\'ak

DE VKRITATK niSTOKIOA.

LIBRI II DIT 11

ALIISQUE SS. SCR1PTURARUM LOC1S

CRIT1CUM EXEGETICUM

Dominici Palmieri e Societate lesu

PHIL. ET THEOL. DOCTORlS ET SS. SCRIPTÜRARÜM LECTORIS

GALOPIAE 1886

X

Jamp;SV\'

DE VERTTATE HISTOEICA

LIBR1 IUDITH

ALIISQUE SS. SCR1PTURARUM LOCIS

SPECIMEM

CRITICUM EXEGETICUM Dominici Palmieri e Societate lesu

PHIL. ET THEOL. DOCTOBIS ET SS. SCRIPTURARUSI LECTORIS

FREDERIC US HEYNEN

Praepositus Provinciae Neerlandicae S. I.

Cum opus, cui titulus: De veritate historica lihri Judith etc. a P. Dominico Palmieri sacerdote nostrae Societatis compositum aliqui eiusdem Societatis revisores, quibus id commissum fuit, recognoverint et in lucem edi posse pro-baverint; facultatem concedimus ut typis mandetur, si ita iis, ad quos pertinet, videbitur. In cuius\' rei fidem has literas manu nostra subscriptas et sigillo Societatis nostrae munitas dedimus.

Hagae Comitis. XII Kal. Ian. anno 1S85.

IMPRIMATUR.

I. M. SCHOLTIS, Par. et Dec.

ad hoc delegatus.

Galopiae Idibus Aprilibus 1886.

Scholasticis Theologis Societatis lesu

PROVINCIAE NEERLANDICAE TRAIECTI AD MOSAM.

En, carissimi Fratres et Discipuli, paucas quidem plagulas (humilia enim initia esse oportet), sed quae satis esse queant ad animi mei sinceros sensus erga vos significandos; dummodo non molis rei, sed studii et contentionis adhibitae ratiouem habere ve-litis. Nonnulla ex iis, quae elapsis annis una tra-ctavimus, edere constitui et licet spem non foveam plures foie, qui ea probent, ipsa tarnen argumento esse poterunt, mihi in vestro profectu procurando, etsi tan to operi conatus mei impares tïïerint, vo-luntatem nihilominus non defuisse. Accipite ergo exiguum istud munusculum illadque non ex eo, quod in se est, sed ex animo, a quo profectum est, pen-sate. Non enim solius benevolentiae meae erga vos volo hoc esse monumentum, sed gratitudinis quo-que. Nam cur aperte non dicam, quod sentio esse verissimum ? lussus a superioribus nostris provin-ciam hanc suscipere ut in vestris mentibus scriptu-rarum sacrarum cognitione informandis sedulo ad-laborarem, sensi occasionem mihi faustissimam datam ingrediendi campum patentissimum divinarum re-mm et cum benevole vos exciperetis quae darem, animosmihi addidistis et acuistisad huiusmodi studia, ut nulli labori parcerem, quo vobis et meo muneri

PRATSFATIO.

facerem satis. Hoc autem mihi gratissimum accidit. Quid enim hnmanae menti iucundius et praestan-tius excogitari potest accurato studio Verbi Dei, quod vel minimis et infimis rebus, quas narrat, nobilitatem quamdam divinam, prout ab eo dicta sunt, impertitur 1 Quid porro utilius hoc studio , quandoquidem in ipsa Theologia, quae veritates re-velatas schol astica, ut aiunt, methodo pertractat, principem quemdam cum Apostolica Traditione Scri-pturae sibi vindicant locum , utpote quae divinam revelationem sistunt ac normam praefiniunt, qua illam concipere et illustrare valeamus 1

Sed et per se Scripturarum studium utile est ac necessarium. Finis enim nostrae scholasticae in-stitutionis nostrorumque , quae nunquam desinere debent, studiorum, ut nostis, non ille est ut ex-quisitis notitiis mente nostra imbuta , partam ex illis suavissimam delectationem percipientes, in otiosa possessione tam pulcri thesauri acquiescamus: verum ünis est, ut scientiis instructi pugnemus pro defen-sione catholicae veritatis et hoc pacto, pro virili nostra parte, aliquid ad Dei Creatoris et Servatoris nostri gloriam animarumque salutem et profectum conferamus. Quapropter necesse est iis subsidiis ar-matos incedere, quibus hostium veritatis conatus repellere, eos proüigare et, si Deus dederit, ad veritatis tramites revocare valeamus. Quo fit ut oporteat studia nostra ita moderari, ut ea accom-modemus non quidem vitiis, sed necessitatibus tem-porum, quibus vivimus. Quis autem ignorat hostiles nisus hac nostra aetate impetere potissimum arcem istam catholicae doctrinae, Scripturas videlicet sa-cras? Fuerint superioribus aetatibus qui singulas veritates revelatas impugnaverint, admissa tamen generatim et probata revelatione Dei ac recepto

PRAEFATIO.

eiusdem fonte certissimo sacris Scripturis. Nunc vero aliud prorsus agitnr. De ipsa revelatione divina certatur , an facta sit, imo an fieri potuerit, haec adversariis nostris pertinaciter negantibus: ipsae Sacrae Scripturae ab omnibus filiis huius seculi magno consensu in discrimen vocantur , de earum antiquitate, veracitate , authenticitate lis movetur eoque res est adducta ut assertores superbi Rationis se demonstrasse confidant Pentateuchum aliosque Prophetarum libros, Evangelia pluresque Apostolo-rum epistolas, non eorum esse quibus tribuuntur, sed esse serum opus hominum male feriatorum, qui vel sparsa quaedam vetustiora monumenta in-epte atque absurde etiam compegerint vel studio partium aut ex libitu confixerint eosque libros turn contradictionibus turn tabulis scatere: ut idcirco nulli verae Religioni fundamenti loco esse possint. Quod si ita foret, actum profecto esset de Christiana Religione, quae illos libros ut divinos suscipit iis-que inhaeret. Porro huiusmodi bellum ab hostibus non agitur, quemadmodum superiore seculo labente, schommatis et cachinnis, quod levibus animis com-movendis idoneum erat, sed serio geritur animoque pacato collatisque omnibus subsidiis scientiarum, quae turn in rebus pluribus naturalibus , tum in universa historia populorumque vetustioribus Unguis ingens seculo isto (cur enim id negabimusl) incre-mentum acceperunt. Etsi falsa sint, quae in con-tumeliam Seripturarum adversarii producunt; non ea tamen frequenter sunt, quae facili negotio di-luantur. Non est profecto cur ab his sibi timeat vir fidelis, qui innixus certitudini suae fidei novit nonnisi falsum esse, quod verbo Dei adversatur. At Theologus et propugnator fidei nequit hac simplici-tate fidei esse contentus. Causam veritatis certe

PRAEFATIO.

proderet qui censeret eiusdem defensioni satis con-sultum iri solo contemptu, quem quidam (pigrosne eos dicam an invidos?) ostentare gestiunt , rerum omnium recentiorum. Theologum oportet iisdem ar-mis h. e. scientiis, instructum, quibus hostes, in acie fortiter dimicare paratumque esse succurrere periclitantibus fidelibus , qui inter acerrimos reve-latae veritatis osores vitam traducunt, quique non raro vel fallaciis irretiti abripi se sinunt vel ter-riti et nutantes amicam manum exposcunt, a qua confirmentur. Huiusmodi hominum nee paucorum salus in vobis, divina aspirante gratia, erit sita, si nunc, quod est officii vestri agentes, studiis sednlo incumbatis, certo tenentes nunquam fore nt humana commenta Fidei auctoritatem minuant, e contrario absque dubio futurum ut scientiae humanae, prout par est, excultae testimonium apud omnes pro veritate fidei dicant universalemque assensum obti-neant.

Illud vero cavendum in his studiis sacrarum Scripturarum , quae magna ex parte scientifice secundum rationalia principia aguntur, ne omnia arbitremur a scientia pendere, ita ut certitudo conclusionum ex sola certitudine principiorum ra-tionalium semper et plenissime oriatur. Si id prae-sumimus, liet non raro ut comparantes nostras conclusiones cum conclusionibus adversariorum ne-sciamus definire quaenam reapse praevaleant. Re-colendum est scilicet nos versari in re, quae tandem pars est demonstrationis christianae; quae licet certa, non ea tamen evidentia fulget, qua nequeat esse maior. Nostrum est (praestituta aut praesupposita demonstratione factae Revelationis Christianae, quae demonstratio independens est ab his speeialibus quae-stioniljus circa Scripturas ac praesupposita quoque

JRAEPATIO.

demonstratione Ecclesiae Catholicae) nostrum est, inquam, ostendere nulla vere esse argumenta contra veracitatem, authenticitatera, divinam inspirationem Scripturarum, contra metliodum catholicani eas in-terpretandi et contra id generatim, quod de iisdem universa credit Ecclesia. At fieri potest ut qua-rumdam rerum positivae rationes nos lateant, ut quaepiam obscura occurrant, quae, ut par est, illustrare nequeamus in hoe caliginoso loco exsi-stentes. Sed pius assensus fidei aliunde certus, qua Deo credimus, nos certiores facit, quod quae non-dum nos assequimur, rationem certain sui apud eundem Deum habent nobisque identidem proinde satis esse debet refellere adversaries.

Alacres igitur, dilectissimi, pergite ceptum iter prosequi et saepe venientem super vos bibentes imbrem caelestis gratiae, adolescite in spem Ecclesiae et Societatis , fructus afferentes opportunos illis, a quibus colimini in hac studiorum domo , cuius si non praestantissima at certe carissima pars estis. Praesentem opellam mox excipiet Commen-tarius in quamdam Epistolam Apostoli.

Festis paschalibus. 1886.

Addictissimus in Domino frater Dominicus Palmier! S. I.

DE VERITATE HISTORICA LIBEI lUDITH.

i

IDE ÏÏISTORIO^

LIBRI IÜDITH.

§ I. Argmnenta directa veritatis.

I. Historica Veritas huius libri, spectata scientifice, duplici argumentorum genere confirmancla est, turn ilirectis argu-mentis rem conficientibus per se, turn indirectis li. e. plu-rium rerum plus minus difficilium explicatione. Ad prius genus quod pertinet, dignum nobis videtur, ut inter cetera argumenta illud proferatur quod sequitur, etsi a nemine hactenus animadversum.

II. Excisio exercitus Assyriorum, quae in libro ludith narratur, est obiectum primi vaticinii Nahumi 1. 7.—II. 1.: idcirco historia haec in libro deutero contenta confirmatur auctoritate libri proti T. V.

Prophetia Nahumi est contra Assyrios I. 1. Porro Nahum qua aetate prophetaverit, nunc definire licet. Prophetavit scilicet ante dirutam Ninive, cuius excidium vaticinatur et postquam Assyrii potiti erant Aegypto ac everterant urbem No Anion (Thebas): huius enim cladem refert Nahum hi-storice III. 8. eiusque exemplo iubet Ninive non admodum sibi fidere. lam vero Rex Assyrius Assaradon (681. —(367. a. Ch.) Aegyptum subiecit, circa annum 671. Eius autem successor Assurbanipalus (667—647) eandem Aegyptum iugi impatientem rursus debellavit ac subegit an. 665., deleta urbe Nia, ut in quadam sua inscriptione ipse testatur h. e. No, ut facile concedimt eruditi (cf. Histoire ancienne de 1\'Orient Tom. 4. par Babelon. pag, 339. et Vigouroux la Bible et les Decouvertes modernes. Tom. IV. p. 238 seqq. 3. edit.).

DE VEIUT. HIST. LIB. IÜDITH.

Ipse Nahum ostenclit se loqui de hoe excidio huius urbis facto ab Assyriis; inquiens enim ad. Ninive: Numquid ta rnelior es iVo Anion, subdit: Phut et Lyhii fuerunt in aiicilium libi, h. e. Assyriis, utique cum No Amon cape-retur. lam vero capta est haec urbs, ut diximus, ab As-surbanipalo an. 665., qui annus incidit in regnum Manassis regis luda (698.—643.) et est eius regni annus 34. Ninive vero deleta fuit cir. an. 600 (cf. Delattre Le peuple et l\'empire des Medes p. 179.) Cessante autem paulo post in Aegypto dominatione Assyria, rursus restitutam fuisse No colligitur ex Ezechiele XXX. 14.

Igitur post annum 665. a. Ch., 34. Manassis et ante annum 600. collocandum vaticinium Nahumi. Quocirca, ut id obiter praemoneamus, nequit vaticinium c. I. Nahumi referri ad cladem, quam Assyrii sub Sennacheribo avo As-surbanipali passi sunt in Palaestina aetata Ezechiae patris Manassis.

III. Nahum vero 1. 7. seqq. vaticinatur cladem ingen-tem, inexspectatam exercitus Assyriorum in montibus Israelis, qua gradum facit ad excidium Ninive praedicendum: atqui ea clades praedicta est haec ipsa, quam narrat liberludith: ergo. Probatur Antec. brevi declaratione vaticinii.

1. 7. Bonus TJominus et con fort an s in die tribulationis et sciens sperantes in se. Ingressus est in vaticinium, quo afflictorum animi in spem eriguntur.

8. J\'Jt in diluvio praetereunte (inundatio superfluens; me-taphora est, qua magna calamitas, clades significatur) ron-summedionem faciet (finem imponet scilicet Deus) loco eius (cum suffixo fem. nempe Ninive v. 1.) et inimicos eius (sufiix. masc. nempe Dei) per sequent ur tenehrae. Praedicitur eversio Ninive, quae praedictio amplificabitur cc. II. et III. Nunc sequitur praedictio eius, quod hanc ruinam praevertat et erit eius veluti pignus.

9. Quid cogitatis contra Dominum ? consummationern ipse faciet: non consurget duplex tril nil alio. Verba quid cogiiatis voluiit quidam dicta ad Assyrios, quidam ad Israelitas: hoe

§ 1. A113ÜJIJI. DIRECTA.

alterum est praeferendum. Nam dicuntur iis, quibus promit-titur quod non consiu-get duplex h. e. altera vice li. e.

altera tribulatio: dicuntur ergo illis, qui tribulationem me-tuebant: lii vero non Assyrii sunt, sed Israelitae. Cuius-modi est tribulatio , de qua Propheta loquitur ? Cum non indefinite sed definite loquatur de altera post priorem tri-bulatione, patet quod de speciali quadam tribulatione, quam timere sibi tune poterant Israelitae, sermo est. Porro ex decern tribubus Israelis iam plures (plures inquam, non omnes; nam multi relicti fuerant 2. Paral. XXX. 1. seqq. XXXIV. 33.) abducti fuerant in captivitatem ab Assyriis. Fieri ergo potest quod altera tribulatio sit altera captivitas, quam sibi ab Assyriis metuerent Israelitae. Modo autem id solum affirmo: si liaec verba intelligantur de promissione facta Israelitis, non eos subituros aliam captivitatem ab Assyriis, sensum planum fundunt et cohaerent cum v. 13. ut vide-bimus\', ubi constabit non ab ludaeos proprie sed ad Isra-elitas sermonem dirigi.

10. Quia sicut spiiiae se invicem complectuntur sic (et sicut) convioiam eorum pariter potantium, consumentur quasi stipula ariditate plena. Gesenius reddit: nam instar spina-rum perplexi et inebriati sicut vino eorum, consumentur ut stipula aridissima. Duas in priori parte propheta imagines coniunxit, alteram, qua hostes comparantur hominibus per-plexis spinis, alteram de pocalo inebriante (cf. lerem. XXV. 15. XLIX. 12. LI. 7.). Interitus subitus multorum repraesen-tatur imagine stipulae aridissimae igne exhaustae.

11. Ex te evibit (heb. exivit) cogitcm contra Dominnm malitiam, meute pertractans praevaricationem (Belial, perni-eiem). Haec dicuntur ad hostes Israelitarum , qui sunt et Dei, h. e. ad Assyrios, ad quos et prior pars. v. seq. spectat.

12. lloec dicit Dominus: si per fee tl (pleno numero CWl? bene multi) et ita (imoj plures (innumeri), sic quoque at-tondentur (tanquam greges, vel sicut fruges metentur) et per-transibit (ponitur sing, collect, pro plur. vel potius accipi-

DE VERIT. HTST. LIB. ITJDITH.

endum est impersonaliter: et actum er it). Sermo est de innumera multitudine improviso delenda.

AJjilxi te, non affligam te ultra; verba sunt Domini ad populum suum. Quae afflictio fuerit, patet ex seq., capti-vitas scilicet.

13. Et nunc con ter am v Ir gam eius de dorso tuo et vin-cula tua disrumpam. En afflictio, qua afflicti fuerant. Agitur de hoste, qui in populum Dei dominatur, qui eum in vincula coniecerat, agitur tamen de Assyriis: lii porro dominabantur terrae Israelis, cuius plures in servituten! ab-duxerant. At Assyrius solos Israelitas captivos duxerat: ergo haec verba ad Israelitas proprie diriguntur sive ad in-colas terrae regni Israelis. Vides quam bene haec coliaereant cum v. 0. Promittitur solutio vinculorum. Deleta sane pote-state Assyriorum desinebat per se ea captivitas, ea subiectio.

14. Et praeclpiet super te Dominus: sermo ad Assyrios convertitur. Haec sermonis subita conversio frequens est prophetis. Quid ergo praecipiet vel praecepit Dominus V non \'seminahitur ex nomine tuo amplius: h. e. nomen tuum non ultra propagabitur, sen semen tuum, potestas tua desinet.

De domo Dei tui (maxime de suo Deo Assur gloria-bantur Assyrii) interJiciam (excidam) sculptile et conflatüe ponam sepulcrum tuum (h. e. una cum idolis tuis cades et sepelieris): quia inhonoratus es (exiguus factus es, potentia tua fracta est). Hoe v. 14. ultima pernicies Assyriorum praenuntiatur, quippe consequens praecedentium.

II. 1. Pergit et concludit Propheta. Ecce super montes pedes evanyelizavtis et annuntiantis parem. Celebra luda festivitates tuas et redde vota tua; quia non adiiciet ultra ut pertranseat in te Belial: universus interiit. Censeo cum Scliegg exinde alteri sermoni initium fieri. Habes heic 1) victoriam annuntiandam super montes: pax simpliciter dicitur; sed pax, postquam universus liostis, qui fines nostros pervase-rat, interiit, est pax victoriae. 2) Victoriam banc sen paeem subsequi ad irruptionem Assyriorum in terras luda, ait enira: hol adiiciet idtra ut pertranseat, utique vi cladis acceptae,

§ 1. ARSUMM. DIEECTA.

quae heic praedicitur v. 11. et hoc v. in fine. 3) Universum hostium exercitum interiturum, excisum iri nquot;D3. Id quidem emphatice dictum perperam quis contenderet ita esse enar-randum ut ne unus quidem e militum grege supersit. Cum ruptis agminibus, exercitu fuso, urgentibus a tergo victo-ribus, victi sub ferro catervatim, viritim cadunt, donee a finibus egressi, quos invaserant, ii, quos reliquos fecit per-nicitas pedum, nuntium cladis ferre possint suis, etsi non pauci hi sint ex ingenti exercitu, vere universus exercitus excisus dicitur. 4) Victoriam obtinendam esse post vota Deo nuncupata. Patet quod hostes etiam terrae ludae minabatur et quod Tuda vota Deo obtulerat pro salute. Ceterum si vota solvenda erant in templo , merite luda compellatur.

lam haec omnia ad unguem conveniunt cum clade Olo-phernis.

aquot;! Exercitus Assyriorum ingens numero N. 1. 12. lud. II. 7. VII. 2. b) super montes in terra Israelis N. 1. 9. II. 1. lud. IV. 3. VI. 10. X. 11. c) improviso exercitus pro-fligandus N. 1. 12. lud. XV. 1. seqq. d) universus interire debet N. II. 1. lud. XV. 1. seqq. e) victoria haec ad lu-daeos quoque spectabat, qui vota Deo nuncupaverant N. II. 1. lud. IV. 11. 12. XVI. 22. f) festa celebranda post victoriam N. II. 1. lud. XVI. 24.

Quod lioc vaticinio agatur de clade Assyriorum in Pa-laestina iam veteres senserunt. Hieronymus (in h. 1.) illud refert ad cladem Sennacheribi. Si advertisset Nahumum post eam propbetasse, de clade ülopbernis, puto, cogitasset. Cum igitur inter breve spatium temporis, quo Nabum vaticina-tus est, nihil aliud reperire valeas respondens huic vaticinio nisi eventum hunc liistoriae Inditbae, constat Veritas huius liistoriae. Hactenus.

Occurrit tamen ab extrinseco difBcultas. Nimirum non solum huius vaticinii mentio nou fit in libro ludith, sed excludi videtur, quatenus Eliacimus tantum et femina lu-ditba ibi comparent, qui erigunt animos fractos et in Deo sperare iubent. Noune id praestitisset apprime Nahum?

BE VEEIT. HIST. LIB. IUDITH.

Verum auctor libri sollicitus est de eventu ipso nar-rando et de facinore ludithae. lam proplieta vatieinium suuin ediderit et pon am as, quod nihil prohibet, ante aliquot an-nos. Non erat per se consequens quod ab omnibus vel a maiori parte intelligeretur vaiicinium; quocirca fieri pote-rat ut vatieinium careret effectu posito in animorum ere-ctione ac fiducia. Quod ipse propheta, ingruente bello, se publicis negotiis immiscere deberet, quomodo probas? quid, si iam mortuus erat? Si autem neque vatieinium Nahumi neque ipse proplieta contulerunt aliquid efficaciter ad de-feusionem, non erat cur scriptor huius historiae mentionem eorum facevet. Actores hnius dramatis, quos scriptor sistit, sunt ii, qui agunt, qui actu influunt in exitum rei, Sacer-dos Eliacimus et vidua ludith. Ceterum certitudo, qua loquitur Eliacimus IV. 12. (vulg.): Sdtote quoniam exaudiet Deus etc. videri posset innuere plusquam ordinariam spem, quam orando Deum fovere solemus, certitudinem scilicet iunixam alicui vaticinio: quod quidem ipse audacissimus et pene temerarius conatus resistendi hosti adeo praepotenti pene supponere videtur; etsi deinceps Lraelitae ad incitas redacti animum desponderint, non ausi miraculum sibi a Deo polliceri, vel secundum rationis tramites se gerere vo-lentes de deditione cogitaverint, in quo nihil reperis non naturale.

IV. Facinus ludithae historian! esse, non parabolam aut fabulam moralem, ipsa quoque intrinseca indoles libri per-suadet. Manifestum est enim auctorem censere se historiam scribere, non aliquod commentum capitis sui. Quod si ita est, immerito illi non adhiberemus fidem. Iam vero rem ita esse ostendunt plures characteres historici. Primus est genealogia ludithae VIII. 1.: genealogia vero in persona ficta nedum supervacanea est, sed ridicula. Licet quidem tibi in fabula personas fingere easque nomine quodam appel-lare, quo eas lectoribus repraesentes et ut de iis loqui va-leas; sed cur maiores earum enumeras, qui non solum nulli fuerunt sed neque ad fabulam tuam aliquid conferunt,

§ 1. ARGTJMJr. DIllECTA.

cum non inducantur agentes V Alter character est mentio facta celebrati festi aetate qnoque scriptoris, in memoriam ludithae XVI. 31. Id quidem non refertur in textu gr. et syr. Sed Hieronymus certe, qui plura amputavit, id non addiderit per fictionem: hoc ergo invenit in textu chaldaico. Potius infer textum graecum esse recentiorem chaldaico et cum ille scriberetur ea aetate, qua festiva sollemnitas ob-soleverat, hnius mention em omissam fuisse a graeco. lam vero, ea notalione posita, si historia vera non est, non babes solum fictionem quamdam, sed mendaciuni illudque absurdum; haec enim est per se nota historica extrinseca rei narratae, quae simul postulat verum esse quod narrasti: absurdum est autem scriptorem serio agentem alligare suum commentum notae historicae, cuius falsitas omnil)us patet. Velles namque rem credi ut veram et ab omnibus admis-sam, cum addas eam notam festi ab omnibus tua aetate celebrati et simul te tanquam mendacem omnibus sistis, qui huius festi nullam notitiam habent. Terlius character est etiam nota anni belli contra Medos (I. 13.) et expedi-tionis Olophernis (II. 1.) tum nota temporis exacti a lu-ditha post facinus et mentio pacis, qua populus post illud gravisus est annis multis XVI. 30. tum affirmatio succes-sionem Achioris manere usque in hodiernum diem apud lu-daeos XIV. 6.; hae enim notae ex una parte sunt inutiles tuae tictioni et ex alia parte per eas alligatur narratio certo tempori historico h. e. ut veie historia traducitur. Quartus character sunt tot nomina propria personarum et locorum, quae in toto libro occummt, quod in veris historiis comparere solet, non in fictis.

His vero simul sumptis excluditur quoque hypothesis, habere heic nos quoddam commentum romanticum (sit venia verbo, opus est enim res dicere aperte) hlttoncum: cuius-modi et apud veteres Aegyptios apparent, o. g. fabula du-orum Fratrum, Principis praeclestinati etc. Nam alter saltem character historicus ex notatis huic hypothesi manifeste repugnat, ex quo prorsus consequitur auctorem censuisse

DE VEEIT. HIST. UB. lUDITH.

se veram historian! conscribere seque ut historicum narra-torem lectoribus sistere.

Nisi ergo veliraus auctorem libri data opera aperte men-titum esse, tenendum est credidisse eum se veram historian! scribere. Unde est consequens, se earn vel ex monu-mentis scriptis vel ex traditione accepisse. At si ita est, cur ipsam nos quoque non credemus? An quia Talmudistae et Rabbini festi, quod dieitur celebratum in memoriara ludi-thae, nullam notitiam videnter habere? Sed id minime in-fringit vim testimonii positivi solumque ad summum osten-dit librum non adeo sero scriptam fuisse. Potuit enini ea festivitas postremis seculis cessare eiusque memoria e meute hominum elabi. Non erat aliqusi sollemnitas sancta cele-branda in templo, saltem id non dieitur, sed festum quod-dam laetitiae popularis, quemadmodum deiuceps f\'uit festum in memoriam Estheris: tot vero postea supervenientibus malis genti ludaeorum, puta aetate captivitatis babylonicae vel machabaica aliisque feamp;tis institutie, quid mirum amp;i il-lud vetus in desuetudinem abierit? Seldenus (de Synedriis et praeff. iuridicis veterum Hebraeorum lil. 13.) monet: gt;fuere aliae (festivitates) non paucae, ex iure snperinducto eis (Hebraeis) receptae, quae in desuetudinem prorsus abiere.quot;

V. Haberi igitur in hoe libro veram historiam argu-menta direeta satis persuadent nee opus est immorari in ingeniosa Grotii hypothesi refellenda, quam satis ipse Eich-horn refutavit (Einleitung in die Apocryphensehriften des A. T. p. 311. seqq.). Oportettamen plurimas expedire diffi-cultates, quae in leetione eius mentem eruditorum solent ocenpare prohibentque ne eredant agi heic veram historiam atque ostendendum quam falso dictum sit a Bernardo La-my (cf. Herbst. Einl. des A. T. P. 2. p. 11(5): gt;venmi est, quibuscumque temporibus assignetur historia ludith, vix illi fidem conciliari posse.quot;

§ 2. TEXTUS LIBEI.

§ 2. Textus libri.

I. Quod antequam faciamus, solvenda est primum quae-stio, quae versatur circa ipsum textum. Habemus enim te-xtum graecum, quocum fere semper facit versio Syriaca atque habemus, praeter antiquum vulgatum, textum latinum, quem debemus Hieron^ymo, qui ilium ex textu Chaldaico, ut ipse ait, expressit: hie autciu textus in pluribus (secundariis qui-dem quoad totam historian! rebus) differt a graeco. Quaeri-tur idcirco quis textus praeferendus. Nota: cum tridentina definitio de authenticitate vulgatae nou attingat ea, quae in singulis historiis incidentia sunt et secundaria, intelligis nunc non agi quaestionem ullam de iide: quicumqne enim textus praeferatur, manet semper Veritas historiae principalis cum suis praecipuis adiunctis, quam exhibet textus vul-gatus, qui propterea authenticus est sen conformis originali secundum sensum tridentinum.

II. Itaque qui textum origiualem huius libri voluut fuisse graecum (Eichhorn op. cit. p. 322 seqq. Jahn Einleit. II. p. 922. Ackermann Introd. p. 347. aliique), praeferunt hoc ipso textum graecum latino, qui versio esset versionis. Aliorum est forte certior sententia (cf. Herbst. Einleit. T. V. P. 2. p. 97. seq.) origiualem nempe textum fuisse he-braiium vel aramaicum, cuiusmodi erat textus, quo Hiero-nymus usus est. Exstant sane idonea indicia, quae pro-dunt textum graecum esse versionem. Nam praeter plures hebraismos, quos profecto non audemus urgere, digna sunt animadversione sphalmata quacdam a semitica scriptura pendentia. Quid enim est e. g. VI. 2. (gr.) werce.naril rod éaoatii, quo titulo indignatus Olophernes appellat Achio-rem et eos, qui cum ipso facerentV Qui noverat Olophernes nomen tribus olim principis in Israele, quod ab Assyriis solebat vocari regnum OmriV Si ponas in textu originali scriptum fuisse CISJ? hehraeorum vel CIIN rniserorurn, facile potuit interpres ex errore legere DnüN • Item II. 11.

DE VEHIT. HIST. MB. lUDITH.

error est in verbis Nabucodonooor ad Olophernem in di-ctione rij yij ffov in terra tact. Id explicat Herbst ex scri-ptione hebraica; sed textus erat aramaicus: forte cot» est pro /(or. Rursus XI. 7. insolita locutio L.r\'fiovrai Cn\\ pendet ab hebr. nnn quot;T erunt salt, nisi cpiod pro vn*\' legit Tquot;\'. I.e-etio I. 9. BsTctrrj ct Xs/j.ovg videntur esse inepta versio ruiv msy et los. XV. 58. 59. Pariter Pc.aaic II. 23. facile dices pendero a non lecta prima littera. Turn III.

9. lectio Tov TrQioyo: serrae explicatur, (si tamen explicati-onc egot) si ponas fuisse in originali quot;ilï\'ö, quod legendum erat misclwr rrfdrnv, interpres tamen legit massor ttqCmv (Is. X. 15.) It a Gesenius Tb. p. 332. qui legendum esse neóiüiv confirmat coll. loco parallelo IV. 6. Syrus non Nnquot;\'i2 reddens, sed inci2 (id: serravit) vel eodem pacto erravit vcl pendet a graeco.

Ceterum editio chaldaica certe exstabat, quam Hierony-mus prae maiiibus babuit et exstabat apud ludaeos, a Cjuibus inter aposryphos liber compntabatur (Praefatio Hieronynii) et a quibus Hierorymus probabilissime textum cbaldaicum accepit. Origenes autem a ludaeis id solum didicit: ab Us lib ros Tobiae et ImUth nrrjue in a poor if phis hebraice haheri (epist. ad Afric. 13.). Quocirca vel Origenes de textu presse hebraico loquitur, vel ii, quos consuluit, textum cbaldaicum ignorabant, vel solum significat quod hie liber ludaeis ne-dum extra canonem sed et extra apocrypha erat. Sed cum Hieronymus aliam referat ludaeoruni sententiam, id tantum erit consequens, in diversis locis diversas tVisse ludaeoram opiniones. Exstabat ergo apud ludaeos, puta in Palaestina, textus chaldaicus buius libri. Verisimi\'.ius est autem ex chaldaico factam esse translationem graecam, quam vicissim.

111. Attamen Eicbborn affert exempla quaedam , ut ostendat textum cbaldaicum, cui nostra vulgata conformis est, esse versionem ex graeco. Exempla producta sunt baec. V. 11. (vulg. 10.) si\' TToi\'b) r.ui, sv tt/.i\'vOok vulg. babet in luto et latere, scilicet cbaldaeus pro tiovm legit nrjhji. IX. 10. Tidiaiov óov\'/.ov èx xftAt\'wv dndirfi /.iov est in vulg. ex

§ 2. TKXTUS LIBllI.

lahiis caritatis mme, transiit nimirum dndi rig in dydnvc. XI. 5. doroiv xaDaooiv vuig. reddit panem et caseum h. e. xai Ti\'oóv loco xaiyagtZv. XVI. 2. ort tic TraQf-itflo/.dg vulg. liabet qui posuit castra, scilicet legit vel aure excepit ó nilèig. XVI. 17. x/.avaovrai sv alaiïijffei. vuig. vertit 21. iif, uran-tur et sentiant h. e. legit xavaoviai.

Alibrt quoque plirasim textus gr. IX. 2. oi tXvmv fiirgar TraotïH\'ov; quam dicit apprime graecam ut ab originali chal-daico derivare nequeat. Textus ergo graecus est originalis.

Haec quoque speciem habent ven\'talis: nihilominus et eo pacto eorum, si ultimum excipias, reddi potest ratio, quod debeantur nempe vitio amanuensium describentium ex aliis in alios codices textum graecum. Quemadmodum enim male legisset interpres chaldaicus, ita et male legere vel audire potuit descriptor graecus. Sed non adeo facile, puto, ex-plicabis spbalmata priora. Quoad illam phrasim pure graecam, ut Eiclihorn loquitur, advertere licet quod ea pendet ab emendatione proposita a Grotio; graecus enim textus habet infioav, non ntrgav. Haec emendatio aliis quoque placet, ut Fried. Sclileusner in novo Thesauro ad v. (.ucqa. Sed dato hanc fuisse lectionem primitivam textus graeci, cur non potuerit interpres graecus cuidam formulae textus forte non bene graecis auribus sonanti substituere mode-stiorem phrasim graecam? Quocirca manere licet in sen-tentia, in qua Hieronymus fuisse videtur, chaldaicum scilicet textum esse originalem. Cf. dicta § praeced. n. IV. ad alterum characterem bistoricum.

IV. üterque ergo textus graecus et latinus est versio ex clialdaico. Cur ergo adeo in pluribus differunt. Causam quamdam specialem, puto, aperit Hieronymus in Praef. suae versionis: »huic (occupaiioni) imam lucubratiunculam dedi, magis sensum e sensu, quam ex verbo verbum trans-ferens: multorum codicum (qui nisi graeci?) varietatem vitiosissimam amputavi, sola ea, quae intelligentia Integra in verbis clialdaeis invenire potui, latine expressi.quot; Habes hcic plura: a) codices muitos varios fuisse, ut quidam plus,

DE VERIT. HIST. LIB. 1ÜDITH.

quidam minus haberent, ut idcirco opus esset amputatione: li) normam huius amputationis fuisse Hieronymo suura te-xtum chaidaicum, quo facto significavit censere se hunc esse originalem: c) imo neque textum chaidaicum integre red-didisse Hieronymum, sed expressisse ea tantum, quae ipse bene intellexit: d) ita autem expressisse, ut ma gis sensum e sensu, quam verbum e verbo redderet. Quapropter versio Hieronymi opus est non tantum interpretis, sed et critici. Quid autem si apograplmm Hieronymi aramaicum erat forte alicubi mancum aut in quibusdam vitiatum? Quid si quae-dam, quae in gr. abundant prae vuig. sint ex iis, quorum intelligentiam Hieronymus in suo exemplari assequi non valuit V Scilicet non est cur uni textui latino Hieronymi in-liaereanms: sed ius habemus conferendi alterum textum cum altero et idonea exsisteute causa, quam vel ipse contextus, vel scientia exhibeat, alterum alteri praeferendi. Quae ratio agendi non est arbitraria; quemadmodum enira critici, plu-ribus eiusdem textus collatis codicibus, primitivam lectio-nem tentant elicere, ita et collatis pluribus versionibus licebit textum originalem divinare.

Nam etiam versio Syriaca conferenda est, quae pendet quidem a graeco, non autem ab eo, quern communes codices repraesentant, sed qui exstat in codice Sinaitico, quocum facit et vetus Itala. Varietas autem codicum graecorum iam obtinens aetate Hieronymi debebatur negligentiae interpre-tum et bac posita, probabiliter etiam studio eorum , qui • recensentes textum, emendatum edere volebant, ut exinde exstiterint diversae editiones.

V. Quod spectat ad praesentem vulgatam, quae certe est Hieronymi, ipse affirmat se librum transtulisse (Praef. in ludith.): »buic (occupationi) unam lucubratiunculam dedi, magis sensum e sensu, quam ex verbo verbum transferens.quot; Haec sane verba simt interpretis, non eius, qui versionem iam exsistentem ex textu originali emendat. Perperam proinde Eichhorn de bac re dubitavit (1. c. p. 328.). Transtulit scilicet Hieronymus textum chaidaicum ludithae eo pacto,

§ 3. CONSPECTUS TOTIUS HISTORIAB.

qno transtulit V. T.; notum est autem Hieronymum in sua translatione V. T. quemadmodum non rare se aptavit in-terpretibus graecis, ita non panca in quibusdam libris mu-tuatum esse ex anticjua vulgata: lege Prolegomenon editoris manrini ad Bibliothecam Kieronymi (Migne opp. Hier. IX. col. 4(3).

§ 3. Conspectus totius historiae.

T. His praestitutis fas est ingredi historiani libro hoc contentam et quaestiones liistoricas expedire.

Primum si nniversim historia liaec compreliendatnr, in tres partes dividi potest. Prima occasionem narrat expedi-tionis Olophernis I.—Tl. G.: altera iter exercitus assyrii per regiones et urbes populorum rebellium, qui terrore perculsi citra pugnam se dedunt, donee ad Palaestinae fines ventura sit IF. 7 — 111.: tertia narrat defensionem suorura locorum susceptam a ludaeis et Israelitis, facinus ludithae Assyriorumque excisionein TV—XVI. Prima pront plenins exbibetur a textus graeco et syro, hue redit. Bellum exar-sit inter Regem Assyrium Nabucodonosor et Regem Medo-rum Arphaxad. Regi Assyrio se coniunxerunt gentes habi-tantes ad Euphratem et Tigrim et incolentes montana aliaeque. Scilicet in verbis v. 0. xai ffvvtJvTrjffav ngóg avrov navreg »1 xctToixovvrec rt]v oQSivrjv xai navreg ol xaroixovvreg ror Evcf Qanqv xcu rov Tiyot r xiu., subiectum, ad quod pron. avrov refertur, est ex praecedentibus non Arphaxad, etsi hie sit propior, sed Nabucodonosor, quippe qui est subiectum sermonis. Sane si secus accipias (ut monst Delattre le Peuple et l\'Empire des Medes p. 155), nullus socius relin-quitur, nulla terra Regi Assyrio; ut idcirco eius victoria pene iucredibilis evadat. Praeterea in enumeratione locorum (cap. II.), quae postea Olofernes rebelles puniturus per-currit, gentes eae non numeranlur; fideles ergo fuerunt

DE VERIT. HIST. UB. IUDITH.

Assyrio. His tarnen auxiliis liic non contentns, misit nuntios postulaturos auxiliares copias a pluribus gentibus, quas Assyrii, ut ex eorum monumentis constat, iam bellis fre-gerant fecerantqae vectigales. Repulsam tarnen passi sunt legati Regis Assyrii vacuique reversi. Indignatus Rex iura-vit se ultionem sumpturum de cunetis hisce rebellibus: at nihilominus tantis quoque auxiliis destitutus, anno 17. regni sui (iuxta vuig. 12.) commisso praelio Medos fudit, oc-cumbente ipso Arphaxade et Ecbatanas obtinuit.

Turn consilium exsecnturus ultionis iuratae, exercitum collectum, quera ex victis hostibus integrare et augere po-tuit, committit principi militiae suae Olopherni, ut discur-rens cunctas Occidentis regiones, animadvertat in rebelles omnesque rursns regno Assyriormn subiiciat.

Altera pars continetur descriptione sea enumeratione locorum, quae exercitus Olopliernis pertransiit triumpbantis in morem. Tertia, quae et scopus est libri, longior est. Primo Judaei, secus ac aliae gentes, non deditionem cogi-tant sed defensionem. Hortatore Eliacimo Sacerdote, occupant vertices montium, praeruptos calles et vias angustas tuentur, probibituri hostes al) ingressu muniuntque vicos suos, comparatis quoque cibariis ut obsidioni ferendae pares sint. Olopbernes nuntio de hac re accepto, etsi a principe Ammonitarum admonitus ne quid temere auderet, aggre-ditur Betbuliae obsidionem et interciso aquaeductu siti Israelitas enecare molitur. lam obsessi pene confecti siti deditionem animo moliuntur paciscentes tarnen quodammodo cum Deo; quod ut rescivit femina apud eos illustris, luditha filia Merari, iam a tribus annis et amplius vidua, repre-liensa suorum civium modica fide, promisit se salutem patriae curaturam. Quocirca post preces ferventes ad Deum fusas , exutis vestibus viduitatis et acceptis vestimentis iu-cunditatis suae, pulcra ac speciosa incedens. Domino quoque conferente splendorem, egressa ex urbe processit ad castra Assyriorum. Amice excepta ab Olopherne, eins amorem conciliare sibi satagit, quo accensus Olopbernes, cum earn

§ 4. AETAS HISTORIAE.

apud se in cubicnlo quarta nocte voluisscfc, ipsa occasionem quaesitam nacta, caput eius obtruncat et redit festina Be-thuliam. Turn animi erecti civium fractique hostium, re per-cepta, qui lugae praecipiti, urgente metu, se dantes, irruen-tibus Israelitis usque ad suos fines, ingentem cladera perpessi sunt, spoliis opulentissimis relictis. Actiones denique gratia-rum persolutae Deo et auctrix salutis pro meritis celebrata.

lam vero in hac tota historia nihil est improbabile, nihil quod alienum sit ab historia veteris oecononiiae. Pugna Assyrii cum Medo eiusqne victoria historica est, ut videbimus. Quod Assyrius a populis sibi subiectis, instante conflictu cum Medo, derelictus sit, hoc quoque historicum est; res est scilicet, quae in annalibus Assyriorum frequenter comparet. Quod tot gentes deinceps victori Assyrio et ingentem exercitum dncenti terrore perculsi se dederint, nil mirum; cum praesertim seorsim singulae adversum hostem exciperent: constat sane ex historia tales gentes ita fuisse comparatas, ut raro valuerint coniunctis viribus Assyrio obsistere , ut facilis propterea eius praeda semper fuerint. ludaei vero melioribus auspiciis usi fortunam hello experiri maluerunt. Facinus utique Indithae specialem Dei inspira-tionem ac protectionem exposcit: sed quid hac re frequen-tius in historia ludaeorum? Fuga vero et excisio exercitua Assyrii, si ponas timorem incussum esse et quidem a Deo intus agente, quod Scripturae aliis in eventibus narrant (e. g. lud. IV. 15. VII. 22. 1. Sam. VII. 10\'. etc.), proba-bilissima evadit. Qui ergo in aliis Scripturae narrationibus nihil improbabile otfendit, neque hac offendi debet.

§ 4. Aetas liistoriae.

I. Nunc ad singula veniamns. Et primo aequuni est ut aetatem inquiramus, qua haec contigerunt. Notae pro de-terminanda aetate, quas historia suppeditat, hae sunt.

PALM. L. I. 2

BE VKBIT. HIST. LIB. 1TJDITH.

a) Accidit post captam No Anion ab Assyriis; nam post id tempus Nahum prophetavit eventum: igitur post annum a. Cli. 665. quo No Anion ab Assyriis eversa. Aegyptum quidem iam fuisse subiectam Assyriis docet ipse liber lu-ditb I. 9. Rex enim Assyriorum misit postulatum auxilia-res copias etiam ad terrain lesse (gr. Fsatfi h. e. |CJ) usque ad terminos Aetliiopiae, ait vuig., énl ndvcag zorg xaTOixovcag Alyvnrov ait gr.: porro is iure ea auxilia postulabat I. 12. gr.: id ex liistoria , prout a gr. et syr. refertur, plane colligitur (in vulg. Hieronymus aliquid certe amputavit); neque enim putandum est adeo fuisse mente captum regem Assyrium, ut exegerit auxilia ab iis populis, qui ad eum non spectabant iuraveritque, vel ante con-flictum cum Medo, se eos puniturum.

h) Accidit ante excisam Ninive: patet rursus ex serie vaticiniorum Nahum: neque sane deletis Assyriis locus esse poterat irruptioni Assyriorum in Palaestinam.

c) Accidit postquam rex Assyrius Medos iusto belio

devicit eorumque principem urbem Ecbatanas obtinuit (1. 13. ¹⁴- ^g1^

d) In initio expeditionis Olopliernis currebat annus Regis Assyrii 13. iuxta vulgatum, 18. iuxta gr. II. 1.

e) Curam belli seu defensionis contra Assyrios in Pa-laestina non Rex gerit, sed Sacerdos IV. 5. seqq.

ƒ) Post fusum exercitum Assyriorum pax fuit in Israele longo tempore eaque dura vit etiam post obitum ludithae, quae vixit annos 105. XV^TI. 30.

Quoad istam notationem temporis est aliquid obsenan-dum; interest enim nosse quaenam sit extensio huius te-mini Israel, an scilicet significet tantum terram propriam Israelis, an universam regionem ab Israelitis et ludaeis ha-bitatam. Si enim hoc intelligitur, quoniam constat quod saltem anno a. Oh. 610. quo mortuus est losias, pax tur-bata fuit in luda, adveniente Necao rege Aegypti, qui paulo post a debellato losia, regem loachaz eius successorem re-movit aliumque instituit regem et tributa sibi pendenda

§ 4. AETAS HISTORIAE.

imposuit (2. Reg. XXIII. 29—35. 2. Paral. XXXV. 20. seqq. XXXVI. 3.), exstaret certus terminus a quo retro ascenden-dnm foret longo quidem tempore, ut annum facinoris ludi-thae attingeremus. At si Israel priore siguificatione accipitur, his limitibus non constringimur. Nam per se sensus scriptoris est affirmatio cuiusdam facti, paeem longo tempore durasse etiam post mortem ludithae, quae nihilominus vixit annos 105.; non affirmat pacem postea turbatam fuisse, sed tan-tummodo (ut utamur verbis Hieronymi in simili locutione) ostendit quid hactenns factum non sit, h. e. non fuisse longo tempore pacem turbatam. Quod quidem per se di-gnum erat animadversione, sine ullo respectu habito ad perturbationem pacis, quae postea accident; nam aetate superiore frequentes fuerant commotiones et bella. Neque perturbatio pacis, quae habuit locum in regno luda anno (310., dicenda est spectare quoque ad terrain Isiaelis , eo quod exercitus losiae fusus sit in Mageddo (2. Keg. XXIII. 29.), ideoque bellum accident in terra Israelis. Nam reco-lendum est quod liac prima vice Necao pacifice prorsus eas regiones pertransibat iturus in Mesopotüniiam solumque co-actus a losia sibi obsistente pugnam iniit (2. Paral. XXXV. 21. 22.). Postea e Mesopotamia reversus, nonnisi regnum ludae Necao vexasse dicitur, cum lerosolymam advenisset (2. Reg. XXIII. 33. 34.). Porro pugna uno die confecta in terra Israelis a rege extraneo, sed non se gerente ut hostem populo, per quem transibab, non erat ratio cur diceretur pax ibi fuisse turbata. Si ergo liaec affirmatio Scriptoris intelligatur de terra proprie Israelis, cum in ea nulla postea perturbatio, quod sciamus, habuerit locum, consequens erit ut nec ullo termino constringamur pro definiendo spatio illius longi temporis pacis neque cogamur ludithae prove-ctam quamdam aetatem commodare, cum ad Olophernem accessit, quod quidem necessarium foret in alia hypothesi.

lam vero, ut minimum dicamus, nihil occurrit in nar-ratione hac, quae prohibeat Israel accipere pressiore signi-ticatione. Nam praeterquamquod locus facinoris ac victoriae

DE VERIT. HIST. LIB. IUDIT1I.

luditliae fait terra Israel, narratio immediate praecedens XVI. 25.—30. sistit uos in terra Israelis. Rediisse dicitur luditha Bethuliam ibique commorata esse usque ad finem vitae ibique apud suum virum sepulta. Cum ea esset ex filiabus Israel, cum in Israelis terra semper commorata sit, cum pro libertate urbis Israelis h. e. Betluiliae pu-gnaverit in eaque urbe mortua sit, profecto quando mentio fit Israelis, pronum est terrain Israelis proprie dictam eo-gitare. Quod quidem confirmare licet eo, quod specie saltern tenus videretur esse contrarium.

Nam IV. 1. appellantur plii Israel, qui habitant in terra luda, qui distiuguuntur ab aliis filiis Israel, qui erant in Samaria, sede olim regni Israelis (vv. 3. 7.): utrique ergo Israel. Profecto: seel ex hoc ipso apparet quod cum terra seu regio nominanda est, adliuc nomina sunt distincta: in terra luda; alia est ergo terra Israel. Si igitur nostro in loco XVI. 30. non fuif qui perturbaret Israel, nomen Israel supponitur pro terra seu legione, patet Israel presse accipi. Atqui quid prohibet licic Israel ut nomen loci accipere, quemadmodum losue XI. 1G.V

Quamvis ergo nomen Israel postremis aetatibus commune rursus evaserit toti genti: attamen cum nec constet aetas scriptionis libri luditliae et bistoria ibi agatur, quae gesta est adhuc duabus tribubus in terra luda exsistentibus, baud improbabile est nostro in loco XVI. 30. Israel ter-ram tantum, quae regni Israelis fuerat, significare. Cf. heic dicenda n. V.

His praestitutis colligamus ratiocinia ex cbaracterismis cbronologicis superius statutis.

II. Porro prima et altera nota cogunt nos inter lieges Assyriae optare vel Assurbanipalum vel Assuredilane: nam ille subvertit No Anion seu Tbebas, bic ultimus fuit regum Assyriae.

En tabula

Anni a. Cb.

667. Assurbanipal.

§ 4. AETAS HISTORIAE.

665. exscindit No Anion.

650. annus eius regni 18.

647? 625? Assnredilane.

Notatio scilicet temporis heic incerta est.

(Babelon cit. p. 378.).

600. Ninive deleta.

lam vero non est cur in postreme rege moremur. Nam etsi regnare ceperit anno 647., ah anno eius 18. (iuxta gr. vel 13. iuxta vulg.) regni sui, quo decreta fuit expeditio Olopliernis (II. 1.) h. e. vel ab anno 630. vel 635. regna-bant in ludaea reges, qui cum ibidem degerent, baud passi essent primas curas bellicae propugnationis suscipi a Sacer-dote {(/. e.) Quod si Assuredilane cepisse regnare dicatur anno 625., annus eius 18 foret annus 608., quo proinde iam Ae-gyptus sui iuris erat et ludaeam invaserat: ut idcirco in-gressus Assyriorum in Palaestinam non adeo facilis fuisset futurus, obnitentibus certe Aegyptiis. Nee status rernm ad-modum mutatur, si ponas annum expeditionis Olopbernis 1\'uisse annum 13. regis Assyrii h. e. 613., quo Aegyptius expeditionem in Mesopotamiam cogitabat, iter facturus per Palaestinam (cf. dicta n. praeced.) Ive-tat ergo Assurbanipalus, , ad cuius regnum si bistoria referatur, omnia componuntur.

III. Verum antequam id demonstremus, oportet praeiu-dicio occurrere, quo primus cbaracterismus statutus vocari posset in dubium. Scilicet cum etiam antecessores Assurba-nipali Sargon (722—704.), buius filius Sennacberibus (704. —680.) Regem Aegypti praelio vicerint, et eorum successor Assaradon (680.—667.) Aegyptum bello obtinuerit, videri posset baberi in bis sufficientem rationem missorum legato-rum in Aegyptum ad exquirenda militaria subsidia: ut idcirco aliquis ex bis nominatis regibus Assyriis censeri valeat Nabucodonosor libri luditbae. Quod vero cum hac bistoria vaticinium Nabumi copuletur, \\ osset tanquam quid novum et commentitium contemni. Cur ergo bistoria luditbae nequeat vel ad Sargonem vel ad Semiacberibum vel Assaradonem referri ?

DE VE1UT. HIST. LIB. lüDITH.

Atqui nemo ex his facit satis conditionibus liistoricis hnius eventus. Sane nequivit Sargon bellum gerere cum rege Medo et Ecbatanis potiri, quando reges Medi nondum ex-sistebant nec adlmc Ecbatanae conditae; defunctus est enim Sargon anno 704.: regnum autem Medorum cum Deioce, qui Ecbatanas aedificavit, cepit circa annum 699. (vide infra § 6.).

Sennacheribuni historiae ludithae inserere temerarium primo videri posset. Is sane cladem ingentem subiit in Palaestina, aetate Ezechiae: sed haec, quam narrat liber ludithae, est alia prorsus ab ilia; an putabimus utramque fortunam eundem perpessum V Ceterum ex monumentis constat, quod Sennacheribus post immanem illam sui exer-citus stragem, nihil amplius iis in locis tentavit (Babelou op. cit. p. 312.). Neque in inscriptionibus eius ulla exstat memoria victi regis Medi ac captae principis urbis Medorum. Tandem Assaradon, qui regnavit ab anno 080 ad 067, non produxit regnum ad annum 18. ut textus graecus et syrus saltern postulant. Si autem sequi velis vulg. qui anno eius 13. alligat expedilionem Olophernis, perpende superesse monumenta integra gestorum Assaradonis in pa-latio ab eo constructo in urbe Kalah, ubi inter tot praelia et victorias, ne yov quidem de debellato rege Medo Ciiptis-_ que Ecbatanis (op. cit. p. 522—532.).

IV. Sistamus itaque in Assurbanipalo. In monumentis eius reliquis nihil adhuc defectum est de bello cum Medis et de expeditione Olophernis: sed cum careamus monumentis posteriorum anuorum eius, nihil inde est, quod ob-stet nostrae hypothesi. Annus eius 18. (nam licet sequi graecum), quo missus Olophernes, esset annus G50. Anno praecedente potuit rex Assyrius pugnare cum rege Medo et Ecbatanas obtinere. Eo anno 650. qui erat 48. regni Ma-nassis (hie regnavit annos 55. ab anno 698. ad 643.), hie poterat adhuc captivus esse Babylone, quo antea rex Assyrius eum traduxerat (2. Paralip. XXXIII. 11.): ut propterea in defensione gentis primas partes ageret Sacerdos. Neque enim de captivitate Manassis dubitabimus aut eam negabi-

4. A ETAS HISTORIAE.

mus eo quod in monumentis assyriis Assaradonis et Assur-banipali, ubi non raro Manasses comparet, de eius capti-vitate nihil liactenus lectum est. Atque verosimile est cladem exercitus assyrii occasionem vel causam fuisse cur Manasses libertati restitueretur. Alios cliaracterismos superius tra-ditos congruere Assurbanipalo, iam notum est.

V. Quod tamen spectat ad aetatem ludithae, quaestio esse posset. Si enim vis verba inspirati Scriptoris: von J nit qui perturbaret Israel accipere quoque de terra luda, hoc pacto erit ratiocinandum. Pax turbata fnit anno 610. de-bellato losia, exturbato a regno loachaz ac tributo im-posito. Ante hunc annum anni multi excurrerunt pacific! post facinus ludithae. Non opus est tamen ut etiam post mortem ludithae anni multi lluxerint; nam in phrasi: in omni spatio vitae eins, non fait, qui perturbaret Israel et post mortem, eius annis rnultis: verba haec annis multis haberi possunt ut appositum totius praecedentis sententiae: in omni spatio vitae eius et post mortem eius, anni multi. Inter hos autem annos, ante 610 defuncta est luditha. Ad-ivit, Tit supposuimus, Olophernem anno 650.: vixit vero annos 105. Integrum vero non est supponere mendum in notatione annorum ludithae; nam cum vuig. faciunt gr. et syr.: huiusmodi autem res, quae est certe praeter exspecta-tionem, acuere debebat attentionem amauuensium vel inter-pretum: quod ergo scripserunt, id in suis exemplaribus hi repererunt. Ponamus luditham mortuam esse anno 614. Cum adierit Olophernem anno 650. supervixit ergo i\'acinori suo annos 37.: cum autem vixerit annos 105. ipsa erat annos 68. nata, cum Olophernem adivit.

Quoniam id videri merito potest quid nimis nec satis congruum locutionibus scriptoris, quod esset nempe eleganti aspectu nimis VIII. 7. xah) to- ei\'óei xc.i óiQcua rrj oijtf/ acpóÓQa, imo ab eunucho vocetur puella XII. 13. y nm-(UdxTj xc.\'/.tj, cousequens videretur, facinus ipsius non esse aHigandum anno 18. Assurbanipali, imo nec eius regno. Et quia, ut infra videbimus (§ 6. n. III.), forte oportet se-

DE VER IT. HIST. LIB. lUDITH.

riore anno Assurbanipali collocare facinus Tudithae, diffi-cultas augetur; nam sic senior esse debuisset, cum ad Olo-phernem se contulit. Varum ut diximus, haec omnia ex eo pendent, quod in verbis non fnit qui pertarharet Israel, sub nomine Israel terra quoque luda intelligatur. Nonne e contrario id argumento esse deberet in iis verbis Israel presse esse accipiendiim V Nam ad alium antecessorem Assurbanipali recurrere iam vidimus quod non licet. At si de pace in Israele tantum ibi senno est, licet tibi, quamvis aetatem tribuere ludithae, cum ante Olopbernem stefit. Notat tantum scriptor annos muitos pacis post illud facinus fluxisse. Quando desierint imo an desierint non dicit neque nos novimus. Quid si scripserit auctor historian! hoc tempore? Causam vero iam indicavimus cur auctor hoc longum tempus pacis potuerit notare, ratione nempe habita superioris aetatis, qua pax frequenter turbabatur.

Igitur affirmare licet omnes notas temporis ad regnum Assurbanipali collimare.

VX Siquis vero miretur Assurbanipalum cladem acce-ptam non fuisse ultum, is consideret quod etsi primis annis eius regni res Assyriae florerent, nihilominus dilficillima tempora pro regno Assyrio currebant nec amissio tanti exercitus adeo facile poterat reparari ut longingua expeditio rursus susciperetur. »Coactus fuit Assurbanipalus (monet Babelon op. cit. p. 370.) dimittere quae obtinuerat in deserto Syriae, Aegypti quoque imperium regionumque in Asia minori; eo quod alia loca eius sollicitudinem ad se ad-vocarent.quot;

§ 5. l)c Nomine Xabucodonosor.

I. At qui potest esse Assurbanipalus rex iste, qui vo-catur Nabucodonosor, nomine scilicet, quod rex Babylonis postea gessitV Primum adverto nihil occurrere forte in in-

§ 5. DE NOMINE NABTJCODONOSOR.

scriptionibus assyriis difficilius lectu, quam nomina propria (cf. Schrader, die Assyrisch-babylonischen Keilinschriften p. 115.). Nomen hoe Nabukudur-usur iatn antiquitus ab alio rege inferioris Chaldaeae constat fuisse gestum (cf. Babelon. op. cit. p. 109.). Item constat Assurbanipalum, exaactorato, causa rebellionis, fratre suo Samulshumukimo, qui vice regis praepositus erat Babyloni. sumpsisse titulum regis Babylo-uis: qua occasione hand improbabile foret nomen novum Nabucodonosor adoptasse et sub co notum fuisse scriptori libri, nisi ferretur aliud ea occasione Assurbanipalum nomen optasse, nempe Kandalanu (op. cit. p. 357.).

Itaque melius respondeo. Constat morem fuisse identi-dem ludaeorum (quaecumque fuerit causa, vel negligentia vel accuratior notiiia) reges exteros aliis nominibus appel-lare ac iis, quae occurrunt in monumentis profanis. Ita

e. g. Esdrae IV. 5.-7. 24. coll. V. 1. VI. 1. 15. hi reges Persarum se excipiunt, Cyrus, Assuerus, Artaxerses, Darius: hie porro est Darius Hystaspis, nam (ut argumentatur Pe-tavius in Tabula Chronologica ad vol. 2. de doctrina Tem-porum) es Zach. I. 1. 12. liquet quod anno secundo Darii, sub quo templum reaedificabatur, currebat annus 70. ab excidio urbis lerusalem. Atqui ab anno Indus excidii 589. a. Ch. annus 70. incidit in annum 520. , qui est 2. Darii

f. Hystaspis. Porro et Darius Esdrae ille est, sub quo templum reaedificatum est. Igitur series regum Persarum apud Esdrara, Cyrus, Assuerus, Artaxerses, Darius, respondet seriei, quam graeci bis nominibus repraesentant, Cyrus, Camb3^rses, Smerdi (hie in inscriptione quadam ipsius Darii vocatur Gaumata), Darius: duo scilicet nomina inter quatuor ditferunt. Perpende praeterea quod rex dictus Assuerus in libro Estheris alius est ab Assuero Esdrae; nam hie , ut vidimus, est Cambyses; at nequit esse Cambyses in libro Estheris, licet vir ingeniosissimus id se demonstrasse cre-diderit. Nam, ut constat ex primo versiculo libri, rex iste Assuerus, qui pacifice Susis degit, iam obtinet in sua di-tione Aegyptum; doininatur enim ab India usque ad Ae-

DE VERIT. HIST. LIB. IUDITH.

thiopiam (cf. et XIII. 1.). lam vero Aegyptum adiecifc quidern ditioni Persarum Oambyses, sed et ibidem mortuus est. Non potuit ergo esse ille rex, qui iani dominus Ae-gypti opipare epulabatur Susis. Hie rex ab interpretibus gniecis vocatur Artaxerses, etiam proinde a vulgato XIII. 1.; moderni volunt esse Xersem. Pariter losephus (Antiqq. XI. 6.) successorem Xersis appellat Cyrum, addens: »Quern graeci nominanfc Artaxersemquot;, quo nomine et ipse alias utitur. Item rex, qui in monumentis assyriis est vel Sal-manasar vel Sargon, dicitur a Samaritanis (Esd. IV. 10.) Asenaphar; ille est enim, qui duxit colonias Samariam.

Itaque apparet ludaeos vel parum fuisse identidem de nominibus propriis exterorum sollicitos, vel praesto eis fuisse monumenta, quibus hodie caremus. Hoc unuin vero ex liac animadversione colligimus, causam non esse cur de veritate historiae a ludaeo homine scriptae dnbitemus eo quod nomina quaedam ibi compareant tributa personis, quae aliis nominibus ab aliis scriptoribus appellantur. Quis enim du-bitat de veritate historiae libri Esdrae et eorum, quae c. IV. ibi narrantur?

§ 6. De Rege Arpluixiid.

I. Nunc videndum quis sit iste Arphaxad rex Medorum. Hoc nomen semiticum (quod interpretantur fines

C/iaschdiin b. e. Chaldaeorum) gestum a filio Semi Gen. X. 22. quo iure se ingerit in seriem regum Medorum V

Herodotus (I. 96—130) quatuor reges Medos recenset ab initio ad finem imperii medici: bi sunt

Deioces, qui regnavit annos 53.

Phraortes » » » 22.

Cyaxares » » » 40.

Astyages » » » 35.

qui postremus debellatus a Cyro finem regno fecit. Exinde

§ 6. UE ÏIEGE AUPHAXAU.

conficitur summa annorum, quibus regnum Medorum stetit, 150. Cum auteir Cyrus Astyagem vicerit anno a. Ch. 549. ut nunc eruditis placet, ceperit imperium medicum circa annum 700, pressius anno 099. Hinc si iuxta ponas seriem Regum Medorum et Assyriorum hac aetate, liabes praeter-propter

II. Ut quaestioni fiat satis, seposita lite de nomine, quae, ut morlo (§ pracced.) vidimus, non magni est momenti, rem ipsam inquiramus. Si conferantur quae ab Herodoto dicuntur et a Scriptore libri ludithae, videri possit Arphaxad esse Deioces. Nam Arphaxad, auctore libro ludithae, siprae-serlim legas vulgatum, aedificavit Ecbatanas; id vero Herodotus asserit Deioci: tum Arphaxad debet- esse ille Rex Medus, qui mortuus sit regnante in Assyria Assurbanipalo, si vera hactenus ratiocinando confecimus: atqui iuxta com-putum ex Herodoto, hie nequit esse nisi Deioces. übstat tamen huic conclusioni historia ipsius Herodoti, qui data opera monet Deiocem toto spatio regni sui in boe tantum incubuisse ut imperium suum recens in Medos stabiliret ac confirmaret, bella cum exteris non gessisse ac quievisse in pace (ibid. 101.): Phraortem primum armis aggressum exte-ras gentes propagasse imperium Medorum ac speciatim bello petiisse Assyrios atque in pugna occubuisse (102.). ld vero

DE VEEIT. HIST. LIB. IÜDITH.

optime congruit cum Arphaxad libri ludith , qui dicitur subiugasse multas gentes imperio suo I. 1. et cum Assyrio pugnans occubuisse ibid. 15. (gr.).

Haec est reapse nostra sententia, Arphaxad libri ludithae esse Phraortem. ld praeter dicta persuadet nobis liaec simplex animadversio, qnam eruditorura iudicio subiicimus. Herodotus in bello Phraortis cum rege Assyriorum hanc notat circumstantiam, quod rex Assyrius, quamvis destitutus auxilio sociorum, qui secesserant (VoVp óè fjactr Assyi ii /u-nov-VMiitvoi /lèv ar/iiier/MV cue ci.rsacswtwv. ibid. 102.), vicit tarnen Medum. Hanc circumstantiam, quod rex Assyrius de-relictus esset a sociis iisque refractariis, notat quoque liber ludithae iuxta textum graecum. lam vero haec circumstantia non est ex communibus, nou est ex iis, quae fingi solent a scriptore ut oratio amplificetur: cuius praeterea fictionis nulla heic erat causa; cum rex Assyrius victor fuerit. Talera notitiara alter scriptor ab altero non accepit; nimis enira patet in ceteris independentia scriptoris libri ludithae a patre historiae. Hahemus ergo duos testes convenientes in eamdem rem prorsus specialem, quam nee finxenmt nee alter ab altero mutuatus est. Colligimus ergo primum, rem esse veram. Turn quia huiusmodi circumstantia non est ex iis, quae facile repetantur, colligimus secundo, tanquam sane probabilissimum, easdem esse personas, de quibus uterque scriptor loquitur h. e. Arphaxad eundem esse ac Phraortem.

Ex hac animadversione apparet character quidam ve-ritatis historiae Herodoti circa reges Medos; ut proinde im-merito ipsa a quibusdam criticis recentioi ibus ad fabulas pene tota reiiciatur.

II. At nonne Deioces, auctor imperii, aedilicavit Ecba-tanas, si credimus Herodoto 1. c. 98.V Liber tarnen ludithae hoc opus asserit Arphaxadi I. 1—4. Respondeo quod si consulamus textum gr. non tribuitur Arphaxadi aedificatio urbis Ecbatanarum, sed murorum cum turribus et portis i\'/ri Exfiaravon\' ad Ecbatanas: xai oixoór/irjcfsv i-n) \'Exfiardrcin\' xai xi\'xht) tuiyjj.... xcu zorg Tivoyovg avvov ëavyaev èni zaïg

§ 6. DE UEüE A11PHA.XAT.

m\'latc avztjc.... xc.l èiroirjcev ids Trv/.ag uvirfi xru. (Ea porro pronomina avcov, avrijg, quin referantur ad plixr. Expaid-vo)v, referri possuut ad nomen in verbo oty.oóótirjrre com-prehensum, oiy.od\'oii tj: avrov vero probabiliter, nisi valeat ibl, mendum est pro at i^c.). lam vero car hoe aedificium non putabitur esse ea arx, de qua Polybius (X. 27.) loquitur , quae imminebat palatio Regis, ideoque Ecbatanis, ubi domus regia erat, quae in gyrum constructa fuerit, portis et tnrriljus munitaV Ea reapse fuisset ad Ecbatanas, scilicet hoc opus aliud esset ab opere Deiocis, nova arx addita prope urbem, ut tutior esset locus. Hanc arcem cre-diraus esse, cuius aedificationem tribuit liber ludith Ar-phaxadi, quae proinde, iuxta superius dicta, asserenda esset Phraorti. An pro défensione urbis adeo munitae, quales erant Ecbatanae, secundum narrationem Herodoti, opus erat externa arceV Sed quid prohibet locum tutum efficere tu-tiorem V Praeterea non temere crederes Herodotum in de-scribendis Ecbatanis Deiocis, quas baud vidit, a vero plus minus aberasse. Polybius certe Ecbatanas describens, quales sua aetate adhuc exstabant, domus regiae ingentis et ditis-siraae tantum atque arcis imminentis mentionem facit. In-terpretatio ergo huius loci, quam proponimus, videtur nobis obvia et carta magis.

Neque vulgata lectio cogit aedificationem Ecbatanarum tribuere Arphaxadi: ipse acdificavit civitatem polentissi/nam, cjuae appellatur Ecbatanis. Sonant id quidem\' verba latina: sed videndum quid probabiliter fuerit in textu chtildaico, quo usus est Hieronymus. Potuit sane esse verbum NJ2, quod non de sola primitiva aedificatione, sed et de ampli-ficatione et ornatu accipitur (Dan. IV. 27.): ut idcirco in apograpbo chaldaico sola amplificatio et munitio urbis si-gnificaretur, propter illud opus nempe, quod deinceps de-scribitur. Ita tandem eadem sententia fuisset in textu chaldaico et in graeco. Quod autem Hieronymus vertit: quam vocavit, verisimile est scriptum fuisse Squot;,pT {quam quis vocat) h e. sensu impersonali, qnae vocatur. Meminisse oportet

DE VERIT. HIST. LIB. 1ÜDITH.

Hieronymura versionem hanc instituisse magna cum festi-natione.

III. Restat tamen difiicultas gravis. luxta librum lu-ditliae victoria regis Assyriae contra Medum contilt;nsset

O u O

anno 17. regni Assyrii, h. e. ut nos dicimus, Assurbanipali. Hie annus idcirco esset 651. a. Ch. Atqui hoe anno Phra-ortes nonduiu regnare ceperat, si ratio habeatur chrono-logiae Herodoti (cf. speculum superius propositum). Imo et difiicultas est quoad annum Assurbanipali, quo Medos emu snperasse dicimus et quia haec forte est difficultas potior, incipiamus ab ea, redituri postea ad Herodotum.

Aiunt ergo: victoria Assyrii contra Medum neqnivit habere locum antequam Assurbanipalus subiugaret Elam, tum quia secus huius ingentis facinoris, victoiiae de Medis, su-peresset mentio in eiusdem inscriptionibus, quae adhuc re-liquae sunt, ante memoratam victoriam de gente Elam, turn quia clade universi exercitns accepta in Palaestina, minus certe f\'uisset paratus difficillimo bello , quod gessit contra Elamitas, tum tandem quia secus milites Elam non apparerent in castris regis Assyrii contra Medum (I. (3. gr.), lam vero Elam iure belli obtinuit Assurbanipalus post mortem fratris sui Samulshumukitni, qui Babylone regnabat, ut inscriptiones testantur. Hie vero ab ipso Assurbanipalo c\'reatus fuerat rex sive prorex Babylonis, regnavit autem, secundum canonem Ptolomaei (idem enim censetur ac ~auc-Joi\'XtVoc), annos 20; fieri ergo nequit ut ante annum 21. sui Regni Assurbanipalus poiitus sit Elam multoque minus superaverit Medum. Praeterea intra tempus mortis proregis Babylonis et regis Elam capturam recensentur ab inscriptionibus tres expeditiones Assurbanipali, duae in Elam, tertia in Arabiam. Pacifica ergo possessio Elam tandem ob-tinuerit circa ann. 24. Assurbanipali. Huic succ?sserit helium contra Medos anno 25. vel 26. et seq. expeditio Olophernis (monumenta assyria huius aetatis deficiunt). Non ergo illud anno 17. haec 18. Assurbanipali accidisset (cf. Delattre op. cit. p. 146. seq.).

§ 6. DE ItEGE ARPHAXiD.

Non audemus refellere argumentum, cuius vim senti-mus. Sed quid tandem liabercmusV discrimen quoddam in notatione chronologica intra duos testes de eadem re. Est ne tanti istudV Profecto id non suHicit ut alterutrius Veritas historica quoad res narratas in dubium vocetur. Sane et quoad alios reges Assyriae contingit quod chronologia suppeditata a monumentis assyriis (pront saltern leguntur) paululum differat ab ea, quae ex libris Regum in Bibliis colligitur; non exinde tarnen inferas alterutrius documenti falsitatem, ut recte monet Delattre (op. cit. p. 149). Fieri certe potuit ut alia fuerit scriptori ludaeo ralio numerandi annos regni regis Assyrii. Ipse quidem, rex constitutus vivente patre, duplex habuit initium regni; attamen id paruin iuyat, si verum est patrem eius, qui abdicato regno Babylonem secesserat, ibi regnaturus, defunctum esse anno sequent* eique successisse Samulshumukimum (Babelon op. cit. p. 332). Quid tandem si diceremus mendum esse quoad hos numeros in textibus, vel ipsum interpreten! graecum non bene le-gisse in originali numeros litteris alphabeti signatis? Hie-ronymus, qui in suo textu chaldaico aliter ac graecus legit, ostendit aliquem lectorem ex prioribus non bene legisse. Quid si is fuit primus, qui autographum descripsit? Huius-modi menda in exemplaribus Scripturarum facile admit-tunt critici.

Haec, pro praesenti statu scientiae, est probalilior responsie. Inxta vero notam chronologicam ex monn. assyriis facinus ludithae essct alligandum saltem a. 041. niortuo iam Manasse et alia ratio danda cur non fiat mentio Regis (§ IV. I. e.).

IV. Ut ad Herodotum redeamus, nulla chronologica nota hactenns dicta potest cum eius ratiociniis convenire. Con-venit e contrario inter eruditos notam annorum, quos singulis regibus Medis ipse assignat, non admodum certain esse. Sunt qui Herodoto omnem in hac re fidem detrectant, quod propter ea quae advertimus et quae habet Delattre (op. cit. p. 101. seqq.) nobis non probatur: sed licet certe collatis

DE VEllIT. HIST. LIB. lUDITJI.

aliis monumentis eum emendare. Itaque advertimus parum esse credibile, quod Deioces regnaverit annos 53. Ipse enim ad regnum viam sibi parare inter libcram gentem , quae vicatim vivebat, hoc pacto instituit. Primum in suo vico, ubi aliis praestabat, honestate morum et iustitiae admini-stratioue id est assecatus ut cives, eius mores admirati, eum principem sibi constituerent. Turn propagata fama iu-stitiae eius et quam feliciter sub eo viverent sui, ceteri vici Medorum , ut discordiis extinctis pace sub iusto principe fruerentur, non qnidem nno impetu statim, sed sensim tandem omnes, amicis quoque Deiocis hortantibus, hoc cepere consilium ut eum Kegem sibi crearent (Herod. I. 96. 97.). Cum haec Deioces moliri aggressus est, iam vir certe erat: animos autem liberorum hominum flectere ad consilium regni, ostemis beneficiis rectae adminiitrationis iustitiae, opus haud videtur paacorum annorum. Cum igitur reguam capessivit Deioces, non ea videtur fuisse aetale ut 53. annos superviserit. Credere ergo licet Phraortem regnum adivisse ante annum G4G. quo eum iigerent ratiocinia Herodoti, pi ta anno vigesimo superiore. Turn inter mortem Phraortis et initia Cyaxaris interregnum aliquod exstitisse, non solum haud improbabile est, sed suadetur victoria Assyrii, qui Ecbatanas cepit: quod interregnum usque ad ultimos annos regni Assurbanipali duraverit: hie autem forte (nam nihil certi habemus) desiit circa annum 625. Tunc aetas duorum postremorum regum Mediae, Cyaxaris et Astyagis , quam definit Herodotus, suum obtinet locum.

Et haec probabilia sufficiant: nam in huiusmodi quae-stionibus quid aliud quaeras praeter probabilitatem ?

§ 7. Quaestiones reliqnae partis I^ae.

I. Antequam dimittamus hanc primam partem, expeu-damus, quae ex ea supersunt, difficultates. Ridet Eichhorn (op. cit. p. 308.) talem aedificationem, quae describitur I.

§ 7. QUAEST. RELIQUAE PARTIS I.

2. 3.: moenia alta sunt cubitos 70. lata 30., turres altae cubitos 100., quodlibet earum latus porrectum 20., portae autem altae sunt sicut turres. Vel in infantia mundi, ait, talis arcliitectura excepta fuisset cacliinuo. Verum cur potius haereat vulgato, quara graeeo textui, quern censet esse ori-ginalem, non constat. Ceterum diffieultas esse potest quoad id quod dicitur de altitudine portarum; nam quoad alia, antiquitatis monumenta hoc seculo in Aegypto, Assyria, Babylonia et Ohaldaea detecta, satis eis fidem conciliant. lam vero verba vulgati: posnit portas in altitudinem tur-riuin frustra contendes valere: posnit portas alias sicut turres, sed valent, puto, posnit portas respondentes altitudini turrium. Sunt et in graeco quaedam obscura: e. g. ubi post descriptas turres subditur: xaï, to tt/juoc ainyg (forte avTtSv), tÜ-fiie/.icoae etc rnjj/c i\'ii^.ona - niminun, jmto, hasem, crepidincm turrium latam fecit cuhifos 00. Syrus aliud legit.

Cum Hieronymus ea omiserit, quae in textu chaldaico non intellexit, cum menda in textus, potissimum quoad nu-meros, irrepere potuerint, puerile est in his immorari, ut libri auctoritas minuatur.

If. Est ne duplex bellum an unuin quod rex Assyrius gessit cum rege Medo, iuxta textum graecum? dicitur enim I. 5.: et fecit bellum in diehus illis (v. 1. occurrit notatio anni 12.) rex Nabucodonosor contra rer/ein Arphaxad in campo magna hoc est in montibus Ragau. Et convenerunt ad eum ornnes hahitantes montana etc. Tarn subiicitur missio lega-torum Nabucodonosori in omnem terrain sibi subiectam, quorum itio et reditus non breve tempus postulaverit. Deinde (v. 13.) anno 17. confligit Assyrius cum Medo eumque su-perat. Adverte verba in v. 5. in diebus illis, quin referantur ad dicta v. 1., posse accipi sensu indefinito, qui definitur postea cum dicitur annus 17. Nabucodonosori. Formula haec est usitata Scripturis. Turn narratio rei sic procederet. Primum proponitur argumentum, bellum nempe gestum ab Assyrio cum Medo, tum ex ordine narratur quomodo Assyrius se ad bellum hoc accinxerit.

TALM. L. I. ij

UK VERIT. HIST. LIB. 1ÜDTTH.

Heic auctor belli Assyrius apparet, quemadmodum in more fuisse Assyriormn ex eorum monumentis constat nec refragatur Herodotus I. 102.; integrum proinde illi erat se ad illud comparare. Si sub initium anni 17. collegit gentes Assyrius, misitque ad longinquas nuntios, intra spatium eius-dem auni contingere potuit horum reditus ac bellum cum Medo, ut superessent anni dies 170. usque ad 22. diem primi mensis anni sequentis I. 10. II. 1. Unum ergo esset bellum.

Etsi verba in diclms 71 lis referas ad praecedentia v. 1. in anno 12. regis Nahucodonosor, non apparet ratio cur duplex ponatur bellum. Nam verba et fecit helium in diclms illis, cum nulla mentio fiat deinde exitus belli seu victoriae alterutrius, videntur potius signilicare initium hostilitatum et praeparationis ad bellum. Ceterum prior interpretatio certe probabilis est videturque ea prior notatio anni 12. Nabucodonosor ad aedificationem pertinere susceptam ab Arphaxade.

III. Quod spectat ad nomen Arpliaxad, censemus idem dicendum ac de nomine Nabucodonosor: etsi cuidam visum sit quamdam affinitatem sibi reperire inter Arpliaxad et Phravartis, quae est propria forma nominis Phraortes.

IV. Restat difficultas quoad nomina locorum , ad quae legati Assyrii missi sunt; plura enim, quae in textu graeco leguntur, nulla alio leguntur in loco.

Verum quia base difficultas eadem est ac ilia, quae in secunda parte occurrit, simul utramque ibi pertractabimus.

Pars altera.

§ 8. Difficultates geographicae.

I. Itaque in secunda parte difficultas, si quae est, a geographia procedit duplicique ex capite. Primo quia plnra nomina sunt inaudita videnturque ab infirma imaginatione profecta: deinde quia peccatur in dispositione locorum ut iuxta ponantur quae dissita et vicissim; utrumque scilicet

§ 8. DIFFIOULTATES GEOGRAPHICAE.

prod It scriptoren! prorsus geographiae ignarum et, \'quod peius est, loquentem de his, quae nescit, quod cum digni-tate scriptoris inspirati non congruit.

II. lam vero licet ista primum praesupponere. Cum auctor libri nomina locorum certe scripserit, sive integra dein-ceps manserint sive vitiata, absurdum est historicum arbitrari quod is distincte voluerit sermonem facere de locis, quae ignorabat et nomina confingere. Nam quid cogebat eum tot gentes et civitates distincte appellareV si geographiam eorum locorum non callebat, fecisset quod in similibus causis solent impostores, formulis nempe quibusdam com-munibus et universalibus rem omnem transegisset. Si eruco

O O

singula loca suis nominibus indicavit, ideo fait quia se ea nosse sciebat. Unde inferimns in autographo nomina baud fuisse errata: vitium idcirco omne, quod comparet, vel inter-pretibus vel amanuensibus turn originalis textus turn ver-sionum etiam tribuendum esse.

Sane non est bic unus liber tantum, qui tantam cladem ab amanuensibus sit passus. Testatur Hieronymus (Praef. in versionem Paralip.) se librum Paralipomenon transtulisse ex hebraico »ut inextricablies moras et silvam nominum , quae scriptorum coufusa sunt vitio sensuumque barbariem apertius et per versuum cola digereret.quot; Ideo et in Praef. versionis libri Tosue : »monemus, ait, lectorem, ut silyam bebraicorum nominum et distinctiones per membra divi-sas diligens scriptor conservet.quot; Perverse scilicet babita in codicibus, amanuensinm vitio, nomina hominum et lo-corum formam suam amiserant et si soli ii codices super-essent, de quibus Hieronymus conqueritur, sive si iis me-dicam manum non adhibuisset interpretatione sua, quod miramur in libro luditbae, miraremur in aliis libris Scriptu-rarum. Pro emendatione quidem erratorum in libris protis ï. V. praesto erat Hieronymo textus bebraicus fideliter ab Hebraeis custoditus, at libri luditbae, quem ad Apocrypha ablegabant ludaei (ut ait Hieronymus in Praef.), si sola iam vitiata exemplaria aetate Hieronymi reliqua erant, qui

UK VK11IT. HIST. LIB. 1UDITH.

fieri poterat legitima emendatio, nisi forte omittendo ea, quae forent minus intelligibilia? ut videtur Hieronymus facere voluisse.

III. Et hacc quidem quoad nomina deturpata, puto, suf-ficiunt. Tentari utique potest nonuullorum restitutio, sed desperata res est quoad omnia. Sane in 1. cp. flumen Vóa\'-(T/n^ (I. 0.), quern vulgatus reddit ladason, ipse est Coaspes, qui, teste Herodoto V. 49., labitur prope Susas. Syrns dedit

est nempe Eulaeus sive Ulaï, de quo Plinius H. N. \\ i. 27, et Daniel VIII. 2. Hoc flumen bene in enumeratione iungitur cum Euphrate et Tigri. Puyau forte (I. 5.) com-parari potest roTg Puynig rijc M\'tjrh\'ag Tob. TV. 1. EXv-fiaioiK (Ö.) dixeris esse rovg E/.vnaiov: Strabonis XVII. I., qui distinguendi sunt a Susianis, quos Strabo vocat Ela-mitas. Illos Elymaeos coniicit Delattre (op. cit. p. 90.) eosdem esse ac eos, qui in monumentis assyriis dicuntur Jllib vel Ellib. Elymaei autem Strabonis siti erant inter Mediam et Elam. Ceterum Elymaei libri luditbae poterant esse et Ela-mitae, paulo ante ab Assyrio devicti. Lectio vulg. Elicorum est certe corrupta. Quid probabiliter sint (I. 9.) Bnc\'vij et Xe\'lXovg iam diximus, item terra Ffctii est (9.).

Qui sint Xf/.toi\'?. divinare non licet. Syrus pro eis scri-psit Chaldaeos: sed istis lieic non videtur esse locus. Vi-dentur ab auctore appellati esse ii, pro quibus vel contra quos pugnaudum erat: et convenerunt plures gentes elg rra-qdcaS.iv viwv Xs. in pucjnam vel in aciem filiorum Xs.

Tdcfvai (9.) est urbs Aegypti, hebV. CHJCnn lerem. XL. 7. 8. Ezecb. XXX. 18. Tdvig (10.) est alia urbs Aegypti hebr Isai, XIX. 11. 13. Ezecb. XXX. 14.

Ordo quoque geographicus in liac descriptione cp. I. custoditur. Distincta Perside a partibus occidentalibus (v. 7.), in his describendis initium ducitur ab aquilonaribus, Cilicia, Damasco, Antilibano et per Palaestinam progressus iiquot; usque ad australes magis, b. e. Aegyptum (7.—1,1.).

IV. In altero autem capite, ubi describitur iter exercitus Olophernis (II. 21—28. HI. 9. 10. gr. II. 11—17. III. 14.

§ 8. DIFFICULTATES GEOGRAPHICAK.

vuig.) alia apparet seges nominum corruptorura. Progressns Olophernes Ninive iter trium dierum castra posuit e regione campi BaixnXcuit: quod nomen Syrus reddit nT!S|\'? domus occisionis, nee est cur de nomine huius loci, etsi alibi non compareat, dubitemus. Tum venit ad montes, qui ad sini-stram sunt superioris Ciliciae. Hac phrasi ad sinistram hlif21Pgt;3 Hebraei pla^am septrentionalem significabant (of. Gen. XIV. 15. lob. XXIII. 9.). Cilicia superior, puto, est auctori Cilicia montana sen trachaea, opposita campestri: montes autem isti videntur esse iuga Tauri, qui Ciliciam dividit in Tracliaeam et Campestrem (Strabo XIV. p. 44(5) et »mediam distraliens Asiam, immensum iter quaerit, flexuosus procur-rens usque ad cognita Riphaeorum montium iuga, nume-rosis nominibus et novis, quocumque incedit, insignis »ait Plinius (H. N. V. 27.). Forte inter haec nomina et illud erat, quod ab auctore libri expressum, pervenit ad nos sub ea forma quam vulg. nunc babet, inquiens: ad magnos montes An ye, quod nomen et Syrus servavit, nominans montem Aijanonun. Graecus hoc nomine caret.

Sequuntur in gr. duo nomina populorum (fovó et Xovó. Quorum loco vuig. habet civitatem opinatissimam Melothi. Haec esse possit ea, quae in inscriptionibus assyriis vocatur Milidu (MeliteneV) ad dextram Euphratis. Quoad lectiouem graecam, nomen Lud Gen. X. 22. designat (iuxta F. Lenor-mant Histoire ancienne de l\'ürient. V. 1. p. 290) eos, quos in suis monumentis Aegyptii vocant Routenos, qui erant inter Orontem et Euphratem, in parte occidentali Syriae septemtrionalis. Gens Phut in Scripturis, non quidem semper, sed frequenter coniungitur cum Lud, Isai. LXVI, 19. Ier. XLV1. 9. Ezecb. XXVII. 10. XXX. 5. unde infertur nomine Phut gentem quoque asiaticain significari, cjuem-admodum et nomine Chusch censent eruditi, quod nomen et cum Phut unitur in Scripturis (cf. Delattre op. cit. p. 159.). Hie ergo populus Phut poterat esse iuxta Lydios, ubi ab auctore libri ludithae collocatur. Consequens proinde foret non eundem textum reddi a vuig. et a gr. sed alte-

DE VERIT. HIST. LIB. IÜDITH.

rum omisisse quod alter expressifc. Filii Paaalg sunt, ut iam luonuimus, filii Tharsis, quemadmodum et vuig. reddit. Syrus habet Thiras. De vi nominis Tharsis egregie disputavit F. Lenormant (Revue des qq. Historiques 1. lulii 1882.). Quo-niam paulo ante Ciliciae mentio est facta, putarem lieic sub hoc nomine venire Tarsura Ciciliae, qua urbe iam As-syiii fuerant potiti.

Filii Ismael sunt Arabes deserti. Quis locus sit XeXXctitov difficile est divinare. Vulg. dedit Cell on. Advertit Rosen-müller (Handbucli der bib. Alter!umskunde. V. 2. p. 320.) in tabula Peutingeriana occurrere nomen Cholle sitae in ditione Palmyrena , ultra ipsam urbem Palmyram, versus Eupliratem. Poito ea videtur esse c¹7^,n Aihui 2. Sam. X. 16. 17. ubi David cum oyris congressus est, quae non di-stabat ab Euphrate.

\'O yjuuuocog \'jpgoiva quid est? Gesenius (Thes. p. 873.) monet in originali fuisse SiTj. quod est ton-ens et vallis, graecum interpretem dedisse torrentem, sed esse vallem , nampe njllip h~: Num. XXXIII, 34. Sed haec erat prope Asiongaber, quae est urbs maritima ad maris rubri sinum Aelaniticum: hactenus vero scriptor circa Ciliciam moratur; videretur scilicet absque causa loca coniungere tam ingenti intervallo divulsa. Syrus loco huius nominis dedit labok: qui est torrens ad septentrionalem terminum Ammonitarum in lordanem influens. lacob ex Mesopotamia (in Syria ut et heic dicitur VIII. 2(5. gr.) veniens, vix cepto itinere transi-vit labok. Gen. XXXII. 23. Heic quoque post transitum per Mesopotamiam mentio fit huius torreutis (2-1.). Quidam Abrona volunt esse Ohrysorroas, quod ab Antilibano fluens Damascum praeterlabitur, postea votatuin et N~quot;a ut ex Abulpheda citat Rosemnüller (op. cit V. 2. p. 2-1G.). Porro ex Barada facile oriri potuit Abrona praemisso a et n in j mutato vel oscitantia interpretis vel vitio amanuensis. Le-clionem vero J/ainbre, quani loco rov Abrona habet vulg. sic explicat Grotius; »in latino fuerit, credo, Al/re, unde im-periti scribae fecerunt Mambre ex Gen. XIII. 18.quot;

ij 8. DI1TICULTATES GEOGUAPHICAE.

Fines laphet habet vuig. et graec. ille inquiens: a Ci-licia usque ad fines laphet, qui sunt ad austrum: hic post Ciliciae meutionem factam: et venit usque ad fines lapheth, qui ad austrum, e reyione Arabiae. Syrus lapheth nescivit; venit, ait usque ad terrninurn, qui ad meridiem adcersus tot am Arabiam. Grotius ait legendum t« lioia \'leqalxi, qui fines erant terminus possessionis Beniamini ad occidentem (los. XVI. 3.). Sed quid his cum Arabia? Nisi pro lapheth re-ponendum sit lephte et termini huius dicta sit ea pars regionis Ammonitarum, quara ipse ah eis avulsit (lud. XI. 33.), quae reapse procedenti exercitui Olophernis erat ad austrum et e regione Arabiae deoertae, nihil valemus di-cere.

Sovq (v. 28.), est Sura, ait Grotius, iuxta Euphratem, Ptolomaeo. Probahiliter est ipsa TyrusiUquot; praecedens, bislecta.

\'Oxivct, ait idem Grotius, est Ux/m lud. I. 31. ab aliis graecis dicta quot;Ixij, postea Ptolemais vocata.

\'if/ivad (28.) forte est labne n;;- urbs Philistaeorum, loppe vicina, 2. Paralip. XXVI. G. cuius raentio fit ad los. XV. 46. in optimis codicibus graecis, ait Gesenius (Thes. p. 220), sub nomine \'leftvai, \'ictfivai. Ea a Graecis et Ro-manis vocata est I omnia (Rosenmilller op. cit. V. 4. p. 367.)

Vuig. III. 1. cum priucipibus Syriae meminit et principum Libyae. Incredibile autem Eichhorn videtur hunc africanum populum rogasse pacem Olophernem, antequani is fines Aegypti attingeret (op. cit. p. 304.). Esto; sed cur, seposito parumper vulgato, non adhaesit graeco , quem ipse origi-nalem textum censetV Porro gr. Libyam non nominat men-dumque esse in vulg. facile colligitur ex Syro, qui in loco parallalo habet non Libya sed Lebna: quae cur non potuit esse nomen alicuius regionis aut urbis in Syria, quemad-modum in Palaestiua erant n:;¹? los. X. 20. et noiaS lud. XXI. 19.V Cetera nomina in gr. et vulg. sunt nota.

V. Quod spectat ad dispositionem geographicam locorum sen continuam seriem, qua se excipiunt in hac descriptione cp. II. libri ludithae cum ea aliis horrendum in modum con-

DE TERIT. HIST. LIB. IITDITH.

fusa visa sit, eadem perfecto ordine instituta apparet De-lattre (op. cit. p. 158. seqq.). Ceterum licet in primis ad-vertere non esse supponendum ex arbitrio, quod auctor non dicit. lam vero non dicit auctor, quod omnia agmina exer-citus Olophernis una simul semper processerint: potuit dnx, diviso exercitu, partem hue, partera illue mittere, ut proinde eodem tempore qnaedam pars in haec loca, quaedani iu illa irruptionem i\'aceret, quo celerius et citius iinparatos adversaries praeoccuparet. Scriptori vero, qui non poterat omnia narrare simul, fas erat de sola veritate rerum sollicito narrare res gestas secundum eum ordinem, quo eius menti succurrebant. Divisisse reapse exercitum suum Olophernem docemur a vuig. et a gr. Ille enim, expleto cursu, ait 111. 15. sedisse Olophernem in Gabaa dies 30., in quibus prae-cepit adunari iinicersum exercitum: hie, cum eundem in locum deduxit Olophernem, ait III. 10., eum ihi unwn mensem commoratum eig ru av/J.tiai nüaav zr]v anuoriav rijc óvvd-ufuK avroï\'. h. e. omnes miliies suos. Cf. LXX. Num. XXXI. 18.

Haec simplex animadversio pluribus lucem afferre valet, quae Eichhorn (op. cit. p. 304..) visa sunt incredibilia, eo quod statuit ab auctore libri unum cursum eiusdem ducis describi.

Ait enim: Olophernes pergit in Arabiam primum (ad filios Ismael), tum transmisso Euphrate in Mesopotamiam (II. 13. 14. vuig. II. 23. 24. gr.): ac si obvium iter ab Assyria in Arabiam non illud esset ut prius Mesopotamia transiretur. An, quaerit, Mesopotamia est mari contermina ut dici possit ea vastata a flumine Mambre (seu Abrona) usque ad mare (14. vuig. 24. gr.)? Si a Madian venit Damascum (1(3. 17. v. 2(5. 27. gr.), nonne in transitu potiri debuit Idumaeae et ludaeae, quae tarnen ei nondum snb-iectae apparent (quoad Idumaeam cf. III. 14. quoad lu-daeam, quaecumque sequuntur) ?

Verum quoad hoc postremum, nonne a partibus septen-tionalibus pergenti iter erat in Madian per Arabiam de-

§ 8. DIFFICULTATES GEOGRAPHICAE.

sertam? Verum quoniam nomen Midianitarum aequivocum est, plures, pro diversis locis, gentes significans (cf. Winer Libl. Realwoerterbnch ad h. v.), forte isti sunt simpliciter Arabes, qui et in Ttachonitide sub Damasco habitabant. Cum autem horum fines attigisset pars exercitus, nonne alia poterat ingredi regionem Damasci tempore messis? De Idu-maea quidem mentio non fit in gr.

Quoad alia capitalis error obiicientis in eo est quod cen-seat Mesopotamiam libri ludithae esse Mesopotamiam clas-sicorum, inter Euphratem et Tigrim: cum e contrario sit ea. de qua V. T. loquitur, Mesopotamia Syriae, ut heic quoque in vuig. dicitur III. 1. inversa forte phrasi, principes Syriae Mesopotamiae. Haec est cm: cnN legendaque est altera vox potius in plurali quam in duali (cf. Delattre Revue qq. Scientifiques. Oct. 1884.). Sane in titulo Ps. LX. Ciru C1K reddunt tu ó Mesopotamiam Syriae et regio est Soba ac Damasci , quorum cum regibus pugnavit David 2. Sam. VIII. 3—14. Haec est regio Paddan Aram, quae a gr. et vulg. fere semper non simpliciter Mesopotamia, sed Mesopotamia Syriae redditur Gen. XXVIII. 5. G. XXXIII. 18. XXXV. 9. XLVI. 15. et a vulg. semel simpliciter redditur Syria Gen. XXVIII. 7. Ibi erat Pethora patria Balaami Num. XXII. 5. coll. Deut. XXIII. 5., quam Pe-thoram Rex Assyrius narrat se occupasse o snis finibus egressum trausmisso Euplirate (cf. Schrader Keilinschriften u. das A. T. p. G5.).

Cur ergo postquam in Ciliciam vel ad fines Ciliciae exercitura traduxerat Olophernes, is traiecto Euplirate, Mesopotamiam invadit (II. 12. 14.)? Scilicet hoc non aegre explicabis, si ponas lianc esse aliam exercitus partem, quae a campo Baictilaith recta processit in Mesopotamiam, trausmisso Euplirate.

Qui fit, sciscitatur rursus, ut postquam Cilicia, Syria et Mesopotamia in potestatem Assyrii venerunt, tunc tandem legates ad cum istae regiones mittant, ut se libere subiiciantV Reapse textus graecus non novit legatos missos

DE VEEIT. HIST. LIB. IUDITH.

nisi a Sidone, Tyro, Acco, Jamnia aliisque urbibus Phili-listaeorum. II. 28. coll. III. 1. Id tarnen non impedit quo-minus veruni sit quod in vuig. legitur: reges ac principes Syriae Mesopotamiae et Syriae Sobal misisse legates ad Olophernem. III. 1. At hi non veniunt foedus quoddam pacis inituri vel suam subiectionem sponte oblaturi, sed clemen-tiam victoris exoratnri, ut eius indignatio in eos desinat; iiurn vero id supponit eos nondum fuisse subactosV

Tandem quid est quod vulg. ponit Idumaeos in terra Gabaa 111. 15 V

Non ita reapse gr. legit, qui habet Fai^cU et ZxvDuiv nóhr.

Syrus habet Geba et Baisan, quae est Scythopolis (lud.

1. 27.). erat oppidum uno fere milliario a lerosolymis boream versus distans. Erat et in montanis Ephraimi, et hanc probabilius puto indicari.

Quoad Idumaeos vulg. probabiliter lectio vitiosa est: quamvis ea aetate in tanta populorum translatorum coni\'u-sione Idumaeos fuisse in terra a captivis Israelitis relicta baud improbabile.

Pars terlia.

§ 9. De facinore Iiulitliae quaestioucs.

Pro 3. parte huius historiae pluresse ofierunt quaestiones.

I. Cum iam decern tribus Israelis in captivitatem ab-ductae fuerint atque ea loca proinde incolerent subditi regis Assyrii, qui eo illos ex aliis locis transtulerat; qui fit ut regionem Israelis rursus habitatam reperiamus ab Israelitis omnesque, qui ibi sunt, contra Assyrios couspirentVIV. l.seqq.

Haec pendent ex falso conceptu historiae. Sane si putas onmes Israelitas ivisse captivos, falleris egregie. Prir.iores populi, nobiliores, ditiores translati sunt a rege Assyria, sed vulgus et quidem magna populi pars sedes suas non reliquit. Id evidens est ex iis , quae narrantur gesti sub Ezechia et losia 2. Paralip. XXX. 1. seqq. XXXIV. 33.

2. Keg. XXIII. 15—21. Constat multos ex filiis Israel su-

§ 9. DE F AC. ICD. Q. 1. C. IV. 1. SEQQ. Q. 2. V. 3. SEQQ. 43

perfuisse eosque se filiis luda iuuxisse in eodem templo sub eodem rege et regeni luda auctoritatem exercuisse in terra Israelis.

Eodem pacto, cum ludaei a Rege Babylonis abducti simt captivi, populum vel popellum, numerosum satis, re-liquit in terra luda idem rex, qui eidein praefecit Godoliam 2. Reg. XXV. 22. Coloni autem in terrain Israelis traducti ab Assyrio, captivi et ipsi erant deducti ex aliis gentibus: eos porro in universali secessione a rege Assyrio una cum aliis conspirasse et amplexos esse partes eorum, quibuscuni vivebant et probabile per se est et narratione cp. I. sua-detur, ubi gentes eorum locorum, nullo discrimine facto, connumerantur iis, qui vacuos remiserunt legatos Assyrii 1. 8. 9. gr.

II. I am Assyrii pluries Palaestinam ingressi erant, ca-ptivos abduxerant, ibi dominabantur: qui poterant ergo iidem ignorare qui essent Hebraei, ut ab Ammonita principe edocendi essent V. 3. seqq.V

Reapse non simt Assyrii, qui id ignorare dicantur, sed solus dux eorum Olopliernes producitur id nesciens.

Quemadmodum autem princeps Ammonitarum rem eidem aperuit, ])liires alii, puto , idem praestare valuissent, sed scriptor refert responsum illius, qui locutus est. Ne vero mireris ducem exercitus ignorasse quod alii norant, adver-tunt eruditi probabilissime Olophernem nou fuisse Assy-liuni; eins enim nomen non semiticum est, sed aryianum. Erat ergo extraneus quidam, puta armenus, adscitus a rege Assyiio, isque huiusmodi res poterat ignorare. Ceterum non iguorat Olopliernes banc gentem esse, sed quae, quales et quantae essent urbcs eorum, quae ipsorum virtus et multi-tudo. Id quilibet imperator cum terrain nonduni visam in-greditur, inquirere solet.

Quod si in textu gr. VI. 4. Olopliernes ait Hebraeos esse ex Aegypto, vel id ex vitiata traditione acceperat alibi, vel perperam intellexerat verba Acliioris V. 9. vel lectio textus est corrupta.

DE VERIT. HIST. LIB. IUDITH.

III. Quae est urbs Bethnlia VI. 7. cuius in V. T. nus-quam sermo et quae eius sedes? Quod in aliis locis T. V. ea urbs non compareat, id profecto nihil est. Postulas menioratam fuisse a losue in distributione sortiuni? sed quid si serins condita fuerit? Annon potuerunt Israelitae tot inter contentiones et pugnas cum exteris suas terras quoque invadentibus, arcem quamdara in loco munito con-struere, sicut aedificaverunt Samariam? Quid si urbs antiqua sit, cuius nomen in aliud sit mutatum? Ubi vero fuerit de-finit quidem auctor, sed fatendum est nomina quaedam in variis textibus corrupta esse. Ipsum Betbuliae nomen aliud est apud Syrum, qui earn vocat Bdh pallu: graecus scribit Bervkova. luxta lt;.r. VII. 3. seqq. Assyrii castrametantur in valle contra Bethuliam; vulg. ait per crepidinein montis ve-nisse b. e. radices montis terendo, a loco qui dicitur Brim a: hoc probabiliter erat C\'!; ^gt;\'3 ubi tons aquae erat: castra ergo posita sunt in valle contra Bethuliam, quae monti assidebat (VII. 10. X. 11. vulg.): turn magna exercitus pars in duas veluti alas divisa; altera in latitudinem etc fvoog se exten-dens versus Dothain, qui est vicus vicinus planitiei lesrael in sorte Issachar, altera ala se pro tendens in longitudinem fig injxoc usque ad locum, qui erat e regione planitiei lesrael (gr. VII. 3.): istae alae exercitus se ad angulum coniun-gentes occupabant montes atque inter illas et contra aciem sitam in valle erat Bethnlia, quae idcirco posita erat in monte, qui ad occidentem respiceret contra ea loca, quae essent inter Dothain et lesrael, in tribu Issachar. Locus, quoin attingebat ala extensa in latitudinem vocatur a vulg. Chelmon. a syr. Kadmon: gr. ait toig xva/iiZrog usque ad fabarum satum: sed licet alterutrum ex prioribus accipere. Quamvis quaedam nomina sint ignota, locus tamen Betbuliae ex his tribus characteribus, montilnis et eorum in conspcctu Dothain et lesrael, satis circumscribitur.

Non est cur credamus universum exercitum (pedites 120000. equites 12000. ex gr. praeter eos qui adiuncti eis fuerant ex provincis et urbibus, quas pertransierant VII. 2.),

§ 9. de i\'ac. iuu. q,. 3. vi. 7, q. 4. vu, 2. skqq.

in unius urbeculae obsidione occupatura fuisse, sed custodi-cndi erant aditus et prohibenda anxilia ex ludaea paratos-que esse oportebat ad banc quoque armis subiiciendam.

Nondum enini Olophernes opus sibi commissum perfe-cerat, sed aliae gentes adeundae erant et potissimum anna ferenda in Aegyptmu, quae cum aliis subsidia negaverat: ideo necesse fuit exercitum parumpei* subsistere, donec Israe-litarum pervieacia frangeretur; ne bostes f-ibi infeusos a tergo relinqueret Olopbernes, dum Aegypli cxpeditionem aggrederetur. Non eo sane tanta copia railitiuu ex Assyria deducta fuit, ut una nrbecula caperetur, ast oportebat in transitu singulas gentes rursus ad obedientiam Assyriorum adigere, eo milite adbibito, qui opus foret, ceteris quie-scentibus suaque praesentia tiraorem incutieutibus. Exinde et sequentem quaestionem facile expedies.

I \\^r. Otiatur Olopbernes ante Bethuliam 30. dies ac si esset arx inexpugnabilis (III. 15.) totumque exercitum contra earn movet (VII. 2.): nihil tarnen proficit et multum se fecisse putat prohibens aquam civibus (VIL G. seqq.).

Primo spatium 30 dierum non obsidioni Bethuliae, sed colligendis militibus impensum fuit, ut iam advertimus, nee affirmare licet totum exercitum ad aggressionem et expu-gnationem unius Bethuliae admotum fuisse. Deinde si ex narratione concludas Olophernem fuisse ducem hand valde peritum, quid inde contra veritatem historiae? Norunt omnes non admodum scientia artis bellicae eminuisse Assyrios neque esse ullo pacto in hac re comparandos Graecis et Romanis, sed solum multitudine ac celeritate praevaluisse: unde potius bistoria nostra, quae huic cbaraeteri respon-det, confirmationem quamdara obtinet. Ceterum meminisse oportet quod iam monuimus, curae debuisse esse duci Assyriorum copias suas, quoad eius fieri poterat, integras ser-vare pro sequentibus expeditionibus, praesertim in Aegy-ptura: banc curam ipsa bistoria ostendit (VIL 9. seqq.): si ergo sola siti adigi poterant bostes ad deditionem, nulla causa est cur tanquam ineptus imperator Olophernes traducatur.

DU VERIT. II 1ST. I,TB. lUDITH.

V. Sed Bethulia, quae, iaxta dicta, in regno olim Israelis, in tribu Issachar erat, videretur potius coliocanda in trilni Simeonis; nam et luditha ibi habitans et Ozias princeps civitatis ex hac erant tribu (VI. 11. VIII. 1.).

Eo ipso quod scriptor notandum eensuit principem civitatis, quam in terra Israelis collocat, fuis-e ex tribu Simeonis, indicat se hac in re aliquid speciale vidisse dignuin-que quod notaretur. Quaerendum est ergo qui id fieri potuerit, non negandum factum. lam vero si perpendas terram Israelis, propter captivos abductos, orbatam incolis ex parte fuisse, Israelitas autem reliquos aetate Ezechiae se sociasse ludaeis, facile intelliges quosdam ex his et prae-sertim ex tribu Simeonis, cuius angusti erant liniites intra ludae terminos, sedes sibi elegisse in terra Israelis. Nisi iam antea, cum schisma factum est, plurimi saltern ex iribu Simeonis se ceteris Israelitis adiunxerint: nam decem tribus dicuntur secessisse, quamvis tribus Simeonis a cetero Israele disterminaretur tribu Beniamini ac ludae.

VI. Quis est iste Ruben pater Simeonis VI11. 1.?

Meadum est in vnlg. legendumque ex graeco Israel:

quod historia V. T. flagitat. Se ex tribu Simeonis eose luditha aperte ostendit IX. 2. seqq. Quoad reliquam vero ge-nealogiam ludithae, videtur potius seqnenda lectio vulgata, quae plenior est cuiusque nomina minus videntur corrupta fuisse. Non est tamen postulandum ut haec sit Integra ge-nealogia, nemine ex maioribus praetermisso; quoniam constat ludaeos se hac lege non tenuisse adstrictos.

VII. An probandum ellogium, quo luditha Simeonem eo laudat (IX. 2. 3.) quod in ipso tam vehementer repre-hendit lacob (Gen. XLIX. 5 — 7.)?

Quamvis probandum hand foret, nihil inde esset contra veritatem historiae: imo neque contra divinam inspirationem libri. Scriptor enim factum quidem refert, sed non significat se probare. Ceterum luditha id tantum dicit, Simeonem, auctore Deo, ultum fuisse iniuriam illatam sorori: cum Deus etiam, imo frequenter, utatur opera malorum homi-

§9.defac.IÜD.Q.5.V[.11.Q.6. VIII.I.Q. 7.IX.2.q.8.X.4.SKQQ. 47

num, turn quoque cum male agunt, ad vindictam peccalo-nun, dici nequit eos homines laudari, qui exlnbentur tun-quam instrunientum diviuae vindictae.

VII1. An lienit Indithae provocare ad amorem sui Olo-phernem, fraude emu circumvenire et mentiri V An tale exemplnm nobis imitandum Scriptura proponitV An creden-dum est, Deum arma ministrasse feminae ut facilius posset amore sno illicito irretire hominem ? dicitur enim eius au-xisse pulcritudinem X. 4. cui etlarn Dominus contalit splendor em. Quod sane luditha intenderit allicere ad amorem sunra Olophernem, manifestum fit ex serie actionum, quibus se ad scopum suum ultimum disponit. Hoc enim intendebat, Olophernem iuterfieere, id ipsa exsecutio et verba in eo instanti prolata XIII. 7. coll. IX. 12. extra dubitationem ponunt. Porro ut id perficeret femina , oportebat eam esse solam cum homine eoque inermi; hoc autem fieri nequibat nisi ab eo ipsa sola noctu expetita fuisset, quod tantum amore urgente Olopliernes cogitasset. Id profecto sensit luditha sensitque idcirco oportere se talem ei sistere, ut amor eius excitaretur, ideoque omni se ornatu adolescentiae suae instruxit Deumque exoravit, ut Olopliernes laqueo oculorum suorum in se ipsa caperetur IX. 13. Istud ergo voluit luditha, utique tanquam medium , sed vere voluit provocare in se Olophernis amorem. Nonne hoc inhonestum estquot;? Fraus vero ipsius ex dictis apparet. Mendacium tandem etiam multiplex continetur ipsius primo sermone ad Olophernem XI. 4.—17.

Ut ab hoc postremo exordiamur, fatemur nos nullum mendacium in verbis ludithae reperire; quamvis si foret, nihil nostra reterret. Simulat quidem intentionem suam, sed quidquid dicit (5.—12.) loquens secundum ordinem na-turalium causarum seriemque ordinariam rerum, verum est: quod autem subdit (14.—10.), lusu quodam verborum usa, duplicem sensum habebat, turn faustum turn infaustum Olo-pherni: porro si ei fraude uti licuifc, licuit etiam uti aequi-vocatione. Fraudem itaque tantum sive in hoc sermone,

DE VKIITT. HIST. 1,11!. lUDITIt.

sive in ceteris actibus Tudithae reperimus. Atqwi fraude in ea occasione uti ei profecto licebat. Haec enim quoque species est quaedam armorum , qua vis certo modo repel-litur et cum iure gentium conveniret inter omnes, fraude uti licere contra hostes; iam cessante ratione iniuriae, omnis malitia quoque evanescebat.

Restat ergo primum, qiiod nempe dicitur de provocatione ad inlionestum amorem. Certe si ponis voluisse luditham excitare in Olopherne amorem sui inlionestum, rem difficile expediemus: sed tu tibi ipse difficultatem creas. Nam cur non intenderit provocare amorem lionestum, qui nuptias praevertere solet ? Tali utique araore poterat Olophernes affici erga luditham viduam, etsi ipse iam uxoratus (quod nesciraus); cum polygamia tune csset licita nee luditbae vetitura esset coniugium cum Assyrio. Solebant autem ea aetate viri potent es in oriente feminas, quas diligerent, in uxorum numero habere suoque in gyuecaeo custodire.

Si ergo hunc aniorem dicamus intendisse luditham, non reperiemus in ea provocationem ad actum malum. Quod si Olophernes inhoneste amabat, id permittere poterat femina. Sed, dices, luditha nuptias non cogitabat, cjuae imo occidere amantem volebat. Id scilicet ad fraudem spectat, quae licita alioqui erat: at id non tollit quod provocatio ludithae fu-erit per se ad actum honestum, cum Olophernes intentum ludithae ignoraret, qui idcirco bene nuptias cogitare poterat idque volebat luditha, cui necesse erat solaui cum solo eoque inermi reperiri. Quo facto, ipsa sperabat se ope Dei omnem iniuriam irapedituram. Ad actum igitur per se honestum provocabatur Olophernes. Hinc intelligitur non de-decuisse Deum eidem ludithae cooperari, conferendo illi splendorem. Paucis: provocatione honesli per se amoris usa est in fraudem sibi licitam luditha.

IX. Qui luditha affirmare potuit in generatione sua non fuisse inter ludaeos, qui idola colerent (VIII. 18.), si intra regnum Manassis haec contigerunt.

Cum ludaei, remote Manasse, iam resipuerint Deoque

§ 9. Q,. 9. vin. 18.

fuerint reconciliati, quod et eorum amor ac studium pro cultu templi ostendit (IV. 9. 10.), reapse nemo erat eo tempore in populo Dei, qui idola coleret. Id vero sonant verba ludithae ad principes Bethuliae apud vuig. JVon sumus secuti peccata patnnn nostrorum. De praesenti tempore agi-tur. Idem porro dicit et textas graecus: nou prodüt in qe-nerationibus nostris necjue est in hac die uuf tribus aut familia auf po pul ns aut cioifas ex nobis, (/ui Deos colant maniifactos. Generatio nostra est istud ipsum tempus, quo vivimus et si patribus nostris nos opponamus, ut heic facit luditha, est proprie illud tempus, quo, excusso iugo paterno, secundum arbitrium nostrum vivimus.

Ffved sane longum temporis spatium non postulat; habes in epistola leremiae vel c. VI. Barucli. (vuig.) 2. Septuaginta annos captivitatis ad septem ytvsccg revocari. Igitur et pri-ora verba textus graeci ludithae: owe a/rtarrj èv raTc yc-veaïc fj/iwv, accipi rite possunt de tempore paulo autever-tente, quod flagitiosae aetati Manassis successerat. Vult dicere luditha sperandum esse auxilium a Deo; quia populus non solum nunc sed et ante praesens periculum ad Deum se converterat.

Atqui hoe pariter difficultatem gignit. Nam ex testifi-catione Scripturanun constat Deum propter peccata Manassis noluisse jjopulo suo reconciliari vel ob merita losiae, sed statuisse vindictam de eo sumere (2. Keg. XXIII. 26. 27.). Quid ergo est quod heic reperimus Deum post Manassis peccata reconciliatum cum populo suo, quem mirabili quo-que modo servat incolumem?

Respondeo primum quod, cum Deus statuit punire lu-dam propter peccata Manassis, statuit una modum huius punitionis. Quae in eo erat ut ludaei non Assyriis sed Chaldaeis traderentur.

Respondeo deinde quod non sunt confundenda, quae Scri-ptura discernit. Poena, quam Deus dicitur nolle dimittere 2. Reg. 1. c. spectat ad ludaoos proprie h. e. ad tribus ludae et Beniamin, quae regi ludaeae subditae erant (etiarn

PALM. L. i. i

DE VE11IT. HIST. I.IB. lUDITII.

Indam anferam a facie mca , si ent ahstuli Israel, ibid.): salus vero Betliuliae, deletis Assyriis, proprie ad reliquos Israelitas spoctabat, in quorum terris res agebatur: etsi et ad ludaeam beneficium redundant, quae a metu illius ir-ruptionis hostilis liberabatur, ut idcirco tam acriter ipsa urserit defensionem terrae Israelis, quam primum attigerat Olophernos atque vota conceperit et festa egerit pro fausto evfciitu. Israelitis directe, ut vidimus in vaiicinio Nalmmi, divinae protectionis beneficium destinatum erat: ludaei quo-que tunc eo sunt usi; sed his pro proximo tempore a Deo decreto iam alii hostes parati erant.

Iquot;itur nulla in his est contradictio.

O

X. Pro ratione temporis solet etiam quaeri quis sit iste Eliacimus III. 5. (lunxxi/i gr.), qui in censu Sacerdotum: vel 1. Paralip. V. vel apud losephum Antiqq. X. 8.) non comparet.

Verum quis putet ingentem difficultatem contra liisto-ricam veritatem hac in re inesse, ut censuit Rainold (apud Herbst 1. c. p. 121.)? Quid si dicam aliquem ex iis, qui 1. Paralip. V. 39. 40. nominantur, duo gessisse nomina? Quod constat qualibet aetate non alienum fuisse a more ludaeorum. Lege Patrizi de Evangg. L III. diss. IX. c. 3. Sane confer laterculum pontificum liebraeorum in 1. c. Paralip. cum serie eorum apud losephum (cf. Petavium Doctr. Temp. L. X. c. 51.): nomina differentia reperies pro eadem persona, ut e. g. qui Azarias est auctori Paralip, sit lo-sepho Isus: qui illi est Amarias, luiic sit Axioramus etc. Quod si dicas haec nomina non ad easdem personas per-tinere, sed alterutrum scriptoren! aliquos omisisse, intelligis sane idem dici posse pro nostro Eliacimo. Et re quidem verae in Seder-holam minori (cf. Petavium ibid.) plures intra idem spatium temporis recensentur pontifices, quam ab auctore Paralip, et a loseplio. In censu pontificum apud Paralip. 1. c. omissus est loiadas, qui sub Athalia et loas vixit: alios omissos fuisse ibid, inter Amariam, qui fuit sub Ochozia et Helciam, qui fuit sub losia, ostendit eodem in loco Petavius, quem confer. Ex his autem hoc unum

§ 0. Q. 10. in. 5. Q. 11. v. 22. 23.

concludi voliimus: perperam ex liac differeniia et varietate uominum argui contra veracitatsm historiae, ubi talia nomina comparant: nisi Paralipomenis aut historiae loseplii tletre-ctare quoque velis fidem.

XI. Restat quaestio circa verba Achioris aientis V. 22. 23. Ante hos an hos , cam reressissent a via, //nam dederat illis Dominns ut ainhidarent in ea, exterminuti sunt pradiis a multis nationibus et nmlti corum captivi ahducti sunt in terrain non saam. Nuper autem reversi ad Dominum Deunt suurn ex dispersione , qua dispersi fuerant, adunati sunt et ascenderunt montana haec et iter am possident Jerusalem, uhi sant sancta eorum. Nonne haec referuntur ad reditum e captivitate babylonens-i V quod si dubitas, audi quid habeat textus gr. inter haec verba Achioris: xai lt;gt; vaug rov iteov auróiv êyevtjOrj ei.g têayoc et tem plum eorum solo aequatum est. Id sane Chaldaei fecerunt.

Igitur historia ludithae spectat ad aetatem posieriorem Cyro, sub quo ludaei reversi sunt.

Sed tunc quis rex Assyrius, rex Medus, cum omnia Persae obtinerent? Quae Ninive, iam longo a tempore de-letaV Scilicet historia haec est tabula.

Expendamus primum quod utrique textui est commune. Cum notitia captivitatis ludaeorum Babylone, quae adeo eminet in historia populi Dei, iam a primis annis meutes nostras occupaverit, sponte fit ut cum audimus mentionem fieri captivitatis ludaeorum, cogitatio nostra ad earn feratur ac si ea sola fuerit. Sed talis aberratie mentis reflexione corrigenda est. Praeter captivitates memoratas in historia ludicum, quibus Israelitae potius in suis terris manentes aliis servierunt, quotiescumque aetate Regum ludaei vel Israelitae ab hostibus bello profiigabantur, victores certe reversi in terrain suam plurimos ex illis ducebant captivos; hie enim erat mos belli. Et quasdam huiusmodi captivitates Scriptura quoque recenset. e. g. 2. Reg. XX. 29. sub The-glathphalasar rege Assyriae, tum 2. Reg. XVIII. 11. sub Salmanasar. Cf. et loel 111. (3. (vulg.) Cum autem Manasses

J)E VKRIT. HIST. LIB. IUDITH.

ductus est ab Assj-riis captivus Babylonem 2. Paralip. XXXIII. 11. nihil mirum quod et plures ludaei una cum eo iverint captivi. Reapse Acliior loquitur de pluribns ca-jttivitatibus, quas ludaei passi sunt a pluribus gentibus, quoties propter sua peccata tradebantur a Deo in manus eorum : extenninati sunt praeUis a multis nationibus et rnulti eorum abducti snrit in terram non suani. Nec dicit simplici-ter gentem abductam esse in captivitatem , quemadraodum de captivitate Babylonensi loqui solet Scriptura, sed mul tos eorum.

Neque loquitur Acbior de templo restituto , sed illud potius exsistens supponens, ait ludaeos rediisse ubi est eorum sanctuarium. Si ergo verba latini textus consideremus, qui-buscum facit quod textus gr. habet quoque IV. 3. perperam ea traducuntur ad captivitatem babylonensem. Etsi autem iguoraremus quaenam sit haec ultima captivitas, de qua Achior loquitur, eo quod alibi Scripturae nullam de ea faciant mentionem: baec profecto baud foret sufficiens ratio cur negaretur; sed potius ex verbis Achioris discendum est quod alii libri non narrant. Ceterum veri simile est, ut dicebamus, non paucos ex principibus cum Manasse ivisse captivos; occasione autem belli regis Assyriae cum Medo, in ea universali populorum seditione, multos ex iis potuisse evadere et solum patrium repetere. Neque enim buiusmodi captivi ex populo carceribus vinculisque detinebantur, ut constat ex captivitate babylonensi et assyria.

Si qua ergo difficultas, ea est ex textu gr. superius citato. Possem respondere verba ilia abfuisse a textu originali; nam Hieronymus ex Chaldaico vertens, ea non expressit et spectasse ad earn vitiosissimam codicum varietatem, quam ipse amputavit. Sed quia fieri potest quod haec pericopa ex iis fuerit, quas Hieronymus in textu suo non bene in-tellexit et forte earn omisit eo quod, arbitratus non verum sensum fundere, suspicionem habuit de eius authenticitate, nolo huic responsioni adhaerere et textum gr. recipio.

His tamen verbis non significari templi excidium per

■t*

9. Q. 11. V. 22. 23. Q. 12. XVI. 8. 5S

Chaldaeos pluribus conatus est ostendere Delattre (op. cit. p. 152.) quem confer. Nobis videtur idem ostendi posse ex lingua hebraica, collato scilicet Ps. LXXIV. v. 7. Certum quidem nobis est (etsi dubitet Fr. Delitzsch) psalmnm hunc aetate macliabaica conscriptura fuisse et proinde templi pro-fanationem ibi descriptam esse earn, cuius Antiochus auctor fuit. Si illius rei demonstration em desideras, lege Patrizi (Cento Salmi ad hunc psalmnm). lam vero in descriptione profanati templi eadem tandem phrasis occurrit in hoe Psalmo ac in libro Indithae. Ait enim psaltes: ];tre quot;SSn pixS quot;OK\' ad terrain (h. e. deiiclentes) profananmt sanctuarium no-minis tui. Constat vero aetate macliabaica, quamvis nmlta passum sit tempium, stetisse tarnen. Huiusmodi ergo phrasi gravis solum profanatio templi significatur. Itaque et in libro Indithae eadem phrasis ó vaog éyevtjittj slg êóacpog idem si-gnificare valet: ut idcirco Achior non de everso templo soloque aequato, sed de certa quadam eiusdem profanatione loquatur. Hanc vero habuisse locum, quando plures abducti fuerant captivi cum rege Manasse, quo iure negas?

Itaque quoniam cetera in hac historia contenta postulant aetatem eius constitui ante babylonensem captivi-tatem, verba vero Achioris cum hac aetate qnoque optime conciliantur, restat ut dicamus interpretationem eorum tra-ditam esse legitimam.

XII. Omnia putamus esse expedita, nisi forte nos mo-retur mentio Tudvon\' facta in cantico Indithae XVI. 8. Cre-derem luditham dixisse Jilios Enak (Num XIII. 28.), interpreten! vero graecnm, poëtica usum locutione suisque magis nota, dedisse filios Titanurn; Hieronymum autem eum esse imitatum, quemadmodnm et in versione ï. V., etsi suo marte confecta, non raro se accomodat interpretibns graecis. Cf. eius prooemium Comm. in Ecclesiasten. Quosdam etiam commovit nomen ludith, quod est mi IT iudaea, ac si nomen qnoque proprium esse non posset, quemadmodnm uxor quae-dam Esau appellabatur Gen. XXVI. 34.

XIII. Contra hactenus assertam veritatem historicam libri

DE VEIUT. HIST. LIB. IUDITH.

ludithae, obiici solet silentium losephi de hac re in Antiqq. snis. Verum istud erit phaenomenon, cuius ratio inquirenda et reddenda, si fieri potest; at silentium nnius vim non infringit positivi testimonii alterius, nisi demonstres causani silentii banc nnicam fuisse, quia eventus non accidit. Cur ergo losephus praetermisit? Forte quia a mirabilibus nar-randis non parum alienus erat; forte quia pro aetate Regum describenda adoptaverat sibi ducem librum canonicum Re-gum (Herbst. Einl. T. V. p. 2 p. 112.): forte quia historiae morem consnetura excedenti et exstanti in libro e sua sen-tentia non canonico fidem non adhibuit; forte quia histo-riam ipsumque librum ignoravit: forte tandem quia bisto-riam liuius libri in confuso tenens, censuit quoad summam rei eundem referri eventum ac qui sub Ezecbia contigit.

Appendix.

His exactis quaestio reliqua videtur de aetate, qua scri-ptus fuit liber éiusque auctore.

T. Audiendi non simt qui censent librum seculo 1. post Christum tandem scriptum fuisse. Hac aetate festum, de quo loquitur auctor in fine libri, non amplius agebatur, cum Talmudistae illud ignorent. Esset ergo liber impostoris. At huiusmodi homines, ut fidem sibi conciliarent, solebant scripta sua veteri caidani viro celebri supponere, quod certe sec. 1. p. Ch. auctor huius libri praestitisset, nisi ut im-pudens mendax traduci voluissefc, cum assereret festum ludithae adhuc sua aetate celebrari. Igitur cum nomine ca-reat hie liber , habita ratione notati festi sua aetate acti, censeri nequit hie liber tam sero scriptus.

Ceterum iam Clementi Romano notus erat liber: qui epist. ad Cor. 55. historian! ludithae succincte recitat eam-que in exemplum proponit. Neque aetate Apostolica scriptus fuit liber propter eandem priorem rationera modo allatam atque hanc etiam.

APPENDIX DE AKTATK LIBllt.

Neque scriptas fuit liber aetate ipsius ludithae aut statim a morte eius, propter ea, quae dicuntnr in fine c. XVI. vv. 30. 31. et XIV. 6. de progenia Achioris.

Quidam retuleruut scriptionem libri ad aetatem maclia-baicam et quamvis ii sint, qui volunt fictionem esse pa-rabolieara, editam tunc temporis ad prostratos ludaeorum animos erigendos: tamen in eundem finem vera quoque hi-storia scribi poterat, sola adhuc traditione nota: valde enim differt lectio attenta historiae accurate scriptae a confusa notitia\' per oralem traditionem transmissa, quod spectat ad commovendos animos. Nihilominus si talem finem dica-tur scriptor sibi praestituisse, aliis quoque similibus tem-poribus potuit haec historia scribi, puta in babylonensi captivitate.

Propter eandem causam potuisset quoque in Aegypto scribi, aetate Ptolemaei Pliilopatoris (221.—204. a. CIi.), sub quo ludaei, iam ibi multi, male admodum habiti fuerunt (of. lib. 3. Machab.), quo tempore, ad eorum animos erigendos, ibidem liber Sapientiae scriptus censetur (cf. Gutberlet das Bucli der Weisheit p. 23.). Quamvis in hac hypothesi vi-deretur potius liber scriptus ab origine graece. Quia tamen etiam tum ludaei in Aegypto aramaice scribebant, ut ex eorum inscriptionibus eius aetatis apparet (cf. Fr. Lenormant Essai sur la propagation de I\'Alphabet Phenicien. Tom. I. p. 220. seqq.); per se ilia animadversio non multum cogit.

Verum neque opus est talem finem commodare scriptori, ut solum occarione alicuius publicae calamitatis scripserit. Per se ipsam, praecisione facta a quolibet extrinseco scopo, historia haec digna erat, quae tandem scriptis mandaretur.

11. Nobis quidem sententia potius arridet, quae librum bene antiquum facit. Cum textus clialdaicus mentionem fa-ciat adhuc celebrati festi; probabilo autem sit non admodum longa aetate morem istum viguisse et cessasse forte novis supervenientibus calamitatibus vel novo ordine rerum restituto in Palaestina post reditum e captivitate Babylo-nica, crederem ante ipsam captivitatem babylonicam vel ea

BE VKRIT. HIST. LIB. IUDITH.

durante scriptum fuisse librnra, non quidem in ipsa capti-vitate, ubi potius scriptus fuisset liebraice (nisi textus chal-daicus sit versio), sed in Palaestina, ubi piiraum inter Hebracos cepit usus linguae aramaü-ae seu , ut non l)ene dicitur, chaldaicae. De initio facto in Palaestina apud He-braeos sibi relictos consuetudini loquendi aramaice lege Lenormant op. cit. Tom. I. pag. 342. seqq. Huic aetati libri non obstat certe quod traditur XIV. G. de progenia Achioris adhue perseverante inter filios Israel. Huiusmodi enim phrasis usque in hodlernum diem, apud Hebraeos non longara aetatem requirit. Cf. Matth. XXVIII. 15.

Difficultas quidera est pro nobis, qui librura canonieuni crediraus: cur ergo non fuerit receptus in canonera aetate EsdraeV Sed non oportet nirais terreri ista quaestione.

Nam tandem nullara clarara et distinctara notitiara ha-bemus circa principia, quibus innixi ea aetate ludaei con-diderunt canonera. Ex ignotis vero nulla deinonstratio pro-fici.sci potest. Oranis sane vis arguraenti est in verbis losephi. Ait utique losephus (contr. Apionera. I. S.) certos libros post Artaxersis obitum scriptos non inter divinos fuisse coinpu-tatos, eo quod non explorata esset successio prophetarum (scriptorura scilicet divinorura): unde colligas exploratani fuisse successionem prophetarum ante obitura Artaxersis: sed adliuc quaestio est reliqua quibus principiis usi condi-tores Canonis (neque enim unus Esdra sed et alii viri Synagogae magnae, auctores eius fuerunt, si Talraudistis crediraus) explorarunt successionem prophetarum.

Cura autera canon ea aetate conditus, non esset exclu-sivus, sed sua natura sive natura oeconomiae veteris, adhuc augmenti capax, quid rairum si vel ii viri ad subsequentem aetatem reiecerunt indicium de quibusdara libris, vel divina Providentia perraisit eos aliquid fugere? In summa, adeo exiguum est et obscuruni quod de conditione huius canonis refertur, qui vocatur Esdrinus, ut nullo pacto liceat ei su-perstruere indicium de praeexsistentia vel non praeexsi-stentia alicuius libri, qui dignus esset reapse canone.

AWEXDIX DE AUCT01U LIBRI.

III. Auctor libri pariter ignoratur: luditha sane librum non scripsit, quod raanifestum est ex ultimis versiculis.

Eadem de causa neque Sacerdos Eliacimus scripserit: neque enim verisimile est ipsum supervixisse ludithae. Forto Israelita quidam scripsit, cui res ludithae magis notae: sed quid opus est divinare? fateamur nostram igaorantiam atque hac confessiono absolvamus opellani.

II.

Y AT ld NI Ij M DAMELTS IX.

DE VATICINIO DANIELIS

70. HEBDO.VIADARUIV!.

Quomam non Criticam modo sed Exegesim agimus et, divinae gratiae beneficio, catholici sumus: supponimus hele et authenticitatem libri Damelis et in verbis Angeli cp. IX. verum vaticinium contineri.

Si demonstrationem scientificam cupis de autlienticitate huius libri, lege quae tres catholici auctores scripserunt Delattre, Vigonroux et Fr. Lenormant: ille 4. Articulis editis in Periodico Gallico; Etudes J\'elk/ieuses anno 1878. mensi-hus Apr. Ian. Autj. Oct.oh.: alter in opere La JJihle et les Decouvertes modernen Tom 4. P. 4. L. 2. edit. 3.: tertius in Appendice, quam adiecit opellae suae La Divination pres les Cltalde\'ens. Facile intelliges, quam immerito eadem au-thenticitas sub nomine scientiae a rationalistis negetur. Nos de interpretatione tantum vaticinii nunc solliciti sumus.

Tgt;anieiis C^aput IX.

Occasio Vaticiuii.

I. Jn anno primo Darii, filii Assueri. de cemtne Medo-rum, qui imperavit super regnum Chaldaeorum.

Quis est iste Darius? Non certe Darius f. Hystaspis, ac si serus auctor turpem anaclironismum admiserit. Turpe est potius vel supponere quod scriptor aetate quoque ma-chabaica, si tibi placet, Darium f. Hystaspis simul cum

VATICINIUM danielis

Cyro collocaverit, ut. facit hic scriptor coll. hoc loco et VI. 1. X. 1. An licebat alicui ludaeo ignorare captivitatem solutam fuisse a Cyro, templum vero post plures contentiones sub aliis regibus Persarum , aedificatum tandem esse sub Dario f. Hystaspis (cf. dicta in tractatioue praeced. in p. 1. § 5.) ? Ceterum liic Darius est de semine Medorum, Darius f. Hystaspis, Acliaemenides, erat de semine regio Persarum, ut in suis inscriptionibus ipse testatur. Darius ergo Danielis non est iste.

Neque est Nabonidus, Chaldaeorum rex postremus, ut visum Petavio (Doctr. Temp. L. X. c. 9.). Nam licet liio non esset ex familia Nabucodonosor, non erat tarnen Medus, sed Chaldaeus, princeps sectae Chaldaeorum, a qua rex ap-pellatus luit (Histoire ancienne de l\'Orient V. 4. Babelon. p. 430.).

Qui Medus erat, imperara nequibat supar regnum Chaldaeorum nisi iure victoriae, postquam scilicet regnum Chaldaeorum datum esset Medis et Persis: cf. he-\'c V. 28. Est idcirco ille idem Darius Medus, qui, capta Babylone, ibi regnavit VI. 1. Quoniam Babyion capta fuit a Medis et Persis sub Cyro Rege Persarum, qui primas partes certe tenebat, oportet ut hic Darius a Cyro imperium Babylonis acceperit: id autem sonat verbum hebr. quot;jSfïn constitutun fait rex, coll. VI. 1. Darius Medus X.nrSe Sip acre pit regnum, ab alio videlicet, nempe a Cyro.

Notum est eruditos ex quibusdam tabulis contractuum colligare Cyrum capes.-ivisse regnum Babylonis, anno tertio ab urbe capta, vocatum antea solum regtm nationum (Babelon. ibid. p. 438.). Sed nondura scimus quis sit iste Darius Medus. Abidenus quoque citatus ab Eusebio in Chro-nico et plenius in Praep. evang. lib. IX.. mentionem facit cuiusdam Medi simul cum Cyro potiti Babylone, quem appellat Darium regem. Parum tamen proficimus.

lam monuimus in praeced tractatione (1. s. c.) solere non raro ab Hebraeis appellari exteros nominibus, quae apud pro-fanos scriptores non comparent iisdem personis tributa. Idem

C. IX. VERSS. 1. 2.

probabiliter obtinet heic quoque: nam ceteri profani scriptores qui de Cyro loquuntuv iisque, qui in eius comitatu erant, nullum Darium nominant nullumque Assuerum patrem eius. Si id ponamus, verisimile milii est liunc Darium Medum vel esse principem exercitus Cyri Gobryam, quern Cyrus veluli satrapam Babylonis inslituerit, ut censet Babelon 1. e.:\'quam-vis liuic opinioni obstet forte usus v. quot;jVs, quod proprie de rege dicitur; vel esse Astyagem Medum victum a Cyro.

Constat enim ex Herodoto (I. 130.) quod Cyrus non solum non male liabuit Astyagem, sed et apud se rete-nuit usque dum fatis cessit. Potuit ergo esse cum Cyro Astyages, dum ille Babylonem cepit et ab eo regnum Babylonis accipere, in solatium amissi medici regni: ut id-circo iam senior regnum hoe obtinuerit Astyages, annos nempe natus 02. ut dicitur VI. 1. Quapropter Assuerus pater eius esset Cyaxares. Suspicatur Fr. Lenormant (op. cit.) loco nominis cniti\'ns Achaschverosch, quod est, ait, nomen Xersis in libro Esther, scriptum fuisse primitus inmix Avachschatar h. e. Cyaxares. Sed satis sit coniecturis.

Certe hie annus primus Darii Medi, qui regnum accepit occupata Baby lone et exstiucto Balthassare filio Nabonidi (Babelon ibid. p. 438.) V. 29. VI. 1., est annus, qui cspit a capta Babylone per Cyrum, qui earn obtinuit anno a. Ch. 539. vel 538. cum, festiva recurrente die, tota civitas lae-titiae indulgeret luderetque clioraeis, ut notat Herodotus I. 191. consentiente Daniele V.

2. Anno uno regrd eius cr/o Daniel intellexi in Uhris nume-rum annovum, de quo /actus est sermo ad lercmiam prophe-tam, ut complcrentur desolationis levusalem Septuaginta anni.

Anno uno b. e. anno primo: intellexi wa valet etiam animum adcerti: sed heic probatur magis interpretatio vulg. Cum enim tunc Medus regnaret Babylone, iam visitaverat Deus Regem Chaldaeum Babylonis completique fuerant anni 70. praedicti a leremia, qui proprie definiebant tempus servitutis ludaeorum regi Chaldaeo. Post hos cessare debe-bat captivitas et restituendi erant ludaei patriis locis. lerem.

VATIC1NIÜM DANIELÏS

XXV. 11. 12. Servient omnes gentes islae regi Bahylonis Septuaginta annis. Et rum completi fuerlnt Septuaginta anni, visitabo super regem Bahylonis et super gen tem illam etc. Et c. XXIX. 10. Haec (licit Dominus: cam ceperint impleri (liebr. simulatque impleti fuerint) in Jiahglone Septuaginta anni, visitabo vos et suseitabo super vos verbum meum bonum ut reducarn vos ad locum istum.

Verba: ut cornplerentur desolationis Jerusalem Septuaginta anni, exhibent obiectum sermonis facii ad leremiam.

Regnante ergo Medo iutellexit Daniel completum esse numerum annorum servitutis regi Chaldaeo. Hos annos vocat Daniel annos desolationis Jerusalem. Ratio est, quia ipso initio captivitatis initium habnit desolatio lerusalem captae prima vice a Chaldaeis indeque non paucis abductis captivis: reditu vero ludaeorum lerusalem, et^i ruinae solum urbis exstarent, iam illi desolationi, solitudini finis

impoueudus erat. Et quamvis forte Daniel de reaedificatione etiam civitatis cogitaret, quam certe in votis habebat, ut ex eius sequente prece pat et, id tamen leremias statim futurum non dixerat, qui de restitutione urbis ne loquitur quiiem.

Phrasi de quo respondet in textu sola relativa coniunctio quot;iK\'N absque pronomine et refertur ad iiCC numerum, citra ullam ambiguitatem.

In libris, cum art. in textu, èv ral: Biftoig; sunt ergo libri determinati, qui xar\' fii\'ox\'}^l\' ita vocabantur, libri sancii scilicet, ut dicitur 1. Machab. XII. 9. lam ergo aetate Da-nielis exstabat sylloge libro\'rum divitiorum. Ad eam autem non solus leremias spectabat: secus dixisset Daniel se legisse in libro: si vero in ea sylloge h. e. canone, iam leremias erat, qui paulo ante defunctus fuerat, cur non fueriut Isaias aliique Proplietae vetustiores vel aequales leiemiae cetera-que scripta eatenus nota tanquam inspirata? Sed de hac re in historia Canonis.

3. Et posui faciem mearn ad Dominum meum rogare etc. usque ad v. 20.

C. IX. VERSS. 3. — 20.

Opus haud est ut haec omnia singillatim expenclamus , cum non spectent proprie ad id, quod scopus est nostri commentarii. Itaque quoad hunc locum satis erit perpen-dere statum psychologicum Danielis. Totus animo defixus Daniel in hanc cogitationem quod anni captivitatis divinae-que irae adversus populuni suum essent expleti, novis affectibus agi se sentit desiderii atque spei erga civitatem suam ac templum quae diruta et excisa fuerant: desiderat nempe et sperat ea restituenda fore a Deo. Quocirca ad orationem se convertit, ut tantum beneficium exoret a Deo precesque fundit non pro se tantum sed nomine totius po-puli, exorsus a confessione indignitatis suae et illius (4.—14.). Obiectum suarum precum sunt civitas et templum, ut osten-dat Deus faciem suam super sanctuarium suum , quod de-sertum (cat? vastatum) est (17.), super civitatem (18.): ut nimirum haec ad pristinam conditionem restituantur. Talia oranti pro morde sancto Dei, ubi templum et civitas fuerat, apparuit Gabriel Angelus (20. 21.). Nullius revelationis de-siderium fovet nunc Daniel, multo minus revelationis rerum longe futurarum de Messia et urbis restitutae fatis: si ergo haec deinceps referat se accepisse ab angelo, non licebit istud phaenomenon subiectivc explicare veluti quoddam con-sequens, quamdam evolutionem huius praesentis status animi eius. Si visio Angeli et auditio verborum eius erant tantum quid subiectivum ab eiusdem Danielis imaginatione pro-fectum, audisset ab Angelo seu se audire imaginatus esset restitutionem civitatis et templi, in id enim prorsus defixa erat mens eius: quoad alia et onmino diversa ratio nulla in eius animo exstabat.

Atqui alia prorsus audit, inter quae et restitutio civitatis locum quidem obtinet, at non principem. Ergo ipsa historica narratio Danielis de occasione huius vaticinii accept! ab Angelo, refellit hypothesim, quod in verbis Angeli non sistat se nobis nisi quidam lusus ferventis imaginatio-nis Danielis.

PALM. V. D.

VATICtMUM DAN\'IELIS

Angel i advcntus.

21. A dl me me loquente inoratione, ecce vir Gabriel, quem videvam in vitsione a principio, cito volans teticjit me in tempore sacrijicii vespertini.

Vir C\'X non est homo , seel Gabriel apparuit sub tali forma, quemaclmodum dicitur VIII. 15. 16. Ceterum ïi\'W\' et de Deo dicitur Ex. XV. 3. Dornhms (deest rjuasi in hebr.) vir puipiaior. Cum autem Gabriel visus iam fuerit Danieli VIII. 1. c. ideoque ei notus, nunc cum art. eum api)elltit « dvijo rn^oiij\'/.. In principio n^nn2 absolute positum valet adv. antea, prius., quemadmodum superius VIII. 1. et quem-admodnm etiam redditur a vuig. Gen. XIII. 3. cf. et Gen. XLI. 21. Isai. I. 2G. Vult dicere Daniel eumdera esse quem antea viderat.

Cito volans : haec vuig. interpretatie pluribus

modernis non placet, quam tuentur tarnen ol o, qui reddunt Tfe\'xtt (feoófisvog et Theodotion, qui dedit simpliciter nsró-fievog. Veteres scilicet utrumque vocabulum pij?\'¹ et nj?» de-duxerunt a rad quot;ij; volavit, quando deducendum erat a rad. ï];?quot;¹ defatigatus est. Cur vero? quia a rad. rpj? part. passivum ayiö passivum significationem habens valeret factus volare, quod non placet.

Porro et altera vox ducenda ab eadem radice ac prior: unde sensus est: clefatigatus in defatigatione li. e. maxime defatigatus. Verum 1. cur non congruat significatio f actus volare, si agitur de eo, qui ab alio est missus? (cf. Fiirst in Concord.). 2. Quoniam volatus est actio quaedam imma-nens, passiva forma verbi (quod neutrum veteres vocabant) idem tandem valet aut certe valere potest ac primitiva forma, quemadmodum senserunt veteres ((jf-yó/ievoc, volans). Additum vero nomen ad emphasim exprimendam: volans volatu, h. e. cito volans.

Non sumus tarnen alieni ab ea recenti interpretatione: sed ea admissa, negamus cum Keil (in h. e.) Gesenio (Thes.

C. TX. VERS. 21.—23.

p. 609.), quod in hac hypothesi haec verba sint nectenda cum praeced. Gabriel: G-abriel maxime defatirjatus: cur vis Angelura def\'atigari V at dicimus nectenda cum praeced. verbo: ego vidi in visione: notant scilicet quomodo Daniel se habuerit in praeced. visione, secundum quod ipse narrat VIII. 27.

Tetigit me: heb. yjj seq. Sn reddi quoque potest vend: accessit ad me (cf. Ion. III. 6.). JU tempore sacri/icii vesper-tini: ea nempe diei hora, qua, tabernaculo vel templo stante, solebat sacrificium vespertin nm oiferri.

22. Et docuit me et locutus est mild diritqne: Daniël, nunc egressus sum, ut docerem te et, intelligeres.

Verba et docuit me. possunt uniri praecedentibus: verrit ad me et docuit (abest in hebr. pron.) scilicet: re nit ut do-ceret. Egressus sum, nimirum ex conspectu Dei, allaturus notitiam, quam Deus solus conferre potest: ut docerem te et intelligeres. hebr. ut docerem te intelligentiam: ,1^2 nomen est actionis ai\'vfgtg (joóvr^aiQ: verbo Angeli illustranda erat intelligentia Danielis, seu nova rei a Deo decretae intelligentia impertienda.

23. Incipit sermo Gabrielis. Al e.rordio precum tnnrurn egressus est sermo. Rursus n^nro sei constructum, in prin-cipio precum tuarum, simul ac orare cepit Daniel. Phrasis quot;Dquot; Xlquot;¹ usurpatur de decreto edito a Rege Esth. 1. 19 : de-cretum egressum est: a quo? utique a Deo; hue enim facit quod angelus mittatur ut illud indicet et sane quod sequitur, non nisi a Deo statui poterat. Gum dicatur decretum egressum in principio precum Danielis, nequit sermo esse de ipsa conditione decreti, quae aeterna est, sed de eins ma-nifestatione facta vel Angelis vel soli Gabrieli. Et ipsa phrasis hebr. denotat decretum editum manifeste, publice.

Ego autem veni ut indicarem tihi: quia vir desideriorum es. Ut indicarem, not urn facerem, supple hoc decretum , nnx nmen ^ quia desiderabilia, deliciae tu, utique Deo. Quia Deo carus Daniel, consecutus est hanc revelatio-nem. In tex. orig. non est tibi, sed simpliciter: ut manifc

VATICIXIUM DANIELIS

steurm. Hoc sane decretum non soli Danieli sed per eum omnibus manifestabatur: ratio vero hujus manifestationis omnibus factae est quia Daniel est cams , in delieiis Deo. Vulg. secutus graecum, nostrum vocabulum, quod per se significationem habet obiectivam, res desiderata, desidera-bilis, deliciae, aceepit subiective desideriurn ac supplevit vir: quia vir desideriorum es. Sensus est profecto idoneus; desideria enim piorum virorum Deum movent ad beneficia confe-renda. Prior interpretatio magis placet; quia et pressius inbaeret litterae et quia reapse nullum praecessit desideriurn Danielis de aliqua revelatione babenda, multo minus circa ea, quae ei mox manifestabuntur.

Ta crcjo animadverte sermonem et intellieje visionem. idem ac prius, decretum mox proferendum, erga quod at-tentio Danielis excitatur. Merito vulg. tu 1 reddidit ergo: consecatio enim quaedam significatur. Intelliye seu perpende visionem. De qua visione sive viso nxie sermo est? Nulla visio praecessit nisi ipsius Angeli. Puto ea, quae modo dicturus est Gabriel, praesertim quae continentur vv. 25-27, fuisse Danieli repraesentata quoque sub quadam sensi-bili specie; quod Propbetis frequenter usuveniebat. Ad utrum-que iubetur Daniel animum advertere, ad decretum verbis Angeli expressum et ad symbolicam repraesentationem.

Vaticinium.

In versu 24. compendium est vaticinii: in seqq. evolvitnr. Heic temporis definitio — cui referatur — scopus eius.

24. Septuaginta hehdomades. Datbius in versione propbe-tarum a se adornata legit Cy;quot;\' Septuaginta Septuaginta,

ut aliquis grandis numerus indefinite significetur puta an-norum. Sed cur subiectum non fuit expressum? Praeterea nullus codex punctatus (ait de Rossi in V. L. ad b. 1.) legit boe pacto, sed ömnes legunt ita ut sint hehdomades Septuaginta. Ita quoque omnes veteres interpretes. Et sane in seqq. comparent hebdomades Septuaginta: ita ergo legendum.

C. IX. VERS. 24.

Cuiusmodi sint hebdomadae, quaerendum postea. Abbreviatae sunt -[nnj cum sub. plur. decisae, definitae sunt. Ex signi-ficatione verbi deddit, dedit vuig. abbreviatae sunt, quemad-modum Theod. avveTfirjiïrjCav, decisae, decurtatae surd. Sensus planus is est, quem dediraus: definitae, decretae sunt. Non tarnen displicet interpretatio vuig.: aliquid vero tune videtur adsignificari; nempe, tempus longius futurum fuisset, de-curtatum est tarnen contractumque ad 70. hebdomadas, ut eitius scilicet orbi periclitanti succurreretur.

Super populum tuum et super urhern sandam tuam: Sy super, habet quoque significationem motus in et sensu etiam morali usurpatur, turn bostili, adoersus, tum benefico, errja, indicans obiectum, cui aliquid dirigitur.

Ita heic definitio 70. hebdd. spectat ad populum et urbem, est tempus populo et urbi constitutum: hoc intra spatium temporis fata eorum complebuntur.

lam adsignificatur urbem esse restituendam. Istud autem tempus populo simul et urbi constitutum docet fata populi una cum fato urbis copulata fuisse. Cur autem istud tempus populo et urbi definitum? Definitio cei-ti temporis fit ut aliquid intra illud vel in fine eius obtineatur, fiat. En porro finis expressus sex affirmationibus. Quoniam vero oeconomia populi iudaici erat praeparatio ad futurum universale bonum totius humani generis, non est exspectan-dum ut quae intra tempus illi definitum obventura dicun-tur, ad eum populum tantummodo spectent, spectare enim possunt ad eam novam oeconomiam, quae ex ipso ortum ducere debebat et cuius oeconomia vetus typus erat et praeparatio.

Ut consammetur praemricatio et ftnem accipiat peccatum et deleatur inijuitas.

h est praep. finalis, ad. Tria nomina occurrunt et tria verba diversa iü textu orig. sicut et in versione.

Fraecaricatio, proprie rebeUio, apostasia; üh: ut co-

hibeatur- Sed quia boe verbum alias in Piel non occurrit, potest autem ultima radicalis X esse pro n; licet accipere

VATICINIUM DANTEI.IS

cum veteribus interpretibus ac si esset nbr ut ahsolvafur, compleatur desivatapostasia.

Adverte hoe unum nomen ex tribus gerere articulum. Sermo ergo est de certa determinata apostasia. Sed quae-nam estV Potest esse apostasia gentium a cultu Dei, quae desitura erat: potest esse apostasia ludaeorum, quae intra tempus 70. hebdd., non quidem desitura, sed complenda erat deicidio: cui tempus definitum f\'uerit, quo Deus eam per-mittere destinabat. An est simplex praevaricatio ludaeorum tune exsisteutium, eessatura, cum in patriam rediissentV Ast nexus cum ceteris, quae lieic promittuntur, postulat ut id intelligamus, quod cum iis cohaereat magis , puta cum adductione iustitiae aeternae, cum cessatione lems et prophetaruni, cum unctione sancti sanctorum; atqui cum his potius prior interpretatio eaque duplex, quam haec altera cohaeret.

Ut fnern accipiat peccafum: niX^n sexcenties peccatum. Passim componitur cum aliis nominibus idem fere signi-ficantibus: e. g. cum i\'C\'C Gen. XXXI. 36. Psal. LIX. 4. cum jiy üeut. XIX. 15.: omnia tria siniul lob. XIII. 23. Videri idcirco possint heic ab Angelo ingeminatae phrases ad idem efficacius exprimendum , quin opus sit cogitare de tribus distinctis rebus. Nihilominus iuvat conceptus distin-guere. Peccatum est quid universalius apostasia; ünis proinde peccati, quod de omnibus accipere licet, non idem dicit ac prius. Accipimus interpretationem vulg. cum Keri Masore-tarum enn? ad finem imponendum peccatis. Dices nunquam humanum genus cessasse a peccatis: promittitur ergo falsum. Respondeo epiod cum dicitur aliquid constitui, parari, ut quid fiat, non significatur per se istud esse actu futurum, sed poni causam , qua esse id valeat et ut sit. Ceterum quantum est ex parte Dei, sacrosancto saerificio crucis peccatum habiturum erat finem.

Kt delecttnr iniquitas quot;CrSquot; ad expiandam iniquitatern: heic nevus conceptus occurrit e vpi.atio peccati, quae meritis Mediatoris facienda erat. Cum peccatum Adami, quod est

C. IX. VERS. 24.

peccatum mundi (loan. I. 29.), sit illud, pro quo potissi-mum Mediatoris adventus decretus (Gen. III. 15.), qui id-circo novus Adam vocatur (I. Cor. XV. 45.): istud peccatum nomine py accipere licet. est pravitas: inobedientia autem Adami humana natura dopravata est (cf. Rom. VII.). Sequuntur modo tria bona.

Et adducatur iustitia sempiterna C\'uSy óixcciuxfvvtj

alojviog: iustitia seculorum, aeterna est ea, quae nunquam desinit, quae a Deo est et cum Deo coniungit. Iustitia item sequens expiationem peccati, quod proinde spectatur ut of-fensa Dei, est iustitia coram Deo, iustitia interior, sancti-tas in praesenti ordine supernaturali. Haec adducenda est, utique in mundum h. e. inter homines: verbum liebr. posses etiam reddere ad revocandam, reducendam: iustitia enim propter Adami peccatum exul erat a mundo, solis Redemptoris meritis restituta.

I\'k impleatur visio et prop/ietia. hebr. est propheta, quod nomen sensu collectivo accipiendum. Pro impleatur habet textus hebr. cnnS ad obsignandum vel claudendum sigillo. Heic quidetn metaphorice accipitur. Porro obsignatur sigillo scriptum vel in confirmationem, ut authenticum sit vel ne aperiatur, ne aliis pateat: pariter ianua sigillo obsignatur, ne inclusus exeat et exterius agere valeat. lam vero primus et alter sensus metaphoricus heic non convenit. Nam confirmatio authenticitatis scripti potius facienda cum primum scripta exarantur et ita se gessit Isaias VIII. 16. Eodem pacto et alteram: cf. Danielem XII. 0. Apoc. XXII. 10. Heic autem sermo est de re post multas visiones et pro-phetias iam habitas adhuc futura. Praeterea neutrum de propheta vel prophetis bene dicitur. llestat ergo tertius sensus; ut veluti sub ianua sigillo obsignata claudantur visio et prophetae: h. e. ut non amplius appareant seu non amplius sint, sive ut cessent visio et propheta seu visiones prophetarum. Quod non ita intelligendum est ut prophetiae simpliciter desinant, contra loelem II. 28. coll. Act. II. 17. sed visiones et prophetae, quales tunc vigebant, prophetiae

VATICINR\'M DAM ELLS

propriae veteris oeconomiae, propheticum scilicet munus naQaaxEvaarixov, quod desinere oportebat, cum Deus locu-turus esset in Filio (Hebr. I. 1.). Illud nimirum heie di-citur, quod Christus postea erat affirmaturus: omnes pro-phetae et lex usque ad loannem prophetaverunt Matth. III. 13., ubi vides legem sub prophetia comprehendi; erat enim et ipsa typus, praefiguratio futuri; Le.r et prophetae usque ad loannem: ex eo (deinceps) reynum Dei evangelizatur. Luc. XVI. 16. Christus legem et prophetas coniungit; cessante lege, cessant prophetae: Lex autem et prophetae sunt tota oeconomia T. V., quae desitura erat, succedente regno cae-lorum. Quocirca etiam verba Gabrielis cessationem visionum et prophetarum denuntiantia, cessationem quoque legis seu totius veteris oeconomiae includunt. Hic est igitur sensus horum verborum; ut cessent visiones et prophetae, ut cesset oeconomia prophetica, testamentum vetus. Versio vuig. sensum reddit connexum vel consequentem; tune enim munus illud propheticum desiturum erat, cum adveniret complementum vaticiniorum.

Et ungatur sanctus sanctorum. Dictio haec CUHp KHp sanctitas sanctitatum solet in T. V. fieri rei, non personae et quidem sine articulo, vasis sacris, altari, aliisque sacris rebus: cum artic. autem CBnpn C\'~p frequenter parti secretion seu adyto tabernaculi sive templi. Adytum significari apud Ezechielem XLIII. 12., ubi haec dictio absque articulo occurrit, sine causa affirmatur. Affertur vero ex I. Paralip. XXIII. 13. textus, ubi haec appellatio fit personae. Sepa-ratus est Aaron CwHp tJ\'Tp IC\'^pnS ad con-\'ecrandum eum (suffixum enim verbi i obiectum, non subiectum designat) sanctum sanctorum, ut esset nempe quid sanctissimum vel sanctissimus. Ita et Keil reddit; um ihn zu heiligen zu einem Hochheiligen. Hieronymus quidem aliter est interpretatus: ut minis tra ret in sancto sar.c\'orum: ot o autem videntur non legisse suffixum verbi; reddunt enim rov dyinaiï^vcu ctyia ayio)v ut sanctijicarentur sancta sanctorum.

Interpre! atio prior nobis certa est. Habemus igitur ap-

C. IX. VERS. 24,

pellationem hanc CttHp ü\'~p factam personae. Id tarnen est cum distinctione accipiendum. Varum est fieri personae hanc appellationem, cum ea ponitur loco praedicati: pro-num est sane dicere e. g. quod aliquis evadit quid sanctis-simum : at nondum constat fieri earn appellationem personae, cum ea ponitur loco subiecti, seu cum ipsum subiectum per cam est designandum. Porrq in verbis Angeli baec appel-latio non videtur esse praedicatum, sed potius subiectum, cui unctio competit.

Censet Hengstenberg (Christl. III. p. 52.) tovc ó et Tbeodotionem favere vulgato, interpretanti ile persona; red-dunt namque ayiov iv/üdv, quando e contrario cum de templo vel adyto accipiunt, reddunt aycov toiv ayiiov vel ra ayia rüiv ayioiv vel to ayiov twv dyicov. Verum absentia arliculi, hue enim res redit, nequit esse nobis indicium, quod sermo sit de persona.

ütique non consentimus Keil neganti e contrario ser-monem heic esse de persona: quia articulus abest: nam quemadmodum de re in se determinata licet loqui citra determinationem, cur non idem licebit de persona? Facile convenit hoc C\'np Cip esse aliquam saltem rem determi-natam: sine articulo tamen enunciatur (um ein Allerhei-ligstes zu salben, reddit Keil).

Animadvertere licet quod in Scripturis Christus non solum sand us vocatur, sed sanctum gen. neut. Luc. I. 35: to yevvM/tevov ayiov x/yO-^fffrcei vlog Osov. Huic vero ap-pellationi respondet in forma superlativa haec alia sanctitas sanctifatum sou res sancfissima. Si ergo subiectum hoc, quod estfilius Mariae, potest designari hac appellatione ro ayiov, cur non poterit et alia simili c^.np unp? Discrimen est tamen, quod in verbis Lucae subiectum genere neutro enun-tiatum ideoque indeterminate, determinatur per subsequens praedicatum ad personam: in verbis vero Danielis haec sola appellatio neutra deberet personam immediate signi-ficare: quod alienum est ab usu Scripturae, quae solum tanquam praedicatum id permittit dici de persona.

VATICIN\'lUJI DANIELIS

Patres quidem in verbis graecis, etsi articulo carenti-bus ciyiov dyiogt;v, Christum immediate intellexerant (cf. Theo-doretum in Psal. XLV. 8. et Eusebium Dem. evang. VIII. 2.) ipseque vulgatus noster ita accepit textum hebraicum. An id componi potest cum textu liebraico? Non puto quidem, ut morem geramus Tridentino decreto de interpreta-lione Scripturarum, opus esse defendere quod immediate bis verbis Christus ipse signiScatur: alia paulo inflexa in-terpretatio potest illi decreto , ut videbimus, facere satis. Sane difficile est earn Patrum interpretationem , secundum bebr. textum tueri. Talis enim formula s iperlativi non nisi cum substantivis occurrit: legendum est ergo certe cum

O O

Massoretliis sanctilas sanctitatum. Porro ut hoc tanquam praedicatum de Christo acciperetur, oporteret supponere ellipsin relativi quot;quot;\'N, quod et pronomen demonstrativum in-cluderet, üle qui: idcirco: id umjatur (ille qui) sanctum sanctorum (est).

Tunc cunp unp esset praedicatum, quemadmodum fit Aaroni 1. Paralip. XXIII. 13. Sed ellipsis huiusmodi ne-quit beic habere locum: nam tum ea usurpari potest, cum subiectum, ad quod refertur relativum, expressum est in oratione: beic autem nullum est subiectum.

Si ergo volumus textum bebraicuiu, ut iacet, interpretari et Clinp np de re accipere, illud erit res sanctissima, quod-darn sanctissimum. lam vero hac phrasi nequit beic deno-tari templum secundum, adhuc aedificandum; quia templum unctum fuisse absque ratione assereres: cf. 1. Esd. VI. 1G. seqq. coll. 1. Reg. VIII. et 2. Paralip. V. 2. secjq., verbum autem nvz de unctione semper dicitur. Praeterea quam male congrueret enumerationem tot bonorum emphaticam concludere enunciatione eius, quod inter ea esset minus! Propter eandem rationem cogitare non licet aliquam aliam rem sacram, cuiusmodi erant vasa templi etc.

Non negabis, puto, aliquid designari, quod cum ceteris praecedentibus harmonice conspiret, imo, quia in fine po-nitur, sit eorum veluti complementum vel signaculum.

C. IX. VERS. 24.

lam vero liac phrasi potest certe designari sanctuarium aliquod novum ipsumque mysticum: ut sensus sit: ut un-lt;jatar aliqnod (nocuni) sanctuarium sm tem plum: quod indeterminate utique ponere licet, etsi res sit futura determinate. De novo templo alio a templo secundo ludaeorum, iam locutus erat Ezechiel, qui XLV. 3. illud vocat np c^\'Tp. Cur hoc non sit idem, de quo et Angelus ad Da-nielem loquitur? Mentio autem unctionis suadet accipere templum istud mystice. Si vero sanctum sanctorum mysiice accipias, iam constat quid sit: tabernaculum scilicet Dei cum homiiiibus Apoc. XXI. 2. seqq. sive Domus Dei 1. Tim. III. 15. h. e. Ecclesia Christi, quae una cum suo capite uncta est Spiritu S. (nam et Spiritus S. est unctio 1. loan. \'■

II. 27.), cum mundo apparuit die Pentecostes. Quam bene vero post annuntiatam cessationem legis veterisque oeco-nomiae, mentio fit instituendae Ecclesiae, quae cam ex-ccpit! In hac interpretatione interpretatio Patrum contine-tur. Cum enim Ecclesia dicitur, necessario eius caput et tundator, a quo et quocum uncta est, intelligitur. Ideoque etsi modus interpretationis sit alius, res tamen, quae ex-tunditur, eadem e.st apud nos et Patres. Id autem sufficit, ut Tridentino obsequamur.

Hue igitur spectat definitio 70. hebdd. ut intra hoc spatium temporis vel in fine cius ista fiant, quae sex in-cisis orationis enumerata sunt; nou complebuntur eae 70. hebdd., quin ista obtineant. Iam vero quae heic promit-tuntur, huiusmodi sunt ut in universa T. V. Scriptura, a solo Messia salvatore humani generis praestanda et effici-enda dicantur. Finis peccati , expiatio pcccati, iustitiae aeternae adductio auctorem habent promissum Salvatorem. Cf. Gen. llf. 15. XXII. 18. Isai. LIII. lerem. XXIII. 5. (5. coll. T. N. Matth. I. 21. Luc. I. 68.-79. loan. I. 29.

III. 16. Horn. III. 22.—26. etc.

Quoniam ergo haec intra spatium 70. hebdd. efficienda sunt, etiam eorum auctor intra idem tempus venturus est. Atque hie est conceptus christiauus huius divini decreti

BIBL.

VATICINIUM D.VNIELIS

annuntiati ab Angelo Danieli sive huius vaticinii: »nulli dubium (aiebat lulius Africanus, apud Hieronymum in h. 1.), quin de adventii Christi praedicatio sit.quot;

Ex hoe autem consequitur norma certa, saltern negativa. pro interpretatione sequentium. Cam quae sequuntur, sint declaratio, explicatio huius prioris partis sermonis, iam praeiudicium falsitatis habet ilLa eorum interpretatio, quae raentionem Christi eiusque operis redemptionis excludit. Antequam dimittaraus hanc priorera partem, advertimus nexum, quo sex ilia membra orationis se excipiunt. Placet nempe eorum opinio, qui censent binas sententias immediate cohaerentes sibi esse ex ordine separandas:

Ut consummetur apostasia — et finem accipiat peccatum: lit expietur iniquitas — et addueatur iustitia sempiterna; Ut desinat visio et propheta — et ungatur sanctum sanctorum.

Satis enim apte sibi respondent hoc pacto singula membra. Versus secjuentes. In sequentibus contineri explicationem praecedentis dicti vel ex eo patet, quod cum ibi emmtiatae sint in confuso 70. hebdd. deinceps distincte de iis sermo fit et quid certo earum tempore contiugere debeat, decla-ratur. Sane vel aliquid diversi dicitur, vel idem diverso modo h. e. explicatius: atqui aliquid diversum non; cum rursus sit sermo de hebdomadibus iisque Septuaginta; ergo. Hinc quemadmodum solet qui rem prins minus distincte propo-sitam est explicaturus, attentionem Danielis Angelus postu-lat: Scito ercjo et animadrerte. Merito proiude et vulg. par-ticulam cociunctivain 1 reddidit ergo: sic enim declarationem dicti exordiri solemus.

Oportet prius sensum v. quot;25. cum initio 26. philologice exponere, tum quaestiones exegeticae agitandae erunt.

25. Scito ercjo et animadcerte: vel vide ergo, quemadmodum dixerat prius: attende risionem et animadverte; ut prius ad visiouem, alterum ad verba dicenda ab Angelo re-feratur. Attentio postulatur. Ah exitu sermonis ut iterum aedijicetur Jerusalem. Exitus sermonis eadem phrasi ac in

C. IX. VERS. 25.

v. 23. quis sit iste sermo et quando egressus, inquirendum postea. Quod vuig. dedit iterum, liebr. est v. 21quot;\', sed in Hiph. j\'ï\'n¹?: porro aclverbialem significationem liabet quidem hoe verbum in Kal, non vero in Hiph. in qua fonni valet restituere. Reddimus ergo ad restituendam et aedlficandarn lerusalem. Nee tautologia metuenda; aedi/icare enim n:a non solum dicitur de prima molitione sed et de comple-mento, amplificatione, ornatu (cf. heic. IV. 27.). Obiectum proinde sermonis non est tantum simplex quaedam restitutio nrbis, sed eius completa aediScatio.

Usque ad Christian ducem. Adverte in phrasi heb. Ij,\' rwa TJ; nomen Messias non habere vim adiectivi, ut sensus sit: princeps (TJJ) unctus: adiectiva enim hebraiens sermo subiicit substantivis. Messias proinde heic gerit se ut nomen substantivum, retinens quidem significationem suam: Unctus, Christus suntque duo veluti substantiva apposita. Unctus, Princeps: qui scilicet Sacerdos simul est et Rex. Nomen autem Messias caret articulo.

Uehdouiades septern, heic Massorethae apposuerunt Athnach, de quo deinceps disputandum erit: et hehdomades sexayinta dnae erunt et (deest in hebr. haec eoniunctio) rur-sus aedificahitur platea et muri in avgustia temporis. In ver-sione vuig. nna est sententia: nam subiectum verbi aedificahitur accepit vuig. quod sequitur platea et muri. Platea Sim forum esse potest, inde porta, ad quam forum: singu-lare collectivum sieut sequens. Muri pill fossa, per syneed. valium, rnurus. Muri ergo et portae. lam vero non est cur affirmemus subiectum verborum nn:3J1 aurn, quae feminina sunt, esse aim vel utrumque nomen, quae masculina sunt. Ait quidem Gesenius (Thes. p. 525.) verbum esse in fe-minino positum propter usum collectivum voc. nnn: sed licet id valeat suadere talem interpretationem, non tarnen cogit. Munit se utique Gesenius auctoritate veterum inter-pretum, eui addi potest interpunctio masoretica: haec tamen. omnia non impediunt quin alia aft\'erri possit interpretatio, toti contextui congrua imo et historiae. Nimirum subiectum

VATICIMUM DAN\'IKLIS

eorum verborum est urbs Jerusalem, de cuius aediiicatioiie paulo ante facta est mentio. Sententia autem sequens ap-posita praecedenti, notat specialem circumstantiam. Itaque: et rursus accli.ficahitur (lerusalem): platea et rnuri in an-(/ustia temporum. Si historiani consulas, videbis primam re-stitutionem urbis, sitani in constructione murorum et por-tarum, factam fuisse in angustia temporum, 52 dieruni spatio inter conflictationes hostium Nehem. III. 33. IV. 1.—VI. 15.

E contrario aedificatio nniversae civitatis longius tempus postulavit Nehem. VI. 15. VII. 4. Duo idcirco merito heic distinguit Gabriel, sicut distinxerat prius, ubi locutus est de restitutione et aedificatione urbis.

26 Et post hehdomadas sexdginta daas occidetur Christus; mrj exselndetur sive occid tur. Signincatio obvia frequens verbi buius in Niph. est: excisus est, exstirpatas, deletus est; de violenta scilicet desitione agitur. Cf. Gen. IX. 11. Psal. XXXVII. 28. 38. Prov. II. 22. X. 31. Abd. 10. Zacli. XIII. 8. loei. I. 5. et sollemnem formnlam ecsdndetur e populo. Gen. XVIII. 14. Num. IX. 13. Ex XII. 15. Lev. VII. 20. XVII. 4. 9. etc. Valet utique identidem hoc verbum sini-pliciter periit aut desiit, ut los. IX. 23. Sed profecto lice-bit significationem principem supponere, si de vero et *«/,\' i\'ioy^v Messia senno sit, cuius desitionem violentam fore iam Prophetae praedixerant Psal. XXII. 13.—19. Isai. LUI. 1.—8. Heic quoque nomen Messias caret articulo.

Nunc sunt instituendae quaestiones, quibus intelligentia aperiatur rerum hisce verbis Angeli contentarmn.

Quaestio prima. Cuiusmodi sunt istae hebdomadaeV Con-venit facile inter omnes non esse hebdomadas dierum. Si dierum forent, haberemus dies 490. h. e. annum unum et menses 6. p. m. Atqui a quocumque sermone ad aedifi-candam lerusalem (cf. q. seq.) ducas initium, intra hoc spatium breve temporis non contigerunt certe, quae intra. 70. heb. futura annuntiat Angelus. Si ergo teneamus verum praedictum esse ab Angelo , non licet acquiescere in he-

C. IX. VERS. 25. qUAI.ES HEBDD.—

bclomadis ilieruin. In q. 3. videbimus Angelum ipsum signi-ficasse quodammodo Danieli, quales essent istae hebdomadae.

Oportuit autem esse hebdomadas, quarum Daniel noti-tiam haberet; sermo enim Angeli versatur in chronologica quadam supputatione et ad eum sermonem eiusque explica-tionein iubetur Daniel animura advertere: at si is intelli-gere iiequivisset cniusmodi essent tales hebdomadae, quorsum attentioV Porro Iiulaei, praeter hebdomadas dierum, nove-rant hebdomadas annorum; habebant enim annum sabbati-cum septimo quoqae anno et post liebdomadam horum sabbatorum, annum lubilaei. Lev. XXV. 8. Numerabis tibi septem hebdomadas annorum, quae faciunt simul annos 49... sanctificabis annum 50™. Alii circuli septenarii ludaeis non erant in usu : Daniel ergo, si non statim a primis verbis Angeli, at in progressu sermonis eoque expleto, debnit in-telligere hebdomadas annorum.

Id profanis quoque in more. Varro (apud Gellium III. 10.) aiebat: »se iam duodecimam annorum hebdomadam ingressum esse et ad earn diem 70. hebdomadas librorum cönscripsisse.quot; (Calmet diss. V. 11. Diss, in 70. hebdd.).

Non possunius proinde concedere Keil, interpretationem liane hebdomadae, ut constet annis sepiem, fundamento carere et vi illatam esse textui; eum praesertim indetermi-nata hebdomadae significatio ab eo tandem postuletur, quia duas vult dibtingui partes v. 25. etsi unum velit esse Mes-siam v. 25. et priore parte v. 2G., quam distinctionem immerito postulari postea videbimus. Cf. praeterea quae dabimus in fine quoad hanc quaestionem specialiter.

Quaestio secunda: Unde initium sumendum hebdomada-rumV Non est praesumendum ut hie terminus n quo iam esset notus Danieli, qui nunquam de 70. hebdomadis cogi-taverat. Neque licet statuere tanquam a priori, quod hie terminus a quo esset instans illud, quo Angelus loquebatur: nam per se id non erat necesse et poterat Angelus alium terminum definire. Atqui id reapse is praestat. Nam priores septem hebdomadas evolvit uh e.eitu sermonis ad resti-

VATICINITJM DANIEL1S

tuendam et aedifcandam lerusalem: succeclunt aliae 62\'^le et ita porro. Ergo initium liebdomadarum sumendum ab egressu illius sermonis.

Perpende heic quod inepte confanderes hoe quot;Dquot; v. 25. cum eo, quod egressum dixit Angelus v. 23. Nam hoe v. 25. speciale est habetque pro obieeto tantum restitu-tionem et aedificationem Jerusalem et est aliquid in serie temporum exsistens unde possint 70. hebdomadae enumeraii, illud v. 23. est totus iste sermo, quem faeit Angelus a v. 24. ad 27. h. e. est deeretum Dei de rebus in hoe ser-mone eontentis, quod deeretum Angelus manifestat Danieli. Patet id ex nexu immediato verborum: Animadverte sermo-nem (eum qui dictus est egressus esse) et intellirje visioncm. Septuaginta hebdomadae ete. Scilicet hie est sermo egressus a Deo, qui sequentibus verbis Gabrielis annuneiatur, quique proinde toto vaticinio eontinetur, ad quod attendere iubetur Daniel.

Ideireo quaestio secunda hue redit; quis sit iste sermo ad restituendam et aedificandam Jerusalem. Supponimus ali-quem esse ex iis, qui nobis sint noti; seeus frustra quae-reremus et si inter eos aliquem reperire licet, qui respondeat omnibus, quae heic dicuntur ab Angelo, arbitrabimur merito nos reperisse quod quaerimus. Quod enim tandem quaeritur, est annus, unde incipiunt 70. hebdoniodae et quia hie annus notatur egressu sermonis huiusmodi, ut eum co-gnoseamus, inquirimus qnis sit iste sermo. Patet autem quod si hie sermo reperiatur et eius annus ita ut ex eo explicentur reapse hebdomadae, quemadmodum dicit Angelus, assecuti sumus annum, quem quaerimus nee timendum est quod alius forte sermo sit, qui eogeret annum mutare. Si enim ex hypothesi esset alius, tarnen hoc ipso anno con-tigisset.

Itaque quis est iste sermo? Phrasis heb. h quot;im potest reddi deeretum ad... etiam vaticiinum de... (cf. lerem. XLVJ. 13. XLVIJJ. 1. XLTX. 1. etc.). Quamvis ergo praep. S si-gnificans finem, yideatur potius postulare interpretationem

c. ix. vi; us. 25. quo dn am decretum.

priorem; edictwm ad restituendam etc. quia nihilominus solet etiam obiecto vaticiuii praeponi, nequit ea sola solvi quae-stio. Ipsa phrasis quot;iaquot; Nlquot; aptari potest vaticiniis , quod et per se facile intelligitur et patet ex Ezech. XXXIII. 30. Sunt proinde qui volunt sermoncm hunc esse quoddam va-ticinium, sunt qui decretum. Ex collatione opinionum, quid verum sit elicere licebit. Praestituendum est tamen, opor-tere inhaerere litterae sen verbis Angeli, ne ad praecon-ceptum systema accoraorlentur. Vaticinia, ad quae provocatur, sunt, Isaiae XLIV. 2G.—28. XLV. 13. Jeremiae XX.V. 12. XXFX. 10. (cf. apnd Baruch VI. 2.). Decreta sunt Cyri Esd. I. 1. seqq. Darii Esd. VI. 1. seqq. Artaxersis duplex, Esd. VII. 12. 26. Nehem. II. 1. seqq.

lam vero ex vaticiniis seponenda sunt duo leremiae. Ratio est, quia in his nullum verbum est de restituenda et aedificanda lerusalem. At obiectum sennonis, de quo Gabriel loquitur, est restitutio et aedificatio lerusalem. Neque enim perinde est reverti ludaeos in ludaeam eo quoque ubi steterat lerusalem et rudera eius adhuc iacebant atque re-stitui, aedificari lerusalem. Discrimen bistorice constat: nam multos annos post reditum Neliemias facultatem petiit aedificandae civitatis (Neb. II. 5.) et ludaeorum bostes, qui non turbaverant eos commorantes inter rudera urbis, nisi sunt impedire quod Nebemias aggrediebatur (11. 9. seqq.). Vaticinium ergo de solvenda captivitate non est vaticinium de aedificanda civitate lerusalem, cum illud sine hoc esse possit ac reapse fuerit, ut pro hoc altero opus fuerit novo decreto.

Ex decretis pariter seponenda sunt decreta Cyri, Darii ac prius Artaxersis. Ratio eadem est. In decreto Cyri per-mittitur reditus in lerusalem, sed qualis ea exstabat; neque enim putandum est Chaldaeos omnia funditus abolevisse: erat tamen urbs excisa, sine muris ac portis praecipuisque aedificiis (cf. 2. Reg. XXV. 9. coll. Nehem. I. 3. VII. 4.), ut oportuerit earn restitui. pennittitur paiiter aedificatio templi: de restituenda urbe lerusalem nihil dicitur. Cf. quae palm, v, d. Ö

VATICINlUM DANIELIS

dicemus de Isaiae vaticinio XLV. 13. Decretum quoque Darii, quod est confirmatio decreii Cyri, de solo ieinplo agit. Decretum tandem prius Artaxersis loquitur quidem de reditu quorumdam ludaeorum in lerusalem, sed quem-admodum in decreto Cyri, qualis reliqua ipsa erat post ex-cidium Chaldaeorum atque de expensis templi: praeterea nihil.

Restant vaticinia Isaiae et alterum decretum Artaxersis. Prius vaticinium Isaiae XLIV. 2G.— 28. ita se liabet hebr.: Qui dico de lerusalem: nc.n (vel re.stituetur, a r.C\', vel ha-hitabitur a ;U\'\') et de civitatlbus Tuda; aedificahuntur et desert a eius suscitaho. Qui dico de Cyro: pastor meus est et oninem voluntatem meam romplelnt. Et dicatn de lerusalem : aedificahitar et de templo: fandahitur. Alterum XLV. 13. Eqo suscitaoi earn in iastitia et omnes vias eins dirigam: ipse aedi fi cab it cicitatem meam et eapticitatem meam dimittet. Etsi Cyrus non nominetur, facile, aiunt, ex praeced. vaticinio intelligitur.

Heic habemus tum vaticinium absolutum, quod lerusalem aedificabitur XLIV. turn vaticinium determinatum, quo nempe aedilicatio haec tribuitur Cyro XLV. Quod spectat ad interpretationem huius alterius vaticinii, dicendum vide-tur quod eatenus tribuitur Cyro aedilicatio civitatis, qua-tenus is captivos dimittens et iubens templum restitui, viam stravit illi aedificationi. Cum aedificatio civitatis prae-mittatur dimissioni captivitatis, ea exliibetur veluti finis, in quem tandem desinat dimissio captivorum. Sane, ut iam vidimus, in decreto Cyri bis relato ab Esdra et a Dario ex ipso autbographo (Esd. I. 1. seqq. VI. 1.—5.) nulla fit mentio aedificandae civitatis: scimus praeterea earn non fuisse aetate Cyri, vi alicuius eiusdem decreti, restitutam, nisi velis ad fabulas relegare historiam libri Nehemiae. Si igitur Isaiae vaticinium verax fuit, nequivit id praedicere quod reapse non accidit, auctoritate ipsius Cyri restitutum iri lerusalem. llestat proinde ut verba Domini: ipse aedifi-cabit civitatem meam, accipiuntur eo modo, quo diximus,

C. ÏX. VERS. 25. QÜÖDXAM OECRETTJJI.

Vel, quoniam tandem Cyrus ibi non nominatur, licet ea intelligere generatim tie regibus Persis: cni interpretationi non obstat numerus singularis, ipse; nam eodem pacto loquitur Tsaias de regibus Babylonis XIV. 4.—21.: ubi, si tantum unum regem Chaldaeorum , postremum idcirco Na-bonidum intelligis carmine notari, sensus stnporis, quem universum carmen excitat, qnam exilis evudit!

Niliilominus, praecisione etiam facta a Cyro, in his verbis ac potissimum in praecedentibus vaticinium certe con-tinetur de aedificanda lerusalem. Quia vero, nt diximus, vaticinium potest venire sub nomine im scrmo, adhuc restat quaestio, an hie sit ille sermo de restituenda et aedificanda lerusalem, de quo Gabriel loquitur. Nolumns negare quod vaticinium prostans apud Isaiam de aedificanda lerusalem, possit vocari c^U\'-iT rtrnS quot;in, sed negamus hoc va

ticinium esse illud im, de quo Angelus loquitur. Ratio est, quia, hoc recepto, omnia confunduntur nec est amplius locus veracitati vaticinii, quam supponimus. Nam initio ducto a vaticinio Isaiue sive eius aetate , 1° non occurrit post 69. hebdomadas aliquis Messias, qui excisus sit aut qui perierit, neque (ut omnes hypotheses faciamus) 2° si vis duos esse heic Messias, prior occurrit post 7. hebdomadas , neque 3° si vis alias hebdomadas (32. incipere et ipsas ab egressu sermonis, alter Messias invenitur post eas, neque tandem 4° intra 70. hebdomadas ab aetate illius vaticinii ilia sunt perfecta, quae in priori\' parte vaticinii Da-nielis v. 24. promittuntur.

Haec ita demonstramus. Supponimus illud vaticinium esse veri Isaiae. Annum eius certum ignoramus. Sed quia ultimus Regum, sub quo prophetavit Isaias (I. 1.) fuisse dicitur rex Ezechias, qui defunctus est anno a. Ch. 098., non potuit Isaias post hunc annum vaticinari. Ponamus ergo eius vaticinium (quod te certe iuvat) anno saltern superiors 699. Porro si exinde decurras 69. hebdomadas an-norum = annos 483. delaberis in annum a Ch. 217. Quis tunc Messias? Hoc anno regnabat in Aegypto Ptolemaeus

VATICINIUM ÜANIELIS

Plülopator (221.—204.). Quoad alias duas hypotheses de duplici Messia et de initio 62. hebdd. immediate ab exitu sermonis, quouiam de his tractabitur data opera in q. seq. ibi commodius quod hue spectat, disseremus simul, ne bis eadem repetamus, ostendentes ab Isaiae vaticinio nullius seriei initium capi posse. Eo ergo reiicimus lectorem. Tandem devolutis ab anno, a. Ch. GO!*., cui alligavimus vati-cinium Isaiae, 70. hebdomadibus = annis 490., incidimus in annum a. Ch. 210. An intra hoc spatium temporis completa sunt promissa v. 24. huius prophetiae?

Restat ergo ex notis decretum alterum Artaxersis, de quo Nehemias 11. 5.—8. Quod certe fuit decretum de aedificanda Terusalem. Etsi hoc decretum secundum suam formam non referatur a Nehemia, attulit ipse tamen leru-salem epistolas Regis, quae iubentes duces regionis sup-peditare Nehemiae subsidia necessaria pro aedificatione urbis, continere quoque debebant verbum nn Regis de eadem aedificatione II. 7.—9. Cf. dicenda in fine de hac re speciatim.

At nonne oportebat initium 70 hebdd. esse notum Da-nieli? is vero noverat vaticinium Isaiae, non decretum Artaxersis adhuc futurum. Respondeo 1. agi de re futura, quae Danieli quidem revelatur, sed pro iis potissimum, qui eventum sunt visuri: 2. si Daniel verba Angeli de decreto accepit, intellexit rem adhuc esse futuram: porro etsi res adhuc esset futura, Daniel haec certe didicit, a) futurum decretum de restituenda urbe , 1)) ab eo intra spatium 70. hebdd. complenda quae heic dicuntur. Id autera notitiae prophetae satis erat. Fac dixisse Angelum Danieli: decve-tum prodibit de restituenda urbe et post hoc intra spatium 70. hebdd. haec et haec evenient. Nonue Propheta aliquid intellexisset? atqui id est reapse quod Gabriel dicit.

Ergo ne hypothesis quod hoc decretum Artaxersis sit illud , de quo loquitur Gabriel, facit satis ceteris con-ditionibus vaticinii? Id quidem non aegre demonstratur: oportet tamen prius alias expedire quaestiones, quibus via lid hunc terminura muniatur. Modo satis sit advertere, quod

C. X. VERS. 25. QUOD.VAM DECRETÜM.

si ab aliquo anno regni Artaxersis Longiraani, puta anno U. C. 299. (a.-Ch. 455.), quo ille certe regnabat (qui a morte Xersis anno U. C. 289, ad annum 329. regnavit), descendas annos 483. h. e. 69. hebdd., incidis in annum U. C. 782., quo certe aliquis Messias exstitit et excisus est, nempe lesus Dominus noster. Ut vides, ponimus Artaxersem Nehemiae esse Artaxersem Longimanum. Certe liic est aliquis rex Per-sarum post Darium f. Hystaspis: nam cum datum est de-cretum de aedificande urbe, templum secundum iam stabat: neque enim Nehemias de eo aedificando sollicitas est, quod profecto primum curasset; imo tempii iam ex^tantis ipse menlionem facit XH. 40.: templum autem sub Dario f. Hystaspis aedificatum est, ut probavimus praeced. tractatione. Iam vero bic Artaxerses Nehemiae attigit saltem annum regni sui 32. ut patetibid V. 14.; post Darium autem nonnisi duo banc attigerunt aetatera regni, Artaxerses Longimanus et Artaxerses Mnemon. Nihil est vero, quod cogat accipere Mnemonem et e contrario cum bypotbesi quod sit Longimanus omnia conciliantur atque haec est quoque sententia veterum e. g. lulii Africani (apud Hieronymum in b. 1.), qui ab initio regni Persarum ad annum vigesimum Artaxersis Nehemiae numerat 115 annos, qui desinunt intra regnum Longimani. Eadem sententia suadetur quoque narratione losephi, qui (Antiqq. XI. 5.) historiam aedificatae urbis refert ad regnum Xersis filii üarii. Xerses certe non est auctor decreti; nam, ut cetera omittanius, Xerses annos tantum 20 regnavit: at si ponas Artaxersem Longimanum eius filium cum eo regnasse aliquot annos (quod deinceps sua-dere conabimur), facile intelligis causam erroris losepbi. Teneamus ergo serinonem , de quo loquitur Angelus , esse decretum Artaxersis Longimani.

Quaestiones, quas tractandas dicebamus pro recta intel-ligentia huius v. 25. et seq. hae sunt: estne unus Messias, au plures, alter spectans ad 7. hebdd. alter ad alias 02. V — isti duo numeri 7. et G2. se excipiuntne in una serie, an potius simul ab initio currunt? — hebdomadae istae suntne

V.vnCIXIUM DAXIELIS

continuae, an intra se interpolatae. Veniamus ad primam ex his, quae post praecedd. est 3^:i.

Sit ergo quaestio tertia, quotuplex heic sit Messias. Dn-plicem esse recentiores plures inter Protestantes contendunt, ducti his argumentis.

a) Quia ntroque in loco nomen Messias caret articulo: ideoque reddendum een Messias, een Gezalfde, non Je Messias. Favet Theodotion, qui priore loco reddit /oiaroc, altero yjit\'c/Kt: censuit scilicet de differentibus subiectis agi.

h) Quia duplex series annorum discernitur, altera 7. hebdd. altera 62. hebdd. et pro utraque quidam Messias statuitur. Vis argumenti, pront a praeced. distinguitur, est in hoc sita, quod duplex hebdomadarum series discernatnr: id vero probatur 1) ipsa formula 7. et 62. quae secus, prorsus insolita cum sit, ratione sui careret; 2) distinctivo accentu athnach posito sub v. septem: quo fit ut seqq. hebdd. 62., quemadmodum aliam sententiam inchoant, ita ad aliam distinctam epocham, alium Messiam pertineant.

Monendus est lector quod conferenti interpretationes veterum (apud Hieronymum in h. 1.) et recentiorum catho-licorum (apud Calmet diss, cit.) patet nihil esse definiti in hac determinata quaestione; sitne, secundum litteralem seii-sum, unus an duplex Messias, üuplicem esse quemadmodum docuit Eusebius, ita et Harduinus censuit, qui secundum sensum typicum tantum refert vaticinium ad lesum D. N.: quam opinionem non improbat Calmet, quamvis non am-plectatur. Ecclesiae communis sensus habet: agi in integro vaticinio de lesu Salvatore eiusque tempus indicari: cetera studio interpretum permissa sunt et scientifice resolvenda. Agamus ergo quaestionem scientifice. Proponimus argumenta pro sententia negante duos heic esse Messias, tum affe-remus solutionem argumentorum priorum: si collatis omnibus , constabit vehementiorem vim inesse argumentis sen-tentiae negantis, haec erit praeferenda.

Argumenta negantis sententiae simt quatuor. 1. Si Messias, priore loco enuntiatus, est alius a se-

C. IX. VERS. 25. QÜOTUPLEX MESSIAS.

quente; ipse est terminus prioris seriei hebcld.: idcirco post illud Athnach alia narratio exorditur, alterius rei futurae alia praedictio. Haec est sententia adversariorum. lam vero, si ita est, restitutio et aedificatio Jerusalem, iuxta Angeli verba, incipiet post 7. liebdd. elapsas: nam ea memoratur post enuntiatas hebdd. 02. ideoque intra earum tempus collocatur. Atqui hoc prorsus falsum esset. Nam historice constat restitutionem civitatis statim cepisse ab exitu de-creti, non postquara ab eo exacti essent anni 49. = 7. hebdd. Cf. Nehem. II. seqq. ttaque in hypothesi, quam non pro-bamus, mentio restitutae urbis facta füisset piius, cum de 7. hebdomadis senno erat, non cum iam ad aliam seriem transitus factus esset et de hac senno institutus. Vel aliis , verbis; falsum est, post illud athnach, a nominatis 62. hebdd. initium fieri alteri sententiae et sic duas epochas distingui; nam ibi illud narratur, quod reapse contigit currentibus primis septem hebdomadibus. At si unus sit simpliciter numerus 7. 02. = 09., tunc omnia cohaerent. His primum enuntiatis, refert deinde quid inter hoe spatium temporis sit futurum, et rursum aedificabitur etc. Perperam vero vel absurde negares his verbis de restitutione civitatis in-censae a Chaldaeis esse sermonem (Keil p. 311.); nam de-cretum Artaxersis hue solum respiciebat et circumstantia memorata ab Angelo aedificationis murorum et portarum in angustia temporis, quae historica est, hanc ipsam aedi-ficationem sistit. ütique cum hoc non cohaeret quod duae sint epochae distinctae; quae ratio est cur hoe ipsum negemus.

2. Nullus est historice Messias, qui designari valeat in fine 7. hebdd. Perpende agi, quod iam monuimus, de eo, qui sit Unrtus Princep*, non de aliquo, qui sit tantum unctus in principem. Tum perpende quod is, in hypothesi, quam impugnamus, venturus esset non intra 7. hebdd. nee aliquo tempore post illas, sed statim ac illae essent exactae: usque ad Christum Ducmn hebdornades s.\'ptun. Itaque quis iste est? Plures profecto fuerunt excogitati: Cyrus , Zoro-

VATICIXIUM TUXIELIS

babel, lesus hiiius aequalis. Esclras (cf. Calmet 1. c. et Keil) etiam Alexander M. (Gesenius Thes. p. 825. quamvis vi-deatur de secundo loqui).

Verum 1. Cyrus non est Unctus Prineeps, sed ad summum unctus in Principem, h. e. Princeps: qnod significafc Isaias XLV. 1. Zorobabel non est Unctus, lesus eius aequalis non est princeps, Esdras quoque non est princeps. De Alexandra idem die ac de Cyro.

2. Cyrus, Zorobabel, lesus, fuerunt ante decretum aedi-ficandae urbis; Esdras erat ea aetatf, qua condebatur decretum. Alexander imperium Persarum dele vit anno a. Ch. 331. ideoque a morte Artaxersis (425.) ut id nunc suma-mus, anno 95., paulo post lerusalem ingressus. Non ergo venit in line annorum 49. a dato decreto.

Si in dubium vocas terminum a quo, statutum in decreto Artaxersis, reliquum erit ut confugias ad vaticinium Isaiae. Atqui a vaticinio Isaiae, si alligetur etiam anno 699. a. Ch. (cf. supra), ad Cyrum currunt multo plures quam anni 49. Cyrus enim cepit regnare in Perside anno a. Ch. 559.: anno 538. Babylonem cepit, panlo post ludaeos dimisit. Annus vero 49. ab anno 699. incunit in annum 651. quo nondum Cyrus natus erat. Si autem tam Cyrus distat ab eo termino, multo magis distabunt ceteri eo posteriores. Opus vero non est ut id experiamur in aliis vaticiniis aut decretis, quia, ut iam vidimus , ea non spectant ad aedificationem urbis. Id per satis est ad demonstrandum hoc pacto non duos esse Messias: si enim prior non exstat, nequeunt esse duo. Ni-hilominus, ut plenior sit demonstratio, ostendimus quoque quod si seriem 62. hebdd. dedueere velis immediate ab exitu decreti, neque tunc alterum Messiam reperis in fine earum. Dico: in ea hypothesi; quia si successive accipias 69. hebdd. reperis ntique in earum fine Messiam occisum , quae est nostra affirmatio: sed sic manet iugiter unum esse Messiam, eo quod prior in fine 7. hebdd. nullus sit, ut vidimus.

Loquamur ergo in hypothesi, quod et 62. hebdomadae incipiant ab anno decreti, qui est annus 20. Artaxersis

C. IX. VERS. 25. QÜ0T17PLEX MESSIAS.

(Nehem. II. 1.). Quoniam, ut videbimus, duplex assignari potest initium regni Artaxersis, disputemus secundum utrum-que. Initio ducto a morte Patris (a. Ch. 465.) annus eins vige-simus est annus 44G. a. Ch. Si ab hoe anno incipiant fluere 62. hebdd. = anni 434., sistis in anno a Ch. 13. Atqui hoe anno nullus Messias, nisi forte Herodes, multo post defunctus.

Alterum initium regni Artaxersis probabiliter circa annum 473. a. Ch. (cf. pp. 97. 98.) undo annus vigesimus foret annus 454. es quo decursis 62. hebdd. annus earum postre-mus est annus 21. a. Ch. in quo pariter nullas Messias.

Quod si rursus exordiri velis banc alteram seiiem anno-rum a vaticinio Isaiae: numera ab anno a Ch. 699. annos 43-1. postremus horum erit annus a Ch. 266. Atqui circa hoc,, tempus regnante in Syria Antiocho Sotere (a. Ch. 281.— 262.), nullus profecto Messias. Patet autem quam immerito quidam cogitaverint Oniara sacerdotem aut ludam Macha-baeum, qui seculo post floruerunt (Onias occisus anno a. Ch. 168. cf. Patrizi in Machab. ad c. IV. 23.-34. ludas Macha-baeus anno 161. occumbens in praelio), ut in nulla hypothesi vel unius aut duplicis Messiae, vel unius seriei hebdoma-darum aut duplicis seriei possit eis alicubi esse locus. Atque hoi est secundum argumentum contra duplicem Messiam.

Argum. 3. Titulus bic Unctus Princeps = Sacerdos Rex, simpliciter usurpatus ad personam designandam, nemini competit nisi vero Mesviae in T. V. exspectato. Fac duos esse Messias heic. Verus xar tïox\'l¹\' Messias venturus esset post 7. hebdoraadas: quis esset alius post eum venturus exactis 62. hebdomadis? Oporteret primum indefinite ac-ciperc numerum annorum contentornm in 7. hebdomadis; sed praeterquamquod id omnia tenebris obvolvit, adhuc quaerendus esset alter Messias tanto longiore tempore post priorem venturus. Nonne haec ipsa confusio rerum et idea-rum ostendit frustra duos Messias quaeri?

1\'. Argumentum. Si duplex est Messias, nullus est Messias verus, Salvator humani generis: ratio est quia moraliter repugnat eum eodem modo alteri connumerari: at si in ista

YATICIXIUM DANIELIS

serie hebdomadarum, nullus est verus Messias, profecto in iis nou sunt obtenta ea bona, quae ab initio vatieinii Angelus promisit consecutura, vel ea erunt ab alio, quam a vero Messia exspectanda, quae ambo absurda.

Haec argumenta, potius quam pbilologica, sunt logica, ex serie idearum pront verbis exprimuntur in toto contoxtu desnmpta, sunt et realia, pront in ipso ordine rerum osten-dunt quid non potnerit a loquente dici, supposita eins ve-racitate et scientia. Cnm baee argumeutandi methodus ad rectae rationis normam exacta sit; nam solis vocabulis in-haerere grammatice, sive verus sive falsus sive idoneus sive ineptns sensus extundatur, cum in interpretatione cuius-libet serii scriptoris tuin potissimum in interpretatione Verbi Dei perversum est: non licet buiusmodi argumenta conte-mnere, nisi contraria habeantur validiora. Concludes ergo, quod stante veritate vatieinii, nequit duplex esse Messias.

An contraria argumenta gaudent eadem vi? Minime. Sane 1) absentia articuli non prohibet de una determinata persona sermonem esse. Quid enim primo, si dicam sermonem Angeli esse poeticum ? in poesi autem licet omittere arti-culum, qui in prosa, ob subiecti determinationem, adbibe-retur (Gramm. Gesenii-Rodiger § 107.). Praeterea ipse Daniel alibi articulum omittit, ubi, appellativo nomine, de determinata persona loquitur. Cf. XI. 22. ubi rvD t:: dux foederis, determinata persona est, rex Aegypti tunc temporis exsistens , modo tamen indeterminato proponitur: forte et quot;VIII. 13. enp, quod non quodlibet sanctum, sed Sanctuarium esse videtur.

Scilicet tertio negamus rectam esse banc consequentiam: nomen indeterminate h. e. absque articulo ponitur: ergo utroque in loco alter et alter est Messias. Ratio enim bnius consequentiae est, quia utroque in loco nomen valet aUqais Metsias, qui nequit idem utrobique intelligi. Dubito an aequi-vocatio sit in boo syncategoremate aliquis (quod non bene respondct articulo indeterminato nostrorum idiomatum): di-camus simplicius quod est; in utroque loco subiectum, de quo

C. IX. VEHS. 25. QUOTUPLEX MESSTAS.

est sermo, indeterminate proponitur. Atqui non licet inferre subiectum esse aliud et aliud, nisi demonstres fas nunquam esse subiectum unum determinatum, quod solum menti lo-quentis obversatur, efferre in oratione modo indeterminato: si enim id fas est, fas erit etiam bis id facere nec exit consequens plura esse diversa subiecta, de quibus quis loquitur. lam vero certum est, ipsam loquendi legem in lin-guis habeniibus articulum, identidem pati ut res sen persona determinata exprimatur indeterminate, cum ex contextu obscurnm esse nequit rem vel personam determinatam esse, ld apud classicos graecos valere constat. A pud Hebraeos usus articuli (ait Gesenius Gramm. cit. § 107.) generatim iisdeni legibus regitur ac apud Graecos et Germanos. Cf.,, e. g. Isai. II. 3. lerem. XXV^TII[. 18. Zeph. III. 4. Agg. II. 11. ubi nomen min de lege Moysis dictum, caret articulo. Pariter loan. IV. 25. Mfaalag caret artic. et certum tamen Messiam designat. Porro in hoc contextu Danielis patet quod post tot promissa bona 24., quae Daniel noverat exspectanda a solo filio bominis (VII. 13. 14.), cui iam Messiae nomen factum fuerat (Psal. II. 2.), in boc, inquam, contextu nomen deinde ingestum Messiae, valebat Danieli personam determinatam repraesentare: quo posito fas erat ntique utroque in loco eandem personam indeterminate efferre. Igitur sufficiens ratio omissi articuli in nostra sententia reddi potest.

Quod spectat ad Tbeodotionem, cum ipse erraverit, reddens /ointHt pro nvs, vim non habet eius auctoritas hoc in loco.

Quoad alia argumenta, fatemur parum nos moveri mas-soretico Atbnach. Nam praeterquam quod non semper notat divisionem membrorum orationis (cf. 1. v. Genesis), quid tandem haberemus? Massoretas censuisse et si vis eos se-cutos morera suae gcntis, ludaeos a longo tempore consue-visse ita legere hunc locum, ut ibi ad v. seplcm pausam facerent.

Haberaus scilicet interpretationem iudaicam Indus loci. At quo iure exigis a Christianis ut interpretationem huius loci discant a ludaeis, qui nihil de toto vaticinio intelle-

VA.TICINIÜM DAXIKTiTS

xerunt? Licet itaque hoc in loco massoreticam industriam insuper habere.

Restat tertium argum. desumptum ex divisione hehdo-madarum in 7. et (32. Solet adverti hand esse alienum a more ludaeorum numerum quemdam exprimere indicatis certis eins partibns et provocatur ad Ezech. XLV. 12. di-centem; 20. sieli et 25. sicli et 15. sicli faciunt mnam, pro eo nt diceret GO. sicli. Sic potuit Angelus loco 69. dicere 7. et 62. Dubito an exemplnm sit ad rem. Fieri enim potest quod illis partialibus numeris, in quos Ezechiel di-vidit 60. siclos, responderint totidem minores monetae apud ludaeos in captivitate: etsi alia notitia huiusmodi monetae nobis non suppetat. Tunc enim ratio erat Ezechieli ita sup-putandi valorem unius fivag. Pnto aliud responsum afferri posse et quidam duplex. Primum, cur Angelus ita distin-xerit, haec esse potuit ratio. Enumeratis hebdomadis, duo memorat Angelus: aedificationem civitatis et occisionem Messiae: eodem pacto hebdomadas in duas tribuit partes alteram respondenten! aedificationi civitatis, alteram, quae terminatur in morte Messiae. Dices aedificationem civitatis factam esse intra dies 52. Respondeo hoc fuisse opus con-structionis murorum et portarum, sed ceteris ad comple-mentum et ornatum urbis pertinentibus multo plus temporis certe impensum^ fuisse, cum nihil cogeret festinationem. Porro, ut vidimus, do utraque re loquitur Angelus. Ergone aedificatio completa civitatis duravit annos 49. V Fateor me nescire: sed tu nostine aliquid melius? Hoc unupn scio: tantum tempus hand esse nimium pro restitutione Integra civitatis, quae nec opus erat ut continua esset, sed ve-risimiliter frequenter intermissa fuit cessantibus operibus. Alterum responsum. Angelus voluit indicare Danieli hebdomadas esse non dierum, sed annorum. Sane series he-bdomadarum, cuius una pars sint 7. hebdomadae, iam meuti time sistit praesens seriem lubilaeorum, quorum singulae partes septem hebdomadis annorum constabant. At nulla erat series hebdomadarum dierum, cuius una pars, usu

C. IX. VERS 25. AM HEBDD. SEXT SüCCESSIVAE. 93

sanclta, essent 7. IieMomadae. Ut ergo Daniel ad hebdo-madas annorura, quales in serie lubilaeorum occurrebant, animum adverteret, partem earum primam distinxit Angelus, 7. hebdomadas. Puto er gt;\'o rationem sufficientem datara esse

O

liuius divisionis.

At si ita est, ut una reapse tit dictio: usque ad Christum ducem hebdomades septem et liebdomades sexaginta duae, h. e. G9. cur deinde repetens dixit; et post 02. hebdomadas occidetur Messias, nou vero post 7. et 62. vel 69. (Keil)?

Quia nempe illud pont non refertur ad initium hebdo-madarum sive ad decretum, ut ab illo post tot hebdomadas sit oceidendus Christus: sed refertur ad immediate prae-cedens, h. e. restitutionem et aedificationem urbis, cui Angelus primum septenariura assignavit, ideoque et ad illum septenariixm refertur, ut ab eo post. 62. hebdomadas sit Christus oceidendus.

Modo si comparalio fiat inter argument» sententiae af-firmantis duplicem Messiam et argumenta negautis, censeo manifestum esse haec esse effieaciora et idcirco in hac sen-tentia acquiescendum.

lam si Messias est unns, Messias Princeps, quis iste erit nisi quem ludaei praestolabantur, qui in N. T. vocatur Messias (loan. I. 42. IV. 25. 26.) per quem ea perucienda erant, quae Angelus ab initio v. 24. promisit? Est ergo cur verbum rnr iuterpretemur e.vscindetur, occidetur, cum vuig.; ita euim verus Messias a conspectu hominum ablatus est. Sed opus est alias expedire superius propositas quae-stiones.

Quaestio igitur quarta foret: an istae hebdomadae, 7. et 62. se excipiant, an potius una ab initio currant. Sed iam quaestionem banc solvimus in q. praeced. ostendentes, quod in tali hypothesi (quae hoc ipso duplicem Messiam expo-sceret), nullus eventus realis responderet vaticinio. Praeterea mentio facta 70. hebdd. postulat eas esse success!vas; secus falsa notio ingereretur: at 7. et 02. respondent illis ut earum explicatio : ergo.

VAT1CIN1UM DANIELIS

Sit ergo quaestio quinta: succedunt ne sibi hae hebdomadae absque interruptione, an sunt interpolatae ? lam apparet successionem immediatam requiri, nisi ipse Angelus pro certo eventu signi ticave rit cogitandam esse vel cogitari iure posse separationem: id enim per se exigit formula: 70. hebdomadae: secus lieeret ire usque ad finem mundi et ultra.

Ratio autem non levis dubitandi est quod Messias dica-tur occidendus post 62. 7. = C9. hebdomadas; nempe in fine earum vel statim ac eae exactae sint: liunc Messiam ponamus esse lesum D. N. Tuin septuagesima hebdomada reservatur excidio urbis v. 27. atqui baec ultima hebdomada distat a fine G9quot;^! longo spatio temporis; nam excidium urbis accidit anno 42. a morte Salvatoris. Scilicet si a de-creto Artaxersis ad mortem Messiae sunt hebdomadae 69. ab eodem decreto usque ad excisionem urLis et templi sunt hebdomadae 75. completae, nam anni 42. simt reapse G. hebdomadae annorum. Angelus tarnen non dixit 75., quod profecto integrum ei erat, sed 70.: distraxit proinde po-stremam hebdomadam a praecedentibus. Hue itaque redit difficultas: in nostra quoque hypotheamp;i, quod Messias sit unus isque lesus, oportet 70. hebdomadas enumerare ita ut una certe longo intervallo temporis distrahatur ab aliis: atqui si id valet in una, cur non licebit et in aliis suspi-cari ? Porro si id liceat, nullum superest ratiocinium cer-tum pro tempore adventus Messiae determinando atque integrum est quoque coniectare quod 69\' hebdomada non-dum advenerit. Quocirca tandem frustra laboramus in ex-piscando sensu huius vaticinii.

lam prima fronte apparet quam sit contra rationem talis hypothesis, quae serium sermonem Angeli commucat in ludricum aenigma. Quid enim venit Gabriel manifestare DanieliV Obiectum eius sermonis est directe tempus: 70. hebcld. dec ret ie sunt: at si singulae possunt ab invicem di-sterminari spatio, quod non definitur, cuius quaeso temporis notitiam impertivit Angelus Danieli et per eum ceteris? nam et pro aliis haec revelatio facta est. Quocirca quae-

C IX. VERS. 25. AN HEBDÜ. SINT COXTIXUAE.

reiula interpretatio quaedam, non quidem ex arbitrio, sed sensui verborum conformis. Duplex autem se offert explicatie. Prior est, negans hebdomadam , de qua in v. 27. spectare ad enuneiatas 70. Nam quod tanquam finis earum exhibetur, totum completnm est in morte Messiae. Mors vero Messiae, quae post hebdomadas 69. accidere debebat, accidisset reapse in initio hebdomadae 70^ae:porro baec lieb-domada inchoata, ipsa est postrema tujv 70., quae eo ipso indicatur quod Messias dicatur occidendus pont 09. hebdomadas. Quia autem enumeratio facta est per hebdomadas annorum, haec ultima, quamvis solum inchoata, accepta est pro plena, quod non est alienum ab enumerationis me-thodo. Haec explicatio nonnullis est obnoxia difficultatibus. Nam primo hebdomadae dicuntur defmitae super populum et urbem : quocirca ea hebdomada, qua fata populi et urbis complebuntur (v. 27.), non est distrahenda ab illis 70.: deinde mentio explicita hebdomadae (v. 27.) facta in sermone, qui directe est de hebdomadibus 70. postquam solum 09. sunt memoratae, inserit sponte illam istis.

Quapropter esto alia solutio. Conceditur hebdomadam v. 27. spectare ad 70. et esse postremam ideoque ab aliis distractam, sed una negatur licere similem distractionem suspicari quoad alias hebdomadas. Sane diximus baud fas esse suspicari interpolationem, nisi ipse loquens significet se id permittere. Atqui dici quidem potest Angelus permit-tere separationem postremae hebdomadae ab aliis, eo quod eius mentionem faciat post interiectum sermonem de va-stitate urbis et templi, quacum propterea hanc postremam hebdomadam alligat, ut idcirco implicite affirmet earn fore ut excurrat, cum haec fient. At quoad alias, quin significet se permittere, positive excludit interpolationem. Ratio est, quia hebdomadas G9. (7. 62.) intra duos terminos con-cludit, decretum atque mortem Messiae ideoque reapse perinde est ac si diceret: a decreto ad mortem Messiae excurrent hebdomadae 09.: atqui qui ita loquitur, sistit spatium temporis continuum: ergo. Dicendus est nimirum

VATICmUM DANIELIS

Angelus fuisse potissimum sollicitus de tempore mortis Messiae clesignando, quae post 69. hebdd. ab eo decreto erat futura: numerasse vero 70. hebdd., quia praeter hoe tempus alia hebdomada restabat civitati fatalis, qnam tamem bene cavit in expositione vaticinii nectere immediate prae-cedentibus: voluit autem numerum 70. retinere, forte quia respondebat anris 70. captivitatis.

Nunc integrum est principalen! quaestionein plenius de-finire: quis sit iste Messias. Tam monuimus quod si ab aliquo anno regni Artaxersis, puta anno a. Ch. 454. U. C. 300. (su-mamus hanc epocliam, quia semper crescendo fluit), descendas annos 483. = 09. hebdd. incidis, com.prehenso in eimmeratione eo anno 300° in annum (J. C. 782. qui est annus 29. aerae vuig., insignis consulatu Duorum Geminorum, Christi U. N. emortualis. Quoniam vero istae hebdomadae decurrere in-cipiunt a Nisan, quo mense datum est decretum (Nehem. II. 1.), si eae exordiantur a Nisan anni ü. C. 299., desinunt 69. hebdomadae ante Nisan anni 782. et Christus, in Nisan mortuus, reapse post eas occisus est. Annus ergo, a quo incipiunt decurrere 69. hebdomadae, h. e. annus decreti, esset annus U. C. 299. a Nisan, qui annus incidit in re-gnum Artaxersis Longimani , auctoris decreti. lam vero Salvator noster vere habitus fuit ut Messias et ipse talera se professus est loan. IV. 25. 26. per eum autem universum mundum ea bona consecutum esse, quae Angelus ab initio vaticinii futura praedixit ac consequenda intra 70. hebdomadas, fides Ecclesiae christianae iam a 19. seculis tenet. Porro circa hoe tempus nullus alius Messias designari potest, qui haec mundo praestiterit et cuius mors sive de-sitio distet annos 483. ab aliquo anno regni Artaxersis, a quo regno fluere debent hebdomadae. Ergo Messias pre.e-dictus ab Angelo ipse est lesus Salvator.

Restat tarnen difficultas , quae , ceteris concinentibus, nequit esse reapse nisi difficultas. Certus est annus, a quo exordium sumunt hebdomadae, h. e. annus vigesimus Artaxersis (Neh. II. 1.): iam vero Artaxerses post patrem

C. IX. VERS. 25. QUIS ANNUS 20quot;\' ARTAXEUSIS. 97

Xersem regnare cepit anno U. C. 289. (a. Ch. 465.) atqui annus vigesimus liuius regni nou est annus 299. seil 308.: ergo ratiocinia nostra non bene proceduut. Oporteret scilicet annum primura regni Artaxersis esse 230. (a. Ch. 474), ut eius vigesimus annus esset 299.

Difficultatem liane sustulit Petavius (Doctr. Temporum L. X. c. 20.). Ponamus nempe duplex i\'aisse iuitium regni Artaxersis, alterum una cum patre, alterum a morte eius. Ex utroque licebat annos numerare, quemadmodum e. g. loseplius facit quoad annos Heroclis.

Hypotliesim liane non esse arbitrariam, sed valde proba-bilem demonstrare oportet. Probabilitas partim intrinseca est, partim et praecipue extrinseca, utraque simul iuncta evadit vera probabilitas non intimi gradus.

1. Alienura non erat a more regum Persarum associare sibi iilios in regno. Ita Cyrus dicendus est associasse sibi Cambysem, si vera narrat Ctesias, nimirum Cambysem regnasse annos 18.; a morte enim Cyii Cambyses regnavit solum annos 7. et menses 5. Xerses quoque una cum Dario patre regnavit (Herod. IV.): forte et Artaxerses Mnemon aliquot annos cum patre (cf. Petavium Doctr. Temp. X. 30.). Quid mirum si Xerses post Salaminiam cladem non nimis acceptus suis, ut si hi regnoque consuleret, filium sibi as-sociavit Artaxersem V

2. Plures scriptores, Diodorus Siculus aliique vetustiores, quos citat Plutarcbus, referunt Themistoclem confugisse ad Xersem. Thucydides vero (Lib. I. 137.) scribit ïhemisto-clem litteras dedisse ad Artaxersem f. Xersis recens re-gnantem ogt;c fiaaiXta \'Jorastoitjv ror Séo\'êov vewgvl fiaai-/.evovia: ubi vides confusionem nominum non habuisse locum. Cum Tluxcydide facit Charon Lampsacenus. Etsi vero Plutarchus dicat hos duos asserere Themistoclem adiisse Artaxersem, mort no Xerse, banc circumstantiam ipse de suo posuit coniectando: nam Thucydides id profecto non dicit. Imo credimus non potuisse dicere. Nam non potuit ignorare annum, quo Themistocles ivit in Persidem neque

PALM, V. D. \'

VATICIN\'IÜM DA.NIELIS

ignorare annum mortis Xersis, cuius consilia et molimina Graeciam imiversam continue explorare oportebat. Porro ab anno, quo Tliemistocles Persidem petiit adhuc 7. reliqni erant vitae Xersis. lam vero Thucydidis sententiam non spernendam, imo tenendam e.sse docet Cornelius Nepos, qui in Thucydidis it sententiam, bac motus ratione: »quia aetate proximus erat et eiusdem civitatis.quot; Sed neque negandum est, quod plures historici affirmant Themistoclem ivisse in Persidem. vivo Xerse, quod neque Thucydides negat. Con-cilianda ergo haec sunt: obvia autem conciliatio est, quod vivente Patre Artaxerses regnaret e Persarum consuetudine. Imo id Thucydides implicite affirmare dicendus est, si non ignorabat annum mortis Xersis. Quo autem anno ivit in Persidem Tliemistocles V Diodorus Siculus id refert ad annum 2ⁱⁿ Olymp. 77quot;, qui respondet anno U. C. 283. Eidem consentit Cicero (Laelins. 12.). qui affirmat Coriolanum (qui ad Volscos confugit anno U. C. 263.) confugisse ad Vol-scos annos 20. antequam Tliemistocles se reciperet ad Persas. Itaque anno U. C. 283. Tliemistocles litteras ad Artaxersem dedit. Hic autem tune vfwort\' regnabat. Non licet utique definire quando eius regnum ceperit; sed certe si ab anno 280. regnabat, h. e. a tribus annis, nee forte completis, expressio Thucydidis veuxfei vera foret.

Itaque a) vere probabile est Artaxersem regnasse cum patre et regnasse iam tum cum Tliemistocles in Persidem ivit anno 283. U. C. Impugnata quidem fuit haec opinio a non paucis: sed et Keil, qui ea opus non habet, fatetur negantia argumenta non magis valere quam affirmantia: b) haud improbabile est cepisse Artaxersem regnare cum patre anno 280. Quapropter vaticinium postulans ut regni Artaxersis initium alligetur anno U. C. 280. nulla vera premitur difficultate: nisi demonstres reapse falsa esse, quae hactenus disputavimus. Ut enim tueamur id quod aliis ar-gumentis effecimus, sufficit, si in re historica non satis eliquata, probabilia afferamus.

Ei vero, qui nobiscum sentit Messiam luuic esse lesum

C. IX. VERS. 25. QXJIS AXXUS 20quot;\' AUT.VXERSIS. VERS. 20. 09

D. N. eiusque annum emortualem notari, profecto non licet hebdoinadarum seriem deducere ab anno 20. Artaxersis post mortem patris. Nam ab anno ü. (\'. 308. (cf. sup.) clesineres in annum 790., cui nemo probabiliter alligavit mortem Sal-vatoris. Solet enim vagari annus eins emortualis inter annum 29. asrae vuig. U. (\'. 782. et annum aer. v. 33. U. C. 780. Cf. Patrizi Evangg. L. lil. Diss. XIX.

Nondum tamen declaravimus verba, quae liane partem absolvunt i¹? quot;Xi, quae Vuig. paraphrasi longa usus reddit; et non erit eins popnln.s, qui cum neyafnrus eM. Ea formula non perinde est ac urx non (est, erit,) \'die; quod tamen accepisse ot ó videntur (xcd orx tnrc.i): neque to ••n tan-quam X? accipiendum. To rx complectitur verbum sub-stantivum: non est {erit, fait)\', ideoque; non ext. ei. Quaestio est, quodnam sit subiectum huius verbi, non est. Nequit esse Messias, ad quem e contrario refertur pron. ei. Subiectum proinde ex ellipsi supplendum, non tamen ex placito, sed quod contextus suggerit, ut Keil recte monet. Cui libenter as-sentimus, subiectum supplendum non esse aut populum, aut propaginem, aut sequaces, eo quod ad huiusmodi interpretati-ones contextus, saltem immediate, non provocet. Assentimus quoque subiectum heic non expressum, relinquendum esse in sua indeterminata universalitate: nihil est ei quod inesse deberet, secundum scilicet dignitatem suam h. e. Messiae: nempe non erit ei quod e dignitate Messiae ei esse deberet. Quod ita est tamen intelligendum, ut non negetur quidem ei ontologice dignitas Messiae, ac si amittere earn aliquando debeat respectu quoque populi sui, sed affirmetur solum euni amissurum penes suum popnlum banc dignitatem, quatenus populus suns eum, immerito quidem, repudiabit. Ex hac autem interpretatione negamus sequi quod v. mr\'¹ non sit de morte violenta accipiendum. Nam verba : non est (sen erit) ei, non sunt exegesis huius verbi, sed docent id, quod erit consequens. Atqui repudiatio Messiae facta a populo, quin excludat, potius includit eiusdem mortem ab eodem populo procuratam (loan. XIX. 15.16. Matth. XXVII.

VATICIXIÜir DAXIELIS

25.). Si haec teneantur, liquet paraplirasim vuig., etsi li-beram satis, idem tarnen quoad sensum dicere, quod postulare videtur formula hebraica, dummodo verba: non er it eins pcpnlus, nou accipias tanquam significantia populum desi-turum simpliciter, sed desiturum ei h. e. Messiae.

Sequitur alia pars v. 26. Et civitatem et sanctuarium dis sip a hit populus cum dace ventnro: hebr. dissipabit nTHJquot; vastahit, perdet: populus cum: videtur Hieronymus bis le-gisse cgt;; qnamvis sensus tandem sit idem. Theodotion semel legens dedit avv, ita ut quodnam subiectum censuerit verbi diet(fiïegel difficile sit divinare, cum vocem praeced. quot;TS interpretatus sit yoTdita. Reapse cj? semel occurrens est subiectum verbi vastahit: cur non putemus subiectum verbi esse praeced. Messias, mox patebit. Populus ergo ducis veu-turi vastabit civitatem et sanctuarium h. e. templum.

Quis iste dux seu princeps vcnturus TJJ? lam Messias appellatus est TJJ v. 25. Appositum «an non valet simpliciter: qui venturus e.st aliquando, qui futurus est, ui eius nimirum futara exsistentia, futurus adventus significe-tur; nam quaecumque hele dicuntur, sunt futura: cur ergo de illo solo boe notaretur\'? Quae est ratio cur non censea-mus heic Vespasianum vel Titum denotari. Sed xan o èq-yjintvoi est appellatio propria Messiae (Matth. XI. 3. loan. VI. 14.), qui est Rex promissus, ludaeis exspectatus. Populus autem huius Principis venturi seu Messiae, est populus Romanus, non tantum quia is ultionem Messiae, veluti eius minister, exsequetur, sed praecipue quia in medio eius populi dominaturus est Messias, secundum id, quod iam praedictum erat in Ps. CX. 3. (cf. Patrizi Cento Salmi ad hunc Psal.) Certe neque dux est Antiocbus Epipbanes neque populus hie sunt Graeci aut Syri; nam vastatio, quae heic praedicitur alia est ab ea, quam aetas macbabaica vidit: quod quidem in sequentibus siugillatim suo loco demon-strabimus.

Et finis eius vastitas. \'vpi: pronomen 1 nequit, aiunt, referri ad T? urbem; quia baec vox, excepta forte aliqua

c. ix. verss 26. 27.

vice , est feminina: neque ad unp sanctuarium; nam cur de solo templo et non etiam de civitate haec praediceret Angelus? Refertur ergo ad ducem praedictum: finis eins in erundatione (Keil), allusione facta ad id, quod Pharaoni contigit. Cum exundatio torrentis cita sit et ex improviso adveniat, sensus tandem foret: exitinm eius praeter exspecAationem erit (Rödiger Thes. Gesenii ad h. v.). Leve est fundamentum liuins macliinae, quae in eum finem con-structa est, ut hue Antioclius, velit, nolit, introducatur.

Cur enim 1) suftquot;, i non construetur cum proximiore ttnp et per Zeugma cum praeced. Ty? Cur 2) non possit reddi neutro sensu: finU eius rei (Hengstenberg)? Quemadmodum enim pron. Nin »personam remve demonstrat modo memo-ratam vel ex praecedentibus sat notamquot; (Gesenius Thes. p. 368.), ita et ei respondens suff. i valebit idem praestare. Ex alia parte sermo heic est de vastatione facta a Romanis, quorum imperator (si eum velles esse qui heic vocatur dux) non periit in exundatione. De tali vastitate civitatis et templi sermonem heic esse, modo satis sit demonstrare ex eo quod haec consequuntur tempus , quo Messias apparuit et a suis derelictus fait. Sensus ergo est: et finis eins rei (civitatis et templi sen potius vastationis utriusque) inevitio ine.vspectato, divinitus immisso.

Et post finem helli statut a (h solatia: hebr. sunt duae sententiae; et usque ad finem helium, bellum scilicet usque ad internecionem, ad excidium (gentis nimirum): dccretum ruinarum: nïinj d\'cirta , partic. femin. neutraliter usur-patum ])ro abstractor decretum constr. cum seq. Ruinae ergo decretae , decreto nempe efficaci. absoluto , ideoque ruinae irreparabiles. Omnis sententia hue redit: Et civitatem et sanctuarium perdet p^r)p\\dus Principis, qui venturus est: finis hnius perditionis in e ritio ine espectato: bellum usque ad e.v-ferminium, ruinae irreparabiles. Haec sane non congruunt aetati machabaicae.

27. Confirm ah it autem pactum rnultis hehdomada una. Subiectum verbi opus non est aliunde petere: nam non est

VATICmCJI DANIELIS

cur neges esse hoc: hehdomada una, per prosopopoeiam. Neque id prohibet actio verbi, quae exigit pro subiecto personam (Keil): id solum osteiidit quod utique persona quaedam cogitanda est, citra figuram, auctor liuius actionis, qui auctor sumendus erit a contextu.

Hactenus vero non nisi Messias comparet.\' Qui retinentes interpretationem v. Tajn con firmabit, volunt subiectum esse Principem venturum, quem a Messia distinguunt, nesciunt dicere quid sit istud pactum atque baec confirmatio pacti ab eo peracta, praesertim postquam facta est mentio ex-cidii liuius principis, iuxta eorum interpretationem vocis U\'p et seqq. superius traditam. Teneamus ergo subiectum verbi esse Messiam, qui est et Princeps venturus. Pactum riquot;~2 Messiae alterutrum cogitare oportebit, vel vetus scilicet vel novum: utrum sit accipiendum peiidet ex interpretatione v. de qua mox.

Kt in dimidio hehdomadae de feint hostia et sacrifieium. Hebr. rursus eadem figura occurrit: et dirnidimn hehdomadae cessare faciei sacrificium cruentum et incruevtum. Sensus porro est: id quod fiet in hoc dimidio hebdomadae causa eris cur cesset sacrificium quodlibet. Cum hoc altero in loco nomen hehdomada articulum gerat, ea ipsa hebdomada in-telligitur, quae prius nominata est: dinrdium huius hehdomadae cessare faciet etc.

Nunc videndum, quo sensu accipiendum sit v. quot;pajn. Redditur utique communiter: confirmahit; Messias ergo confirm abit pactum. Id autem nequit aceipi nisi de Foedere novo, quod a Messia confirmandum erit. Et Messias quidem confirmavit pactum suum multis praedicatione apostolica. At nunquam explicabis cur Angelus id coarctet intra s])a-tium unius hehdomadae: cum eodem modo ac priniis 7. anuis confirmatum fuerit pactum novum sequentibus annis turn apud ludaeos turn potissimum apud Gentes. Praeterea cur non est facta mentio huius contirmationis statim post mortem MessiaeV Tandem haec hebdomada est ea, in cuius dimidio cessabit sacrificium: id vero non desiit intra primos

C. IX. VERS. 27.

7. aimos praedicationis evangelicae. Haec est liebclomada, in qua Messias ultionem sumpsit de ludaeis, urbe et tempio deletis. Quocirco si retinenda est significatio confirmahit, id eatenus erit intelligendum, quatenus Messias puniens liostes suos et implens quod minatus fuerat, probavit multis rais-sionem suam et veritatem oeconomiae novae. Tune vmlti in hebr. cum art. quem tarnen Theod. non legit, essent universa multitudo fidelium, opposita ludaeis, qui iis com-parati, pauci torent. Difficultas est in liac interpretatione cur dicta sit hebdomada nna: confirinatio enim haec sita esset in excidio Urbis et Templi, quod confectum est bello annorum trium cum dimidiate. Dices hebdomadam banc esse accipiendam tantum dimidiatam, propter id quod subditur: et in dimidio etc. Verum his verbis speciale tantum quid significatur pro dimidio huius hebdomadae, non coarctatur integra hebdomada prius nominata. Praeterea si haec est postrema hebdomada ex 70. cur non erit integra?

Quocirca non displicet alia interpretatio v. quam

proposuit Hitzig et probavit Fiirst in lexico manuali: ag-(jravabit (wird erschweren) pactum multis. Certe primariae significationi v. non repugnat, sed congruit notio haec angravationis. Priraitiva enim eius significatio est val ait: praevaluit: porro qui praevalet est alteri gravis, molestus, onerosus. In hiph. proinde foret aggravavit, molestum reddidit. Secundum banc interpretationem pactum est foedus vetus; mulli ol irolhn sunt ludaei Palaestinenses, qui nucleus erant nationis, oppositi aliis hac iliac sparsis.

Haec interpretatio cum historia cohaeret. quae ostendit impletum hoc pacto vaiicininm. Sane a) Urbs, cum tempio, excisa fuit anno U. C. 823. aer. vulg. 70., anno nempe 2. Vespasiani (qui regnare cepit an. 822.) die octava Se-ptembris (losephus de Bello VI. c. ult.).

b) I.abente Martio vel ineunte Aprili anni 820. cepit helium ingressu Vespasiani in Palaestinam. Ceptum enim est bellum statim ac decretum est a Nerone, post hyemem (De Bello III. c. 1. et 4.): decretum autem fuit bellum a

VATicTxnnr n.vxiELis

Nerone ac conimissum Vespasiano, cum Nero esset in Achaia sub finem anni 819. (cf. Petavium Doet. Temp. Vol. 2. in Tabula Chronol. ad hunc annum): hyems ergo,

s %! o ⁷

qua deeretum est bellum et quod eins initium praevertebat, desinebat in Martio anni 820. Hoc igitur tempore ceptum bellum, quod proinde duravit annos tres cum dimidiato: seu dimidio liebdomadae; nam a labente Martio anni 820. ad 8. Septembris anni 823. sunt anni S\'/v

Quoniam exitus huius belli et expugnatae urbis tuit cessatio cultus mosaici; hoe ergo dimidium liebdomadae (seu , absque figura , quod in eo peractum est) finem im-posuit sacrificiis.

c) Anno 4\\ ante initium belli h. e. anno U. C. 816. cepit series portentorum terribilium, quibus ludaei afllicti fuerunt, auctore Deo, in festo tabernaculorum, mense Se-ptembri h. e. bebdomada integra ante excidium urbis. Haec referuntur a losepbo (Heil. VI. 5.). übi in narratione eorum, quae quidam lesns fecit, pro lectione: fecisse id enm annos 7. et 5. mennespraeferre licet lectionem, quae a Pbotio re-fertur, annos 0. et 5. menses. Tmo id oportet, si haec, ut dicitur, ceperunt anno 4. ante bellum in festo tabernaculorum. lam ergo tune cepit esse Xudatis grave Foedus vetus, pro cuius obstinata defensione ipsi, Deo reluctantes, pu-gnaturi eraut, Deum iam sibi adversum sentientes. Hoe ergo intelligimusper dictionem afff/ravabit foedus. Incongruum autem non videbitur existimasse Deum digna esse ut prae-dicerentur, quae erat ipse facturus.

Vides bistoriam respondere vaticinio et babes beic duas circumstantias proprias ultimi excidii per Romanos. Non dicitur 1) quod gpatio dimidiatae liebdomadae cessabit sacri-ficium , sed quod dimidium liebdomadae , seu quod in eo continget, faciet cessare et quidem boe absolute dicitur, sine spe restitutionis, ut postulat etiam ultima pars prae-cedentis versus et ultima pars buius.

2) Exordium portentorum terribilium contigit anno 7. ante excidium urbis.

C. IX. VERS. 27.

Quid habes his par aetate machabaica? a) Initium malo-rum urbis lerusalem, hac aetate machabaica, capta eadem et profanato templo, fait versus finera anni graecorum 143. mense casleu (1. Machab. I. 21. seqq. coll. 2. Machab. V.ll. seqq.\\

b) Liberatio civitatis et purgatio templi anno 148. eodem mense casleu (1. Mach. IV. 36. seqq. 2. Mach. X. 1. seqq.)

Sunt ergo integri anni 5.

c) Anno 143. visa portenta, quae terrorem tarnen non incusserunt (2. Machab. V. 1. 2. cf. Patrizi in Mach. p. 89.).

Rursus spatiura habemus annorum 5.

d) Inter hos annos h. e. anno 145. decima die mensis casleu positum idolum abominationis in templo (1. Mach. I. 57. coll. 2. Machab. VI. 1.—0.). Stetit ergo tres annos solidos; nam anno 143. mense casleu purgatum templum ((5.). Sed de hac postrema re rursus in seq. v. redibit sermo. In his omnibus nou habemus quae ad septenarium et di-midium septenarii iuxta nostrum vaticinium revocentur.

Et erit in templo ahominatio desolatioins; heb. et super alain (nxeovyiov) ahominationes, va stator sen vastatio, si cum gr. et vulg. legamus absolute, quod certe licet.

yr aUi, de aedificio quoque dicitur, ut meovytov Matth. IV. 5. quod est pars extima et alta aedificii. De aedificio h. e. templo acceperuut gr. et vulg. ille reddens Itoov, hie templum.

res abominanda, de idolis speciatim dicitur , sed non de iis solis.

Participium Poel CJjrö vel est vastatnm et concrete vastatio. vel transitivam significationem habet, vastator aut quod stuporem incutit, horrendum.

lam vcro quoniam pptr solleiiini usu de idolis dicitur (plurale heic usurpatum valet t\'orte ad rei magnitudinem indicandain), Antiochus Epiplianes autem idolum in templo posuit, (fixoóóatjcrtcv fidkXvyna é^uw\'oïojc értl ru O-vaiaanj-oiov (1. Mach. I 54. gr.), hoc esse volunt fifihkvyixa, de quo Daniel heic loquitur: unde consequens forethaec omnia ad aetatera machabaicam spectare.

VATICIXIUM OVNIEI.IS

Atqui non nisi praeconcepta opinio iubet haec affirmari. Seposita quaestione: qnamdiu steterit idolum positum ab Antioclio, quia non neeessaria, evidens est discrimen inter hoc factum atque id, quod praedicit heie Daniel. BdtXvyim (quod signum lovis Olympii f\'uisse coniicitur ex 2. Mach. VI. 1. 2.) positum ab Antioclio, stabat intra aedem templi nixl to y-i\'ffiaönjqiov, aboniinationes dicuntur futurae in parte exteriore templi, super pinnacuhun. Quo ergo iure postulas Danielem bis verbis de illa abominatione esse lo-cutumV An quia alibi (XI. 31.) de abominatione Antiocbi loquitur V Quasi vero, si duplex et diversa erat futura, utramque non potuerit praedicere propbeta! Certe aetate Cbristi adhuc aliquam abominationem in loco sancto f\'uisse futuram eamque a Daniele fuisse praedictam, constat ex ipsius Cbristi verbis Mattb. XXIV. 15. Marc. XIII. 11. Cum vide rids fich\'/.vyna irjg dictum a Daniele

proplwla. stuns in loco sancto: pro quibus verbis Lucas XXI. 30. dedit haec alia, aliam circumstantiam eiusdem rei indicantia: cum vide rit is circumdari ah exercita Jerusalem. Cur ergo haec abominatio adhuc futura aetate Cbristi, non sit haec praedicta a Daniele ; cum eins verba relata ad idolum Antiocbi ineptissime factum repraesentarent, dicentia nempe esse super pinnaculum situm, quod stabat intus super altareV Vides , heic occurrere aliam notam, quae va-stationem urbis et templi, de qua nunc loquitur Angelus, discernit ab ea, quae aetate machabaica contigit.

At qualis fuit haec abominatio? quoniam VipU\' non semper valet idolum, baud necesse est ut heic de idolo co-gitemus. Patrizi (in Marc. XIII. 14.) ait esse nefaria illa scelera, quae in templo patrata sunt, dum Titus lerusa-lem obsideret. Porro, si verba Cbristi consideremus, ea abominatio fuit, quae saltern cepit ante peractam obsidionem; nam supponit, quod qui earn viderit, possit fugere ad montes. lam vero ex losepho (Bell. IV. 3. IX. 12.) discimus ante obsidionem urbis latrones seu Zelotas templum occupasse, arcem suae violentiae suarumque rapinarum constituisse, e

c. ix. vers. 27.

propugnaculis templi bellasse contra ipsos cives proliibitos adire templum et solitudinem circa illud fecisse. Haec certe fuerunt abomlnationes, vastatlo. Perpende, sis, hanc interpre-tationem suggeri ab ipso quoque loseplio (Bell. IV. 6.). Memoratis enim flagitiis Zelotarum, subdit: »Zelotae ette-cerunt, ut prophetia, quae adversus patriam fuerat concepta, exitum sortiretur. Vetus enim virorum sermo quidam erat tum urbem captum iri et loca saucta conflagratura iure belli, uli seditio invaserit et indigenarum manus polluerint sacratum Dei locum. Quibus licet fidem non detralientes Zelotae, ipsi tarnen se earum rerum ministros praebuenmt.quot; Quae haec prophetia nisi Dan. JX. 2Ü. 27 ? Cf. p. 109. Habes ergo circumstantiam excidii aetate Titi non Antiochi.

Kt usque ad consummationem et fincm pcrseverahit desolctio. Hebr. duo sunt incisa rcnnil nSr ~gt;1. Eadem dictio nS; nï\'nJi occurrit Isai. X. 23. XXVIII. 22. redditurque a vuig. consurnmatio et ahbreviatio. Reapse valent apud Isaiam con-summutam et definitum dicunturque de decreto seu sententia Dei irretractabili (cf. Vitringa in h. 1.). quot;S; Dan. XT. 16. est internecio. Licet heic duo ista nomina tanquam êv dia óvoTv accipere. Itaque et {hoe erit) m-que ad consummationem, internecv-nem de/initam sive irreparabilem: Sequitur: se f\'J-fundet super desolatum: supplendum puto relativum: (quae inteunecio) se effundet super desolatum: veluti aqua inundans absorbebit civitatem et templum et super ea quiescet. Con-suniptio scilicet irreparabilis, perpetua. Habes rursus aliam circumstantiam huius vastationis urbis, quae soli ultimo excidio congruit. Hactenus.

Nota. Usi non sumus interpretatione nZv o: causam quisque facile iutelligit. Si qua enim in parte huius ver-sionis, in hac certe valet Hieronymi sententia: »hoc unum affirmare possum, quod multum (liber bic riZv ó) a veritate discordat et recto iudicio repudiatus est.quot; Praef. in Da-nielem.

VATICINlim I) AX IEL IS

Antequam manum e tabula renioveainus, forte e re erit si relepfentes opus, quaedam iam tradita penitius scrutemnr aut certius tueamur. Duo sane sunt praecipua in luic inter-pretatione ; definitio hebdamadarum et sermo, unde initium sumunt. Iam vero sunt quibus non probatur sententia, hebdomadas esse annorum (Keil): malunt esse quid indefi-nitum sive quod nobis definire non licet: sunt et qui irri-dent deeretum Artaxersis. Oportet ergo rein accuratius per-tractare et primum quoad definitionem hebdomadarum. Itaque haec primo perpendantur. Angelus, ad Danielem missus ut emu doceat sermon 3m a Deo egressum, vult sine dubio Danielem intelligere, cum praesertim attenlionem eiusdem plus vice simplici postulet. Porro obiectum ser-monis, quem refert Angelus, directum atque praecipuum, si non unicum, erga quod attentio Danielis provocatur, est quaedam notatio temporis et circa banc versatur deeretum quod tunc a Deo egressum erat h. e. manifestatum; nam deeretum de adventu Messiae iam a longo tempore notum erat. Cum itaque Daniel aliquid novum docendus sit, hoc autem novum sit directe et praecipue quaedam notatio temporis, absona, fatemur, atque ridicula res viderc tar nobis, si deinceps Angelus, ad designandum tempus, usus esset formulis, quae nihil definitum Danieli nobisque repraesen-tassent. Ast ad aliquid definitum repraessntandum, oportebat formulam ab Angelo adhibitam respondere alicui conceptui iam insidenti animo Danielis. Is vero non noverat nisi hebdomadas dierum aut annorum: in progressu sermonis An-geli optime intellexit non agi de priori bus; apprehendit itaque hebdomadas annorum: has igitur voluit Angelus signiP,-care. Cf. quoque quae diximus v. 25. in resp. ud 3^ri argum.

Quocirca nou bene comparatur hoc vuticinium c. IX. cum aliis XI. et XII. ubi tempus circumscribitur formulis non adeo certis et definilis. Nam in istis obiectum directum ac praecipuum revelationis non est notatio temporis: imo ibi aperte significat Deus nolle se huius rei claram intelligen-tiam tradere. XII. 7.—13. atque XI. 35—40. revelatio est de

C. IX. AX TH DE HUBDOMADAE ANXORUlf.

rebus futuris, quoad tempus kl solum dicitur: mque ad praejinitum tempus: non vult scilicet Deus illud distinctius definire.

Alia ratio, cur credamus esse hebdomadas annorum, est traditio quaedam baud spernenda. lam enim apparet bic modus coneipiendi bebdomadas Danielis sec. 2. apud Ter-tullianum (adv. ludaeos. n. 8.) absque ullo baesitantis animi aut dubitantis indicio: apud Clementem Alex. (Str. T. 21.): sec. 3. apud lulium Af\'ric. (cf. Hier. in b. 1.) et ita porro.

Imo liaec traditio iam penes ludaeos vigebat. Sane lo-sepbus f Antiqq. X. 11.) ait Danielem inter cetera scripsisse de Romanorum imperio et scripsisse \'ón r/c\' avcwv i\'üi]uo-ihjdêiai... quidV Secunda manus in codd. supplevit fet aliquid profecto est supplendum, quid vero nisi istudV) lerusalem. At si losepbus id censuit, oportuit ut eo ret\'er-ret vaticinium nostrum et singulas hebdomadas pares se-ptennio arbitraretur. Hue facit quod ex eodem retulimus paulo ante sub v. 27. ex Bell. IV. 6. Frustra autem contra boe dicitur fieri posse, ut prophetia, ad quain losepbus ibi provocat, sit alia, puta Dan. VII. 25., qua praedicitur bostem quemdam Dei extenninaturum sanctos Altissimi; nam non de bac re loquitur losepbus, sed de profanatione loei sancti, tanquam signo instantis ruinae civitatis. Atqui de bac re Daniel non nisi nostro in vaticinio loquitur. Si ergo .losepbus aliique Tudaei et ipsi quoque zelotae credi-derunt sua aetate impletum boe vaticinium, censuerunt bebdomadas definitum tempus designare et tempus septem annorum.

Tandem si accipiamus bebdomadas annorum, euncta, ut vidimus, perspicua satis sunt atque demonstrare licet vaticinio eventum respondere. E contrario, si aliter sumas, te-nebris omnia involvis. Quid enim, ut exemplum proferamus, assequeris in ista synoptica expositione vaticinii? A prin-cipio sermonis ut lerusalem restituatur et aedificetur (boe est decretum Cyri) excurrent 7. bebdomadae usque ad ad-ventum Messiae Regis, qui est lesus D. N. Exinde intra

VVTlCIN\'IOt DANIELlS

spatium G2. liebdomadarura restituetur et aedificabitur le-rusalem (quotl spiritaliter est accipiendam de regno Mes-siae, hoc nempe respondet decreto Cyrü); post eas (32. hebdoniadas exterminabitur Messias (idem ac prior), ut nihil ei sit reliquum. Et civitas cum sanctuario delebitur a populo alicuius ducis venturi, qui tandem in exundatione peribit etc. Scilicet non multum proficimus, cum defiecti-mus a tramite traditionis.

Cur ergo Apostoli et Evangelistae, praesertim Mattliaeus, non provocarunt ad vaticinium Danielis, si vera est nostra interpretatio V Plurimum enim contulisset ad probandam lesu D. N. missionem. Respondeo eandem fuisse causam, propter quara neque ad vaticinium lacobi provocatum est. Nimirum ea aetate non quaerebatur, an tunc venturus esset Messias: id e contrario certain erat communiter, quod ostendit vel ipsa ratio agendi Herodis Matth. II. 4. seqq. qui non sciscitatur an eo tempore Messias esset venturus, sed solum ubi nasciturus: idem constat ex Luc. II. 38. en loan. IV. 25. Sed quaestio erat: quis esset Messias. Evangelistae et Apostoli susceperunt demonstrandum Eum esse lesum Nazarenum: ad liane vero demonstrationem vaticinium Danielis non conducebat. Nihilominus obiter Mattheus iubet ad illud attendere XXIV. 15.

Nunc de sermone ad restituendam et aedificandam le-rusalem. Diximus eum esse decretum Artaxersis Longimaui, datum anno 20. regni eins. Nehem. II. 1. seqq. Porro aiunt: si accurati esse volumus, de hoe decreto ne verbum quidem faciendum. Quod Nehemias narrat, non luit nisi quaedam permissio, facta Nehemiae exoranti, redeundi ad urbem patrum suorum eamque restituendi, adiecto quodam scripto, iuxta Nehemiae preces, ad praesides regionis, ut ei opem ferrent. Nullum decretum recitat Nehemias, quod certe fecis-set, si exstitisset, quemadmodum fecit Esdras quoad edictum Cyri. Ea autem permissio non erat talis ut indicanda foret verbis naT Nïlö tanquam aliqnis egressus verbi Dei.

Puto quod nodum in scirpo quaerimus. Formula nv

C. IX. AN VKIiË DECRETUM AUTAXERSIS.

de quolibet edicto regio usurpatur Esth. I. 19. neque est cur ulla comparatio cum verbo Dei instituatur. im Regis est voluntas Regis significata subditis, etiam, si vis, scripto, cui voluntati subditos obsequi oportet. Nihil vero refert utrum ea profecta sit ex solo cousilio Regis, an ad alterius preces , propter quas rationem quidem induit con-cessionis et beneficii, sed non amittit rationem verae voluntatis Regis ac decreti. Nee video quid conferat dicere actum Artaxersis fuisse permissionem : quasi vero decretum Cyri fuerit tandem aliquid aliud quam permissie. Neminem lu-daeorum coegit aut iussit Cyrus redire et si nemo voluisset ire, profecto templum Dei non fuisset aedificatum. Decretum fuit tamen ista permissio Cyri, quod non ludaeos, sed ceteros obligabat, ne impedirent aut turbarent ludaeos. Eadem porro fuit permissio Artaxersis.

Etsi Neliemias tenorem decreti nou dederit (cuius rei causam nos non oportet divinare), baud exinde colligere licet decretum non fuisse latum, si cetera, quae Neliemias narrat, praesens sistunt hoe decretum. Historia scilicet con-sulenda est, ut de hac re aliquid sciamus. lam vero ante-quam permitteret Artaxerses restitutionem civitatis, murus lerusalem dissipatus erat et portae eius combustae iacebant Nehem. 1. 3. Non licebat ludaeis reaedificare urbem absque beneplacito Regis, ut preces Nehemiae demonstant II. 5. Effectus voluntatis Regis fuit turn restitutio moenium et portarum, turn restitutio ceterorum aedificiorum, a quibus antea se abstinuerant ludaei VII. 4. seqq. Haec voluntas regis fuit consignata scriptis, missis ad eos, quorum in-tererat; nam epistolae Regis ad duces regionis eam proeul dubio significare debebant II. 7. 0.

lam vero haec voluntas veri decreti vim habebat; nam voluntas Regis expressa ministris suis, ut sinerent ludaeos aedificare lerusalem, obligabat omnes subditos Regis ne opus impedirent: neque alia fuit obligatio orta ex de-creto Cyri. Quid ergo deest huic voluntati Artaxersis, ut valeat appellari Regis eiusque promulgatio -ai NilC?

VATICIXIÜM DAXIEt.IS.

Nimis igitur leviter affirmatum est, non posse Angeli verba accipi de decreto Artaxersis.

Diximns ab initio nos non agere de authenticitate libri Danielis et huius vaticinii; at absoluta bac interpretatione temperare nobis non possumus, quin ex ea saltem proferamus arguraentmn contra seram confectionem libri, quam rationalistae sibi persuaserunt. Volant enim librum primo scriptam aetate machabaica post captain lerasalem et vio-latum templam ab Antiocbo Epipbane, suppositam vero fuisse ab auctore Danieli, ut libro auctoritas conciliaretur: constabat enim ea aetate nullum esse propbetam. Quocirca non vaticinia (quae absurda sunt, si iis bominibus credimus), sed bistoriam sub larva propbetiae haberemus. Cf. Bleek Introd. V. T. p. 585. seqq. ed. 1.

Atqui nisi velimus scriptorem libri huius ineptissilnum fuisse, quod ceteroquin liber non suadet; boe ipsum va-ticinium refellit eam arbitrariam bypotbesim. Nam, si itn est, auctor sic digessisset vaticinium istud, ut secundum cbronologicam supputationem aptari potuisset Antiocbo va-statori civitatis et alicui Uncto, qui circa ea tempora fuissct exterminatus. Atqui, ut iam vidimus, nullo pacto, a quo-cumque sermone de aedificanda lerusalem ducatur initium, incidimus in aetatem machabaicam, cf. p. 89.: ergo. Item profanationem templi et vastitatem urbis talem descripsisset, qualis fuit aetate machabaica: atqui aliam prorsus descri-bit: cf. p. 104. seqq.: ergo.

III.

VATICmiUM IEREMIAE XXXI. 31. 2. PETRI I. 19.

VATICIN\'IÜM DAXIKtlS.

Nimis igitur leviter affirmatum est, non posse Angeli verba accipi de decreto Artaxersis.

Diximus ab initio nos non agere de anthenticitate libri Danielis et huius vaticinii; at absoluta hac interpretatione temperare nobis non possumus, quin ex ea saltern profe-ramus argumentum contra seram confectionem libri, quam rationalistae sibi persuaserunt. Volunt enim librum primo scriptum aetate macbabaica post captain lerusalem et vio-latum templuni ab Antiocho Epipliane, suppositum vero fuisse ab auctore Danieli, ut libro auctoritas conciliaretur: constabat enim ea aetate nullum esse prophetam. Quocirca non vaticinia (quae absurda sunt, si iis hominibus credimus), sed liistoriam sub larva proplietiae haberemus. Cf. Bleek Introd. V. T. p. 585. seqq. ed. 1.

Atqui nisi velimus scriptorem libri liuius ineptissimum fuisse, quod ceteroquiu liber non suadet; lioc ipsum va-ticinium refellit earn arbitrariam hypothesim. Nam, si ita est, auctor sic digessisset vaticinium istud, ut secundum chronologicam supputationem aptari potuisset Antiocho va-statori civitatis et alicui Uncto, qui circa ea tempora fuissot exterminatus. Atqui, ut iam vidimus, nullo pacto, a quo-cumque serinone de aedificanda lerusalem ducatur initium, incidimus in aetatem machabaicam, cf. p. 89.: ergo. Item profanationem templi et vastitatem urbis talem descripsisset, qualis fuit aetate macbabaica: atqui aliam prorsus descri-bit: cf. p. 104. seqq.: ergo.

III.

VATICINIUM IEREMIAE XXXI. 31. 2. PETRI I. 19.

VATICINIUM lEREMIAE XXXI. 31.- 34.

31. Kcce dies veninnf, die if Dominus et feriam domui Israel et domui luda foedus novum.

32. \\oii secundum pactum, rjuod pepigi cum patribus eorum , in die, qita appreketidi munum eorum , ut educerem eos de terra Acgypti, pactum quod irritum fecerunt et e/jo dominatus sum eorum, dicit Dominus.

33. Sed hoc erit pactum, ejuod feriam eum domo Israel post dies illos: daho legem rncatn in visceribus eorum et in corde eorum scribam^s earn et ero eis in Deum et ipsi erunt mild in populum.

34. Et 7ion docehit ultra vir procimum suum et vir fratrem snuin, dicens; cognosce Dominum; omnes enim co-gnoscent me a n inimo eorum usque ad maximum, a it Do-minus; quia propitiahor iniquitati eorum et peccati eorum non memorahor amplius.

Notum est veteres (nam moderni de huiusmodi rebus non amplius sunt solliciti) Protestantes in postremis verbis vaticinii praesidium quoddam censuisse liaberi doctrinae suae, quae institutionem et auctoritatem alicuins Magisterii au-thentici et infallibilis in Ecclesia Christi negabat. Nos demou-strare volumus in his verbis nullum sermonem esse non solum de negato Magisterio ecclesiastico, sed vei de ipso Magisterio. Praemittamus analysim priorum versuum.

31. Ecce dies verdunt... Agitur de foedere novo, ineundo a Deo cum domo Israel et cum domo luda. Scilicet agitur quidem de foedere novo exstituro, sed heic respectu lu-daeorum, quibuscum boe foedus Deus est initurus. Quamvis enim hoe novum foedus sanciendum fuisset a Deo non cum

VATICIMI\'M IH1U0M1AK

Tuclaeis solis, sed una cum omnibus, nihil tamen proliibebat Deum identidem de solis ludaeis loqui. ludaei sane beic non spectantur typice, vel solum typice, sed immediate et directe spectantur historice, prout sunt carta natio distincta ab aliis. Patet id multipliciter: a) ex distinctione inter do-mum Israel et domum luda, quae distinctio ad typum baud est necessaria: b) eo quod cum ipsis solis vere futurum fuisset alterum foedus, praeter prius iam cum eorum pa-tribus initum; c) ex historicis characteribus, qui notantur: mm patribus eovum iam aliud pactum fuisse a Deo initum, idque cum eos eduxisset de, terra Aeg/jpti, atque hoc ■pactum ah Us fuisse violatum: hi autem characteres historici soli ludaeorum seu Hebraeorum nationi congruunt. Iiritnr lo-

O O

quitür quidem heic Deus de foedere novo, sed determinate prout sanciendum ab eo erat cum Israelitis.

32. iVcm secundum pactum vel non sicut pactum. Pactum novum differt a vetere, qua in re differat, mox apparebit.

Verba in die, qua apprehendi manum eorum id educerem eos de terra Aegypti, non significant praecise ilium ipsum diem, quo Hebraeorum patres egressi sunt ex Aegypto, Deo veluti eos manuducente : sed significant in confuso tempus foederis icti, quod paucos post dies ab exodo, in monte Sinai sancitum fuit, tertio nempe mense ab egressu Ex. XIX. 1. Sensus scilicet verborum est: pactum quod pepigi cum patribus eorum, quando eduvi eos de terra Aegypti, quae affirmatio, relata ad legem latam in Sinai, verissima est.

Pactum quod irritum fecerunt, nsn fregerunt, viola runt, turn illi priores patres, quorum corpora prostrata sunt in deserto (Hebr. III. 17. Num. XIV. 22. 23.), turn frequenter eorum posteri, transgredientes scilicet Dei mandata et praecipne a Dei cultu recedentes quod et in prioribus locum habuit, si credimus Amoso V. 25. 2G. Innuit his Deus quod perseverantia huius pacti pendebat quoque ab obser-vatione eiusdem, quam tamen Deus non absolute promi-serat se suae gratiae ope obtenturum.

Et ego dorninalus sum eorum: gr. melius xayo] i^itXr^csa

c. xxix vers. 31. 32. 33.

civTüiv, despexi, neglexi eos, quemadmodum in epistola ad Hebr. VIII. 9. ubi et vuig. eos sequitur. Verbo enim \'jjn propria dominatus est, haee quoque significatio congruit: fastidivit, despexit atque ea significatio heic optime cum contextu componitur; consequens est enim ut Deus eon-temnat, reiiciat violatores pacti. Non est proprie sermo de poena sita in cessatione pacti; nam hoe iain per se tera-porarium erat atque in commodum ipsorum Israelitarum desiturum erat: sed de negatis bonis, quae Deus promiserat inflictisque poenis, quas minatus fuerat (Dent. XXVII. 9. seqq. XXVIII.), propter eorum foedifragam transgressionem legis. Meruissent ntique illi homines peccatis suis ut Deus pactum illud temporarium cum eis abrumperet aliumque populum sibi eligeret, per quem promissa olim mundo praestaret (cf. Ex. XXXII. 9. 10.): at adeo ab hac re piissimus Deus alienus erat, ut huic populo ingrato novum et in melioribus repromissionibus (Heb. VIII. ü.) sancitum foedus promittat. Ex quo maxima gratuitas huius promis-sionis apparet.

Si placeat retinere communem significationem v. Syi, reddi potest cum Gesenio Thes. p. 223. et {tameit) etjo erani Dominus eoram seu cum e/jo Dominus eorum essem: quibns verbis notatur gravitas flagitii in violatione pacti.

De foedere priore hoe nnum Deus explicite notat, quod Israelitae illud violaverint fueritque oonditionatum: alter character eius et quidem essentialis , quod esset quid ex-trinsecum, legi terrenti innixum et quamdam tantum lega-lem sanctitatem conferens, implicite iunuitur ac cogitandum relinquitur ex oppositione cum charactere expresso (v. seq.) alterius foederis.

33. Sed hoc erit pactum.... Duae notae huins novi foederis recensentur. Altera, lex scripta in visceribus et cor-dibus ludaeorum: altera, mutua coniunctio Domini et Israelitarum, quatenus ipse erit eis in Deum et illi erunt ei in populum. Prior opponitur indoli pacti prioris, quod in elementis mundi situm fuit (Gal. IV. 3. 9.): altera ei

VATicixnnr ieeemiae

quod dictum est de priore, violatum esse pactum ab eis et Dominum despexisse eos. Lex sciipta in curdibus, utique spiritu Dei vivi, opponitur legi scriptae in tabulis lapideis (of. 2. Cor. Ilf. 3.). Ut breviter dicamus, lex scripta in cordibus est fides per caritatem operans, qua et cognoscitur, sicut oportet, quid Deus velit, et sponte amatur et fit, ut filios decet, quod Deus iubet. Est iustitia fidei, de qua adeo frequenter loquitur Apostolus. Manifestum est banc legem scriptam in cordibus non excludere Magisterium ex-trinsecum; cum Fides, per quam est ista interior iustitia, sit ex auditu et auditus per verbum Cbristi, quod prae-dicatur. Rom. X. 17. coll. 14.

Et ero eis in Deurn, me nempe tanquam Deum verum reverebuntur, colent et diligent: et ipsi emnt mild in po-pulum, eos accipiam ut populum meum regens eos et pro-tegens. Haec quidem et in veteri Foedere promissa Lev. XXVI. 12.: sed eo ipso quod lieic in oppositione dicuntur ad foedus vetus, significatur discrimen quoddam qualita-tivum. Scilicet vere ego ero eis in Deum et ipsi milii in populum, b. e. ea prior mntua duorum coniunctio t\'uit tantum quidam typus, qui in foedere novo implementum inveniet: tum ea prior unio instabilis fuit, ipsis violantibus pactum, me despiciente eos: haec stabilis erit. Efficiam scilicet scrihendo lec/em meam in cordibus eornrn, ut ipsa observatio pacti iugis exsistat; ipsa enim opera bona sub promissione novi Foederis continentur. C\'f. Estium in epist. ad Hebr. VI11. 10.

Perpende eandem rem died a Domino foedus et legem: est enim utrumque (Dent. IV. 13.): alterum essentialiter, prius ex benevola voluntate Dei , qui liberam, quamvis obligatoriam, accessionem boniinis ad se, sub certa ratione foederis dignatus est acceptare.

34. In pbrasi vnx r.\'! quot;ingt;n rx f\'N nomina r\'X, yi nx valent quemlibet hominem ex iis, qui pares sunt inter se vel geniis vinculo aut simili vel solius humanitatis vinculo sociati, non vero valent eo.s, qui propter quoddam

C. XXXI. VERS. 34.

munus aut potestatem invicem subordinantur: non docebit alter alterum. Actus quidam doctrinalis negatur aliquando futurus , qui in hoc situs est ut alter alterum exhortetur ad cognoscendum Domiuum vel ei hanc notitiam impertia-tur, dicens: Cognosce Dominum. Cognitio non solum spe-culativa sed et practica intelligitur. Cognitio Domini in Foedere novo est determinate cognitio Messiae, qui est lahvah (lerem. XXIII. 6.).

Negatur autem exstiturus hie actus doctrinalis postquam omnes eam notitiam erunt assecuti , propter quam esset necessarius aut utilis. Car enim nemo amplius alterum docebit, dicens: Cognosce DominumV

Ratio est simplicissima: quia omnes coynoscent me, ait Dominus. His ergo duobus incisis unus conceptus enun-tiatur: cognitio Domini universalis, ut idcirco amplius baud opus sit ut alter alteri dicat: cognosce Dominum. Agitur beic, ut iam monuimus, de pacto novo ineundo a Deo cum Israelitis: cognitio ergo Domini sen Messiae erit aliquando universalis inter eos.

Vides iam quod de negatione alicuius Magisterii authentic! in Foedere novo, quo Magisterio Christiana societas rega-tur, verbum nullum est. Quod negat Dominus, valere pro-fecto potest et in societate instructa huiusmodi Magisterio; nam si omnes cognoscant, opus amplius hand est, ut alter alteri dicat: cognosce Dominum: quod quidem non impedit, quominus hanc notitiam acceperint a Magisterio et sub eodem custodiant. Neque .si verba consideres, negatur ali-quod magisterium simpliciter, sed solum quidam actus doctrinalis, ut iam advertimns, qui a quolibet poni potest.

Cum tali notitia Domini sen fide in Christum conserta erit remissio peccatorum, gratia proinde sanctificans et adoptio filiorum, iuxta catholicam doctrinam: quia propitlus ero iniquitati eomm et peccati eorurn non memorahor amplius.

Haec propitiatio Dei exhibetur ut causa praecedentis: misericordia enim Dei praevertit fidem, quam inspirat, coo-perante autem fide et caritate obtinetur a miserente Deo

VATICmXJir IEEEMIAK

gratuita remissio peceatorum. Iniquitas et peccatum lu-daeorum maximum fait negatio et abiectio sui Messiae.

At si ita est ut sernio hoc in loco sit de Foeclere novo paeiscendo a Deo cum Israelitis atque dicat Deus omnes Israelitas cognoscituros Dominum sen credituros in Christum, quaeres quandonam vaticinium istud sit impletum. Aliquos enim Israelitas ab initio amplexos esse scimus Foedus novum, maiorem tamen eorum partem extorrem ab eo mansisse.

Respondeo, vaticinium cepisse quidem impleri statim sub Christo D. N. et apostolis: quod tamen promittitur de universalitate Israelitarum credentium in Messiam, adhuc esse implendum. Postquam nempe dictum est: foedus novum ineundum esse a Deo cum Israelitis et lios futuros populum eius , quod certe et in primis valuit, Propheta seu Dominus, aetates veluti intermedias transgrediens, post dies illos, se refert directe ad eventum nobis adhuc futurum. Scilicet, quod ait Apostolus Rom. XI. 25. 26., postquam plenitudo gentium intraverit, omnis Israel (qui reliquus erit) salvus tiet. Illud dicimus a leremia praedici, quod Paulus affirmat. Nulla est certe causa, cur miremur a propheta praedici quod affirmatur futurum ab Apostolo. Vi-deamus itaque piius an Paulus id affirmet.

Affirmare Apostolum Rom. XI. Israelitas tandem omnes foedus novum ingressuros certum est. Distinguit ipse Israelitas a ceteris gentibus, spectat nimirum eos, ut certa gens erat ab aliis distincta, populus Dei, ex sernine Abraham ibid 1., qui quod quaere]mt non est consecutus 7., cuius ile-lictum factum est dicitiae mundi et cuius diminutio divitiae rientium 12., qui est olica, gentes autem oleoster insitus Hit 17. cuius olicae plures rami fracti sunt, propter increduli-tatem, ut gentes insererenter 19. —21., cuius olivae ramos iterum inseri a Deo posse, probatur, quia et rami ex olea-stro excisi h. e. ex gentibus, inserti olivae fuerunt 24. Ilactenus mauifestum est Israelitas spectari secundum id , quod proprium ipsorum erat, quo tanquam certa gens a Deo electa, discernebantur a ceteris gentibus: Israel natura-

C. XXXI. VEES. 34.

lis oliva, radix portans gentes 18—21. utique conversas, quae naturaliter oleaster erant. lam vero Apostolus post haec, ut quemdam fastura gentium retundat, quae, eo quod Foedus novum amplexae, se praeferebant Israelitis: myste-rium quoddam illis aperit his verbis: Nolo enim vos igno-rare, fratres, rnysteriam hoe, ut nou sitis voLis ipsis sapien-ies, rjuia caecitas er. parte contigit in Israël, do nee plenitudo gentium intraret et sic omnis Israel salens fieret 25. — 26. Israel, in quo contigit caecitas ex parte, non totaliter, est natio Israelitarum, de qua liactenus locutus fuerat, distincta a gentibus, queraadmodum et heic rursus distinguitur: plenitudo gentium — omnis Israel. Quodnam vero est myste-rium seu providentiae divinae consilium, quod Apostolus manifestatV Locutio: ex parte contigit caecitas in Israel donee plenitudo gentium intraret et sic omnis Israel salvus fieret, manifeste dicit consilium Dei esse, ut omnis Israel salvus fiat, non tarnen statim, sed postquam plenitudo gentium intraverit. Permissa est caecitas ex parte in Israel et permissa est durare donee plenitudo gentium intret, cum autem id factum fuerit [et sic), omnis Israel salvus fiet. Hie Israel certe est, de quo hactenus est locutus: non quid typicum, cum opponatur gentibus conversis. Si enim quid typicum esset, lias ipsas gentes conversas repraesentaret et sic nulla esset oppositio aut distinctio. Haec sunt fata liuius populi, carissimi propter Patres (ibid. 28.), quem Deus non a se repulit (ibid. 2.), sed solum secundum tempus deficere a se permisit, quem, ingressa plenitudine gentium, revoca-turus est. Sine poenitentia enim sunt dona et vocatio Dei (29.). Hoc est mysterium quoddam divinae providentiae, ut merito dicamus: quam ineornprehensibilia sunt indicia eius et inoestigahiles viae eins (ibid. 33.j! in quam exclamationem erumpit Apostolus reapse ob lioc ipsum mysterium.

Itaque cur negabimus ab leremia praedici quod Apostolus quoque promittit, cum leremiae verba hunc obvium fundant sensum ? Liceret ergo nobis hoc esse contentis, ut datam vaticinii interpretationem tueremur. At quiddam

vatici.vidm ieremiae

amplius nobis praesto est. Ipse nimirum Apostolus liane vaticinii leremiae interpretationem confirmat, quippe cuius auctor ipse est. Nam postquam illuel mysterium patefecit gentibus (25. 20.), subdit idem probaturus: sicut scriptum est; veniet ex Sion, rjui evipiat et av.\'rtat impietatern a la-lt; o\'j et hoc illis a m • testamentum, cum abstulero peecata eoncm. Haec omnia, teste Paulo, scripta sunt nec profecto dici poterant nisi a Deo. Porro priora verba: veniet... a Jacol), prostant apiul Isaiam LIX. 20.: alia, ubi sermo est de testamento, h. e. foedere (iuxta Apostoli loquendi rati-onem) a Deo cum illis jKiciscendo et de remissione iis im-pertienda peccatorum, est, contracte quidem\', sed tamen vere, hoc ipsum nostrum leremiae v. 34. Haec enim duo ibi disserte emmtiantur alterumque cum altero simul futurum dicitur. Et bine apparet cur Apostolus demonstrativum illis addiderit sine ulla ulteriore determinatione, quia iidem illi erant, de quibus leremias locutus erat (v. 33.) et de quibus Paulus in hoc contextu loquebatur. Frustra vero Wolfius ( in C li ris ad h. 1.) et cum eo alii vohmt haec verba desumpta esse ex Isai. XXVII. 9.: nam ibi de Testamento h. e. Foedere ne verbum quidem. Oportet autem non hariolari, sed verbum Dei scriptum exhibere, quod ea contineat, qua? scripta affirmat Apostolus, quaeque, cum unam sententiam efficiant, ex uno loco ambo desumpta fuisse aequum est arbitrari.; quocirca si ille locus produca-tur isque sit unicus, oportet in eo acquiescere. Atqui reapse haec duo uno hoc in loco coniuncta reperiuntur.

Contracta quidem citatio ex Scripturis non erat aliena ab Apostolo, qui et alias contractius citat, ut plura sint supplenda a lectore vel auditore: cl\'. Act. Xllf. 31. et Hebr. VI. 14. eademque conformis erat mori Apostolorum, qui sententias Scripturarum non verba sectabantur. Citans autem Apostolus initium et finem vaticinii, quidqnid iis comprehensum erat, subintelligit, quod facile sui lectores consulere poterant.

Oportet nihilominus nonnullis occurrere difficultatibus.

C. XXXI. VEES. 34.

Nonne ipse Apostolus, in hac eaclem epistola, accipit Israel typice, ut proinde neget excidisse verbum Dei, quamvis plurimi Israelitarum non crediderint; non enim omnes, qui ex Israel sunt, ii sunt Isi-aelitae IX. 6.?

Respondeo: non postulabis, credo, quoi, si quid iden-tidem typice accipitur, censeatur ubique eodem pacto ac-ceptum, nusquam sensu proprio. Scilicet ex adiunctis totius sermonis indicium ferendam erit, an locutio sit propria, an typica. Porro id nos praestare studuimus pro c. XI. ostendentes ibi Israel accipi sensu proprio. Quid ergo nostra refert alibi, in eadem epistola quoque, idem accipi typice, si sermo sit prorsus alius? Sane in c. IX. verbum Dei, quod non excidit, est promissio facta Abrahamo et semini eius; promissio fidei et iustitiae ex fide; mirantibus vero verbum Dei non esse impletum, quia semen Abrahae h. e. Israelitae fidem reiecerunt, respondet semen Abrahae in liac re non esse eius filios naturales, sed eos, qui eius imitantur fidem (Rom. IV. 12.), h. e. illos, qui eidem fuerunt promissi in Isaac, qui fuit Christianorum typus (Gal. III. 16.—29. IV. 22.—31.). Vides de alia prorsus re lieic esse sennonem.

In epistola ad Hebr. citatur bis vaticinium istud lere-miae VIII. 8.—13. ubi integre describitur et X. 16.—18. brevius. Utroque autem in loco demonstratur ex eo vati-cinio id quod in praesenti tempore valet. Ergo falsum est illud pertiiK r ; ad aetatem quamdam adhuc futuram.

Verum nulla erit difficultas, si advertas haec: 1° iam tum cepisse foedus hoc novum Dei cum Israelitis, ut iam moauimus: 2¹ In vaticinio leremiae duo esse accurate di-stinguenda: factum praedictum, quod est foedus cum Israelitis, indolem seu nahinnn huius foederis, quae sita est in lege scripta in cordibus et in remissione peccatorum. Haec autem natura foederis valet non tantum pro iis, quibuscum ibi apud ieremiam Deus promittit se initurum foedus, sed pro omnibus, qui ad illud sunt vocati; nam idem est pactum. Si ergo auctor epistolae ad Hebr. ostendere volebat indolem Foederis novi, quod iam tum inductum erat, quid

VATICIXIUM IEREMIAE.

ipsum secum ferret aut exigeret, poterat certe producere haec verba leremiae. Id porro ille facit, arguens priore loco ex eo quod vocetur pactum novum, altero loco quod in eo detnr remissie peccatorum. Et adverte quod priore loco, ubi integrum recitat testimonium, nequaquam arguit ex verbis, ubi de universalitate sermo est: sed solum ex eo quod pactum dicatur novum.

Itaque videtur nobis satis demonstrata allata interpre-tatio. Promittitur ergo futurum aliquando, cum plenitudo gentium intraverit, ut omnes Israelitae ad Deum revertantur, omnes ita, ut non opus sit futurum alteram ab altero Israelita moner, ut Deum cognoscat.

Haec interpretatio non est aliena ab interpretatione dogmatica iam vigenti, quae in boe vaticinio videt naturam et cbaracteres Foederis novi per Christum inclioandi, quod et nos re:ipimus et negat ibi excludi Magisterium Ecclesia,e, quod nos, nisi toti fallimur, censemus efficacius demon-strasse. Nam haec est conclusio nostrae interpretationis: ad quaestionem de Magisterio Ecclesiae vaticinium istud pei-tinet prorsus nihil.

Secundum haec emendandum quod dedimus in Tract, de R. P. in Proleg. de Ecclesia p. 41.

2. PETRI I. 19.

Kt hahemm jirmiorem propheticum sermonem. Hoc pari-ter testimonio abutebantur olim Protestante,s ut auctoritatem ss. Scripturarum super omnia efferrent, carte magisterio cuivis ecclesiastico praeferrent. Propheticus enim sermo, aiebaut, est, auetore Petro, firmior quovis alio scilicet sermone. Atqui Petrus aliud prorsus dicit. Non una est quidem responsio sive explicatio liuius loci apud catholicos (cf. Estium in li. 1.): sed ea, quam proponimus , sua se simplicitate, puto, omnibus commendabit.

Sensus huius loci est. Postquam Petrus retulit verba Patris de Christo [hie est Filius me us dilectus, in quo mild complacui; ipsum audite), quae Petrus audiverat, transfigu-rato Christo; subdit: et habemus, obtinemus, propter hoc scilicet testimonium Patris, firmiorem esse seu confirmari verbum propheticum h. e. vaticinia omnia de Christo edita in Scripturis. Possem contendere hunc esse saltern proba-bilem sensum et heic acquiescere. Sed dico: hie est verus et necessarius sensus huius loci. Conferamus textum gr., qui propter usum articuli in lingua graeca, heic naturaliter est clarior: Kal t\'/_of.isv flfpaióieyov ruv TTQoeftjvexuv \'/.óyov. Non ait: (-\'/oiitv tor ^s^aióreqov Trooipjiixov /.óyov (het vaster prophetische woord) sed fiefiaiÓTSQov ro\'v n. X. (wij hebben vaster het prophetische woord). Scilicet adiec. ₍jt-[Jai/nroov est praedicatum propositionis indirectae: habemus nempe obtinemus, tov TrooyiTfCixov /.óyov elvai fifficuórtoov propheticum sermonem esse seu evadere firmiorem. Quae propositio modo et tempore finito expressa hue redit: obtinemus quod propheticus sermo sit firmior, confirmetur videlicet.

Propter quam causam? nimirum propter testimonium

2. PKTRl I. 19

Patris, quocirca illud et, quo sententia exorditur (Et habe-iiius), nexum huius cum praeced. indicat atque nexum con-sequentiae {et itko). Quid liac re clarius? Neque ab hoc sensu aliena est versio vulg. si absque praeiudieio legatur: sed minus clara est propter articuli defectum. Simul autem quid verius? Sermo propbeticus de Christo f\'uit: cum in Tesu Scripturae implerentur, earum veracitas inde confir-mabatur: quo magis proiude certum erat lesum esse Dei Filium et Messiam promissum, eo magis confirmabantur Scripturae non quoad se, sed quoad uos. Porro testimonio Patris certissimum fiebat lesum esse, quem omnia vaticinia promiserant: ergo ea voce delapsa ad lesum a magnifica gloria sermo propbeticus evadebat firmior. Unde consequens erat recte eos facere, qui propbetico sermoni, Scripturis nempe , attenderent tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco. Quid beic de firmitate, certitudine Scripturarum prae verbo praedicato , prae magisterio Ecclesiastico ? Prorsus nibil, q. e. d. Imo fides adbibita praedicationi sen verbo Petri, qui boc testimonium Patns referebat, ratio quaedam erat, cur Christianis firmior esset Scriptura, sen cur ipsi de ea fierent certiores.

IV.

ELLOGIUM CÏIKTSTI DE 10ANNE.

iVtattli. IX. T.—11.

elxjog-ixjim: okciristi DE IOANNE BAPTISTA.

Matth. XL 7.—11.

Non convenit inter otnnes interpretes explicatio potis-siraum versus postremi: inter natos mulierum non surre.rit maior Joanne Baptista. Nam non pauci volunt compara-tionem a Domino institutam fuisse inter loannem et ceteros directe ratione sanctitatis (Maldonatus in h. 1. aliique): alii ratione prophetici muneris cum prophetis (Beelen in Notis ad h. 1. in sua versione Flandrica, Lipman in Comm. ad h. 1.). Cum verba sint Christi de re spectante ad ordinem supernaturalem ac religiosa, pertinentia proinde ad eas res fidei, de quibus Tridentina Synodus loquitur (Sess. IV.) in sno decreto de interpretandis Scripturis iuxta unanimem consensnm Patrum; auctores prioris sententiae potissimum innituntur auctoritati eorumdem Patrum.

Sed, ut verum fateamur, etsi Maldonatus affirmet omnes Patres pro ea interpretatione stare; nihilominus, si testimonia Patrum perpendantur, patebit non esse apud eos com-mentarium unum communem. Quidam enim, ut Hieronymus in h. 1. quern Beda utroque in loco Matthaei et Lucae in suis comm. litteraliter exscribit, Chrysostomus in h. 1. Maximus Taurin. hom. 3. in Nativ. Joannis, forte et Cy-rillus Alex, in Thesauro Assert. 11. comparationem in san-ctitate seu cum sanctis, qui iam fuerunt vel erant, intel-ligunt, quos sequitur Euthymius Zigabenus in Mattliaeum in h. 1. Quidam, ut Cyrillus hieros Catecli. III. n. 6. Am-brosius in Luc. VII. 27. Augustinus Contr. Advers. Legis et proph. II. 5. et Contra Epist. Petiliani 11. 81. Hilarius

8

ELLOGIUM CHRISTI DE lOANXE BAPTISTA..

in h. 1. solius comparationis prophetae cum prophelis men-tionem faciunt; ut omittamus alios, qui solum verba Christi recitantes in laudem Toannis, nullum commenfcarium eis apponunt, cuiusmodi sunt Tertullianus de Bapt. 11. Auctor carminis adv. Marcionem L. 111. et Clemens Alex. Quis dices sal eet ur. n. 30. Nulla est proinde reapse auctoritas Patrum, quae cogat catholicum interpretem alterutram recipere in-terpretationem. Quocirca et recentiores interpretes divisi sunt. Ita et Toletus in Luc. VIT. 27. Patres secutus, eodem modo ac sunt apud Lucam accepit verba apud Matthaeum, nullus maior propheta. Ita, ut diximus, et Beelen in opere ab ecclesiastica auctoritate probate. Quid de sensu Ecclesiae tenendum videatur, dicemus in fine.

Quapropter integrum est interpreti textum ipsum immediate consulere et sententiam alterutram, quam intrinseca argumenta ei patefaciant, amplecti. Quod eo libentius nunc aggredimur, quo videamur nobis earn interpretationem adhi-bere posse, quae, presse inhaerendo verbis, sententias diversas vel conciliet vel leve inter illas discrimen relinquat quae-que efficacius difficultatem simul excludat, quam prior sen-tentia patitur ex sanctitate b. Deiparae, quae imminuta videretur.

v. 7. Gepit Jesus die ere ad turbas de loanne: quid e.vi-stis in desertum videre? arundinem vento agitatamf 8. Sed quid existis videre? hominem mollihus vestitum? Ecce qui rnollihus vestiantur, in domibus lleyum sunt.

Exorditur Dominus ellogium loannis a commendanda eius sanctitate; quo significat earn sibi prae oculis esse cum Prophetam laudat: sanctum scilicet prophetam Christus est laudaturus. Quid existis in desertum videre\'? Res inter-rogata verbo videre proprie enunciatur: quid nempe vidistis cum existis in desertum? Desertum locus erat, ubi loannes praedicaverat, quo onmes ex ludaea et regione circa lor-danem confluxerant (Matth. III. 1. 5.), ex Galilaea quoque, ut heic patet; nam haec Christus in Galilaea dixit ad Ga-lilaeos. Duo Dominus notat, loannem non fuisse arundinem

MATTH. XI. 7. 8. 9.

vento agitatam, non hominem mollibus vestitum. Priore constantia animi ideoque firma tides, altero austeritas vitae praedicatur. Prius vero adeo evidens erat, at Christus neque responsionem subiiciat neque aliquo modo declaret. Suspi-catur Maldonatus Christum cominendasse disserte constan-tiam loannis, ut si quod scandalum ortum fuisset ludaeis ex praecedente legatione loannis, illud removeret. ld quidam, si divinare licet consiliuui Christi loquentis, probabiliter di-citur: at simul affirmandum est ludaeos tum praesentes generatim nullum dedisse indicium dubitationis suae de constantia loannis; nam Christus, qualibet demonstratione prae-termissa, supponit illis esse evidens, loannem hand esse arundinem vento agitatam, quae in omnem partem flectitur. Scilicet ludaei et ipsi (qui praeterea ex omnibus adiunctis ab Evangelista omissis rem iudicare poterant) intellexerant legationem discipulorum loannis non esse profectam a du-bitatione ipsius (ut moderni rationalistae volunt), sed illum discipulos misisse eo pacto interrogaturos, ut iidem et per eos ceteri ex suis a Christo docerentur.

Attamen Christus ut testimonio quoque suo constantiam loannis probaret, id breviter innuit, longiore certe sermone usurus, si de inconstantia Praecursoris in legatione sua ad Christum actum esset, imo nee ipsum laudaturus ullo modo.

Alterum, quod notat Christus, est austeritas vitae loannis. Haec congruebat muneri prophetico: prophetae enim sanctitate et austeritate vitae inter suos excèllebant. Cum ait Christus: in domibus Regum sunt, ad impudicum Herodem alludere videtur, qui tunc loannem in vinculis tenebat.

v. 9. Sed quid existis vide re? prophetam? Etiarn, dico vo-bis, et plusquam prophetam. Etiam est vai, sane, profecto, subdit autem: et h. e. imo, plusquam prophetam. loannes scilicet est plusquam propheta. Vocabulum nfoirsauifoov nusquam in N. T. occurrit gen. masculino: praestat ergo illud heic accipere genere neutro, nsoKraórzoov n, sive adverbialiter cum vuig. Porro verba haec TteQiaaoieoov noo-(fvrov comparationem continent immediate, non proprie cum

ELLOGIUM CHUÏSTI DE IOAXNE BAPTISTA.

prophetis, sed cum munere prophetico seu dignitate pro-plietae (hij is meer dan propheet). quam Christus modo loanni asseruerat. Indicat scilicet Christus dignitatem loan-nis excedere dignitatem simplicis prophetae et per consequens praestare iis, qui sint simpliciter prophetae. Quemadmodum cum dicimus: Petrus est plusquam Apostolus, significamus dignitatem eius praecellere dignitati simplicis apostolatus ideoque praestare iis, qui sint tantum apostoli. Dignitatem quamdam specialem loannis dicimus his Christi verbis significari, sitam in quodara excessu prae munere prophetae, qui tamen excessus revocandus et ipse sit ad genus prophetae, non secus ac primatus Petri revocatur ad Apostolatum, cuius est apex. Utrumque probatur. Sane 1) id, propter quod loaunes est plusquam propheta, comparatur cum munere prophetae, quae est quaedam dignitas; quae vero comparantur, sunt in eodem genere: ergo quaedam specialis dignitas loannis his verbis significatur. Et re quidem vera 2) si ponas Christum affirmasse quod ratione habita sanctitatis Joannes est plusquam propheta, vereor ne Christo tribuas sententiam haud satis idoneam. Nam cur quis est plusquam propheta eo quod est sanctus? An quia fit comparatio inter donuni gratis datum prophetiae et donum gratiae sanctifi-cantis? Sed hoc pacto quilibet iustus est plusquam propheta et sic quid tandem diceret Christus de Joanne? An forte est plusquam propheta quia est sanctissimus ? At ut haec affirmatio recta esset, oporteret cum qualitate prophetae non posse uniri maximam sanctitatem, quod falsum est et cum falsum sit, fit ut nemo merito cogitet (etsi deinceps quis syllogizando deducere velit) excellentissimam sanctitatem prae aliis, cum audit aliquem esse plusquam prophetam: sicut cum audimus Petrum esse plusquam apostolum, non venit nobis in mentem quod sit sanctior ceteris apostoLs vel eminentissimam sanctitatem obtineat. Sed 3) opus haud est divinare quo sensu Dominus dixerit quod loannes est plusquam propheta. Id enim ostendit argumentum, quo dictum probat. Subiicit enim: v. 10. Hie est enim, de quo

MATTH. XI. 9. 10. 11.

scriptum est: Era; ecjo mitto angelum meum ante faciem tuam; qui praeparabit viam tuam ante te. Hoc est vaticinium Ma-laehiae III. 1. Ut id obiter moneamus, si eomparas verba Malachiae ante faciem meam, quibus Deus lahvah. loquitur, et verba apud Matth. ante faciem tuam, liquebit haec verba, quae apud Malachiam a Deo venturo dicuntur, exhiberi a Christo tanquam dicta a Deo sibi h. e. Deo a Deo: duas scilicet distinguit personas, quarum una est locutio h. e. una natura. lam vero in vaticinio Malachiae de munere loannis sermo est, li. e. de munere proplietico, munere autem speciali, quo a ceteris proplietis distinguitur, de sanctitate vero, saltern disserte, explicite, nihil. Appellatio Angelus Domini communis est proplietis (cf. Agg. I. 13. et Hieronym. in h. 1.). Sed prae ceteris proplietis hoc est sin-gulare in loanne quod praeparaturus sit viam Domino lahvah, eum immediate praecedens (nam statim veniet \'Angelus ïe-stamenti, quem ludaei praestolabantur cf. Mal. III. 1.), ideoque eundem demonstraturus, praedicata poenitentia quoque ac baptismo poenitentiae, quo pararet Domino plebem perfe-ctam (Luc. I. 17.). Propter hoc praestat loannes ceteris proplietis; sed quisque videt quod et hoe tandem ad genus prophetae reducitur, cuius ea dignitas summum fasti-gium est.

At nonne princeps prophetarum fuit Moyses, iuxta sententiam Dei Num. XII. 6. 7.V Respondeo ex Cornelio a lapide rationem huius excellentiae Moysis ibidem a Deo indicari ac sitam esse in speciali modo habendi a Deo re-velationes. At si per se dignitas prophetae spectetur, quae sita est in eo quod quis divinitus actus interius loquatur quae Deus suggerit et populum doceat divino magisterio ac ad Messiam viam praeparet, ille profecto praestantissimus propheta erit dicendus ac huius dignitatis summum apicem obtinere qui divinitus missus et edoctus advenienti Messiae viam aperit eumque in publicum introducit. lam vero post haec subdit Christus.

11. Amen clico vohis: non surre.vit inter natos mulierurn

ELLOGirM CHRISTI DE IO AX XE BAPTISTA.

maior loanne Baptista. In his verbis nullus maior figuram /.ifiwffiv viderunt omnes Patres , qui interpretati sunt loan-nem esse aliis maiorem; Hieronymus quoque, quamvis post allatam communein intelligentiam huius phrasis, addat: »quanquam in eo quod dixit: non surrexit maior, non ceteris prophetis et patriarchis cunctisque hominibus loannem praetnlit, sed loanni ceteros exaequavit.quot; Sed haec eo po-tius spectant ut adyertatur quid Christus verbo tenus di-xerit, quam quid/feapse voluerit dicere.

Si verba CKristi liaec per se considerentur (praecisione facta a parallelis Lucae), nulla est ratio cur dicamus ita versum hunc cum duobus praecedentibus esse connexum, ut ex illis petenda sit determinatio universalitatis, quae in hoc apparet, ut scilicet ex praeced. suppleatur nullus propheta. Nam 1) quid cogebat Christum id repetere quod iam em-phatice dixerat? inquiens enim eum esse plusquam pro-phetam et allata ad id probandum praerogaiiva ex vaticinio, quae loanni erat propria, continuo ilium ceteris praetulerat prophetis. 2) Quid prohibebat lesum amplificata oratione laudes sui praecursoris laudibus cumulare? Non est ergo cur ex praecedentibus limitetur universalitas huius versus.

At exsistit iu ipso versu vocula quaedam, quae quan-dam postulat limitationem, cuius vocis nondum interpretes videntur habuisse rationem et quae, nisi toti fallimur, di-gnissima est animadversione. Haec est vox surrexit, iyrjfQini-Ea non bene accipitur tanquam synonyma to r fuit: ac si dictum esset: nullus fuit maior.

Scilicet haec est sollenmis quaedam formula, quae in T. V. atque etiam in N. adhibetur, cum quis, auctore Deo, ali juod speciale publicum munus capessit. Alterutro verbo tyeioo) et tyeioona/ aut dvidir^n reddunt o\'c o hebr. verbum act. cpn, neutrum dp. Cum de iudicibus missis seu exci-tatis a Deo sermo est in libro ludicum, verbum cp gr. rjyeiQf frequenter usurpatur: cf. II. 10. 111. 15. etc. Ita Deut. XVIII. 15. in sollemni vaticinio: Prophetam suscitabit tibi Deus Cir, ot o: avctacrjasi. Ita de prophetis lerem. XXIX.

MATTH. XI. 11.

15. de sacerdote 1. Sam. II. 35. de rege 2. Sam. VII. 12. 1. Reg. XI. 14. et ita porro: ubi non de ortu seu initio liorum hominum, sed de missione seu de evectione ad cer-tum publicum statum seu munus sermo est. Idem est usus in ï. N. cf. Luc. I. 69. loan. VII. 52. Act. XIII. 22. 33. et Dissert, theolog. Beelen de sensu SS. multiplici p. 67. qui nobis liane viam munivit. Itaque cum Matthaens dicit nullum maiorem loanne surrexisse sive excitatum f\'uisse (utique ab aliquo li. e. a Deo) treat, cogit nos non ad omnes homines indeSnite animum advertere, sed ad eos, qui excitati a Deo fuerunt, qui inter suos surrexerunt ad quoddam publicum officium seu munus. Hine verba inter natos mulierum non exhibent terminum comparationis cum loanne, sed id, unde ille terminus prodit: terminus comparationis cum loanne exprimitur verbis nullus surrevit, h. e. sunt ii ex natis mulierum, qui surrexerunt, qui excitati a Deo fuerunt, quorum nullus maior loanne fuit. Comparatur nimirum loannes cum omnibus liactenus a Deo missis ad aliquod publicum munus: miserat Deus Legislatores, Indices, Sacer-dotes , Reges, Prophetas , bis omnibus maior praedicatur. Quia vero inter bos absque dubio propbetae praestabant et quia in huinsmodi enuntiationibus licet speciem praestan-tissimam pro universo genere appellare, iam vides quod locutio Lucae nullus propheta maior est Joanne, id tandem dicit quod pbrasis Mattbaei. Lucas quidem, qui noluit uti bebraica pbrasi snrre.cit, coactus fuit, alio termino munus designare: contentus vero fuit praestantissimam speciem eorum, qui a Deo missi fuerant, nominare.

Ergo ne in boe loco nihil de sanctitate loannis? Plu-rimum profecto. Nam Christus comparans loannem ceteris missis a Deo, non praescindit a sanctitate eius et eorum, sed earn includit. Sane quod non praescindat a sanctitate loannis manifestum iit ex duobus: 1) quia heic non habe-mus tantum quamdam historicam narrationem de officio loannis sed laudem loannis et laudem a Deo ipso exhibi-tam: atqui non laudaret Deus hominem a se missum, qui

ELLOGIUII CHEISTI I)E lOAN\'XE BAPTISTA.

in missione sua non recte se gessisset, qui gratiis ad hoe sibi datis haud esset usus. Non ergo Christus praescindit a sanctitate loannis. Idem 2) patet ex ipso exordio Ellogii loannis, quo eius sanctitas a Domino commendatur: signi-ficat nempe , ut iam advertimus, spectari a se loannem, non tantum ut prophetam, sed ut sanctum prophetam. Quod si hoc pacto loannes consideratur, etiam alios, quibuseum comparatur, eodem modo considerari aequum est ut cen-seamus. Cum vero Deus aliquem laudat ratione etiam habita sanetitatis, si illum absolute praefert ceteris, dicendus est illum praeferre ratione quoque sanetitatis. Tune enim Deus hominem considerat, prout est aliquid coram se et si officium quoque eius considerat, illud considerat prout digne coram se exercetur. Porro si homo ita a Deo spectatus dici-tur ceteris maior absolute, absque distinctione inter officium et sanctitatem, tum dicendus est Deus illum hominem ratione quoque sanetitatis ceteris praeferre. Nam praefertur aliis prout est et valet aliquid coram Deo et, si officii eius etiam ratio habetur, prout digne illud exercet coram Deo. Coram Deo autem sola reapse sanctitas valet. Si quis ergo aliis absolute praefertur, prout est aliquid coram Deo, is illis, quibus praefertur , praefertur quoque ratione sanetitatis. Atqui heic Christus spectat loannem ut sanctum, ut sanctum prophetam et plusquam prophetam, absolute af-finnat eum esse maiorem omnibus hactenus a Deo missis, quin distinguat inter officium et sanctitatem; ergo Dominus ceteris a Deo missis praetulit loannem habita quoque ratione sanetitatis, habita nempe ratione eorum, quae in eo hactenus consideraverat, sanetitatis (vv. 7. 8.) et officii (vv. 9. 10.).

Ita concepta sententia Christi illud reapse dicit quod Maldonatus aliique intelligunt, etsi diverse modo exegesis nostra procedat. Ex interpretatione autem tradita illud sponte consequitur, nihil esse quod sibi ab hoe ellogio loannis timeat singularissima sanctitas b. Deiparae. Nam loannes comparatur quidem sanctis, sed sanctis Missis a Deo, iis,

MATTH. XI. 11.

qui surrexerunt seu excitati sunt a Deo ad aliquod publicum munus: atqui inter hos vel has (nam et feminae surrexerunt lud. V. 7.) non est b. Virgo, quae ad alium ordinem spectat et cuius officium prorsus secretum fuit. Imo neque est cur putemus, inter illos, quibuscum loannes comparatur, adnumerandum esse b. losephum: quamvis, cum haec Christus dicebat, is iam mortuus fuerit: nam pariter Öponsus b. Virginis et pater putativus lesu, non est inter eos, qui surrexerunt ad aliquod publicum munus, a Deo excitati.

E contrario si dicas verbis; inter natos etc. compara-tionem immediate institui ratione sanctitatis; aegre excipere poteris non solum b. losephum sed et b. Virginem. Nam quod dicis Christum loqui de sanctis T. V. at b. Deiparam spectare ad N., id reapse de tuo addis: Christus enim loquitur de iis, qui fuerunt vel etiam tum erant (si nullus surre.vit — nullus fuit) at b. Virgo iam tum erat et profecto etiam tum maior et officio et sanctitate Joanne.

Sensus au tem Ecclesiae, qui se prodit in cultu speciali Praecursoris, nihil plus postulat quam nos affirmavimus. Verba Christi in officio eius et liturgia recitantur, sed eorum sensus immediatus non definitur: maximus vatum dicitur, non maximus sanctorum. Tot vero praeconia seu vaticinia de Xoanne in T. V., laudes eiusdem celebratae a Zacharia, Gabriele, ipso Christo, sanctificatio eius ante ortum, munus eius praeparandi viam Messiae eumque baptizandi, ratio sufficiens fuerunt cur eius memoria adeo sollemniter cele-braretur in Ecclesia, quae in maiore vel minore sollemni-tate cultus sanctorum, non tantum rationem habet gradus sanctitatis, quae generatim res ignota est, sed et eius quod palam ad Dei gloriam et Ecclesiae bonum gesserunt.

Quaeres qui Christus excipiatur: nam et is missus fuit et is est ex natis mulierum. Verum primo videndum foret an opus sit aliquid occurrere in verbis Christi vel explicite vel implicite, quo significetur Christum non esse inter eos numerandum, quorum loannes est maior. Nonne ipse lo-quens Christus est Deus? an Deus solet aut potest venire

EIXOGIDM CHllISTI T)E lOAWK BAPTISTA.

in comparationem cum hominibus? Eo ipso scilicet scimus eum esse excipiendum, quo scimus esse Deum. At nihilo-minus Patres quidam censuerunt Christum verbis suis im-plicite saltern significasse se non esse inter eos, qui sunt minores loanne. Quia nimirum loannem dixit maiorem nails mulierum. Ipse autem erat ex Virgine nat us: Hieronym. Maximus Ambrosius 11. cc. Haec ratio Maldonato quoque non admodum probatur. Et sane si in eodem contextu iaxta ponerentur vel opponerentur nati mulierum et naii virginum, probabilis forte esset ilia interpretatie limitata prioris plirasis : sed si solum nominentur nati mulierum: oportet ut natos quoque ex virgine comprebendat haec loculio; nam et ipsa est mulier. Et re quidem vera non solum Christus non alio nomine in Evangelio legitur matrem suam compellasse, quam mulier loan. 11. 4. XIX. 26.: sed ipse Paulus banc locutionem probat; Filium Dei factum ex muliere Gal. IV. 4. Locutio apud Matthaeum respondet heb. nC\'N n\'r lobi XIV. 1. XV. 14. XXV. 4. et Eccli. X. 18. yevvr^iara yvvaixuiv, ubi in altero emist. ei respondent simpliciter homines. Quocirca , si opus foret in ipsis verbis Salvatoris reperire aliquam saltern implici-tam exceptionem sui, putarem eam in praeced. contineri. Citans enim vaticinium Malachiae, quod de Angelo piae-vertente adventum lahvah loquitur, illudque applicans lo-anni, qui iam praedicaverat lesum esse Messiam, Filium Dei (loan. I. 29.—34.), eo ipso docebat vel confirmabat se esse lahvah et ideirco non posse venire in comparationem cum prophetis aliisque missis a Deo. Est et alia ratio id explicandi apud Patres ex seqq. verbis desumpta, ad quae accedimus.

Qui autem minor (St in regno caelorum , maior est illo. Non una est apud Patres interpretatio huius loci: quis nempe sit iste minor. Hieronymus iam refert multos hoc de Salvatore intelligere: inter quos est Chrysostomus. Sal-vator scilicet, qui humiliavit semetipsum, qui venit mini-strare, non ministrari, erat secundum externam speciem

MATTH. XI. 11.

minor in ipso sue regno, maior vero realitate. Hieronymus aliam suppeditat interpretationem: omnis scilicet sanctus in beatitudine, est maior illo, qui adliuc in terris pugnat. Cyrillus Alex. 1. c. vult minorem in regno caeloruni esse quemlibet christianum, qui accepit donum Spiritus S. quod Christus primus inter mortales effudit.

Porro minus probabilis est interpretatio, quod regnum caeloruni sit beatitudo: est enim illud, de quo mox Christus loquitur: Regnum caeloruni vim patitur et violenti rapiunt illud: omnes enim prophetae et lex usque, ad loannem (Matth. XI. 12. 13.), quod plenius reddidit Lucas: Lev et prophetae usque ad loannem; ev eo dno tots regnum Dei erangelizatur: est scilicet regnum caeloruni, quod iam adesse Dominus nuntiaverat Matth. IV. 17. et ante eum ipse Baptista III. 2. Ecclesia scilicet Christi in terris Matth. XVI. 19. coll.

18. Multo minus erit hie minor Angelus in caelo , qui minor ibi sit, ut probat Beda; nam nimis longe petita haec comparatio cum honiine videtur.

Interpretatio quod minor in regno caeloruni sit ipse Christus, quae multis, si Hieronymo credimus, placuit et est Chrysostorai atque Bedae el iam et Euthymio probatur, probabilis raihi est. Nam primo opportuna erat hoc in loco affirmatio Christi explicita de sua excellentia prae loaune. Se-cundo quaravis Christus reapse non sit minor, nec alibi us-cjnam se dixerit simpliciter minorera: tarnen se reapse gessit tanquam minorem, humiliatus usque ad mortem crucis, opprobrium factus hominum et abiectio plebis, idemque te-status est se esse inter suos veluti minorem Luc. XXII. 27. Oeconomice proinde Christus erat minor. Hanc autem limi-tationem faciendani verbis suis Christus ipso docebat, simul se vocans minorem in regno caeloruni et maiorem maximo prophetarum. Nec si turbae ilium sensum non sunt assecuti, id est inconveniens: non enim semper Christus loquebatur, ut statim a se dicta intelligerentur (cf. e. g. loan. II.

19.—21.) et mos Christi erat his praesertim primis tem-poribus suae praedicationis, de se non admodum aperte

KLLOGIUM CHEISTI DE IOAN\\E BA.PTISTA.

loqui ad turbas: unde tandem integrum sermonem conclu-dit: qui hahet aure.s audiendi andiat v. 15.

Ceterum tertia interpretatio maxime congrua est et litteralis. Cum regnum caelorum sit Ecclesia, minor in eo erit, qui habet id saltern quo fiat eius verum et vivum membrum, quilibet cbristianus babens cbaracterem Cbristi in Baptismo acceptum vivumque membrum Cbristi exsi-stens. Cur bic est maior loanne? Non certe quia iste credit, loannes non credebat, vel non satis firmiter, in Christum, ut quidam rationalistae ex v. 3. imaginantur. Qualis est isteplusquam propbeta, qui non credit? an putas propbetas, non credidisse quae propbetabant? Angelus Domini, qui viam ei praeparavit, nondum in ipsum credebat et alium forte exspectabat! Profecto non eo spectare debet studium inter-pretis , ut exuamus sensum communem. Ideo bac seposita interpretatione, orta ex male intellecta bistoria superiore, aliam quaeramus. Diximus comparari immediate loannem ceteris Missis a Deo tanquam excellentiorem inter eos; bis omnibus Missisquot; a Deo, comprebenso etiam loanne, oeconomia vetus continebatur, eorum dignitas quamtumvis magna, di-gnitas erat contenta intra cancellos oeconomiae veteris. Atqui huic praestat longo intervallo oeconomia nova. Porro quemadmodum se babent ad invicem duae istae oeconomiae, ita propter eas se babent inter se qui ad ipsas spectant. Et sane dignitas Cbristiani ex cbaractere Cbristi sibi in-baerente excedit quamlibet dignitatem vel propbeticam T. V. Hoc est quod Christus docere vult, excellentiam regni caelorum adventantis prae T. V., quod locum eidem ces-surum erat.

Id autem empbatice enuntiat, affirmans minorem in regno caelorum seu Ecclesia, maiorem esse maximo in T. V.

Et quidam si dignitates comparentur, nulla videtur hac in re difficultas. Sed quia loannes etiam secundum sancti-tatem dictus est maior; an etiam affirmat Christus minorem in regno caelorum esse maiorem loanne causa san-ctitatisV Possum concedere, dummodo verbum est non secun-

MATTH. XI. 11. 12.

dum exsistentiam accipias, sed secundum essentiam. Nempe qui (quicumque is sit, etiamsi modo nemo sit) spectat ad re-gnum coelorum, talis est ut propter hoc ipsum possit esse maior loamie in sanctitate. Ideoque secundum intrinsecam potestatem, quae ad essentiam Christianismi spectat, quilibet Christianus etiam quoad sanctitatem maior est Toanne. Id autem sufficit ut excellentia regni caelorum manifestetur, quod heic intendit Christus, Cf. hac de re Maldonatum.

Proinde non erit abs re advertere, quod supremum consilium Christi in celehrandis laudibus loannis, fuit tandem demonstrare suam missionem, se esse Messiam novamque legem et oeconomiam a se initium habere. Id sponte sequitur ex eo, quod loannes, qui lesu a Nazaret testimonium perhibuerat, sit Angelus Domini a Malachia praedi-ctus, qui ante faciem Angeli ïestamenti, quem ludaei exspectabant, praeparaturus erat viam. Ipsa dignitas loannis quod esset plusquam propheta et maior omnibus a Deo Missis, hue spectabat, ut post ipsum non nisi Messias quae-reretur, illeque crederetur, qui regnum caelorum annun-tiabat. Quocirca ait; Lex et prophetae usque ad loannem: h. e. oeconomia vetus desinit in loanne (cf. parall. locum Luc. iam cit.): a diehus autem loannis J3aptistae usque nunc regnum coelorum vim patitur. Incepit proinde regnum caelorum: verba usque nunc non sunt exclusiva, sed denotatur iam tum initium factum regno caelorum a diebus loannis. Incepit utique regnum caelorum; sed prorsus alio modo ac vetus oeconomia. In ilia vi naturalis originis et iurium familiarum quisque suum locum et statum obtinebat: regnum autem caelorum omnibus patet; sed non iure quodam nativo obtinetur, at virtute opus est, studio et ardore, ut in illud quis intret eoque fruatur: 1] BaaiXela twv ovqixvojv pidamp;caL (sensu pass. Hesych. (liaiwg xgareiicu), magna vi expugnatur; tanquam arx firma, quam non nisi perseve-rante conatu et plurima vi adhibita obtinere possis: idcirco Biaavui virtute strenui, vi irrumpentes eo regno potiuntur. Rapiunt autem , doTcdCovaiv, ludaeis scilicet suae legi ad-

142 ELLOGIUlrf CHUISTI DE 10ANNE BAFTISTA.

dictis, qui frustra illud sibi asserere et retinere conaban-tur, secundum quod Christus dixit principibus ludaeorum: auferetur a vohis regnum Dei et dciLitar tjenti facienti fructus eius. Matth. XXI. 43. Ilia autem vis, quam voces ^ta^Fiui, fiiaarai exprimunt, non est concipienda tanquam quaedam iniusta aggressio , sed virtus efficax et strenua, ita ut possessio regni singulis non sorte detar etiam dormientibus, sed magna vi et animi contentione illud assequentibus. Satis ergo constat in hoe sermone de loanne Christum se ipsum suumque regnum prae oculis habuisse. Haetenus.

A.

DE AETATE IÜDICUM.

DE AETATE IÜDICÜM.

I. 1. Reg. VI. 1. habetur notatio anni, quo initium factum est aedificationi terapli; qui erat annus 480. egressi-onis filiorum Israel de terra Aegypti et quo currebat annus 4. regni Salomonis. Hie annus 480. forte inchoatus tantum erat, cum curreret mensis secundus et egressus ab Aegypto accident mense primo. Nisi scriptor annorum tan-tummodo, qui absoluti erant, habuerit rationem et iam mensis excurreret secundus anni 481: quemadmodum in nostra communi methodo numerandi aunos Domini con tin-git, qui dicimus e. g. mense Noveinbri anno 1885., cum hie annus iam exactus sit et mensis cum praecedentibus a lanuario spectet ad annum 1886. Hoc autem altero modo accipere forte licet verba 1. Reg. citata.

Consilium nostrum baud est demonstrare directe verum esse illud ratiocinium scriptoris libri Regum, sed ut verum accipimus, credentes, praecisione etiam facta ab inspiratione, scriptori digno fide. Non est autem ratio cur de vera scri-ptione dubitemus, cum omnes codices reliqui ita babeant et consentiant veteres versiones. Sed volumus ostendere quod quaecumque in bistoria sicra antevertente narrantur, quam rursus veram supponimus, non pugnant cum ista nota temporis, quam tradit Scriptor libri Regum, videlicet nec bre-viorem nec longiorem annorum seriem postulant.

II. Difficultas sane baec est. Si sumamus et in seriem continuam redigamus annos vel distincte vel confuse nota-tos ab anno Exodi ad annum 4. Salomonis, numerus horum annorum excedit illam summam 480.

10

146

Atqui 611. = 480. 131. Habemus ergo excessum annorum 131.

Maniffistum est oportere plures annos ab ea summa de-trahere: quod ut rite fieret, non una est hypothesis exco-gitata. Quaedam au tem normae praestituendae sunt.

III. Itaque I. Non licet annos servitutis inserere annis pacis consecutis illam, ut ii idcirco non sint seorsim nu-rnerandi. Ratio est, a) qnia anni iudicialis auctoritatis, per quam effecta est pax, nequeunt ineipere nisi ab eo tempore

ÏUIXCIMA QUAE DAM.

quo excitati a Deo electi sunt indices: quod quidem contigit post annos plnres servitutis, quae fuit occasio missionis iudicuiu. Suscitavit enim Deus indices postqnam Israeiitae oppressi clamaverunt ad Dominum (III. 9. 15. etc.): non clamarunt autem statim ab initio; secus enim cum iudices rem sine mora aggrederentur, ut ex omni historia apparet, nunquam fuisset locus iis longis servitutibns nee potuissent dici Israeiitae servire, quaudo pro libertate pugnabant. b) Formula adhibita pro significandis annis pacis: quievit term (III. 11. 30. V. 32. etc.) nequit repraesentare annos servitutis, imo hos excludit; nam de his e contrario dicitur: servlerunt (III. 8.) oppressi sunt (VI. 2.), ajjiicti sant et vehementer oppressi (X. 8.), tracliti sunt in manus (IV. 2. VI. 1. XIII. 1.).

2. Credendum est quod post annos pacis , qui definite numerantur, aliqua servitus vel in eadem regione vel saltern in alia Israelitis ceperit, ut vera sit affirmatio: quievit terra tot annis, quae exclusive est accipienda: secus enim, si amplius pax duraverit, non apparet sufficiens ratio, cur definite dictum sit tot annis quievisse terrain.

3. Quaestio esse potest an numerus 40. adeo frequens (semel duplex, 80.) sit definite accipiendus, an indefinite pro quodam longo spatio temporis non semper aequali.

Et eruditi quidem (Gesenius Thes. p. 12^8.) Eotant hunc numerum, non secus ac septenarium ac septuagenariurn ac-cipi in Scripturis et ab Orientalibus pro sollemni numero rotundo indefinite. Exempla afferuntur anni 40. peregrina-tionis in deserto, 40. dies diluvii, 40. dies, quibus Moyses moratus est in monte Sinai, 40. plagae homini nequam infligendae (Deut. XXV. 3.). Item Persae dicebant 40. turres Persepolis, Turcis fontes Scamandri sunt 40. etc.

Fatemur quidem nos quoque percelli frequenti ingemi-natione huius numeri 40. Verum vel supponimus realem numerum annorum ad earn notam plus minus accessisse, sive excessu sive defectu; vel ita indefinite per earn notam numerum annorum realium repraeseutari ut multum quoque ilium ab ea distare censere liceat. Si prius admittis, fas est

DE AETATE lÜDIClIM.

in eo numero , qui notatur, acquiescere: cum praesertim eorum excessus vel defectus supplendus sit numeris aliorum annornm, quorum quidam probabilissime non fuerunt in-tegri, quidam aliquid plus habuerunt. Si alterum optas, vereor ne res tota arbitrio permittatur nostro. Id vero praecipue cavere oportet ne ex arbitrio res componamus. Praeterea liaec ratio explicandi numerum 40. eum in finem adbiberetur, ut non leviter minui possint anni reales. At-qui heic minuendis numeris obstat id, quod lephte narrat (lud. XI. 20.), nempe ab ingressu Israelitarum in terram Canaan usque ad irruptionem Ammonitarum fluxisse annos 300.: si reducas e. g. ad annos 20. eos qui 40. numeran-tur, longe aberis a ratiocinio lephte, ut suo loco vide-bimus. Si vero nunc plus, nunc minus detrahis, rem prorsus incertam statuis, quam nemini persuadebis.

Ceterum neque probationes, quae afferuntur, buius hypothesis, si Scripturarum ratio habeatur, suasivae sunt. Nam a) numerus plagarum reo infligendarum definite est accipien-dus; etenim oportebat et lege statui numerum certum et legem in hac re definite loqui. Cf. 2. Cor. XI. 24. b) Anni in deserto fuere reapse 40. Moyses sane annos natus 80. stetit ante Pharaonem (Ex. VIL 7.): intra eundem annum eduxit populum suum ex Aegypto: nihil saltern postulat ut longius tempus inter primam et postremam plagam collocemus. Porro is defunctus est annos natus 120., sub finem ultimi anni peregiinationis populi in deserto (Deut. XXXIV. 7.); ergo. c) Diluvii dies pauciores fuisse quam 40. difficile persuadebis: ideoque, etsi heic non haberemus numerum de-finitum, numerus tarnen notatus potius augendus foret, quod in nostra quaestione nihil tibi prodesset. d) Muitos quoque dies mansisse Moysen in Sinai, constat ex iis, quae Israe-litae patrarunt, postquam diu exspectaveriut (Ex. XXXII. 1.—23.). Quocirca et heic, si negas fuisse definite dies 40., horum numerus posset aequo iure augeri, quo minui. Prae-stat igitur sistere in numeris a Scriptore libri exhibitis, ut ad veritatem historicam propius accedamus.

PRI.VCIPIA. QUAEDAM.

4. Quoniam, ut legenti patet, non omnes servitutes fuere universales, ut totam terram Israelitavum occuparent; si comparetur servitus et pax unius regionis, puta anstralis, cum servitute et pace alterius regionis aquilonaris, licet supponere, si nihil aliunde ex ipsa historia obstet, quod eae ad idem tempus referantnr. Quae vero narrantur alia post alia, in eadem regione, ea non sunt permiscenda.

Haec est autem series eventuum in singulis regionibus. IX PARTE AUSTRALI.

1. Servitus Chuschami (III. 8.)

Pax. (TIL 11.) .

2. Servitus Moabitarum (III. 14.) .

Pax (III. 30.) . .

Hoc ipso tempore Samgan (III. 31.).

IX PARTE AQÜILOXARI.

3. Servitus Cananaeorum (IV. 3.)

Pax (V. 31.).....

4. Servitus Madianitarum (VI. 1.) .

Pax in diebus Gedeonis (VIII. 28.) .

Regnum Abimelechi (IX. 22.) .

Index Thola (X. 2.) ...

Index lair (X. 3.) . . . .

IX PARTE TRAXSIORDAXEXSI.

5. Servitus Ammonitarum (X.

Principatus lephte (XII. 7.)

Index Abezan (XII. 9.)

ludex Abialon (XII. 11.) .

Index Abdon (XII. 14.)

IX PARTE AUSTRALI.

6. Servitus Philistaeorum (XIII. 1.)

Hac aetate Samson (XV. 11.)

Itaque, nt quae evidentiora sunt indicemus: opus non est tempus quoddam proprium Samgani attribuere; qui non dicitur fuisse post pacem longam partam facinore Aodi, sed post hunc , qui verisimillime mortuus est durante pace unumque simplex facinus Samgani tribuitur, quin dicatur

DE AETATE ITOICUM.

iudicasse Israel. Pariter certum est annos 20. Samsonis (XVI. 31.) includenclos esse servituti Philistaeorum. Nam ea exsistente a^ere cepit: nescis, clicebant ei ludaei, qnod Philistiim imperent nohis? (XV. 11.); ipse vero non libera-vit populum suum ab hac servitute, seel initium fecit libera-tioni: ipse indpiet, aiebat Angelus, liberare Israel de manu Fhilistinorum (XIII. 5.).

Non sunt vero componendi anni servitutis Ammonitarum cum annis iudiciariae potestatis lair. Nam constat Am-monitas occupasse ea loca, ubi lair iudicabat atque plus minus dominabatur. Occuparunt enim Ammonitae omnem regionem Galaad annos 18. (X. 8.): porro in Galaad lair Galaadltes praeerat habens 30. filios principes 30. civita-tum, quae ab eins nomine vocatae sunt (X. 3. 4.).

IV. His praestitntis dicimus : Anni principatus lephte, et successorum eius (anni 31.) et anni iudicaturae Heli (40.) non sunt seorsim ah aliis cornpiitancli. Id censemus demon-strasse Keil (comm. in lud.) vel, quod nobis sufficit, tan-quam probabilissimum ostendisse: cuius argumentnm, paucis forte additis aut mutatis, suscipimus. Demonstratie his animadversionibus continetur.

V. a) Servitus Philistaeorum, de qua lud. XII1. 1. seqq. est eadem ac illa de qua sermo est 1. Sam. VII. 3. 13. 14. coll. IV. 9. Sane in libro ludicum finis illius servitutis non narratur, quemadmodum fit de ceteris: sed historia absolvi-tur morte Samsonis, adhuc dominantibns Philisthaeis (XVI. 23. —31.). Quae enim sequuntur capita ad modum Appendicis, historiam referunt praecedentis aetatis. E contrario in libro 1. Samuelis servitus quaedam Philistaeorum iam ab exordio eius historiae apparet, quin eiusdem servitutis initium nar-rotur: cui servituti finem imposuit Samuel VII. 11.—14. Iam ab exordio apparere Philistaeos dominos regionis efficimus ex cantico Annae matris Samuelis. In eo enim non solum talis conditio populi describitur, qualis servituti convenit, ut sinfc Israelitae attriti viribus (1. Sam. II. 4.), in egestate ver-santes; adeo ut opera collocarent pro pane (v. 5.) donee ipsa

AN XI IE PUT F; ET SUCCES. EIUS DELENDI.

pareret Samuelem, per quem nempe arcus fortium supe-randus erat (v. 4.): sed praeterea praedicitur quod Dorninum formidahunt adversavii eius et super ipsos in caelis tonabit (v. 10.). lam vero hoe implctum est\'contra Philistaeos, orante Samuele 1. Sam. VII. 10. Hi ergo sunt ii adversarii Domini, de quibus Anna loquitur. Sed erant ne iam tum Philistaei adversarii Domini opprimentes eius populum an adversarii adhuc futuriV Dicimus quod in hoe libro non indicatur initium huius servitutis Philistaeorum. Sane quod narratur c. IV. v. 1. si secundum textum hebraicum lega-tur; Et egress us est Israel contra Philistaeos ad helium et cast ra metal us est iuvta Lapidem adiutorii et stniverunt Philistaei aciern contra Israel et conseruerunt manus etc. hoc, inquam, ostendit Israelitas fuisse, qui hac vice provocarunt Philistaeos. Cur vero ? non quidem ut dominium suum dilatarent, quod satis alienum ab iis erat ea aetate; ut ergo oppressores repellerent. lam ergo Philistaei domina-bantur Israelitis illique erant ei adversarii, de quibus Anna in cantico suo loquebatur. Illud scilicet tentarunt tunc Israelitae, infelici successu, quod postea rursus, suadente Samuele, melioribus auspiciis aggressi sunt (VII. 3.—13.). Cum autem Philistaei in priore pugna ex his duabus, se mutuo exhortantes aiunt (IV. 9.): ne serviatis Ilehraeis, sicut et illi servierunt vohis, non significant priorem ali-quam Philistaeorum dominationem fuisse transactam; tempus enim indefinitum accipiendum est cum rolg o, éêovXevaav {dienden, non hebben gediend). Tandem cum historia pri-morum capitum libri 1. Samuelis excipiat immediate histo-riam libri ludicum; adhuc enim sub iudicibus versamur: mirum profecto foret, in tam brevi intervallo duas fuisse distinctas servitutes Philistaeorum easque bene longas: nam in hac hypothesi prior durasset annos 40. (lud. XIII. 1.), altera plusquam annos 20. saltem; nam anni iam 20. flu-xerant ex eo quo area reducta fuerat, cum de libertate acquirenda deliberarunt Israelitae VII. 2. 3.

Credere ergo licet unam eandemque esse servitutem,

DE AETATE lüDICTJM.

qua Israelitae Philistaeis servierunt, quae in fine libri ludicum et initio 1. Samuelis describitur. At quandonam cepit haec servitus? Keil censet cepisse simul cum servitute Ammonitarum, eo quod utriusque simul mentio fiat X. 7. imo prius memorentur Philistaei. Sed ecce diificultas: si annus primus servitutis Ammonitarum convenit plus minus cum initio servitutis Philistaeorum, tunc annus 40. huius incideret in postremos annos ludicis Ahialon in terra trans-iordanensi, cui successit Abdon per annos 8. Porro ultimo anno servitutis Philistaeorum convocavit Samuel Israelem in Maspha 1. Sam. VII. 6. Quocirca in ea hypothesi, cum Samuel congregavit Israelem, ipse non erat iudex totius gentis nee universus populus ei parebat. Atqui id videtur adversari Scripturae verbis VIL 3., ubi dicitur Samuel locu-tus ad universam dornurn Israel, nee alterius iudicis mentio hoc tempore fit, sed dicitur simpliciter Samuel iudicas.se filios Israel in Maspha. VIL 6. Probabilius igitur servitus Philistaeorum in parte austral: paulo serius cepit, quam in alia parte servitus Ammonitarum. Integrum vero fuit scriptori prius utriusque simul, quae postremae erant futurae, mentionem facere et deinceps utramque singillatim enar-rare et prius eam, quae, prius coniigit, ut reapse facit.

Ex eo autem quod scriptor prius mentionem iniicit utriusque servitutis, illud iure colligi posse censemus quod vel utraque simul vel altera post alteram brevi intervallo cepit.

Certus non est utique annus, quo Philistaei dominari ceperunt. At profecto ita ceperint, ut ultimo saltem anno huius dominationis desierit iudiciaria potestas Abdonis. Li-ceat ergo nobis figere initium eius circa annum, quo lephte debellavit Ammonitas et ut habeamus cardinem certum pro supputatione, dicamus eam cepisse ultimo anno servitutis Ammonitarum: ut idcirco eo anno postremo praecedentis servitutis computato, rostent pro Philistaeis solis anni 39.

lam vero ex dictis consequuntur haec duo. a) Anni principatus lephte et successorum eius non sunt seorsim computandi. Nam currunt simul cum annis servitutis Phili-

ANNI HELI DELEXM.

staeorum. Hi anni sunt 31.: anni ergo 31. sunt a computo 131. (p. 146.) delendi. RestaEt ergo 100.

VI. b) Neque anni Heli 40. sunt seorsim numerandi. Etenim is defunctus est anno 20. servitutis Philistaeorum, ut 20. anno proinde ante earn, cum adhuc lair in Galaad iudicaret, is iudex esse ceperit in Silo. Quod Heli fatis cesserit anno 20. servitutis Philistaeorum, sic patet. Post eius mortem (1. Sam. IV. 18.) area Dei mansit apud Phili-staeos menses 7. (I.Sam. VI. 1.): a redueta area fluxerunt anni 20, (VII. 2.), quorum postremus fuit etiam postremus servitutis (VH. 3. seqq.). Ergo in anno vigesimo liuius servitutis mortuus est Heli. Cum is iudicaverit annos 40., cepit igitur 20 anno ante earn servitutem iudiciaria pote-state frui, qui anni simul currunt cum postremis lair et annis servitutis Ammonitarum: potuit autem ipse certe in Silo plures tribus iudicare. Censendus est autem eo tempore ordinariam quamdam potestatem exercuisse, quam augebat sacerdotalis auctoritas, ut iam tum ibi, sicut apud trans-iordanenses post victoriam leplite, assuescerent Israelitae et tempore pacis uni parere et sic via ad regnum muniretur. Succedente dominatu Philistaeorum, qui plures tribus citra lordanem subegerant, quin tamen earum paucos magistra-tus auferrent, contenti spoliis et tributis, potuit Heli adhuc tueri dignitatem iudicis ante suos, praesertim ob pontifi-ciam dignitatem, quae in pluribus causis ius iudicandi ei asserebat. Fuit enim iudex pacificus.

Dices: ergo simul indices fuerunt Heli et Samson. Pos-sem 1) respondere, id non repugnare. Nam Samson eatenus iudicasse dicitur, quatenus suis singularibus facinoribus cepit atterere vim Philistaeorum et sic inchoavit liberationem gen-tis suae. Nullum autem exercitium iurisdictionis eius memo-ratur. Poterat ergo ista qualitas iudicis, quae ei tribuitur, componi cum ordinaria auctoritate, quam tunc Pontifex obtinebat. Respondeo 2) nihil esse quod postulet ut una collocemus Heli et Samsonem. Sane potuit Samson florere ultimis 20. annis servitutis Philistaeorum post mortem Heli.

DE AETATE IUDICÜM.

Et re quidem vera ipse cepit libei-are populum (lud. XIII. 5.), absolvit autem liberationem Samuel (I. Sam. VII. 11.). Pronum est ergo cogitare paulo post obitum Samsonis, Samuelem sumpsisse animos ad procurandam suae gentis libertatem, cui non minimum contulerit postremum facinus Samsonis. Gesta vero Samsonis narrat scriptor libri ludi-cum, qui omnia praeclara gesta suorum describit in vin-dicandis suis, qui proinde silentio praeterit Heli. At e contrario scriptor 1. Samuelis, cuius scopus est originem regni docere, alio usus exordio, a Samuele initium ducit institutore regni ultimoque iudice: occasione autem historiae Samuelis causam liabuit loquendi de Heli.

Igitur et anni 40. Heli delendi sunt a supputatione. Ex reliquis ergo 100. (p. 153.) restant 60.

VH. Possem modo statim suggerere quinam sint ii anni 60., qui reapse removendi sunt: sed praestat prius quae-stionem habere de tribus notationibus temporis, quas Scri-ptura V. T. reliquit incertas et si fieri potest, in tuto collocare quod nos praesumpsimus. Quaestio agitur de spatio temporis ab ingressu terrae Canaan ad primam servitutem: de annis iudiciariae potestatis Samuelis ante regnum Saulis et de annis regni Saulis. Primum ex his nos producendum censuimus ad annos circiter 40.: at plurimum abest ut omnes id permittant. Keil e. g. hoe spatium temporis annis 18. circumscribit.

VIII. Nostrae opinionis momenta haec sunt. In libro losue narratur quod post pacificam terrae occupationem, quae aliquod tempus postulavit, evolutum est Ion gum tempus cm CC\'tt (XXIII. 1.), post quod losue convocavit omnes principes Israel (ibid. 2.) et deinceps omnes tribus (XXIV. 1. seqq.) et tandem mortuus est (29.). Subditur (XXIV. 31. et ludic. II. 7.) quod Israel servivit Domino cunctis diebus losue et Seniorum, qui ei superstites fuerunt. De his di-citur quod noverant seu viderant omnia ( lyT los. 1. c. isn lud. 1. c.) opera Domini quae fecerat in Israel. Sed post eos surrexerunt alii, qui non noverant Dominum nee opera,

AN XI IN TERRA CAN .VAN ANTE l^m SERVITOTEM. 155

quae fecerat in Israel lud. II. 10.). Oportet rem paulo de-clarare. Opera omnia, quae dicitur Deus fecisse in Israel, non sunt tantum ea, quae per losue, seel et ilia, quae per Moysem patrata fuerant; nam et haec comprehenduntur sub termino omnia et cum plures quidem seniores aetatis losue ea olim viderint, non est cur ipsa excludamus.

Cum sermo est de aliis, qui postea surrexerunt, dicitur de iis quod non \'vt Dominum et opera eius. Id vero rur-sus de visione accipiendum videretur, propter oppositionem cum praecedente: viderant autem Dominum Israelitae, ntique in aliena specie, tum in monte Sinai cum lex ferretur, tum in columna nubis ducente acies Israelis. At ut hi di-cantur non vidisse opera Domini, oporteret eos nee vidisse, quae gesta sunt sub losue. Si ita est, hi qui surrexerunt, qui nempe duces et magistri erroris exstiterunt vel se con-stituerunt, tempore belli aut nondum nati aut infantes erant. Quocirca eorum araCracic collocanda esset post SOquot;¹ annum saltern ab ingressu. Verum ipsa mutatio vocis lyT¹ pro forte indicat aliud voluisse dicere scriptorem, cum de bis novis hominibus dicit: rpwd non noveront Dominum et opera eins , scilicet quod , etsi testes fuerint mirabilium Dei sub losue, tamen debita fide ad Deum non accedebant nec eius opera, ut par erat, in pretio habebant (cf. Isai. I. 3.). Aliter Seniores, quorum heic notatur prudentia et pietas prae novis; aliqua ratione addita, quod viderint omnia opera Domini, quin negetur quaedam ab aliis quoque esse visa. Ideo priori interpretationi, quae nobis faveret, non censemus inhaerendum.

Habemus autem Seniores, qui viderant omnia opera Dei. Seniores vero Cjpül etsi velimus esse nomen dignitatis, principes nempe tribuum et familiaruin: aetatem tamen quoque heic nomen indicat; heic enim aetatis habetur ratio, cum dicantur supervixisse losue. Iain vero plures egressi ex Aegypto fuerunt, qui ingressi sunt terrain Canaan: illi r.empe, qui anno s£cu::do egressionis nondum attigerant annum vigesimum (Num. XIV. 29. 34. coll. Deut. I. 34. 40.).

DE AETATE IUDICUM.

Anno secundo latum esse decretum a Deo, ut omnes, qui annum vigesimum excesserant, morituri essent in deserto, patet conferenti Num. XXVI. G3.—65. cum Num. I. 1. seqq. atque legenti Deut. II. 14. Non pauci utique ex illis iunioribus defuncti forte fuerint et ipsi in deserto, sed multi eorum certe terminum peregrinationis cum losue in Canaan attigerunt.

Itaque Seniores, cum losue defunctus est, erant ex iis, qui anno altero egressus ab Aegypto, fuerant infra annum vigesimum. Non pauci ex iis profecto turn nati erant an-nos 19. alii 18. etc. alii 12. alii 10. et ita porro. Ut autem sumamus eos, qui non solum quomodocumque videre sed percipere potuerunt mirabilia a Deo patrata, ut testes idonei forent filiis suis, sistamus intra limitem infimum annorum duodecim. Ex illis igitur, qui anno secundo egressionis annum agebant a 12. ad 19. multi ingressi sunt terrain Canaan, et inter istos sunt ii Seniores, qui losue supervixe-runt. Quando autem putabimus nullum ainplius eorum fuisse inter vivos, aut saltern solum paucissimos, ut vera sit, uni-versahtate raorali, locutio: omnis ea (jeneratlo eonnrecjata ad patres suos (lud. II. 10.) V Non insuetum quidem erat ea aetate vitam producere ultra annum centesimum: Moyses enim defunctus est annos natus 120. (Deut. XXIV. 7.): paulo senior eius frater Aaron natu maior (1. Paral. V. 25.), qui eodem ac Moyses anno defunctus est (Num. XXXIII. 38.): losue attigit annum 110. los. XXIV. 29.). Si ergo ponamus alios ad nonagesimum quoque annum pervenisse, inter probabilitatis fines certe consistcmus, cum et nunc tales occurrant. lam sume adolescentes anno secundo peregrinationis; qui tunc annos 18. nati erant, oportebat eos post ingressum terrae Canaan superesse annos 24. ut annum 80., annos 34. ut annum 90. attingerent. Qui autem eo anno secundo nati erant annos 12., oportebat ab ingressu terrae Canaan vivere adhuc annos 30., ut ad annum 80. perve-nirent, ut vero ad annum 90. adhuc annos 40. Cur dubi-tabimus huiusmodi vivaces homines fuisse non paucos? Non magna certe eorum strages edita fuerit in bellis contra

AX XT ANTE l^m SERV1TITTEJI. AN NI SAMUELtS ET SAULIS. 157

Cananaeos, ubi Deus potius miraculis pugnavit. Setl ne nimium postulemus, sufficit si prope 30™ annum ab in-gressu, puta 33\' alligemus cessationem illius generationis. Nam restat tempus, quo praevaricatio cepifc et propagata est, postquam ilia omnis generatio congregata est ad patres suos; tempus autem istud, ut in aliqua tribu praevaricatio radices agat et communis fiat, si ad septennium proroga-tur, non postulatur nimis; cum praesertim ex connubiis con-tractis inter Cananaeos ea vires sumpserit (lud. III. 5 —7.).

Haec confirmantur per ea, quae ab initio attulimus ex libro losue (XXXIII. 1. seqq.). Scilicet inter victorias losue et mortem eius multi dies fluxerunt. Vix censemus probabile, quod dux adeo laboriosus et strenuus, annum., 100. ageret, cum bella gerebat. Fuerit annos natus 80. vel 85. cum ingressus est terrain: anno 30. vel 35. defunctus sit: Seniores post eum saltern intra 30. et 35.: adde annos praevaricationis, sponte devenis ad annum, quem, si numero rotundo exprimere vis, dices esse 40. Haec quoque non adeo levis distantia statuta inter ingressum, quo tot mirabilia patrata sunt et praevaricationem, banc, ut ita dicam, credibiliorem facit. Quapropter quoad annos istos ante primam captivitatem haec dicta sint.

IX. Sequitur quaestio de annis Samuelis, quae tamen nequit seorsim agi ab alia de annis Saulis. Ut ordine pro-cedamus, incipiamus a Samuele.

Samuel iudicare cepit sub finem s^rvitutis Philistaeo-rum. Tum saltern primum dicitur iudicasse, cum , ultimo anno Pbilistaeorum, conventum babuit generalem in Maspba (1. Sam. VII. 6.). Ceteruni etsi ceperit prius, nihil nostra referret; nam hi anni currerent cum annis servitutis: quae-rimus scilicet annos Samuelis post earn servitutem. Incer-tum quidem quot annos natus Samuel iudicaturam susceperit: novimus ipsum prophetare cepisse ante annum vigesimum servitutis, quo mortuus est Heli (VI. 6. of. p. 153.); pro-phetavit enim eo vivente (1. Sam. III. 4.—20.). Cum pro-phetandi initium fecit, vocatur -jrj (I. Sam. III. 1.), quo

t)Ë AETATE ItJDICÜJf.

nomine adolescentes appellantur. losephus, cum in carcere esset, dicitur lyj (Gen. XLT. 12.), qui post biennium erat annos natas 30. (cf. XLI. 1. 43.). Probabiliter et Samuel anno vitae suae trigesimo cepit prophetare; haec enim erat aetas idonea publicis ministeriis. Cepit, ut diximus, ante annum vigesimum servitutis, forte paulo ante; ut idcirco, cum iudicaturam suscejnt, annos esset natus 50. ludieavit autem Israel solus, donee senescere inciperet (1. Sam. VIII. 1.). Pro hoc spatio temporis satis certe sunt anni 10. Fuerit ergo turn annorum GO. cum filios sibi associavit (ibid.), qui tarnen populo non sunt probati et occasionem suppeditarunt postulandi Regem (ibid. 2.—5.); duo auteiu anni sufficere videntur, ut populus mores filiorum experi-retur et fastidiret. Cum igitur Rex postulatus fuit ac electus, agebat Samuel annum vitae suae 08\'quot;. Si itaque liorum omnium ratio habeatur, non opus est ut plusquam 18. annos tribuamus iudiciariae potestati Samuelis ante re-gnum Saulis atque nihil est quod exigat minus.

X. Verum et alia oportet considerare. Samuel unxit in Regem Davidem (1. Sam. XVI. 1.—18.) adolescenten! qui-dem, sed qui saltern annos erat natus 18.; nam ursos et leones manu sua suffocabat, cum pascebat gregem (1. Sam. XVII. 34. 35.). At David annos 30. natus regnum capes-sivit (2. Sam. V. 4.): ergo a priore unctione Davidis ad mortem Saulis , restant anni 12. Heic porro se immiscet quaestio de annis regni Saulis. Nam si Saul regnavit annos 40., ut videtur colligi ex Act. XIII. 21., fuisse unctus David a Samuele dicendus est anno regni Saulis 29.: ideo-que Samuel, cum Davidem unxit, agebat annum (08. 29.) nonagesimum septimum, qui vitam adhuc produxit (XXV. 1.). Centenarius ergo defunctus est Samuel.

Haec profecto non est gravis difficultas et posset per se contemni. Nam quid in hac re repugnans? quid imo non consentaneum divinae Providentiae, ut conditor novi oruinis in republica, monarchiae nempe Hebraeorum, prin-ceps seriei prophetarum secuturae deinceps absque inter-

ANM SiML\'ELlS ET SAÜLIS.

ruptione usque ad captivitatem et ultra, institutor schola-rum proplietarum, alter proinde a Moyse auctor suae gentis, longiusculum viveret? At ista aetas centenaria ex eo quoque pendet quod posuerimus Samuelera cepisse pro-phetare annos natum 30. Quid si anno vigesimo cepit ? Nulla enim tandem lege temporis Deus tenetur et specialem providentiam Dei erga Samuelem suspicari merito licet. Tunc associasset sibi filios in potestate iudiciaria annos natus 56. quae aetas generatim habetur ut initium sene-ctutis et mortuus esset nonagenarius.

Alii tamen, inter quos Keil, quoniam quae Scripturae referunt de regno Saulis, postulare non viientur plusquam annos 20., totidem tantummodo tribuunt regno Saulis. Quo-circa anno regni Saulis 9. unctus fuisset David a Samuele tunc nato annos (08. 9.) 77. qui paulo post mortuus, vitam produxisset ad annum 80. plus minus. At licet ne definire annis 20. regnum Saulis?

Quamvis in V. T. non notentur anni eius regni, Paulus tamen in Act. XIII. 17.—21. aliquid hue spectans docet. Ait enim: Deus plehis Israel elegit patres nostras.... et per qnadrarjinta anno rum tempus mores eorurn (Patrum) sustinuit in deserto et destruens cjentes septem in ttrra Canaan, sorte distribuit eis terrain eorum, quasi post quadrincjentos et quinquaginta annos (nimirum ab electione patrum nostro-rum v. 17. h. e. a promissione facta Abrahamo et foedere cum eo suisque posteris inito (cf. Gal. III. 17.) et post haec de dit indices usque ad Samuel prophetam. Et exinde postulaverunt regcm et dedit illis Deus Saul /ilium Cis, virum de trihu Beniamin, quadraginta annis. Kt amoto Ulo etc. Sensus obvius est, Saulem regnasse annos 40. Aiunt nihilominus hos annos 40. complecti etiam annos Samuelis, cuius ante mentionem Apostolus facit, cum praesertim con-stet ex 1. Samuelis, una cum rege Saule perrexisse iudicare Samuelem: iudicavit enim cunctis diebus vitae suae (1. Sam. VII. 15.). Verum haec interpretatio verborum Pauli ex-cogitata praecipue pro necessitate causae, quae defenditur,

DE AETATE ITJDICUM.

nequit probari. Obstat enitn quod Apostolus in sua con-tracta narratioue sequens seriem temporum, distinguat pror-sus aetatem Saulis ab aetate Samuelis. Mentione enim huius facta subdit: et e.vinde, quibus verbis initium novae epocbae indicatur propriusque ei us character notatur, postu-latio nempe regis: et e.vinde postulaverunt rerjem. Sic porro utroque discreto, Samuele et Saule, ratione temporis, nequit notatio temporis sequens ad utrumque pertinere. Adde Samuelem potius cum ludicibus in obliquo connumerari, quorum exbibetur postremus: ut idcirco si ad eum quoque illa nota temporis spectat, non est cur neges ad omnes Indices etiam spectare; quod tamen esset absurdum.

Cetera, quae afiferuntur, non sunt efficacia. Nam etsi Samuel, regnante Saule, perrexerit iudicare, non est tamen credibile, eandem ipsum obtinuisse potestaten! ac antea_; quorsum enim tunc rex? sed potius credendum est eum auctoritute propbetae rexisse populum, ut colligere licet ex 1. Sam. Xil. 23., ubi Samuel sibi retinet rnunus orandi pro populo et docendi eum mam honarn et ree tam. Illud ipsum quoque quod auctor fuerit regni, specialem auctori-tatem ei conciliabat; sed haec erat potius auctoritas con-silii, quam iudicialis. At quidquid sit, Paulus huius iu-diciariae potestatis Samuelis, quae simul cum Saule viguisse dicatur, nullam rationem habet, qui aetatem ludicum, com-prebenso Samuele, desinere facit ante vel cum postulatione Regis.

Minus vero nos movet, quod gesta Saulis narrata in 1. Sam. pauca sint possintque 20. annis commode com-prehendi. Nam nemo ignorat morem baud esse Scripturarum omnia gesta eius describere, cuius historiam qualemcumque texit: sed ea tantum narrare quae scopo suo conducunt h. e. manifestandae divinae Providentiae erga suum populum ac tuendae Theocratiae. Nulla praeterea causa erat cur Regis reprobati plura gesta narrarentur.

Itaque ex una parte babemus testimonium Apostoli, quod nullam aliam patitur interpretationem; ex alia oritur

SOLÜTIO PRINCIPALIS QUAESTIÖXIS.

difficultas quaedam propter aetatem longam Samuelis: inter haec duo non dubitamus accipere verba Apostoli, ut sonant ; nam ea difficultas, ut iam vidimus, nullo pacto cogit.

Merite ergo attribuimus potestati iudiciariae Samuelis annos 18. regno Saulis annos 40.

XI. Reliquum nunc est, ut videamus, quomodo illi 60. anni (VII.) expungendi sint. Petavii opinio (Doctr. Temp. Lib IX. c. 35.) delendos esse annos 40. deserti nee suf-ficiens est nee bene probatur. Quamvis enim pbrasis haec exitus ex Aegypto, comprehendat identidem tempus qaoque deserti vel in poesi (Psal. CXIV. 1.—3.) vel in narratione historica turn cum terminus peregrinationis nondum adve-nerat (Deut. IV. 45. 46.): id tamen praesumi nequit, cum nota temporis indicanda est, unde chronologia quaedam sumit initium, queraadmodum facit scriptor 1. Reg. VI. 1.

lam vero hoe pacto res nobis componenda videtur. Ser-vitus Cananaeorum annos 20. et pax ope Debborae secuta annos 40. (IV. 2. seqq.) concurrunt cum annis 80. pacis partae per Aod. III. 30. Profecto in hac sententia nulla potest esse difficultas. Moabitae (III. 14. seqq.) non dicun-tur occupasse totam Palaestinam, sed Rex eorum Eglon, sede fixa in urbe palmarum h. e. lericho (Deut. XXXIV. 3. 2. Paralip. XXVIII. 15.), quae ad Beniamini tribum spectabat (losue XVIII. 21.), videtur australem solum partem occupasse: quare et a Beniamita (lud. III. 15.) accitis Ephraimitis (27.—30.) profligatus fuit. E contrario Cananaei sub labin occuparunt aquilonarem partem Palaestinae, nam contra eum pugnant decern mille viri ex tribu Nephtali et Zabulon (IV. 6.—10.) et Issachar (V. 15,), aliis tribubus quiescentibus (V. 17. 18.). Scriptura refert post mortem Aodi cepisse servitutem Cananaeorum, non post pacem ab eo procuratam (IV. 1.). Potuit mori annis 20. 15. 10. post facinus suum atque anno 21. pacis in terra australi initium habere in alia parte servitus Cananaeorum. Cum hac hypo-thesi alligante initium huius servitutis anno 21. pacis in terra australi, alia quoque cohaerent. Scilicet si pax ilia a

PALM. AE. U

DE AETATE IUD1CUM.

servitute Moab dicitur durasse 80. annos, opus est ut post hoc spatium temporis, australis terra, quae hactenus quie-verat, rursus vexata ab liostibus fuerit. At hi hostes pro-babilissime sunt Madianitae, qui, praeter tractum partis aquilonaris (VI. 11. 33. 35.), oceuparunt quoque quemdam tractum partis australis; nam vastarunt terrain usque ad introitum Gazae {VI. 4.), quae australi parti addicta erat. Porro servitus Madianitarum cepit post annos 40. pacis a servitute Cananaeorum (V. 31. VI. 1.). Ergo una desierunt pax in aquilonari et pax in australi parte: ideoque servitus Cananaeorum cepit anno 21. pacis australis.

Haec hypothesis tandem, quae simul componit annos 60. servitutis et pacis in parte aquilonari cum annis pacis australis, confirmationem accipit ex unico charactere chro-nologico certo, qui disserte traditur in libro ludicum. lephte nempe Ammonitis affirmat, iam per 300. annos Israelitas eas terras possidere, quas tunc Ammonitae tene-bant idque affirmat sub finem servitutis ante bellum (XI. 11. seqq. cf. v. 26. XII. 1. seqq.).

NUNC RATIOCINAIIE IT A.

Anni ab ingressu ad primam servitutem 40.

Servitus Chuscham .... 8.

Pax secuta ...... 40.

Servitus Moabitarum . . . .18.

Pax secuta ...... 80.[^{20 Seiv}-Cha-

Servitus Madianitarum .... 7. ^{40 Igt;aX}

Pax secuta ......40.

Regnum Abimelechi .... 3.

ludex Thola.....23.

ludex lair......22.

Servitus Ammonitarum . . .18.

299.

Habes nimirum quod quando lephte ea responsioue utebatur ad Ammonitas, currebat annus 299\'^,5 ab ingressu Israelitarum in terram Canaan. At quia lephte loquitur de

SOLUTIO PllINCIPALIS QUAESTIONIS.

DE A ET ATE lUDICCTI.

XIII. Ex his constat annos ludicum, initio etiam dncto a losue sive ab ingressu terrae usque ad Saulem, non excedere summara annorum 356. (anno ultimo Ammonita-rum ab ingressu 299. 39. Philistaeomm, 18. Samuelis). Non potuit ergo Apostolus assignare (Act. XIII. 20.) aetata ludicum annos quasi 450., ut *videri potest ex lectione graeca. Sed perturbata certe est lectio in textu graeco re-cepto et emendanda iuxta Sinaiticum et Vaticanum, ut verba xahjierd ravra ab initio versus 20. inde quidem remove-antur et subiiciantur sequentibus ante êóaixe. Ideoque haec est lectio... xaiexAijgovó/iirjffev avrolg rijv yrjv ccvrwv, wg ereai tSTQaxoaioig xal nevirjxovTa xai nerd ravra êówxe etc. Ita Vatic. Sinaiticus et vuig. Ea vero notatio temporis, ut iam monuimus, tempus comprehendit, ab electione Patrum, initio sermonis a Paulo memorata, usque ad ingressum terrae Canaan; qua de re disputabimus, Deo favente, in in Comm. Epist. ad Gal.

XIV. Absoluta nostra demonstratione, occurrendum est difficultati, quae recta tendit contra veracitatem libri Reg. 1. c. Aiunt: tempus ab Exodo usque ad Salomonem absol-vitur hac serie generationum in principali familia tribus luda: Naasson, Salmon, Booz, Obed, Isai, David. Porro Naasson anno 2. deserti iam vir erat, familiae princeps et tribus luda (Num. I. 7.). Salmon proinde vel iam natus erat vel paulo post editus, cum, expugnata Jericho, acceperit uxorem Raab; eam eniin, quam ei Matth. tribuit I. 5. esse banc celebrem lerichuntinam vix dubitare sinit ipse Mat-tbaeus, qui et famosas solum mulieres nominat et appellans Raab absque addito, non nisi eam intendere poterat, quae omnibus nota erat. Aetate igitur occupatae terrae Canaan Salmon vir erat et princeps tribus, patre eius mortuo in deserto (Num. XXVI. 64. coll. 1. 7.). Inter Salmonem adolescentem vel iam grandem aetate losue et David ado-lescentem aetate Samuelis tres intercedunt generationes. David quidem, qui vixit annos 70. et defunctus est anno 4. ante initium factum aedificando templo, natus est anno

DIFFICULT AS EX GENEAXOGIA. DAVIDIS.

ab Exodo 407. Cum Salmon anno ab eodem Exodo 41. iam ■vir esset, inter lios duos terminos 41. et 407. collocandae tantum restant tres gene\'-ationes, Booz, Obed, Isai. Atqui incredibile est tribus solis generationibus tantum spatium comprehendi, annorum scilicet 366.

Nec probabilis apparet hypothesis, quasdam intermedias generationes omissas fuisse: nam hoc stemma a quatuor scriptoribus refertur (Ruth. IV. 20. 22. 1. Paralip. II. 10.—15. Matth. I. 4.—6. Luc. III. 31. 32.) eodem pacto. At si quasdam generationes ex arbitrio ii praeteriissent, non in idem omnes consensissent, sed alter alteram, alter aliam silentio pressisset.

Nos quidem alieni multum sumus a responsione quorumdam (cf. Patrizi. in Evv. Lib III. Diss. IX. c. 8.) sup-ponentium Booz, Obed, Isai plusquam centenarios genuisse eos filios, qui sunt in Genealogia. Nam praeterquam quod nimis longa produceretur vita Isai, quo vivente David ad annum 20. accesserat; snpponendum praeterea foret quod Booz et Obed vel ceperint generare post annum cente-simum, vel ceteri eorum filii antea progeniti omnes mortui fuerint pueri absque semine. Nam qui coraparent in genealogia, sunt principes familiae et tribus, quod erat ius primogeniti , quemadmodum Eliab sive Eliu, primogenitus Isai, frater David erat princeps luda 1. Paralip. XXVII. 18. coll. II. 13.

Non restat ergo nisi ut dicamus quasdam generationes praeteritas fuisse et solum praecipuos in hac serie viros fuisse nominatos. Id Hebraeis fuisse usitatum, notum est. Neqne huic responsioni repugnat quod eas praetereat liber Ruth, cuius scopus erat exhibere progenitores Davidis, quos in fine recenset IV. 18.—22. Nam tu divinas, cum eum fuisse scopum libri affirm as; nisi contendas finem scribentis esse quod exstat in fine script ionis. Finis scriptoria in hoc libro historico colligendus est ex eo quod narratur et in narratione eminet totamque pervadit. Porro in hac nar-ratione , in qua nihil de primis progenitoribus Davidis, id

ii»

DK AETATE 1UDTCÜM.

quod em in et totamque historian] pervadit, est specialis eventus in historia progenitorum Davidis, quo factum est ut extranea gens misceretur sanguini Maiorum Davidis et sic Maiorum Messiae promissi stirpi Davidis. Non erat igitur consilium scriptoris recensere omnes progenitores-Davidis, sed fuit praestantioribus contentus.

Argumentum autem ex eo ductnm quod improbabile sit quatuor scriptores eodem prorsus modo se gessisse, non careret vi, si omnes illi quatuor scriptores essent ab in-vicem independentes. Atqui id nunquam persuadebis. Quid mini, si dicam auctorem Paralipp. exscripsisse librum Rath et ambos Evangelistas exscripsisse alterutrum? Id certe in-spirationi nou repugnat. Cum liber Ruth recensens gene-rationes Phares tilii luda, sistat in Davide, verisimile fit librum fuisse scriptum vivente Davide eoque iam Rege, a quo cum sua familia adeo esset nobilitata, dignum memoria videbatur quod in ea singnlare acciderat. Ab hoc libro, qui ex aetate quoque, qua scriptus fuerat, auctoritateni quamquam obtinebat, auctor Paralipp. mutuatus est sua eosque intra limit es se continuit, quos ille fixerat. Evangelistas autem a Y. T. pendere quid mirum?

Itaque in hac hypothesi admittenda omissionis ab initio factae quarumdam generationum in genealogia Davidis _T nulla est vera difficultas. At earn hypothesim postulat longa aetas ab Exodo ad Salomonem aliunde certa. Igitur in ea acquiescendum.

XV. Exstat et alia difficultas ab extrinseco petita, ex monumentis nempe aegyptiis, quae rursus flagitare videtur ut contrahatur tempus ab Exodo ad Salomonem. Haec sunt elementa difficultatis.

a) Rex, qui aggressus est opprimere Hebraeos in Acgy-pto, fuit Harnesses 2\'quot; ex Dynastia XIX., cui ipsi Hebraei urbem a sno nomine appellatam aedificarunt. Is annos 67. regnasse dicitur. Eo regnante, natus est Moyses. Sub eius filio et successore Min-phat, qui annos circiter 30. regnavit, accidit Exodus Hebraeorum.

DIFFICULT AS EK I)ÏNAgt;TIT=1 AEOYPTI.

b) Ramesses Squot;quot;, qui fuit secundus Rex Dynastiae XX., cepifc regnare anno a. Chr. 1311. Id ex eius quadam iu-scriptione colligitur instructa quadam astronomica nota. Cf. Fr. Lenormant Histoire ancienne de I\'Orient vol. 2. p. 322. Non oranes quidem in eum determinatum annum consentiunt, sed minimum est discrimen. Cf. Unger Manetlio pp. 48. 220.

c) Schenchonz sive Sesak rex septimus Dynastiae XXII. invasit ludaeam anno 5. Roboami filii Salomonis. Id ex Scripturis (1. Reg. XIV. 25. seqq.) et ex monumentis aegyptiis constat.

lam vero, si sequamur computum libri 1. Regum (VI. 1.), ab exitu ex Aegypto ad annum 5. Roboami (h. e. 480. 36. reliqui Salomonis - - 5. Roboami) habemus annos 521.

E contrario, si secundum praemissa ratiocinemur, constat 1) quod ab anno primo Ramessis 3\' qui est annus a. Ch. 1311. ad annum 5. Roboami, quo Sesak ludaeam invasit, qui est annus certe a. Ch. 970. excurrunt anni 341.

Ut ergo 2) ab initio regni Ramessis 3\' ascendendo per-veniamus ad regnum Min-pliat, quo Exodus contigit, tot annos percurrere oporteret, si verum est computum libri Regum, quot requiruntur, ut simul cum annis 341. fiat summa annoruni 521. inter Exodum et annum 5. Roboami: h. e percurrere oporteret annos 180. Scilicet inter aliquem ex annis regni Min-phat, quo Hebraei egressi sunt, et initium regni Ramessis 3\' computandi essent anni 180. Si nequeunt computari ; ergo non fuit adeo longum spatium ab Exodo ad Salomonem, quemadmodum tradit liber Regum.

Atqui inter Min-pliat et inilium Ramessis 3\' historia Dynastiarum non videtur pati annos 180. Nam Min-pliat fuit penultimus Dynastiae XIX. Ramesses autem 3 ^s fuit secundus Dynastiae seq. XX. Regnavit Min-phat annos 30. cir.: sub eius regno, nec statim ab initio, egressi Israelitae. Filius eius, si Manethoni credimus, obtinuit regnum anno 13° a morte patris, nec multum regnavit. Turn successit auctor novae Dynastiae XX. Seti 2\'% qui brevi tempore re-

T)E AETATE lüDTCUM.

gnavit, liunc exeepit Harnesses 3quot;\': qui ergo valeant inter Viuiic et Min-pliat intercedere anni 180.? Igitur numerus ille annorum (1. Reg. VI. 1.) 480. ab Exodo ad annum 4. Salomonis decurtandus est; ipse enim est causa cur a regno Min-phat ad annum 5. Rohoami seu ad annum, quo Sesak invasit Xudaeam, numerentur anni 521., qui tamen ne-quunt reperiri.

Respondeo: haec speciem verae difficultatis haberent, si omnia, quae dicuntur, certa essent. Atqui multum abest, ut omnia sint certa. Sane 1) fatendum est quod chrono-logia aegyptiaca ante Dynastiam XXVI. multis est implexa difficultatibus, caremus nota certa regnorum singulorum atque interregnorum. Sed licet pressius respondere.

Respondeo 2.). Post regnum Min-pliat turbae et rebel-liones exstiterunt in Aegypto. Hoc spatium quidem temporis Marietlio coarctat ad annos 13.: at ratio est cur multo longius fuisse credamus. Exstat in Musaeo britanico quae-dam magna papyrus, dicta papyrus Harris. Earn exhibet Fr. Lenormant (op. cit. pp. 297.—99.). Ipsa de aetate post mortem Min-phat talia refert. gt; Regio Aegypti ruebat in peius, incolae eius destituti erant supremis moderatori-bus, idque spatio multorum annorum, usque dum alia tempora exorta sunt. Nam Aegyptus in potestate erat prin-cipum Nomorum , qui se mutuo interficiebant, magni et parvi. Alia tempora successerunt post haec, quando quidam Syrus nomine Arisu principatum obtinuit inter principes Nomorum et coegit universam Aegyptum sibi parere. Unus-quisque cum proximo coniurabat ad depopulandas terras aliorum et quia eodem pacto cum diis ac cum hominibus agebatur, desierunt oblationes in templis.quot; Eadem papyrus narrat quod auctor Dynastiae XX. Seti fudit exercitum Arisu et eiecit eum ex Aegypto. lam vero definire ne licet tempus huius publicae perturbationis ? Papyrus tribuit multos annos et post multos annos, alia tempora succes-sisse dicit, quibus dominatus est Syrus. Quid repugnat spatium fuisse annorum ISO.? In tam longa aetata Dynastia-

DTPFICULTAS EX DY.VASTIIS AEGYPTI.

rum Aegypti, quae circa annum 5000. a. Ch. cepisse dicuntur a quibusdam doctis sane viris , hi anni sunt quid minimum et si id postulat chronologia Hebraeorum , cur negabitur? Nam tandem et Hebraei quoque (abstractione etiam facta ab inspiratione Scripturarum) merentur Mem in rebus suis atqre levis est animi arbitrari ludaeos, qui tanta cura genealogias familiurum servabant, ignorasse prae-cipnas epochas historiae suae.

Ceterum decurtare paululum licet tempus illud anno-rum 180. Nam nota anni primi regni Kamessis 3\' pendet ex determinatione anni, quo cepit nova periodus Sothiana, cuius in inscriptione Ramessis mentio fit. Eius periodi ini-tium alligavit Biot anno 1300. a. Ch. unde ex nota chronologica inscriptionis, qua dicebatur initium periodi esse annum 12. regni Ramessis, sequebatur eum cepisse regnare anno 1311. (cf. Fr. Lenonnant op. cit. p. 322.). At aliis placuit paulo antiquius facere initium ülius periodi atque affigere anno 1321. (Unger op. cit. 11. cc.): quocirca initium regni Ramessis incidisset in annum 1332. Quo posito ab hoc anno ad annum 5. Roboami h. e. annum 970. ex-currerent anni 361. Ideoque ad complendum nuraerum 521. requirerentur solum anni 160. Hoe spatio temporis , seculi et dimidii p. m. a morte Min-phat ad Ramesse 3^m, eae perturbationes habuissent locum, de quibus ea papyrus loquitur.

Nota. Solutionem huius difficultatis ex papyro Harris dedimus in schola anno 1883. Seqüente anno incidimus in articulum cl. Feücis Robiou (Museon Revue Internationale lanvier 1884.), qui pariter ex ea papyro solutionem eius-dem difficultatis petit. Confirmationem inde accepit nostra sententia.

RES QUAE AGUNTUR.

1. Veritas historica libri Iiulith..............3

2. Vaticinium de LXX. hebdomadis......01

3. Vaticinium leremiae XXXI. -H.—34. .... 115

4. Verba Petri. 2. Pet. I. 19........■l-^,rgt;

5. Ellogium Cliristi de loanne. Matth. XI. 7.—11. . . 129 G. Aetas ludicum..........145