© Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande scliriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this work may be reproduced in any form by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

Voorlopig

Provisional

Provisional

• I. nbsp;nbsp;nbsp;Topography and cartography

• * 1. The Netherlands and surrounding countries

• * 2. The Netherlands (general map)

• * 3. Types of maps

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Coasts

• *5. Municipal division

• *6. History of cartography

7-9. General map (in 3 sheets)

IL Geology, geophysics, mineral resources

• 1. nbsp;nbsp;nbsp;Geology of The Netherlands and surrounding countries

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Tectonics of the Netherlands and surrounding countries

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Geology

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Tectonics

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Geology, details

• *6. Mineral resources

• *7. Geophysics

UI. Geomorphology

• 1. nbsp;nbsp;nbsp;Geomorphology

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Detailed maps of relief types

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Physical-geographical division

• LV. nbsp;nbsp;nbsp;SoUs

1-11 Soil map 1 : 200,000:

• * 1. Groningen en Drenthe

• * 2. Friesland

• * 3. Overijssel and Oostelijk Flevoland

• * 4. Gelderland

• * 5. Noord-Holland

• * 6. Zuid-Holland and Utrecht

• * 7. Zeeland

• * 8. Noord-Brabant

• * 9. Limburg

• ♦ 10. Legend of the Soil Maps (Dutch)

• * 11, Legend of the Soil Maps (English)

• * 12. Generalized soil map

• V. nbsp;nbsp;nbsp;Climate

• * 1. Precipitation

• * 2. Climate: miscellaneous

• * 3. Temperature I

• * 4. Temperature II

• * 5. Wind and circulation types

• V I. Vegetation and biogeography

• *1. Vegetation mapping

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Biogeography I

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Biogeography II and nature reserves

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Forests

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Physiognomy of landscapes

• VII. Water management

• *1. Polder boards

• *2. Drainage basins

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Geohydrology

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Salinization

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Pollution

• * 6. Groundwater level in winter

• * 7. Groundwater level in summer

• V III. Historical geography

• * 1. Prehistory I

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Prehistory II

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Habitability in A.D. 1300

• *4. Reclamation and frontiers

• IX. nbsp;nbsp;nbsp;Settlements

• * 1. Types of rural settlements

• * 2. Urban settlements I

• * 3. Urban settlements II

• 4 . Hierarchy of towns

table of contents

• X. nbsp;nbsp;nbsp;Anthropology, dialects and regional ethnology

• 1. nbsp;nbsp;nbsp;Physical anthropology

• *2. Dialects and onomastics

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Traditional farm types

• XI. nbsp;nbsp;nbsp;Population

• * 1. Distribution of the population

• * 2. Population density

• * 3. Population trends I

• * 4. Population trends II

• * 5. Marital fertility

• * 6. Age composition

• * 7. Education I

• * 8. Education II

• * 9. Religious denomination

• * 10. Political denomination

• * 11. Income and wealth

• * 12. Economically active population I

• * 13. Economically active population II

• * 14. Urbanization

• * 15. Commuting

• XII. nbsp;nbsp;nbsp;Public utilities

• * 1. Drinking-water supply

• * 2. Gas supply (situation 1959)

2a. Gas supply (1972)

• * 3. Electricity supply

• XIII. Agriculture

• * 1. Grassland-arable land

• * 2. Types of farming

• * 3. Arable crops

• * 4. Livestock

• * 5. Horticultural crops

• 6. nbsp;nbsp;nbsp;Land consolidation

• 7. nbsp;nbsp;nbsp;Agriculture: miscellaneous

XTV. Fisheries

• 1. nbsp;nbsp;nbsp;Sea fisheries

• XV. nbsp;nbsp;nbsp;Manufacturing industries

• *1 . Industry: persons employed

• *2 . Industry: commuting

• *3 . Manufacturing: major groups

• *4 . Manufacturing: increase, decrease

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Manufacturing: location quotients I

• 6. nbsp;nbsp;nbsp;Manufacturing: location quotients II

• 7. nbsp;nbsp;nbsp;Manufacturing: sizes of factories

• 8. nbsp;nbsp;nbsp;Manufacturing: miscellaneous

• XVI. nbsp;nbsp;nbsp;Commerce and transportation

• *1. Foreign trade

• *2. Commerce: persons employed

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Traffic: infrastructure

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Passenger transport

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Goods transport

• 6. nbsp;nbsp;nbsp;Overseas shipping

• 7. nbsp;nbsp;nbsp;Civil aviation

• 8. nbsp;nbsp;nbsp;Port of Rotterdam

• 8a . Port of Amsterdam

• *9. nbsp;nbsp;nbsp;Post-telephone-telex

• XVII. Physical planning

• 1. nbsp;nbsp;nbsp;National structure scheme: The Netherlands in about A.D. 2000

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Reclamation of the former Zuiderzee

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Regional plans

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Urban plans

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Urban renewal plans

* = published up to spring 1971

De Atlas van Nederland behoort tot de groep der ‘nationale atlassen’ : dit zijn atlassen die in een groot aantal thematische kaarten een beeld geven van vele aspecten van een bepaald land en zijn bewoners. In verscheidene landen zijn dergelijke nationale atlassen reeds verschenen of bezig te verschijnen. Het zijn meestal, zoals ook in ons land, overheidsuitgaven, waarbij de geleidelijk verschijnende bladen worden verzameld in een band.

De Atlas van Nederland heeft een lange voorgeschiedenis. Reeds in 1932 heeft de Sectie Nederland van de Union Géographique Internationale een ‘Kleine Commissie voor de Wetenschappelijke Atlas van Nederland’ opgericht, waarin de Rotterdamse hoogleraar W. E. Boerman en de kartograaf J. Schokkenkamp de drijvende krachten waren en die een eerste ontwerp voor de inhoud maakte. Door de economische crisis en de oorlog heeft het tot 1951 geduurd voordat door het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap en de Vereniging voor Economische en Sociale Geografie gezamenlijk de ‘Stichting Wetenschappelijke Atlas van Nederland’ werd opgericht, die aanvankelijk een kleine subsidie van de overheid ontving voor voorbereidende werkzaamheden. Vanaf 1959 is dit bedrag aanzienlijk verhoogd, waardoor het samenstellen en drukken van de kaarten een aanvang kon nemen en de eerste aflevering in 1963 kon verschijnen.

De genoemde stichting wordt beheerd door een bestuur, waarin vertegenwoordigers van verschillende ministeries en overheidsdiensten en van geografische genootschappen alsmede enige andere personen zitting hebben.

Het redactionele beleid wordt gevoerd door een redactie-commissie, bestaande uit 7 geografen en kartografen.

Hieronder ressorteren 17 subcommissies, één voor elk hoofdstuk van de atlas, die de gegevens en de voorlopige ontwerpen voor de kaarten leveren in overeenstemming met de richtlijnen van de redactiecommissie. Deze subcommissies bestaan uit deskundigen op hun gebied, voor een groot deel werkzaam bij overheids- en semi-overheidsdien-sten en universiteiten. Met dankbaarheid moet worden vermeld dat al deze instellingen hun medewerkers in staat hebben gesteld de werkzaamheden voor de atlas zoveel mogelijk als deel van hun ambtelijke taak uit te voeren en dat deze medewerkers de vaak omvangrijke extra-werkzaamheden met grote toewijding hebben verricht.

De kartografische uitwerking en vormgeving van de ontwerpen voor kaartbladen alsmede de vervaardiging van de definitieve tekenstukken vindt plaats op het Bureau van de Atlas van Nederland te ’s Graven-hage, bestaande uit drie kartografen onder leiding van een geograaf-kartograaf, die geregeld contact houdt met de subcommissies.

De reproductiewerkzaamheden worden uitgevoerd door de Topografische Dienst te Delft, terwijl de atlas wordt uitgegeven door het Staatsdrukkerij- en Uitgeverijbedrijf in opdracht van het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen.

De meeste bladen van de atlas bevatten op de achterzijde een toelichtende tekst, die meestal inlichtingen verschaft over de gegevens waarop de kaart berust en soms wijst op bepaalde verspreidingspatronen, maar door zijn beknoptheid in de regel niet kan ingaan op hun mogelijke oorzaken.

Vele kaarten zijn het gemeenschappelijke werk van subcommissies of van de instellingen waaraan hun leden zijn verbonden. In enkele gevallen, waar een kaart het werk is van één of enkele personen, zijn hun namen in de tekst vermeld.

In de atlas is mede opgenomen de Bodemkaart van Nederland op de schaal 1 : 200.000 (blad IV. 1 - IV. 11), die in 1960 door de Stichting voor Bodemkartering ook afzonderlijk is uitgegeven en waarvan de bladen het formaat van de atlas hebben ; de toelichtende teksten op de achterkanten zijn echter apart voor de atlas geschreven.

De atlas verschijnt in jaarlijkse afleveringen van een 9- of 10-tal bladen met een oplage van 8450 exemplaren. Deze oplage is veel groter dan aanvankelijk was géraamd en geeft blijk van de verheugende belangstelling voor een dergelijke uitgave bij de Nederlandse bevolking.

The ‘Atlas van Nederland’, the national atlas of The Netherlands, has had a long history. As early as 1932, the Netherlands’ section of the International Geographical Union appointed a committee to draw up a plan for such an atlas, a major contribution being made by Professor W. E. Boerman of Rotterdam and the cartographer J. Schokkenkamp. Delayed by the economic depression and the war, it was not until 1951 that the Ministry of Education and Science, the Royal Netherlands Geographical Society, and the Society for Economic and Social Geography jointly established a Foundation for the Scientific Atlas of The Netherlands, which initially received a small government grant for preparatory work. This subsidy was considerably increased in 1959, making it possible to commence the actual compilation and printing. The first issue was published in 1963.

The Foundation is directed by a Board of Trustees, on which various ministries, government services, and geographical societies are represented. The editorial work is entrusted to an Editorial Committee consisting of seven geographers or cartographers.

The compilation of the data and the provisional draughting of the maps is assigned to seventeen sub-commissions (one for each chapter of the atlas) whose members are specialists, most of whom are attached to government services or universities. The Foundation gratefully acknowledges the generous cooperation of the Heads of various government services who have permitted committee members on their staffs to contribute to the atlas as part of their official work, and of the members themselves, who have sometimes even devoted their spare time to this work.

The final drawing and the cartographic execution of the maps are in the hands of the Bureau of the Atlas at The Hague, staffed by three cartographic draughtsmen and headed by a geographer-cartographer, who also advises the various sub-commissions on the preparation of the provisional draughts.

The colour printing is done by the Topographic Service at Delft, and the atlas is published by the Government Printing and Publishing Office at The Hague for the Ministry of Education and Science.

Most of the map sheets carry an explanation with an English translation on the reverse side, giving information about the data on which the map is based and pointing out certain distribution patterns, but as a rule these texts are too short to give a full treatment of all the phenomena shown on the map.

Many of the maps are products of joint work of the subcommissions or the services and institutes to which their members belong. In the few cases in which the map represents the individual work of one or two persons, their names are mentioned in the text.

The atlas includes the Soil Map of The Netherlands on the scale of 1 ; 200,000 (Plates IV-1 to IV-11), which was also published separately by the Soil Survey Institute at Wageningen in 1960; the explanations on the reverse were, however, prepared especially for the Atlas. The Atlas is being published in annual issues of some 9 or 10 sheets. The number of subscribers, now about 8,450, is much greater than was initially expected, and gives evidence of the public interest in such a publication in The Netherlands.

Bestuur | Board of Trustees

1958

Mr. W. H. Fockema Andreae, voorzitter

Prof. dr. ir. F. A. van Baren

Prof. dr. W. E. Boerman

J. H. Bramlage

Ir. S. Herweyer

Prof. dr. Ph. J. Idenburg

P. Knuttel

Mr. Ir. S. M. Meelker

H. Muller, penningmeester

J. Platteel

Dr. Ir. J. van. Veen

Mr. J. Vink

Secretaris: Dr. J. Visscher,

1964

Mr. W. H. Fockema Andreae, voorzitter Prof. dr. ir. F. A. van Baren

W. F. den Hengst

Ir. S. Herweyer

Prof. dr. Ph. J. Idenburg

P. Knuttel

Mr. Ir. S. M. Meelker

• H. nbsp;nbsp;nbsp;Muller, penningmeester

Prof. dr. A. J. Pannekoek

J. Platteel, secretaris

Ir. J. B. Schijf

Dr. W. A. F. Stokhuizen

Mr. J. Vink

Dr. J. Visscher

1970

Mr. W. H. Fockema Andreae, voorzitter

Dr. E. Haas, secretaris

Ir. S. Herweyer

P. Knuttel

Ir. W. Langeraar, penningmeester

Prof. dr. F. J. Ormeling

Prof. dr. A. J. Pannekoek

Ir. J. A. C. E. van Roermund

Ir. J. B. Schijf

Dr. J. Ch. W. Verstege

Mr. J. Witsen

Adjunct-secretaris: C. W. J. Wamsteeker,

1964

Prof. dr. A. J. Pannekoek, voorzitter

Prof. dr. J. P. Bakker

W. F. den Hengst

Prof. dr. H. J. Keuning

Prof. dr. A. C. de Vooys

Prof. dr. J. Winsemius

Secretaris: Drs. P. Pronk,

1970

Prof. dr. A. J. Pannekoek, voorzitter

Prof. dr. H. J. Keuning

Prof dr. ir. C. Koeman

Dr. J. J. C. Piket

Ir. J. A. C. E. van Roermund

Prof. dr. R. Tamsma

Prof. dr. A. C. de Vooys

Secretaris: Drs. P. Pronk,

• J. nbsp;nbsp;nbsp;H. Bramlage, voorzitter

• T. K. Baron van Asbeck Prof. ir. W. Baarda

• P. nbsp;nbsp;nbsp;Eibergen

• C. nbsp;nbsp;nbsp;A. J. von Frijtag Drabbe

Dr. F. J. Ormeling

Prof. dr. A. J. Pannekoek

W. F. den Hengst, voorzitter

Dr. ir. C. Koeman

Ir. W. Langeraar

Prof. dr. F. J. Ormeling

Prof. dr. A. J. Pannekoek

1959

Dr. A. A. Thiadens, voorzitter

Dr. U. Haanstra

Prof. ir. O. Koefoed Dr. G. C. Maarleveld Prof. dr. A. J. Pannekoek Dr. A. J. Wiggers

1965

Dr. A. A. Thiadens, voorzitter De chef-geoloog van de N.A.M.

Drs. H. M. Harsveldt Prof. dr. 0. Koefoed Prof. dr. G. C. Maarleveld Prof. dr. A. J. Pannekoek Prof. dr. A. J. Wiggers

1970

Dr. A. A. Thiadens, voorzitter

Drs. G. C. Brouwer

De chef-geoloog van de N.A.M.

Ir. B. P. Hageman

Prof. dr. G. C. Maarleveld Prof. dr. A. J. Pannekoek

Prof. dr. A. J. Wiggers

• III. nbsp;nbsp;nbsp;Geomorfologie ] Geomorphology

1958

Prof. dr. J. P. Bakker, voorzitter

Prof. dr. J. B. L. Hol

Dr. J. D. de Jong

Dr. G. C. Maarleveld

Prof. dr. A. J. Pannekoek

Dr. L. J. Pons

Prof. dr. J. I. S. Zonneveld

1965

Prof. dr. J. P. Bakker, voorzitter

Prof. dr. G. C. Maarleveld Prof. dr. A. J. Pannekoek Drs. J. C. van den Toorn Prof. dr. A. J. Wiggers

Prof. dr. J. I. S. Zonneveld

1970

Prof. dr. G. C. Maarleveld, voorzitter

Drs. J. A. M. ten Cate

Drs. E. A. van de Meene

Prof. dr. A. J. Pannekoek

Dr. J. J. C. Piket

Prof. dr. A. J. Wiggers

Prof. dr. J. I. S. Zonneveld

1958

1970

Mr. S. J. Fockema Andreae, voorzitter

Dr. J. Huizinga

Dr. P. J. Meertens

Dr. D. P. Blok, voorzitter

Mej. dr. J. C. Daan

Drs. R. C. Hekker

Dr. J. Huizinga

XI. Bevolking ] Population

XII. Openbare Voorzieningen | Public Utilities

• XIV. nbsp;nbsp;nbsp;Visserij | Fisheries

1958

Ir. G. Lienesch, voorzitter

J. M. de Casseres

Drs. D. J. van Dijk

D. E. van Drimmelen

Dr. P. Korringa Ir. C. Kuyper

1970

Ir. Th. J. Tienstra

Drs. D. J. van Dijk

Ir. A. E. Hofstede

T. Kofman

Dr. P. Korringa

Dr. J. van Wijk

XVI. Handel en Verkeer | Commerce and Transportation

© Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this work may be reproduced in any form by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

VIL Waterhuishouding

VII-1. Waterschappen

VlI-2. Afwateringsgebieden

VII-3. Geohydrologie I

VII-4. Geohydrologie II

VII-5. Verontreiniging oppervlaktewateren

VII-6. Grondwaterstanden in de winter

VII-7. Grondwaterstanden in de zomer

XVI-1. Buitenlandse handel

XVI-2. Handel : werkzame personen

XVI-3. Verkeer: infrastructuur

XVI-4. Personenvervoer

XVI-5. Goederenvervoer

XVI-6. Zeevaart

XVI-7. Luchtverkeer

XVI-8. Zeehavens

XVI-9. Post - Telefoon - Telex

VIII. Historische Geografie

• V . Climate

• V -1. Precipitation

• V -2. Climate: miscellaneous

• V -3. Temperature I

• V -4. Temperature II

• V -5. Wind and circulation types

• V I. Vegetation and Biogeography

• V I-1. Vegetation mapping

• V I-2. Biogeography I

• V I-3. Biogeography II and nature reserves

• V I-4. Forest and nature areas

• V II. Water Management

• V II-1. Polder boards

• V II-2. Drainage basins

• V II-3. Geohydrology I

• V II-4. Geohydrology II

• V lI-5. Pollution of surface waters

• V II-6. Groundwater level in winter

• V II-7. Groundwater level in summer

• V III. Historical Geography

• VIII-1. Prehistory I

VlII-2. Prehistory II

VIII-3. The Netherlands in 1300 and 1550

VI1I-4. Reclamation and frontiers

• XIV. nbsp;nbsp;nbsp;Fisheries

XIV-1. Sea fisheries

• XV. nbsp;nbsp;nbsp;Manufacturing Industries

XV-1. Industry: persons employed

XV-2. Industry: commuting

XV-3. Manufacturing: major groups

XV-4. Manufacturing: increase, decrease

XV-5. Manufacturing: locational preference I

XV-6. Manufacturing: locational preference II

XV-7. Manufacturing: miscellaneous

• XVI. nbsp;nbsp;nbsp;Commerce and Transportation

XVI-1. Foreign Trade

XVI-2. Trade: Persons employed

XVI-3. Traffic: infrastructure

XVI-4. Passenger traffic

XVI-5. Freight traffic

XVI-6. Overseas shipping

XVI-7. Air transport

XVI-8. Seaports

XVI-9. Post - Telephone - Telex

• XVII. nbsp;nbsp;nbsp;Physical Planning

XVII-1. Structural scheme for A.D. 2000

XVII-2. Reclamation of the former Zuiderzee

XVII-3. Regional and urban plans

De Atlas van Nederland behoort tot de groep der ‘nationale atlassen’ : dit zijn atlassen die in een groot aantal thematische kaarten een beeld geven van vele aspecten van een bepaald land en zijn bewoners. In verscheidene landen zijn dergelijke nationale atlassen reeds verschenen of bezig te verschijnen. Het zijn meestal, zoals ook in ons land, overheidsuitgaven, waarbij de geleidelijk verschijnende bladen worden verzameld in een band.

De Atlas van Nederland heeft een lange voorgeschiedenis. Reeds in 1932 heeft de Sectie Nederland van de Union Géographique Internationale een ‘Kleine Commissie voor de Wetenschappelijke Atlas van Nederland’ opgericht, waarin de Rotterdamse hoogleraar W. E. Boerman en de kartograaf J. Schokkenkamp de drijvende krachten waren en die een eerste ontwerp voor de inhoud maakte. Door de economische crisis en de oorlog heeft het tot 1951 geduurd voordat door het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap en de Vereniging voor Economische en Sociale Geografie gezamenlijk de ‘Stichting Wetenschappelijke Atlas van Nederland’ werd opgericht, die aanvankelijk een kleine subsidie van de overheid ontving voor voorbereidende werkzaamheden. Vanaf 1959 is dit bedrag aanzienlijk verhoogd, waardoor het samenstellen en drukken van de kaarten een aanvang kon nemen en de eerste aflevering in 1963 kon verschijnen.

De genoemde stichting wordt beheerd door een bestuur, waarin vertegenwoordigers van verschillende ministeries en overheidsdiensten en van geografische genootschappen alsmede enige andere personen zitting hebben.

Het redactionele beleid is gevoerd door een redactie-commissie, bestaande uit 7 geografen en kartografen.

Hieronder ressorteerden 17 subcommissies, één voor elk hoofdstuk van de atlas, die de gegevens en de voorlopige ontwerpen voor de kaarten hebben geleverd in overeenstemming met de richtlijnen van de redactie-commissie. Deze subcommissies bestonden uit deskundigen op hun gebied, voor een groot deel werkzaam bij overheids- en semi-overheidsdiensten en universiteiten. Met dankbaarheid moet worden vermeld dat al deze instellingen hun medewerkers in staat hebben gesteld de werkzaamheden voor de atlas zoveel mogelijk als deel van hun ambtelijke taak uit te voeren en dat deze medewerkers de vaak omvangrijke extra-werkzaamheden met grote toewijding hebben verricht.

De kartografische uitwerking en vormgeving van de ontwerpen voor kaartbladen alsmede de vervaardiging van de definitieve tekenstukken hebben plaats gevonden op het Bureau van de Atlas van Nederland te ’s-Gravenhage, bestaande uit drie kartografen onder leiding van een geograaf-kartograaf, die geregeld contact heeft gehouden met de subcommissies.

De reproductie en druk zijn verzorgd door de Topografische Dienst te Delft, terwijl de atlas is uitgegeven door het Staatsdrukkerij- en Uitgeverijbedrijf in opdracht van het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen.

De meeste bladen van de atlas bevatten op de achterzijde een toelichtende tekst, die meestal inlichtingen verschaft over de gegevens waarop de kaart berust en soms wijst op bepaalde verspreidingspatronen, maar door zijn beknoptheid in de regel niet kan ingaan op de mogelijke oorzaken daarvan.

Vele kaarten zijn het gemeenschappelijke werk van subcommissies of van de instellingen waaraan hun leden zijn verbonden. In enkele gevallen, waar een kaart het werk is van één of enkele personen, zijn hun namen in de tekst vermeld.

In de atlas is mede opgenomen de Bodemkaart van Nederland op de schaal 1 : 200.000 (blad IV-1 - IV-9), die in 1960 door de Stichting voor Bodemkartering ook afzonderlijk is uitgegeven en waarvan de bladen het formaat van de atlas hebben; de toelichtende teksten op de achterkanten zijn echter apart voor de atlas geschreven.

De atlas is in de jaren 1963-1977 verschenen in 13 afleveringen met een oplage van meer dan 8000 exemplaren. Deze oplage is veel groter dan aanvankelijk was geraamd en heeft blijk gegeven van de verheugende belangstelling voor een dergelijke uitgave bij de Nederlandse bevolking.

The ‘Atlas van Nederland’, the national atlas of The Netherlands, has had a long history. As early as 1932, the Netherlands’ section of the International Geographical Union appointed a committee to draw up a plan for such an atlas, a major contribution being made by Professor W. E. Boerman of Rotterdam and the cartographer J. Schokkenkamp. Delayed by the economic depression and the war, it was not until 1951 that the Ministry of Education and Science, the Royal Netherlands Geographical Society, and the Society for Economic and Social Geography jointly established a Foundation for the Scientific Atlas of The Netherlands, which initially received a small government grant for preparatory work. This subsidy was considerably increased in 1959, making it possible to commence the actual compilation and printing. The first issue was published in 1963.

The Foundation is directed by a Board of Trustees, on which various ministries, government services, and geographical societies are represented. The editorial work was entrusted to an Editorial Committee consisting of seven geographers or cartographers.

The compilation of the data and the provisional draughting of the maps was assigned to seventeen subcommittees (one for each chapter of the atlas) formed by specialists, most of them attached to government services or universities. The Foundation gratefully acknowledges the generous cooperation of the Heads of various government services, who permitted committee members on their staffs to contribute to the atlas as part of their official work, and of the members themselves, who sometimes even did this work in their own free time.

The final drawing and the cartographic execution of the maps were performed by the Bureau of the Atlas at The Hague, staffed by three cartographic draughtsmen and headed by a geographer-cartographer, who also advised the various subcommittees on the preparation of the provisional draughts.

The colour printing was done by the Topographic Service at Delft, and the atlas was published by the Government Printing and Publishing Office at The Hague for the Ministry of Education and Science.

Most of the map sheets carry an explanation with an English translation on the reverse side, giving information about the data on which the map is based and pointing out certain distribution patterns, but as a rule the space for these texts is too small to permit full treatment of all the phenomena shown on the map.

Many of the maps are the product of joint work of the subcommittees or the services and institutes to which their members belong. In the few cases in which the map represents the individual work of one or two persons, their names are mentioned in the text.

The atlas includes the Soil Map of The Netherlands on the scale of 1 : 200,000 (Plates IV-1 to IV-9), which was also published separately by the Soil Survey Institute at Wageningen in 1960; the explanations on the reverse were, however, prepared especially for the atlas.

The atlas appeared in 13 issues between 1963 and 1977. The number of subscribers, more than 8,000, proved to be much higher than had been expected, and reflects the considerable public interest in the project.

Bestuur | Board of Trustees

1958

Mr. W. H. Fockema Andreae, voorzitter

• H. nbsp;nbsp;nbsp;Muller, penningmeester

Prof. dr. ir. F. A. van Baren

Prof. dr. W. E. Boerman

• J. H. Bramlage

Ir. S. Herweyer

Prof. dr. Ph. J. Idenburg

P. Knuttel

Mr. ir. S. M. Meelker

J. Platteel

Dr. ir. J. van Veen

Mr. J. Vink

Secretaris: Dr. J. Visscher

1970

Mr. W. H. Fockema Andreae, voorzitter

Dr. E. Haas, secretaris

Ir. W. Langeraar, penningmeester

Ir. S. Herweyer

P. Knuttel

Prof. dr. F. J. Ormeling

Prof. dr. A. J. Pannekoek

Ir. J. A. C. E. van Roermund

Ir. J. B. Schijf

Dr. J. Ch. W. Verstege

Mr. J. Witsen

Adjunct-secretaris: C. W. J. Wamsteeker

1976

Dr. E. Haas, voorzitter

C. W. J. Wamsteeker, secretaris

P. Knuttel, penningmeester

Ir. J. M. Koopman

Prof. dr. F. J. Ormeling

Ir. H. M. Oudshoorn

Prof. dr. A. J. Pannekoek

Dr. J. J. C. Piket

Ir. J. A. C. E. van Roermund

Drs. J. Schmitz

Mr. J. Witsen

Adjunct-secretaris: A. van der Veen

1964

Prof. dr. A. J. Pannekoek, voorzitter

Prof. dr. J. P. Bakker

W. F. den Hengst

Prof. dr. H. J. Keuning

Prof. dr. A. C. de Vooys

Prof. dr. J. Winsemius

Secretaris: Drs. P. Pronk

1970

Prof. dr. A. J. Pannekoek, voorzitter

Prof. dr. H. J. Keuning

Prof. dr. ir. C. Koeman

Dr. J. J. C. Piket

Ir. J. A. C. E. van Roermund

Prof. dr. R. Tamsma

Prof. dr. A. C. de Vooys

Secretaris: Drs. P. Pronk

1970

Drs. P. Pronk, hoofd

J. F. Huffener

A. J. Karssen

J. Schepel

1976

Drs. P. Pronk, hoofd

O. Douma

J. F. Huffener

J. Schepel

1959

Dr. A. A. Thiadens, voorzitter

Dr. U. Haanstra

Prof. ir. O. Koefoed

Dr. G. C. Maarleveld

Prof. dr. A. J. Pannekoek

Dr. A. J. Wiggers

1965

Dr. A. A. Thiadens, voorzitter De chef-geoloog van de N.A.M.

Drs. H. M. Harsveldt Prof. dr. O. Koefoed Prof. dr. G. C. Maarleveld Prof. dr. A. J. Pannekoek Prof. dr. A. J. Wiggers

1970

Dr. A. A. Thiadens, voorzitter

Drs. G. C. Brouwer

De chef-geoloog van de N.A.M.

Ir. B. P. Hageman

Prof. dr. G. C. Maarleveld Prof. dr. A. J. Pannekoek

Prof. dr. A. J. Wiggers

• III. nbsp;nbsp;nbsp;Geomorfologie | Geomorphology

1958

Prof. dr. J. P. Bakker, voorzitter

Prof. dr. J. B. L. Hol

Dr. J. D. de Jong

Dr. G. C. Maarleveld

Prof. dr. A. J. Pannekoek

Dr. L. J. Pons

Prof. dr. J. I. S. Zonneveld

1965

Prof. dr. J. P. Bakker, voorzitter Prof. dr. G. C. Maarleveld Prof. dr. A. J. Pannekoek Drs. J. C. van den Toorn Prof. dr. A. J. Wiggers Prof. dr. J. I. S. Zonneveld

1970

Prof. dr. G. C. Maarleveld, voorzitter

Drs. J. A. M. ten Cate

Drs. E. A. van de Meene

Prof. dr. A. J. Pannekoek

Dr. J. J. C. Piket

Prof. dr. A. J. Wiggers

Prof. dr. J. I. S. Zonneveld

1V. Bodemkunde j Soils

V. Klimaat)| Climate

VI. Vegetatie en Biogeografie | Vegetation and Biogeography

VII. Waterhuishouding | Water Management

Ir. P. J. Wemelsfelder

1958

1970

Prof. dr. H. J. Keuning, voorzitter Mevr. dr. A. W. Edelman-Vlam Mr. S. J. Fockema Andreae Dr. P. J. R. Modderman

Prof. dr. H. T. Waterbolk

Prof. dr. H. J. Keuning, voorzitter Mevr. dr. A. W. Edelman-Vlam Prof. dr. P. J. R. Modderman Prof. dr. H. T. Waterbolk

IX. Nederzettingen | Settlements

X. Taal en Volkskunde | Dialects and Regional Ethnology

XI. Bevolking | Population

XII. Openbare Voorzieningen | Public Utilities

1958

Dr. J. Winsemius, voorzitter

Drs. L. Bak

T. van der Berg

Dr. H. C. W. Roemen

Drs. C. Voormolen

1970

Dr. L. Bak, voorzitter

T. van der Berg

Dr. H. C. W. Roemen

Prof. dr. R. Tamsma

Drs. C. Voormolen

Toelichting

Uit het grote aantal series officiële en semi-officiële kaarten dat heden ten dage in Nederland verschijnt, werd voor dit blad een keuze gemaakt. Voorkeur werd gegeven aan de kaartsoorten die een grote bekendheid genieten en tevens een belangrijke functie in het maatschappelijke leven vervullen. Om overwegingen van praktische aard moest het aantal fragmenten tot 20 worden beperkt. Het niet opnemen van andere kaartsoorten houdt geen enkel oordeel van wetenschappelijke of esthetische aard in. Daar bij deze fragmenten geen legenda’s opgenomen konden worden, kan een volledig inzicht in de kartografische uitvoering slechts verkregen worden door de kaarten zelf te raadplegen.

Verwezen zij voorts naar de collectie kaartfragmenten: Map docamentalion of the Netherlaiida/Documentation cartographique concernant les Pays-Bas, uitgegeven ter gelegenheid van de Third International Conference on Cartography, Amsterdam, 17-22 april 1967.

Literatiair:

C. Koeman. Charakteristik der heutigen niederländischen Kartographie. Kartographische Nachrichten, 14(4), 1964, p. 122-128.

Kolom A: Topografische kaarten

Uitgegeven door de Topografische Dienst, Delft.

De thans in omloop zijnde series van de Nederlandse topografische kaart sluiten in karakter onmiddellijk aan op de eerste uitgave van de serie op 1 : 50.000 uit de jaren 1850-1864 (zie Blad 1-6, Geschiedenis der Kartografie: kaartfragmenten B4 en D3). In de loop van de 19e en 20e eeuw zijn er een aantal nieuwe kaartseries op andere schalen aan toegevoegd.

In het jaar 1932 werd overgegaan op de fotogrammetrische karteringsmethode, terwijl in datzelfde jaar de tot dien toegepaste Bonne-projectie vervangen werd door de stereografische projectie. Inhoud, legenda en lettertype van de moderne kaart I : 50.000 vertonen thans nog een opmerkelijke overeenkomst met die van de eerste editie uit de jaren 1850-1864.

De serie 1 : 50.000, Stafkaart genaamd, is echter reeds lang niet meer de basis-kaart; thans fungeert de kaart I : 25.000 als zodanig, met dien verstande dat de in één kleur uitgevoerde kaart 1 : 10.000 als de planimetrische grondkaart voor Nederland beschouwd dient te worden.

Een van de opvallendste kenmerken van de Nederlandse topografische kaarten op de schalen I : 25.000 en 1 : 50.000 is hun gedetailleerdheid, o.a. veroorzaakt door het aangeven van grondgebruik en begroeiing. In internationaal verband bezien behoort Nederland tot de weinige landen die grondgebruik en begroeiing d.m.v. kleur- en andere symbolen op de nationale topografische kaart aangeven. Deze traditie is reeds ontstaan bij de éénkleurige uitvoering van de topografische kaart 1 : 50.000 uit de jaren 1850-1864.

Vanaf de oprichting in 1815 tot op heden ressorteert de Topografische Dienst onder de Generale Staf. Organiek behoort zij tot het Ministerie van Defensie. Deze continuïteit gedurende anderhalve eeuw heeft mede het behoud van het traditionele karakter van de kaart 1 : 25.000 en I : 50.000 bepaald. De enige kaartserie welke niet uit militaire behoeften ontstaan is, is de kaart I : 10.000, sedert 1951 op instigatie van het Ministerie van Landbouw uitgegeven. De hier afgebeelde fragmenten tonen hetzelfde gebied, uitgaande van de stad Rhenen.

A Igeinene literatuur sinds 1945 verschenen:

J. H. Bramlage. Hoe de Topografische kaart tot stand konu. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXVII, 1950, p. 129-145.

J. A. C. E. VAN Roermund. 150 Jaar stafkaart. Topografische Dienst, Delft 1951.

• A. nbsp;nbsp;nbsp;J. Pannekoek. Corm en inhoud van de Nederlandse topografische kaarten. Nederlandse Landmeetkundige Federatie, Rapporten I 1e Congres, I951, p. 36-41.

W. F. DEN Henosi. De Kartografische Afdeling van de Topografische Dienst. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXVI, I959, p. 417-421.

• C. nbsp;nbsp;nbsp;Koeman. Handleiding voor de studie van de topografische kaarten van Nederland. 1750-1850. J. B. Wolters, Groningen, 1963.

Al. Topografische Kaart I : 10.000 (Blad 39 E Zuid, Rhenen, 1965).

Sedert 1951 uit civiele behoeften uitgegeven. Vervaardigd uit vertikale luchtfoto’s I : 20.000. Uitwerking op de schaal 1 : 12.500, waarna vergroting tot I : 10.000. Weergave van de topografie zonder generalisering. Geen hoogtelijnen, hoogtecijfers en namen (sinds 1965 met enige namen). Formaat 62,5 x 100 cm in 658 bladen. Dezelfde kaart voorzien van hoogtecijfers wordt uitgegeven als de hoogtekaart van Nederland (zie Cl) en, voorzien van begrenzingslijnen en Code-Signaturen, als de grondgebruikskaart van Nederland (zie B 1).

Literatuur:

W. Schermerhorn. Een kaart van Nederland op schaal 1 .• 10.000. Nederlandse Landmeetkundige Federatie, Rapporten 9e Congres, 1949, p. 40-45.

• C. nbsp;nbsp;nbsp;A. J. VON Frijtag Drabbe. Een kaart van Nederland op schaal I : 10.000. Nederlandse Landmeetkundige Federatie, Rapporten 9e Congres, 1949, p. 46-52.

A2. Topografische Kaart I : 25.000 (Blad 39 E, Rhenen, 1966).

De vervaardiging nam in 1864 een aanvang na het gereedkomen van de eerste editie op 1 : 50.000. Aanvankelijk alléén voor militair gebruik bestemd, doch in 1887 voor het eerst uitgegeven voor civiel gebruik als de Chromotopografische Kaart van het Koninkrijk der Nederlanden op de schaal I : 25.000. Gedrukt in meerkleuren-steen-druk op het kleine formaat 25 x 40 cm en in 1932 vervangen door het nieuwe type in stereografische projectie, vervaardigd uit luchtfoto’s, op een bladformaat 50 x 40 cm in 372 bladen.

Deze kaart geeft de meest volledige informatie over de topografische en geografische gesteldheid van Nederland. Door toepassing van kleuren en symbolen wordt hierin de aard van het grondgebruik en de begroeiing weergegeven, nl. donkergroen: bos; lichtgroen: weiland; wit: bouwland; geel: zand; lichtbruin: heide en woeste grond. Hoogtelijnen-interval: 2,5 meter. De functies van dit zeer gedetailleerde kaartwerk in een dichtbevolkt land zijn legio. Deze kaart vormt in de eerste plaats een onmisbaar instrument bij alle vormen van ruimtelijke ordening. De militaire editie is sinds I964 vervallen.

Literatuur:

J. J. C. Piket. Het terrein, het landschap en de topografische kaart I : 25.000 van Nederland. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXXllI, 1966, p. 75-84.

A3. Topografische kaart I : 50.000 (Blad 39 Oost, Rhenen, 1966).

De schaal 1 : 50.000 werd reeds circa I840 gekozen als de meest geschikte voor een militaire topografische kaart van het Koninkrijk der Nederlanden. Indertijd gebaseerd op de perceelskaarten van het Kadaster, werd er met een minimum aan generalisering een maximum aan details in opgenomen. Dit resulteerde in de onovertroffen eerste editie in 62 grote kaartbladen uit de jaren 1850-1864. Merkwaardigerwijze is het karakter van de grote dichtheid van de topografie behouden gebleven in de na I864 vervaardigde Chromo-topografische Kaart I : 25.000. De kaart 1 : 50.000 verkreeg toen de naam Stafkaart, een naam die hij tot op heden behouden heeft. In de tegenwoordige uitvoering bestaat de kaart uit 110 bladen, formaat 50 x 40 cm. De inhoud wordt samengesteld uit de topografische kaart 1 : 25.000, waarbij sedert 1959 een sterkere mate van generalisering wordt toegepast dan voordien het geval was. Naast de militaire functie en het algemeen nut voor civiel gebruik ontleent de topografische kaart 1 : 50.000 haar betekenis aan de functie van basiskaart voor de thematische kaarten: Geologische kaart, Bodemkaart en Waterstaatskaart 1 : 50.000 (fragmenten B3, B4, B2).

Literatuur:

• J. nbsp;nbsp;nbsp;Ooms. De generalisatie van de Topografische Kaart op I : 50.000. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXXI, 1964, p. 119-128.

A4. Topografische kaart I : 100.000 (Blad 18, Arnhem, 1958).

De eerste editie van deze kaart werd uitgegeven in 1957/ 58, in 34 bladen, formaat 40 x 50 cm. Aanleiding tot de vervaardiging was de behoefte aan een militaire topografische overzichtskaart voor technische doeleinden waarop een volledige wegen-klassifikatie gegeven werd. Hst accent van deze kaartserie ligt dus op de wegen en verbindingen. De generalisering is vrij sterk, maar laat to h nog herkenning van de topografische structuur toe.

Literatuur:

• C. Koeman. Enkele opmerkingen naar aanleiding van het verschijnen van een Nederlandse topografische kaart I : 100.000. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXV, 1958, p. 368-378.

• A. VAN DER Waag. Nieuwe topografische kaart van Nederland, schaal I : 100.000. De Militaire Spectator, 127, 1958, p. 323-328.

AS. Topografische kaart I : 250.000 (Blad Rotterdam, 1963).

Van deze jongste onder de topografische kaarten werd de eerste editie uitgegeven in 1962/64 in zes bladen, welke verschillende formaten hebben.

Evenals de kaart 1 : 100.000 is deze topografische overzichtskaart in eerste instantie uit militaire behoeften ontstaan doch zij vervult thans ook een belangrijke functie als wegenkaart. De generalisering is zeer sterk doorgevoerd, waardoor het karakter van wegenkaart verkregen werd. Vóór ca. 1955 kende Nederland een topografische overzichtskaart I : 200.000, voor het eerst ongekleurd uitgegeven in 1869, later in kleurendruk, waarin met minimale generalisering een totaalbeeld van de geografische structuur van het land gegeven werd. Na de invoering van de kaartwerken 1 : 100.000 en 1 : 250.000 is de kaart I : 200.000 niet verder bijgehouden en uitgegeven.

Kolom B

Deze kolom bevat voorbeelden van thematische kaartseries, grotendeels op een onderdruk van bestaande topografische kaarten.

BL Grondgebruikskaart 1 : 10.000 (Blad 54 A Zuid, 1, Aardenburg, verkend in 1958), uitgegeven door de Topografische Dienst, Delft.

In 1953 werd begonnen met het aanbrengen van begrenzingen van I7 kategorieën grondgebruik op de basiskaart 1 : 10.000 en tevens met het bepalen van de oppervlakten. Deze grondgebruikskaartering wordt door de Topografische Dienst verricht ten behoeve van het Centraal Bureau voor de Statistiek en van de Rijks Planologische Dienst. De gegevens worden ontleend aan de terreinverkenningen en aangetekend op de luchtfoto’s, welke genomen zijn t.b.v. de kaartering van de topografische kaarten I : 10.000 en I : 25.000. Elk blad wordt vergezeld van een staat waarin de oppervlakten van de genummerde percelen zijn aangegeven, waardoor deze statistisch kunnen worden verwerkt. In 1967 was de eerste grondgebruikskaartering van Nederland voor alle bladen van de kaart 1 : 10.000 voltooid.

Literatuur:

• L. nbsp;nbsp;nbsp;VAN ZuYLEN. Enkele aantekeningen betreffende de opper-vlaktebepaling t.b.v. de grondgebruiksstatistiek en de grond-gehruikskaart. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXXIlI, 1966, p. 453-459.

• B2. nbsp;nbsp;nbsp;Waterstaatskaart 1 : 50.000 (Fragmenten samengesteld uit blad 53, Sluis en blad 54, Terneuzen-West, 1963-65). Formaat 51x41 cm.

Uitgegeven door de Directie Algemene Dienst van de Rijkswaterstaat, ’s-Gravenhage.

Dit is een thematische kaart waarop de volledige waterstaatkundige toestand van Nederland weergegeven is. Met de uitgave van de kaart werd reeds in 1865 begonnen. Als ondergrond dient de topografische kaart I : 50.000. De grenzen van afwateringseenheden worden aangegeven door een brede gekleurde bies. Binnen dit gebied worden onderdelen met een smalle bies in dezelfde kleur aangegeven. Polders binnen een afwateringsgebied gelegen, zijn geheel ingekleurd. Verder bevat de kaart een volledige inventaris van alle kunstwerken, door de mens gebouwd t.b.v. waterbeheersing en bescherming, zoals bijv, dijken, kaden, gemalen, sluizen, riolen, stuwen, dammen.

In verband met de komplexe situatie van de Nederlandse waterhuishouding vervult deze kaart een zeer belangrijke functie en is zij, internationaal gezien, als uniek te beschouwen. De veldverkenningen en de kartografie worden verricht door de Directie Algemene Dienst van de Rijkswaterstaat, afdeling Waterstaatkundige Gegevens, ’s-Gravenhage.

Literatuur:

J. VAN DER Kley. Het ontstaan en de geschiedenis, de functie en de betekenis van de Waterstaatskaart en de kartografische aspecten ervan. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXX, 1965, p. 409-428.

G. Piket. The Water Control Map of the Netherlands. The Cartographic Journal, June 1968, p. 16-27.

• B3. nbsp;nbsp;nbsp;Geologische kaart I : 50.000 (Zeeuws-Vlaanderen, Westblad, 1965). Formaat 54 x 55 cm. Uitgegeven door de Rijks Geologische Dienst, Haarlem.

Nederlands eerste geologische kaart op de schaal 1 : 200.000 is in de jaren 1858-1867 uitgegeven. De geologische kaart 1 : 50.000 (in 189 kwartbladen) verscheen tussen 1925 en 1951 (16 bladen zijn nooit afgedrukt en zullen in de nieuwe uitvoering wórden uitgegeven). Moderne karteringsmethoden en gewijzigde stratigrafische inzichten leverden zoveel nieuwe gegevens op dat een hernieuwde kartering noodzakelijk werd. Deze nieuwe geologische kaart is gebaseerd op het beginsel der profiel-type-legenda. Deze berust op het idee om met een kleur op de kaart niet uitsluitend een karakteristiek te geven van de afzetting aan de oppervlakte, maar tevens de opeenvolging van lagen weer te geven, voorzover deze met handboorgereedschap doorboord kunnen worden.

Voorts gaat de legenda uit van een litho-stratigrafische indeling. Door het toepassen van een profieltype-legenda zal het patroon op de nieuwe geologische kaart 1 : 50.000 in vele gevallen afwijken van dat van de bodemkaart I : 50.000. Dit blijkt uit de gekozen voorbeelden 3B en 4B, waarvoor eenzelfde zeekleigebied in Zeeuws-Vlaanderen gekozen werd: enige in de ondergrond aanwezige geulopvullingen bv. komen niet voor op de bodemkaart. In mei 1969 waren 4 bladen verschenen, waaronder enige gecombineerde die meerdere bladen van de topografische kaart omvatten.

Literatuur:

B. P. Hageman. De profieltype-legenda van de nieuwe Geologische Kaart voor het zeeklei- en rivierkleigebied.Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXX, I963, p. 2I7-229.

M. Dansen. De kleurkeuze van de Geologische Kaart van Nederland en de kartografische consequentie. Geografisch Tijdschrift, Nieuwe Reeks 11, 1968, p. 271-286.

• B4. nbsp;nbsp;nbsp;Bodemkaart I : 50.000 (Blad 53, Sluis/54, Terneuzen-West, 1967). Formaat 38 x 54 cm. Uitgegeven door het Centrum van landbouwpublicaties en landbouwdocumen-tatie, Wageningen.

De bodemkaarten van Nederland worden vervaardigd door de Stichting voor Bodemkartering te Wageningen. De bodemkaart van Nederland I : 50.000, waarvan het eerste blad in 1964 is verschenen, volgt de bladindeling en de (sterk vereenvoudigde) topografie van de topografische kaart I : 50.000. De kaart geeft in ruim 300 onderscheidingen een beeld van de opbouw van de bodem tot een diepte van 1,20 m. Elke legenda-eenheid (aangegeven met een kleur en een zwart symbool) bestaat uit een combinatie van kenmerken, zoals de aard van het materiaal (o.a. zeeklei, zand, leem, diverse veensoorten), het klei-, Ieem-of zandgehalte van de bovengrond, het kalkgehalte en de veranderingen in de samenstelling van de grond met de diepte. Ook wordt (met blauwe cijfers) de fluctuatie in de grondwaterstand aangegeven. In mei 1969 waren 13 bladen verschenen. De figuratie van de bodemkaart sluit in vele gevallen nauw aan bij die van de geologische kaart (zie B3), maar geeft meer en andersoortige details betreffende de bovenste I,20 m. Er bestaan meer gedetailleerde bodemkaarten (1 : 10.000 - I : 25.000) van afzonderlijke gebieden, die deels in druk zijn verschenen, deels als interne rapporten beschikbaar zijn.

Literatuur:

J. P. Heerema en G. G. L. Steur. Enkele kartografische aspecten van de bodemkaart van Nederland I : 50.000. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXXI, 1964,p. 489-501.

G. G. L. Steur. De bodemkaart van Nederland, schaal I : 50.000. Enkele aspecten van de legenda-indeting en de nomenclatuur van de kaarteenheden. Boor en Spade XV, 1966, p. 43-58.

• B5. nbsp;nbsp;nbsp;Bodemkaart I : 200.000 (Blad 7, 1960).

Deze kaart bestaat uit 9 bladen 2 legendabladen en is opgenomen in de Atlas van Nederland (blad IV - I t/m I I), zodat daarnaar kan worden verwezen. Het is een uitgave van de Stichting voor Bodemkartering ( I 960/62).

Kolom C

De derde kolom bevat fragmenten van enige kaartseries bestemd voor technische doeleinden en voor het verkeer te water en te land.

CL Hoogtekaart I : 10.000 (Blad 40 E Zuid, Doesburg). Uitgegeven door de Topografische Dienst, Delft.

Op voorstel van de Meetkundige Dienst van de Rijkswaterstaat en de Topografische Dienst is in 1961 besloten tot het samenstellen van een hoogtekaart van Nederland. Deze kaart heeft als grondslag de topografische kaart op schaal 1 : 10.000. De dichtheid van het net van hoogtepunten bedraagt ongeveer 1 punt per hectare. De hoogte-getallen zijn afgerond in decimeters.

De Meetkundige Dienst van de Rijkswaterstaat verzamelt en controleert de bij de verschillende overheids-, semi-overheids- en particuliere diensten aanwezige hoogte-gegevens en verzorgt zelf de hoogtemeting van de gebieden waarvan nog geen hoogtegegevens bestaan. De Topografische Dienst verzorgt de reproduktie van de kaarten en geeft deze uit. De verwachting bestaat dat omstreeks 1975 van het hele land hoogtekaarten beschikbaar zullen zijn.

Literatuur:

P. VAN DEN Burgh. De Hoogtekaart van Nederland.Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. l.XXV, p. 381-383, 1958.

J. Ooms. De Hoogtekaart van Nederland. Geografisch Tijdschrift, Nieuwe Reeks, 11, 1968, p. 73-84.

C2. Rivierkaart I ; 2.000 (Gedeelte Hollandse IJssel, Blad 609, 1964). Formaat 56 x 98 cm. Uitgegeven door de Meetkundige Dienst van de Rijkswaterstaat, Delft.

Reeds in 1864 beschikte Nederland over een volledige serie kaarten, schaal 1 : 10.000, van de hoofdrivieren Rijn, Maas, Waal, I.ek, IJssel binnen het Rijk. Vanaf 1961

is de uitvoering van de kaarten en de schaal gewijzigd, waardoor de kaarten niet meer in offset gedrukt worden doch als diazokopieën verstrekt worden. De schaal van het merendeel dezer nieuwe kaarten is I : 5.000, echter 1 : 2.000 voor het gedeelte benedenstrooms Krimpen a/d Lek, Gorinchem en Moerdijk. Op de kaarten staat het gebied binnen de bandijken (winterkering) afgebeeld, met alle topografie en kunstwerken en hoogtecijfers die voor het technische beheer van de rivieren nodig zijn.

Lileraliiiir:

S. Rienstra. De ulnemene Rivierkatirl. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXV, 1958, p. 384-386.

M. F. Boode. De Rivierktiiirl in gewijdfide vorm.Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXXI, I964,p. 129-132.

J. ScHOKKENKAMP. De Rivierkuiirl van Nederland. Kaartbulletin no. 17,juli 1968, p. 21-32.

C3. Zeekaart I : 150.000 (Blad Noordzee, Nederlandse kust. Goeree tot Texel. No. 1350, 1967). Formaat 98 x 66 cm. Uitgegeven door de Hydrografische Dienst der Kon. Ned. Marine, ’s-Gravenhage.

De zeekaarten van de Nederlandse kusten worden in verschillende schalen uitgegeven, afhankelijk van de functie. Fragment C3 (zeeweg naar Rotterdam en Europoort) representeert de serie I : 150.()()(), welke vijf bladen omvat. Naast de navigatiekaarten voor de grote vaart en voor de Marine publiceert de Hydrografische Dienst kaarten voor zeil- en motorjachten (zie C4), visserijkaarten, stroomkaarten en een stroomatlas.

De bijzonder grote betekenis van de Noordzeehavens voor de economie van Europa brengt een zware verantwoordelijkheid met zich mee. Tengevolge van de veranderlijkheid van de zeebodem langs de Nederlandse kust vindt een frequente opname plaats opdat veilige navigatie naar de grote havens verzekerd wordt.

Literataar:

Catalagas van Nederlandse zeekaarten en boekwerken, uitgegeven door de Chef der Hydrografie, ’s-Gravenhage, 1968.

J. A. Schüller. De maritieme eartonrafie en de ontwikkeling van hel Hydrografisch Bureau. Marineblad, dec. 1949, p. 737-874.

G. D. Raasveldt. Het aandeel van de Hydrografische Dienst der Koninklijke Marine in de kuartering van de Noordzee. Geografisch Tijdschrift, Nieuwe Reeks, 11, 1968, p. 444-447.

C4.ANIVB waterkaan I : 50.000 (1968). Uitgegeven door de Kon. Ned. Toeristenbond ANWB, ’s-Gravenhage.

Deze kaarten zijn bestemd voor het watertoerisme op de Nederlandse binnenwateren en meren. Het IJsselmeer, het Waddengebied en de Deltawateren worden bestreken door de Kaarten voor zeil- en motorjachten, uitgegeven door de Hydrografische Dienst der Kon. Ned. Marine.

C5. ANIVB aatokaart 1 : 200.000 (Blad Midden-Neder-land, 1968). Formaat 50 x 113 cm. Uitgegeven door de Koninklijke Nederlandsche Toeristenbond ANWB, ’s-Gravenhage.

Sedert de oprichting van de ANWB in 1883 behoort de uitgave van een kaart van Nederland op schaal I : 200.000 tot de traditie. Aanvankelijk werd hiervoor een opdruk op de topografische kaart I : 200.000 gebruikt, doch vanaf 1893 werd hieruit voor het rijwieltoerisme een geheel nieuwe kaart in 36 bladen (formaat 19 x 23 cm) samengesteld, die nog veel gelijkenis met het voorbeeld vertoonde en tot 1940, toen de uitgave werd gestaakt, voortdurend werd bijgewerkt.

De huidige autokaart vervult thans een bijzonder nuttige functie voor alle weggebruikers. Voor de bijhouding beschikt de ANWB over een staf deskundige medewerkers die tevens op ander gebied het wegverkeer in Nederland goede diensten bewijst. Deze semi-officiële autokaart van Nederland heeft ook als informatiebron voor afgeleide kaarten een belangrijke betekenis.

Kolom D

Stadskartograjie en Kadasterkaarten.

Drie fragmenten van kolom D geven een beeld van de plattegronden die in vele steden door de gemeentelijke landmeetkundige diensten worden vervaardigd en die in de maatschappelijke en technologische organisatie van een stad een belangrijke functie vervullen.

De fragmenten, evenals de toegevoegde luchtfoto (van KLM Aerocarto) hebben betrekking op het centrum van ’s-Gravenhage. Zij tonen de I3e-eeuwse residentie van de graven van Holland op het Binnenhof, die geleidelijk werd omringd door gebouwen uit de 17e en 18e eeuw nadat het complex de regeringszetel van de Republiek der Verenigde Nederlanden was geworden. Thans huisvesten de gebouwen o.a. de Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal en enige ministeries.

Hoewel in dit voorbeeld ’s-Gravenhage is gekozen had men ook Amsterdam of Rotterdam kunnen kiezen omdat er een grote mate van overeenstemming in uitvoering en kwaliteit tussen de kaartwerken van deze drie grootste steden van Nederland bestaat.

Het laatste fragment toont een kadastraal plan uit het « zelfde gebied.

D2, 3, 4. Plattegronden van de stad 's-Gravenhage. Uitgegeven door de Gemeentelijke Dienst voor de Volkshuisvesting, ’s-Gravenhage.

D2. Stadskaart I : 10.000 (Oostelijk blad, 1965). Formaat 85 x 72 cm.

Deze kaart vervult de functie van algemene overzichtskaart. Uitgegeven in twee bladen, gedrukt in 9 kleuren. Samengesteld uit de kaart I : 5.000, met de nodige generalisatie.

D3. Stadskaart 1 : 5.000. Blad 15, 1965. Formaat 85 x 72 cm. Uitgegeven in 12 bladen, gedrukt in 8 kleuren en samengesteld uit de basiskaart I : I.000 voor het binnen de gemeentegrens gelegen gedeelte, daarbuiten met behulp van andere gegevens.

D4. Stadskaart I : 2.000. Blad 29, 1965. Formaat 70 x 90 cm.

Deze kaartserie omvat 37 bladen. Samengesteld uit de basiskaart I : 1.000 en gedrukt in offset.

Literatuur:

I. Hage. Plattegrond van Rotterdam, schaal I : 10.000. uitgegeven door de afdeling Kartografie van de dienst van Gemeentewerken. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXVII, 1960, p. 443-447.

P. J. Bakker. De kaart van Amsterdam. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXIX 1962, p. 297-304.

G. J. Zuidhoek. Het gebruik van plans en topografische kaarten bij een sociaal-economisch bureau van een sledehoiiwkiindige afdeling. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. LXXXI, 1964, p. 377-390.

P. J. Bakker. De nieuwe kaart van Amsterdam op schaal I : 10.000. Geografisch Tijdschrift', Nieuwe Reeks, II, 1968, p. 440-443.

1)5. Kadasterkaart I : I.000.

Vervaardigd door het bureau van de landmeetkundige dienst van het Kadaster te ’s-Gravenhage, ressorterend onder het Ministerie van Financiën, ’s-Gravenhage.

De kadastrale plans van Nederland worden vervaardigd op de schalen 1 : I.()()(), I : 2.000 en I : 5.()()(), afhankelijk van de gedetailleerdheid van de perceelstructuur. De eerste kadastrale opmeting is reeds in 1812 naar Frans voorbeeld aangevangen en was in 1831 voltooid (de provincie Limburg in 1843). De oudere plans zijn op de schalen 1 : 1.250 en I : 2.500.

Totaal aantal plans ca. 24.000, formaat 70 x 100 cm. Reprodukties worden d.m.v. diazokopie of fotokopie vervaardigd. Op de plans vinden we de kadastrale grenzen van zakelijke rechten (eigendom etc.), gebouwen en de nummers van de percelen aangegeven. Topografie die niet samenvalt met kadastrale grenzen wordt in het algemeen niet aangegeven.

Blad 1-3 is samengesteld onder redactie van prof. dr. ir. C. Koeman, Geografisch Instituut der Rijksuniversiteit te Utrecht.

Explanation

This sheet gives twenty fragments of map series in general use in the Netherlands. Because these fragments do not carry a legend, the original maps must be consulted for complete information.

Column A: Topographic Maps

The cartographic execution of the various map series published by the Netherlands Topographic Service (Delft) still shows affinities with the first 1 : 50,000 series published 1850-1864 (see sheet 1-6: fragments B4 and D3). Series on other scales were produced in the course of the nineteenth and twentieth centuries. In 1932, the photogrammetric method came into general use and the old Bonne projection was replaced by the stereographic projection.

A conspicuous feature of the I : 25,000 and 1 : 50,000 maps is that they contain much information on land use, differentiating between grass land, arable land, heath, etc. These indications were already given on the first on-coloured edition of the I : 50,000 map, and at present they are shown in colours.

The Topographic Service belongs to the Ministry of Defence, and originally the production of most of the series was dictated by military requirements. The publication of the 1 : IO,()()() series, however, was undertaken in 1951 at the request of the Ministry of Agriculture.

Al. Topographic Map 1 : 10,000 (Sheet 39 E South, I965). This is an outline map without contours, spot heights, or names (a few names are given since 1965). It is based on vertical aerial photographs with a scale of I : 20,000, and was plotted on the scale of I : 12,500, without generalization, and enlarged to 1 : I(),()()O. The series was started in 1951 and consists of 658 sheets measuring 62.5 x 100 cm. A2. Topographic Map 1 : 25,000 (Sheet 39 E, 1966).

This colour-printed series was started in I864, after the completion of the first uncoloured 1 : 50,000 series. The present form of cartographic execution, with a contour-interval of 2.5 metres, was adopted in 1932. The series consists of 369 sheets measuring 40 x 50 cm. This is the series most widely used for civilian purposes.

A3. Topographic Map 1 : 50,000 (Sheet 39 East, 1966). The original uncoloured I : 50,000 series, published 1850-I864 in 62 full sheets, was based on the land registry maps of the individual municipalities, and was outstanding for its wealth of detail.

The present coloured edition is derived by generalization from the I : 25,000 map, and consists of I 10 sheets measuring 40 x 50 cm. It served as the basis for the geological, soil, and water-management maps (fragments B3, B4, B2). A4. Topographic Map I : 100,000 (Sheet 18, 1958).

The I : 100,000 series, consisting of 34 sheets measuring 40 x 50 cm, has been published since 1957 to satisfy military requirements, one of the objectives being a new road classification. It is rather strongly generalized.

AS. Topographic Map 1 : 250,000 (Sheet Rotterdam, 1963).

This series, too, arose from military needs, and was first published 1962-64 on six sheets of different sizes. It is extremely generalized and serves mainly as a road map.

A topographic map on the scale of 1 : 200,000, first published in 1869 and afterwards executed in colour-printing, was much less generalized and showed a wealth of geographical detail. Its publication was discontinued around 1955.

Column B

This column contains examples of thematic map series based mainly on existing topographic map series.

• Bl. nbsp;nbsp;nbsp;Land Use Map 1 : 10,000 (Sheet 54 A South 1, surveyed 1958).

The Land Use Map was plotted on the topographic outline map 1 : 10,000, and is itself also an outline map. It is based on the land-use data collected on aerial photographs by the Topographic Service during their topographic surveys. Each sheet is accompanied by registers giving the surfaces of the numbered areas, which makes it possible to use these data for statistical purposes. The survey was started in 1953 and completed in 1967.

• B2. nbsp;nbsp;nbsp;ifater Management Map 1 : 50,000 (Sheets 53 amp;nbsp;54, 1963/65).

The Water Management Map, published in colour since 1865 on the basis of the topographic 1 : 50,000 map, is probably unique in the world of cartography, being typical of conditions in the Netherlands. The areas in which special water levels are maintained (mostly artificially controlled) are indicated by coloured margins and solid colours. The map also shows the technical features necessary for controlling water levels, such as dikes, dams, sluices, pumping stations, etc. (See paper by G. Piket in The Cartographic Journal, June 1968, p. 16-27).

• B3. nbsp;nbsp;nbsp;Geological Map 1 : 50,000 (Sheet Zeeuws-Vlaan-deren, 1965).

The first geological map of the Netherlands on the scale of 1 : 200,000 dates from 1858-1867. A second one, on the scale of I ; 50,000 (in I 89 quarter-sheets), was published by the Geological Survey (Haarlem) between 1925 and 1951 (a few of the sheets have never been printed). Modern methods of surveying and the abundance of new data, especially on the shallow sub-soil, recently necessitated a new survey, the first sheet of which was published in 1964. This series differs from most geological maps in that a single colour represents a superposition of certain formation, i.e. a certain vertical profile, thus showing features in the (shallow) sub-soil which are not visible at the surface. Examples in fragment B3 are buried channel fills that do not appear on the soil map (B4) of the same area. As of May I969, 4 sheets have been published; some of these are combined sheets covering a larger number of topographic sheets.

• B4. nbsp;nbsp;nbsp;Soil Map I : 50,000 (Sheet 53-54, I 967).

Detailed soil maps on various scales have been published by the Soil Survey Institute (Wageningen) since 1945. The publication of a soil map of the whole country, based on the sheets of the topographic map 1 ; 50,000 (although more generalized) was started in 1964. The complete legend for the whole country will comprise about 300 units. As of May 1969, I 3 sheets have been published.

• B5. nbsp;nbsp;nbsp;Soil Map I : 200,000 (Sheet 7, I960).

This map, published in 1960/62 on 9 sheets (plus 2 sheets for the legend), is included in the Atlas of the Netherlands as Sheets IV-1 to 1V-11, to which the reader is referred.

Column C

The third column contains fragments of some maps issued for technical purposes, navigation, and traffic. d.Altimetric Map 1 : 10,000 (Sheet 40 E South).

This map is based on the topographic outline map I ; 10,000, and contains spot heights on an average distance of 100 m, obtained by levelings from various sources, the altitudes being rounded off to the nearest 0.I metres.

C2. River Charl I : 2.000 (Sheet 609, I964).

As early as 1864, a series of detailed charts of the main rivers with their banks, on the scale of I : I(),()()O, was completed. Since 1961, a scale of I : 5,000 (I : 2,000 for some downstream parts) has been applied and the maps are no longer issued in printed form but as ozalid copies. C3. Nautical Chart I : I 50,000 (Sheet 1350; 1967).

The Hydrographic Service of the Royal Netherlands Navy (The Hague) publishes charts on various scales. The rapid changes in the bottom configuration along the Netherlands’ coast necessitates frequent revisions. This fragment is taken from the series on the scale of I : I 50,000. C4. Inland Waterways Chart I : 50,000.

Charts for yachtsmen covering the inland waterways and lakes are published by the Royal Netherlands Touring Club, and those of the coastal waters by the Hydrographic Service. The fragment shows an example of the former.

C5. Road Map I : 200,000

Among the numerous road maps intended for motoring, a fragment has been selected from the road map of the Royal Netherlands Touring Club.

The data for the frequent revisions are collected by staff members of this organization. As early as 1893, this Touring Club had compiled a road map of the country in 36 sheets on the same scale, at that time intended for bicycle tourism.

Column D: Plans

In many places the municipal surveying services have published detailed town plans on various scales. The selected fragments, as well as an aerial photograph, show the historical centre of The Hague, consisting of the thirtheenth century residence of the former counts of Holland surrounded by buildings erected in the seventeenth and eighteenth centuries after the city had become the seat of government of the Republic of the United Netherlands, and now housing the Parliament and several ministries.

The last fragment is an example of Land Registry (Cadastral) plans.

02,3,4. Town Plans of The Hague, 1965.

The plan on the scale of 1 : 2,000, comprising 37 sheets executed as outline maps, has been compiled from the basic plan on 1 : 1,000. The plan on the scale of I ; 5,000 consists of twelve sheets and the general plan on the scale of I : 10,000 of two sheets; these plans are printed in eight and nine colours, respectively.

D5. Land Registry Map I : I ,000.

These plans, made for every municipality, show the boundaries of properties and the buildings. The first cadastral survey was carried out between 1812 and 1831, to serve as a basis for land taxation; the plans are constantly revised by the Cadastral Survey. At present, the scales of I : 1,000, 1 : 2,000, and 1 : 5,000 are in use. The plans are not printed, but copies can be obtained.

Sheet 1-3 was compiled under the supervision of Professor C. Koeman, Department of Geography, University of Utrecht.

• A. nbsp;nbsp;nbsp;Inleiding

De Nederlandse kust heeft, evenals die van andere deltagebieden, tot in de laatste paar duizend jaar ingrijpende veranderingen ondergaan, zowel door landverlies als door aangroei van het land. Dit is niet alleen het resultaat van een wisselwerking tussen verscheidene natuurlijke processen, maar ook, en in toenemende mate, van ingrepen van de mens. Eigenlijk is vrijwel de gehele lage, holocene helft van Nederland ontstaan onder invloed van de zee of van de stand van de zeespiegel. In deze toelichting wordt de kustzone evenwel in meer beperkte zin opgevat, nl. als de stroken land en water aan weerskanten van de kustlijn.

In grote lijnen kan men in Nederland drie hoofdtypen van kusten onderscheiden:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;Langs de open Noordzeekust vinden we bijna overal een hoge duinkust met daarvoor een zandstrand. Deze duinkust bestaat uit een aaneengesloten, in de lengterichting zwak concaaf middendeel, terwijl de beide uiteinden op de Zeeuws-Zuidhollandse en de Waddeneilanden door zeegaten zijn onderbroken.

• b. nbsp;nbsp;nbsp;Het tweede hoofdtype is de door dijken beschermde laaglandkust. Het laagland ligt vaak beneden de zeespiegel, nl. bij de veengebieden en bij vele reeds in de Middeleeuwen bedijkte zeekleigebieden, die door langdurige bodemdaling en inklinking hun lage ligging hebben gekregen; nog lager liggen de drooggemalen zeebodems van de IJsselmeerpolders. Een ligging even boven de zeespiegel vindt men bij hoog opgeslibde schorren en kwelders die pas gedurende de laatste eeuwen zijn bedijkt, zoals langs de Noordkust van Groningen en Friesland.

• c. nbsp;nbsp;nbsp;Een derde kusttype wordt gevormd door de ,,hoge” of klifkusten, in ons land beperkt tot de plaatsen waar een pleistoceen heuvelland direct aan zee grenst. De meeste hiervan lagen langs de vroegere Zuiderzee (Gaas-terland. Land van Vollenhove, Veluwe, Gooi) en grenzen dus thans aan het IJsselmeer of de IJsselmeerpolders met hun randmeren. Slechts een paar kleine stukjes worden nog door zeewater bespoeld, zij het ook niet door de open zee (noordkust van Wieringen, beschermd door een dijk, kust bij Bergen op Zoom).

• B. nbsp;nbsp;nbsp;Ontwikkeling

De hoge duinkust zoals we die nu kennen, is nog geen duizend jaar oud en is in hoofdzaak ontstaan tussen de 12e en de 17e eeuw. Gedurende enige duizenden jaren daarvoor werd het land aan de zeezijde beschermd door een gordel van min of meer evenwijdige strandwallen met läge duintjes. De strandwallen hebben zieh bij de zeespiegelrijzing na de laatste ijstijd geleidelijk landwaarts verplaatst tot hun tegenwoordige ligging (zie blad VIII-1 E) en zijn daarna, bij een meer constante zeespiegel westwaarts aangegroeid (blad VllI-2 A). De gordel van Strandwallen had een wat sterkere kromming dan de tegenwoordige kust; de in zee vooruitstekende delen ten Z. van Den Haag en ten N. van Bergen (blad VIII-2 B) zijn echter weggeslagen. Hierdoor en door het steiler worden van het kustprofiel kwam zand beschikbaar voor de vorming van de jonge duinen vanaf de 12e eeuw.

Het uitgestrekte laagland achter de strandwallen was tot enkele eeuwen voor onze jaartelling een uitgebreid veengebied. Inbraken van de zee bereikten hun maximum na de Karolingische tijd, waarbij bijna geheel Zeeland, de Zuid-Hollandse eilanden en het N. van Noord-Holland tijdelijk zijn overstroomd. Bedijking was aanvankelijk beperkt tot het afdammen van geulen en tot kleine ringdijken rondom kielplaten, doch in de 12e eeuw werd het grootste deel van het toen bewoonbare vasteland reeds door dijken omringd. Tegenover de geleidelijke landaanwinning in de volgende eeuwen stonden ook tijdelijke of zelfs blijvende verliezen (Biesbos, deel van de Dollard, verdronken land in Zeeland, zie bl. VIII-3 B en VIII-4).

De laatste fazen in de kustontwikkeling vormen de afsluiting en gedeeltelijke droogmaking van de Zuiderzee, waartoe, na de overstroming van 1916, in 1918 werd besloten, en de uitvoering van de Deltawerken, waardoor de Zeeuws-Zuidhollandse wateren gedeeltelijk worden afgesloten, na de stormramp van 1953.

• C. nbsp;nbsp;nbsp;De zee

Een laaglandkust, zoals die van ons land, wordt sterk beïnvloed door de waterbewegingen in zee, in het bijzonder de getijbewegingen en de golfslag, die de sedi-mentdeeltjes van de zeebodem in beweging brengen en verplaatsen.

Het gemiddelde verschil tussen hoog- en laagwater bedraagt langs de Nederlandse kust van zuid naar noord:

Vlissingen 3,8 m

Hoek van Holland I,65 m

IJmuiden 1,6 m

Den Helder 1,35 m

Harlingen 1,8 m

Delfzijl 2,8 m

Bij springvloed zijn de waterstanden beduidend hoger; nog hogere waterstanden worden bereikt tijdens (overigens weinig voorkomende) stormvloeden ontstaan door een langdurige storm naar de kust toe, vooral als deze samenvalt met een springvloed en de wind uit noord-noordwestelijke richting waait.

De maximale getijstromen, parallel aan de kust en buiten de brandingszone, hebben gemiddelde snelheden van

0,75 tot 1 m/s; met springvloed zijn de maximale waarden 1 tot 1,5 m/s. De reststroming, die het uiteindelijke resultaat is van de getijbewegingen, is noordwaarts gericht.

Naast getijden hebben ook wind en golven (incl. deining) een belangrijke invloed op het gedrag van de kust; de deining die onze kust bereikt, is over het algemeen afkomstig uit het noordelijk deel van de Noordzee. De op de kust gerichte golfenergie heeft, evenals de getijstromen, een noordwaarts resulterende component. Hierdoor kan een uiteindelijk zandtransport in noordwaartse richting optreden.

Als gevolg van stroming, wind en golven wordt het strandprofiel gevormd. De dwarsdoorsnede kan in het algemeen worden benaderd door een parabool. De helling van het natte strand, die afhankelijk is van de veelal tussen 0,15 en 0,2 mm liggende korrelgrootte, varieert van 1 op 40 bij grof zand tot 1 op 70 bij fijn zand.Beneden de laagwaterlijn neemt de helling af.

In het zuidelijke, trechtervormige deel van de Noordzee liggen, min of meer evenwijdig aan de Belgische kust en in de richting van de getijstromen, verscheidene langgerekte banken. De voor het Frans-Belgische deel van de kust liggende banken (buiten ons kaartblad), de Vlaamse banken, bestaan geheel uit zand. De banken voor de kust van Zeeland, zoals de Steenbanken, de Middelbank en de Schouwenbank, bestaan daarentegen gedeeltelijk uit de onderliggende afzettingen, waarin tot 30 m diepe erosiegeulen zijn uitgeschuurd. Hierop zijn dwarse zandgolven gesuperponeerd.

Ten W. van de aaneengesloten kust van Holland, op dieptes van meer dan 15 of 20 m, is de zeebodem bedekt met megaribbels of zandgolven, waarvan de kamlijnen ongeveer loodrecht op de kust zijn gericht. De hoogte varieert van 3 tot meer dan 10 m, de golflengte bedraagt gemiddeld 300 m. Het dwarsprofiel is asymmetrisch: de steilste helling is naar het N. gericht, in overeenstemming met de richting van de getijstroom.

De bodem van het noordelijk gedeelte van de Nederlandse Noordzee is over het algemeen vrij vlak.

In de zeegaten tussen de eilanden vindt door de getijden een belangrijke uitwisseling van water met de aangrenzende zeegebieden plaats. De getijstromen zijn hier in diepe, zieh lateraal verplaatsende geulen geconcentreerd. De vloed- en de ebstroom volgen soms verschillende geulen, waarbij de vloedgeul, naarmate het water zich binnenwaarts verspreidt, naar binnen toe ondieper wordt en vervaagt, en de ebgeul naar buiten toe. Het door de ebstroom meegevoerde zand wordt buitengaats, waar het water zich in de breedte uitspreidt, weer afgezet en vormt daar, samen met het zand dat langs de kust wordt verplaatst, een onderwater-delta of buitendelta. Naarmate de onderwater-delta aangroeit wordt het zand door golven en vloedstroom weer teruggevoerd, waarbij zich op langere termijn een dynamisch evenwicht instelt.

In de Waddenzee, dus aan de binnenzijde van de zeegaten, wordt het met de vloedstroom binnenkomende water verspreid door stelsels van zich in alle richtingen vertakkende geulen, die zich geleidelijk lateraal verplaatsen. De Waddenzee bestaat dus in zekere zin uit een aaneenschakeling van onderwaterdelta’s, die hier echter veel breder zijn dan aan de zeezijde. Het door de vloedstroom meegevoerde zand wordt uitgespreid op de zandige wadplaten, die bij eb droogvallen. Slechts dicht bij het vasteland, waar een begroeiing met zoutplanten optreedt, worden ook de fijnste zanddeeltjes en klei vastgehouden, waardoor er kwelders (in Zeeland schorren) ontstaan. De sedimentatie wordt kunstmatig bevorderd door de aanleg van greppels en rijshouten vlechtwerk. Zodra een kwelder of schor hoog genoeg is opgeslibd kan deze worden ingepolderd.

Met de aanleg van de deltadammen zullen de onderwaterdelta’s van de Zeeuws-Zuidhollandse estuaria geheel of gedeeltelijk buiten werking komen en zal de kust geleidelijk rechter worden.

• D. nbsp;nbsp;nbsp;De kust als waterkering

De Nederlandse duin- en strandkust vormt een natuurlijke en flexibele waterkering. Op sommige plaatsen zijn de duinen zeer breed (4'/2 km bij Schoorl, Haarlem en Vogelenzang); smal maar hoog zijn ze plaatselijk op Walcheren. Op plaatsen waar de duingordel geheel of goeddeels is onderbroken, vormen zeedijken de waterkering (Westkapeise zeedijk. Flauwe Werk op Goeree, Hondsbosse en Pettemer zeewering, Helderse zeedijk) of zijn achter de smalle duinen slaperdijken aangelegd (Zeeuws-Vlaanderen, Delfland).

De kust kan in evenwicht zijn (dit geldt voor circa 30% van de kust) of achteruitgaan door erosie (circa 40%) of aangroeien door sedimentatie (circa 30%). De voor- of achteruitgang van de kust is over het algemeen klein, enkele dm per jaar, maar kan in incidentele gevallen oplopen tot vele meters per jaar.

Tot voor kort werd getracht de plaatselijk optredende kusterosie tot staan te brengen door de aanleg van strandhoofden, die loodrecht op de kust staan. De huidige opvattingen gaan uit naar meer flexibele methoden van verdediging, zoals het kunstmatig aanvoeren van zand op het strand, zg. zandsuppletie (Noord-Beveland, Goeree, Voorne, Scheveningen) of het bevorderen van de sedimentatie van zand met behulp van paalrijen (Schouwen, Maasvlakte, Griend).

De Nederlandse laaglandkusten moeten worden beschermd door dijken, die niet de flexibiliteit hebben van een duin- en strandkust. De àanvaarding van de Deltawet opende de mogelijkheid de noodzakelijke versterking van de zeewaterkeringen en het afsluiten van de zeegaten gecoördineerd en volgens landelijke normen aan te vatten. De belangrijkste norm is de hoogte van de waterstand die de waterkering moet kunnen keren, het zgn. ontwerppeil. Dit is zodanig vastgesteld dat de kans op overschrijding hiervan voor het ,,hart van Holland” eens per 10.000 jaar is; een overschrijdingskans van eens per 4000 jaar is aanvaard voor de overige delen van Nederland. Verhoging van de zeewaterkeringen is thans (1977) voor ruim 35% gereed; de voltooiing van het gehele werk is gepland voor 1985.

De afsluitdam van de Oosterschelde zal - overeenkomstig de gewijzigde tegenwoordige inzichten omtrent milieubehoud c.a. - door het aanbrengen van openingen worden uitgevoerd als een doorlatende dam. Hierdoor zal een gedempt getij op de Oosterschelde worden gehandhaafd; in geval van hoge buitenwaterstanden, zullen de openingen kunnen worden gesloten.

Een bijkomstig maar belangrijk voordeel is de verkeersfunctie welke in het bijzonder de Afsluitdijk en de Deltadammen vervullen door de aanleg van grote verkeerswegen, veelal op de brede binnenbermen van deze dijken.

• E. nbsp;nbsp;nbsp;De kust en de scheepvaart

Tot in de 19e eeuw vormden de natuurlijk ontstane doorsnijdingen van de duinkust de enige toegangen tot het land voor de zeescheepvaart. Reeds in de latere Middeleeuwen kwamen met de ontwikkeling van de overzeese handel en scheepvaart vele Nederlandse steden aan of nabij de Zuiderzee, de benedenrivieren en de Zeeuws-Zuidhollandse wateren tot bloei. Met het groter worden van de schepen en de behoefte aan kapitaal en arbeidskrachten concentreerden overzeese handel en scheepvaart en de daarmee samenhangende industrie zich meer in enkele grote steden, eerst in hoofdzaak in Amsterdam, later vooral in Rotterdam en omgeving.

Omstreeks 1865 werd vrijwel gelijktijdig begonnen met de aanleg van het Noordzeekanaal en de Nieuwe Waterweg, waarvoor de duinkust te IJmuiden en Hoek van Holland moest worden doorgraven. Voor de bouw van de haven te Scheveningen werd de duinkust omstreeks 1900 nogmaals doorsneden.

Met de sterke toeneming van het goederenvervoer moesten de vaarwegen naar de havens herhaaldelijk worden verbreed en verdiept. Spectaculair in dit verband is de aanleg van de Eurogeul nabij Hoek van Holland, die tot ongeveer 45 km in zee reikt en thans toegankelijk is voor schepen met een diepgang tot ruim 20 m (68 ft). De aanleg van deze en andere scheepvaartgeulen is mogelijk geworden door de ontwikkeling van uiterst modern baggermaterieel (sleephopperzuigers).

De kust, alsmede de vele ondiepten voor de kust kunnen vooral bij storm voor de schepen gevaar opleveren voor strandingen. Ter beveiliging van de scheepvaart zijn langs de kust vuurtorens en geleidelichten opgesteld en zijn op zee - vooral ter bebakening van de vaargeulen -lichtboeien aangebracht. Tegenwoordig wordt tevens gebruik gemaakt van radar en radiografische plaatsbepa-lingssystemen, terwijl de zeeschepen nabij de haventoegangen moeten worden begeleid door loodsen.

Ondanks deze voorzieningen komen strandingen van schepen en in het algemeen ongelukken op zee nog steeds voor. Voor het verlenen van assistentie zijn een aantal organisaties werkzaam. Hiervan zijn vooral bekend de in 1824 opgerichte en in particuliere handen zijnde Koninklijke Noord- en Zuid-Hollandsche Redding-Maatschappij (K.N.Z.H.R.M.) en de Koninklijke Zuid-Hollandse Maatschappij tot Redding van Schipbreukelingen (K.Z.H.M.R.S.), die langs de gehele kust reddingstations hebben ingericht.

• F. nbsp;nbsp;nbsp;De kust en de recreatie

De functie van de duinkust met zijn gunstige zandstranden ten aanzien van de recreatie is tot ontwikkeling gekomen in de tweede helft van de 19e eeuw met de aanleg van de spoorwegen en stoomtramlijnen, later ook van elektrische lijnen. Enkele zeebadplaatsen hadden een belangrijk aandeel aan buitenlandse gasten, waarvoor grote hotels verrezen (waarvan er enige nu weer worden afgebroken); het merendeel van de bezoekers van het strand kwam echter uit Nederland, zowel de pensiongasten als de dagjesmensen uit de nabijgelegen grote steden.

Na de tweede wereldoorlog is dit met de heerschappij van het autoverkeer geheel gewijzigd: de toeristen-stroom verspreidt zich over een veel groter aantal plaatsen (ook op de Waddeneilanden en de Zeeuws-Zuidhollandse eilanden), overal worden campings en bungalowparken aangelegd, en het autoverkeer uit het buitenland, vooral vanuit Duitsland, verstopt op weekends soms de wegen. Voor de andere functies van de duinen (waterkering, waterwinning, natuurbehoud) is het gelukkig dat slechts een beperkt aantal autowegen naar de stranden voert (zie kaart) en dat daartussen stukken natuurgebied overblijven (zie ook blad VI-3 A).

Blad 1-4 is samengesteld in samenwerking met de Rijkswaterstaat en de Dienst der Hydrografie van de Koninklijke Marine.

• A. nbsp;nbsp;nbsp;Introduction

The coast of the Netherlands, like that of other deltaic areas, has undergone important changes, even within the last few thousand years, having both lost and gained land. The present coast is the result not only of the interaction of various natural processes but also, and increasingly, of liuman intervention. Although the entire Holocene part of the Netherlands was formed under the influence of the sea or at least the sea level, the coastal zone will here be discussed in a more limited sense, namely as the belts of land and water adjoining the shoreline.

Taken generally, three main types of coasts can be distinguished in the Netherlands:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;A high dune range with a sandy beach occurs almost everywhere along the open North Sea coast. The middle part is continuous, showing a slightly concave outline on the map, whereas both ends are interrupted by wide inlets.

• b. nbsp;nbsp;nbsp;The second type is a lowland coast protected by a dike. Many of these lowlands now lie below sea-level: it are the peat and marine clay areas embanked as early as the Middle Ages, because they had undergone prolonged subsidence and compaction. Even lower are the reclaimed sea-bottoms of the former Zuiderzee. A level slightly above mean sea-level is found in the marine clay areas which silted up, became salt marshes and were embanked during the last few centuries, for instance those along the northern coasts of the provinces of Groningen and Friesland.

• c. nbsp;nbsp;nbsp;A third coastal type is that of the “high” or cliff coast, which only occurs in the Netherlands in the places where low Pleistocene hills reach the sea. Most of these cases lay along the former Zuiderzee and are now bordered by the fresh-water IJsselmeer and its appendices or reclaimed areas. A few short stretches are still washed by sea water, although not by the open sea (the northern coast of Wieringen, the coast near Bergen op Zoom).

• B. nbsp;nbsp;nbsp;Development

The high dune range, which now borders most of the coast along the open North Sea, is less than a thousand years old and was formed between the twelfth and the seventeenth centuries. During several thousands of years before that time the land was protected from the sea by a belt of more or less parallel coastal barriers with low dunes, which migrated inland during the post-glacial rise of the sea-level (Plate VlII-1 E); this rise eventually slowed down and new barriers arose in the west (Plate V11I-2 A). At that time the belt of coastal barriers was more curved than the present coast, but the protruding edges south of The Hague and north of Bergen (Plate VIII-2 B) were washed away. This sand then became available for the formation of the higher young dunes; additional amounts of sand were supplied by the submarine slope becoming steeper.

Until a few centuries before our era, the extensive lowland behind the coastal barriers was largely covered by peat. Ingressions of the sea reached the peak after Carolingian times, when almost the whole of Zeeland, the islands of Zuid-Holland, and the northern part of Noord-Holland were temporarily flooded. Embankment was at first limited to the damming of tidal creeks and the building of dikes around small clayey islands, but as early as the twelfth century most of the habitable mainland was embanked. The extensive reclamations in the following centuries are, however, partially offset by temporary or even permanent losses (the Biesbos, parts of the Dollard, lost areas in Zeeland; see Plates VlIl-3 B and VlII-4).

The most recent phases in the coastal development concern the construction of the Enclosing Dam across the Zuiderzee together with large-scale reclamations of the latter, decided to after the flood of 1916, and of the Delta dams across the estuaries in the SW, undertaken after the disastrous flood of 1953.

• C. nbsp;nbsp;nbsp;The sea

A lowland coast like that of the Netherlands is strongly influenced by movements of the sea-water, particularly the action of tides and waves, which take up sedimentary particles from the sea floor and carry them away.

The average tidal range varies along the coast of the Netherlands from south to north as follows:

directed toward the coast (which fortunately do not occur frequently), especially when they coincide with a spring tide and the wind is from the north-northwest.

The maximum tidal currents parallel to the coast, outside the breaker zone, have average velocities of 0.75 to 1 m/sec and at spring tide reach values of 1 to 1.5 m/sec. The residual current resulting from the tidal movements runs northward.

Wind and waves (including swell) also have an important influence on the shape of the coast; the swell reaching the Dutch coast is generated in the northern part of the North Sea. Since the wave energy directed toward the Dutch North Sea coast has, like the tidal current, a northward component, the resulting sand transport is also directed to the north.

The beach profile is the result of the combined action of currents, wind, and waves. The cross-section approximates a parabolic curve. The slope of the wet beach depends on the grain size (which lies in the range of 0.15-0.2 mm) and varies between 1 to 40 for coarse sand and 1 to 70 for finer sand. Below the low-water line the slope decreases.

In the southern, funnel-shaped part of the North Sea, there are several large, elongated banks running more or less parallel to the Belgian coast, i.e., in the direction of the tidal currents. The banks off the French-Belgian part of the coast, called the Flemish Banks (which lie outside the map area), consist wholly of recent sand, whereas the banks to the W of the province of Zeeland, for example the Steenbanken, the Middelbank, and the Schouwenbank, consist mainly of underlying deposits into which deep erosion gullies (down to more than 30 m below sea-level) have been cut by the tidal currents. The banks also carry megaripples.

West of the uninterrupted coast of the provinces of Zuid-Holland and Noord-Holland, at depths of more than 15-20 m, the sea floor is covered by megaripples (or sand waves) whose crest lines lie perpendicular to the coast. The heights vary between 3 m and more than. 10 m, and the average wavelength is about 300 m. The cross-section is asymmetric, the steepest slope being directed to the N, in the direction of the tidal current.

The floor of the northern section of the Dutch part of the North Sea is relatively flat.

Due to the tides, the inlets between the Wadden Islands allow a considerable exchange of water with the adjoining parts of the sea. In these inlets the tidal currents are concentrated in deep channels, which are subject to frequent lateral migrations. The flood current and the ebb current often run in different channels, the flood channel becoming shallower and fading out in a landward direction, where the incoming water can spread laterally, and the ebb channel in the seaward direction. The sand transported by the ebb current is deposited outside the inlet, where the water spreads out; this sand forms, together with the sand moving along the coast, a submarine tidal delta. The more this delta grows, the more sand is brought into motion by waves and flood currents and carried back in a landward direction until a dynamic equilibrium is reached.

Inside the inlets, i.e., in the Wadden Sea, the incoming sea water spreads in all directions via branching gullies which migrate in lateral directions. The Wadden Sea can thus be considered a combination of submarine tidal deltas, which are, however, much broader than those on the sea side of the inlets. The sand carried by the flood current is finally spread out over the tidal flats, which become dry at low tide. Only near the mainland, where halophytes can grow, are silt and clay deposited, which gives rise to salt marshes. Sedimentation is artificially enhanced by the use of ditches and osier fences. As soon as a salt marsh has silted up sufficiently, it can be embanked.

The construction of the Delta dams across the estuaries in the SW means that the submarine deltas of these estuaries will become inactive and thus the coast will ultimately become straighter.

• D. nbsp;nbsp;nbsp;Protection against the sea

The coastal dunes and beaches of the Netherlands provide a natural and flexible protection against incursions of the sea. In some places the dune belt is very wide (4.5 km near Schoorl and Haarlem); on the island of Walcheren it is very narrow but high. At a few places where this belt is interrupted, strong dikes have been built (western point of Walcheren, former island of Goeree, Hondsbosse dike, dike of Den Helder). Dikes have also been built behind weak parts of the dunes.

The coast can be in equilibrium (as is the case for about 30% of the dune belt), retreating because of erosion (about 40%), or advancing due to sedimentation of sand (about 30%). As a rule, both advance and retreat amount to only a few decimetres per year, but may occasionally increase to several metres per year.

Until recently, coastal erosion was counteracted by the

construction of beach groynes perpendicular to the beach. At present, more flexible methods are used, such as supplying sand to the beach or the erection of rows of piles to promote sedimentation.

The lowland-coasts of the Netherlands require protection by dikes, which lack the flexibility of a dune and beach system. In the Delta Act passed in 1953 provision was made not only for the construction of dams across the estuaries in the southwestern part of the country but also standards for the height of dikes throughout the country. The height was chosen such that the statistical chance of flooding was reduced to once in 10,000 years (at least for the central part of Holland; for the peripheral parts of the country once in 4,000 years). Elevation of the relevant dikes is now in progress (1977); about 35% of the work has been completed, and the entire project should be finished by 1985. For the preservation of the local environment, the dam across the Oosterschelde will have movable gates that will permit restricted tidal movement under normal conditions but can be closed when there is danger of flooding.

The advantages of the Delta project have been increased by the construction of highways on the dams, like the one built on the Enclosing Dam across the former Zuiderzee.

• E. nbsp;nbsp;nbsp;The coast and maritime shipping

Until the middle of the nineteenth century, the natural inlets and estuaries were the only points of entry for sea-going ships. Already in the late Middle Ages a strong expansion of overseas trade and shipping gave importance to many towns on the former Zuiderzee, the downstream parts of the main rivers, and the estuaries. When ships became larger and the need for capital and labour greater, overseas trade and shipping and the related manufacturing industries became increasingly concentrated in a few large towns: first mainly in Amsterdam, later in Rotterdam and the surrounding areas.

Around 1865 the Nieuwe Waterweg was cut through the dune belt at Hoek van Holland, and the Noordzeekanaal at IJmuiden, to improve access to the ports of Rotterdam and Amsterdam, respectively. Around 1900 the fishing harbour of Scheveningen was built within the dune belt. As maritime traffic increased, the port entrances had to be widened and deepened repeatedly. The most spectacular of these projects was the dredging of what is called the Euro-Channel, off the Hook, which extends 45 km into the sea and can take ships drawing up to 68 ft. Such channels could be made because modem dredging equipment (trailing hopper dredgers) had become available.

The dune coast and the many shoals off it make stranding a serious danger during storms. To provide greater protection, lighthouses and guide lights have been placed on the shore and light buoys in the water, especially to mark navigation channels. At present, use is also made of radar and radiographic positioning systems.

Nevertheless, stranding and other accidents still occur. Lifeboat stations are maintained by two private organizations founded in 1824, one covering the northern and the other the southern part of the coast, both supported by voluntary contributions.

• F. nbsp;nbsp;nbsp;The coast and recreation

The recreational function of the coast, particularly of the sandy beaches, developed in the second half of the nineteenth century after the construction of railway and steam (later electric) tramway lines. A few of the seaside resorts attracted many foreigners, for whom large hotels were built (some of which are now being demolished); but the majority of the visitors came from the Netherlands and stayed in boarding-houses or were day-trippers from the nearby cities.

All this has profoundly changed with the domination of motor traffic. The holiday incursion is now spread over a much larger part of the coast, including all of the islands; camping places and bungalow parks are springing up everywhere, and motor traffic from abroad, particularly from Germany, sometimes blocks the roads during weekends. In view of the other functions of the dunes - such as protection against the sea, groundwater-Storage, and nature preservation - it is fortunate that there are relatively few roads leading to the sandy beaches (see map) and that between them natural areas can be preserved (see Plate VI-3 A).

Plate 1-4 was compiled in collaboration with the Public Works Department and the Hydrographic Office.

De gemeentelijke indeling van Nederland is historisch gegroeid. Zij houdt nauw verband met de grenzen van vroegere heerlijkheden, parochies, ambachten, kerspelen e.d. en kan dan ook bezwaarlijk op alle punten doelmatig worden genoemd. Door middel van grenswijziging wordt daarin incidenteel verandering aangebracht telkens wanneer de bestaande grenzen problemen oproepen, welke niet op andere wijze kunnen worden opgelost.

Het aantal gemeenten is in de 19e en 20e eeuw voortdurend afgenomen. In 1840 telde Nederland nog 1219 gemeenten, aan het einde van de tweede wereldoorlog 1015; thans (toestand op I juli 1965) is dit aantal 965. Na 1945 zijn 73 (over het algemeen kleine) gemeenten opgeheven en zijn uit de opgeheven gemeenten 23 nieuwe gevormd. Voorbeelden zijn de Bommelerwaard, waar het aantal gemeenten van 12 tot 7 en Schouwen-Duiveland, waar het van I 8 tot 6 is teruggebracht. Op dit moment zijn plannen in verschillende stadia van voorbereiding, strekkende tot gemeentelijke herindeling van o.m. Walcheren (van 19 naar 9 gemeenten), Goeree-Overflakkee (van 13 naar 4 gemeenten), Zeeuws-Vlaanderen (van 30 naar 10 gemeenten) en Noordwest-Overijssel (van 9 gemeenten naar 1 gemeente). Het aantal plannen neemt gestadig toe, zodat verwacht moet worden, dat de dalende lijn in het aantal gemeenten zich in versterkte mate zal voortzetten. Alleen reeds als gevolg van de thans in behandeling zijnde plannen zullen ongeveer 135 gemeenten worden opgeheven. in de plaats waarvan ruim 30 nieuwe gemeenten zullen worden gevormd.

Een groepering van de gemeenten naar de inwonersaantallen geeft de volgende tabel:

Aantal inwoners

minder dan 500

500 - 1000

1000 - 2000

2000 - 5000

5000- 10.000

I0.000 - 2().()()0

20.000 - 100.000 meer dan 100.000

Hieruit blijkt dat meer dan de helft van het aantal gemeenten een inwonersaantal tussen 2000 en 10.000 heeft, en dat het aantal met meer dan 10.000 inwoners groter is dan dat met minder dan 2000. De naar inwonersaantal grootste gemeente is Amsterdam met ruim 860.000 inwoners; de kleinste is Overslag (in Zeeuws-Vlaanderen) met nauwelijks 280 inwoners. Nederland kent geen bijzonder kleine gemeenten, met slechts enkele tientallen inwoners, zoals bv. in België en Frankrijk worden aangetroffen.

De aantallen gemeenten per provincie geven sterke verschillen te zien. Zo telt de provincie Zuid-Holland meer dan 160 gemeenten en de provincie Drenthe slechts 34. Gemeenten met minder dan 2000 inwoners, worden het meest gevonden in Zuid-Holland (48), Zeeland (41) en Noord-Holland (37). Provincies met minder dan 10 gemeenten met een inwonertal beneden de 2000 zijn Drenthe (1), Overijssel (4), Groningen (6), Friesland (6) en Utrecht (9).

De oppervlakte van de gemeenten vertoont ook een grote variatie. De grootste gemeenten zijn die, welke vroeger grote oppervlakten woeste grond omvatten (bv. Apeldoorn, Ede, Emmen, Venraij), de Friese plattelandsgemeenten (grietenijen) die steeds meerdere dorpen omvatten en verder de ingepolderde gebieden in de voormalige Zuiderzee, t.w. de Wieringermeer en de Noordoostpolder (de grootste gemeente van Nederland met een oppervlakte van 498,57 km^).

Onder de zeer kleine gemeenten worden een aantal kleine landstadjes aangetroffen. Het rechtsgebied van een stad eindigde vroeger vaak aan de stadswal. Bij grotere steden is de gemeente ten behoeve van de stadsuitbreiding in het algemeen vergroot door bijvoeging van aangrenzende delen van plattelandsgemeenten, doch bij enige kleine steden is dit achterwege gebleven zoals bv. bij Ammerstol, Dok-kum, Hasselt, Montfoort, Oudewater en Nieuwpoort (de kleinste gemeente van Nederland met een oppervlakte van 0,56 km2).

The municipal divisions of the Netherlands have developed historically, and are often related to the boundaries of much earlier feudal lordships, parochial domains, manors, ecclesiastical estates, etc., an origin which does not always render them appropriate to the present situation. I,ocal modifications have been and are still being made in an attempt to eliminate problems created by the existing boundaries which cannot be solved in any other way.

There has been a steady reduction in the total number of municipalities in the nineteenth and twentieth centuries. In 1840 there were 1219 municipalities, at the end of the second World War 1015, and the present number (as of 1 July 1965) is 965. Since 1945, 73 (generally small) municipalities have been recombined into 23 new areas. Two examples are the Bommelerwaard with a reduction from I2 to 7 and Schouwen-Duiveland where the number has gone from I8 to 6. At present, plans are being worked out for the redivision of such places as Walcheren (from 19 to 9 municipalities), Goeree-Overflakkee (from 13 to 4), Zeeuws-Vlaanderen (30 to 10), and northwestern Overijssel (from 9 to I). Since the number of such plans is increasing, this tendency can be expected to continue at an accelerated rate. As a result of current planning, about 135 municipalities are already to be abolished and about 30 new ones formed in their place.

Classification of the existing municipalities according to the number of inhabitants gives the following groups;

Number of inhabitants nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Number of municipalities

It can be seen from this that more than half of the municipalities have between 2000 and 10,000 inhabitants and that the number with more than 10,000 is larger than that with fewer than 2000. The largest municipality according to number of inhabitants is Amsterdam with more than 860,000; the smallest is Overslag (in Zeeuws-Vlaanderen) with barely 280. The Netherlands, unlike such countries as Belgium and France, has no municipalities with as few as twenty or thirty inhabitants.

The number of municipalities per province varies widely: Zuid-Holland has more than 160 municipalities and Drenthe only 34. Municipalities with less than 2000 inhabitants are found most frequently in Zuid-Holland (48), Zeeland (41), and Noord-Holland (37). The provinces with fewer than 10 municipalities having less than 2()()() inhabitants are Drenthe (1), Overijssel (4), Groningen (6), Friesland (6), and Utrecht (9).

The total area occupied by the municipalities also shows wide variations. The largest municipalities are those which formerly included large areas of waste land (e.g. Apeldoorn, Ede, Emmen, Venraij), the Frisian rural municipalities {firietenijen) which always have several villages, and the new polder regions in the former Zuiderzee, viz. the Wieringermeer and the Noordoostpolder (the latter being the largest municipality of the Netherlands with an area of 498.57 km^).

Among the very small municipalities there are a number which consist solely of small towns. In former times the legal jurisdiction of a town often ended at the city walls. Some of these towns grew larger and their area was usually increased by the addition of adjacent land taken from the surrounding rural municipalities, but a few very small towns failed to grow and never passed through this stage of expansion. Examples of the latter are Ammerstol, Dok-kum, Hasselt, Montfoort, Oudewater, and Nieuwpoort (the smallest municipality of the Netherlands with an area of 0.56 km“).

Toelichting

De zestien kaartfragmenten willen een indruk geven van de ontwikkeling van de weergave van topografische details op gedrukte kaarten vanaf de 16e eeuw tot heden. Voor een juist begrip van geschiedenis der kartografie van Nederland is het gewenst om steeds het doel waarvoor een kaart gemaakt werd voor ogen te houden. Men zal dan ervaren dat de aanleidingen die in onze moderne tijd de uitgave van kaarten bepalen voor het merendeel reeds in de 16e en 17e eeuw aanwezig waren, zoals o.a. militaire operaties, waterschapsbeheer, administratie van zakelijke rechten op de grond, civiel-technische werken.

Al verschilde het doel van de kaartering niet veel van het huidige, de inhoud en de bewerking van de kaarten van Nederland heeft in de loop der eeuwen een grote verandering ondergaan. Dit te volgen in de bewaard gebleven kaarten en atlassen is niet alleen hoogst interessant uit kartografisch oogpunt, het is bovendien noodzakelijk voor hen die een wetenschappelijk gefundeerd inzicht in de bewoningstoestand van Nederland in vorige eeuwen wensen te verkrijgen.

De periode vóór ca 1540 kan helaas niet op noemens-waardige wijze met kaarten geadstrueerd worden. De oorzaak daarvan ligt niet alleen in het verloren raken van zulke zeer oude kaarten, maar ook in de aard van de maatschappelijke structuur van de Middeleeuwen, toen minder behoefte bestond aan kaarten.

De geschiedenis van de kartografie van Nederland laat zich eerst vanaf circa 1540 goed documenteren door de volledige serie zgn. Provinciekaarten van Jacob van Deventer uit de jaren 1535-1547. In opdracht van de Hoven vervaardigd, grotendeels uit eigen waarnemingen samengesteld, met als doel een topografische kaart te verschaffen voor bestuurders, legerautoriteiten en geïnteresseerde burgers. Men ziet (Al) hoe het begrip „topografische kaart” in die tijd nog niet meer inhield dan wat men nu een overzichtskaart zou noemen: slechts steden en dorpen zijn weergegeven in de vorm van een signatuur, waarin echter de karakteristieke gebouwen nog te herkennen zijn, voorts enkele wegen, wateren, dijken en hier en daar een landschapssymbool voor duinen, heuvels, bos en heide.

Op het werk van Jacob van Deventer volgen in enkele gewesten meer gedetailleerde kaarteringen, bijvoorbeeld die welke Joost Jansz. Beeldsnijder in de omgeving van Amsterdam heeft uitgevoerd. Zijn grote kaart van geheel Holland ten noorden van de Oude Rijn op de schaal van circa 1:110.000 uit 1575 (herdruk in 1610 en na-gra-vering in 1778 Cl), geeft een suggestief beeld van de water-land verhoudingen uit de periode vóór de grote inpolderingen.

Een grote vooruitgang in de ontwikkeling van de topografische kaartering dateert uit het begin van de 17e eeuw. Toen werden in Holland van 1608-1615 de eerste gedetailleerde kaarten van de grote waterschappen Rijnland, Schieland en Delfland vervaardigd door Floris Balthasars van Berckenrode (A2). Alle objecten, van belang voor het administratieve en technische beheer (waterlopen, waterkeringen, molens) vinden we er op terug. Onder de toenmalige kartografie van Europa nemen deze kaarten op de schaal van circa I:30.000 een unieke plaats in. Herzieningen en vernieuwingen van walerschapskaarten hebben gedurende de 17e eeuw het karakter van de kartografie van Holland bepaald. De vernieuwing van de kaart van Rijnland leidde tot het fraaie werk van Jan Janszoon Doii, 1641, schaal circa 1:30.000. Van dezelfde auteur is de kaart van het Hoogheemraadschap van de Uitwaterende sluizen van Kennemerland en West Friesland uit 1681 (C2), eveneens op de schaal van circa 1:30,000. Deze kaart vormt een hoogtepunt in de ontwikkeling van de kartografie tôt die tijd, maar werd in 1712 overtroffen door de kaart van Delfland, opgemeten onder leiding van N. S. Craqidns. Laatstgenoemde kaart (A3) is eigenlijk zijn tijd ver vooruit: een haast modern aandoende voorstelling op een schaal 1:10.000; ook in dit decimale verhoudingsgetal was Cruquius vooruit gelopen op wat pas een eeuw later tot norm verheven zou worden.

In tegenstelling tot Holland bezaten de overige provincies van Nederland tot in de 18e eeuw nog geen topografische kaarten op grote schaal van belangrijke omvang. In Friesland bijvoorbeeld was onder leiding van Bernhard Schotanus van Sterringa een kaartering van de grietenijen tot stand gebracht, waarvan de kaarten opgenomen waren in het werk van genoemde Schotanus: Beschrij-vinge van de HeerliJckheidt van Friesland, 1664. Men krijgt een indruk van de inhoud van deze kaarten uit het fragment Dl, ontleend aan één der vele atlaskaarten die in het eind van de 17e eeuw te Amsterdam uitgegeven werden. Het interessante van de kaarteringsgeschiedenis van Friesland is echter dat dezelfde Schotanus zijn eigen werk verbeterd heeft met een nieuwe, veel vollediger topografische kaartering van de Friese grietenijen. De schaal van deze nieuwe kaarten ligt tussen 1:25.000 en 1:42.000. De gravering was in 1698 gereed en werd in 1718 opnieuw uitgegeven in Halma’s atlas; Uitbeelding der Heerlijkheit Friesland (D2). Vergelijking van de twee laatstgenoemde fragmenten laat duidelijk blijken dat de normen voor de topografische kaartering omstreeks 1700 reeds hoog gesteld waren.

In een ander gewest. Zeeland, heeft men tot omstreeks 1740 moeten wachten voordat ook daar van een gedetailleerde kaartering sprake was. Tot die tijd behielp men zich met N. j. Visscher’s Zelandiae comitatiis novissima tahala... anno 1655, schaal circa 1:45.000. Een grote schaal weliswaar, maar een kaart die vele grote meetkundige fouten bevat (o.a. de afstanden tussen de eilanden te klein). Het fragment B2 (een uitgave van circa 1680) laat een gedeelte van Zeeuws-Vlaanderen zien, van welk gebied, na 1740, onder invloed van de Spaanse Successieoorlog, uitstekende topografische kaarten vervaardigd werden. Niet alleen Zeeuws-Vlaanderen, maar alle Zeeuwse eilanden hebben tussen 1740-1750 hun gedetailleerde militaire topografische kaarten gekregen dankzij het voortreffelijke werk van IT. T. Hattinga en zijn zonen. Bewerkingen van dit manuscript-materiaal voor de gedrukte uitgave in de vorm van wand- en atlaskaarten treft men na 1747 aan (B3). Daarmee had ook Zeeland zijn exacte en zeer volledige kaart gekregen.

Een typisch Nederlands produkt: de rivierkaarten, danken we aan de bemoeiingen van de overheid met de beveiligingen van het land tegen overstromingen. Eén van de vroegste voorbeelden daarvan is tevens een van de beste: de kaart van de Merwede, opgemeten in 1729 door N. S. Criiqaiiis, gegraveerd op de schaal 1:10.000. Deze kaart (B1) geldt als ’s werelds eerste weergave van diepte-lijnen in een Jtedrnkte rivierkaart. Door hun rijkdom aan details en hun grote schaal vormen de vele rivierkaarten van Nederland uit de 18e eeuw een belangrijke bron voor het historische geografisch onderzoek ter plaatse.

Evenals de kaarteringen van de Hattinga’s hebben latere opmetingen van de Nederlandse grensgebieden een schat aan gegevens over de bewoning van Nederland omstreeks 1780 opgeleverd. Dit materiaal, o.a. van Hottinger, bewaard in het Genie-Archief van het Algemeen Rijksar-chief gaat onmiddellijk vooraf aan de eerste gecentraliseerde kaartering van het gehele Nederlandse grondgebied. Aan de periode van vaak voortreffelijke lokale kaarteringen kwam een einde toen de onder leiding van C. R. T. Baron Krayenhoff vervaardigde kaart verscheen, De eerste twee bladen, door J. E. van Gorkam, verschenen in 1807 als onderdeel van een in vier bladen geprojecteerde kaart van Amstelland, schaal 1:57.600 (C3), blijkbaar een proef welke niet werd voortgezet. De definitieve uitvoering verscheen op de schaal 1:115.200, in negen bladen, waarvan het laatste blad pas in 1822 gereed kwam. Hoewel de meetkundige grondslag uitstekend is en voor het eerst het gehele land in één stelsel omvat, geeft de inhoud aanleiding tot teleurstelling. De te kleine schaal laat de topografie onvoldoende tot haar recht komen. Bij een herziening na 1830 (A4) is dit verbeterd.

Inmiddels was bij Koninklijk Besluit van 14 januari 1815 het Topografisch Bureau opgericht, van waaruit een veel vollediger kaartering op de schaal 1:50.000 ondernomen werd. Pas na de afscheiding van België werd deze nieuwe vorm voor de topografische kaart ook in de Noordelijke Nederlanden toegepast. Daardoor kon Nederland pas vrij laat, 1850-1864, over moderne stafkaarten gaan beschikken, maar de achterstand was, wat de kwaliteit betreft, in een voorsprong omgezet, want een zó minutieus uitgevoerde kaartering vond zijn weerga in Europa niet. De kaartfragmenten B4 en D3 tonen de uitzonderlijke gedetailleerde inhoud, waarvan de grondslag geleverd werd door de kadastrale plans, schaal 1:2500 en 1:5000. Deze plans, aangevuld met een rijke topografie, werden nagenoeg zonder generalisering op de schaal van de steengravure, 1:50.000, overgebracht. Niet minder dan 150 verschillende terreinsoorten en objecten zijn op deze ongekleurde kaart tot uitdrukking gebracht. Om de inhoud volledig te kunnen benutten is het gebruik van een loupe, die ook bij het tekenen van drukstenen gebruikt werd, gewenst.

Met de invoering van de nieuwe kaarlschaal 1:25.000 in 1864 bood de chromo-lilhografie de mogelijkheid om de terreinobjecten met kleuren te differentiëren. Tot op de dag van vandaag is de Topografische kaart I:25.000 de meest volledige en de meest doelmatige uitgave voor vele groepen van kaartgebruikers gebleven (D4). Ook het vroegere pronkstuk van het Topografisch Bureau, de Topografische en Militaire kaart van het Koninkrijk der Nederlanden, I:50.000, bestaat voort als de zgn. Stafkaart in een veel-kleurige uitgave (C4).

Blad 1-6 is samengesteld door dr. ir. C. Koeman, Geografisch Instituut der Rijksuniversiteit te Utrecht.

Literatuur:

Geschiedenis der Kartografie van Nederland, ’s-Graven-hage, M. Nijhoff, 1947 (with a summary in English).

Handleiding voor de stadie van de topografische kaarten van Nederland, j. B. Wolters, Groningen, 1963 (with a summary in English).

Explanation

These sixteen fragments of printed maps illustrate the development of cartographic techniques in the Netherlands from the sixteenth century up to the present time. Series of map fragments show the same area as it appears on successive maps, but some isolated specimens have also been included.

Cartographic documents from before 1540 are scarce and confined to small parts of the country. The first survey of the whole of the present Netherlands is represented by the series of printed provincial maps of 1535-1547 by Jacob van Deventer (Al), executed by order of the Provincial Governments. They were based on personal observations, but show only the locations of towns and villages, with a few roads, waterways, dikes, hills, and woods. Later in the sixteenth century some more detailed surveys were made of limited areas, e.g. that of the northern part of the province of Holland by Joost Jansz. Beeldsnijder from 1575 on the scale of about 1:110,()()() (re-edited 1610 and 1778, C1).

A great advance is shown by the maps on the scale of about 1:30,000 of the central parts of the province of Holland made by Floris Balthasars van Berckenrode from 1608 to 1615 (A2), which are unique among the maps of that time for their execution and the wealth of detail. Another fine piece of work is Jan Janszoon Doa\s map (1681) of a more northerly part of Holland (C2) but even this was surpassed by the map of the area around Delft (A3) made by N. S. Craqaias in 1712. In its execution and the use of the decimal scale of 1: I(),()()O this river map was far in advance of its time.

Large-scale maps of most of the other provinces were not made until the beginning of the eighteenth century. There was already a series of maps of the province of Friesland by Bernard Schotanus van Sterringa, published in 1664 (DL from a reprinting of about 1700), but a more detailed survey by the same author was not completed until 1698 and re-issued in 1718 (D2). For the province of Zeeland, the map from 1655, compiled by N, J. Vis-scher, had a fairly large scale (about I:45,000, B2) but still contained many errors. A great improvement was achieved with the admirable maps by IT. T. Hattinga and his sons (I740-1750, printed in about I747, B3).

A Dutch speciality were the river maps executed in connection with the maintenance of dikes; one of the best is that of the Merwede River by Cruquius (1729) on the scale of 1: 10,000 (Bl), probably the first printed map with bathymetric contours.

The first topographic survey of the whole of the Netherlands, based on a new triangulation, was undertaken in the first years of the nineteenth century under the direction of C. R. T. Baron Krayenhoff. A few sheets, by J. E. van Gorkum, of the area around Amsterdam were published in 1807 on the scale of 1:57,600 (C3); the entire map on the scale of 1:115,200 was completed in I 822, but is not very detailed. After 1830 it was revised and much improved (A4).

The Topographic Service, established in 1815, undertook a completely new survey, resulting in an engraved map on the scale of 1:50.000, only completed in 1864 (B4 and D3). Its wealth of detail made it one of the best of its time. Later, publication was started of the map on the scale of 1:25,000 executed in colour printing, newer editions of which are based on photogrammetry (D4). The map on the scale of 1:50,000 is a reduction of the former and is also printed in colour (C4).

Plate 1-6 was compiled by Dr, C. Koeman, Department of Geography, University of Utrecht.

Toelichting

Inleiding

Dit blad laat de ligging zien van Nederland ten opzichte van de omringende geologische eenheden.

Voor de oudere aardlagen tot en met het Tertiair geven de kleuren, zoals op geologische kaarten gebruikelijk is, de periode aan waarin zij zijn gevormd, dus met andere woorden de relatieve ouderdom. De lichte kleuren voor het Pleistoceen (waar de ijstijd in valt) en de zeer bleke kleuren voor het Holoceen (de jongste 10.000 jaar), die samen het Kwartair vormen, hebben daarentegen niet betrekking op de ouderdom doch op de wijze van ontstaan: door rivieren, door wind, door landijs, door de zee enz.

In tegenstelling tot de meeste geologische kaarten is op dit blad meer aandacht besteed aan de verspreiding van het Kwartair. Terwijl een bedekking met slechts enkele meters Kwartair meestal wordt weggelaten, is deze op dit blad aangegeven. Slechts waar deze bedekking zeer dun of afwezig is, is het onderliggende gesteente weergegeven. In dit opzicht wijkt de kaart dus af van de meeste geologische kaarten van dit gebied.

Precambrium en Paleozoïcuni

Gesteenten uit het Precambrium en het daarop volgende hoofdtijdperk, het Paleozoïcum, die op dit kaartblad zijn aangeduid door donkere kleuren, komen voor in een aantal middelgebergten. Deze gebergten zijn merendeels delen van een groot plooiingsgebergte, dat op het eind van het Paleozoïcum tijdens de Hercynische gebergtevor-ming werd geplooid. Naderhand werd dit gebergte door erosie vervlakt en grotendeels door lagen uit het Meso-zoïcum en Tertiair bedekt. Enkele delen werden echter tot middelgebergten opgeheven, waarbij de Hercynisch geplooide ondergrond, voor zover deze bedekt was, door erosie werd blootgelegd.

Onder deze paleozoïsche gebergten wordt binnen dit kaartblad de grootste oppervlakte ingenomen door de Ardennen en het Rijnse Leisteengehergle. Het wordt grotendeels gevormd door lagen uit het Devoon en Carboon. Vooral het Onder-Devoon bereikt hier een grote dikte; het bestaat voornamelijk uit leisteen, schalie en zandsteen. In het Midden- en Boven-Devoon en het Onder-Carboon komt ook kalksteen voor. In het Midden-Devoon en Onder-Carboon vond ten oosten van de Rijn ook onderzeese uitvloeiing van vulkanische gesteenten plaats (op de kaart: Paleozoïsche effusiva).

In enkele sterk opgeheven gedeelten komen ook oudere gesteenten (Cambrium, Ordovicium, Siluur) voor, die soms reeds een eerdere plooiing, de Caledonische plooiing, hebben ondergaan.

Het Boven-Carboon met zijn koollagen werd voornamelijk in randbekkens van het gebergte afgezet. Een dergelijk randbekken strekt zich uit van Noord-Prankrijk langs de noordrand van de Ardennen en door Zuid-Limburg naar het Ruhrgebied. Een tweede, het Saar-Nahe-bekken, ligt aan de zuidrand van het Rijnse Leisteengebergte.

Na de Hercynische plooiing werden rondom het gebergte de lagen van het Perm afgezet, aanvankelijk in de vorm van rode zandstenen, de afbraakprodukten van het Hercynische gebergte, met inschakelingen van vulkanische gesteenten, vervolgens als kalksteen-, gips- en zout-afzettingen.

In het noordwesten van het kaartblad is nog een gedeelte van de „Pennine chainsquot; zichtbaar, bestaande uit Boven-Carboon (met koollagen) en Perm, en in het zuidwesten een klein stukje van het Armorikaanse massief, waar Precambrium en Paleozoïcum met graniet-intrusies aan de oppervlakte komen.

Ook in het Schwarzwald, Odenwald en de Spessart in het zuidoosten van het blad komen precambrische en oud-paleozoïsche gesteenten en granieten voor.

Langs de oostrand vallen delen van het Thiirinper Wald en de Harz nog binnen het kaartblad, eveneens bestaande uit Precambrium en/of Paleozoïcum met granieten, plaatselijk bedekt door Perm.

Mesozoïcum

Het Mesozoïcum is op dit kaartblad aangeduid door krachtige, heldere kleuren. Het is in dit gebied niet of slechts zwak geplooid (met uitzondering van een sterker geplooide strook in Noordwest-Duitsland) en vormt grotendeels lage plateaus en heuvellanden. Deze zijn minder opgeheven dan de middelgebergten, zodat hier grote delen van het Mesozoïcum en het Oud-Tertiair voor erosie zijn gespaard gebleven.

De voornaamste verspreidingsgebieden van het Mesozoïcum binnen dit kaartblad zijn de volgende:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;het Anplo-Parijsc bekken. De opeenvolgende mesozoische afzettingen liggen globaal gesproken schotelvormig op elkaar en komen in min of meer concentrische stroken aan de oppervlakte, de oudste (Trias) dus het meest aan de buitenrand. De Trias bevat onderin en bovenin veel continentale rode sedimenten, gescheiden door een mariene kalkafzetting; aan deze driedeling ontleent deze periode haar naam. Tegen het Armorikaans massief en de zuidwestrand van de Ardennen is de Trias slechts dun of zelfs afwezig.

De Jura bestaat grotendeels uit mariene kleisteen en kalksteen; lokaal komen er oölietische ijzerertsen in voor (Lotharingen, Northampton). Behalve in een concentrische strook komt de Jura ook in een paar opwelvingen aan de oppervlakte (Boulonnais, Pays de Bray).

Aan het eind van de Jura en in het Onder-Krijt heeft de zee zieh tijdelijk teruggetrokken en werden in Zuidwest-Engeland en Noordwest-Frankrijk continentale zanden en kleien afgezet, elders mariene zanden en kleigesteenten. In het Boven-Krijt, gekenmerkt door het wijd-verspreide witte, vaak vuursteenhoudende schrijfkrijt, had weer een grote uitbreiding van de zee plaats.

• b. nbsp;nbsp;nbsp;het Germaanse hekken beslaat het zuidoosten van het kaartblad. Het grootste deel wordt in beslag genomen door de Trias, die eenzelfde driedeling vertoont als aan de oostrand van het Parijse bekken. In het uiterste zuidoosten is op de kaart nog de Jura van de Schwäbische Alb te zien, bekend om zijn fossielrijkdom.

Een doorlopend Trias-gebied vormt in Hessen de verbinding met

• c. nbsp;nbsp;nbsp;het Nedersaksische hekken. Hiervan komt slechts de zuidrand, zich uitstrekkend van de Harz tot de Nederlandse grens, onder de Noordduitse Kwartair-bedekking te voorschijn. De mariene sedimentatie van kleisteen, mergel en kalksteen gedurende de Jura en het Krijt werd aan het begin van het Onder-Krijt tijdelijk onderbroken; in deze tijd werden lokaal koollagen gevormd.

De zuidrand van het Nedersaksische bekken werd tijdens en aan het eind van het Krijt geplooid; deze plooien zetten zich ook in de ondergrond van Midden-Nederland voort. Verder noordelijk, in de Noordduitse laagvlakte en Noord-Nederland, drong het in de diepte liggende Permische steenzout in zoutpijlers naar boven, waarvan er enige de oppervlakte bereiken.

• d. nbsp;nbsp;nbsp;het hekken van Münster. Door de onderbroken Kwartair-bedekking heen is dit bekken op de kaart nog herkenbaar. Gedurende het Boven-Krijt drong de zee in dit bekken en eveneens in Zuid-Limburg en Midden-België ver naar het zuiden door, waardoor in deze strook het Boven-Krijt direct op het Paleozoïcum ligt.

Tertiair

Het Tertiair is op het kaartblad in helder-gele kleuren weergegeven. Gedeeltelijk vormt het nog lage plateaus (zoals in het centrum van het bekken van Parijs) en laag heuvelland, overigens laaglanden, waar het vrijwel geheel bedekt is door Kwartair-afzettingen.

Het Tertiair ligt over enige uitgestrektheid in de volgende gebieden aan de oppervlakte:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;het hekken van Londen, voornamelijk bestaande uit marien Paleoceen en Eoceen;

• b. nbsp;nbsp;nbsp;het Belgische hekken, dat samen met het bekken van Londen de rand vormt van een marien Tertiair-bekken, dat zich onder Nederland, Noordwest-Duitsland, Denemarken en de Noordzee uitstrekt;

• c. nbsp;nbsp;nbsp;het centrum van het hekken van Parijs, dat marien en continentaal Paleoceen, Eoceen en Oligoceen bevat;

• d. nbsp;nbsp;nbsp;de RiJndal-slenk, waarvan het noordelijk deel op het kaartblad is te zien; het mariene Oud-Tertiair wordt grotendeels bedekt door overwegend continentaal Jong-Tertiair, dat door de Kwartair-bedekking veelal aan het oog onttrokken is;

• e. nbsp;nbsp;nbsp;de NederriJnse bocht, een breuksysteem, dat tot Bonn in het Rijnse Leisteengebergte binnendringt en dat zich in noordwestelijke richting voortzet in het Nederrijnse laagland en Zuidoost-Nederland. Ook hier is de opvulling overwegend marien in het Oud-Tertiair en gedeeltelijk continentaal in het Jong-Tertiair. Door de Kwartair-bedekking is het Tertiair slechts op enkele horsten en langs de randen, zoals in Zuid-Limburg, zichtbaar.

Kenozoische ejfasiva. Het Tertiair, in het bijzonder het Mioceen, was een tijd met een sterke vulkanische aktivi-teit. Gebieden met tertiaire uitvloeiingsgesteenten zijn o.a. de Vogelsberg, de Rhön, het Westerwald en het Hessische breukgebied.

In het Pleistoceen vond deze aktiviteit zijn voortzetting in het vulkanisme van de Eifel, waarbij o.a. de tuffen van de Laacher See werden gevormd.

Kwartair

Wat de verspreiding van de kwartaire afzettingen betreft kunnen vier soorten gebieden worden onderscheiden:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;Een groot gebied van aaneengesloten kwartaire afzettingen dat vrijwel geheel Nederland en de aangrenzende kuststreken van de Noordzee omvat. Dit was in het Kwartair een dalingsgebied dat tijdens de daling door sedimenten werd opgevuld. Dit is ook de reden dat in Nederland alleen langs de oostgrens oudere afzettingen hier en daar aan de oppervlakte komen.

• b. nbsp;nbsp;nbsp;Gebieden met een dunne bedekking van enige meters Kwartair op oudere afzettingen. Hier vormt het Kwartair geïsoleerde plekken op de kaart, omringd door Mesozoïcum of Paleozoïcum dat overal is aangegeven waar het Kwartair zeer dun of afwezig is.

• c. nbsp;nbsp;nbsp;De rivierdalen, waar de dalbodems doorlopende stroken Kwartair vormen, terwijl vroegere dalbodems soms aan weerskanten daarvan als terrassen voorkomen.

• d. nbsp;nbsp;nbsp;De bodem van de Noordzee en het Kanaal, die vrijwel geheel uit kwartaire afzettingen bestaat; deze zijn op de kaart niet, zoals de overige kwartaire afzettingen, onderscheiden naar de vormingswijze doch naar de korrel-grootte.

Pleistoceen

• I. nbsp;nbsp;nbsp;Mariene afzettingen. In het Noordzee-bekken zijn de oudste Pleistocene afzettingen marien. Deze komen slechts aan de randen van het bekken hier en daar aan de oppervlakte, nl. in East Anglia en in oostelijk Zeeuws-Vlaanderen.

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Flaviatiele afzettingen. Hiertoe behoren in de eerste plaats de dalbodems en terrassen van de rivieren. Zij bereiken een grote uitgestrektheid in de dalingsgebieden van de Rijndal-slenk en in de Nederrijnse bocht.

Behalve de Rijn hebben ook de Ems, de Weser en de Theems uitgestrekte fluviatiele afzettingen gevormd; langs de Seine komen slechts in de binnenbochten van de meanders pleistocene rivierafzettingen voor.

In Nederland vormen de fluviatiele sedimenten eveneens een belangrijk deel van de pleistocene afzettingen, maar dit komt op de kaart niet zo sterk tot uitdrukking doordat ze veelal zijn bedekt door jongere sedimenten. Door twee oorzaken zijn echter dieper gelegen fluviatiele afzettingen aan de oppervlakte gekomen.

• a. nbsp;nbsp;nbsp;In de Utrechtse heuvelrug, de Veluwe en de heuvels in het oosten van het land zijn ze door het landijs opgestuwd in de vorm van stuwwallen. Op de kaart zijn deze alleen in Nederland aangeduid door strepen. Nabij de Duitse grens zijn ook tertiaire en zelfs mesozoische lagen in de stuwwallen opgenomen.

• b. nbsp;nbsp;nbsp;In Zuidoost-Nederland liggen oudere fluviatiele afzettingen aan de oppervlakte door breukbewegingen. Men vindt ze op de gerezen schollen, zoals de Peelhorst en het Kempens plateau, dat zich in Belgisch I.imburg voortzet. Een derde, jongere groep van fluviatiele pleistocene afzettingen wordt gevormd door de beeklemen, die hun grootste verspreiding hebben in de beekdalen ten oosten van de Maas en Ussel.

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Glaciale afzettingen. Deze zijn ontstaan door het landijs dat zich gedurende het Pleistoceen enige keren vanuit

Scandinavië over Noord-Europa heeft uitgebreid. De afzettingen komen voor in de vorm van grondmorenes (meestal bestaande uit keileem), die over grote oppervlakten onder het ijs lagen, en in de vorm van walvormige eindmorenes op de plaatsen waar de ijsrand lange tijd stationnair was.

Op de kaart is door een lijn met de letter W de maximale uitbreiding van het ijs gedurende de laatste glaciatie (de Weichsel-glaciatie) aangegeven, en door een lijn met de letter S globaal de uitbreiding tijdens de voorlaatste of Saale-glaciatie. Gedurende deze Saale-glaciatie heeft het landijs de noordhelft van Nederland bedekt, waarbij aan de ijsrand de reeds genoemde stuwwallen zijn gevormd. In Engeland zijn de landijs-verbreidingen aangegeven die gecorreleerd kunnen worden met de Saaie- en de Weich-sel-uitbreiding op het vaste land.

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Fluvio-glaciale afzettingen. Hiertoe behoren de afzettingen uit smeltwater-beken, die uit het landijs te voorschijn kwamen. Deze afzettingen vormen uitgestrekte waaiers van grof zand en grind (zg. „sandr-afzettingën”) vóór het ijsfront. In Duitsland vindt men ze zowel aan de rand van het noordelijke landijs als van de alpiene ijs-bedekking.

In Nederland zijn ze beperkt tot een strook langs de Utrechtse stuwwal en de randen van de Veluwe-stuwwal.

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Periglaciale afzettingen. Onder deze naam zijn op het kaartblad afzettingen samengevat die in een ijstijd-klimaat werden gevormd in gebieden waar geen landijsbedekking voorkwam. Hiertoe behoren o.a. solifluctie-afzettingen en twee soorten wind-afzettingen, nl. dekzanden en lössen. Van deze twee eolische afzettingen liggen de dekzanden het noordelijkst; zij strekken zich uit van westelijk België door bijna geheel Nederland naar Noord-Duitsland. De korrelgrootte ligt als regel tussen 50 en 210 micron. De dikte is meestal gering maar kan in Midden-Nederland en in oostelijk Noord-Brabant meer dan 10 m bereiken.

De löss is veel fijner van korrel (10-50 micron). De löss-gordel strekt zich uit door het heuvelland van Noord-Prankrijk, Midden-België, Zuid-Limburg, Midden-Duits-land en verder naar het oosten.

Holoceen

• I. nbsp;nbsp;nbsp;Oad-mariene afzettingen. Onder deze naam worden op dit kaartblad kleien en zanden aangeduid, die in' West-Nederland achter strandwallen zijn afgezet voordat het oppervlakte-veen zich ongeveer 4000 jaar geleden begon te vormen. De afzettingen zijn aan de oppervlakte zichtbaar in droogmakerijen, waar het veen door afgraven of erosie is verdwenen. Buiten Nederland komen oud-mariene holocene afzettingen slechts op een paar plekjes aan de Duitse kust aan de oppervlakte, die te klein zijn om op de kaart weer te geven.

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Jong-mariene afzettingen. Deze zijn in Nederland gevormd tijdens inbraken van de zee gedurende de laatste paar duizend jaar. Ze bestaan grotendeels uit klei en zandige klei. Buiten Nederland komen ze voor in de kustgebieden van Noord-Frankrijk, België en Noordwest-Duitsland; in Engeland vooral in de Fenlands en het mondingsgebied van de Humber.

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Feen. Veengroei heeft in het Holoceen plaats gehad in verschillende milieus. Het eerste is dat van de uitgestrekte kustvenen, zoals het zg. laagveen in West- en Noord-Nederland en het veen van de Fenlands in Engeland. Gedeelten van de kustvenen zijn tijdens latere inbraken van de zee (zie onder jong-mariene afzettingen) weer verwijderd.

In het binnenland heeft een uitgebreide veengroei plaats gehad op laaggelegen gedeelten van het Pleistoceen (zg. hoogveen). Grote delen hiervan zijn in Nederland en Noord-Duitsland afgegraven; de kaart geeft echter zoveel mogelijk de oorspronkelijke verspreiding weer.

Het derde milieu is dat van de gebergtevenen op hoge plateau-vormige gedeelten van de middelgebergten zonder voldoende afwatering, zoals de Hautes Fagnes in de Ardennen.

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Fluviatiele afzettingen. Een uitgebreid gebied met deze afzettingen is het Nederlandse rivieren-gebied, dat grotendeels uit fluviatiele kleien en zanden bestaat. In westelijke richting zijn deze te vervolgen als stroken langs de huidige en vroegere rivieren, die het veengebied doorsnijden (zoals bv. de Oude Rijn).

Buiten Nederland komen de holocene rivierafzettingen voor in de dalen van de grote rivieren; uitgebreide afzettingen vindt men bv. in de Rijndal-slenk en het mondingsgebied van de Weser.

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Eolische afzettingen. Wind-afzettingen zijn gedurende het Holoceen voornamelijk gevormd in twee milieus: als kustduinen langs zand-stranden en als landduinen op zandige gebieden in het binnenland.

De kustduinen in Nederland zijn in verschillende fasen tot stand gekomen. Op langgerekte strandwallen vormden zich eerst de z.g. oude duinen, ongeveer tussen 3000 v.C. en 900 n.C. De hogere jonge duinen langs de huidige kust zijn vanaf circa 1200 n.C. tot ontwikkeling gekomen. Een doorlopende strook kustduinen strekt zich uit van Noord-Frankrijk door België en Nederland en over de Waddeneilanden naar Noordwest-Duitsland. In Engeland vindt men een stukje duinenkust bij Dungeness; kleinere plekjes zijn niet op de kaart aangegeven.

Landduinen begonnen zich reeds in het Laat-Pleistoceen te vormen in stuifzandgebieden. In Gelderland en Noord-Brabant hebben zij overwegend een ZW-NO-richting, in Noord-Duitsland een WNW-OZO-richting, evenwijdig aan enige morene-bogen.

Bodem van de Noordzee en het Kanaal. De sedimenten op de zeebodem zijn op deze kaart ingedeeld naar de korrelgrootte. Het grootste deel van de Noordzee-bodem is bedekt met zand, maar voor de kust van Yorkshire komen grind met grof zand en hier en daar blokken en keien voor; ook in de Duitse bocht zijn grove sedimenten aangetroffen.

In het Kanaal bestaat het bodemsediment voornamelijk uit grind en grof zand, doch bij de mond van de Seine is ook klei afgezet, terwijl op enkele plaatsen langs de Franse en de Engelse kust de onderliggende rotsbodem bloot ligt, bestaande uit resp. Jura en Krijt.

Introduction

This map depicts the position of the Netherlands in relation to surrounding geological units.

The pre-Quaternary rocks are shown, as is customary for geological maps, by colours indicating their relative age. However, the light colours for the Pleistocene and the very pale colours for the Holocene indicate not age but the way in which the deposits were formed: by wind, rivers, ice, the sea etc.

In contrast to most geological maps, the extent of superficial deposits is stressed. A cover of Quaternary with a thickness of a few metres is shown on this map as Quaternary. Only where the Quaternary is very thin or missing is the solid geology indicated. In this respect this map differs from other geological maps of the same area.

Precambrian and Paleozoic

Precambrian and Paleozoic rocks, indicated by dark colours, occur within the area of this sheet in a number of low mountain areas. These are usually parts of the Her-cynian fold belt which were uplifted at various times and from which the Mesozoic and Tertiary cover, if present, was removed.

The largest of these fragments of the Hercynian fold belt is the complex of the Ardennes and the Rhenish Massif (Rheinisches Schiefergebirge), which consists mainly of Devonian and Carboniferous strata. Especially the Lower Devonian, which is composed predominantly of slates, shales, and sandstones, reaches great thicknesses. The Middle and Upper Devonian and the Lower Carboniferous also contain limestones. Submarine outflows of volcanic rocks took place during the Middle Devonian and the Lower Carboniferous in the area east of the Rhine.

In certain more strongly uplifted areas older strata (Cambrian, Ordovician, Silurian) reach the surface, parts of which had already been affected by the Caledonian folding. The coal-bearing Upper Carboniferous was mainly deposited in marginal basins of the Hercynian chain. One of these basins extends from northern France through Belgium and the southern part of the Netherlands (South Limburg) to the Ruhr basin; another, the Saar-Nahe basin, is situated south of the Rhenish Massif.

After the Hercynian folding, Permian deposits accumulated around the mountains, first red sandstones, which represent the debris of the Hercynian mountains and contain intercalated volcanic rocks, later the limestones, gypsum, and salt beds of the Upper Permian.

In the northwestern part of the map area, part of the Pennine chains, containing Upper Carboniferous and Permian, can be seen and in the southwestern part a tip of the Armorican Massif, where Precambrian and Paleozoic deposits and granites are exposed.

Precambrian and older Paleozoic with granites also occur in the Black Forest (Schwarzwald), Odenwald, and Spessart, in the southeastern part of the map area.

Along the eastern margin of the map, parts of the Thii-ringer Wald and the Harz Moantains can be seen, also consisting of Precambrian and Paleozoic deposits and granite, locally covered by Permian.

Mesozoic

Mesozoic deposits are shown on the map by bright colours. Within the map area the Mesozoic is not, or only weakly, folded (except for a belt in northwestern Germany) and mostly forms low plateaus and low hills. The main areas with Mesozoic strata at the surface are the following;

• a. nbsp;nbsp;nbsp;the Anftlo-Parisian basin. Since this basin is roughly saucer-shaped, the outcrop areas of the successive Mesozoic deposits appear as concentric bands. The Trias, containing the well-known continental red beds separated by a marine intercalation, thins out or is even absent along the border of the Armorican Massif and the southern border of the Ardennes. The Jurassic reaches the surface not only in the concentric bands but also in the local uplifts of the Boulonnais and the Pays de Bray. In the Lower Cretaceous the sea retreated for a time from some areas, and continental sediments were deposited in southwestern England and northwestern France. Conversely, the Upper Cretaceous, characterized by the deposition of the well-known, often flint-bearing, chalk, was a time of widespread transgressions.

• b. nbsp;nbsp;nbsp;the Germanic basin covers the southeastern part of the map area. This part is mostly occupied by Triassic, but in the corner the Swabian Jura can be seen. A continuous area of Triassic links the basin through Hesse with: c. the Lower Saxony basin. Only its southern margin, extending from the Harz to the border of the Netherlands, is exposed at the surface, the remainder being covered by Tertiary and Quaternary. This southern margin was folded during and at the end of the Cretaceous; the folds continue into the subsoil of the Netherlands. Farther north, in northern Germany and the northern part of the Netherlands, the Permian rock salt rose up in numerous salt domes, a few reaching the surface.

• d. nbsp;nbsp;nbsp;the Münster basin. This basin is filled with Upper Cretaceous, although partly covered by Quaternary. In this area, and also in the southern part of the Netherlands (South Limburg) and in Belgium, an extensive transgression took place in the Upper Cretaceous, so that deposits of this age directly overlie the Paleozoic basement.

Tertiary

The Tertiary is shown on the map by shades of bright yellow. The relief of the Tertiary areas consists of low plateaus (Paris basin) and low hills, and of lowlands where it is usually covered by Quaternary.

Larger areas where Tertiary deposits are exposed within the map area are the following:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;the London basin, consisting mainly of marine Paleo-cene and Eocene;

• b. nbsp;nbsp;nbsp;the Belftian basin, which together with the London basin forms the margin of a marine Tertiary basin extending into the subsoil of the Netherlands, northwestern Germany, Denmark, and the North Sea;

• c. nbsp;nbsp;nbsp;the centre of the Paris basin, containing marine and continental Paleocene, Eocene, and Oligocene;

• d. nbsp;nbsp;nbsp;the Rhine graben, where the marine Lower Tertiary is mostly covered by partly continental Upper Tertiary and by Quaternary;

• e. nbsp;nbsp;nbsp;the Lower Rhine embayment, a faulted area penetrating into the Rhenish massif and continuing in a northwestern direction into the southeastern part of the Netherlands, Tertiary deposits being exposed only on some horsts and along the borders, e.g. in South Limburg.

Cenozoic volcanic rocks were formed mainly in the Miocene. I.arge volcanic areas include the Vogelsberg, the Rhön Mountains, the Westerwald, and the Hesse fault zone. Volcanic activity continued during the Pleistocene in the Eifel Mountains, at which time the Laacher See tuffs, for instance, were formed.

Quaternary

In the distribution of the Quaternary, four patterns can be distinguished.

• a. nbsp;nbsp;nbsp;A large area of continuous Quaternary deposits, covering almost the whole of the Netherlands as well as other coastal areas long the North Sea. In Quaternary times this was a subsiding basin, filled by sediments during the subsidence. This is why in the Netherlands older deposits only reach the surface at a few places along the eastern frontier.

• b. nbsp;nbsp;nbsp;Areas where a thin cover of Quaternary, not more than a few metres thick, overlies older rocks. For these areas the Quaternary is indicated on the map as isolated patches surrounded by older deposits where the Quaternary is even thinner or absent.

• c. nbsp;nbsp;nbsp;The valley bottoms, forming narrow continuous bands of Quaternary, locally accompanied by terrace deposits at higher levels.

• d. nbsp;nbsp;nbsp;The sea floor of the North Sea and the Channel; these deposits are shown on the map according to their grain size and not - unlike the other Quaternary deposits -according to the environment in which they were formed.

Pleistocene

• I. nbsp;nbsp;nbsp;Marine deposits. The oldest Pleistocene deposits in the North Sea basin are marine. They are only exposed at a few places lying along the margins of the basin: in East Anglia and at one place in Zeeuws-Vlaanderen (southwestern part of the Netherlands).

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Fluviatile deposits. To this group belong in the first place the valley bottoms and terrace deposits. Both are very wide in the subsiding areas of the Rhine graben and the Lower Rhine embayment. In addition to the Rhine, wide-spread fluviatile deposits were also formed by the Ems, Weser, and Thames rivers; along the Seine, such deposits occur only within the belt of incised meanders.

In the Netherlands, fluviatile sediments form a large proportion of the Pleistocene sequence, but this is not conspicuous on the map because they are partly covered by younger sediments. Deeper fluviatile deposits have been raised to the surface in two ways:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;In the ice-pushed ridges they were pushed up along the margins of the Pleistocene ice sheets. These ridges are indicated by stripes on the map (but only on Netherlands territory). In the eastern part of the country even Tertiary and Mesozoic beds became incorporated into the ice-pushed ridges.

• b. nbsp;nbsp;nbsp;In the southeastern part of the Netherlands, Pleistocene fluviatile deposits were brought to the surface by fault movements; they are found on raised blocks such as the Peel horst and the Kempen Plateau, which extends into Belgium.

A third and younger group of fluviatile Pleistocene deposits is constituted by the loamy valley bottoms of small streams which are particularly extensive east of the Maas and IJssel rivers.

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Glacial deposits, occurring as ground moraines (consisting of till) and as terminal moraines. On the map, a line labelled W indicates the maximum extension of the ultimate or Weichsel (Würm) ice sheet, and a line labelled S the approximate extension of the penultimate or Saale (Riss) ice sheet. During the Saale glaciation the ice covered the northern half of the Netherlands and formed at its margins the ice-pushed ridges mentioned above. In England the ice margins approximately correlating with the Weichsel and Saale glaciations of the continent are shown.

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Fluvio-glacial deposits. To this group belong the outwash plains formed by melt-water along the ice margins. In Germany, extensive fans of coarse sand and gravel formed along the margins of both the northern and alpine ice sheet. In the Netherlands, outwash deposits are restricted to some areas along the Utrecht and Veluwe ice-pushed ridges.

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Periglacial deposits. Under this heading are grouped deposits formed in a cold climate in areas where no ice sheet was present. To this group belong solifluction deposits and two types of eolian sediments, viz. cover sands and loesses.

The cover-sand belt extends north of the loess belt and runs through Belgium, the Netherlands, and northern Germany. The grain-size is usually between 50 and 210 microns. The sand cover is generally thin, but in some areas in the central and southeastern parts of the Netherlands it may exceed 10 m.

The loess is finer-grained (10-50 microns) and is distributed in a belt through the low hilly country of northern France, central Belgium, South Limburg, central Germany, and then further eastward.

Holocene

• 1. nbsp;nbsp;nbsp;Older marine deposits. Under this heading are included marine clays and sands deposited in the western part of the Netherlands behind offshore bars before the formation of the surface peat about 4000 years ago. These deposits are exposed in drained lake bottoms where the peat layer had been dug out or eroded. A few patches found along the German coast are too small to be shown on the map.

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Younger marine deposits. These deposits cover extensive areas in the Netherlands, where they were formed by transgressions of the sea during the last few thousand years. They consist mainly of clays and clayey sands. Similar deposits occur in northern France, Belgium, northwestern Germany, and in England especially in the Fenlands and along the Humber estuary.

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Peat. Peat growth occurred in various environments. First there are the extensive coastal peat swamps, such as those of the western and northern parts of the Netherlands and of the Fenlands. Parts of this peat were later removed by ingressions of the sea.

Secondly, extensive peat growth occurred farther inland on low areas of the Pleistocene. Although much of this peat was excavated in the Netherlands and northern Germany, the map gives the original extension as far as possible.

A third environment of peat growth is formed by badly drained plateau areas of mountainous uplands, e.g. the Hautes Fagnes in the Ardennes.

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Fluviatile deposits. An extensive area of fluvial Holocene is found in the Netherlands in the plain of the Rhine and Meuse rivers, consisting mostly of clays and sands. Toward the west it continues as bands along the present and former river courses, which cross the peat area.

Elsewhere Holocene fluvial deposits are found in the valleys of the main rivers; they are particularly extensive in the Rhine graben and near the mouth of the Weser River.

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Eolian deposits. Eolian deposits formed during the Holocene in two environments: along sandy coasts and in sandy areas inland.

The coastal dunes of the Netherlands developed in various phases. The older ones accumulated on former offshore bars between 3000 B.C. and A. D. 900. The higher younger dunes along the present coast were formed since 1200 A.D. A continuous range extends from northern France through Belgium and the Netherlands to the islands off the German coast. In England coastal dunes are found, for instance, near Dungeness; smaller dune areas are not shown on the map.

Inland dunes started to form as early as the Late Pleistocene. In the central and southern parts of the Netherlands they are mostly directed SW-NE, but in northern Germany they run WNW-ESE, parallel to some terminal moraines.

Sea floor of the North Sea and the Channel. The deposits on the sea floor are indicated according to their grain sizes. The greater part of the North Sea bottom is covered by sands, but off the Yorkshire coast gravel and coarse sand, and, locally, boulders, are found; before the German coast coarse deposits have also been encountered locally. In the Channel the bottom sediments consists mainly of gravel and coarse sands, but near the Seine estuary clay was also deposited. At some places along the French and English coasts the underlying rock, consisting of Jurassic and Cretaceous strata, respectively, is laid bare.

Bronnen/Sources

KaartlMap:

Carte géologique internationale de l’Europe, I : 1.500.000: feuilles B 4 (2me éd. 1937), C 4 (2nie éd. 1933 amp;nbsp;épreuve 3nie éd.), C5(2nie éd. 1933)

Carte géologique de la France, 1 : 1.000.000,5me éd. 1968

Geological Map of the British Islands, I : 1,584,000.4th ed. 1957

Geologische Overzichtskaart van Nederland, I : 200.000, I936-1954

International Quaternary Map of Europe, I : 2,500,000(Bundesanstalt für Bodenforschung, Hannover amp;nbsp;UNESCO) Sheet 6(proof). Sheet lo tdraft)

ZeebodemlSea floor

JARKE, J., 1956. Bodenkarte der Südlichen Nordsee. Deutsche Hydrogr. Zeitschrift, Band 9, Heft I

PRATJE, O., 1950. Die Bodenbedeckung des Englischen Kanals und die maximalen Gezeitenstromgeschwindigkeiten. Deutsche Hydrogr. Zeitschrift, Band 3

Atlas of Britain 1963, p. 22-23

Rijks Geologische Dienst, Haarlem

Tekst (voor zover deze betrekking heeft op Nederlandl/Eext (only as far as referring to the Netherlands):

HAGEMAN, B. P., 1969. Development of the western part of the Netherlands during the Holocene. Geol. amp;nbsp;Mijnb. 48, p. 373-388

JELGERSMA, S. et al., 1970. The coastal dunes of the western Netherlands; geology, vegetational history, and archeology. Meded. Rijks Geol. Dienst (N.Ser.) 21, p. 93-167

JONG, J. D. DE, 1967. The Quaternary of the Netherlands. In: Rankama, K. (edit.), The Geologic Systems. The Quaternary, Vol. 2, p. 301-426. Interscience Publ.

PANNEKOEK, A. J. (edit.), 1956. Geological History of the Netherlands. The Hague, Government Printing and Publishing Office, 147 pp.

THOME, K. N., 1959. Eisvorstoss und Flussregime an Niederrhein und Zuider See im Jungpleistozän. Fortschr. Geol. Rheinl. u. Westf. 4, p. 197-246

Transactions of the Jubilee Convention (Geology and Mining in the Netherlands), 1963. Verhand. Kon. Ned. Geol. Mijnb. Gen., Geol. Ser. 21(I-I1), 179 amp;nbsp;280 pp.

WEE, M. W. TER, 1962. The Saalian glaciation in the Netherlands. Meded. Geol. Sticht. (N.Ser.) 15, p. 57-76

• A. nbsp;nbsp;nbsp;Inleiding

De tektonische kaart van Nederland en omgeving laat de plaats van Nederland in het structurele patroon van Noordwest-Europa zien. Als belangrijkste geologische niveau voor de constructie van deze kaart is gekozen de bovenkant van de hercynisch (d.w.z. in hoofdzaak in het Carboon) of eerder geplooide ondergrond (Engels: basement). De kaart geeft de ligging van dit vlak met paarse dieptelijnen (contouren) aan. Op deze hercynische of oudere ondergrond is in de dalende bekkengebieden het posthercynische sedimentdek afgezet.

In Nederland wordt de bovenkant van deze ondergrond gevormd door de bovenkant van het Carboon, dat op kaart A van het blad Tektoniek van de Atlas (Blad 11-4) is afge-beeld. Elders, nabij en op het Massief van Brabant, waar het Carboon ontbreekt, wordt het door paarse dieptelijnen aangegeven niveau gevormd door de bovenkant van het Devoon of het caledonisch geplooide Onder-Paleozoicum (zie figuur). In het Bekken van Parijs en Zuidoost-Engeland bestaat de hercynische of oudere ondergrond uit zowel Paleozoicum als Precambrium.

In Noord-Duitsland en een groot deel van de Noordzee is de ligging van de top van het Carboon niet bekend of niet voor publicatie vrijgegeven. Om toch een indruk te krijgen van de dikte van het posthercynische sedimentdek is hier met rode contouren de ligging van de basis van de Zechstein weergegeven. Tussen dit niveau en de bovenkant van het Carboon ligt echter nog een pakket Rotliegendes (zie figuur), dat in het midden van het zuidelijke Noordzeegebied en in de Duitse Bochteen dikte van meerdan 1000 m bereikt en dat naar het noorden tegen het Midden-Noordzee-Hoog en Ringkobing-Fyn-Hoogen naar het zuiden tegen het Londens-Brabants Massief en het Rijnse Massief uitwigt. In het Noordzeegebied is, waar contourgegevens ontbreken, op een aantal plaatsen de gemiddelde diepte van de Zechsteinbasis in rood genoteerd. Het Rotliegendes komt zuidelijker in Duitsland weer voor in een gebied dat zich uitstrekt ten zuiden van de Harz en het Rijnse Massief. In het zuidoosten van het kaartblad is daar weer de ligging van de basis van de Zechstein in rood aangegeven.

In Noord-Nederland en het centrale deel van de Noordzee zijn de dieptelijnen van de basis van het Tertiair met streep-stippellijnen (in zee met gele bies) aangebracht, waarmee de belangrijke Kenozoische daling van dit gebied tot uitdrukking wordt gebracht.

De kaart toont een aantal belangrijke breuken in de hercynische of oudere ondergrond, die voor een deel het con-tourpatroon van de bovenkant van deze ondergrond hebben beïnvloed. Anti- en synclinale assen in de ontsloten oude massieven geven de plooirichting hiervan aan. De structurele trend van het minder vervormde, jongere sedimentdek is, voor zover deze niet uit het contourbeeld voldoende naar voren komt, waar mogelijk door enige tektonische assen aangegeven.

• B. nbsp;nbsp;nbsp;De grote tektonische elementen

Op de kaart komen een aantal grote tektonische elementen naar voren, zowel negatieve, d.w.z. dalende bekkengebieden, als positieve, d.w.z. weinig tot niet gedaalde of relatief opgeheven massieven en ,,hoogs”. Belangrijke elementen met een geologisch lange levensduur zijn met rechte hóófdletters aangeduid, Boven-Jura tot Onder-Krijt-bekkens met cursieve kleine letters, en elementen die relatief kort bestaan hebben met rechte kleine letters.

Een korte bespreking van enige grote bekkengebieden volgt hieronder.

/. Het Noord-Eumpese Bekken

Als groot negatief tektonisch element ziet men op de noordelijke helft van het kaartblad het Noord-Europese Bekken, dat zich van Midden-Engeland uitstrekt tot ver in Polen. Het deel van dit bekken dat binnen deze kaart valt, wordt begrensd door het Penninische Hoog in het westen, het Midden-Noordzee-Hoog en het Ringk0bing-Fyn-Hoog in het noorden, en het Harz-Massief, het Rijnse Massief, het Massief van Brabant en het Massief van Londen in het zuiden. De laatste twee worden vaak samen het Londens-Brabants Massief genoemd omdat zij een eenheid vormen. Bij de ontsloten (d.w.z. aan de aardoppervlakte zichtbare) positieve gebieden is de tektonische ouderdom met een kleur conform de legenda aangeduid. Hun huidige topografisch hoge ligging hebben zij pas door opheffing in het laat-Tertiair tot vroeg-Kwarlair gekregen. Deze opheffing ging lokaal gepaard met de vorming van belangrijke breuken, waardoor plaatselijk vulkanisme kon ontstaan. In het Rijnse Massief en het gebied ten oosten daarvan (o.a. de Vogelsberg) zijn als gevolg daarvan grote gebieden door uitvloeiingsgesteenten bedekt.

De sedimentatie in het Noord-Europese Bekken was sinds het begin van het Perm tot op heden geen regelmatig ononderbroken gebeuren. Er waren gebieden die sterker daalden, waardoor daar een grotere dikte aan sediment kon accumuleren, en minder dalende gebieden (ruggen en ,,hoogs”) aanwezig. Gedurende de Permo-Trias en mogelijk ook in de Onder-Jura bestond er nog een groot intrakra-tonisch sedimentatiebekken, doch in de latere Jura en het Krijt werd het bekken door breuken in rijzende en dalende blokken verdeeld (horst- en slenkvorming).

Een belangrijk in de Boven-Jura opgeheven blok in Nederland is het Texel-IJsselmeer-Hoog, waar een sterke erosie tot gevolg had dat het Onder-Krijt daar met een groot hiaat direct op Boven-Carboon rust. De in de Boven-Jura tot Onder-Krijt sterk gedaalde gebieden zijn als aparte bekkens of troggen op de kaart vermeld. De meeste van deze ,,subbekkens” van het Noord-Europese Bekken zijn later-halverwege en aan het einde van het Boven-Krijt - onderworpen aan inversie, waardoor het Boven-Krijt en een deel van de oudere afzettingen weer door erosie werd weggenomen. De grenslijn van de Boven-Krijt verspreiding, op de kaart met een groene bies aangegeven, illustreert deze erosie en geeft daarmee de ligging van de belangrijkste geïnverteerde gebieden aan (zie ook figuur). Twee wat jongere subbekkens van Boven-Krijt-ouderdom zijn het Bekken van Münster en het Subhercynische Bekken, beide dicht tegen hercynische massieven gelegen.

Met het begin van het Tertiair hield de breuktektoniek in het Noordzeegebied op. Het werd een langgerekt, schotelvormig intrakratonisch sedimentatiebekken, het Noord-zeebekken in de zin van Heybroek (1974), dat zich van Nederland, over het gebied van de nu ook dalende Midden- Noordzee-en Ringkobing-Fyn-Hoogs, uitstrekt tot het noorden van de Noordzee. De diepteligging van de basis van dit Kenozoische bekken, waarin de sedimentatie tot op heden doorgaat, is voor het centrale deel op de kaart aangegeven.

Een bijzonder structureel element in het Noord-Europese bekken wordt gevormd door de vloeiing van dikke steen-zoutafzettingen (halokinese), in hoofdzaak uit de Zechstein (Boven-Perm), onder druk van de bovenliggende sedimenten. Deze zouttektoniek, die leidde tot de vorming van zoutkussens en zoutdiapieren (zoutpijlers), begon aan hel eind van de Trias, bereikte zijn hoogtepunt in de Jura en het Krijt, en ging voort tot in het Kwartair. Het gebied waarbinnen vloeiing van het Zechsteinzout in belangrijke mate plaatsvond is op de kaart door een zwarte lijn met arcering begrensd. Ten zuiden hiervan kunnen incidenteel nog wel door zout beïnvloede structuren voorkomen, o.a. de aan een breuk gebonden zoutdom van Weerselo en zwak gewelfde zoutkussens in de Achterhoek. De ligging van de zoutdiapieren is met een aparte signatuur aangegeven.

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Het Bekken van Parijs

Ten zuiden van het Londens-Brabants Massief en het Ardennen-Massief ligt het Bekken van Parijs. Aan de oostkant wordt het begrensd door de Vogezen, in het zuiden en zuidwesten door respectievelijk het Massif Central en het Armoricaanse Massief, waarvan in de zuidwesthoek van de kaart nog een deel zichtbaar is.

Laatstgenoemde massieven hebben hun topografisch hoge ligging eveneens pas in het laat-Tertiair tot vroeg-Kwartair bereikt. In westelijke richting zet het Bekken van Parijs zich via het Kanaal-gebied voort in het Wessex-Bekken in Zuid-Engeland. Deze negatieve zone wordt daarom ook wel het Anglo-Parijse Bekken genoemd. Ook in dit bekken komen gebieden met minder en met meer bodemdaling (subbekkens) voor, waarvan de assen in de loop van de geologische ontwikkeling van plaats konden veranderen. Als Boven-Jura- tot Onder-Krijt-troggen met een latere Krijt- tot vroeg-Tertiaire inversie zijn te onderscheiden de Weald-Trog, die doorloopt tot in het Boulonnais, en de Pays de Bray-Trog. Er zijn aanwijzingen dat in het noorden van het Bekken van Parijs, langs de Ardennen, de Boven-Jura een as van grote dikte vertoont (Volgt, 1963).

In het Onder-Tertiair hebben zich naast de geïnverteerde Weald-Trog twee subbekkens ontwikkeld: het Bekken van Londen en het Hampshire-Bekken. Van dit laatste is alleen het oostelijkste deel op de kaart te zien. Het stond in verbinding met het centrale deel van het Bekken van Parijs. Neogene opheffing en erosie heeft deze samenhang verbroken.

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Het Thüringse Bekken

In het zuidoosten van het kaartblad is het Thüringse Bekken te zien, een Permo-Triasbekken van kleine omvang, begrensd door het Harz-Massief in het noorden, het Rijnse Massief in het westen, het Thüringer Wald in het zuiden en, niet meer op de kaart vallend, het Thüringse Leisteengebergte in het oosten.

Het Thüringse Bekken werd in de Midden-Jura opgeheven, waarbij de destijds aanwezige Onder-Jura vrijwel geheel werd weggeërodeerd. Het zout in de Zechstein (Boven-Perm) is onder druk van de bovenliggende gesteenten lokaal door vloeiing verdikt, doch diapiere structuren zijn hierbij niet ontstaan. Een zwarte lijn met arcering omgrenst het gebied waarbinnen deze zouttektoniek voorkomt.

• C. nbsp;nbsp;nbsp;Verantwoording

Het ontwerp voor de kaart Tektoniek Nederland en omgeving is vervaardigd bij de Rijks Geologische Dienst. De compilatie is verricht door jhr. dr. H. A. van Adrichem Boogaert aan de hand van diverse bronnen, waarvan een selectie is gegeven in de literatuurlijst. De veelsoortigheid van deze bronnen heeft tot gevolg gehad dat de dichtheid en betrouwbaarheid van de gegevens die op de kaart zijn ingébracht, van gebied tot gebied sterk uiteen kan lopen. Getracht is steeds de grote structurele elementen en de tektonische trends tot uitdrukking te brengen.

Veel dank is de samensteller verschuldigd aan dr. P. Heybroek voor zijn bijdragen aan en adviezen bij de samenstelling van dit kaartblad.

• D. nbsp;nbsp;nbsp;Geselecteerde literatuur/Selected references

/. Kaarten /Maps

Atlas van België. Blad 10: Tectoniek en Seismologie 1955.

Atlas van Nederland. Blad Tektoniek (I : 1.200.000) 1974.

Carte Tectonique Internationale de l’Europe (1 : 2.500.000). Moscou, 1962.

Erdölgeologjsche Karte der B.R.D. Niedersächs. Landesamt. Bodenf., Hannover, 1973.

International Geological Map of Europe (I : 1.500.000), blad B4 en C4, Hannover, 1971/72.

International Map of Natural Gas Fields in Europe (I : 2.500.000).

E.C.E. Committee on Gas and Bundesanstalt für Bodenforschung, 1972.

The Sub-Pleistocene Geology of the British Isles and the Adjacent Continental Shelf (I : 2.500.000). Southampton, 1972.

Tectonic Map of Great Britain and Northern Ireland (1 : 1.584.000). Ches-sington (Surrey), 1966.

• 2. Artikelen en hoeken /Articles and hooks

BRUNSTROM, R. G. W. amp;nbsp;P. J. WALMSLEY, 1969 - Permian Evaporites in North Sea Basin. A.A.P.G. Bull., vol. 53, p. 870-883

DENIZOT, G., 1971 - Nos connaissances sur la tectonique du Bassin de Paris. Bull. B.R.G.M. (2ième série), sect. 1, no. 2, p. 5-10

HÉRITIER, F. amp;nbsp;J. VILLEMIN, 1971 - Mise en évidence de la tectonique profonde du Bassin de Paris par l’exploration pétrolière. Bull. B.R.G.M. (2ième série), sect. 1, no. 2, p. 11-30

HEYBROEK, P., 1974- Explanation to tectonic maps of the Netherlands. -Geol. en Mijnb., vol. 53, p. 43-50

HEYBROEK, P., 1975 (in press) - Structure of the Dutch part of the Central Graben in the North Sea. Proc. Conf. Petroleum and Cont. Shelf NW. Europe, Applied Sei. Publ.

HEYBROEK, P., M. HAANSTRA amp;nbsp;D. A. ERDMAN, 1967 - Observations on the Geology of the North Sea Area. 7th World Petr. Congr. Proc., vol. 2, p. 905-916

JARITZ, W., 1973 - Zur Entstehung der Salzstrukturen Nordwestdeutschlands. Geol. Jahrb., Reihe A, Heft 10, 77 pp.

LEGRAND, R., 1968 - Le Massif du Brabant. Aardk. Dienst België, Verb. 9, 148 pp,

LOTZE, F., 1971 - Geologie Mitteleuropas (Dorn-Lotze). Schweizer-bart’sche Verlagsbuchh. Stuttgart, 491 pp.

MARIE, J. P. P., 1975 (in press) - Rotliegend Stratigraphy and diagenesis. Proc. Conf. Petroleum and Cont. Shelf N.W. Europe. Applied Sci. Publ.

MÉGNIEN, C., 1971 - Observations sur les ondulations tectoniques du Bassin de Paris et hypothèse sur une dislocation majeure du socle. Bull. B.R.G.M. (2ième série), sect. 1, no. 2, p. 31-40

MEINHOLD, R. amp;nbsp;H. G. REINHARDT, 1967 - Halokinese im Nordostdeutschen Tiefland. Ber. deutsch. Ges. geol. Wiss., A, Geol. Paläont., Bd. 12, p. 329-353

RHYS, G. H., 1974- A proposed standard lithostratigraphic nomenclature for the southern North Sea and an outline of the structural nomenclature for the whole of the (U.K.) North Sea. Inst. Geol. Sc., Rep. 74/8, 14 pp.

RUTTEN, M. G., 1969 - The Geology of Western Europe. Elsevier Publ.

Co. Amsterdam, 520 pp.

VOIGT, E., - über Randtröge vor Schollenrändem und ihre Bedeutung im Gebiet der Mitteleuropäischen Senke und angrenzender Gebiete. Zschr. deutsch, Geol. Ges., Bd. 114, p. 378-418

• A. nbsp;nbsp;nbsp;Introduction

The tectonic map of the Netherlands and adjacent regions shows the country’s place in the structural pattern of northwestern Europe. The geological level chosen as the most important for this map is the top of the Hercynian or older basement. The position of this surface is indicated by violet depth contours. It was on this Hercynian or older basement that the post-Hercynian sedimentary cover was deposited in the subsiding basinal areas.

In the Netherlands the surface of this basement is formed by the top of the Carboniferous, which is shown on Map A of Plate 11-4 (Tectonics). In other places, i.e., near and on the Brabant Massif where the Carboniferous does not occur, the level indicated by violet contour lines is formed by the top of the Devonian rocks and of the Lower Palaeozoic, which was folded during the Caledonian orogeny (see Fig.). In the Paris Basin and the southeastern part of England the Hercynian or older basement is composed of both Palaeozoic and Precambrian.

For northern Germany and a large part of the North Sea, information about the position of the Carboniferous is either lacking or has not been released for publication. To give an impression of the thickness of the Post-Hercynian deposits, the position of the base of the Zechstein is here indicated by red contour lines. However, between this level and the top of the Carboniferous there is a sequence of Rotliegendes (see Fig.) which reaches a thickness of more than 1,000 m in the middle of the southern part of the North Sea area and in the German Bight and wedges out toward the Mid-North Sea High and the Ringkybing-Fyn High in the north and toward the London-Brabant Massif and the Rhenish Massif in the south. Where contours are not indicated in the North Sea area, the mean depth of the base of the Zechstein is shown in a number of places in red.

Further south in Germany the Rotliegendes occurs in a region stretching south of the Harz and the Rhenish massifs. In the southeastern part of the area shown on the map the position of the base of the Zechstein is again shown in red.

In the northern part of the Netherlands and the central part of the North Sea the contours of the base of the Tertiary are shown by dot-dash lines with in the North Sea area a yellow strip. The Cenozoic subsidence in this region is thus clearly expressed.

The map shows a number of major faults in the Hercynian or older basement which partially influenced the contour pattern of the top of the basement. Anticlinal and synclinal axes in the outcropping old massifs indicate the fold directions. Where it is not sufficiently clear from the contour indications, the structural trend of the less deformed younger sedimentary cover is indicated, if possible, by tectonic axes.

• B. nbsp;nbsp;nbsp;The main tectonic elements

Various major tectonic elements occur on the map, both negative (i.e., subsiding basinal regions) and positive (areas with little or no subsidence or relatively uplifted massifs and highs). Important elements of long geological duration are indicated by upright capital letters, Upper-Jurassic to Lower-Cretaceous basins by italicized lower case letters, and elements of relatively short duration by upright lower-case letters. A brief discussion of three large basinal areas is of interest here.

• I. nbsp;nbsp;nbsp;The North-European Basin

On the northern half of the map we see, as a large negative tectonic element, the North-European Basin, which stretches from central England to deep into Poland. The part of this basin occurring on the map is bordered in the west by the Pennine High, in the north by the Mid-North Sea High and the Ringkpbing-Fyn High, and in the south by the Harz, Rhenish, Brabant, and London massifs. The last two of these are often referred to together as the London-Brabant Massif, because they form a single unit.

For the outcropping positive areas the tectonic age is indicated according to the colours shown in the legend. Their present topographically high position was acquired by uplift in the late Tertiary to early Quaternary. Locally, this uplift was accompanied by the formation of large faults as a result of which volcanism could develop in places. As a result, large areas in the Rhenish Massif and the region to the east of it (e.g. the Vogelsberg) were covered by effusiv-es.

The sedimentation in the North-European Basin, which started in the Permian and is still going on, has not been a steady, uninterrupted process. Some areas subsided more strongly and a thicker sediment could accumulate, and some areas showed less subsidence, leading to ridges and highs. During the Permo-Triassic and possibly in the Lower Jurassic there was still a large intracratonic sedimentary basin, but in the later Jurassic and Cretaceous,faults divided this basin into rising and sinking blocks (horsts and grabens).

An important block uplifted in the Netherlands during the Upper Jurassic is the Texel-IJsselmeer High, where, due to severe erosion leading to a large hiatus, the Lower Cretaceous lies directly on the Upper Carboniferous. The areas which subsided strongly in the Upper Jurassic and Lower Cretaceous are indicated on the map as separate basins or troughs. Most of these “sub-basins” of the North-European Basin were later - in the middle and at the end of the Upper Cretaceous - subjected to inversion, as a result of which the Upper Cretaceous and part of the older deposits were truncated by erosion. The outer limits of the Upper-Cretaceous distribution, shown on the map by a green band, illustrates this erosion and thus indicates the position of the major inverted areas (see also Fig.). Two somewhat younger sub-basins dating from the Upper Cretaceous are the Munster Basin and the Subhercynian Basin, both of which lie close to Hercynian massifs.

With the beginning of the Tertiary the fault movements in the North Sea area came to an end. This area became an elongated saucer-shaped intracratonic sedimentation basin, the North Sea Basin in the sense of Heybroek (1974), which stretches from the Netherlands to the northern part of the North Sea, including the region of the now also subsiding Mid-North Sea and Ringk0bing-Fyn highs. The depth of the base in the central part of this Cenozoic basin, in which sedimentation still occurs today, is shown by contours.

A remarkable structural element in the North-European basin is formed by the flowage of thick rock-salt deposits (halokinesis), mainly from the Zechstein (Upper Perm-ian),under the weight of the overlying sediments. These salt tectonics, which led to the formation of salt pillows and salt diapirs or piercements, began at the end of the Triassic, reached a peak in the Jurassic and Cretaceous, and continued into the Quaternary. The region in which large-scale flowage of Zechstein salt occurred is bordered on the map by a hatched black line. Salt-influenced structures occur incidentally south of this area, for instance the fault-related salt dome of Weerselo and the weakly arched salt pillows in the Achterhoek region. The location of the salt diapirs is indicated by a separate symbol.

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;The Paris Basin

South of the London-Brabant Massif and the Ardennes Massif lies the Paris Basin, which is bordered on the east by the Vosges Mountains and on the south and southwest by the “Massif Central” and the Armorican Massif, respectively, part of the latter showing in the lower left corner of the map. The Central and Armorican massifs too reached their topographically high position only in the late Tertiary and early Quaternary. Toward the west, the Paris Basin continues, via the Channel region, into the Wessex Basin in southern England,and this negative zone is therefore also called the Anglo-Parisian Basin. Here too there are areas differing in degree of subsidence (sub-basins) whose axes shifted in the course of the geological development of the basin. Upper Jurassic to Lower Cretaceous troughs with a late Cretaceous to early Tertiary inversion are represented by the Weald Trough, which continues into the Boulonnais, and the Pays de Bray Trough. Indications have been obtained that in the northern part of the Paris Basin, along the Ardennes, there is an axis along which the Upper Jurassic sediments reach a great thickness (Voigt, 1963).

Two sub-basins have developed in the Lower Tertiary on both sides of the inverted Weald Trough, i.e., the London Basin and the Hampshire Basin. The latter, the eastern edge of which can be seen on the map, was in communication with the central part of the Paris Basin until the effects of neogenic uplift and erosion separated them.

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;The Thüringen Basin

The southeastern area on the map shows the Thüringen Basin, a small Permo-Triassic basin bordered in the north by the Harz Massif, in the west by the Rhenish Massif, in the south by the Thüringer Wald, and in the east (off the map) by the Thüringer Schiefergebirge. The Thüringen Basin rose up during the Middle Jurassic, and as a result the Lower Jurassic was almost entirely removed by erosion. The salt in the Zechstein (Upper Permian) shows local changes in thickness due to flowage under the pressure of the layers above it, but diapiric structures did not develop here. The area in which such salt tectonics occur is outlined by a hatched black line.

The map on this sheet was prepared by the Netherlands Geological Survey. The data were compiled by Dr. H. A. van Adrichem Boogaert from various sources, a selected list of which is given at the end of the Dutch text. Because of the wide differences between these sources the amount and reliability of the data incorporated into the map also tend to differ widely from region to region. An attempt was made to show the major structural elements and tectonic trends throughout. The contributions and advices of Dr. P. Heybroek are greatly appreciated.

Jura en van Muschelkalk uit de Midden-Trias (28).

Het Paleozoicum komt slechts op één plaats aan het oppervlak, nl. in het Geuldal in Zuid-Limburg, waar schalies en zandstenen uit het Boven-Carboon zijn ontsloten (29).

Geologische en geomorfologische reservaten en natuurmonumenten

• 1. nbsp;nbsp;nbsp;In westelijk Gaasterland: Zandgroeve het Rode Klif. Keileemprofiel (Formatie van Drente).

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;In oostelijk Gaasterland: het Oude Mirdumer Klif. Steile klifkust bestaande uit keileem (Formatie van Drente).

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Z.W. van Gieten (Drente): ,,Gletsjerkom” (pingorestant met in het centrum veenvorming).

• 4. nbsp;nbsp;nbsp;Eeserveld (Drente): ,,Gletsjerkuil” (pingorestant).

• 5. nbsp;nbsp;nbsp;Urk: Geologisch reservaat P. van der Lijn. Marien abrasievlak in keileem met zeer rijke zwerfstenenbe-strooiing; vindplaats van schollenkeileem (Formatie van Drente).

• 6. nbsp;nbsp;nbsp;Losser (Overijssel): Staringmonument. Ontsluiting in Losserse zandsteen (Hauterivien, Onder-Krijt).

• 7. nbsp;nbsp;nbsp;Tholen: Zuid Weihoek. Kalkarme zeeklei op veen, restant van een vroeger algemeen terreintype (Westland Formatie).

• 8. nbsp;nbsp;nbsp;Nieuwnamen (Zeeuws Vlaanderen): ,,Oud-pleisto-ceen” gebied. Ontsluiting in pliocene strandafzettingen (Formatie van Oosterhout).

• 9. nbsp;nbsp;nbsp;Epen (Zuid-Limburg): Heimansgroeve. Ontsluiting in het Boven-Carboon (Namurien).

Enige literatuur 1 References

HAGEMAN, B. P., 1963. De profieltype-Iegenda van de nieuwe geologische kaart voor het zeeklei- en rivierengebied. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr. Gen. 80, p. 217-229.

HAGEMAN B. P., 1963. A new method of representation in mapping alluvial areas. Verh. Kon. Ned. GeoI. Mijnb. Gen., GeoI. Ser. 21 (2), p. 211-219.

JONG, J. D. DE, 1967. The Quaternary of the Netherlands. In: The Quaternary, Vol. 2 (Edit.: K. Rankama). New York etc., Interscience, p. 301-426.

PANNEKOEK, A, J. (red.), 1956. Geologische geschiedenis van Nederland. ’s Gravenhage, Staatsdrukkerij, 154 pp.

PANNEKOEK, A. J. (edit.), 1956. Geological History of the Netherlands. ’s Gravenhage, Staatsdrukkerij, 147 pp.

PONS, L. J. et ai., 1963. Evolution of the Netherlands coastal area during the Holocene. Verh. Kon. Ned. GeoI. Mijnb. Gen., GeoI. Ser. 21 (2), p. 197-208.

ROELEVELD, W., 1974. The Groningen coastal area. A study in Holocene geology and low-land physical geography. Diss. Vrije Univ. Am-sterd., 252 pp.

Rijks Geologische Dienst, 1975. Toelichting bij geologische overzichtskaarten van Nederland (red.: W. H. ZAGWIJN amp;nbsp;C. J. VAN STAALDUINEN). Haarlem, 134 pp.

Stichting voor Bodemkartering, 1960. Bodemkaart van Nederland, I : 200 000.

Stichting voor Bodemkartering, 1965. De bodem van Nederland. Toelichting bij de bodemkaart van Nederland I : 200 000. 292 pp.

TESCH, P., 1942. Grondslagen van de kaart. Indeling en gebruiksaanwijzing. In: Toelichtingen bij de Geologische Kaart van Nederland; Meded. Nr. I. GeoI. Stichting, Haarlem, p. 13-31.

ZAGWIJN, W. H., 1963. Pleistocene stratigraphy in the Netherlands, based on changes in vegetation and climate. Verh. Kon. Ned. GeoI. Mijnb. Gen., GeoI. Ser. 21 (2), p. 173-196.

Erratum blad H-2 (Tektoniek: Nederland en Omgeving) Het bleekgele blokje rechts van de dieptecijfers moet iets zakken; het omvat dieptes van boven zeeniveau tot - 1000 m.

Explanation

This General Geological Map of the Netherlands was compiled by the Netherlands Geological Survey and was published by them in a slightly different form in 1975 (see References under Rijks Geologische Dienst).

The following sources were used:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;published sheets and unpublished data of the new Geological Map on the scale of 1 : 50 000;

• b. nbsp;nbsp;nbsp;sheets of the older Geological Map on the scale of 1 : 50 000 (editions 1925-1951);

• c. nbsp;nbsp;nbsp;Soil Map of the Netherlands 1 : 200 000 (Plates IV-1 to IV-11 of this atlas);

• d. nbsp;nbsp;nbsp;Geomorphological Map 1 : 600 000 (Plate III-1 of this atlas).

Additional data were supplied by the Institute of Earth Sciences of the Free University (Amsterdam), the Rijks-dienst IJsselmeerpolders, and others.

Place and regional names from which formation and other stratigraphic names have been derived are printed in red. Red triangles indicate geological nature reserves (see list at the end of the Dutch text).

Legend

The map is based on lithostratigraphic units (formations and members; see table Fig. 1) occurring at or near the surface. The lithostratigraphic subdivision is primarily related to the genesis of the deposits, which means that the map is mainly genetic, although the age is taken into consideration as well.

Two methods have been used to show the geological situation on the map:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;a composite method, in which one colour represents a superposition of two or even three given deposits; this method is used for the great majority of the Holocene deposits in the western and northern parts of the country;

• b. nbsp;nbsp;nbsp;the more usual simple method, in which only the lithostratigraphic unit at the surface is shown.

Holocene

A large area in theâ–  western and northern parts of the country is occupied by the Westland Formation, which is shown according to the composite method and contains a wide variety of deposits. Coastal sands make up two members: the Older and the Younger Dune and Beach deposits. Marine, lagoonal, and estuarine sediments are represented by the older Calais deposits and the younger Dunkirk deposits. Perimarine sediments, i.e., fluvial sediments influenced by the eustatic changes in sea level, are subdivided into the older Gorkum deposits and the younger Tiel deposits. The Holland peat separates the younger from the older members mentioned above, and in general permits correlation of these members. The various superpositions (indicated on the map by a colour and a letter) are explained in Fig. 2.

The remaining Holocene formations are shown according to the simple method. These include the fuviatile Betuwe Formation, occurring mainly in the central part of the country along the Rhine and Maas, and some formations locally occurring on top of the Pleistocene and consisting of aeolian sands,high-moor peat, and deposits of small streams.

Pleistocene

The Pleistocene and older formations are indicated on the map by a number code. In the Pleistocene a distinction is made between deposits of local, glacial, fluvial, and marine origin (see also Fig. 1).

Among the formations of local origin, the Twente Formation, dating from the last glacial phase, covers the greatest area at the surface.

Four units are shown on the map: a. coversands (1) where they have a thickness of at least a few metres; b. fluvio-periglacial deposits (2); c. thin coversands over fluvio-periglacial deposits (3); and d. loess, occurring mainly in the southern part of the province of Limburg.

The Asten and Eindhoven Formations (6 and 7) are found only near the surface in the neighbourhood of the Peel Boundary Fault.

Formations of glacial origin include the Drente Formation, dating from the Saale (or penultimate) glaciation, and the Peelo Formation, probably dating from the Elster glaciation. The ground moraine of the Drente Formation (8, 9), consisting for the most part of boulder clay (till), occurs in large areas in the northeastern part of the country (red areas on the map). Fluvioglacial deposits of the Drente Formation (10) are found mainly in the central part of the Netherlands as melt-water deposits lying along ice-pushed ridges (20). The latter consist mainly of Pleistocene fluvial deposits, contorted and imbricated by lobes of the Saalian ice sheet (see also sections on Plate VII-4).

The Peelo Formation is represented at the surface only by fluvioglacial clays and sands (16) in the province of Drente.

The Pleistocene river deposits once formed a huge alluvial fan, supplied by the Rhine and Maas (Meuse) and by rivers coming from the east. These deposits are subdivided into a large number of formations, most of which are found at or near the surface in the province of Noord-Brabant. The older ones (17, 18, 19) occur west of the Central Graben, the younger ones (4, 14, 15) east of it. This distribution pattern is determined both by tectonic movements, partly along faults, and by shifts in the courses of the main rivers.

In the southern part of the province of Limburg these fluvial formations occur as terrace deposits (see also Plate 11-2, Map I).

Tertiary and older

Tertiary deposits crop out in the southern part of the province of Limburg and locally near the eastern border of the country. Except for the terrestrial Pliocene Kiezel-oolite Formation (21), most of these deposits (23, 24) are of marine and estuarine origin.

Upper Cretaceous elastic deposits (25) and the famous limestones of Campanian to Maastrichtian age (26) are exposed in the southern part of Limburg. Lower Cretaceous marine and terrestrial deposits (27) occur locally in the easternmost parts of the Netherlands. A few small exposures of Middle and Lower Jurassic and of Middle Triassic (28) are also situated near the eastern border.

In the southernmost part of Limburg, finally, there is a small area in which Upper Carboniferous sandstones and shales (29) are exposed.

For references: see end of the Dutch text.

Erratum Plate H-2 (Tectonics: The Netherlands and surroundings)

The pale yellow colour to the right of the depth figures should be lowered; it stands for depths from above sea-level to 1000 m below sealevel.

Inleiding

De vier kaarten op het blad Tektoniek hebben ten doel een inzicht te geven in de geologische opbouw van Nederland op verschillende geologische niveaus in de ondergrond. Deze kaarten geven dus een ander beeld dan een gewone geologische kaart, waarop te zien is welke ge-steenteformaties aan de oppervlakte liggen.

De kaarten A, B en C berusten vrijwel geheel op uit diepboringen en reflectieseismiek verkregen gegevens van de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V., gecompileerd door dr. P. Heybroek (1974) en aangevuld met enige gepubliceerde gegevens uit België en Duitsland. Het Geologische Landesamt Nordrhein-Westfalen en het Niedersächsische Landesamt für Bodenforschung waren zo welwillend aanvullende gegevens over de ligging van het Carboonoppervlak van het aan Nederland grenzende gebied in Duitsland voor de Atlas beschikbaar te stellen ten behoeve van kaart A.

Kaart D is vervaardigd door de Rijks Geologische Dienst. Hierin zijn gegevens verwerkt van de geologische opname van Nederland door deze Dienst, alsmede gegevens omtrent de diepte van de basis van het Kwartair verkregen uit diepboringen van verschillende in Nederland opererende oliemaatschappijen. De compilatie van deze gegevens werd verzorgd door dr. W. H. Zagwijn en drs. J. W. C. Doppert.

• A. nbsp;nbsp;nbsp;DiepteliJnenkaart van de bovenkant van het Carboon

Deze kaart geeft met dieptelijnen (contouren) de ligging weer van de bovenkant van het Carboon. Dit vlak heeft eens om en nabij het zeeniveau gelegen, doch ligt thans in Nederland, met uitzondering van Zuid-Limburg, tussen de 1000 en 5000 m diep. De huidige ligging is een resultante van vele gecompliceerde bewegingen van de aardkorst die hebben plaatsgevonden tussen de tijd van afzetting van het Carboon - circa 300 miljoen jaar geleden - en heden. In het gebied kwamen zowel meer of minder sterk dalende zones voor als zones die gedurende bepaalde perioden omhoog rezen. In de kaarten B en C zijn de gevolgen van deze bewegingen te onderkennen. Genoemde bewegingen vonden voor een belangrijk deel langs overwegend noordwest tot westnoordwest gerichte breuken plaats, waarvan slechts de belangrijkste op de kaart zijn gezet. De bewegingsrichting langs deze breuken kon in de loop van de geologische ontwikkeling wisselen, waarbij een bepaald breukblok ten opzichte van het naastgelegene nu eens daalde, dan weer omhoog rees. Daarbij kon ook een zekere mate van kanteling van de blokken optreden. Dit verklaart waarom bij het vervolgen van de breuken op de kaart bij een aantal de bewegingsrichting blijkt te veranderen (schaarbreuken, zie fig. 1).

Op kaart A is te zien dat in Midden- en Oost-Nederland de bovenkant van het Carboon relatief hoog ligt. Rondom deze gebieden bereikt het Carboonoppervlak grotere diepten, waarbij de diep ingezonken slenken in Zuid-Holland en Noord-Brabant opvallen. Een vergelijking met kaart B leert dat hier de dalingsgebieden van het West-Nederlandse Bekken en de Centrale Slenk liggen. In Zuid-Nederland loopt de bovenkant van het Carboon op tegen de flank van het Massief van Brabant.

• B. nbsp;nbsp;nbsp;Geologische kaart van de Pre- Krijt- resp. Pre- Boven-Jura-afzettingenendieptelijnenkaartvandebasisvanhet Krijt resp. Boven- Jura

Zoals uit de dubbele titel al blijkt zijn hier twee typen kaarten verenigd. Ten eerste een geologische kaart in kleur en ten tweede een structuurkaart met zwaarder getekende zwarte dieptelijnen en breuken. De geologische kaart toont de huidige ondergrondse ligging (subcrop) van de afzettingen ouder dan Boven-Jura. De Boven-Jura is bij het Krijt getrokken omdat deze serie een aparte laat-mesozoische sedimentatiecyclus inluidt. Dit patroon is gedurende de lange tijdspanne van Midden-Jura tot begin Tertiair geleidelijk tot stand gekomen.

Het resultaat van de op- en neergaande bewegingen van verschillende zones in Nederland - reeds ter sprake gekomen bij de bespreking van kaart A-wordt geïllustreerd door het patroon van bekkens en hoge gebieden (zgn. hoogs). Gebieden die sterk opgeheven zijn in het begin van de Boven-Jura zijn onder meer het Texel-IJsselmeer-Hoog, het IJmuiden-Hoog en het Maasbommel-Hoog. Door krachtige erosie zijn daar het gehele Mesozoicum en delen van het Paleozocium weggenomen. Daarnaast zijn gebieden te onderscheiden, die, na een aanvankelijke daling in Perm, Trias en Jura, weinig of niet omhoog gekomen zijn. In deze bekkens ligt nog een dik pakket Onder- tot Midden-Jura. Het zijn de bekkens van Breeveertien, Centraal-Nederland en Nedersaksen, alsook het West-Nederlandse Bekken, dat zich zuidoostwaarts voortzet in de Centrale Slenk (ook wel Roerdal-Slenk genoemd). Het geologisch profiel (fig. 2) illustreert duidelijk het verschil tussen hoge gebieden en de bekkens.

De structuurkaart, geïncorporeerd in kaart B, toont de diepte van de basis van het Krijt (resp. Boven - Jura). Het contourbeeld eindigt tegen de groene lijn die de grens van de Krijt (resp. Boven -Jura)-verspreiding aangeeft. Van de vele breuken die het gebied doorsnijden, zijn alleen diegene aangegeven die van invloed zijn op het contourpa-troon. In het overgrote deel van Nederland ligt de Krijt-basis tussen de 1000 en 2000 m. Alleen in Zuid-Holland worden waarden van meer dan 3000 m bereikt. In het noorden van het kaartblad komen pijlers van Zechstein-zout voor (zoutdiapieren) die door het Basis-Krijt-niveau zijn heengebroken.

• C. nbsp;nbsp;nbsp;Geologische kaart van de pre-tertiaire afzettingen en dieptelijnenkaart van de basis van het Tertiair

Hier zijn weer twee kaarttypen in één kaart verenigd. De gekleurde geologische kaart geeft een beeld van de ligging (subcrop) van de pre-tertiaire afzettingen onder de meestal aanwezige tertiaire bedekking. In het oog springen die zones waar het Boven-Krijt en deels ook het Onder-Krijt geheel afwezig zijn. De vergelijking met kaart B toont aan dat deze zones samenvallen met de bekken-gebieden in West- en Zuid-Nederland, met name de bekkens van Breeveertien, Centraal- en West-Nederland en de Centrale Slenk. Uit de geologische ontwikkelingsgang van Nederland is af te leiden dat in deze bekkens aanvankelijk wel een belangrijk pakket Krijt moet zijn afgezet, doch dat opwaartse bewegingen, die aanvingen in het midden van het Boven-Krijt-tijdvak, grote delen van deze bekkens omhoog gebracht hebben, waardoor weer erosie op grote schaal de eerder afgezette sedimenten kon wegnemen. Men spreekt hier van geïnverteerde bekkens. Langs de randen daarvan kon het jongere Boven-Krijt een grote dikte bereiken. Het geologische profiel (fig. 2) laat het effect van de inversie goed zien.

De structuurkaart van de basis van het Tertiair toont de diepteligging van dit niveau en geeft daardoor tevens bij benadering een indruk van de gezamenlijke dikte van de afzettingen die sinds het begin van het Tertiair zijn gevormd. Aan het verloop van de 1500 en 1000 m contouren is te zien dat Nederland in het Kenozoicum deel uitmaakte van de zuidrand van het Noordzee-Bekken, dat in zuidelijke richting uitliep in de Nederrijnse Bocht. De inversie van het West-Nederlandse Bekken zette zich in het Tertiair nog voort, waardoor naast het Kijkduin-Hoog, de Voorne-Trog zich ontwikkelde. De Centrale Slenk vormde een apart dalingsgebied waarin de basis van het Tertiair tot 1900 m diepte reikt. Op enkele plaatsen in het noordoosten van Nederland en in de Noordzee braken zoutdiapieren nog door het Basis-Tertiair-niveau heen. Lokale opwelvingen van dit niveau in die gebieden zijn als regel aan zoutbeweging in de ondergrond gebonden.

• D. nbsp;nbsp;nbsp;Dieptelijnenkaart van de basis van het Kwartair

Deze kaart geeft in kleuren het patroon van de dieptelijnen van de basis van het Kwartair per 100 m ten opzichte van N.A.P. Elementen die het dieptelijnenpatroon hebben beïnvloed zijn eveneens weergegeven, nl. breuken, stuwwallen en opwelvingen boven zoutpijlers. Tenslotte is met een reconstructie van twee kustlijnen op twee tijdstippen van de kwartaire geschiedenis een beeld geschetst van de ligging van ons land t.o.v. het zeeniveau. Het dieptelijnenpatroon is gebaseerd op een aantal goed onderzochte boringen, afkomstig van de archieven van de Rijks Geologische Dienst en van olieboringen van verschillende in Nederland opererende oliemaatschappijen. De geselecteerde boringen zijn op de kaart aangegeven. Er is gekozen voor een dieptelijneninterval van 100 m ten opzichte van N.A.P. omdat bij een geringer interval vooral in het gebied tussen de huidige 0 en 100 m dieptelijnen een zeer ingewikkeld patroon zou ontstaan tengevolge van insnijdingen van pleistocene rivieren in de tertiaire ondergrond.

Het dieptelijnenpatroon laat zien dat Nederland in het Kwartair een dalingsgebied was. De diepte van dit da-lingsbekken neemt toe van zuidoost naar noordwest, zodanig dat de grootste diepte wordt aangetroffen onder Terschelling. Dit betekent een helling in de richting van de Noordzee.

De breuken in het zuiden van ons land hebben in belangrijke mate bijgedragen tot de vorm van het dieptelijnenpatroon. Zo laat in de Centrale Slenk de gesloten contour van de 200 m dieptelijn de diepere ligging zien van de basis van het Kwartair t.o.v. de omliggende horsten.

Een ander opvallend fenomeen in het patroon is de relatief diepe ligging van de basis van het Kwartair in het gebied tussen 's-Gravenhage en Rotterdam, waar mogelijk een apart Kwartairbekken aanwezig is. Ook in de kop van Noord-Holland is een gesloten contour weergegeven, die op bekkenvorming in het Kwartair wijst.

De invloed van stuwwallen op het dieptelijnenpatroon komt slechts tot uiting in Oost-Nederland, waar de 0 m dieptelijn het stuwwallenpatroon volgt.

De opwelvingen boven zoutpijlers hebben eveneens invloed op de diepteligging van de basis van het Kwartair. Dit komt niet sterk tot uiting in het dieptelijnenpatroon doordat deze invloed zich vooral afspeelt tussen 0 en 100 m diepte.

De kwartaire afzettingen liggen in vrijwel geheel Nederland op afzettingen van tertiaire ouderdom. Slechts in Oost-Nederland, in Zuid-Limburg en in de aansluitende gebieden in Duitsland en België liggen ze op pre-tertiaire afzettingen.

Tenslotte geven twee kustlijnen aan hoe op twee momenten in de kwartaire geschiedenis de land-zee verdeling van ons land was. De kustlijn van het Midden-Tiglien loopt ruwweg parallel aan de tegenwoordige 100 m dieptelijn en weerspiegelt de vorm van het dalingsbekken. De kustlijn tijdens het Midden-Eemien vertoont een veel grilliger beeld. Dit is niet zozeer bepaald door de tektonische bewegingen van het dalingsbekken dan wel door de vorming van stuwwallen en bekkens door het landijs van het Saalien. Deze vormingen hebben grote invloed gehad op het binnendringen van de zee, waarbij de kustlijn zijn ligging in belangrijke mate heeft gekregen langs de voorkomens van stuwwallen.

Enige literatuur/Selected references

AHORNER, L., 1962: Untersuchungen zur quartären Bruchtektonik der Niederrheinischen Bucht. - •Eiszeitalter und Gegenwart, 13, 24 -105

ARNOLD, H., 1971: Kreide. - Der Niederrhein, 38. 97-100

HEYBROEK, P., 1974: Explanation to tectonic maps of the Netherlands. -GeoI. en Mijnb., 53, 43-50

HOYER, P., 1971: Der Bau des Niederrheingebictes und seine Entwicklung.- Der Niederrhein, 38, 108-110

DE MOOR, G., W. DE BREUCK et R. MARÉCHAL, 1969: La nappe phréatique de la Vallée Flamande. - Bull. Soc. Belg. Géol., Paléont., Hydrol., 78, 159-172

QUITZOW, H. W., 1959: Hebung und Senkung am Mittel- und Niederrhein während des Jungtertiärs und Quartärs. - Fortschr. GeoI. Rheinl. und Westf.,4, 389-400

Blad 11-4 werd op grond van bovengenoemde bronnen samengesteld door de Rijks Geologische Dienst.

Introduction

The four maps of the sheet on Tectonics are designed to show the geological structure of the Netherlands at several geological levels in the subsoil. These maps thus present a different picture than the ordinary geological map, which shows the outcropping formations.

Maps A, B, and C are based almost entirely on exploration data provided by the Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. and compiled by Dr. P. Heybroek (1974), supplemented with some published data from Belgium and Germany. The geological surveys of Nordrhein-Westfalen and Niedersachsen kindly supplied some additional German data on the border region for map A.

Map D was prepared by the Geological Survey of the Netherlands on the basis of survey data and data from exploration wells provided by various oil companies operating in the Netherlands. The compilation for this map was done by Dr. W. H. Zagwijn and J. W. C. Dop-pert.

• A, nbsp;nbsp;nbsp;Depth contour map of the top of the Carboniferous

This contour map shows the present position of the top of the Carboniferous. This surface was once close to sea level, but as a result of many complicated movements since the deposition of the Carboniferous - some 300 million years ago - it is now situated between 1000 and 5000 m deep in most of the Netherlands. The crustal movements, mainly in a downward direction but sometimes with a strong positive tendency locally, often occurred along faults with a predominant NW to WNW strike. The direction of the movements along these faults was not always the same. A fault block could sink in relation to the neighbouring blocks at one time, but rise again at a later stage in the structural development. A certain amount of tilting also occurred. This explains why, when certain faults on the map are followed, the direction of movement along the fault appears to change (scissors fault. Fig. 1).

Map A shows that in the central and eastern parts of the Netherlands the top of the Carboniferous lies relatively high. Around these areas the Carboniferous surface is found at greater depths. The deep trough in the provinces of Zuid-Holland and Noord-Brabant coincides with the subsiding areas of the West-Netherlands Basin and the Central Graben shown in map B. In the southern part of the country the top of the Carboniferous rises against the flank of the Brabant Massif.

• B, nbsp;nbsp;nbsp;Geological map of the Pre- Cretaceous of Upper Jurassic deposits and depth contour map ofthe base of the C'retaceousor Upper Jurassic

As the double title indicates, two types of map are combined in map B: a geological map in colour and a structural map with somewhat bolder black depth contours and faults. The geological map shows the present subcrop of the deposits older than Upper Jurassic. The Upper Jurassic has been combined with the Cretaceous, because this series marked the beginning of a separate late-Meso-zoic sedimentation cycle. This subcrop pattern came into being during the long interval running from Middle Jurassic to early Tertiary.

The result of differential subsidence and oscillating crustal movements is illustrated by the pattern of basins and highs. Strongly uplifted areas include the Texel-IJsselmeer High, the IJmuiden High, and the Maasbommel High, where powerful erosion removed all of the Mesozoic and parts of the Palaeozoic. Adjoining areas can be distinguished which, after sinking initially in the Permian, Triassic, and Jurassic, rose only a small amount or not at all. A thick sequence of Lower and Middle Jurassic is still present in these basins, such as the Broad Four-teens, Central Netherlands and Lower Saxony Basins, and the West Netherlands Basin, which continues in a southeastern direction as the Central Graben (also called the Roer Valley Graben by some authors). The geological section (Fig. 2) illustrates clearly the differences between the highs and the basins.

The depth contours of the structure map incorporated into map B end against the green line indicating the edge of the Cretaceous (including the Upper Jurassic). Of the many faults that transsect the area, only those influencing the contour pattern have been indicated. The base of the Cretaceous (including the Upper Jurassic) lies in most of the Netherlands at a depth of between 1000 and 2000 m. Only in Zuid-Holland are depths of over 3000 m reached. Salt domes of Zechstein salt piercing the Base Cretaceous level (diapirs) occur in the northern part of the area.

• C, nbsp;nbsp;nbsp;Geological map of the Pre-Tertiary deposits and depth contour map of the base of the Tertiary

The coloured geological map shows the present subcrop of the Pre-Tertiary deposits. The areas without Upper Cretaceous, and partly also lacking Lower Cretaceous, stand out clearly. Comparison with map B shows that these areas coincide with the basinal areas in the western and southern parts of the Netherlands, i.e. the basin of Broad Fourteens, the Central and West Netherlands Basins, and the Central Graben. From what is known of the geological development of the Netherlands it can be inferred that originally an important sequence of Cretaceous sediments must have been deposited in these basins, but due to upward movements commencing in the middle of the Upper Cretaceous, large parts of these basins were uplifted, followed by large-scale erosion of these deposits (inverted basins). Around the uplifted areas the late Cretaceous deposits attained a great thickness. The geological section (Fig. 2) shows the effect of this inversion very clearly.

The structural map of the base of the Tertiary gives not only the depth of this level but also a rough impression of the cumulative thickness of the deposits formed since the beginning of the Tertiary. The 1000 and 1500 m contours indicate that in the Cenozoic, the Netherlands formed part of the southern edge of the North Sea Basin, which has a southern extention into the Lower Rhine Embayment. The inversion of the West Netherlands Basin continued in the Tertiary, which led to the development of the Kijkduin High and the Voorne Trough. The Central Graben formed a separate subsiding area in which the base of the Tertiary lies at a depth of maximally 1900 m. In a few places in the northeastern part of the country and in the North Sea, salt domes pierced the base of the Tertiary. Local upwarps of this level in that area are generally the result of salt movement.

• D. nbsp;nbsp;nbsp;Depth contour map of the base of the Quaternary

The map shows in colour the pattern of the depth contours of the base of the Quaternary at intervals of 100 m below sea level (New Amsterdam Level). Elements which influenced the contour pattern are also indicated: faults, ice-pushed ridges, and swells on top of salt piercements. A reconstruction of two Quaternary coastlines shows the situation of the land in relation to sea level at those times. The contour pattern was drawn on the basis of well-investigated boring records from the files of the Geological Survey of the Netherlands and various oil companies. Selected borings are indicated on the map. A 100 m interval was chosen because a smaller interval would give too intricate a pattern, especially in the areas where the depth is less than 100 m.

The contour pattern shows a general subsidence of the Netherlands during the Quaternary. The depth increases from southeast to northwest, the greatest depth being reached below Terschelling. This means an inclination towards the North Sea.

Faults contributed to the contour pattern in the southern part of the country. The closed 200 m contour in the Central Graben indicates the greater depth of this unit in relation to the surrounding horsts.

Interesting too is the relatively deep position of the base of the Quaternary in the area between quot;s-Gravenhage (The Hague) and Rotterdam. A separate Quaternary basin is possibly present there. In the northern part of the province of Noord-Holland the closed contour also indicates the development of a Quaternary basin.

The influence of ice-pushed ridges on the contour pattern is only noticed in the eastern part of the country, where the 0 m contour follows the pattern of these ice-pushed ridges.

Swells on top of salt piercements also modified the base of the Quaternary, but their influence is greatest at depths between 0 and 100 m and consequently is only weakly expressed on the map.

Quaternary deposits overlie beds of Tertiary age almost everywhere in the Netherlands. Only in the eastern part of the country, in the southern part of Limburg and the adjoining areas in Germany and Belgium do they overlie deposits of Pre-Tertiary age.

The coastline of the Middle Tiglian runs roughly parallel to the present 100 m contour, and reflects the shape of the subsiding basin. The coastline during the Middle Eemian shows a more complicated pattern. Ice-pushed ridges and also basins modelled by the Saalian inland ice, influenced the shape of this coastline rather than the subsidence of the Quaternary basin.

For selected references, see list below Dutch text.

Plate 11-4 was compiled by the Geological Survey of the Netherlands from the sources mentioned above.

Inleiding

De kaartfragmenten op dit blad tonen zes in geologisch opzicht typerende gebieden in Nederland. Ze zijn ontleend aan kaaribladen van de nieuwe Geologische Kaart van Nederland, 1:50.000, die door de Rijks Geologische Dienst wordt samengesteld; de meeste zijn vergezeld van bijkaarten van bijzondere verschijnselen op 1:100.000 en/of profielen met een horizontale schaal van 1:50.000 en een vertikale schaal van 1:500. Het fragment van Zuid-Limburg is gebaseerd op ongepubliceerde gegevens, wat betekent dat de gebruikte legenda en kleuren nog in een proefstadium zijn, zodat veranderingen hierin in de toekomst niet uitgesloten zijn.

De drie bovenste fragmenten, van holocene gebieden, geven niet alleen de verdeling van de verschillende geologische eenheden aan het oppervlak, maar ook een beeld van de vertikale opbouw door gebruik te maken van een legenda die berust op een profieltype-systeem (De Jong en Hageman, 1960, Hageman, 1963 a en b). Twee gebieden met eenzelfde afzetting aan het oppervlak maar, een verschillende afzetting daaronder, krijgen hierbij een verschillende kleur en symbool op de kaart. Het Holoceen van de kustvlakte van westelijk Nederland kan drie groepen van afzettingen boven elkaar omvatten: onderaan de mariene Afzettingen van Calais (met o.a. de „Oude Zeeklei”), daarop het Hollandveen, en bovenaan de Afzettingen van Duinkerke (vroeger jonge Zeeklei genaamd). Deze kunnen alle drie aanwezig zijn (profiel-type A), maar één of twee kunnen ook ontbreken, waardoor men de volgende variaties krijgt; type B: veen afwezig, type C: Afz. van Duinkerke afwezig, type D: alleen Afz. van Duinkerke aanwezig, type E: alleen Afz. van Calais aanwezig, type F: Afz. van Calais afwezig, type G: alleen veen aanwezig. Aan de letters A-G worden cijfers en andere letters toegevoegd om variaties en verdere differentiaties in één of meer van deze afzettingen aan te geven (zie kaartje midden boven).

Voor de holocene riviervlakte is een soortgelijke legenda ontworpen (zie toelichting bij kaartje rechts boven).

De rangschikking van de fragmenten is zodanig dat de bovenste drie fragmenten deel uitmaken van het laaggelegen deel van Nederland, dat direct of indirect beïnvloed is door de zee; ze geven een beeld van de veranderingen die zich voordoen wanneer we ons van de kust landinwaarts naar het oosten begeven. De onderste drie kaartfragmenten, gerangschikt van noord naar zuid, vertegenwoordigen het hogere deel van Nederland, waar pleistocene en oudere afzettingen het geologische beeld nabij het oppervlak beheersen. Voor het Pleistoceen en oudere afzettingen worden op de geologische kaart in de regel de nieuwe formatie-namen gebruikt, maar in de toelichting worden voor de pleistocene afzettingen veelal ook de namen van de ijstijden vermeld, waarin ze werden gevormd.

Duingebied

Het gebied van dit kaartfragment, de westpunt van het eiland Schouwen-Duiveland, wordt voor een groot deel ingenomen door de Jonge Duin- en Strandzanden (code S), in hoofdzaak daterend van na 1200 na Chr. Een roze lijn geeft de oostelijke begrenzing van deze zanden aan, voorzover deze dikker zijn dan 2 m. Landinwaarts komen nog slechts dunne duinzanden voor, aangegeven met gele balletjes en eindigend bij de onderbroken roze grens.

Oude Duin- en Strandzanden komen veelal voor onder de Jonge Duin- en Strandzanden (code S2, zie ook profiel). Zij hebben gedurende een aanzienlijk deel van het Holoceen gefungeerd als strandwal tussen de open zee en een waddengebied. In de zuidoosthoek van het fragment ligt het overgangsgebied naar de Afzettingen van Duinkerke en het Hollandveen. De westelijke begrenzing van de mariene Afzettingen van Duinkerke is aangegeven met een groene lijn. Het Hollandveen heeft zich tijdens regressies nog verder westwaarts kunnen uitbreiden, tot de grens tussen S2 en S3 (zie ook het profiel, dat zich wat verder landwaarts uitstrekt dan letter A' op de kaart).

Beneden de hierboven reeds genoemde holocene afzettingen toont het profiel nog een belangrijke holocene eenheid, de Afzettingen van Calais, hier zeer dik en in zandige facies, wat een aanduiding is voor de invloed van grote geulen ten tijde van het ontstaan van deze afzettingen. De erosieve werking van deze geulen heeft het pleistocene oppervlak danig versneden, zodat holocene zanden nu in contact zijn met pleistocene afzettingen van heel verschillende ouderdom, nl. Formatie van Twente (uit de laatste of Weichsel-ijstijd) en Formatie van Schouwen (uit het laatste interglaciaal of Eernien), beiden uit het Boven-Pleistoceen, en Formatie van Tegelen (grotendeels Tiglien) en Afzettingen van het Icenien (gedeeltelijk Pretiglien) uit het Onder-Pleisloceen.

Marien gebied

In het gebied van dit fragment, ten zuiden van Middelburg, liggen de Afzettingen van Duinkerke overal aan het oppervlak. Deze afzettingen zijn echter niet alle in dezelfde tijd gevormd, doch tijdens een aantal fasen van de Duinkerke-transgressie. In het grootste deel van het gebied liggen de Afzettingen van Duinkerke 11 aan het oppervlak, ontstaan tussen 250 en 600 na Chr. (in de kaartende aangegeven met het cijfer 2 aan het eind). Hierin onderscheidt men enerzijds zandige afzettingen in geulen, die tot in het Pleistoceen reiken (D-profielen), en anderzijds gebieden buiten de geulen, waar onder de Afzettingen van Duinkerke (veelal in kleiige facies) Hollandveen en Afzettingen van Calais voorkomen (profielen van het A-type). De zandige geulafzettingen zijn door inklinking van de omringende klei- en veengebieden tot ruggen geworden, waarop de meeste dorpen liggen.

De Afzettingen van Duinkerke 111, ontstaan na 800 na Chr. (kaartcode met cijfer 3 aan het eind), bestaan hier grotendeels uit dikke geulafzettingen (nabij het Sloe in het oosten van het gebied) en hebben zich hier slechts in smalle reepjes uitgebreid over Hollandveen of Afzettingen van Duinkerke II (code A0.3).

Verder is de lithologie van de Afzettingen van Calais aangegeven met een grijze signatuur. De signatuur „v” wijst op de aanwezigheid van basisveen aan de onderkant van de Afzettingen van Calais, wat betekent dat op die plaatsen de erosieve werking van de Calais-trans-gressies niet groot was, m.a.w. dat er op die plaatsen geen belangrijke Calais-geulen waren. Horizontale streepjes geven aan dat op die plaatsen de Afzettingen van Calais in hun geheel uit klei bestaan, terwijl het ontbreken van een signatuur de normale ontwikkeling van de Afzettingen van Calais voorstelt, met zand aan de basis en daarop klei.

Het bijkaartje geeft een beeld van de dikte van de kleilaag aan de bovenkant van de Afzettingen van Calais en van de diepte van de bovenkant van deze kleilaag. Zulke kaartjes kunnen van belang zijn voor landbouwkundige doeleinden, bv. om na te gaan of de kleilaag door diepploegen aan het oppervlak gebracht kan worden, of voor laagbouwfundering om na te gaan of de zandige Afzettingen van Calais daaronder op aanvaardbare diepte aanwezig zijn.

Het profiel toont duidelijk minder geulvorming tijdens de Calais-fase dan op Schouwen. Dit heeft tot gevolg gehad dat een vollediger Pleistoceen bewaard gebleven is (de Formatie van Twente is bv. veel dikker). Aan de basis van het profiel komt onder mariene overgangslagen (Formatie van Merksem) nog juist een puntje van mariene pliocene afzettingen voor, waaruit blijkt dat het Tertiair in verhouding tot bv. Schouwen-Duiveland minder diep ligt.

Periinarien gebied

Het fragment van het kaartblad Gorinchem Oost toont een gebied tussen Vianen en Leerdam dat gekenmerkt is door perimariene afzettingen. Dit zijn afzettingen die weliswaar ontstaan zijn onder invloed van de zeespiegel-rijzing maar geen marien materiaal bevatten. Het Hollandveen vormt de verbinding tussen het mariene en perimariene gebied, daar het met de afzettingen van beide milieus is vertand. De Afzettingen van Gorkum en de Afzettingen van Tiel zijn de fluviatiele equivalenten van wat in het mariene milieu resp. de Afzettingen van Calais en de Afzettingen van Duinkerke zijn.

De Afzettingen van Tiel, die grotendeels sinds 700 v. Chr. zijn gevormd, bestaan in het gebied van dit kaartfragment uit een dunne laag komklei, die bijna overal de Afzettingen van Gorkum bedekt.

De Afzettingen van Gorkum omvatten enerzijds de klei-veengebieden, waar komkleien en Hollandveen zijn vertand (bruin op de kaart, letter F) en anderzijds de geul-systemen op verschillende dieptes. Het diepst liggen de geulen aangeduid met A3, die bedekt zijn door komkleien van de Afzettingen van Gorkum, Hollandveen en kom-kleien van de Afzettingen van Tiel. De Al-geulen liggen minder diep (geen komkleien van de Afzettingen van Gorkum meer), de Be-geulen zijn alleen door de Afzettingen van Tiel bedekt, terwijl de E-geulen en -oeverwallen aan het oppervlak liggen.

Met een gele lijn is op de kaart aangegeven, waar, onder een bedekking van holocene afzettingen, rivierduinzand van de Formatie van Kreftenheye (Pleistoceen) is aangetroffen.

Het fragment van de bijkaart toont de diepte en de lithologie van de bovenkant van de Formatie van Kreftenheye (ongeveer bovenkant van de pleistocene afzettingen). In donkergrijze kleuren zijn de kalkrijke rivierkleien aangegeven. De wat lichtere grijze kleuren tonen het in hoofdzaak matig grove rivierzand, terwijl in groen de matig grove tot zeer grove rivierduinzanden zijn weergegeven. Binnen het groene kaartvlak komen kringetjes voor die aangeven waar het rivierduinzand aan het oppervlak komt (de zgn. donken).

Glaciaal gebied

Het fragment van kaartblad Steenwijk Oost beslaat het gebied ten noorden van Havelte en bestaat grotendeels uit pleistocene afzettingen, ontstaan tijdens de twee laatste ijstijden. De Formatie van Eindhoven en de Formatie van Drente dateren uil de voorlaatste ijstijd (Saa-lien) en de Formatie van Twente uit de laatste ijstijd (Weichselien).

De Formatie van Eindhoven is gevormd vóór de komst van het Saalien-landijs en bestaat in het algemeen uit grijze, fijne zanden met lokale leemlagen en sporadisch wat grind. De afzettingen zijn gevormd onder perigla-ciale omstandigheden, d.w.z. bij grote koude, doch zonder medewerking van het landijs. De Formatie van Drente bestaat hier voornamelijk uit afzettingen van het Saalien-landijs. De glaciale afzettingen maken deel uit van het grondmorenegebied dat een groot deel van Noord-Neder-land omvat, en bestaan uit leem met glaciaal grind en stenen (zgn. keileem).

De Formatie van Twente omvat afzettingen van lokale herkomst, welke gevormd zijn onder periglaciale omstandigheden tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien. Onderscheiden zijn: hellingafzettingen, fluvio-periglaciale afzettingen en dekzanden. De dekzanden hebben zich veelal als een dun dek over ons land uitgespreid. Op de kaart wordt deze dunne bedekking van minder dan 2 m weergegeven door gele driehoekjes op de Formatie van Drente en de Formatie van Eindhoven.

In de twee bijkaarten is de ligging van de bovenkant van resp. de Formatie van Drente en de Formatie van Eindhoven weergegeven t.o.v. N.A.P. Op beide kaartjes is eveneens het erosiepatroon van post-Saalien ouderdom aangegeven. Op het bijkaartje over de ligging van de Formatie van Drente zijn bovendien de plaatsen gemarkeerd waar nog slechts een erosierest van de keileem in de vorm van een stenenlaagje op de Formatie van Eindhoven ligt.

Horst- en slenkgebied

Het afgebeelde gebied tussen Deurne en Liesse! in Noord-Brabant wordt doorsneden door de grote Peelrandbreuk (rode lijn op de kaart). Aan het oppervlak grenzen hierdoor met een scherpe lijn jonge pleistocene afzettingen, in de slenk ten westen van de breuk, aan oudere pleistocene afzettingen op de horst aan de oostzijde van de breuk.

De oudere afzettingen op de horst bestaan uit grove zanden en grove grindhoudende zanden van de Formatie van Veghel, een rivierafzetting van de Maas, voor een deel daterend uit het interglaciaal (Holsteinien) voorafgaande aan de voorlaatste ijstijd (Saalien). In het begin van de Saale-ijstijd verplaatste de rivier zich naar het oosten (Formatie van Veghel B, zie profiel). In de slenk, west van de rode breuklijn, liggen periglaciale afzettingen van de twee laatste ijstijden, resp. de Formatie van Eindhoven

(Saalien) en de Formatie van Twente (Weichselien),op elkaar. In de tussenliggende interglaciale tijd, het Eernien, kon zich in dit gebied een organogeen laagcomplex ontwikkelen dat plaatselijk als de Formatie van Asten bewaard gebleven is.

In het kaartbeeld speelt de dunne bedekking van dekzanden van de Formatie van Twente een belangrijke rol, daar deze bedekking op bijna alle andere afzettingen voorkomt (gele driehoekjes).

Het bijkaartje, dat aangeeft wat er onder de Formatie van Veghel ligt, laat zien dat in de ondergrond meer breuken voorkomen, waardoor de complexiteit van het kaartbeeld toeneemt. De formaties die onder die van Veghel liggen, behoren in het slenkgebied tot de oudere pleistocene afzettingen (Formaties van Sterksel en Kedichem) en op de horst tot het Mioceen en het continentale Plio-ceen (Kiezeloöliet Formatie).

Ook het profiel geeft een beeld van het effect van de breukbewegingen. Vooral de basis van de Formatie van Veghel laat zeer duidelijk het verspringen (over ca 16 m) van formatiegrenzen langs het breukvlak zien. Op grotere diepte is de spronghoogte veel groter: aan de basis van het Tertiair ca 1000 m en aan het Carboonoppervlak ca 1400 m (zie ook blad 11-4).

Zuid-IJmburg

Het kaartfragment van Zuid-Limburg is gebaseerd op nog niet gepubliceerde gegevens. Dit betekent dat de definitieve geologische kaart van dit gebied een iets andere presentatie van de gegevens zal kunnen krijgen. In dit fragment is getracht zowel de afzettingen aan het oppervlak aan te geven (bv. hellingafzettingen, löss, eluvium) als de daaronder liggende terrasafzettingen en oudere afzettingen uit het Boven-Krijt en het Carboon. Vanwege het gecompliceerde patroon dat hierdoor ontstond, is een vereenvoudigde topografische ondergrond gekozen (geen hoogtelijnen).

Het kaartbeeld biedt drie hoofdcomponenten: a. beekaf-zettingen en löss; b. Maasterrasafzettingen en vuursteen-eluvium; c. oudere afzettingen.

• a. nbsp;nbsp;nbsp;Beekafzettiiigen en löss. De beekafzettingen (Holoceen) komen voor in de dalen en bestaan uit leem met wat plantenresten en op enkele plaatsen veen.

De löss (Pleistoceen) is in grootste dikte aanwezig langs de hellingen van de beekdalen en bovenop de terrassen. De dikteverschillen in de löss zijn op deze kaart door drie groepen van diktes aangegeven: 5-8 m, 2-5 m, beide in geelbruine kleuren, en lt;2 m, in geelbruine blokjes. De löss is een eolische afzetting waarin meer dan 70% van de korrels een korrelgrootte heeft die tussen 2 en 50 micron ligt.

• b. nbsp;nbsp;nbsp;Maastemisafzeltingen en vuursteeneluvinm. De pleistocene terrassen komen in het kaartbeeld tot uiting door de paarse kleuren. Ze bestaan vnl. uit grinden met grof zand afgewisseld met grove zandbanden. Naarmate ze minder kwarts bevatten en in verhouding meer Ardennen-materiaal, zijn de afzettingen jonger, terwijl de jongere terrassen ook topografisch lager liggen. Op de hellingen liggen hellingafzettingen afkomstig van de Maasterrassen, die er qua samenstelling veel op gelijken. Ze hebben vaak wat meer lokaal materiaal in zich opgenomen, zijn hoogstens enkele meters dik en niet aan een topografisch niveau gebonden.

Op de terrasafzettingen komt veelal fluvio-periglaciaal grind voor. Dit grind is, gezien zijn hoog vuursteenpercentage, als een lokale afzetting van een beeksysteem te beschouwen dat in de oude alluviale vlakte van de Maas tot ontwikkeling kwam en het materiaal van dichtbij betrok.

Het vuursteeneluvinm, een verweringsprodukt van de Gulpense kalk, bestaat uit vuursteen met verkiezelde kalk en tussenschakelingen van bruine leem. De hellingafzettingen van het vuursteeneluvinm wijken qua samenstelling slechts weinig af van het vuursteeneluvinm. Ze zijn hoogstens een paar meter dik en de componenten zijn enigszins afgesleten door het transport langs de helling.

• c. nbsp;nbsp;nbsp;Oudere afzettin/’en. In groene kleuren staan aangegeven de afzettingen van de Boven-Krijt formaties en in grijze kleur de Epen Formatie uit het Boven-Carboon. De Boven-Krijt afzettingen bestaan hier uit drie formaties (van jong naar oud):

• 1. nbsp;nbsp;nbsp;de Formatie van Gulpen, bestaande uit fijnkorrelige, soms glauconiethoudende kalk met bovenin vuursteen (Gulpense kalksteen);

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;De Formatie van Vaals, bestaande uit glauconiethoudende zanden, plaatselijk kleihoudend, afgewisseld met silt (Vaalser groenzand);

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;De Formatie van Aken, bestaande uit een afwisseling van zanden en vaak bonte klei (Akens zand).

Het Boven-Carboon in dit gebied behoort tot de Formatie van Epen en bestaat uit zandstenen, kwartsieten en schalies zonder koollagen. De bedekking die aan het oppervlak op deze oudere formaties voorkomt, bestaat uit hellingafzettingen van de Maasterrassen (schuine rode lijnen), of uit vuursteeneluvinm (onderbroken blauwe lijnen), of uit hellingafzettingen van het vuursteeneluvinm (blauwe schuine strepen), of uil löss.

Literatuur/References

HAGEMAN, B. P., 1963a: De profieltype-legenda van de nieuwe geologische kaart voor het zeeklei- en riviergebied. Tijdschr. Kon. Ned. Aardr, Gen. 80, 217-229.

HAGEMAN, B. P., 1963b: A new method of representation in mapping alluvial areas. Verh. Kon. Ned. Geol. Mijnb. Gen. 21-2, (Jubilee Convention), 21I-2I9.

JONG, J. D. DE amp;nbsp;HAGEMAN, B. P., I960: De legenda van de Holocene afzettingen op de nieuwe geologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000. Geol. en Mijnb. (N.S.) 22,644-653.

ROMMELEN, F. F. F. E., 1970: Toelichtingen bij de Geologische Kaart van Nederland, 1:50.000. Blad Schouwen-Duiveland. Rijks Geologische Dienst, Haarlem, 116 pp.

ROMMELEN, F. F. F. E., 1972: Toelichtingen bij de Geologische Kaart van Nederland, 1:50.000. Blad Walcheren. Rijks Geologische Dienst, Haarlem, 120 pp.

TOORN, J. C. VAN DER, 1968: Toelichtingen bij de Geologische Kaart van Nederland, 1:50.000. Blad Venlo West (52 W). Geol. Sticht., Afd, Geol. Dienst, Haarlem, 163 pp.

VERBRAECK, A., 1970: Toelichtingen bij de Geologische Kaart van Nederland, 1:50.000. Blad Gorinchem Oost (38 O). Rijks Geologische Dienst, Haarlem, 140 pp.

WEE, M. W. TER, 1968: Toelichtingen bij de Geologische Kaart van Nederland, 1:50.000. Blad Steenwijk Oost (16 O). Geol. Sticht., Afd. Geol. Dienst, Haarlem, 106 pp.

Blad 11-5 is samengesteld door de Rijks Geologische Dienst te Haarlem.

Explanation

Introduction

The map fragments on this sheet show six geologically typical areas in the Netherlands, taken from sheets of the new Geological Map of the Netherlands (scale 1:50,000), and in most cases accompanied by supplementary maps of special features on a scale of 1 : 100,000 and/or sections with a horizontal scale of I : 50,000 and a vertical scale of 1 : 500. One fragment, that of South Limburg, has been taken from a preliminary sheet, which means that the final version may differ to some extent from this fragment. The upper three map fragments, which concern Holocene areas, show not only the deposits at the surface but in many cases also the succession of a few layers, indicated according to the Profile Type legend (Hageman, 1963b). Thus, two areas with the same deposit at the surface but a different deposit underneath have different colours and symbols on the map. The Holocene of the coastal plain of the Netherlands can comprise three deposits: the marine Calais deposits at the base, then the Holland peat, and on top the marine Dunkirk deposits. All three components may be present (A-type profile), or one or two may be absent, which gives the following variations: type B: peat absent, type C: Dunkirk deposits absent, type D: only Dunkirk deposits present, type E: only Calais deposits present, type F: Calais deposits absent, type G: only peat present. Numbers and letters following the letters A-G indicate variations and differentiations in one or more members (see upper middle fragment).

A similar legend has been designed for the fluviatile Holocene succession (see explanation accompanying the upper right map fragment).

The upper row of map fragments is arranged from west to east, i.e., from the coast inland, the lower row, showing Pleistocene and older deposits, from north to south. For the Pleistocene the new formation names now in use in the Netherlands, have been applied, but in the explanations the names of the glacials and interglacials in which the deposits were formed, are also indicated in most cases.

Dune area

The area of this map fragment of the west coast of the island of Schouwen consists mainly of Younger Dune and Beach Sands (symbol S), for the most part dating from after A.D. 1200. The dune sands were blown inland and extend with a thickness of more than 2 m as far as the unbroken red line, and with a thickness of less than 2 m as far as the dashed red line.

The Younger Dune and Beach Sands are underlain by the Older Dune and Beach Sands, which acted as a coastal barrier between the open sea and the tidal flats during much of the Holocene. On the inland side they are replaced (see section) by the marine Dunkirk deposits, which reach westward as far as the green line, and by the Holland peat, which even extends as far as the boundary between S2 and S3 on the map (it should be noted that the section extends somewhat farther to the east than the letter A' on the map).

The Older Dune and Beach Sands and the Holland Peat are underlain by the Older Holocene Calais deposits, which because of their sandy character and great thickness must here have been formed in deep gullies. Since these gullies eroded deeply into the Pleistocene subsoil, various Pleistocene formations are in contact with the base of the Holocene (see section). These formations comprise the Upper Pleistocene Twente Formation (Weichsel glacial) and Schouwen Formation (Eem interglacial) as well as the Lower Pleistocene continental Tege-len Formation and marine Icenian.

Marine area

The whole area of this part of the island of Walcheren is covered by the marine Younger Holocene Dunkirk deposits, in which a number of transgression phases can be distinguished. The greater part of the area belongs to the Dunkirk deposits II, formed between A.D. 250 and 600 (map code ending in 2). These comprise gully deposits (D-profiles), reaching into the Pleistocene subsoil (see section), and intervening areas where clayey Dunkirk deposits overlie Holland peat and Older Holocene Calais deposits (A-profiles). Owing to compaction of this clay and peat, the sandy gully deposits have become low ridges, on which most of the villages were later built. The Dunkirk deposits III, which were formed after about A.D. 800 (map code ending in 3), occur in the eastern part of the map area as gully deposits of great thickness. Dunkirk deposits III extend only in narrow strips over Holland peat and Dunkirk II deposits (code: A0.3).

Grey symbols show the lithology of the Calais deposits in the subsoil. V-shaped symbols indicate the places with peat at the base of the Calais deposits, which means that in such places the transgression took place without important erosion in gullies. Horizontal dashes mark the areas where the Calais deposits consist entirely of clay, the remaining areas being p aces where the basal part is sandy and the top clayey.

The supplementary map shows the thickness of this clay layer and the depth at which its top lies. Such maps can be important for the evaluation of. for instance, the possibilities for deep ploughing or the construction of foundations for buildings on a sandy subsoil.

The section shows that during the Calais phase the gullies were much less deep than they were on Schouwen, and that as a result more of the Pleistocene (Twente Formation) has been preserved. At the base of the section, below marine transitional deposits (Merksem Formation), a tip of the marine Pliocene appears, which means that the Tertiary occurs closer to the surface than on Schouwen.

Periinarine area

The area depicted in this fragment, which is situated in the river plain between the Lek and Waal rivers (both of which are branches of the Rhine), is characterized by perimarine deposits, i.e.. deposits formed under the influence of the rising sea-level but not themselves marine. The fluviatile Holocene comprises the Gorkum deposits and the Tiel deposits, which are respectively the fluviatile equivalents of the Calais and Dunkirk deposits belonging to the marine environment. The Holland peat, which interfingers with both the marine and the fluviatile deposits, forms the link between the two environments.

The Tiel deposits in this region, formed mainly after 700 B.C., consist here of a thin cover of back-swamp clays (indicated by k in the code), which in most parts cover the Gorkum deposits.

The Gorkum deposits, formed during a rise of the sea-level, are made up of back-swamp clays alternating with Holland peat (brown areas marked F), and channel and levee deposits at varying depths. The lowest channel deposits (A 3) are buried below back-swamp clays of the Gorkum deposits, Holland peat, and Tiel deposits. The A 1-channels are buried less deeply (no Gorkum backswamp clays) and the Be-channels are covered only by the Tiel deposits, whereas E indicates Gorkum channel and natural-levee deposits exposed at the surface (blue areas).

The yellow line on the map surrounds areas where dunes have been found on the underlying Pleistocene surface.

The supplementary map shows the depth and the lithology of this Pleistocene surface, which in this area forms the top of the fluviatile Upper Pleistocene Kreftenheye Formation. On the map a distinction is made between flu-viati e clays, moderately coarse fluviatile sands, and coarse sands of the river dunes (green areas), the highest of which reach the surface.

Glacial area

The selected area, situated in the province of Drenthe, consists mainly of Pleistocene deposits formed during the last two glacials. The Eindhoven Formation and the Drente Formation date from the penultimate glacial (Saale), the Twente Formation from the last glacial (Weichsel).

The Eindhoven Formation was deposited under periglacial conditions before the Saale ice-sheet reached the area, and generally consists of fine-grained grey sands with local layers of loam and little gravel.

The Drente Formation consists of drift deposits, of which the boulder clay (glacial till) represents the Saale-glacial ground moraine which extends over large areas of the northern part of the Netherlands.

The Twente Formation comprises deposits of local origin formed under periglacial conditions during the last glacial (Weichselian). A distinction has been made between slope deposits, fluvio-periglacial deposits, and coversands. The coversands are spread as a thin sheet over other deposits. Places on the map where this sheet is thinner than 2 m are shown by yellow triangles.

Two supplementary maps show the elevation of the top of the Drente Formation and of the top of the Eindhoven Formation, respectively. The post-Saalian erosion channels are indicated on both maps; that of the Drente Formation also shows the areas where the ground moraine has been reduced to a stone layer.

Horst and graben area

The area in Noord-Brabant shown on this fragment is crossed by the large Peel Boundary Fault (red line). At the surface, this fault separates younger Pleistocene deposits situated in the graben to the west of the fault from older Pleistocene deposits on the horst east of it.

The older deposits on the horst consist of coarse sands with gravel and belong to the Veghel Formation, a deposit of the Maas River, part of which dates from the Holstein interglacial. Later, during the Saale glacial, the river shifted to the east (Veghel Formation B, see section). In the graben west of the fault, periglacial deposits of both the Saale glacial (Eindhoven Formation) and the Weichsel glacial (Twente Formation) occur. Locally, they are separated by an organic deposit dating from the Eem interglacial (Asten Formation). A thin layer of coversands of the Twente Formation is found on most of the other deposits (yellow triangles).

From the supplementary map showing the subcrop at the base of the Veghel Formation, it can be seen that at greater depth the number of faults increases. At this level the main fault separates older Pleistocene formations in the graben (Sterksel and Kedichem Formations) from Miocene and continental Pliocene on the horst.

The section shows that the throw of the main fault at the base of the Veghel Formation amounts to about 16 m. At greater depths this throw increases considerably: at the base of the Tertiary it is about 1000 m and at the top of the Carboniferous about 1400 m (see also Plate 11- 4).

South Limburg (Zuid-Limburg)

Since this map fragment showing part of South I.imburg is based on unpublished surveys, the final map may differ in some details.

An attempt has been made to show the superficial deposits (e.g. slope wash, eluvium, loess) as wel as the terrace deposits of the Maas (Meuse) River and the older rocks of Upper Cretaceous and Carboniferous age. The topography shows no contours to avoid overcrowding the map.

• a. Brook deposits (Holocene) and loess. The brook deposits in the val eys consist of loam with plant remains and, locally, some peat.

The loess, an aeolian deposit in which more than 70% of the grains have sizes between 2 and 50 microns, is thickest on the valley slopes and on the terraces. On the map, thicknesses of 5 - 8 m, 2-5 m, and lt;2 m are distinguished, b. Terrace deposits and chert eluvium. The Pleistocene terrace deposits consist of gravel and coarse sands. The later the deposition, the lower the level at which they are situated and the less quartz they contain in relation to rocks from the Ardennes. Slope deposits originating from the terraces have a similar composition but contain more local material and have thicknesses of not more than a few metres.

The terrace deposits are often covered by a fluvio-periglacial gravel with a high flint content, considered to have been deposited by local streams on the alluvial plain of the Maas.

The chert eluvium is a weathering product of the Gulpen limestone and consists of chert, silicified limestone, and loamy intercalations. Slope deposits derived from the eluvium are thinner and the material is less angular.

• c. Older deposits. The older rocks comprise the Upper Cretaceous and the Upper Carboniferous.

The Upper Cretaceous of the area consists of the following formations (from top to bottom):

• I. nbsp;nbsp;nbsp;Gulpen Formation, consisting of fine-grained, sometimes glauconitic limestone with chert in the upper part;

• 2. nbsp;nbsp;nbsp;Vaals Formation, consisting of glauconitic sands, locally clayey, alternating with silt;

• 3. nbsp;nbsp;nbsp;Aken (Aix-la-Chapelle) Formation, consisting of an alternation of sands and clays, the latter often multi-coloured.

The outcrops of Upper Carboniferous belong to the Epen Formation, and consist of sandstones, quartzites, and shales, without coal seams.

The older formations are covered by slope deposits derived from terrace deposits (oblique red lines on the map), chert eluvium (dashed blue lines), slope deposits derived from eluvium (oblique blue lines), or loess.

References: see Dutch text.

Plate 11- 5 was prepared by the Netherlands Geological Survey.

Toelichting

• A. nbsp;nbsp;nbsp;Diepere delfstoffen

• I. nbsp;nbsp;nbsp;Steenkool

De steenkoolmijnbouw is, nu de aanleg van een mijn ten oosten van Roermond is gestaakt, nog steeds beperkt tot Zuid-Limburg. Dit gebied vormt een schakel in de reeks van steenkoolbekkens van boven-Carbonische ouderdom die zich van Noord-Frankrijk door België, Zuid-Limburg en langs Aken uitstrekt tot in het Ruhrgebied.

Hoewel in Zuid-Limburg al in de I2e eeuw ontginning van steenkool in open groeven plaats vond en er in de 19e eeuw enige mijnen bestonden en verscheidene concessies werden verleend, dateert de grote opbloei van de mijnbouw pas van deze eeuw (1899: aanvang produktie Oranje-Nassau mijnen, 1906: eerste produktie Staatsmijnen). Er zijn thans 8 particuliere mijnen en 4 staatsmijnen, welke laatste echter 60% van de produktie leveren en verbonden zijn met cokesfabrieken en een hoog ontwikkelde chemische industrie.

De diepte van de Carboon-oppervlakte varieert in de concessies van ca. 40 tot 400 m onder maaiveld; de diepste exploitatie vindt plaats op 730 m in de SM. Hendrik. De produktie in 1964 bedroeg I 1.479.893 ton; dit dekt 62^% van de Nederlandse behoefte.

Buiten Zuid-Limburg komt het Carboon op voor mijnbouw bereikbare diepte voor in de volgende reserve-velden:

• a. nbsp;nbsp;nbsp;Vlodrop- en Peel-veld ten oosten van Roermond en ten zuiden van de Maas; het is op Nederlands gebied het hoogste gedeelte van de Peel-horst (Carboon-oppervlakte tussen 400 en 600 m); de mijnaanleg in de Beatrix-concessie, die zich ook op Duits gebied uitstrekt, is voorlopig gestaakt; de schachten zijn gereed en gesloten;

• b. nbsp;nbsp;nbsp;Peel-veld, op de linkeroever van de Maas; Carboon-oppervlakte 600 m en dieper;

• c. nbsp;nbsp;nbsp;Winterswijk-veld (bestaande uit 3 gedeelten); Carboon-oppervlakte 700-900 m. Het ligt gedeeltelijk in de concessie Gelria, gedeeltelijk in het door de Staat gereserveerde gebied.