quo uifus eft uerî, ut lureconfulnisait, pliilofophiam piofitert fini ul ac præftare, Vnde ctiä facile foóluni eft, ut fj quac,uelutcc. orispræftantia.robur,forma,na-taiium fplendor, opes atcp diuiriæilli deeftic uide rentur, tn eo minus requireres:cu Si hxc «i prilcis • plüiofophiæftudiofis propemodü neglefta finr, Si non in ueris boms habeâtur, neep unquam ob ea qiiifqiiäfueiitmeliorexiftimatus. Quamob-remingreffus eft earn porifsimu (utdixijftudio-rum rationem.arq? acenime feqiiuriis,quac uide batur effe amp;nbsp;libero liomin e dignior,amp; cætcns o-mnibusmultoquietioraf^tranquillior, eorum uidelicer, quæomnibus fxculis iutundifTima pa rifcrac liberalifsima habita funt, Si tnulriplicem utilitatem ac frutffus uberrimos geneii humano coufenefolent.Erattmbecilliori corpore, ac late ribus (utiiidebatur) non fatis ualentibus,ftatu-ra breui ac humili, uoce debiii,magis fonora,acu ta ramen,facte fubfufca,cacfiolt;p(quod de Miner-ua Homerus prædicat) afpeófu, fuberifpo Sf ni-gro zdmodum capillo.ingento omrdno graut,et quidem praeter setatem canefeente ; ex quo etiam acciditeiid, ut ytateante tempus ingrauefeente attp affeéla effeiSomno parctfl'imo,nec cibo,nec pottoni unquam indulgebat,circa uenerea SC uo luptatem continentifsimus:ut cuius hic pythago ræ uerficulus femper obftreperetauribus, rmrfh nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;VTiriitiv,iÿa yza«z»7®'.hoc eft,

Ut doftifstmus uir Hermolaus Barbarus uertit, V'ciitcr,pluma,ucnus, laudem fugienda fcquêtï.

Nullum

LAN I V1 T A. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;117

Nullum homini otium,nulla ccfTario, nulla la borisprolixa fuitremifTio,feu inrcrmilfio. Ser-monts arquecolloquîj fuauifstmi, qui neminem tædio aüquo adficerct audiédi. De ftudijs ac pie-tate,crebcrrime fimul Si grauiiTime difpurabat, OprimosquoliySiGræcosSi latinos autliores, nulla habita pecunix aut fumptuum ratione,ma xime ex Aldinis typis, fibi multo xie côparabat. Quotquot aurem librorum congeirerat, ira per-lcgir,ut multa fignaret.plura edilceret.uoiinulla etiam defcriberer, indicant hoc hodie quidam il-hus codices. Metaphorarum quidem, ut obiter c-tiamidindiccm,inter legendum obferuantifTi-mus, corül^ ex Cicerone, alijsq; optimis utriufcp linguae authoribus, iullum uohimcn edirurus e-rat : id quod amp;ipfein figurarum tabula poilice-tur,et ex annotaris in ffonrifpicio ac marginibus quorundam codicum fuorum animaduertimus. lamSieruerat non parum multa ex uetuftisSi probatis icriptoribus, quatad communfs patriæ. Si. Treuerici foli antiquam gloriam illufti andatn facereexiftimabat: quæunà cumil!o, quianuf-quamapparent,intercidinc Treuciici nominis ftudiofi ac fautores merirô dolcre porerüt.Qiian tumenim hinc ad ipforum commendationem 8C Iaudem,quamfp honorificum fuiffet, à tali ferip-toreres eorum illuftrari, nemo ut arbitrer, iucrit inficias.Commonefecerattamen eiufmodi aigu mento,arqueinfhgauerat etiam priuaris literis Schccftmannum,ureadcrcipfcquocpcôquiren-dîin ueterioribus apudTreuirosbibliothecis,ac h î deferibendi

lis PETRI MOSE 1-

dcftribcndi operam fumcrcr.fi quid tale forte re« periret. Fuitamp;uoluntas Mofcllano fingulans, atcp cupiditas, apud Treuiros tanquam in patria uiuendi ac commorandi,fi qua ipfi oblata fuiifct commoda ac tolerabilis pro fuo ftatu conditio; qucmadinodii non obfcure fuis ad ainicos quoû datn indicauit litêris,tunc porifsimum, cum nee« dumpnnapisGeorgiiamp;^aniicorum,adeolt;pto- ' tius Academia.'Lipfen fis beneßeio ac Audio fum mo arétius deuindtus elfct, Cæterum ànullare tam abhoiTcbat narui a , quant à turbis 8C rixis: pbeida ac quieta adamauit ingénia,câdidos mo^ res amp;nbsp;ucrccundos ualdeprobauit, nulliobncda bar« in neminem inuehebatur, aucacerbnis Aiiü acuebat, uel lacefsitus, Vndeetiam nihil çque ab horrebataucrfabaturcp,arqj mutuas huiiis fçculi dodlorü hominunt criminariones.et ceu mutuas dilaniationes, Denique nihi! exoptabat magis, quàm Si fe ab eiufmodi moi bo præferiiari, pla-eidam'que pofTe uitam ducere, ac pubÜcæ tran-quillitari (quod quis facile cxipfius ad illuftrifs. ,* Ducent Frtdcnchum Saxoniæ Eleiftorcm literis intelligcQconfultuin effe. Itaque pacis artes 6i alumnas, boitas literas, propenfifsimo animo ac Audio femper complcxus eA, ac dolebat iis quofdam non nift ad rixas amp;nbsp;contentiones excitandas fouendasfß abuti. Me'iorcm igi-turmulto probabilioremtpcum priiiatorum Au diorum fuorum, turn publicarum literarum ra-tionem tnijt, quatquum priori fæculo -ualdcia-Cerent negleftsc atque opprtlfac,effent^ pauci

LANI VITA* tI9

lt;jtti'dign5tllis manüoperam^adhibcrcnt, fum tnisuotis adaboribus cd contendit,utpro fua uirilinon uulgarc quiddamilliscoJitulilVcuidc-xerur. Itaquc cum ob id criam mu Ira eifet à pueritia, 8C teilens (iit aiunt) iinguicuds perpef-fus atqueperfuiióliis aduerfa, breui ûiiolam Li-pfenfem ita inftruxitac inïoimauit, at aeræâ^ germanæeradifionisquaü publicaofficinaexi-fterct, in qua amp;nbsp;ipfe facile effet liohoratifsimus uirturisac literarain ergo, Sfomnesbonæ artes acdifciplinæ ceu aoao quodam Sfiucando aerc cfflorefccrent. Siquidem inea fchola ipfefc talem gerens, facrarTlieologiæ iauiea,infîgnijs'-qaeftatim decorarus eft: exPrincipis tarnen arque amicoram ludicio amp;uolanta;e,impulfu^ ponus , quam fua, ac Collegiarura qaidem (at uocant) maximi collegq cftliæcdignitasinLi-pfenft uniuerfitatcfumma amp;nbsp;perpétua, fingu-lisannis fupra centenos auieos uad cum certa domo pendens) ornabatur. Denique fulfra-gifs etiam omnium,inagnolp confenfa totius Academiae redfor ac moderator itcrum legeba-tur ac defignabatar. In cuius quidcm mu-neris fimul ac Mofellani dignitatis commcn dationem honorem amp;nbsp;gratiam confcripfit.ha-buit'que pablice fcrmoiiem Panegyricum cle-gantifsimum Dodlor Henricus Stromer Aar-bachius Medicus, quo talem honorem illi gra ta abatur publice, cui aicifsim diferta orattoe Mo-fellanus, de concordia pnefertim in fcholis publias tuenda refpôdebat, proqj gratitudinis nice h 4 at be-

no PETRÎ MOSELx

ac beneuolenrix m utuæ fignifi'catione feftiuiisj-ini panter amp;nbsp;acutifsimi Luciani Apologia illam jtri// iiirz /iitamp;'i iri/iriéi/TDt/,hoc eft,Pro ijs qui in aii lis priiicipum deguntjn latinum à fe fcrmonem conucrfum dedicar. Quanta uéró cura,praden-tia, atq? induftria hoc fchoIafticS munus illo temi poreamplum fatisac difficileobierir, qualemiç fc in eo magiftratu gcflerit, prolixum lam fuerit naiTare.amp; fads hoc déclarât, quod aliiim optarc mehorcm ac commodiorem illo tempore Lipfen fis Academia non potucrit. Ex qua pefmulti fané ornatifsimi atcp doftifsimi prodiere uiri, fuii ctiamnü pfæceptorë agnofcctes Mofellanfi, infer quos facile primas amp;nbsp;mcrctur amp;nbsp;obtinet amplif-fimus uir amp;nbsp;clahfsimus, Dominus Iulius Pdug, præpofitusin Zeutz, acfummæ acdis Mogunri-nenfis Canonicus, qui fingulari quoqj pietate ac difertiffima oration e præccptoris fui charifsimi funus profccutus eft. Ex eadem fcholaprodqt qiioqj nobilifs. iuuenis Chriftophorus à Carlo-tvitz, tanta dicendi arte laudelp præditus.ut facile Mofellani difcipulum agnofcas,cuius quidem beneficio Laur, Vallat Anridotos libros multo quamantea corrediores,fibiipipfis plcnifsimc reftitutos habemus. Atcp huius fimiles permul-tos alios cum equeftri cSrdine, turn dicendi facul-tate ornarifsimos iuuenesfà quorü nominibuS iam lubes abftineo) Germaniænoftrædedit Mo fellani inftiturio ac erudirio, qui nimirum earn ui tr arcp ftudiorum rationem iudicaueratcffe opti mam amp;nbsp;præftantifsimam,quxrcâas difciplinas

cum

LANI VITA. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tXl

cum honeftis moribus ac uiracinnocentia copu-larer, qucmadmodum eleganter ipfe in epiftola adreuerendumpanein'iMartiniim à Lochau re-ftatur, his uerbis : Deum, quern nihil latere po' teft.milu aliquando animam agcte,amp; cum morte ludläri propitium adefl'e nolim,fi non iam inde lt;à puero non fine fummo animi domandi la-bore,nihil tä caui,quàm nealicuius uel laceifen, tis femam mordicus arriperc.quin omnibus quç mihi non adeó cörcmnenda,fi anniti uoluilTem, contigiffent.pofthabitis honoribiis,copiis fami-liaribus, ac communibus humanac uitæ uolupta tibus,hoc unum fum fubfecutus,ut optimi cuiuf queac dolt;fiifsimi calculo probatus,tandcm men tern difcipbnis his elegantioribus â mundi fordi bus repurgatam,Chrifto lefu uerç fapientiæ fbn ti diuinædoélrinæfcatebris irrigandam fupplex offcrrem.HcK interdiu cogiraui,hoc noftu fom-niauijhuc manibus pedibusc^ contendi, hue om hibus afpiraui uotis, in hoc ocium amp;nbsp;negocium omnecollocaufac deniep omnes ingen ij neruos intendi,uidelicet ne defir,quod Euägclico illi di-uiti rationes fuas olim explicâti,pro taléti quan-tulicuniçmihi crediriufura rependcre pofsim. Nullus alius uitat meæ unquä fuit feopus. Nam fi ad uoluptates, ad opes,ad honores, ad poten-tiam anhelalTem, longe alia uia fuilfem ingref-fus.Nec operam hic lufi omn c,nec caruit fuccelTn conatus.Hæc defeipfe. Quam quidem uitacatip ftudiorum rationcm ac modum,quum Mofella-nusfedulo promptiisimoîp animo cùm docédo h s mm

nt PETRI HOSELx tum uiuendo fequeretur, breui tempore earn mam apud optimos 3c rcputarifsimos quoique uiros, tantum nominis famaccp quantum fere alius ilia xtate nemo eonfequutus eft. Coepe« runt eum maximi quiep principes ac prædarifsù mi uiri ob ftngulares illas ac raras uirtutes impen fifsimeamare,acbcneb'ciis maximis profequi. ReichardusTreuirorum antiftes, utaliquando Mofellanum in patriam reuocaret,præterliteras, quibusipfum honohbee iuxtaacamanterfalU' tar.etiamperclarifsimum uirumDoft. Henricil Dungin utriuftpiuris atep adeóbonarü artiura cum feientia turn ufuinftrudifsimü atepdigniP lîmü cancellanü,Centenos aureos offert annuos, fialTentireturTreuerim addocendii cömigrarc. Albertus quoep Gardinalis,amp; Mogûtinenfis Ar* chiepifcopus.fuam propenfam in Mofellanü uo luntatc fuis amp;nbsp;ipfe literis quàm amantifs.fcripris abundeoftendit in quibus item non paru gene* rali Ltpfenfi ftudio gratulandü cenfet, quod hoc redforc ralem nadl û eiTet, qui cöfilqs, eloquetia, rrudinone,ac uit{ fanólimonia polleret,utipfius phneipis uerbis utar. DuxFriderichus Saxoniae Eleäor, quanquâincomune omnibus eruditie mirehtuet,tarnenquàm nonuulgari elTctcrga MofcTlanü fauore,quamqt Ifoaaris de Pace ora* no ipfi didata grata elfer, äC literis fuis indulgen rifsime fcriptis.dC munereueftis luculentac decla-rauit.Eas autc,quia breues funt,ôC Laconicse,ceu magnificü tantiprincipisiudictj teftimoniü,fub* nederr libHit.S. Nominib.multis placetnobis.

? nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;- Petre

LANI VITA. nj

Petre Mofellane, oratio Ifocratis de pace ample« ftenda, bclloi^ fugiendo, à tc naduda, nobisip nûcupanm dicara. Gratiam igiturtibi habcmuamp;, pro ifta tua opera amp;nbsp;induftria. Dign û cnim arbi-tramur opufculQ, quod non folum multi iegant mortalium fubindc, fed ctiam mohbus reddant. Qiiä uerotibi mandauimus cmendä undulatä, non tam rcnumerarionis iftius eflc iaboris uolu-mus, quam nolhidctua erudidoncamp; eloquctia iudicij tcftimoniü.Nâ ut te amp;nbsp;ftudia tua,ita quos nobis cömcdafti bonos amp;nbsp;eruditos homines,gra ha profequemur. Datum Aldenbergar.Calend. lanuar.Anno M, D. XX,

Porrd Georgiû amp;nbsp;ipfum SaxoniæDucc, Mo ftllanipræcipuü Mccçnatc, fibi quoad uiffturus erat honeftü otiü, cum uiftu amp;nbsp;amiftu.domo.li-brisip profpexiifc, adhæc fupra trcccntos aureos paucis annis falarii nice adicciife ; prætcrip illud falariü collegiaturä quoq; maximi college, utfu pra oftcndimus,cötuliflrc,fuomet fcripto attcfta-tur. Huie ergo (inquit Mofelianus)omnis mea opera nauatur,huie in genioli huiusagellus om-nem prouentum debet:huicparet Lipfia fedes mihi fatis iucunda ; hieparatus eft, ft inagnopere cupiä,fortunas meas augerc. Sed fatur pene fum ambitionis, amp;nbsp;lamdudum fen urn more quictem mihicircüfpicercincipio. Video plcrof^ omnes quato plus habeät,tanto pluribus egere. Ita uitS meä inftituerccertu eft, utquàm paucifsimise« oeä.Idfietffugalitatc,animilt;pmoderatione.CHi corradâ diuicias,qui ne^ üxoré, netp liberos poftmc

124 PETRI MOSEL-

poft me fumrelilt;Rurus.Haften us iUe.Cæperant cius lucubrationes paffim ab omnibus lie Icgi.fic adamari, ac in manibus haben, commedariep, Si. comprimis à fummo illo Si maximo non unius tanrum fæculi uiro, br a s m o roterodamo, utamp;huncmira uidendiMofellani cupidirasin-lt;e(rerat,amp; haredé eriam fibi,ut quidà putât,fcn-prurus eiîer, ft parfiïTent animx fata fuperftiti. Pereharus crat Philippe Mclâchroni, charus Eo-bano Hcfib,charus loachimo Si Micyllo.celeber rimishuius ætatisamp; incomparabilibus literarû lieroibus, qui Mofellanü Si in utta dilexerüt plu rimum, amp;nbsp;poftobitum honorificentifsimis officias ac fentenrijs fuæbeneuolenriç uelut amplif-fimis teftjmontjs.quæ publice extant, decorarût, amp;nbsp;dolenriffime profecuti funt, Nequehis folis tarnen doftisuiris cognitusaut dileftus extitir, quinimdeaactarefuific neminem in toto Chri-ftiano erbe erudirione célébréexiftimo, qui Mo fellanum non magnifecerit, paucifsimos qui per literas appellate et amauter falutare neglexerint. Sic enim Si ipfe fatetur in epiffola quadam,fui a-hoqui modeïfiffimus dcprardicator, eruditos ple roslt;p undiep ex Italia,Galliis.Hifpanijs, Germa-n ijs, Anglia,Polonia,Bohemia etiam,3d fe fubin de fcribcre,fuam(^ optare amidtiam, Mo-titur autem in ipfo propemodum attatis flore Mofel lan us, im mortale litcratorum homin ü de-cus,uix annum alterum Si trigefimum cgrcfTus, tum iam iterum reftor Si moderator florentifsi-■mæ Lipfenfis Acadaemia: fuiirct,morbo attp lan-guorc.

LANI VITA, ’ Ilf guore admodum diuturno, qui ipfum plane de^ bilirarat, cöfecerat^ longa uigilia,nec nifipauló anteemigrarionem quiefcerepaululum atep dor mire fiiut abfumptus, à quo deinde lomnoex-perreiftus ftatim animam exhalauit. Itacjj fadu eft, utcumforte forruriaPhilippus Melâchthon peregre Lipfiam reuerfus,Mofellanuni fuum in-uiferc,ac ueteris amici tiæ nomine falutarc uellet, uita defundus nunciaretur, fuo profedo 8^ alio rum bonorum uirorum fummo amp;nbsp;acerbilTimo cum dolore. In cuius quidembencuoleniiæatiÿ amoris fignificationem 8( teftimoniü, pro epita-phio Philippus elagantiiTimos hos inferipfit uef ficulos Grarcos,

Tf/i rsufu nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;viIkhhi (Ur'MM

rivinft nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;(iiai it ngt;7i iMt \»IJ.

Arri oil nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;(teil »tnJtmn n'iii®',

vit Ai furw/tiAt®’ ngu tfififfigiv'i'hiT iiîiii

KfAiltvQr tvf Aifuyi^ett ilftfi'l-'

Alfj quoep uiro optimo Mofellano iam defiin do officia fuæ erga ilium pietaris amp;nbsp;obferuantix teftificari funt,nominarim Eoba.HclTus.etlaco-bus Micyllus uirad unguem fadus, elegiaco epi cedio : Joachim us item Cameranus græco amp;nbsp;latino epigrammate, loanneS Muslerus Ottingen fis orarione funebri, Dcniqueipfe Dominus Julius Pflug,percnnis illc Mofellani amicus, præter fuam illam funebréoratiOnem amp;nbsp;difei rifsimam, amp;nbsp;ab omnibus eruditis commehdatifsimâ,etiana pro aris

tX6 PETRI MOSEL-proaris templiDiui Nicolai Lipfisc monumeri« tum in prxcepcoris fui charifsimi fempitcrnä me monam extrui, at*^ in xs incidi fecit hoc Carmine, quod equidem nuper Mifniam 8i Saxoniam peragrans defcribcbam.

D. O. M.

ConatiYi« exiguoùcet hic fub marmore Petruf, Mobile CM nomen elarä MofeRa dedit-

Aftica quo primum hic audita interprète UngiUi Cumdocuit Graio Teuthonat ore loqui. Et LdtKUeterem Ungute reuocauit honorem,

Natiuumq; iüi reddidit arte decta.

Itliui eloqutum uiuo Cicerone proba/Jet In medio quondam Roma difertJ fora.

ÎAagna etiam coluit pietate oracuta Chr^ii Etfanäi! fiudift confona uita ßtit» tp/i fua uiiient quod Ife uotisq; petebaf, lngremioutuiuat,daboneChrifle,tuo,

IVLIVS PFLVO PR AErePTCjR.t charifsimo F. Q

Hæc reitimonia, Ficharde, arqp clogia publica darifsimorum hominum dc Mofellano no* ftro tametfi magna funt fäteor, tarne ncicio quo padiomilu adhucinferiora cffc quämi pro eiu» meritis uidentur. Quiuirfanc praeter nobilcni illam pukhernmarum uirtutum poifersionéjfd« pra uariarum linguarum cognitionem amp;nbsp;orna* men ta, omniumlp liberalium artium mirabilen* doârinam, tanra quoque innocentia fuit, urne quidem

tANh VITA* W7 quidem iniquifsime lacfus lacefsitusip quandoty, tilatam iniuriam amarulenrius retuleriqfeu uingt; dicauertt : fed propcmodfi nefdus etiam dodifslt; amp;nbsp;nobilifs.fuæillius innocenriæ, quam omnibus triumphis uicloiqsiy antcferebat, aduerfus laco bum Latomuni rheologumLoiianicfcmpatro-nos acpropugnatores habueritErafmum Rote-rodam. Pecrum Suauentum equirem, ne quos alios eius amplitudinis dfglonx defenlbresre-* tenfeam. Exemplum igitur rantiuiri imitentur omnes, piæferdm manfuerioris Mufefedato-res, ne non modo ad quaslibct calumnias non ra piantur ftatin), uerumetiam illaram iniunam pa tienti xquoiy animo exdpere ac ferre afTucfcant, turn amp;innocenriæ fuushonos dcelTe non pot» lir,amp;:iiberalius ubiqiie habeatur ferre iniuriam pocius quàm propulfarc, ncdicam inferre.

Proinde cum iam alius, quern cuiti Mofella-îiOjUt pace omnium dixerim.drra iinpudcntiam coniponas m hifcc regiombuSjiHx faxulis iam a* liquotexrirerit quifquam, minimetommitren» dum fore arbitrarus fum, utincomparabilis ui-ri memoria ÄrecOrdario non mihi tannim, fed omnibus qui fiera littrarum ftudia colunr, tiort ticrofamfb habeatur. Teautem,mi Ficharv^ de, cum id animo tecum agitai cs, afey ita nupqj mccoraminftituiifes.utlaudatilsimas quatyda ^lifsimorum uirorum uitaS,pracfernm quifupe»^ rion ætate.ôc poft renaras literas floruiffent/on'.; quireres.in ftudioforum luuenum utilitatem 8( «xemplü pubiicandas.precor.ut ft lianc lucubrv tiunculani

il8 PETRI MOS ELL* VITA* liunculâ ai« Mofellani nomine fortaflis, aut rüo fauoreind^nam arbineris, cam nequaquâ cho-ro illi tuo inféras, fed qua digna eft perirc, amp;nbsp;in fpongiam incumbeie patiaris. Sin autem hæc no hintastibijhocoffiaum meum non obfcurum uidebitur,ac forte probabirur, fac te quidem ipfo lefte hoc me debitum Mofellano præftifi(re,cçte-^ ri etiam mortales cognofcant. Vale uir cl»

rifsime. Datum apud 1'rcuiros, Calendis Martijs. Anno

M. D. XXXVL

D, IVSTINVS GOBLER GOA rinus D. NicoIaO Peflcrio Treuiro

Salutem D.

QV4m ucrùm ßt illud quod Grxci dicut, Jlau rt^ufix^avcv'jsfi-, hoccR po^leriofes cogi-iationesfapicntiores eßepriortbus,utlhac Nofelli-hi uita de/cribenda comperi, cbarißime Peßeri : qult;t nupcr in gr attain rtoilorh Pùhardi darißimi zr a^ tnaittißimi uiri, cum is quorundam cdebrium uirorii uitM fuperioris atatis colligmt,Çubitè congcfld,abs Jc de muttis poflea,qua me tunc fcribentem latebant ftigiebantq^ admonitus,adalteramhanc cogitations cpcramq- te poflulante redij. Tua enim erga Kofel lanum pariter.e^r ca Rud!a,qu£ittefumnie dum ui' xit,excoluit,pictatc conferuattefuntpleræq^eiusui-ri epi^lollt;e: qu£ß intercidiffent,contcntos oportuit tffc tumv.ltuariaillaqualicunq; defcriptione noflra-Huncautem quum tu liber aliter lÙasmihi commun^ caris, ftmui ac bumaniter rogaris, ut quie alicubi ad htaiorem nominis comnKndationem cr iüuflrationé fàcerecxiilimarentur, prtoribus adijcerem, culpan-duseffemmültismodis,nittbi atquifima pofî-ulanti parêrcm. Itaq^ lubës quum Kofellani ipßus quidetn, tu tua, mi Pefjiri,caufa ad bac opeUam altéra abs te, ceu audariob uelacceßionis uice,me pertrahi paffus fum,quum G'pqsillius,ac optime de melioribus fit dijs meriti manibus id debeamusycy te mihi fitmliart, ßmumßdelißimtimqs effepublice etiam teflatum ue i lim

Îjo nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;E P n T o L a;

thn.Vtxenltnhthactotd ciuitdte ßtäuioremteamh' cum h.il)eo,i quo mihi p!u{loÎ!ttij,quoties fx c«rK U lis'iiomeflicis, O' t^Cilio publicie IcélioitK frtigdto e\jgt;.iti-idi ßicuh^i dutur,ctipe]c licedt.Koribus enitn es ß.ctllimii,ki^‘AänitM pr^cipu/cutn fatii exculto bteraruin coguitione, o'quod muximi egoßcio ift rimicitid,cariiidoac )ido(,quodrdrüm quidem ejlhoe tempore)!tigcnio,ddeoq;mihi propenfoacfauetttc animo,ut queties ad te ucnio,(inguUrialiquogaudio' O' aideritatc propé geftire uidcaris. nbsp;Oh quant be

neuolentiam o' caudorem tuum,bondsq; 'tngenij do' tes.frtcoro' mirificèmé tibideuinîlum:o' quodi metibi dotegatumuclim,nihilefJe.'FacisMtcm tnd!iißime,quod ^^ofclldiuim ctiam riunc diußtis ßb ldtu/m,peneq-, obliuioni traditiwitadpoflerorumm!' moriam reuocari cttpias noftra opera. Fuit enim is ttirfîngulari uoluntate acRudiocumin R. patrenr Vmcentiivm olim Ablatem ueftrum, turn in totü hoc Mona^crium Foiui yiaxiinmi, quod fepe Uteris ma-' nu fua fcriptis,ct oj hune ußq^^diem abs te referuatis^ declarauit. Vale,o‘ te IJiofeüanicis ftudijs,hoc efi o^ tlmii,frequenter oblefia.Datum apud Treuiros, 14» tw Anno M. D. XXXVII.

«w

lo A N H E s I A N G V S SILE fius Andreæ Vincicro fuo,

S. D.

Void me amantcr nuper cr/rdtemè petij-^^Jli,Rndrea himdiiißime, fMm ad te libc’dut Joan.Apelli IStorinbergenf.lfagogam in iKftitHh'oJK'f iarts ciuilts dini iufiiniani ïmperatorts Rom. conti-itetts, per honcüum nimm Eraßmm Pokert einem VrafislduicnßcofmiiKm amieMn nofirie)n,ab ipßa uß que Uorinberga aJtatitf effet, o' tu de editione eim detiberarel,ut ipfe libetlo perleäo, iudieium de co fa cerem, o an pitblicandü cam c/Jc typit officin£ tult;e reeentis cenfercm,ad teper/criberem:id à nu faüum elï libenter : o quantum per negocialiciiit,quibui me admodum oeeupatum atque diRentum e/Je non ignoraiydiligenter.Ciua quidem in re,ut tu iudieio de mcttto,ita ego amori in temeo nimi’amindulß. Qailt; ettim de co bbro, qui de iuriffrudentia coffriptus pt, f'ententiafircdayO'depubücationeciusijiaiorS ge/t hüiK iurifconßulti in eonßliü adhibelidi effent, quales aliquot cclebrK urbs ueßra habet, qui non modo ut aduerßarqs fuis fèriendis O'ßei-iun' dis in harena ffrtiter deeertando: fteipflpatroeinijs obeundis er eaufis agendis,in foro diligenter uer-fando : uemtnetiam pluribut confultoribm priua tis O' principibui uiris, honor ar io oquot; atidlord^ mento iHcnlento cohonefiati, conftlietcoinnanicèdo

( i at

tjt E P I s T o L A.

in nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;pxrte infîgnc induib-i^ l^edmeit edeii

do,indent cm fibigloriam pcpercriinf.malui^itu ' wcititidiciariiexpcrin Langt, (^r in opinioae àuf co qnicfceiT, quern ttem ita pridem in (dcrunt iurif ey iit Jiici£ j'acerdotivin ordinem ledum atq; conferiptum» iîJtra domeüicos parietcs,priuat!s legendarum fd crolandarum legttm dttdijs deditum, Ceà fôrenfibut er public!! adicmbus, quoad etta umuf principis fui res patiuiitur, abjluwrefcires. Niibi uerOiquum te er Petitionen! idam tuam, ad cos quo! modo di-xi fpedatos iuri}fcritos,pro co atque debuhreijeere pojfcm,fubirepotiusiMpudcnti£ eraudaci£ {qu£ nwribuser tcmporibus noîirts pro fapientia locum obtinet) crimen eft uifum, quim ut in ea re quam te lure tuo à )ne jïagitarc crederes,tibi non morem gcre rem. QUam ut antiquum natur aq^ ft mid cT inftitUf to fufeeptum morem me!i,amicis obfcquendi nbsp;nbsp;quo

ad poffem^ commodandi, tibi uero pr£cipue,qui me iamindeab meunteadolcfcentia egregiecharum hd buiffesfterudremttum quemadmodum Pt 'mftituendd ofticina tua fuafor tibt ftiiftem,ut idem etiam in per-ficiendaeftemadiutor,Perlegiitaq;,quoddicerc c£-pcram, lucubrationent iftam Apcllitzr ft quid perpe ramà librario fcriptum erat,annotaui.neq{ me operet eiu! ita coUocat£ poenitet.Vifiu mihi eft uir iUe, quu eximia in utroque iure nogt;lro explicando peritid prxditu! fiiiftcata utmeritofuo paucis idisconful-tif,qui atiftc noftrd leges imptrtdles ab exotica bar-

bari4

E P 115 T o L A. tj,

cum lande ex gloria [unma umdicant gt;nbsp;ex an-fiquo natiuocj^^ nttori /ùo reftituun{,ccitniimerari pof fif.tum artecaquæad a'iM artes otnnes exernandast ex reüe ate^i ordim iraäandas plurimum ajfert bw-menti,mirtfice exceUuil]'e,ut quauis de re apte atque diflinüe differa-et:id quad non tam urn in ifagogico iftotfed altera etiamlil-eUo,cuiustituluse)i,tJietho~ dica Dialeilices ratio ad lurijfrudentiam accon me-data, ab eo edito animaduerti.Quum enim cleinenta feu inftitutiones iuris ciuilis ab autoribus fuis jub na mine iuftiniani Imp.quem Laurentius VaUenfjs uir doäißimus, ex de Uteris latinis optime m(ritus,Sui' dam teftem laudans,ni'a2u}â^KTc/.’fi{iffefmbit,ca po tißimum de caufa,atqs co conßlioßnt cempoßtar, ut uniuerfe legalis fdeniite compendium efjint exme-thodus.non folum ea quamdixicxailedej ntendiydi uidendi,particndi, atq; dißinguendi arte ufus, in erdi tiemmagisappoßtum exduueidum, quàmantibac fùerunt,cas digel?it,atqi in artem rcdegitifed rationé praterea addidit, et uiam ßrauidqua inßß entes atq; progredientes iuris candidati, minore cum labere eX dißgt;endio,ex facrofanâa hacleientiafiudus perape re ex reportare ualeant,ct maturiores. cx uberiores. Quapropteradduccr ut eredamßcriptum hoc gratis omnibus ßre,qui Itberalibus pro'diti ingenilt;s,ad di' fciplmam iuris,feilpotius ad ßaniliusiußicia:facra-riumitaaccedunt.ut aliqtiando Reip. autpatr!telu£ praclaram, non infirenda ,fedpropulfanda ca'wn-

I 3 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;«M’

IJ4 E P I S T O L A.

WW, non item ferenlt;Üs atqueßHendti,fcd cotttponeti' dit atq; dcddendis inter homines litibus,operant na ’-nein, ad exemplum C. Aquili] iurifconfulti fe ex fludia fua comparent,ut corum prudentia incauen^ do,nen in decipiendo cUbctenimprueclaris Nl.Tullif Herbis uti)perßgt;iciatur,ut iuris cimlis rationem nun quam ab ^eqiiitate fe:t{ngant,ingeniumq^, laborem, ßdenißtani,amicis ciuibusq; fuispromptam expoß-tam^ habeant,ex ut ita iujii ex boni uirißnt,ut natura non difcipüna confulti eße credantur.ita periti er prudentes,ut ex iure ciuili non feientia folum:ue-rumetiam bonitos nota eße uideatur:ut quicquid in' de hauriatur,ptirivm liquidwmq; ßt.ltaq^ Andrcaß,-; cies,ut libellus hic tam utilis er CQmmodus,qui nunc ad te renüttitur,typis tuis excuftis in lucem ex ma -nus prodeat dudioforum.

Optandum fane eßet, ut iuris 'rt^onyiftoviij Mèn' yvudfcù in Aasademijs ex hidis publicis ad ApeUi no-gt; firi pr(efcriptutn,cdifiy-Js'a!Ta prueceptiones ex didlof ta fua inflitiiercnt. emod quidem iUi proßüö'ßciit, fi rede fapient,ex ut did cupiuKt,ßc eße etiam coit' fulti uolent, utfdlicet non tarn glorùe fua nefciocui eruditionis inanem famam captantes,quam difeipu-lorum, auditorumq; fuorum commodis eX proßdue confulant.Aerufcatoru/m uero ex circumßraneorunt idorivmrabu!arum,qui fandißitnaiura fludijs ex monbus fuis fycophattticis prophanant,omnia ad lu crumexid quidemparum hotteßum Cpratcrquam quod

E P I s T o L A. oî , ^uod lUUtc tnertbnf ccprobatur) cößrenteSjCiuiq'nid Îk literii tmâi, CM tarnen botiM danum litcrM cße ccnient, ^UiC nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;toî a^^not, nbsp;nbsp;nbsp;ad tein augendatn

fdciunt. ijiorum inquatn, quorum magna ubique c^ copia, nequatn hominumîententiani prauamnon e^ quod morerii : paucorum, corumq; ingenuoram çy ionorum uirorum rcâo iudicio cciucntM, a quibifs rditione libcBi i/liui (quod tibiaffirinai-Ç‘iufm ) ma' gnantMisgratiam.

Adiunxi htfee litcrif carmen,quo ItbcKum nefcio an ornauerim,cr Rudioßs commendatum reddidt' tint: conatMquidcm/iimcerte. Jit eo carmine iudi-cium de hoc opußulo gt;neü ampUoribiu uerbis, quod pricfationii loco,ei ß tibi probabitur,prainittçre po terif,expoßii. FacualcM. Datum liißße,ipßs Sote~ rqs, Septimo Calcnd. Aprilis. Anno

M. D. XL.

i 4

DE DIALOGO ISAGOGICQ in Inftitunones luftiniapi fmperatorisjoannis Apelli,ad candida tos Iuris ctuilis.Io-annes Langus Srlefius.

Dicitlett conftruHd manu, quum teélttfubirct, Regides Thefeui itrem^abilia,

JfK[gt;licitu/m,certo tenuis ntodcraminc fili, A chttra monitus con.uge, rexit iter.

Atlt;J; it4 fecretosq; ßnus uxriosq; maandros, Luftrituitgreffu prouidus intrepido.

Vnde,ubi Paßphues fobolem demifit ad orcum 'Taurinam.reducem rettulit lUe pedem.

Rfttulit GT fummam eelebri cwm nomine laudent. Et quod ad aflra /èrat nunc quoq; fima decus.

Si quis fanflarum finuofa uolumina legunt. Et uerfare parat tetrica fcripta tiirûm, Qjiifacris lucem nbsp;nbsp;/flendorem ajferre uolentes,

Eumum offuderunt legibus, GT tenebras,

Nf duras Thefei tibifumens ille laborest Ingreditur dubi£ tefla recurua domus.

Tot quippe anfraflus, labyrinthos tot^reduflos, Ardua facra ti leflio iuris habet.

^iduo quifudore ufq^ atq- ufq; fatigant, ^ternaq; uiros compede quosq; tenent.

ytfi tenantem feuo ac/èptemplicifiuflu Euripushuc iBuc dijferat Eubotcus.

Q«wi er monjlra fiuent Labyrinthi plurimd talesi Semtboues^ uiros,femiiiirof^ bouet,

D^dd'-

CARMEN. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ip

fiiedaleii qua monftra librK,quos diximus antCf Certi a/perferunt bdrbura turbd uiri.

Ergo Thefcd ni fis inSlruélus ab arte, Vfurpans certafiU tenenda. manu, Hon adeunda tibi temere penetralia legum, Hec tangendaÇacri limiita iuris erunt.

Hamftudio laffusfrußramfidabisinani, Nec ^«o'fwwgcrfdjen^ progrediarefcies.

At^i bis atqi iÜis trepidus terrcbere monflris, Damnaqi cum nuüaplurimalaudejires.

Sed tibi fucanda praifens breuitate libellus, Leges monßrabit quarationelegu-

Hoc duce ceu Thefei filo penetrare licebit, Et iuris dubios exuperare finus.

yt te nec uario Labyrinthi calle recurifi, Hec j^ecieftüant horrida monflrif truei.

Sedßmul ut magno frudus cx laudis honore, Legalipoßis ire redire uia,

Doncc ad optatam fic per compendia meta:'n Perduâo itnponat laurea ferta tibi, ynus er exiguus magno cenfendus ab ufu, Tanta pracellit commoditate liber.

FINIS. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;if

ARGVHEKTVil

SEmproniusIurifprudcntijenouiiiusaudj-tor,acce(Turus publicum iuris ciuilis profcf forcm, Pandecias pracUgetitcm, inter eunduin ab Alberico lurilperito in terpellatur,amp;; admonc lur.ut iurifprudentise operam datums, primum edi feat artis ip fiu s prima principia, adeo^Infti* rutionesluftiniani Imperatoris. Sulpitiusacce-dens rogarus.indicat illi carundem fummam,at que peritringitcas nouo quodam.amp;haóienus infuctoordineacmodoîfïdelitcratta

men, df citra pompam,

D I A LO

^Î9

DJAIOGVS l^AGOSICVS IN Inftituiiones luftiniani Imp.loanue Apelloautorc.

Abencus, Sempronius, Sulpiiius» A L B.

vô profierdf Sfniproni, cuw It^ro iflo fuo tdtM »lagno^ semp. Hic ddauflttoriMnluriß^eritorum.

AL B. Adcdcamp;rfw illutn o'niei-gfii nofjiinis luriljgt;eritum, ^ui proce* ribus prin.cipibus etiitiu folct cffè ßriiiidabilisf

s E M. A4 tftam ipfum,qui olim,eu ci potens prin~ ceps iu publico couentu mitiitaretur, tiudirçt,blt;t biturumÇceummclenuntem priucipcm, proptered quod aduerÇarij fui deßderium cordm pr'mcipum [(• natu expofu:ffèt,fuoij; deßderio contndixifßet : nott t^ueritiu eidem remandere,ddturutn fc uiaßim ope reun,ut effet ei ßturus param cleméns Doâor.Neiÿ eum anmus ßßllit,cam nonmulto tempore interic' âo,adeum ßerit hic pr'mceps neeeßitatis angulwn impulfuSiUt cogcrettir DoÜorem ttwUis poOicitatio' huscj' muttenbuf ad fe uocare,atcfi tertio detnum mi cio uix potuerit /mpetrare utueniret. nbsp;nbsp;a l b. No-

w ßäum ■ Erat etenim controuerßa talk,ut potuerit hic princeps uel ei qui unigettitum illius intereimf' fftf/upplexfieri, nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Atque htec fima mouit

patrei»

»40 DIAL. I S A G O G I C V S patrem meum.Mmctidhcinc Academiam mitteret potiiK,qudm ud¥elßndm, uel Ticinum. alb. Quot annos in hac proßßtone uerfarisi s em p, Aniwifnondum pcrpetuS menfem. alb- Quant legemf}icfuiiauditoribus prtelegitf nbsp;nbsp;s e m p. Lfgc,

cuiiM efl initium, ß nen fortem.fß. de condic, inde.

A L B.Huiitenebricofam illam nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;cbßcuramf

SEMp.Sic adpdret Albertcemam ego in hoçpro^ fceniofum çtecior talpa, zy turdo furdior. imo no/t furduf.audioßquidcm uoccsßngulas,ß:dßc, ut ha-rum rerum nihil prorfus inteUigam,perinde ac ß Sar mata condonarctur. Primumnon fatis intclligo,quid ßbi uelit h£c uocula sors: neq; is,quum caput le-^ gis aufliicarctur explicuit.nifi, quia conieduradu^ cor,earn eflcfummam,qult;e ab initio data eilmutuo debitorimimirumßciubentehacuoce vsvra,qua ip fl cumiBa confirt.t^eq; adhuc exciditmibi,quocl puer olim apud Terentiii in Adelph.legi,etiam de for tenuncuenio in dubiummiflr:hocefl,deprecio quo empta eratfidicina.Deinde quum debiti turn naturd'^ lis, turn ciuitis meminit, at que inter utrunq; tarn an' xium fleit diflrimen:pr£terea de ignorantia iuris et ßäi tantum inteüigo,quantum is qui nihil inteBigit. Quid uero ßt ufura ceteßmajdocuit »wandreas A L c 1A T V s : tarnen interpretatio,cum Açcur^ fl] cy huiusDoâoris explicatione non quadrat, in' fupercum iuriflqnfultus laqua tur de condidione, hic frofllforfolius coditionisfleitmentionem. Inter hec dutetn

ÏN IN ST I T, I VSTIN.

Mtem duo tantû intereß, quantum inter medicinatn ßrtaßis et ingenuitatem. obfequia uero libertorwn Coopérât ßc confùndit, ut non uereatur obfequiii opérât obßquiales dppeUare:quum obfequia ej ope rie,non aliter quint equut cr bas,hoc eR,iuxta ef-fentiam inter ß diHêtiUt explicat Vdalricui Zafiut. Pretereo htc inßnius uoces,quM non a/Jèquor Stb pulationem,Acccptilationem,Pri£fctiptionem, No-iMt/onf )«, atq; ßmilcs: ut non longe abßt,quin putent me nuSo poffc modo in bac proßßione quicquam ef' ficere, ac plané deßterauerim : atque pricflet in pa-triant propedtent reuertitCf nihil agere, quint tanta fudorenihilproficere. al b. No» nego mi Sent' pront,pberafque uoces à pLerifque noflræ atatis iu-rifconfulti} Alciato, Zaßo,Gr Budieo aliter explicari hodie, quint ueteres iüi interprètes, propter hiAo-riarum amp;nbsp;lingue latine non plenant cognitionent, quadringentisßreannis,exquo lotharivs SAXO leges ipfas reduxit, interpretati ßitt: nequc ahquem uel mediocriter erudittwn,eorum interpréta tionibus contradicere. Verum quod propter pau-tulas aliquot uoces, quas caufaris te non fatis inteÜi' gerc,tamimbecillis O' abieilianimi ßtAiises,utcott fiitueris à tant egrcgio incepto deßAere, minime tibi aßentior: imo fuadeo quantum poffum, ut banc ha-rumradicum amaritudinem contentnas,perinde qua fi catapotia Uoraturus,expeAcsqs ipforumfi'uAuum iulcedinem, s b m p. 14fr6m^dilt;ru{o^onf,dc

mc'

»4* DIAL. î S A G O GI C V S rneîpfum hi(c w re «î conßliiim adhibui, nihil prof-^ fMab Accnrßttno abhorrem libfynthio, titillanuper ex Francis gertnania eques/olebat loqui:ß medo pM cul£ hie fint noces, quM no 'inteUigo, utcuq; ut Gram maticommç^ Rhetorü feholis uerfatus.Sed cwtn tan ta fit imdtitudojneq; profifioruel usiam explicet,eg(s uideo me nihil aliud agere,quàtn tiel laterem lauare, ueUthiopem dêalbare,aut fi quid eftfaâu dijficilius conari. t. l b nsi.. Confide Semproni,habes corn pendiariam uiam, perquampofiiscà quoproperat peruenire. s e m p. indica,ofiende, commonSira per Charites ,■ ert^ufas, ut fis mihi iwn Mercurian ht üatua, fed yiercurius ipfe. nbsp;nbsp;a l b . Eft hic con,

duilits prefifibr publient, qui in^itutiones lu^linia^ ni Ciefiiris Augufii priclegit, non infiequenti {uC aiunt) auditorio. quem tu poteris accedere libéré, habet etenimex publico fitlarium, at que libclhis il-le continet artis prima principiaiCf/iimmam : tâtalis,ut omnes fuos numéros contincat, totus teres ac roturndut. s e m p. intcrfitihominispra'-lefUonifienKl ac iteriim,ç^ minus inde firo quànf ex iUiut de quo iam loquimur. Explicat namque prae terea de A£lionibui,in quo loco aiunfeum iamultra menfim uerfiatum efic. Dent bone, quam inulta hîc audio,que non inteüigo.Aäiones bcnefidci,aflio-nes firidli iuris, aéiiones arbtirariat,re£iitucre,cx-hibere, fioluere,debere,ailiones in rem,in perfionätPu hl{cianiimfSeruiaiii(m,Uypothec((riam,arbitriumiu.

dicis

tn I NS nr. îvsnn. ui

Jrcif,ofjKium iudicif, tum nobile, tum tturceititriMit, quum mh^‘rens,tu‘in non inhetrens ailioni, uMt, me, tumtdolum. Clt;tterlt;idegene)ehcc adeoßint jnultif, loquucci» delctlJire ut ualeunt Fabium ; erfrma rß 4nnam iam qumtum dgi,ex quo ii eum libellam pt^~ liceprtelcgcitdu/ntinmuniis fkmpßritiCrpeirieulum rß tu intra dfinumßt finiturut. CXuodfibiclibeüut tanti confiât,quid fiterem ßturum de boc codicc,qué biiulol quid de reliquis qui rcRaiiti alb. Vf uc^ rum ßtear Scmproni, nunquam ntibi plaçait cum li bellum tarn anxie,atq; tanto temporis tradu adele, feentibus explicari, qui nimirum à Tribuniano çy fuis coSegis, lu^iniani mandata idea fcriptiis efi, ut ad fmwnum intra annum unwm finiretur, adcoq^ ut auditoires eadem opera er artts prima principia Qlr modo ad artem ret^da eil iuris prudentia) er uoces ipftsperdifierent.Scdquiaficufiis habet, non cen-tradicainus temere publicai,ac nunquam non recep' tlt;e cottfuetudini. sbmp.0confuctudines, ô mo, res,o tempora.er audebis tuqiioqueconfuetudincm paucorum, medtorwm utilitati priefirrei Qupd fi conquefius eil lufiinianus infua prafatione, quam Infiitutionibus fuis priefixit, de quadricnnio,qui5 non conqueratur hodie de feptennio, quad ad hunc libeSum perdifeendum uix efi fatis ? Ueque tarnen co dicuntur ida à me, quod putem fatis efieple, raque fummis tantu/m digitis attigifie, pratfertim in tegibus ubiquotidic wucnids aduerfari(im,qui tibi contra.

»44 - D î A L, I S A G O G I C V S contradicat,lt;itq; nihil non in difceptatiomm uocet: adco, ut non ßt fitii,nKo quidetn iudicio,cdrnes te-ftudinif gußdre,niß etidm edantur.fcd quia deßdere in docendo quendatn ordincm : niß ßrtaßii debeat grammatics puero impuberi ßtTwl ZT Donati prie-' cepta deoilo orationis parttbui,atque Ciceronis o-rationempro T.AnniolJiiloneexplicare:imô Cicc' roneni ei qui grammatites prima principia nondum didiaritiGT cum iüeipßus ßatius,hypothcßs,theßs, (piphonemaium.ç^ ichematum rhetoricorum ßciat mentionem,puer nondum nourrit eaquæ nomint cf uerbo accidunt. alb. Tcortaffe non male ratioci-narii SemproniMamen ßeßrunt tempora, ut nihil ßtmagiiinuißtmhodie, quimh^c uox n o v v m.

tragoedtof excitari,ß quif aliter prie-ïegat, quam à maioribta quaß per manui accc^ p/ï ? s E M P. Vateor, neque ignero , tequiore laturum anima (SaUtariim regem, ß Mediolanumi amtfertt,quàmiaos proßßores,ß amittant uete^ rem iSutnßuum praiegendi modum. ISIeque id mi-rumyquum rexciuitatem ßemelaintjjam rurßus re^ cuperare queat: ht ucro femel è pojjeßtone dcieélif nunquampolùnteapotirtadquûd bacluce mendia nadans cernuitf.quoßt, ut earn tamfirenue pro-pugnent. Qnod ß banc prouinciam temutati met: de tnandaret c a r. o l v s nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;re adolejcenti^

fiudijs proß3icerem:iuberem,utncuitijs~prieter pri-üta artßelcm(nta;nihilpr'^legereturinelt;^ permitte-

renif

I N INSTI T. I VSTIN. t4lt; rem eos ad facroi iUm Pandeélarum crCodicis leélioaes lüotii manibui ad huM madam iirueae. irf ^Mod guident fentcntia nibileR aliud,quàn! 'm' firmos bomirtis oculos 'm foUs radios aciem intended re. 5 VL. Qjiaitto re£iius,deum immortd!em,iudi cat bic nouitius,ijlo tam inaltos annas 'm bac projèj'-fiöne detritoiut non param re/è) at,quo u/nguento te fla recensßtimbuta. s e m p. Djc mtbi AlbericCy qua uia ad huius artisßiHigium pcruenerisinum co' pendtana aliqua, an uero confueta ilia, uulgari, quant uideo miht praifcriptami al B.Dicdmto-«4 ßdemeq; celabo te qutequam. Cam annas ab b'lnc uigjmti,àpatrehuc,n!nürum ad publicam fcholant, pro lureciuili addifcendo mittcrer, 'mcidiüatimin publtcum proßßorem, qui prima tarnen leüionecr' diebatur ^.fed cumtuiUa. l. iurts gentium.fj-'.depa' {its. Hic nühi plané accidit quod name tibi.Cum enint is loqueretur de paéto nudo,c:r pailo ueftito,de co-hicrentia contra£ius,de oblïgatione natur ait, de aâi onibus bon£ fidebquomodo mfirmentur tUie,(y mid tis alijs,acceßi ad unum ex amicis,qui bute profißio ni turn quadrienniam firè dederat operam, mdicans ei,hac ratione fieri baud poljè,ut domam uttquam rc tterfurus efjem doélior. lain enim ima cz a tera fepti' mana prteterieraf.ego uero utcunq; anbelans ztr jù' dans,dtfi:ebam nthd. Pro'tnde rogans eum,ut confule ret fludijs mets.NlaUe autem me,uel Aledicorum ,uel Theologorum auditoria utfitarc,ntmirum quad pre k fiai et

lt;4^ DIAL 1 S A G O SI CV S

ßaret aüquidaddi/cere, qu'intnihil’.eljimcßrtitlfe ad citm profißiogt;tem,f)ro ingenij tarditM, non fatii idoneüAbi iÜe: Coßdc,mqMt,Pilherice,ncc^ déliera, nôenim ingenij inßrmitii tibi bbftat, quo minui eit qti£ dudii, hoc primo ftatim congre/Tu exanimi tut fefttentiiiddßeqult;irts,fcdipßuf rci difßcii'.tdi, Rdeoqj cogitdbi5,hcc unicum iKq; tuun effe,n(qi ipfim arti ßcii, qui olitn fcripßt, uclhodie explicac, fedipßut WdCcriiCiaUegans pro ea ßiitenti(td.ß ferum ßeruunt^ § ,ƒ cdüccin.fß.ad. l. Aquil. Sub'mdcmihi uulgdtwin fiutic ucrßculum occin(ns,Tu nc cede malii,ßcd con^ (rd itudcniiorito.Neq; folui talid conquercrii. habet hoccumtr.iltii cotfnnime^quiininfimis ampHutnS fun!-,fcd in medijs conßfiunt. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;cliuo fudamut ia

uno.Quid ogeremiRccepi antmum, quem antea abic ccram,rcuerfusfum adt^^^vrij'ltj^’icij hoc,audiuifrer quenter publicum iuris proßßcrem,ccnßu!ens mtC' rtm demi PerotumyCalcpiniMn, Varromm,Sex.Potn pciimtilAcniumMarccllumicyqui tum mihi erat ßt craancora. Vocabularium iuris, plcraq^ aßequutut fumutiuq;,ßedpauculaadmodti.ln[umma,ßctranß egibienniifAn,cum ßrealiudnihil, praeteruulgatas aliquot rcgulas didicißen:: qualesßunt, Aäore non probante, reus abßluitur: iuraßunt ad abfoluen^ dum proniora, quam ad condemnandum: Praißat poßiderepotius,quämpctei-e: Viflus uidlori coudé-natur in expenfis: gxß quießunt ßmilcs. Habebatn pi-ieterciti» numeratO} unum Gralterü exemplum ob

ligit-

ï n i N S T I t. ï V S T I N. Hi 'liglitionis natur alii, unum tantu'm obligationis ci-‘tulii. Ad hlt;eC) decent cr fepteme/fe arianes bon£fi 'dei, reliquat omncs flri'ài iuris neque tarnen intel-Hgcns iflW h£c duo genera difcrimen. Noueront quatuor effeconträiüut, quibiKdd obligatiönentiU' duceiidam folus confenfut cfl: fatis : quinque qui con trahuntur rc. Atque hicc firèothnia donü,exnuieis ■pr^ceptoribut, fic ut po/fcm refirrepotiui quant intclligere: non aliter quam pfîtacus fuUtn

3 E M p. Fortaßis in adibut quoque patemis edi/citurus minore impen/à- nbsp;nbsp;a l B.Rftîe diutnO'

fti. SedJie me meajito trabebaitt. nbsp;nbsp;s e m p.

hic foltern imbecillioraßntfäta mea. nbsp;nbsp;alb. Hie'm

iieni àyaês nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ZT Mercurio própilioprièceptorein

noiium.C!' f di'M admonito'rem : cui per literat erani iibauunculomeocommenda;us,ut iiübicr confiliö üt Opera fua non deejfet. Qjd ßiinuiatqiic perlcgijjet (itéras,'interrogouitme,quotoit!ios eßent ineo pro-feßione uerfatus i reßondi, biennium: çy iter um, on tdidiciffcmlnilitutionrs luüinianii Non potui re~ ßgt;ondere:fimpliciter conjèffus furn ^me percurrif-fe, pleraque tarnen affecutum non effeAbitUe çut eratzr ueri,cr fludiorum adolefcentite, maximui amator ) Alberice, inquit, niß hat Inßituttones nouent,permdequaß tuosUKgues, fieri houdpoteR„ (it aliquem Iuris ciuilis Interpretern, qui Bartoli çy' Baldi'ficit mcntioncm,intelligas, Ctiam fi terupe-tis. Bgp ÿ-aiias agens uir(r, in quo mihi magnopere

li i placebab

»48 • dial; ISA G OG ICVS

placebdt h.ec•simf’aHaia!, (^uamnon dubitabänt mihi proßituram:reuerfM fam domum hi arior, atiji poH , dies non ita multos inueni hominem baud pigrum,no tamcelebrem quimfidelem,(iuimeis)ludi)s fails ef- . fet apiits, O' qui aliquot nobis lurisprudentia’ noui-^ tijs auditoribus has inflitutiones in fuistedibus enar rarct.Eas ego intra annum unum perdidici,atq;fie' quentaui poflea publicorum profèfforum auditoria, non fine fruitu,multo autem maiore cum uoluptaie.

s E M. D/c nuhi bona fide,num o alifi qui clarét i]cd:e,eodem quo tu compendia ad hoc artis fiifiigi-um peruenerintmum o i^e qucm nunc audirepa^ ro,qui medium digitum huic prtneipi tarn potenti O' flendebati alb. Dicam Semproni,fide optima: fedfic.ne quis Coryctcus aufcultet. Habent hac audi toria pafiim non paucos auditorcs.quod ha:c profif fio plus poUiceatur o d.uiiiarü,O'figt;lendoris,quànt ucl theologiamel mrdicina.habciitnobilcs,ignobiles, patricios,plcbeios,facros.prophanos,adolefcëtes,iu ucnes,o plerunq; quadragenarios, dum alius confu lit exiflimationi,alius diuitijs,alius inedilt;e. Et quum ingenia cofiuant diuerfa.eruditi,non eruditi, gnaui, ignaui,diligentes,pigruuigilantes, ofcitantes: public eus tarnen profiffor eius intequalitatis nuÜam prore fus habet rationcm,atq; uix uni pralegit O' alteri. Et inuemas qui prias habeantfimam fuam,quàm co tnodum auditorum,dum 'm maiore propofitioneam-plificanda,in quafunt maxime exercitati, qua t amS

fatis

IN I N S T I T. I V S T I N. «49 pfw aliogut eß dara,citant ßxcentäs leges,toti' demgloßM, utentes in re non dubia teßibus non ne' ceffariß, ut ait Cicero. Contra uero in explicatione fubfumptionis propoßtionis minoris,qute raro no ßlet eße nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tarn funtßigidi, ac ieiuni,ut

cordatus auditor,quiq^ hocodicfivm ta^dium nondum deuorau:t,ßneßomatho non poßit audire, s e m, Sic cH Alberice.mäcr ego panter qualis qualisßtn dialeütcus, deprlt;ehcndi nofine nugt;lcßia,fic fieri. Sed perge. iamqui ideoßequetan{h£c audito ria,utlegwmßudiofii tantumhabeaiuur,non magni fiiciunt, qualemßuätvm,dumniodo peraäoßato té' pore purpureum illam tmtram inde fir ans, quod do' mi fit uelpingucfacerdotium,uellocuples patrimo' tiium,laudant memoriam,laudantingenium profißo ris,e^ admirantur .ut fim qualcs haberi uolunt, ßili cet auditores,ut aliquts ex corum numero mala fua fi norit,cum Satyrico iure poßit exclamare,Semper cgo auditor tantum iCiuiucro mclcßc ludunt hanc operam,uelßatimrefiiliunt,uei fißerant aliquando fi(turum,ut er ipfi tandem aliquid conßequantur,ß' runt quoquomodoicr dum altei- alterum adhortU' tur,manent non aliter quam in hoßium congreßii n» lites.utuideas plerofqi utcunq^ non fuccumberc,at' tarnen cü ignominia ß ccfliduißubtraherc : du uidc' licet quatuor autquinq^ annos in hac acie dimicat, neq- tantiUu/m uel laudis, uelmanubiarum inde re-portanUquando inanem iRum titulum neu ambiunt, k ) qui

Ko DIAL,' ISAGOGIG VS ifuinimirumnec efurientem lt;tlat,nec[; cupidumglo/^, riic illuRret. Pro'mdc fd,ut cum Ole trigmta,tdl qud dragmtaauditoribus pr£lcgat,uixhabeat unum(^ alter um,([ui ad frugem [-fçrumiat, reUf^ua feges ira her bainoritur. Atq^ utina'ffh^c nonquierant plengt ut (bit maneant iuri((gt;eriti. nbsp;nbsp;s e m. Bo«4 tterba AÜre

rice.putäi tu tantam injidelttatem 'mhommis tam do. Hi meutern pojji defeenderei l b. Nonputo: frecor tomen ne defeendat. t^eq^ cnim ab hotmne im, perito fcriptumefl,PriecLira 'mgenia quemadmoduitt, cr uirtutes maximofjta etiam uitia max'tma f^enu mero continere.Uiuero duoinulto fudoreemergunt, neque ßnguli hanc perturbatam legum cognitionem, utmognits tn V s ait dt(cunt,fedbini.Nant, dum alter alteriits opera utitiir,uterque prlt;eceptorif uice fùngitur,uterque diCcipulii quandoquldem nun' quam défunt confulta daobu:. Atque plus olei interim! quint uini abfumunt,cf (unt homines ahoqui acutif-fimi,quiq; ad hatte proßß.ioiiem natiuideri poßint: ut minimefàlfus(ùerit,qui primus eos uocauit e a r. b O I O s,feoceA,fxtr4 uulgigregemnatos,cumbona rorit pars ß quid di(cit,hoc in firo difeat, cr apud iu-‘ dicu/nt (ubfeîlia.füeque tarnen per quondam uniuçr-ßtatem, fed undatim {ut Comiciuerbo ut ar) GT non aliter quam mendicontes oHiatim redpiunt panent, Adeo ut leguleiitmirtuenias procuratorem.qui po^ trienniüperitior è ßroredeat,quäm è fchola poft (èp tennium tsdfS auditor,tametß magna clientum iaHu-ra.

IN INS TIT. I VS TI N. i;» VA- s V L P. Mloquj.r homines. Saîuete Scieuo!,e.

A L B. Et tu fduc Papiniane ; derides tios Çuper' lgt;4 lUa tiM falufat:one, qui non uereris nos re Scæiiûlds. s V L p.Ett;t me uieißim Pdpiniuiitvm.

A L B. î^on tanere.quin prior hoc anderes,/irtaf fis etiam non imnwrito. s v l p. SKpcrtwn ho c Pa^ piniani nomen iw aonofcoMinam tarnen fan unus ex iSis,qui infçcuiidis uel tertijs confftunt. fi. l b. Ego »wt Sulpiti,l!lgt;ere admodum locutus fum, erodes me ah hocitno Setnpronioaudiri.Qifodf tupariter audi' fii qune «« dus fini:m rjfut!U!,qujefo te ut non a’iter ce iesquàmPona-deo'myf cria, nbsp;nbsp;s vu. îlt;oli effe folici

tasAlhericc inagiscroiremutus quàm quihbetpi-fcii.'tioM huius genlis meres cy impatientiâ, et quo/ modo hi ca-Ium terra; kac in re foleat mifeere, sem. Ego uero intérim dum aufcu!to,pcrdo hanc horatn cum tUo meo libro. Sed reus bone, uideor mihi non male locaf i hoc quantûcunqi e^ temporis, qui cent pendiarbmhanc comcnüratam itiam quafi per tran fennam con/picio utcunque caligantibus adhuc ocu-lis. s V L. P.fdcÆwh'i.'îÂi o bone.nam cgoccUo' quitm hoe ueflrtvmab imtio percepi^abfcondens tan tifpermepo^ coluK'.nam hanc. nbsp;nbsp;a l b. Pene tf Sul

piti charißime,qtiod in atnicü, cr ^«t' huic conatuiß uetdncidimustnec^ enrni igne)ro,qilt;te tibi trafratio'm bac profißione placeat,qult;c cotrà difdiccat,maxime uero CU nouitijs prcclcgendû eil.liläcrtu quoq; nebi dit eo (tontine nbdif male, s v l. Fwtè non 4 admodunt

»yx DIAL. IS A G O G I C V S

admoduin bette, qui temeee foleam hoc meum nt/litu-

ceUre diligenter, al b. Eadem opéra cela^ bitaliquii uel antorem, uel iÿiem.Uabent ht juos Co^ rycieos,qui auscultent çj mfidientur incautif menda ciis,ftuecalumn:js,nonaliter quatn-ttulpesgaüinlt;e: imô ut dicam accommodatuts,qudm crocodylui uitagt; hotnMf, qui fe tnßnuant ijs qui cum a’ijs in hac re-ex omni parte non conjentiunt, pcrmdc quaßconfi-lium flagitaturi’.mox diÿrejii,cum nullius rei quàm pr,epoflerlt;e trailationis fitâa ßtit mentio, idßßde opiitna,atqf eo ammo ut rnaneat hicfepultum runt uirulenter, addentes magnam partem de fuis mc dacijs, una uidelicet mattu ojientantes ponem (ut ait Comtcuf)alterage^antcs lapidem. s e m Dij^C' reant pejhme nebulones ißi,qui inter proßjjbrcs ßc fujfundüt frtgidam.digni cum juisgcmmis feüis quot Suffetiano' quadrigae difcerpantitantu abeh,ut adbo ni GT tequi notuiam admitti deb eant. nubi uero baud mit ora,ßuel mtcamems mentis apud me habeam.

ALB. Ulte non eo di£ia funt Semproni, quod de te aliquidfuj^icerßniflritfed quia nuhi tarn uirultngt; ta délai:0 non parum fint incommoda.hoc tarnen me beatiZ^ récréât,quod impudentes Hit delatores aliud nihilex iHajuaimprobitatereportaueruntiniß quod bi quibusßc inferuierunt, nihil eis ampliusßdant.

s E ts.liihilmirum^cumßnt uinnonmalifGrfite ritfalfus Eabius,qui fcriptum reliquit,honefla magig iuuare.EtquisfidatdeùtoThquuiiodô mentem ha-beati

IN I N S T 1 T. I V S T I N. «« iedtt A L B. Ego (îc euenire didici u/u^Graditur ßqutdem tuxtdpcdes ultrix illa dca Ncmefis.Sedud' k^tnt iHi bàeùj Sujfecij, Sullcij çy Caprij delatores, tniil£pejîes,(i^Uiti habcitt fcholi^quaq^ nedumprinf fipum aul£. Tu uero Scmproni ibn quô deütnafliS

s E M P. E^«ilt;/f/« fwn ibû y quèd h^ec inter ws habita conjibutatio,lt;juam Jjgt;rro propter Sulpitij adk uentum nondum effepinitam, potior fit mihi futur a» ^uàm decent praleâioneSyquas non intcüigo-Teue-ro nu Sulpitiyper omnia facra qu^efoM non graucrit hoc in rc y quando huic coÜoquio no^iro tametfi no* iis ignorantibus interßiifli,tuam panter nubi fenté' tiam explicare.utdebisaUt^uandohoc tuum officium non in immcrentem locatum efje. s v l. Quando fierogas,lt;2rtubes Sentproni,inbumanusfim ualdefi ttbitamcupido in re tantiliamorem nongeram, errâ ti(^ uiam non commonflrentytd lt;iuod dim Athenis e* rat piaculare-.neeji aÜo animo /ub hanc porticum ue* niyquàm ut qutercreni congerrones aliquotycum qui' lus me animi gratia obleüarem. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ctiam graua*

lor inreferiatibi commodare. s e m. Benefàcii Sulpiti humanißimemifi ßrtaffe moleflum eil Albert co,b£c nunutiora traäarl. a t b. Nifci/ minus.nii er ego pariter adolefcentiaquot; fludifs fiueoyueq; terne-re hanc difiertationem fufeepi. s v l.

ianc rem aggredior ego, tu Semproni depone ho6 onus,quad utraq^ manu ad laßitudinem ußq} tenes,

• EM, yIX mcmiiKram pree atfentione.en depofui, ks svu

' DIAL. IS Ag O Gl CVS

s V U Principio ualdcmihiplacent ea nbsp;nbsp;nbsp;à te Al

ierice de iufliniani tnflitutionib.cdilcëdis diita funt. tierum boc tnenwurif Semproni, lus uniuerfum,ho6 efl ipfam iurijjgt;rudentiain , ut proprie loquainur, ro libello, iuxta T. Caij lurifcotifidti fementiai», findimtria membra feu capita,m Perfonas,Res,Gr Aäionef ; b£c enim tria traâat. Atq; cam partition turn tam eße obfcuram, ut poßit ingenioßßimo cuiqi finon imponere,attamen negotium non modicum eeßere. sekp. Expeäo dcßderantißime, at^ au 1res oculos arrigo. s'il.. Primum perfona ipfa fton etlpeculiarc iuris ciuilis,ßue luri/frudentine cO' put, ad quad plaraqi in legibus relata reßrantur,f rd nihil aliud quàm circum^antiatqualesetiam fuut, caufa, locus4empuf,quantitas, quaUtaStcy euentus, quas perßringit Claudius Saturninus in l. aut ßüo. ff. de panis, nbsp;nbsp;s e m • Sunt'ne r cliqua duo,qua'connu

tneranturi s v l. Sunt. sem. Quid mouit Caiu, utperfonamannumeraretianfidtßdfusi sw. Mi nime : fed cum uideret banc circumflontiam in legibus latißime patere,uiftim eft ei conirMdum,fcparargt; tim etiam explicare,atq; duobtts luriJfrudentM ca^ pitibus connumerare. aliic enim perfona funt libera^ alite feruiles,liberie,uermgeiuta,uel libertina. qua^, dam alieiwiurifubieëla: atq; harum aliquie funt uel fub tutela,ucl fub curataliquauero neqffub tutela,n£ quefub cura.hincmatrimonia,arrogationcs, adop^ tiones,cmäcipatt(gt;ntf,tndWitgt;ißi(gt;nes,capitis diminu tioncst

IN IN ST I T. I V STIK.

iiones,tutellt;e ct cun expliciitur.dtc^^ hæc cfl libri pri mi trlt;tâlt;üio,quiitnetMfîttepreeceptore qucdiedifca re citiuf quitn tntraâuosnwn/cs,cônunteratifetu duobus tituUs qui præccdüt de iuflicia et turende iure mtu.gen.cr ctuili:bocuno iinimiiduerjb,mter lus tut tuner gentium nullum prorfus effe dtfcrimen.Hain quod Domitius Vlpianusnimis anxiè iurjs ntturæ» er non gentium e(Jc uoluit,maris esquot; fœminæ ton-iunilionem, liberorum procreationem er educatio' nemt^perinde qudfî iuris naturiefint, er nongentiu, que nobis funt cwinbrutis çominunia:cr contrù iU' ns gentium, quæ nos ù reliquis animûtibus dislure fit çiMiyum quxdrdt(itbfit uerbo inuidid)quimfi algC' re,tfurire,fitire,erfigt;mnoientum efje,iuris ndtur£ dixerituliquis ,cumc.t qu£ naturu omnia animalit docuitfint potiusnaturales quidam affeélus.ldquoi ex locis communibus Philippi î^ielanchthonis, quos in Theologiam fcripfit.poteris probe colligere.Quâ to reéHus,meo iudicio,D e c e m v i r i« /mïî tabulis fitripfit,QU)idrupcdem pauperiem fiicere,noniniu-riam. quèd ius ipfum quadrupedem er brutum mi-minime complefiatur, fed hominem tantum, ha^ igt;entemrationem,er iniuriandi animum er uolun^^ tatem. I«î naturale interpretantur kgislatores er gloffa; pafiim, ïus geitiitim. is natura debet ,îh'i quit Iulius Paulus de reg. iur,quem iure gentium dd^ teoportet.idem fiicitM.Cicero libdij.offic. Proin--

mep quidei^ iudicio, Albe)i(ef nihil wceffc eü,

we» '

tfg D I A L. I S AGOG I C VS.

inter iuf naturte (trimteuum cr fecunddrium tam an-icium confiituere difcrimen, quod tarnen cum pace Bartoli et reliquor um interpretum diäum ejp: uolo: pugnabo admodum/t quis contradixerit- alb.

Ego«flilt;ùj(«o/lt;i»cr4«jitorrogà(trc folebam, qui fiat,ut cum triplex diceretur iut,naturale, gentiumt ZT ciuile, quare non etiam triplex diceretur obligatio, s V L. Nort /o»gc abludit ab hac affinitate A^ berice,/i cui libeat panter ei' ab effedu er ab abfur-docolligere,quorumeflutrunq; inlegibiK admodum firmun Enthymema. Atq; ego puto huic lapfui occtt fionent inde datant,quum uideret Domitim Vlpianus feruitutempaßimapudomnesgentes eße receptant, non ^aliter quim donünia, contradut, obligationes ttaturales,erturisgentium reliqua.eandemc^ cum na tura ex diametro pugnare, 'mduâum eum fiiifße,utau fui ßierit hec duo inter fe dijeernere, atq,- talia exet» plaqaeßuiffe.Eftautem captiuitMerßruituc Pbù lippo autore,prauut quidam hominum affedut ma-gif quam aliquid tale, quod inter ea qu£ iure gentiS introdada fuut, connumerari debeat. Nam utcun^ cum natura non pugnet, ut homo fcditiofus,jirtaßis etiam iußo beüo captu!,quem liceat occidere,à uida reinfeiultutem redigatur: fed quis luflcmandpabit illi^ liberoi nafeiturosiNemo niß tyrannus, cum na türkis ratio didct,ne filiui parentis culpam pricftct» , s E M. Ago tibigratias ô Su!piti:quam nunc bea-fii me,qu^im rcduxidi oberrantem mfemitam. a t b.

vt

IN I N S T I T. I V S T I N.' 1/7 Vt ingeniopuderefdtear Su'pithnunquâucnit înmê tem nuhruc ex perfonte traâatione focerê tertium lu riseiuiUi caput,fedcireuwftantiam. s v l. Hocc/d riui apparebit.finwlatq; duo capita uidebis, dc'mde obfcuriicsloquunturcr CaïUf iurifconfultw,cr ba^ rumïn^itutionum archtte{ti,qui ptimumac potißi mum iurijfrudentiæcaput appellaiu rem . quide^ Kim tn uniuerfa return natura non eR rctild uero fic accidit,(}uia partiuntur res m corporales ct incor^ porales.Et quum res corporales, pauculis aliquot ex ceptiSiUeniant in domimum noßrum,lradunt modof iure gentium rcceptos,ç^ ture ciuili intrcduâos, qui bus dominium acquiritur,adeoqi dominium ipfum. Proinde do iliiis çx apertius, utcum rcucrentia dica, quod appellaueriit r e M,appcllalJcnt d o m i n i v m. Dowi»j»»! uero efl ius de re corporaliperfide dijfo nendi-firci copiam habcas:fin n:inut,ucndicandi,nifi ttellege uelconuentioneprchibcatis. dom 1 nivm efl duplex.Diredum cr utile. Diredum halet fiudi dominus, Clt;efari Dux,Marchio: utile, Peudatarius, clicns,feuualallus.modi dominivm ac q.vi-R E M 0 i luregentium reccpiifuitt, occupatio, boc efl aucupium,uenat!o et pi/catio:tot cnim habet fle eiei,inuentio,captiuitas,alluuio,commixtio,adifica-tio.implatatio,traditio:cM apprabenfio cr retentio ildfimilantur,atq; nonnulli alij modi,qui perflrhgun tur titulo primo li. ij. de rerum diuiflone cr‘ acquiren do rerum doininio.I^odiiure ciuili introdudi,funt

, ?lt;»»■«

ijs DIA t. 1 S Ä d O G i C V s

partim uniuerftles, partim fingulares.'Vniuerfalei, ^^niius ^ua;dambonorü uniuerfitaf acquiritur^funi, aditio hareditalis,agnitio bonorum poffeßionis,ar-, rogatio,c^aßtgnatio bonorum libcrtatum confer^ uandarum caufa.Quibut acquirunturres finguLe', funt,ufucapio,priefcrtptio,legàttim,cr fideicommiff fum.Vbi no ignorabis eos modosqui 4 iureciuili in'-troduâi füntftam ßrmos eße,ut traditio noh rcqui-rdtur,fedntodus ipfe fit fatif ad domtntü ipfum trahfi firendumidiemmodo res qit£acqiiiritur,indiuiduu/m fit (quemadmodum dialeiiici loquttntur) no etiàmge nus,fine Jpecics,cxceptis foils tifucapione ac pnefiri-ptione.Nam oui Qoloniie Agrippina adit haredita~ tern dus qui B cntie qUoque çr tn Hijfati^s bima re^ liquit,fit dominus hac additions earum rerum etiani qu£ abfunt, quas nunquain uidit,tahtumabe^ ut attigcrit. Js cui legatur uas argenteum uel equus vel ueftimcntum, fit dominus dus rd lcgdtlt;e, etiani prius quàm ei iradatur. Id tatnen qUod tnodo acquit rendi dominium iure ciuili introdudo obtitietur,uél acceptum firri,i(d cxpenfum refirri debet Vniuerfif tatiuero, quemadmodum hadeniis credithmeft, noh etiam. Pr£tcrea traditiondn cffimodum inßrmio-rem,fie ut iuflam cdufam requirat,ùtpote emptionê^ donationem,tranfadionem,fententiam, dotis datio* nentylegatum generis, aut rd alicuius mobilis, uel fi^ mile.aeque cnim commodatufn-.depofitumdocdtuntjl precdrwni,lt;j- pigK}is,fdtis jUntdd deminiuthtfahl'-

IN I N ST I T. I VS Tilt* frrcitdunt.Atque hi modi omtut Intilatjtur ftto ordi-ne Itb.ij. cu priore parte tn-tijad titulum de oU ligationibns-Qupd uero donatio ufucapioni e:s‘ prlt;è fcriptioni fubiungitur ,noit habet hunt fenlum, pe~ rinde quaji donatio (it modmaciiuirendi dominiumit ueliureciMliintroduflut, uelmoregentium recept tui i Eft eten'mi confradut iuris gentium non aliter ^uàm emptio,locatiOimutuum, conunodatum,depo-jitum,?^ rcluiui.Sed lt;^Ma ludinianus legislator per legem,Si quit argentum.C. de donaticnibus. uoluit donationem hodie etiam ßne traditionc fiipula z tionceatenus ualere,uteo nomine aäione pcrfonati ageretur,propterea quod liberalitatem fatts putaue' rit iitftam ad exigendum caufarntqu^e ratio an Jit fa-tiS)Ut hunc locum fiterit fortita, ego non parum dubi to.nam hoc aufim afprmareCid tomen cum uenio tan torum uirorum diäum ejjè uolo) longe accommodo-tiusjubiungi earn quatuor contrailibus,quibits utrtt que obligatio etiam folo confenfu phrunque mtro~ ducitur.Tailsßquidem eR hodielujiinianoßc uolcit te,donationis natura, proßertim quanta ad cam at' tinet,qu£ fitfine mortis mentione.Alteram etiam Jße dem maluit lufiinianus ultimis uoluntatibus con' numerare, qu£ nimirum a iurc ciuili fuum robur accepit, qua tarnen admodum frequens non efi, in qua traditio inejl.atefi ego ante anno; no ita mul' tos exemplum uidi, 'm quo tn cum modum hie do' noiionis trailoMi diß'ir^us eraitid ^aod siatin

ttfo D ï Ä L. I S Ä G O GI C V S

fign:fica.bó tibi. a l b. Prfrlt;lt;(fox4 loqucris Sulpiti.

svbp. Fortaßts. s e m p. Ptrgc iiir dcäiß:mez dtfpmiun ß ^uid unqujm optatius audiui. Ego iw perpetuum fèrèmenfemftc excrucidui, utminm halt; ieuitt negocij ^ui in piflrino excrudantur, çr m llt;tto mijs.ïitml^ero futurum,ut cum meis fludijsomniitß ant bene. svlp. Ego ttbi rerum ßummam tantum uel digito demonßro,tuu’m erit ttbi querere precep-torem,lt;iui te in uiam hanc compcndiariam dcducab uix etenim eoperuenerd pne duce.Poüremo ficitßf ue CaiiK iurifconßuUiKjßue hiautores in^itutionunt tertiampartem,tcrtiu.mcaput AcnoiieM, atque idpariter non fatis exailé. Nam cum donünium ßt um iuris uniwrß pars,conßequitur,ut non adto, fed obligatioßt altera.Eonßrunturnamq; donüniumcy obligatio non aliter,quint architedios er calceariue. Ridiculiis uero ßerit, qui architedum cum calceo potius contulcrit,quàm cum calceario. Protnde con^ ßruiKur prtmum dommium er obligatio,nona’iter quim architeéius er calccarius : ninurum duo artifices,er du£ caufe efficientes. Deinde aâio rcalis ßüe rei uendicatio, ey aÜio perfonalis, non aliter quam domus er calceus,nimirum duo effeilus er duo ofjù cia. Quemadmodumeniniaflio perfonalisfiuit ex obligatione.ita ret uendicatio fluit ex dominio, iam uidesop'tnor,alterum iuris uniuerß,hoc eft lurisprn dentie caput,uidei.cet obligationem. sem. Sic pMo.funt ergo duo uniuerße iurijfrudentiie capi

ta

IN I N S T I T. I V S T I N.

ta, Domi/tium cr Obligatio, s vl. Sunt. Et dd heec duo,rc'iquaotnnia qutefunt inlegibiK refirtin-tur. Namfunc utriufy; capitis udparten,uelJjiecies, ud caujjie efficientes,ud effieélus,ueladfinia,ud con ^aria : cxceptis circumflantijs, qua; or iüa ifla variant. Neq; di ffido,quin tu Alberice luce hac meri diana clarius cernas,quifitdum ffiertt ut T. Caius per (onam utriqi iunxerif.ntmirum non quia fit tertium iuriffirudentia; caput,fed quia non multo nunus latè ipfius tradatio pateat,quàm unius ex iUts duobus,or dinem do(irinlt;£ potius quàm nature fequutus.Potuit enim eadem opera uel loci, ud euentus circumftan-tias-ud aliam quamuis ex reliquis,aut etiâ plurcs co' numerarc. Natn h^ec ratio quôd per fie no fit dignior, nunquam potuit mthi fatis/àcere.Propterca quod do centes alios commodum auditorum potius,quàm dignitatem rerum tradandarum ffiedare conueniat, pr^firentes honedum utili in hominum offices ,qué admodum admonet cr explicat Cicero.td quodin no dro propofito natta ratio requtrit. a l b. Eo in tuâ fententiâ,mi Sulpiti, cr pedibus et mantbus. s e m. Qbfecro te uir optime,ut hoc quoq; pofi:erius caput perfiringas utcunq;. s v l. Q«id lt;td hune modum cecidit aléa,pergam. Obligatio eft iuris ui^iculü, quo neeeßitate addringimuralien£ foluendte rei,fiecun--dum ts.oman£ ciuitatis iura.Atqj hac definitio conti net effiedum rei qu£ definitur.cuius generis fiant mul t£ 'm legibin definitiones, Gquot; ad hanc ßrmam prias

l iOud

DIAL. 1SÄG0GICVS

iÜud caput dominium definiui. Obligatio cfl duplex^ naturalii cr ciuilis. Naturalis fola efl,quumiuregen tium,nimirum ^guitate cr comnwnifenfu fic iuben-te,dcbetur:ita tarnen ut earn conuentionë,ex qua bac naturalii obligatio fluitdegKlator propter circumflä tiamforte impcdientem nonadprobet. utfi eredam pecuniam puptHofine tutoris autoritat€,atqi k earn pecuniam male conlumaf.fi frater credat fratri,quo-rum uterq; fit in patris poteilate. Impedit etenim cir cum^antia perfonie,quo mtnits ciuilis obligatio oria tur.Ciuilis fola ell,quiim legislator,uel iudex uult ut aliquis obligetur’.nimirumfiilfus in eo, quod lex natu-riefiuegentium contradicat, quia frrtafrè defit con-fenfus, quern legislator deeffrignoret.utfi (uerbi cau fa) fcribam fyngrapham, accepifife me centum aTi-tio,ut jfe future numerationis tradam,atq; is accb piat fyngrapham,neq; tarnen numerct pecuniam,frilli tur nimirum legislator,qui interim dum latet ueritas, perinde habet,ac fi numeratum frerit. Prteterea fi ui, cr tali metu,quiin uirum conftantempoteft cadere, cogar Titio centum promittere. Ad htec foluenda fi iu dex me,ex frilfis probationibus,per fententiam alicui condemnet debitorem,ciuiliter tantum obligor- Hrf-bes utriufq- Ifeciei exempla, quum altera fola nafei-tur. Prequentius uero utraq; introducitur,tametfi fie riqueat ut unaab altera fubindediuellatur.ut fi creditor propter frrtafiis tranfailionem aliquam, nuda (onuentione promittat,feidquod eidebetur, utroq^

modo

I N I N s T I T. I V s T I NT.

modo /ujnpetiturum,toUiturn(ititralis: cf cofitri ft debitor perfententiam iudicis abfbluatur, quia credi tor non probet inutuumdoBitur ciuiliiéditera utroq; cafuinterimremdnente. Quietraddtio,quanquam feituftt Udldeneceftdridyprajertim quantum ad cog-nitionem exceptionum attinet,neqi tarnen in eo libel' lo ftatii explicita eft,ut requiratur hie praceptor di-iigeittior. Quidenimautores eius tibelli obligations diuidunt in ciuilem cj- prictoriam, non uideo quor' [urn attineat, ni ft quia prior perpétua eft,et pofterior plerunq; temporalis. lam uero di fees obligationem O' riri ex contraâu,uel quaft contra^u, ex deliilo, uel quaft deliSlo. Atq; earn contrahi quadriftriam. P«'-tnum re,'m mutuofm 'mdebito, commodato,pigitore, dc depoftto.ubiftciunteius libelli autores diftrtmett inter dolum, latam culpam,leuem leuiftimam, at' que cafum ßrtuitum. nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;quinque nibd aliudjunt

quam ftecies ipftus euentus,qui d luriftonfulto in cita ta LautftHa. ffldepœnis. connumeratur inter dr-cumftdtids ultimo loco. Qult;e traüatio 'm alijs quoq; conuentionibus deliilis,et quaft,pri£terea modis ac-quirendi dominium,cr mtfquam non locumftbi uen-dicat. Deinde uerb is per ftipulationcm, qu£ e^ qua-dam uerborum a iure ciuili folenniter introduda promiftto, qua utraque obligatio mtroducitur.TuM iiteris ; Si quis fyngrapham fteftitura mimeratio-nis trddat,ut paulo ante diximuf .Poßremo con-fenfuper emptionem,uenditionem,locdtionem, con^ l t ^ilia

IÄ4 DIAL. ISA G OG I CVS dudionfm,focietatcm nbsp;mandatum.Quibiif iam M

tea exéplo uetufli ItbeUi induóiiM,aufui fum donatio nem inter uiuos adnumerare. ybi meminerii, in alijs panter contraiiibui,exceptafola literarum obliga' tione,eJ]econfenlum.Sed non jblum contra{liK,uerti etiam quaß contrains funt, ut negotiorum geflio, ddminijiratio tutelce,legatu/m generic, non indiuiduit rerum communia,^ fi qui funtßnüles,in quibuialter alteri obligatur.non quia contradum efl,fed quia eflquaß contradum.t^cq- enim iußit negotiorum do minui^ ut hic amicutfua negotia gererettneq- efl ali-quiduelintertutorem cr pupillum,uel inter bteredé zy“ legatarium conuentum. Veltda propter qu£ alter alteri obligatur,funt dchda priuata,ut fiirtü,ra-pina^damnum^cr coittumelia ßue iniuria. Quaß deli da impcritia iudicis, qui per imprudentiam per ' peratn iudicauit, eiedioßmilia: ex coenaculo con-dudo : qu£ poteris omnia fuo ordine à prlt;ecepto' rc iüo tuo intra priuatos parietes,modo non deßt tibi uoluptat jedulitof, intra annum perdifeere, Atquc hic teadmoizeo, nemodos acquirendi dominium cum contradibus delidis, quaß contradibut et quafi delidii,parum cautiM conßtndoi : ne^ enint donationibuijranfadionibui, fententijs condemna-torijs,legato generK,zr fimilibits conuentionibui,uel quaß ^r er um dominia transßruntur-fed traditionib. reteitttonibui,apprehenßonibui,zr ßmilibiti modis, utcunq; fieripoßit,z:r quotidie accidat,ut bi contra dUit

IN 1 N S T I T. I V S T I N. tôt ßMidcliiiaz^rquaß, plertmi^ etiammodidc^uiren di donunium iure ciutU introduât, ipfam traditioné» retaitionem, appræhenfionem ueHiunt CX adiu-uët, id quod tam antea pcrflrinxi.Equidcm fie puto, fex polieriores nwdos acquirendi dominium iure ei' uilt introdu£toi,legatum,fideicomnuljim (fi modo efi adhuc dliquod inter htee duo diferimen)aditionem hlt;e reditlt;itK,agnitio»em bonorum poffèfiionis, arroga' tionem cr afiignationem bonorum libertatum confer uandarum cauft. aUoqui uniuerfalcs -, turn proprios ejfe modos dominiumacquirendi,quum de indiuiduo agitur,quafiuero cotrailtos tantumquum degenere aliquosuel de re mobili,ut fi (iterbi cdufi.) legetur uM argenteum Titio, uel TitiiK arroget Sempronium, qui fùndi Tuf:uldni fit dom'mut. effei qutppe Titiunt tiui uafis uel fundi Tufculanidom'mii,abfq^ traditio' ne, dpprehenfione 4crctentione.quodfi centum lt;tu-rei Titio legetur,uel nomen aliquod fiuc debitu apud filium drrogdtum inueniat Tititts, non priui efficid ' tur utriufq^ debiti dom'mM,qudm quum db bterede dc debitore, uel ipfi uel filio drrogdto numeretur, ddeo ut hoc legdtum er hæc drrogdtio hoc cdfu pofleriO' re nihil fit dliud, qudm qudfi contrd£lus,ueftien-tes hds traditiones cr dnnumerdtiones pecunidrum, no dliterqudm emptio,donatio,trdnfdàio,dc reliqui contrdiiuSyO^qudfi,ddhocdpti.Mq^ hoceR quod priore cdfu legdtdrio ddtur rei uendiedtio, po/lerio' re uero per/ondltf ex teßdmento appeUdtdAiis dud'

I f but

tglt;î DIAL. 1 S AG O G I C V S

biM däißttibui, rei uencUcdtioniuidelicettCr aHioni ex teflamentoC(juarum utn^ ictm o Um erat introdu-äa inlegatif petmdis.àiujtiniano l.t, C.commu.de legdt.)tertia,nèpe hypothecaria fiât addita^nimirü ut legatarijs aduerfus tenaciores heredes uberim effet prouifum.tdle^ignorabis duos in eo libeüoelfe titu^ los, unumper ^uasperfonat cuiij; acquiritur: alterü (ler quas perfonas »obis obligatio acquiritur. priori loqui de dominio,pofleriorëdeobltgatione,adeo ut ^Aif lAià Tictaäf/ inter fe diflent. E,t quum habeM utri' ufqi capitis caufas,ex qutbusfluunr, refirt ut officia pariter non ignores.Ex dominio oritur rei uendica^ tio,ex obligatione aflio perfonalis. Mq; hac eß: aflio num fumma ac potißima diuißo,qult;e in has dûtasffie^ ties diducitur.ln expbcatione uero aftionum occur^ runt communes iUi locifcripti cy uoluntatis, fummi iuris er lequitatis.Ex fummi iuris fèntefluunt adlio^ nes duiles,dire{l£,ftri£ii iuris, qu£ dantur infolidü, CT natiu£, exfinte £quitatis, pr£tori£,contrari£, tttiles, bon£ fidei,arbitrari£, qu£ dantur quatenus quis habet uel fàcere potefl, cr datiu£. imi ex prima capite funt aâiones im uniuerfum omnes,ß cum exce, ptionibus conßrantur.cj’ rurfum exceptionesß quis cumrephcationibuscontulerit.Atq; h£ceA tantope reàuetcribus celebrata quam Ari^otcles Leffii£ reguU adßmilat,qu£ ipßflruâur£ cédât,çj“ non cotràtcy qu£ in nuüa iuris parte dominari node bet,lam adde utri^ fua adßnia, Dominiü a^nia ha' bet.

IN I N S T I T. I V S T I N. »67 bet, qua/i dominium, cy ius in re. Ex pr/ore ori' tur aâio Publidana,expo/leriore Seruiiinj.,qudfi Seruiii^.1, hypothecaria,confißoria,cr reliqua: reales , excepta rei uendicatione ZX PuhUciana:quarwM prior ex domitiio efl,poüeriorexquaß dominio.-Ob li^atio adfine habet aquitatem,ex qua iudicis offtciS fiuit,non aliter quant exobligationeadio perfonalis, quum uidelicet id petitur quod debitum qutdetn non e^,attamë forti accedif.ut font litis impenfo,id quod intereR,cy fruüustprafertim injiriéli iuris conuen-tionibus.Uic foquuntur modi quibus dominium amit-titur,traditio,appriehen/io,retentio,ttfucapio, præ-fcriptio,zy quum rem habeinus pro deretido. Qtÿ-busuero tolhtur obligatio, font, folutio, acceptilatio, paélum non peti,nouatio,zr fi qui font rcliqui.Pr£te rea foquuntur exceptiones,repltcationes, interdira, officium iudicis,ç^ criminaltaïqu^ tantû fortaffeob feuritatis non habet,quantü iüa qu£ iam perftrmxi, Vbi no ignorabis exceptioaem effe duplicèiunant fo' ili,ut font exceptioes folutionis,acceptilationis,tràf adionisàurifiurandi iudicialis,pr£foriptionis,zr fi miles,quiim uidelicet folutum,acccptilatu,tranfodü, coram indice, zx pr^foriptu eft,nimirü neutra amptius obligatione foperSiitc, nifi forte altera tany' tum : qua tarnen uÜum ejfeilumamplius non habet, quemadmod'omdeexceptiouibus ZT praferiptioni-bus loquuntur interprétés. Altcram iuris,ut font pri-num exceptiones padi,cotMenti, iurtfiurandi, con-

l 4 MfK'

*68 DIAL. I S AGOG I CVS ucntioititlis ßue uoluntarij, ßmiles,quoad ciuilis obligatio ßuperßt. rieindeexccptiones, quod metui caula,dolt malt, 'mßiilum,propter errorcm non nu-merat£ pecunite, ubi duilts obligatio fola eft 'mtro~ duda.PoJlrcmo exceptio rei iudicatlt;e,ubifupcreH adhuc obligatio naturalii.Ad haicmagnum eßßedißcri mcn 'mter poßeßioncm et dominium,multumq^ reßr re an cxperiatur aliquis coram indicé po{ßeffbrio,an nero petitorio.Ham poßcßorij tradationem continet Tit. de interdidis. Atq; hac ed poflcrior libri ter tij pars,cum uniuerfo lib.quarto. ludicialis uero hie libellus non continet,quare ea poterts ex ture canoni co pariter coUigere, nedum ex Pandedts ac Qodice, tiamquumà luflinianitemporibus,qui inhumanis elfe dcßjt,annos ab b'mc nùüe,nihil ßreflatuerint Im pcratores,hoc egerunt Romani Pontifices,opera do dtßimorum hommum ut Iuris ciuilis interpretum ua nantia dogmata confirrcntur,atq; iura (latuerent. Cieternmuthtec omnia melius exadius inteUige-rem,adiunit me libellus Inflitutionum, annos abhmc quadrmgentos conferiptus, quibus Lotbarius Srfxo orbi Romano imperauit ad cum moi^, qui fequitur. Primus in ordinc liber erat qualis etiam hodie circH-firtur.fic tarnen ut titulus de iureperfonarum primZ fibilocumuendicaret,rcliqui duotituli quiprtecedZt cßcntuniuerßetradationis preludia. Deinde ßecun-dus liber ufi^ ad Titulum de obligationibus protende batur: tumtertius ab eo loco ußq^ ad titulum de adio tttbus

IN I N S T I T. I V S T I N. 169 nibuSfita ut principium tituli de dottMonibus titulü de legdtiSireliquum uero titulum de manduto fequere tur,quemddinodumium dntcti memini.Praterea titu lus tribus modis toUitur obligdtio, Muamp; de ailioni bus prtccedcret,ultimo^; loco lib.tertio ponéretur.Po firemo titulus de dâionibus,cum bis qu^fe^uuntur, liber qudrtus erdf.ut nimirum luce hdc merididnd cLi rius ceritssdibrumprimum trdHdtioncm perfottie, fe cundum modos quibus dominium uel iurc gentium, uel iure ciuili introducitur: tertium contrd{lus,deli' âdqudfi,ex quibus oritur obligdtioior qudrtunt quot;nbsp;librum offîcid effeélus, tum dominij, tum obli-gdtionis compleäi. alb. qmw ßcit tibi 0 Sulpiti eius libelli copiamf s vl p.NMpcri««e»j eumdpud mdre Bdlticum e:y finü Coddnum,m bibliotheca, qua ddm hdud itd magnd d tineis corrofum, et pulueribus bene obßtum. alb. Hui in hoc orbis ungulo dpud Cimmerias, tarn /}gt;lendidum libeUum,qui poßit talib. tenebris tdm cldrdm lucem redder ei s v l. Etww AlbericetCr puto eum d doäo dliquo,qui cü Primis-Ido dut Othocdro quinto Bohemorü rege,nifi me con ieélurte ßüunt,proficifceretur, lüuc perldtum fitifje, quum inibi temporibus V-odolphiKorndnorumrcf gis,quiex Hdlsburgenf.ßmilid primus ßuperiori Pdn nonitepricßiit, Vlinrigidm ,ineoloco quem Plinius Auilrduidm,gens ip[d Suddnen dppelldt, £dificdret, qud: hodie iUuHris principis Alberti tAdrchionis^rd denburgenf. dominiBorußiorum betießcio,Seref

l } nißi-

»70 DIAL. ISA G OGI CVS

nißimi Sigißmundi Polonorumregis ^uunculiprinci-cipalis fedes nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;à (ùndatorc rege Kons regius

peüatur. nbsp;nbsp;alb. Verißmilid loqueris Sulpiti,nihilq;

dubito idem afjirmaturos hos Inflitutionum archite ' ilos,Tribunidnum,Theo^hilMnc^Dorotheuin:fi 4 tnortuisrefurgdnthodie. s v l. Sednimiüßrtaße dico,^ plus qudm uolui.amphora cœpit Inüitui^cur rente rota cururceus cxiti SEti.An nimiu dixeris nefcio,certe minus quam ego uolo. Gratum tarnen cß mihi ultra nugt;dü,^uod hoc compendiu aberranti mon flraueris- s v l. Crclt;ic mihi Scmproni,hac ratio-nefieripoffètUt e:xcitiusc}' minoreaegocioperue-niaseàquôtuproperas. a l B.Hiecipßaudentin uidiofa uoce,ut ipfis uidetur,appellare nouai s vc. Audent Alberice. alb- Eiidc opfr4 appeUabit ali ^uis patrem fuum et autvm,ueteres:proauti, abauum, atauum,tritauiim,Grdemccps maiores,nouos.fihlt;ec tradatio annos ahh'mc nulle quum confcriptus eflhic Inßitutionum liber,atq^ non alio mflituto, nifi ut ado lefcentibitt ad hunc modum pr^elegeretur, obtinuit fu am locu/miqui fit,ut id quod efl tarn uetus, aufint ap peBare nouumtcy cotrai svlp. Qui fit Alberice, at Konaflicen hodie appellent ucterem religionem: uerum Chrtdianoquot;fidei cultu/m quern Apofloli 4 Chri flo,nos ab Apofloln accepimus,nouumi a l b. H4 teo quod relfiondeam.fed in aurem. nbsp;svl. Die o di

uum Albericeinterpres,omaximeuates. a lb.Illis ßrtafliAccurßusuctuseft,etylpianusnouns, svl.

No«

I N I N ST I T, 1 V s T IN. «7» No» logeabel. 'mueniM etenim à (^uib. habeatur ma tor er anult;}uior,nefcto num uetu^ior. a l b. Vf»(Z tmhi in mentem iuriffgt;criti cuiufdü ftccreiotis,qui db ccbaticunonum Romani pontijicKyetiä'm ijs lt;j^uee ad religionan attinentytantüeffe autoritatëM cam Pau hu apofiolui non potuerit labefri!ïare:pcr'mde qua/} Paulus priore faculo fub Sigifmundo Bohemo euan^ gcliumgentibus pradicauerit,hi ucro canones ßicrini cüfcnpti prius quàm Theologus nafceretur. Huic iut pontificiuerat uetiu, Pauliult;upofloluf nouns. quem adolefcens oUm in publica praleélione audiui hifloriS magno fupercilio recitantem de Grtcculo homine Ro-Wi?mißoycui dfenatußterit oppofttus morio,ex quo didicerit iüe Romanos dignos quos Grtcci fuis legib. dignarentur,atqi leges duodecim tabularupofi lt;^ri-ümnnatu fiti/fe perferiptas, quas ipfelegeratapud Accurßtm in l.de ori.iu. svo-Taltafiicruntprio ra er patrum noftroruntfecula. h l B.Puerunt,ßc frtis iniquisßrentibus.Scdnüror hodie plerofq; tarn effe pertinaceSyUt latum ctiam digitum non uelint ce dere : adeo ut nufquam potentius regnet Terminm Deus,quàm hic. s v l p. Now zmi«« er alterum, cgregiam illam t^orinbergenfem editionem Pan^ deäarü er aliorum iuris noftri librorum hac ratione contenant,qua mihi no unum tantum nodü tarn probe explicuit. ALB. Hl/èrta/femaüenteedeslaceras er ruinofas quam intégras,ueßimentum ab aliquo imperitofarcinatoreconßclumquam 4perito. Sed »unquid

17* DIAL. ISAGOGICVS nuttquid necelfarium fùerit Sulpiti titulum de uerbo, fignifi. qui eA in Pundeiiii penidttnu) loco poßtui, ipfis in^ituttonibus pramitterciid quod ego audio à nudtiiaffirmari. svlp. Reileadmones Albertce. Ego fic puto,neq; tarnen admodum répugnas, ß quts ttel diuerfum uel contrarium flatuerit: fcilicet eum qui auditori inftitutiones prtelegit,ßngulas uoces tu xtaprtefcriptumeiusiitulijfuis inlocis explicare de berc,Ut auditor mteUigat, generaliter an ßgt;ecifice, proprie an impropric,ßguratc anßmpliciter,ac de^ inccps quauis uocebi Inüitutionüautores utantur. Quo enimmodo poterit hie auditorÇut program unu exemplum pro omnibus)m L.pecunite uerbum,inteb ligere difcrimé inter aéltonem nbsp;nbsp;pctitionem,niß pri

mum hie explicauerit § .omnium, de ailio. nbsp;s em.

Dicite mihi utri optimi, qualem auditorem hcec pro' ßßio requirat. ne ß parum idoneus ctr prophanus ad hiec jacra irrumpam, idem accidat nühi quod cani in balneo. alb. Quid cunéiaris Sulpiti/perge ut cœpifli. ‘ s V L, No» libenter cocionor audiente te, qut pluribus annis in hac proßßione nbsp;nbsp;reliquis libe

railbus difctpl'mis uerfare. a l e.iJihilreßrt quant diu,ßed quam bene.Nouiego TioivTo/Mdiafi meami et contra tuam. svlp. Ego iUarn tuant extenuationem Alberice, utcunq^ ßroiety impuden-tior haberipoffiim, qui in hac feenage^um ago,ßgt;e~ üäteRoßeio. t.LB.t/iintme. s v e.Primu Sempra ftineciffeeßiUt is quifehuic proßßioni dediturus

IN INST I T. I V S TIN. 17» tfttfît literiifUt ait Cicero,tMus. Nelt;j; fatK erit Gra tnatica ex Alexandra Gallo didtciße, feduthabeathi floriarwm non modicam cognitionè,utqi nourrit qui bus temporibus quilibet Romanortvm Cafarum Rei pubhcte praß(erit,ßub quo quifq; lurifconfultorum de iure relßonderit,quod fiterit pra;toris,cr aliortim ma giflratuu,mofßcium,utfit in ComadijsTerentifili-bris Ciceronis,Saluftij,LiuifiQtimtiliani,atq; reli-quis probte notieautoribus(quibus Erafinum Rote^ rodamu,ac eos qui clareitt hodie,iungoynon finefiu' Hu uerfatus.utucrbigratiainterhasfirmulas loque di,ex tempore reßfonderCfC:^ de tempore rejjionde-re:inter has uoces,porro ex proinde:inter non mirti ex nimirum, inter detndeexfibmde,noueritdifcri-tnen.quoru/mprimum Accurfius m L.iij. de teftib. Rudeo fie animaduertente, non nouit:quemadmodii de or.iur. ignorauit diferime inter firè ac firte, ex inter aduerbiH ct nomen adeo, ut plerafq^ ciuiles ailiones aufus fiterit adpellare fir as et crudeles.Neq; prorfius abborreat à Gracts Uteris, fiuel no uult, uel non potefl eas exaHe perdifiere: propterea quod pie raq;fint in legib.loca,qu£ fine harii cognitione per ci pl baud queant. No« credat Accurfio, qui dictt,hoc grlt;ecum eft nullius utilitatis.utuidelicet interpretetur implantationem feu infitionem,non me liorationem. 'Deinde no fit DialeHtces imperittis,fcd difeat diligenter dcfinire,ac probediuidere.lJeqi hie exigo anxiam iliam priorisîèculijexqnie nuper re^

I

«7 DIAL, IS ago Gl CV S

ÿiiuit dMleilicen,qu£qutim in prints cr lecunlt;Sf inteiuionibus,retilitatibiis cr ßrmalitittibm utrum res ponantur inprlt;edicamentoinnominlt;i,cr eii^ma di rebus nihili elJet ualdc jbhcita, non nouer at uUum aliam prater unicam hominis definitionem,uc extra confueta fua exempla de Socrate currente et Platone dißgt;utante prorfus erat muta. Vbietß plures efféni ^ui in ea côfenuijjèntinuîlus tarnen reperiebatur, qui (um incudes,maBeos,ßrdpes,filles,carbones,et relt quainflrumenta frbrilia fibi magno impendio com-paraßetipotuerituclclauumßbricare.Quantum ue ro hlt;ec ars noHra proßßioni conßrat,inde faltemli quere poteü, quod tu. TuUius in Bruto hac ratione Seruiutn Sulpitium Kutio Scauola anteponat. Ult;ec etcnim eil reliquarum difciplinarum er drh'ttMt amußiStcr régula,quam nobis Plato tantopere com tnendat,cr Ariüotclestamßceliciterabfoluit .Prate-r« c«rilt;m gerat hic candidatus, ut ante omnia ipßut eequiuocationis habeatrationem,cum paßim incidat in legibus, ut modo proprie, modo impropric, modo generice,modo jßecißce,modo figurate,mods ßmpli-eiter legislator eademuoceutatur. Vtenim aliudeß pignus,aliud hypotheca,hlt;ec tarnen duo fießolent 1« rißrudentes confiindere, ut uno utanturpro altero, etiam in codem reßonfo.id quad eil admodum obfett rum,cr periculi plenum. Hac enim techna ueteres il~ li hxretici impoßuerunt orthodoxis, prteßertim uero Pelagius, dum uariè utitur hac uoce,gratia. Ad hac utmemi-

IN I NS TIT. I VS TIN. tyf utmeminerit non unum tantum cfje definiendi genat» fed p!ura.lnfuper ut mter partitioncm zsquot; diuifioncm probeftciat difcritnen,uidelicet quemadmodwm ar' borii partes funt,radix,truncus,f::r rami:/pecies ue-ro, p'mus, querens, laurus,pyrut. ita dominij partes funt, proprietas,z:x nfns /ruâM:J}gt;ecies, direct um do minium,cr utile.quando non frufira admonuit in To picis fuis Cicero,ne partes cum jj^edebits ineautiores confitndamus.Qw/netiam quum ad comportant the' ma peruentum fùerit,ut feiat ex partietdaribus prolo quijs nihil confequi,collcâionem dfimili effenimis in firmamtneq^enim hancproßßionemmera probabi' lia admittere,fed neceffaria requirere. Taw fyllogif mum conHare tantum ex tribus,non etiam quatuor terminis, utipfîloquuntur. Ad quod negotium intd' tum conßrent clarißimi uiri Claudij cantiuneuhe Topica. Mathemata uero, Rbetoricen, ac Poeßn» fub Grammaticis comprehendo. adeo^abhoc au-ditore exigo r/ie iyUviixo'nMJtiia; plenam cognitio né,quad is doârlnarû concentus luris ciuilis fludiofo ßt ualde neeeßarius. s e m p. Portaffè talis mihi erit quierédus inßitutionu enarrator,qui ad hile modû fit expolikts,atq; totius Encyclopediic magifier. svo. Erit,fi modo eius haberi poteß copia: fin minus, etiâ isfuffècerit,qui poterit tibi hue libellü ad eum ufum» ad quem prteferiptus eR, quoquo modo prtelegere.

s E m.Nofatis intelligo,dequo loquaris ufu.

VtiHam tantum uerborum feriem explicet, de loitr g«

DIAL. I S A G O G I C V S gw mif commentarijs nen fnfollicittM,hoceR,utfum matim dicdm,ut intra annum ßcfiniat,ne locum ali~ quern fgt;rietTrcat,quem tunon exaflc mtcUigM'.addi-tif fubinde fcholijs,quie dt£lct,fed breuibui nbsp;nbsp;pau-

cis.neq; uniuerfa,qu(e dceo loco did po{]um,attmgä tur.tJam qui udit item Seruiana.dea£lionibuf,fic tradare, ut omnes titulos Pandedarum cr Codicis, qui Ztr pignorii zr hypothecie, pratcrea locations O' condudionis ßciunt mei»ionem,explicet,i5 intra annum eum locum non abfoluet.Qualcmautem fru-dum inde percepturiKfit auditor huita profrßionis ignarui,aliorum efto iudiciu. Etquanquam hlt;ecquo que omnia feiri debednt,neq; tame omnia debent fta t'tmàprincipio tradi. Quorfumenimattinetnouum auditoremtot rebut tgnotts obruii iJequeenim eß iona uox,cumpublicutproßlforprceß,tur,uosfci-tis-.uelfciredebetii.Pariopcralcire debet auditor id quod is coUedurus eft,ncq; tarnen po ted propter il-litis prioris ignorant iam aßequi ac inteUigeretniß ßr tafße non inepte Architedus eadem opera fùndamen-tum iaciat, zr tedum ßuperfiruat. idqtiod ßenfus communis difßuadere poteflttantum abeji ut de tedo ZX conclauibus abfoluëdis foUicitus eße debeat, priuß quàm fiindamenta iada fiicrint zy dabilita. tSSeq^ ab ludunt,quæ tu iam antea de praceptis Donati zx ratione Ciceroiiis pro Kilonc,Albcrico dijudicantc, difßeruifii. s e M.Tc«fo.m4JorfWergo eruditionê requirimauditore,quàm(nprofilforei s vl. Si fie ri po~

IN I N S T I T. I V S T I N. »77 ripoteli,uoloutgt;runq; efjctalcm:ßnniinuf,ut faltent auditor.neq; entm omnia exprieceptoribm dtfcemut, imöneceßeeft,ut düigcti leilione nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;pie

ralt;j; confequitttr. s e m. PuUhrè.Sedqualis uide-bitur tibi htcc traâatto,quum hune Itbcüum finiunt, uix itttra fex autfeptem annos’.atq^ ijs prlt;elegût, qui accedunt ad banc profißionem nouitiji svL.Di' cam,fedfic^ut maneat apud utrumq; fepultum, a l b.

optima fidenäet ego quoq; fwncutaitHora tiui^dicenda tacëda loquutut. s e m. Nj/jj/ ç/f quod uereare,uir optime, s v L.Olim adolefcens,ufusfivm prlt;eceptore homine admodum fideli,inßngults qute adprima principia attinent explicandis.lsquum pr^e poflerce iîliuf traâationis fieret mentio, folebat mihi in aurcm dicereßmilem fibi uideri talem tnftitutionii auditorem,ei qui cataphraëlut iret CompofteUam re ligionii ergo inuifiirus diutim ïaeobum. s e M.QKid itaf s VL. ^ebat,eü qui fie fie paret huiufinwdi pro fiélioni,aliaratione non duci,niß quia ad cum ntodîi uiditaliquotincedetes. s e n Ciuidfiuiditquoip laneos cr lineos, quorum Mies occurrit magfta tur^ ba? s VL. Putat firtafifie eos qui tam lene meedunt» tantum Me non firre Mulgentiarum. s e m. Hos ego dicerem refirre plus, cum alioqui minus fint onu sïi. s V l.No» errrfi Sempronififi cuiq^ ex hoc M dulgentiarum aceruo Uceat aujfiérre,non quantum tnereatur,fied quantum uelit,atq; hte Mulgentite ali-^uid ponderif babeaw,qute nimirum fiunt quauts plu

m WH

178 DIAL. ISÄGOGICVS

W(( leuiores, ädco utßrentcm minime gräuent.Eifunt plcrunq; ifli ßcdißurrentesnibil aliud qu^ ualidi mendicMeSjquihoc pr^etextucum fuis concubinis otictntur perpetuo. alb- Srftw falfe o SulpUi,uide ne quis in hoc periftylio retro columnam lateat, que-admodum iam tu,qui aufcultet. s e m. Ncimö pror-fus. s V L.Dcinde adßnülabdt hunc harum tnftitu-tionwm enarratorem cuidam plt;edagogo, quiduxerat puertm Vindeuianam,hoc ejl Viennam Eannoniarü per longos circuitus'.aiebat enim fe ab hojfitefuo ci-r ue Erancoßrdicnfe ad amnem Manum, quum fo ƒ?, ’ tempore nundinariem, ad libres emendos contuli/Jet, audiuijfetalem hi^oriam.Paterhoffitisftatuerat lium impuberem liter arum gratta, Viennam tranfmit tereinailiis piedagogiMnuetultim,qui duceret,credi' dit eum fidel ipjius.ïs accepte puero cum pecunia,co feenditnauempublica.adnauigatMaguntiam. alb. Adzcphyrum,adeoq;oecidentemiignorabatilleilul tus,afcendenda fibi ejje,non defcendcndii,etiamfi ma bùfjetnauipotius quàm terra proficifei. s v c.Au-di.lnibiconfccnditnauemaliam. a l B.lturusfir-taffie contra Bbenum.ad tiemetcs,Vangiones, et Tri bocos. s V L. Imo redà dcfccdit,permde quafi Vbi^ es aditurus, nbsp;nbsp;Coloniam Agrippinam. Vbt uentü efi

Viceliam fiuc vefauiam,dcfccndunt er diuertunt in oppidum pernoilaturi. SKM.Eft'neid quod appel lant hodic Vefaliam,ubi ctefus eü eum Mammea ma-tre Op timus princeps Diuus Aurelius,Alexander Se-

uerus

IN 1 N S T I T. I V S T 1 N. «7? iieruf luucms, qui tot luns confultos dconfjlijs bd' buit, dtque Domitianum Vlpiunum tutorem, ubi Kammea mater iacet fepultaf s v l. iftudipßim eß: Scmproni.fi modo uera fcripfîtAeliiM Lampridius. Ini bi uenit in idem diuerforium pueri auunctdus è ther^ mis Emifenßbus,quce ad amnem Lanum,qui ex Cattis fiuit,ßtlt;e,e:tr pulchris cedificijs ornatie fuht,ii}w milia ri d'Brabantia fîue Cofluentibus, ut inquit Tranquü-lus.ls interrogatp£dagogunt,quôfuum nepotem dU'‘ ceretiQui reßfondit,Vtennam Pannoniarum, patrts fui iujfu Cwn igitur tibifît eundum, mquit, ad folis ortum,curprofîcifceris adoccafwmilîiç contrat' dignabundus,Putas tu me tam elfe üolidüfUt igttorfm hoc iter,quod toties peragraui,çtr per quod olim ig' nariisduilus fumtanexifîimas nefciremeMceniflumi nis maandros, quos toties audiui à moxatoribus nar rari,qui occaftonem praRiterint, ut bic mercatus qui fiiit olim in Virczenburg^tranflatitsfiteritPran-cofîgt;rdium,ubi ztr iamnum magno negotiatorum con uëtu bis in anno celebratur.ïs contra, Efl fôrtafîis alt quid quod dicis,fî teoporteatnauiproficifchcrpid-culu/m fît terram attingere. er utcunque tAoenus fle^ xuofus nonfît,breui tarnen futurum eil,ut tu perue^ nias adamnisfèntem er caput, an eft tibi demanda' tum,ut per Oceanum Germanicum.dein per Britan-nicum,Cantabricum,cr Gaditanum, mox per p-etti i1erculeum,mareHybericum,Balearicum,poftcapcr Sardoiim,Tyrrbenü,adeoqi inprum ac fuperü, tan^ m z toil:

i8o DIAL. I S A G O Gl CV S

to^i circuitu per Hädriaticum, Venetian, indeuero terra per alpcs î^orico!, per iflriam lüyridetn ad locum deAinatum peruettiof.Jbi ille nimium excande fcens,atquc impatiens probte admonitionis,?wli mihi tamgrandteuo pnefcribere compendium aliud quàm ^uod fgo M/K ante annos trigmta er didici, er ptu~ res fubmde alios proficifeentes duxi,neque quifquant eorum unquam conquehus efl.£äs, 'mquit altere quo tua te pertinaciauocat.uerumß adßt ajßnis meus,ptt ter pueri, er me'm confilium adhibcat, fuaderem ei aliud,nimirum peritior uiarum quam ßt ipfe,qui hüc fuum nidum paternum nunquam aufus eß egredi.er uterat uirperituser prudens,cumhomine tarn'm-perito er pcrtinaci noluit ampliuscotendere.Hoßies ucro aiebatfehis fermonibus ualde perterritü ßu/Je, quod igiwraret quali duci a pâtre,homine harii rerü ignaroßliusßnjßetcScreditus. s e m. Adnauiga-bat'ne per oßia Rheni 'm Oceanum? svl. Apud Co fluentes aßendit per Ornicam amnem, quem Mofel-lam appellant hodie,ad Belgas er Augußam Treuiro rum. SEM. Beafli me Sulpiti.iam enim timebant iRipueroaSeyÜaerCharybdi. svl. Eterathic duäor Treuir,è uili quodam Treuirorii pago,ad Mo feilte ripam ortiis. s e m Fortaßts muifebat amicos fanguineiunilos,quteiUißiitcauffàutperBelgaspro , ficifceretur. svl. Minime.nam hune pagum prie-ternauigabat,quaß neminem ibi cognitühabcret.Sed ideo ißac ibat,quia prieter hoc iter nouerai

pHt«-

IN I N S T I T. I V S T I N. i8i putitbat, niß me ßüunt omnia,hoc umü Viennam uer fuf patère. Apud Auguèlam Treuirorum comparabat fibi cr puero equos, quibtts per Rhetiam fecundant uehebantur Auguèlam vMelicorivm, reèlà inde No ritîifrgiiw. A L B. Eh'ftm hic aberrauit d compen' dio. s V L. Nomtergd profièlifunt viennam cum mercatorum fodalitio. nbsp;nbsp;a l b . T/g«rtnlt;f fine Auga-

ftte Tiberi/,quam appeüant hodie Ratiibonam,ßr^ taßiiuendiderunt equos, et commiferuntßeDanubio rate proficifeentes ad locum deflinatum. svL-iie fcio,neq; libebat percontari, a l b , No» poterat Ute fanus i^e Francoßrdia per Arnobiot montes ad Ma «£«ft'4»5'j ripam cr Vangiones Norinbergam proß eifeii s VL. Hoc iter ignorabat ,et reèle monentib. non außcultabät. nonnefimilcs funt huic duâorihi hu ius tam egregij libeÜi.tam inepti enarratorcs:qui nul lo aîio in^ituto ad hoc inducuntur,quant quia à ma^' ioribus ad eivm modum acceperunt^ s e m. Tlt;twfi miles deus bone,ut uideo,qu4m cü ouu ouo.Pari ope ramordicus tenemus multos errores,quosàpatribus lt;tccepimus,adeà ut cogamur hac ratione Chriflu abij cere. svl. Re£le conieüas Semproni. sem. Sed ut tua dicampace, hatefimilitudo tenuior uide-’ turejjcmihi, quant ut negotio tam pra-claro conuc-niattutnonabs reahquis poßit ad te dt cere, Sicca-nibus catulos fimilcs, fic matribits hœdos Noras, ßc paruis componere magna folebas. svl- Fateor,fcd turn fie iHe loquebatur,nimirumcx tempore. Séduis

t» f tu

»8i DIAL. ISAGOGICVS

tu ut meû hic calculü adijciam,^' bquar (fi fieripdJ f tefl^dccomnwdutiusi s E!gt;i.Qii£fotetniSulpithne

graucrii. sve.Quidlios docentIuriffgt;rudentilt;e pri mdprincipia,dtij; illis tam longis ambagibits ututur, ubi inueiitantauditores nudtd qult;e ddmirentiir,pdu cula uero qU£ inteüigetnt'.fimiles mihi uidentur ei qui demonfîraturus idicui inhorto ffidciofotin quo fint confit£ arbores GT hortenfes cy fylueftres,finguldrti arboru naturas cr' fi^ecies, ad auditorem cupidum di catyUides hacih£c efi pyrus,h£c malus,h£ rurfus 1res pyriyh£c populus,h£c platanus,h£ quatuor fici fite, rum tnaliu una ex altera.atq; auditor interpellct,ni-tttium diets o magifierfiam excidit inihi qu£ fint in or dine prima, ibi rùrfiim demon{lrator,oportet te mge niühaberein numerato,et ut nihilexcidat tibi.ctmox pergat, h£c eR pinus,h£C efi iunipcrus.neq^ tamë ad dat,turdis fins cibü. rurfum à Uua cernis duodccim C£rafos,àdextraprunü, uuamfylucflrem,hohes hic ufiâ atqs alteram corylü,h£c efi laurus, h£c c£druSt h£c amygdalus, itèrü quercus,mfuper cornus una,at qKedu£lëtifci,rurfiimdu£coryli. SEM.Certeonera bit hue auditorc citius quîun erudiet, s v l. Sic mihi ùideturfiam ego te aüoquùr Alberice, qui ifta magis ex exaélius intcUigisinonne ad hune modum ludit o, peram hic enarratorxü dicit,P.Hi£uiti obligare fibi pupiliûnaturalitertantu, fieifinetutoris autoritate uendat idiquid,ne(^ accipiat pecunia,pr£tercafratrê fie fibi obligare fi credat ei aliquidfi pater filiofi do

minus

IN INSTI T. I VS tin. tSj tn'muf fcruo. er contra, 'mluperßlegetur nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;tn

ttftdmeittoparum jblenntß inteftamento folenni le-gctur ultrd dodritntem^d h£c Mœuium fibi obligare Titium ciuiliter tdcum,fi accipidt db co (yttgrdphdin, tuq; numerct: ß Titim ei promit tut Mtmctuimpul' fuf,dut dolo induiliMjdUt errore Idpfur. ß TitiM rent per tudicis fenteiitidm inique condemnetur,ß ßeidt KœuiM Titiopdilum nonpeti,uel deßrdt ei iußu-rddum extrd tudiciunt.dtq; ii iuretfe nihtl debere.iit' fuper cum dicdt hic proß(for,exccptiones ÇolutioniSf acceptildtionis,pr£fcriptionis,tt'dnfd(iionti,iurifiu' randt iudicidlis,compenßdtionis, m iudicdtæ, renun-cidtionis,conßßionii precij nonfolutt, reü non poß fidere,tud non interest, litis pendentite, exceptiones t/feßt,ili,dc Iltisßnit£. exceptiones uero quod metus cdußdidoli tndli,inßäü,propter errore no nagt;nerdt£ pecuni£,no numerate dotis,pdéii couentidurißuran di uoluntdrij feu conditionalis,exceptiones iuris efße, neque litis finite,fed quatad mérita cauße tantZ appo ttantur.neq; addat earumrerumrationes, fedrecitet tantü hortim exemplorum catalogum.putMßcik re-periri meinorid,qu£ tarn fit tenax ut omnia retineatf A L s.Efiheecprofiilo tdlisfimilitudo,ut mednul lunt n£uZ queds deprd;hendere,et qu£ ex omni parte quadret.neqi uideo quorfum attinedt habere hatcotn nia inmemoria,etiäfi Theodeéiis,Simonidis,d'dtiUius tiuper Petri Raucnnatts arte quißgt;id munitus ßt: niß etidhabedturtiftdityiacrobiusjin ingento. sul.q^X m 4 to

184 DIAL. 1 S A G O G I C V S

to reilius bic hortuldnus eü adgreffurus hoc nego.^ * titvm,fi comnwnflrct hitic barum rcrum üudiofo ar-horum ß^ecies, nbsp;nbsp;dtcat qute pyraßrt pyrus eR,qu£

ttiitld tnaliu,quie talcs nuces pmits,qu£ talcs amygda lns,qti£talent frudu/nt tuntpcrus,quietalcm baccant oliua,qu£ talé laums, qua botros uitis, qua; tali cor ties tegitur corylus, qu£ talent proßrt florent tilia, cr dcmceps.Nunquid uelmtra biduum auttriduum pr£flabit,id quod altoqui intra annuuix potcritper ficerCfß ntagna aliqua fylua ueniat ei explicandaf

s E M. NihilUeriustneq^ßcilereperio talent nte^ tnoriant,cuinihilhic excicLit,finon fru£luum,ßliorii, flor urn, corticum, plerunq; etiant radicum quadant cognitione ducatur. svcp.Antwn hie quoq^ pro filforyuelpublicusuelpriudtus, confultius edfàdu' rus Alberice,ßad definitiones,partitiones,diuißones, caufaSycff'edus,adfinia,contraria aceeßerit, pr£fer^ tim tnßntplicis tbentatis tradatione,additis fubmde circumflantijS} qu£ h£c omnia uariare ac tnoderari folentiatqi h£c ontnia explicet non ßgillatim,qucm' admodum hic hortulanus,fcd per quandam uniuerß' tatemßubiundo ubiq^ uno acaltero excmplo^utuide licet und arbore cognita dinofeat eiufdem f^eciei reli quaStCtiam ß peruenerit tdtra Garamantas er Indos,

ALB- Tamh£cßuntuera,qu£diets,uirdodißi^ me,utnuüa prorfusconfuetudine quantumuis lon^ 2,lt;cua uelmfitngi, uel labeßdari queant. Atque hue fgo puto L. Craßi di/ßertationem refirendam eße, quam

i N I N s T 1 T. I V S T I N; i8j -

in Tufculane, Q,. M«tjo Sclt;euola,IA. Antonie, C. CottayCrP. Sulpitio audientibuside turc ciuili in artemrcdigondo hahuihubigenerum, ßtecierü quM ipfe pdrtef appellat,atque definitionum ßcit mentio-né, id quod cÆ apud Cieeronetn libro primo de Orat.

s V L. Re£le conieéliM.nam Itbri Ciceronis de iure ciuili in artem redigendo meminit A. GeÜiui ca. xxij. lib.t.üodium Atti-Pt non longe abeft quind'gt; cam ïujlinianu/m fuis ïnftitutionibusbaud mfœliciter pr£fiitijfe,quod M. Cicero quondam ell meditatus. Sed pr£tereo hic quorun£tm imperitiam dicam an infaniam,qui in hanc compendtariam uiam deduélos conanturreducere. quorum eHunus fuoiudicioualde Celebris,qui non eflueritus publice pr£textatum in^ terpretari ma[culumperfonatum,quifoem(neis ueAi bus indutus eß::cr contrà pr£textatam, qu£ mafeuli uefles perfonatainduerit. a l b. No« meminerat hicgloriofus ^.penult, l. iij.ff'.deliberis exhibendis. ubifunth£ci(erba:Proximeautem pr£tcxtati £ta' tem accedere eumdicimus-quipuberem £tatem nunc ingreffusefl. s v

CT fi uidcrat,non aduerterat animum. s e m. No« Mc«jcamp;dt ei in mentem hiftoria Papirij pr£textati, qu£ efl apud A, Gellium. s v l igt;. PriCZer Alexan-dru/m Gallii/m,Catholiconem,c^ Petrum Ui/fanum, haud ita multos Icgcrat autores iBartolum cr Bal-dumexcipio. semp. Occelutn,o terra,omaria. GT hicpr£legcbatlnfiitutiones publico induilus fi' t» 5 larto.

i«(f DIAL. I S Ä G O G I C V S

Itrio,auditoria frt^uëti- s v l. Pr.e/fgf6ilt;f magn» fupercilio holofencatiK, atcf; ex eo fugge^o prte fe ne mnem non deffgt;ictebat,cr eos qui iujtinianum in hoc imitati^jjcrebant hunclibeüum mtra annum finieU' diint,appeliabat uoce admo^ contemptibili, iuriftas nouas. sEts. Fortaßisignorabathomofuauis,eM» libeUum in hoc efje fcriptunt. s v l. Prorfus, ne^ legeratunquâ xTUDOUa/i^hoc eR unojßiritu, utcunqf purpuratui, utcunqi eiuslibetli publicus proß/for, proacmium quad luftinianus Inflitutionibus præfixit.

s E M. L«rfw me. eum qui aliquem Itbrunt publice profiteatur, non efjè de proamio [olicitumf nbsp;s v

Nort ludo: nam cum hoc proocmium priclegeret, tan-tum hoc controuertebat, quare iuHinianus appelle-tur Cicfar^quare PlauiuSy quare Alemanicus,Gotthif euStVandalicus, Africanus, quare Augu^us denique, Cr an dtgnus habeatur hoc nomine,qui huic Monar -chiæ nihil adijciat. qualis frterit Con^antini illius magni donatio,quis fit proœmij ftatus, qute fumma, non meminerat, firtafiènunquam uiderat. diligen-tins fiquidem explicant Accurfiunt quàm luRinianüt id quod à loannePabri, Angelo Arettno,la[one Maina Cr reliquis interpretibus didicerunt : qui tarnen non nouttijs ,ßed proueHioribus ßcripßerunt, nec aliter quàm nuperTheologorumturba,qu£ in explicatio-ne MagiAri fententiarum erat admodum folicita,con textui Euangelici nuRam prorfus frciebat métionem, tfdeà ut'muenires Magiftros itaftros,qui uetus cr no-uum

IN INS TIT. I VS TI N. »87 Kttwi tcftanwntü donu non hnbercn{,tdntum abcrat ut peücgijjcnt. s E M P. tAittanius iflos ineptos in-rel'mquctnws 00s lufliriano irato, qui hac inuerfa truéiutione optimo Ciclîtri niägnam fä' dunt miuriam. Ium quit udolefcens ßc militutus efi, wt 'mtrd annum ßrtaßis htunc libellum perdidicerit, quid po^ca cenßes edifccnduin,admonitor fidelißime, adquos eivmmitti'Sprteccptorcd s v l p. Adcele brem iUum, quihacbora 'm hoc auditoria prtclegit publico,cr adiUinsßmiles,imo fi uidcbitur ad htmc paritcr miiitutiflam.iam enhnfieri poteR ut eum in teüigat,cmu non amplius peregrina ,fedfua er fibi cognüalmgualoquatur. s e m p. llihile^iquod iniüisdehderest s v l p.Hihil.namfidceftaUquid 'm ittis,habes Rlciattvm, Zafium, er Budeum. Quad enim nonmtüt ex eis parum latine loquuntur, tamna obftat auditori, quam non obviât o’groto, fi da^us medicus nonßtadmodum eloquens.qu'metiam orna-rires ipßa negat,contenta doccri.£t ßunt ex fo nume^ ropleriq; ualde do£li,atquelurißconßulti abfolutißi-mi,ut eos cum Scicuelis, Papinianis,er Vlpianis fine controuerfia confirre poßis.Iam cumadrefi’onfa iu^ risconßultorum eX referipta Ctcfarum peruenerithic auditor ,adm{)dwm pr 0fiter it,utpri)num quterat quec fit uniufeuiufq; reffiafi et reficripti ratio dubitMii,qua uidelicet rattone traitus fiterit legislator ut lege firr et. cnim legem tulit ut liceat comunem aquam bibe re,publicum uiam 'mgredi, dc re fcilicet 'm^bia. de^ 'md(

i88 DIAL. I S A G O G I CV S

»M(/f qute fit ratio decidendi,hoc eR, cur hac ratione r dubitandi non animaduerfafiatucrit legislator uel di ttcrfum, uel contrarium. Eft enim ratio anima legis. Quo fit ut legem proft)exit,/f. qui CT à quibus manu mißiliberi non fiant .dicant iuris ciuilis interprètes carere anima et jfiiritu. Propterea quod uideatur ca^ rere anima ZT ratione. in quo uno,meo quidem iudi-cio,regnatdiligentißimus Paulus de Cailro, fz nim mihi unquam in hac profißione placuit Pytha' goricumiUudavTee ffx,etTheologorum wiâjavi^of/. tarnetfi non omniu. qu£ in iure funt,ratio reddi que-af.adeo ut quidam apud Platonem in Protagora,non fit ueritus Legem appellare hominum Tyrannum, quod multa contra naturam cogac.ftc nanq; apparet trudtitudini.Quamobrem apud Nafonem libro X. transf.Myrrha puella his uerbis conqueritur, Poeli' ces quibus]ifta licent,humana malignas Cura dedit le-ges,et quod natura remittit, Inuida iura uetät.Quid quodeapariter,qute optima rationeconftitutafunt, ^cile calivmniari et cauiüari poßmt:dum,ut eft apud eûdem poetam,pars inuenit utraq; caufas.Ex quo ni tnirum liquidum fit, quam neceftaria res fit leges fieri ptasefifie,neuidelicet cuiuis tyrannicomagiSlratui, quicquidlibetliceat hoc unum adijciens,utneq; Bar tolOfneqiPiddOjneqi Saliceto,neq; Alexandro,neque iafioni,neq; cuiquam interpretum ftatim credat, pe-rinde quafi ex tripode loquantur. Sed dif^iciant ipfit diligenter, an id quodexplicant (ir colligunt, tale fit

ut

IN INSTIT. IVSTIN, 189 4 Htnuüonwdo 'wfirmdriqueat.Uinc uero duplex ret commodum. primum guia non poterit eißnifira interpretdtioneßcile imponi.Sunt enim hominesicr pdßim inter fe dißentiunf.qum etidm inuenidf, quiß biipß in diuerßs loots contradicant: deinde quiaßn guld quteqi melius crexdilius intelliget, quorum utri lt;nbsp;ußq^ poßiim tibiunum nbsp;nbsp;dlterum exemplum propo-

nere.lurißonßltus in Luulgdris eH quaflio. § ß quis les.jf. de ßr. dit,Titiuquodin tencbris xxx.dureos Sc proniofurripuerit, quosputdrdt ejfe drgenteos,pu-niendum ßtrti poend,qute eß tn ßrti non mdnißfli,dii pli,ultrddureorüreflitutionem, in id quod furripuit, non tn id quod putduit : hoc eA ut fexdgintd dureos pro totidem drgentcis Sempronioprieflet.'Bdr.in L diuus.^.dd L.Cornel.deßcc.adclegeperperdmdd.^ monitus,ajßrmdteüquidbßulit cdlicem fdcrti quent putdbdt ejß profinum, puniedum effe utfdcrilegum, potiusqudm utßrem:uidelicet in id quod db^ulit, no in id quod putduit,perinde quaß eddeßt rdtio deli utriufqi,quum tdmen longius inter fe diflent.quu-doqutdem in citdto §ßquis ces.ß hoc Titijcomiß fumpdlàm ßilum nonßijßet ,dmißfßet Sempronius eius pecunia dominus^tton argenteosßed dureos.vbi dutem et qudtcnus periculum eß, ibi zy edtenus lucrti collocdri dc confiderari debet.In po^eriore uero cri nünecuiws ßcit mentionem Bdrt.tdntundem dmitti^-tur,ßue is cdlix fdcerßtßue deniq; proünus. dtque in iüoprioreßrto utrdqufpoend e^pecunidrid, c* duilis:

I^o DIAL. I S A G O G I C V S ciuilii’.ai posterioreucro hic fùr uiw cdfu pecunid f( tis ßcit, dltero uero ulluldtur,Qr dmittit uitam.Non crgo tnirtim.filcgiihitorpriorecdfiifliedet periculS domini,potius qudin uoluntatem ipjius furripientis, qui iuns prtefumptiotte etium aureos uolebatfurripc' re poSleriore uero nonßatim pr^fumitur IdcrilegiH Uoluiße committere,quifitrtum commißt, pr^fertit» eo tempore, quo ßtres non pledebantur, niß uel dU' pli, uel qua drupli, quod tantum fiecrit inter htec duo deltda adeoqi inter hat duat panat difcrimen. a l b-Satif argute, nbsp;nbsp;svc. Prlt;eterea nemo efl hodie inter

iurifciuilis interprètes, qui non affirmet fiatutum,, ut extantibus maßulis foemellee non fuccedant,ualere:icl quod coSigunt ex l.i./f.deuent.inß.ubi funt hlt;ec uer . ba,'Vt ßmiliarum dignitat conj'eruetur, deinde ex Lfu per flatu.C.dequiedio.poflremo ex l.t.C.de adult, ubi permittitur marito , uxorem adulteram accu-fare, conirà uero idipfum uxari non permittitur: perinde quaß mafculus ipß ßt dignior, quum ta^' men iÜa prima citata lege non ßciat turißotßtltus difcrimen inter mafculum cr foeminam , fed inter partum uerû cr' partum fuppoßtitium ac emétitum, ßue is mafculus ßerit, ßue deniq; fœmella. Pt pote-' ritßmiliarum dignitat in fœmeWi pariterconferua' ri,qu£ nimirum fuppoßta nonßt,fed uera patris ipfius, quamfaltem nupti£ demonflrant,flia.Ùcirco enimßlios ßhat'ue cödpimus atq; edimus, ut ex prole torüearumlue diuturnitatis nobis memoriätnamS reim-

IN INSTI T. I V S T I N. Ï91 rclinqiMtnus,inquitCaîliflriitusini. libcrorum.lf. de urrb.ßg quemddmodüimperatores Diocletianus CT Mdx/tfJWMW in l.fupcrfldtn. fàciunt tantum dif'cri men inter for didiü Âirpes at^; interJflendidos crin' genuos natales, quo s noluerut temere inter fe confitn^ diac comifceri.Poßremo uerè diuorum fratrum lege uxori non licet maritû adulterij accufare,quod mari-tus adulter dotnû no repleat incerta et adulterina pra le,id quodinuliere adulterate accidit. hhn.Ethîc pariter no fdkris Sulpiti. nbsp;nbsp;s v l . S/c puto,neq^ tamé

hic definioidn hoc fiatutH ualeat nec ne,fed hoctantü, idipfum ex citatis tribus legib.perperà coÜigi. /lt;lb^ ïnteüigo. s e m.Ago tibigratias uir ornatißime-equi dêuic^imdaboopera, utßuUarationefieri queat, pro me a lUa tenuitate abunde reftrâ.Rogo aût huma nitatë tuâ,ut mihi détail pr£ceptore,qui hac in re mi hi fuälacet opera,propedië projßicias. neq^ enim qua talibet mcrces uidebitur nimia. s v L.Prolficiä^li-genter. kLB.Valde delcélauitme hiecinfiitutio Sui piti.atqi utinam obtigißet mihi quondam adolefcenti tails admonitor er adiutor, minore negotio hac prit» tipia didicijfem,Ci'habuiffem quodhuic amico mco ad l.fi feruus ferutt. §.fi calic0.ad l, Pqui.reßodiffem: nimirum non probe hue efiedetortam,atqihoc uiciii non eße materia, fed ipfius artificis pralegcntis. rorciuitates opukntas tarn effè liberortifiwrum «ƒ-gligenteSfUt tales praceptores minime coducant, qui pojjent tfla praftare domi, atq; parëtcf multa impen

DIAL, IS A G O G I C V Î

fct ,lt;idolefcentes uero ZT pueros multo lahore ac peri culo liberare,adeo ut ß uÜ^uii reperiretur ad häc pro ßßionem parum idonein, tradcretur medic'mcetuel lt;d teri difcipHnte(funt cnim hotmnü 'mgenia admodü di uerfa)uei etiü nKrcdtur£,aut ccrdonic£. sv l. Sjc fit,ut earü rerü^uieoptmttefunt et fumtttènecefiarùe nunor rdtio habedtur,ut ß aliquii in repuïgt;ltca,ueliit auld principe tdlidfuddedt,db dlijs rideatur. klb. Video non fine animi dolore egregid inflitutd hoe fe-culo optandd potiuf efie,qudnt jjierdndd. nbsp;nbsp;s v l. Fe

rdwtMjHo»c«/pcmH-$, ^Kod mutdri nonpotefi.e^fi uerumfiteri uoltvmuf, nuüd unqudm tetdt non efi con queSid de fuo tempore, Sed rogo uos,ut uterq; uefpe-ri dpud me cœnet.fic ndnq; fieri poterit,ut tud opera Albericebuic Sempronio projfiicidm decomodo prie ceptore. a l b. Sj itd iubes, ego no detreilo, s b m. Nc^ ego uir optime. fiLs. Dummodo pneter quo tidiand exhibedtur nihil, s v c. Etidm non ddmof nitui prieUdrem hdnc fiugdlitdtem. Curate ut hord qui/ntd ddfitii. (ilbb.

Curabitur.

DIALOGI ISÄGOGICI IN

Inftitutiones Finis»