DE PRINCIPIIS JURIS ET JUSTiTIAE DEQUE VI LEGUM CIVILIUM IN MATERIA JUSTITIAE JUXTA S. T.HOMAM DOCTORESQUE SCHOLASTICOS.

LKCTORE TIIEOLOGIAE MOKAL1S IN COLLEGIO THKOLOGICO SOCIETAT1S J ESU MOSAE TRAJECrKNSI.

Cum opus, cut titulus est: De Justitia et lege Civili, a Patre adkianc van gestel, nostrae societatis sacerdote compositum, aliqui ejusdem societatis reoisores, quibus id commissum fuit, recog-nouerint et in lucem edi posse prohaverint, facultatem concedimus ut typis mandetur, si it a Us, ad quos pertinet, videbitur.

In quorum (idem has liter as mauti nostra subscriptas et sigillo Provinciae nostrae munitas dedimns.

Maarssek 4quot; Aprilis 1889.

Exigimm hunc laborem, inter alias occupationes, lioris succisivis, ea mente suscepi et, peregi, non solum ut prod-essem carissimis fratfilms meis, quihus explicandae theologiae moralis tnunus raihi demandatum est, verum\'etiam, ut, Domino propitio, auxilium aliquod praeberem candidatis juris civilis.

Vehementer enim saepe dolui et etiam modo doleo, quod in patria nosti\'a gradum magisterii in facilitate juris adipisci non possint, nisi frequenlando academias, professores audi-turi, ingenio quidem, erudilione et facundia praestantes, sed, ut plerumque fit, a catholica fide alienos, imo subinde rationalismum aliquem et ex ipso protluentem naturalismum profitentes. Ex hoe enim consequens erit, quod gravissimis verbis praemonuit Summus Pontifex Pius IX, in celebri Encyclica: Quanta gura; »IJ hi a civ Ui societate fuü amola religio ac repndiala divinae revelalionis dodrina et audoritas, vel ipsa (jermana justitiae humanique juris nolio tenebris obscu-ratur et amittitur.quot;

Optandum summopeie foret, ut juvenes nostri catbolici, antequain ad universitates mittantur, cursum sequi possent juris naturalis, in quo fundamenta jurisprudentiae civilis ponuntur, non dissona, sed plane consona doctrinae catbolicae.

Quem defectum ut aliqua ex parte supplerem, boe opus-culum conscripsi, in quo exbibere conatus sum doctrinam

S\' Thoinae de jure et justitia, ipsius Angelici doctoris verbis, ubique, quantum fieri possit, adductis.

Nulli enim calholico dubium esse potest, maxime post insignem Eucyclicam Leonis XIII de coleiula S\' Thomae philosophia, quiu apud hunc summum Ecclesiae doctorem sincera et plane catholica inveniatur juris et justitiae notio.

Quod studium S¹ Thomae, maxime in illis operum locis, ubi de justilia agit, valde profuturum esse juris candidalis, asserere nullatenus dubito, quum ipse princeps nostrorum jurisconsultorum, Hugo Grotius, Maurerium docens viam, ([ua ad solidam in jurisprudentia scientiam perveniret, haec babeat: vNeque poenitehU ex scholasticia Thomam Aquinalem, si nou perlegere, saltern inspicere secunda parte seamdae partis libri, quein summam theolocjiae inseripsit, praesertiw. ubi de juslitia el legibusquot; ¹).

Nee eliam temporibus nostris profundiores cultures juris, licet protestantes, apud nos a studio Si Thomae tam aUeni sunt, quam forte aliquis suspicari posset. Nuper unus ex ipsis, magisterio publico in academiis, et publicis, etiam summis, functionibus bene gestis clarus, mihi scribebat: )\\Met belangstelling las ik, wat door u over de beteekenis van ae uitdrukking: »jus naturaequot; in het corpus juris canonici is medegedeeld. Zelf had ik reeds vroeger trachten na te gaan, in welken zin in de Katholieke kerk van ))jus natuiae, jus natu-ralequot; gesproken wordt, en daarvoor zoo veel mogelijk de doctores Ecclesiae en bepaaldelijk den «Doctor Angelicus geraadpleegd.

Non tarnen in sola generali juris et justitiae notione expen-denda, consistere volui; verum etiam ad particuhuia aliquantum descendere. Ideo in secundo capite ago de vi legis civilis in materia justitiae. Nam apud omnes theologos in confess» est legem civilem, etiam si forte ab infideli principe fueiit lata, in conscientia obligare, in quantum legislator obligare inten-dit, modo tamen baec lex ab ipso feratur in materia propiia et omni sub respectu aequa sit et justa.

Nee etiam inter se dissentiunt, docentes justitiam particu-larem, sen quae inter cives ipsos observatur, legisiationis civilis materiam esse ; ab liac enim plurimura pendet pax et tranquillitas reipublicae; atcjui, docente Thoma, lex imperare potest virtutes in quantum ad bonum commune tuendum necessarium est¹), et Princeps, qui curam populi habetejns-que personam gerit, jus ipsum ordinare potest²).—

Sed quaestio saepe difficilis est, quo temporis puncto hu-jusmodi civiles leges vim suam obligandi conscientiam exer-ceant; scilicet ante latam a judice sententiam, an tantummodo postquam judex per suam sententiam legem casui particulari applicaverit, adeo ut ante fbrense judicium mensura justitiae ex solo jure naturali desumenda sit.

Sub jure Romano res multum controversa fuit, nec etiam sub jiu-e hodierno semper est liquida, unde plus semel tlieologi in diversas abeunt sententias. Dicam quid sentiam et exponam arguraenta, quae ad sic sentiendum me move-runt , cum moderatione lamen et debita observantia erga praeclaros theologos, quibus opposita meae sententia praeplacet.

Ilaec dispulatio praecipue quidem a me instituitur in com-modum illorum, qui in studium tbeologiae moralis incumbunt; plures enim quaestiones ad conscientiae forum spectanles diversimode solvuntur, prout legi civili amplior vel restrictior vis adstruatur. Spero tamen fore ut et juris candidati haec non sine aliqua sua utilitate legant. Ipsorum enim interest scire legum poleslatem, non solum prout in tribunalibus applicantur, sed etiam quum sine recursu ad judicem, a conscienlia in foro piivalo applicandae sunt. Haec controvei\'sia, quum post tempora S\' Tbomae, in scholis turn jurisdoctorum tum theologoium, agitari coepta sit, ad posteriores scriptores recurrendum milii fui!. Illos potissimum consului, qui ex sententia S. Alphonsi et omnium consensu in theologia morali ut auctores classici babentur, quales sunt Sotus, Bannez,

Suarez, Gregorius de Valentia, Lessius, Molina, maxime De Lugo, qui ex sententia S. Alphonsi vpost S. Thorn urn non temere inter alios Iheolojos facile princeps dici potestquot;*).

In fine tandem addo seriem propositionum, quibus res in opusculo paulo amplius deductae et expositae, veluti com-pendio exhibentur. Ex his fortasse patebit, quam mento dixerit laudatus De Lugo, in praefalione ad suum tractatum de justitia et jure; »Conabimur ostendere, non esse ineptas ad speculandum quaestiones morales, sed I ert Hiss imam amplissimam-que materiem praebere ad concertationes et disputationes (scholast icas) diuturnas.quot;

Faxit Optimus Deus, ut hie qualiscunque labor aliquid conferat ad juventutem studiosam, spera illam Ecclesiae et patriae, sincera doctrina catholica imbuendam, illamque muniendam contra innumeros nostro tempore grassantes errores!

Liceat mihi tandem juris studiosis commendare lectionem opusculi, nuper in lucem editi a Luciano Brun, senatore Gallico et juris professore in universitate catholica Lugdu-nensi, cui tilulus: Introduction d l\'étude du Droit {Paris, Lecoffre). Decern continet allocutiones (conférences) habitas ad suos discipulos, in quibus eundem ac ego in hoc opusculo, prosequitur scopum. Egregie ostendit vir praeclanssimus jurisprudentiam non attingere scientiae rationem, nisi ipsi, tamquam fundamentum, substruatur philosophia juris, solam vero doctrinam catholicam tutum sternere philosophiae ad veritatem iter.

I. Ulpiani definitio justitiae a S. Thoma paululum immutata. In quo differt justitia ab aliis virtutibus.

Communis apud tlieologos et veteres jnrisconsultos justitiae definitio est, quam ab Ulpiano receperunt et qua dicitur; sconstans et perpetua voluntas jus suum cuique tribuendi.quot; [psam sedulo expendit S. Thomas et quoad rem approbat; ut tamen regulis, a dialecticis pro recta definitione positis magis respondeat, earn nonnihil immutat in hunc modum: »justitia est habitus secundum quem aliquis constanti et perpetua voluntate jus suum unicuique tribuitquot;

1quot; justitiam esse virtutem ad alteram, sen hominem perticere relate ad alios homines, dum multae aliae virtutes hominem perficiunt in seipso, sicut prudentia, temperantia etc. ¹j.

2° Praeter justitiam aliae sunt virtutes, quae hominem relate ad proximum perficiunt. Sed ex data definitione patet justitiam in hoc a caeteris illis virtutibus differre, quod proximo tribuit, quae illi ex jure debentur, quod alter habet in haec bona. Et sane: liberalitas- et

beneficentia etiam proximo bona tribuunt; vermn ad haec tribuenda non moventur ex alterius jure, sed ex alio motivo, sicut m sequen-tibus ulterius declarabitur.

Yerum illi ipsi, quibus homo per justitiam tribuit, quod jure debi-tum est, diversimode se habere possunt relate ad ilium, qui tnbuere debet. Homo enim cum aliis in societate vivit atque cum ipsis unum velut corpus eonstituit. In quovis autem toto partes tnplicem respec-tum habere possunt: vel una pars referri potest ad aliatn partem, vel referri ipsa pars potest ad totum, vel totum potest referri ad partes. Fieri ergo potest ut unus aliquid debeat alteri quatenus ipsi aequalis est seu in quantum ambo conveniunt in ratione partis, sicut e. c. ille\' qui in mmdinis aliquid emit, solvere debet pretium venditor!. Emptor siquidem et venditor inter se independentes sunt, atque adeo aequales, et unus alteri per se nihil debet. Aliquid debere potest pars toti communitati e. c. tributa. Vicissim ipsa communitas aliquid debere potest singulis ejus membris; puta protectionem contra malefactores.

Haec ut apte discernantur, introducta est distinctio inter triplicem justitiam: justitiam scilicet commutativam, justitiam distnbutivam et

Justitia commutativa et distributiva in hoc conveniunt, quod m utraque ille, cui aliquid ex justitia tribuitur, sit persona particulans; persona autem tribuens in commutativa quid em est etiam particulans persona, dum e contra in distributiva est ipsa communitas seu ille, qui agit nomine communitatis. «Justitia particularis ordinatur ad aliquam privatam personam, quae comparatur ad communitatem sicut pars ad totum. Potest autem ad aliquam partem duplex ordo attendi. Unus quidem partis ad partem, cui similis est ordo unius pnvatae personae ad aliam; et hunc ordinem dirigit commutativa justitia, quae consistit in his, quae mutuo hunt inter duas personas ad mvicem. Alius ordo attenditur totius ad partes; et huic ordini assimulatur ordo ejus, quod est commune ad singulas personas; quem quidem ordinem dirigit justitia distributivaquot;

Ia justitia generali persona cui ex justitia tribui aliquid debet, est ipsa comraunitas, et per hoc distinguitur a commutativü et distribu-tiva. «Justitia ordinat hominem in comparatione ad alium, quod potest esse dupliciter: uuo modo ad alium singulariter consideratum, alio mode ad aliuir\' in communi, secundum scilicet quod ille, qui servit alicui communitati, servit omnibus heminibus, qui sub communitate illa continentur.

commune, inde est quod talis justitia generalis dicitur justitia legalis, ijuia per eam homo concordat legi ordinanti actus omnium virtutum in bonum communequot; \').

1° justitia corumutativa sub otnni respectu particuldris est, quia et persona, quae tribuit, et persona, cui tribuitur, ut particulares consi-derantur. Hinc ejus officium est unum hominem alteri coordinare¹).

2° Sed exinde perperam quis colligeret hanc justitiam a cura et moderatione principis communitatis prorsus subtractam esse. Debet enim princeps procurare bonum commune. Atqui ad bonum commune quam maxime confert, membra communitatis debite esse inter se coordinata; tunc enim in pace vivunt, quod est magnum societatis bonum, ad quod ohtinendum j\'ubet Apostolus in Ecclesia fieri obse-crationes, orationes, postulationes .... pro regibus et omnibus, qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam vitam agamus ²) Codex civilis (het Burgerlijk wetboek) hanc justitiam pro objecto habet.

3° Justitia, qua princeps exigit tributa vel qua punit delinquentes contra suam legem, alia est ac illa justitia, quam intendit in codice civili. Haec enim est commutativa justitia, quae constituit ordinem inter cives ipsos, dum illa est generalis, cives ordinans respectu totius societatis, quae speciatim vindicativa audit, dum poenas deter-minat et eas delinquentibus applicat. Quapropter diversa etiam esse

potest obligatie, qua erga leges tributarias vol poenales et erga leges stricte civiles (sc. in eodice civili contentas) cives tenentur. Leges enim istae ex diverse motive obligant. Set! de hoc plura in II⁰ capite.

4° Ad hoc facit recentierum distinctie inter jus privatum et jus publicum. »Het moge niet altijd gemakkelijk zijn te bepalen, of iets tot het publieke recht beheert dan wel tot het privaat recht, toch is er tusschen beide eene zeer scherpe tegenstelling. In het publieke recht is het geheel, in het privaatrecht het individu als doel te beschouwen.quot; Sic Opzoomer

Eadem fere habet ven Savigny. »Das erste hat zum Gegenstand den Staat, das heiszt die organische Erscheinung des Volks; das zweite die Gresammtheit der Rechtverhiütnisse, welche den einzelnen Menschen umgeben, damit er in ihnen sein inneres Leben führe und zu einer bestimmten Gestalt bildequot; ¹).

»Les rapports de ceux qui gouvernent avec ceux qui sent gouvernés, et de chaque citoyen avec tous, sent la matière des leis censtitutien-nelles et politiques. Les leis civiles disposent sur les rapports naturels ou conventionnels, forcés ou volontaires, de rigueur eu de simple conversance, qui lient teut individu a un autre individu ou a plusi-eursquot; ²).

ö⁰ Justitia commutativa differt a distributiva et a legali quod est inter homines quatenus considerantur ut aequales, dum duae aliae species non versantur inter aequales, sed inter superiorem et inferi-orem vel vice versa. Civium aequalitatem sen independentiam mutuam servare intendit cummutativa justitia. Haec enim maxime curat, ut unusquisque in societate cum aliis vivens bonis suis pacifice fruatur, ipsique reddatur, quod suum est, quod idem est ac tueri jura priva-terum. Quapropter si alicujus bona sub alterius petestatem veniunt, jubet commutativa illa reddi, vel, si reddi non possunt, ipsorum aequivalens. Si autem aequivalens redditur, debet, sicut vox ipsa indicat, tantum reddi quantum ablatum fuit. »In commutatienibus redditur aliquid singulari personae propter rem ejus, quae accepta est, ut maxime patet in emptiene et venditione, in quibus primo

Motifs et discours prononcés lors de la publication du t\'ode Civil. Paris 1850, 1, p. 7.

invenitur ratio commutationis. Et ideo oportet adaequare rem rei, ut quanto plus liabet quod suum sit, de eo quod est alterius, tanturadem restituat cujus est. Et sic lit aequalitas secundum arithmeticam quantitatemquot;

Aliter autem procedit justitia distributiva in distribuendis bonis. Haec enira non jubet tribuere civi ilia, quae ut privata persona possi-det, sed distribuit communitatis bona inter homines, qui sunt et quatenus sunt communitatis membra.

Quamvis enim dicatur distribuere »commoda vel onera communia inter partes communitatisquot;¹), merito tamen S⁰ Thomae couformius videtur, ipsi tanquam proprium objectum assignare distributionem munerum et honorum publicorum²). In imponendis enim oneribus potius locum habet legalis, et in compensatione pro labore praestito commutativa.

Membra autem communitatis non semper se aequaliter liabent ad communitatem, quia non omnes aequo modo ad bonum commune conferre possunt »In distributiva justitia datur aliquid alicui privatae personae, in quantum id quod est totius, est debitum parti, quod quidem tanto majus est, quanto ipsa pars majorem principalitatem habet in toto. Et ideo in distributiva justitia tanto plus alicui de bonis communibus datur, quanto iila persona majorem habet princi-palitem in communitate .... Et ideo in justitia distributiva non accipitur medium secundum aequalitatem rei ad rem, sed secundum proportionem rerum ad personam; ut scilicet sicut una persona excedit aliam, ita etiam res quae datur uni personae, excedat rem, quae datur alii. Et ideo tale medium est secundum geometricam proportionalitatemquot; \').

6quot; In justitia distributiva persona tribuens est princeps qua talis. Ita S. Thomas: »Actus distributionis, qui est communium bonorum, pertinet solum ad praesidentem communibus bonisquot; ⁶). Etenim communia ilia bona sunt munera publica publicique honores; haec itaque distribuendo ipsam communitatem ordinat et disponit princeps.

Attamen inter principem et subditum etiam justitia commutativa locum potest habere, quod tunc maxime fit, quum subditus, non ex

debito legis, seel ex contractu aliquid fecit in communitatis bonum. Sic S. Thoniiis: »Si alicui, qui communitati servisset, retribueretur aliquid pro servitio impenso, non esset hoe distributivae justitiae, sed commutativae\'). Hoe rite explicatur ab egregio scholae Thomisticae theologo, Joanne a S. Thoma. »Possiint bona externa distribui a com-muni aii particulares per modum praemii aut recompensationis, ot possunt etiam per actiones particulares inter se commutari. Itaque utraque justitia circa externas istas operationes, quae utuntur rebus materialibus et ad usum humanum pertinentibus, versatur. Fonnaliter autem consideratur materia utriusque justitiae diverse modo, quantum ad actiones seu respectus earum, quia una respicit distributiones juxta singulorum merita et proportionem ad praemia; alia respicit comnmtationes juxta aequalitatem valoris rerum vel operationum inter sequot; ¹).

7° Ut jam dictum est, materia proxima justitiae distributivae sunt bona communitatis ipsius ut distribuenda membris cummunitatis pro-portionaliter ad ipsorum merita. Exinde consequitur quod, si rector communitatis debeat distribuere communitatis membris bona quaedam, quae non sunt communitatis, talis distributie non regatur justitia distributiva. De Lugo exemplum ponit in casu, quo debeat capitulum ex testamento distribuere inter capitulares centum aureos pro cujusque dignitate et merito. Hoc casu, si inique fit distributio, »sola justitia commutativa violatur. Nam licet sit aliqua figura et species distribu-tionis, in rigore non videtur esse distributio, sed solutie. Distributor ille non est superier habens administrationem benorum (communium) sed est quasi oeconomus, ad quein pertinet celligere bona, et non tam distribuere quam solvere singulis id, ad quod singuli ex volun-tate testatoris habent jus strictumquot;²). Et haec de discrimine inter justitiam commutativam et distributivam sufficiunt.

IV. Ratio justitiae potissimum in commutativa habetur. Ex hucusque dictis consequens est, quod ratio justitiae maxime proprie reperiatur in commutativa, quod sequentibus argumentis suaderi potest.

a. Justitia est virtus ad alterum \'). Atqui commutativa, perfeclé est ad alterum, quia versatur inter personas, quatenus sunt aequales et independentes, dum e contra generalis et distributiva locum habent inter totum et partes, quae sunt in toto. In his ergo deficit perfecta alteritas.

h. Actus justitiae est reddere unicuique quod suum est *). Atqui justitia commutativa sola proprie reddit, quod est alterius, dum distributiva dat quod est communitatis ac proin aliquatenus mem-brorum communitatis; generalis vero exigit a membris communitatis id, ad quod exigendum jus habet princeps ex suo dominio eminenti, de quo sermo erit in capite IP.

c. Justitia respicit aequalitatem, immediate quideni rerum quae tribuuntur sed mediate personae cui tribuuntur ¹j. Atqui in distributiva non habetur personarum aequalitas, nec etiam stricte aequalitas rerum, quae tribuuntur; non enim aequat res rebus, sed potius res capacitali et dignitati personarum. Quum itaque in justitia commutativa potissima justitiae ratio reperiatur, exinde fit ut etiam praecipue consideretur a tlieologis, atque sit potissimum objectum tractatus de jure et justitia. Hanc ergo paulo intimius scrutari et expendere debemus.

S. Thomas, antequam de virtute justitiae agere incipiat, per inte-gram quaestionem explicat quid sit jus ²); et hoc merito quidem. Ut enim ejus discipulus Dominicus Sotus, scite animadvertit: »Ne quis nobis ordinis perversionem improperet, quod prius de justitia quam de jure dicendum nobis esset, noverit doctrinam Aristotelis esse, quod qui de potentia vel habitu tractaturus est, exordium auspicari debeat ab objecto, unde habitus speciem sortitur, ut qui de sensibus

disputationem init, prius debeat de sensibili disputare. Oculus enim non per hoc proprie definitur quod sit sensus sic et sic compositus, sed quod sit sensus percipiendi colores. Pari ergo inoclo Aristoteles definit justitiam per justum: nempe quod sit habitus, quo justam volumus et justam operamur. Et Ulpianus: Justitia est constans et perpetua voluntas jus suutn caique tribuens. Cum ergo justitia per jus defini-atur, merito a jure nobis est proficiscendumquot; \').

VI. Animadversio Car din alls De Lugo in definitionem juris a Lessio datum, mi praefertur dc/initio Suarexii.

Si autem justitia per jus est declaranda, consequitur, in ipsa notione juris declaranda non esse supponendam justitiae notionem, ne sio agendo explices ignotum per ignotum. Contra hanc bonae definitionis regulara praeclaros aliquos theologos, imo ipsum Lessium peccasse observat De Lugo ^s), Lessius enim deseribit jus: Potestas legitima ad rem aliquam obtinendam vel ad aliquam functionein, cujns violatio injuriam oonstituit ¹). Injuria autem non aliud esse intellegitur, quam peccatum contra justitiam, at ipse Lessius fatetur mox addendo: «injuria nihil est aliud, quam alieni juris violatio.quot; Nec etiam satis adaequate Lessius deseribit jus dicendo, quod sit potestas ad aliquam rem obtinendam vel ad aliquam functionem: nam praeter js-is ad aliquam actionem vel ad aliquam rem obtinendam, habetur etiam jus, imo potissime, in re jam obtenta. Jus in re a Lessio quidem subindi-catur per vocem »quasi functio.quot; Id tarnen non clare satis quantum in definitione postulari videtur. Quare melius satisfacere videtur definitie juris data a Suarez.

»Juxta strictam juris significationem, ait, solet proprie jus vocari facul-tas quaedam moralis, quam unusquisque habet vel circa rem suam vel ad rem sibi debitam. Hoc modo sumi videtur jus, cum dicitur justitia esse virtus, quae jus suum unicuique tribuit, id est, id tribuens unicuique, quod ad ilium spectat: ilia ergo actio, seu moralis facultas, quam unusquisque habet ad rem suam vel ad rem ad se aliquo modo

pertinentem, vocatur jus, et illud proprie videtnr esse objectura justitiaequot; Sapienter omittit Suarez in deflnitione juris injuriam. Ohjectum etiam universalius juri attribuit quam Lessius, dicendo esse illud omne, quod ad nos aliquo modo spectat. Denique dicendo quod sit facultas moralis, distinguit hanc potestatem a potestate physica, quam aliquis in rem quampiam exercere possit, quin tarnen jus in illam habeat; et haec ipsa moralis facultas aliud non est quam voluntatis facultas, qua certo quodam modo lieite ferri potest in rem aliquam illaque lieite uti.

In hac descriptione unum reliquum esse videtur, quod ulteriore indiget declaratione: sc. quod dictum est, illam rem quae est objectnm juris, ad nos aliquo modo pertinere vel spectare debere.

De Lugo hoc egregie explicat dicendo: »hoc jus, quod respicitur a justitia commutativa et ponitur in ejus deflnitione, esse praelationem quandam moralem, qua hie homo praefertur moraliter aliis in usu talis rei propter peculiarem connexionem quam res habet cum eo; verbi gratia, fera habet peculiarem connexionem cum eo, a quo capta est. Si autem dominus illam dat alteri, jam fera habebit peculiarem connexionem cum hoc secundo, quatenus donator transtulit moraliter

Propter peculiarem counexionem quam habet cum ipso, tola debet ad ejus utilitatem referri et ordinari; quae ordinatio potissimum signifi-catur quando aliquid dicitur meum et tuumquot; ¹).

Declarat autem praelationem hanc per differentiam, quae intercedit inter praelationem qüa pater praefertur filio iijinorenni, et praelationem qua herus praefertur servo, respectu obediential qua Alius erga patrem, servus erga herum tenetur. Mandatum patris exequi tenetur Alius, non ideo tameu servit Alius utilitati patris, dum e contra pater dirigit fllium in suis actionibus propter Alii ipsius bonum. Servus e contra ad implenda heri mandata tenetur propter heri utilitatem. «Servus enim est iuus quia suum esse (sc. servi, inquantum servus est) refertur ad tuam utilitatem; sic servus dicitur tuus, quia potes ejus opera ad

.Hlitatem referre, subditus autem (v.g. Alius relate ad patrom tuam tüHatemre , _{tlbi ob}edire, non est tarnen

Haec si paucis oo-plectimur dicendnm 1quot; aliquid, matenae instar, quo • connectitur, ut

Manifestuin est, quod jus ad ista inviolabile est propter Dei supre-mum dominium ejusque in creando homine manifestatam voluntatem. Etenim imprimis: haec per se naturaliter sunt conjuncta personae atque pro usu subjecta hominis arbitrio, et non possunt non inservire ntilitati kominis. Deus hominem propter seipsum suamque gloriam creavit, ut suum creatorem cognosceret, diligeret Eique serviref. Hoe ipso quod homo Dei est, jam non potest simpliciter esse aliorum, dicente Apostolo: »Pretio empti estis, nolite fieri servi hominun.quot; Quod enim argumenttim pro iiherfate et independentia S. Paulus ex redemptione colligit, pariter ex creationo deduci potest. Si autem ilia, quae sunt in homine substantialia, aliorum utilitati servire deberent , jam servus hominum foret.

Imo Deus hominem etiam creavit propter suum ipsius bonum, et illi ineluctabilem appetitum boni sui inseruit. Hoc pulcherrime tradit S. Thomas in Summa contra Gentes, ubi explicat, quomodo Deus diversimode provideat creaturis irrationabilibus et homini; scilicet caeteris providet in ordine ad hominem, homini autem propter semetipsum.

»Quod dominium sui actus habet, liberum est in agendo. Liber enim est qui sui causa est: quod autem quadam necessitate ab alio agitur ad operandum, servituti subjectum est. Omnis igitur alia crea-tura naturaliter servituti subjecta est, sola vero intellectualis natura libera est. In quolibet autem regimine liberis providetur propter seipsos, servis autem ut sint in usum liberorum. Sic igitur per divinam pro-videntiam intellectualibus creaturis providetur propter se, caeteris autem creaturis propter ipsasquot; ¹).

Et post plura argumenta ad hoc adstruendum allafa, concludit: »Bona, quae propter divinam providentiam (rationabiles creaturae) sortiuntur, non eis data sunt propter alterius utilitatem, quae vero aliis (sc. creaturis ratione destitutis) dantur, in earum usum ex divina * providentia cedunt.quot;

Ex his ergo aperte colligitur, contra divinam dispositionem Deique legem peccare eum, qui proximum laedit in illis, quae sunt in homine naturaliter a Deo posila, seu qui violat illam facultatem, quam habet homo, ipsa in suum bonum adhibendi; hanc proin moraliter esse

imminent propri» cum alioujo» rei proo»,a»d«e; ess.t autem con UB. , ⁸¹ ST— hominnm con.^

\'quot;Hi\'nc piaeeline Portalis; .On Irouve dans tons les teinps et parWit^ , _{t es} j_u droit individuel de propriété. Le principe du rol

rmus- ü n\'est point le résultat d\'une convention humame ou d une quot; p .W ; i est dans ia constitution m₆me dc no.re «r. et dan, „1 diïérenles relations avee les objets qui nous cn.ironnent ^

per dominium; at qui dominium ipsum jus est aliquod, imo omnium praecipuum. Ergo idem per idem declarari videtur.

2° Data juris declaratio non ad omne jus se extendere videtur. Duplex enim jus ab omnibus distinguitur: jus in re et jus ad rem. Jus in re illud est, quod circa rem jam nostram habemus, dum jus ad rem est tantummodo facultas banc ab aliis exigendi, et consequenter nostram i\'aciendi. Ergo tantum jus in re videtur niti proprie-tate, non autem jus ad rem.

3° Multo minus in proprietate fundari videtur illud jus, quod habemus ne in contractibus v.g. ab aliis circumveniamur fraude vel dolo. Ergo. — hesp. ad luvi. Quamvis vulgariter dominium et jus doiuinii sumantur pro eodem; si quis tamen penitius rem inspiciat, videbit stricte loquendo dominium praecedere jus, et hoc in illo fundari; ideo enim jus in re aliqua habemus, quia ilia est nostra. Fuit hoc recte observatum a Molina. »Dubium est an dominium for-maliter sit jus, an vero relatio dominii sit quippiam antecedens facultatem jusve perfecte disponendi de re, cujus sumus domini.

Quamvis comuumiter dici consueverit jus esse verum genus dominii, contranum verius mihi videtur, quoniam recte dicimus: quia Petrus est dominus hujus rei, habet facultatem perfecte de ilia disponendi; e contrario non recte dicimus: quia habet facultatem perfecte disponendi de hac re, est dominus illius. Relatio juris relationem dominii ea ratione consequitur, quod idcirco unusquisque facultatem habeat non solum utendi, sed etiam perfecte disponendi de re aliquaquot; \').

Resp. ad 2um. Objectum juris ad rem non est immediate ilia res ad quam aliquis jus habet; sed ipsa ilia facultas sive titulus ban : rem exigendi; atqui hunc titulum vel hanc facultatem tuam propriam facere debes, ut perfecte existat. Ergo etiam jus rem exigendi fundatur in proprietate tituli. Apparet hoc in contractibus, unde plerumque jus ad rem oritur. Hi enim sine acceptatione non existunt. Acceptare autem quid est aliud, nisi tuam facere tibi oblatam facultatem rem aliquam exigendi? Et re sane vera ipse codex civilis res quae objectum dominii esse possunt, distinguit in ewyomzs (lichamelijke), quae tangi possunt ut domus, ager, vestis etc., et incorporeas, quae tangi non possunt, ut jus haereditatis, creditum etc.²). Atqui priores videntur

■ •« in re dum posteriores non incongrué esse censentur esse objectum juris m re, uum 1\'

Caeterum in memomui rc ^ _observandum quod jus non perfectum „ _imv,_vtma possi. ptetluere. to

perpetuae violationi obnoxium sit, contra cjuim plemmque seipsum homo per se solum muni re non possit, ideo, sic disponents Divina Providentia, quae hominem ad societatem civilem destinavit, principi officium incumbit tutelae jurinm suorum civium invigilandi, eaque def\'endendi contra quoslibet aggressores.

Debet vero princeps rempublicam regere lege stabili et omnibus manifesta, ut ejusdem ministri, qui ad jus civium tutandum maxime constituuntur, non ex libitu sed ex praestabilita et certa norma procedant, sicut docte et solide, more suo, ostendit Bellarminus Hinc factum est ut paulatim pleraque jura, quae homini ex ipsa natura competunt, in leges sint relata, sintqiie sancitae poenae contra violatores, quibus homines ab inferendis injuriis deterreantur. Vere ergo juxta Apostolum princeps et ab eo constitutus judex »Dei minister est, vindex in iram ei, qui malum agitquot; ¹). Hoc enimtuetur et vindicat quod proximo a lege humana, sed ultimatim ex Dei lege profectum est.

XL Falsum est legem civilem fundamentum esse omnis juris stride dicti, sicut quidam juristae contendunt.

Ab hac Christiana magistratus civilis consideratione longe aberrarunt quidam jurisconsulti nostri temporis, in quo non solum Ecclesia ejusque auctoritas, sed etiam quae vis religio a gubernio societatis civilis multis in locis amota fuit. Hinc factum est, sicut conqueritur Summus Pontifex Pius IX »ut vei ipsa germana justitiae humanique juris notio tenebris obscuretur et amittatur.quot; Omnis scilicet juris vis et potestas, non a Deo ejusdemque suprema voluntate, sed ex lege humana et quidem civili derivari incepil, adeo quideni ut jus nullum sit, si lege positiva sancitum non fuerit. »Recht und positives Recht sind gleichbedeutende Begritte. Es gibt kein anderes Eecht als das positivequot;: ait famosus jurisconsultus Stahl ²). Idem error non semel occurrit apud scriptores de jure civili in patria nostra; imo ipsum aliquando offendi apud auctorem caeteroquin probe catholicum. Erroris proximam originem apud scriptores illos, qui rationalism! labe infecti censeri non possunt, adscribit E. D. van Egeren usui in foro civili

vigenti, quo illud jus perfectum voeatur, cui lex tribuit judicis assislentiam; imperfecta autem dicuntur alia jura quibus judex non assistit. Deinceps haec jura, ab ipsis imperfecta vocata, confundunt cum illis vere imperfectis juribus, quae non ex justitia, sed ex quadam aequitate: e. c. ex gratitudine, beneficentia, liberalitate, obligant.

Hujus confusionis speciem forte quis vidibit in sequentibus, quae occurrunt apud De Pinto: »De wet (et certe intelligit positivam cmlem) is de grondslag van elke verbintenis (obligationis), hetzij dezelve dadelijk uit de wet hare kracht ontleene, hetzij dezelve ontsta uit eene daad, waaraan de wet die verbindende kracht toekent. De zoogenaamde obligatio imperfecta of mere naturalis kan alleen in foro conscientiae worden ingeroepen; in rechten heeft zij geene kracht hoegonaamd, omdat zij niet aan de wet, maar enkel aan de natuurlijke billijkheid haren oorsprong ontleent, omdat zij geen vinculum juris, maar slechts een vinculum morale is, en omdat de wet niemand kan dwingen deugdzaam te leven en zijne zedelijke verplichtingen, waaromtrent hij alleen aan God en zijn geweten rekenschap verschuldigd is, na te komen. Zoo is wel de rijke genoodzaakt van zijnen overvloed den arme te geven; zoo moet wel ieder dankbaar zijn jegens zijnen weldoener en hem op zijne beurt weldoen; maar de rechter kan hem noch tot het eene, noch tot het andere noodzakenquot; Duplicemitaque agnoscit hic auctor obligationem; perfectam et imperfectam, et hanc ultimam vocat mere naturalem. Prior haurit vim siuim ex lege positiva et haec sola est vinculum juris. Exemplum autem imperfectae obligationis, quae tamen coram Deo et in foro conscientiae valet, ponit in misericordia erga pauperes et grato animo erga beuefactores.

Consequens ergo ex his foret strictam ex justitia obligationem non adesse, nisi nitatur lege posiliva, quae esset fundamentum omnis obligationis ex jure stricto ortae.

Baec accuratius distincta inveniuntur apud Pothier in suo celeberrimo opere: Traité des obligations, ad quod auctores Codicis Gallici perpetuo respexerunt.

Etiam hic auctor distinguit inter obligationes imperfectas et perfectas; sed perfectas subdistinguit in duas classes: aliae sunt simpliciter et absolute perfectae, sc. tam naturaliter quam civiliter; aliae autem sunt perfectae naturaliter quidem, sed nou civiliter.

Obligationes imperfectae ipsi illae sunt, quae non ex justitia, sed ex alia virtute oriuntur, puta ex fidelitate, grato animo etc. Perfeetae obligationes ortum ducunt ex justitia; sed quaedam harum praebent recursum ad forum civile, et sunt undequaque perfeetae. Aliis ex justitia obligationibus judex assistentiam non praebet; sunt nihilominus verae obligationes justitiae in foro conscientiae; has mere naturales vocat ad distinctionem aliarum, quae sunt simul naturales et civ iles. »L\'obligation purement naturelle est aussi, quoique dans un sens moins propre, une obligation parfaite; car elle donne, sinon dans le for extérieur, ar, moins dans le for de la conscience, a celui envers qui elle est contractée, le droit d\'en exiger 1\'accomplissement; au lieu que Tobligation imparfaite ne donne pas ce droit \'). Haee veram doctrinam exibent, sicuti in sequentibus demonstare conabor.

XII. Juxta Ecclesiae doctrinam datur jus naturale, quod a lege civili independens est, et quod est fundammtum et norma ipsius juris civilis.

Quaerit S. Thomas utruin jus convenienter dividatur in jus naturale et jus positivum, et respondet quod »jus sive justum est aliquod opus adaequatum alteri secundum aliquem aequalitatis modum. Dupliciter autem potest alicui homini esse aliquid adaequatum. Uno quidem modo ex ipsa natura rei, puta cum aliquis tantum dat, ut tantumdem recipiat; et hoc vocatur jus naturale. Alio modo est aliquod adaequatum vel commensuratum alteri ex condicto sive ex communi placito, quando sc. aliquis reputat se contentum, si tantum accipiat; quod quidem potest fieri dupliciter: uno modo per aliquod privatum condictum, sicutquod firmatur aliquo pacto inter privatas personas; alio modo ex condicto publico, puta cum totus populus consentit quod aliquid habeatur quasi adaequatum et commensuratum alteri; vel cum hoc ordinat Princeps, qui curam populi habet et ejus personam gerit: et hoc dicitur jus positivumquot; ¹). Haec aliquantum expendenda sunt.

1° Agit in hoc loco S. Doctor de jure stricto, quod est objectum justitiae commutativae, sicut vel allata exempla ostendunt;

2° hoc jus dividit, ratione originis, unde proximo dimanat: in, naturale et positivum. Jus positivum ipsi est quod proximo oritur ex

voluntate humana; haee autem voluntas vel est Individuorum lioiiiinuui vel ipsius Principis, qui facit ut aliquid justam reputari debeat, et vere justuni sit, sicut fit e. c. quum aliquarum rerurn. statuit pretium legale; talis enim lex, si omnia habet ad justam legem requisita, vere justum constituit pretium.

Hinc 3° jus naturale erit illud omne, quod existit independenter a voluntate humana quacunque, atque adeo etiam a lege principis.

4^Ü Vere ergo juxta Angelieum existit aliquod jus strictum ex ipsa natura; seu datur jus naturale, cujus fundamentum non est lex positiva.

Squot; Atqui tale jus reapse adesse ex supra allatis dubium esse non potest ; jus enim strictum nititur proprietate et dominio (cf. supra n. 9); atqui aliqua bona sunt ex ipsa creatione hominis propria: ut est ejus anima et corpus, facilitates naturales, liberies. Alia sibi ut propria unire potest per actum suum liberum, qui Dei voluntati legique conformis est: i. e. Deus ipse quaedam homini propria fecit, et insuper Ipse, natura duce, fecit homini facultatem alia sibi propria faciendi. Haec ergo jura omni pacto inter homines omnique lege positiva anteriora sunt.

Jus naturale hoe sensu vere adesse doctrina est catholica. »Ecclesia, ait summus Pontifex Leo XIII, jus proprietntis ao dominii, ah ipsa natura profectum intactum cuilibet et inviolatum esse jubet: novit enim furtum ac rapinam a Deo, omnis juris auctore ac vindice, ita fuisse prohibita, ut aliena vel concupiscere non liceat, furesque et raptores, non secus ac adulter! et idololatrae a coelesti regno excludantur \').

6° Quamvis lex humana juxta S. Thomam jus constituere possit, tamen «voluntas humana ex communi condicto potest (solum) aliquid facere justum in his, quae secundum se non habent aliquam repug-nantiam ad naturalem justitiam. Sed si aliquid de se repugnantiam liabeat ad jus naturale, non potest voluntate humana fieri justumquot; ¹j.

Habemus ergo quod ultimum fundamentum et primaria regula omnis stricti «juris sit lex naturalis et divina.

Quam vero absurda sit sententia eorum, qui dicunt omne verum et strictum jus debere esse positivum, vel nullum jus esse perfectum nisi a lege civili muniatur, egregie ostendit E. P. Meyer S. J. in praeclaro suo opere; Instüutione.s juris naturalis, cujus lectio candidatis juris enixe commendari meretur.

XIII. Non tarnen omnes juristae, qui obligation em mere naturalem rejiciunt, ideo negant dari perfeclam obligationem justitiae pro cons-cientia, licet lex civilis ipsi assistentiam non praeheat. Ostenditur hoe in Op voomer.

Expositae doctrinae cle existentia naturalis juris striote sumpti deque ejus a lege positiva independentia, non pauci ex nostris commentatoribus codicis civilis refragari videntur, quuin docent jus perfectum non esse nisi a lege civili statutum sit. Quamvis hie loquendi modus nobis non placeat, credimus tarnen non paucos horum, qui sicloquuntur, in meliorem sensum exponi posse, quod de uno ex istis ostendere conabor; nempe de Professore Opzooraer, qui ab annis plurimis, et iterum recentiore tempore, multa scripsit de habitu inter jus naturale et positivum.

Amplissime hac de re agit in expositione Art. 1395, al. 2 \') qui ita sonat; »Ten opzichte van natuurlijke verbintenissen, waaraan men vrijwillig voldaan heeft, kan geene terugvordering vallen.quot; Inquiritquid in hoc articulo sit intelligeDdum nomine obligationis naturalis, et respondet earn esse, cui lex civilis, non omni quidem sub respectu, sed tantum sub uno vel altero assistat, ita quidem ut si lex nullo modo obligationi assisteret vel auxilium praeberet, haec non esset habenda ut naturalis. Et ponit exemplum obligationis naturalis in debito ex ludo vetito. Hie lex civilis negat quidem victori actionem civilem petendi debitum; si vero debitor sponte solverit, hic postea non admittitur ad repetendum debitum, eo titulo quod indebite solverit ¹). Quia ergo lex non concedit actionem, quae vocatur condictio indebiti, ac proin ipsum debitum aliquousque agnoscit, ideo haec obligatio vocatur ab Opzoomer naturalis, quae non adesset, si lex illam nullo modo agnosceret. «Green andere verbintenis, dan eene burgerlijke, en daarom, zoo men toch van eene natuurlijke, blijft spreken, geene andere bet eekenis aan deze gegeven, dan die van een besnoeide, in haar rechtsgevolgen onvolledige burgerlijke ²). In his ergo obligationem mere naturalem rejicit, et nulla ipsi obligatio est, nisi aliquo modo civilis est.

Ponamus jam aliud exemplum, ubi adest ex jure naturali strictum jus, sed cui lex civilis nullo modo assistit. Sit e. c. aliquod varum debitum,

puta ex emptione, sed cujus solutionem judex ad lioc requisitus, ex injusta sententia non jubet, debitoremque liberat. An haec injusta sententia judicis debitum in foro conscientiae vere extinguet? Ad hanc quaestionem negative respondet Opzoomer: «Niet anders is het bij de schuld, die door een onrechtvaardig vonnis werd ontkend. Als ik werkelijk uw schuldenaar ben, en de rechter mij slechts ten onrechte heeft vrijgesproken, bestaat er dan zelfs geene natuurlijke verplichting meer voor mij, om mijne schuld af te doen? Dat ze wel degelijk ongedeerd blijft voortleven, zal ivel het algemeene gevoelen zijn. Ook bij Savigny niet de minste twijfel \'). En ergo obligatio naturalis (natuurlijke verplichting) cui tarnen lex nullum praebet praesidium!

An haec sibi contradictoria sunt? Nequaquam. De obligatione enim naturali dupliciter loqui possumus: vol enim est mere naturalis et non eivilis simul; vel est simul naturalis et civilis. Atqui in ultimo casu, ubi agebatur de vero debito, sed a quo judex per injustam sententiam debitorem liberavit, habetur juxta Opzoomer obligatio mere naturalis et non civilis simul. In casu autem debiti ex ludo vetito negat haberi obligationem (mere) naturalem, quandoquidem lex creditor! aliquousque assistit; si enim forte debitor solvent, non potest creditor a judice cogi ut solutum, tamquam indebite solutum, reddat.

Quum ergo Opzoomer toties neget, et undique allatis argumentis demonstrare conetur, sub lege Neerlandica non dari obligationem naturalem, ejus doctrina hue paucis redit, quod judex in jure dicendo unice regi debeat scripta lege et consuetudine, si ipsa lex ad hanc reinittit, non autem mera aequitate vel etiam sola justitia naturali, nisi haec etiam scripta lege contineatur. Negat ergo existentiam juris et obligationis naturalis, non simpliciter et absolute, sed tantum, quatenus foret norma pro judice in sententia de civium juribus et obligationibus proferenda. »Zoo dikwijls er sprake is van rechterlijke bemoeiing, gewage men van plicht of verplichting, van schuld of verbintenis, van aanspraak en recht, uitsluitend in den strengen zin der positieve wet ¹).

Attamen naturalis juris existentiam non solum non negat, verum aperte profitetur, imo ipsi quemdam primatum attribuit, quatenus pro legislatore norma sit, cui legem positivam, quantum fieri potest, adaequet.

»Wat ik aan het stellige recht toekende in vergelijking met het natuurlijk of rederecht, was geene voortreffelijkheid (sicut Goudsmit et Olivier ipsi objecerant) maar eenig en alleen eene uitsluitende geldigheid. En die uitsluitende geldigheid, waar en voor wien begeerde ik haar bestaan? voor den Wetgever? voor den man der wetenschap, den beoordeelaar des rechts? verre van dien. Ik beweerde haar voor niemand anders dan den rechter. Reeds in \'t midden van mijn proefschrift (ante 33 annos confecto) na de behandeling van natuurrecht en stellig recht schreef ik: quae hucusque disputavimus, ad hanc conclusionem ducere videntur jus positivuvi et jus naturale simul in judiciis valere nequeunt. ... En daarop tot de vraag overgaand: quae tandem sit ratio inter jus positivum et naturale, gaf ik op haar het antwoord: duplex est ratio, ita ut jus naturale jus positivum turn agnoscat turn reformet. ... De wetgevende macht is geroepen niet alleen om wetten te maken, maar evenzeer om ze te veranderen. En ze kan haar taak vervullen enkel onder de leiding van het natuurrecht. Jus naturale continuo debet f.nern ostendere, qui civitati propositus est, perfectionem ad quam debet pervenirequot; \').

Caeterum quod in superioribus affirmat Opzoomer, jus positivum pro judice exclusive normam esse debere: id nee verum nee menti legislatoris conforme esse videtur, quod sic ostendo. Secundum expressum legis praescriptum nequit judex, a litigantibus debite requisitus, abstinere a jure dicendo, eo quod lex obscura vel incompleta est. »De rechter, die weigert recht te spreken, onder voorwendsel van het stilzwijgen, de duisterheid of de onvolledigheid der wet, kan, uit hoofde van rechtsweigering, vervolgd worden ¹). An ergo lex positiva continet principia, quae sufficiunt ad omnes casus solvendos, de quibus lites civiles oriri possunt? Hoe passim omnes negant jurisperiti. »Men behoeft uit het in art. 13 gebezigde woord niet af te leiden,

dat onvolledigheid in \'t oog der wet niet kan bestaan, en de bewering daarvan slechts een voorwendsel is^;\'

Anctores codicis Gallici aperte profitentur in oratione praeliminari, sibi mentem non fuisse legem civilem conficiendi, qua omnibus casibus sol vendis provisum foret; hoc enitn jure merito impossibile existimabant.

Quid ergo judici faciendum, quujn ex dispositionibus positivae legis lis tiniri non possit? Ad hoe respondent laudati anctores; »Quand on n\'est dirigé par rien de ce qui est établi ou connu, on remonte aux principes du droit naturel. Car, si la prévoyance des législateurs est limitée, la nature est inftnie; elle s\'applique a tout ce qui peut intéresser les hommesquot;¹). Exinde deducere possumus, non solum ex sana philo-sophia et ex doctrina catholica, verum etiam ex spiritu ipsius legis positivae, admittendum esse jus naturale, unde perfecta obligatio naseitur. Quapropter juris naturalis studium negligi nequaquam debet ab iis, qui ad perfectam jurisprudentiam assequendam aspirant.

Haec paullo latius inquirere et exponere voluimus, ut appareat penes juris cultores interdum alium esse loquendi modum, quamapud theologes, quod sedulo observandum est, ne a recto tramitedeilectamus, et afflngamus aliam sententiam legis commentatoribus, quam revera intenderunt.

Usus jurisconsultorum in theologia frequens est, et frequens esse debet. Lex enim positiva, ut nos Thomas docuit, in multis casibus jus constituit; et quid lex habeat, unde discemus nisi ex probatis legis interpretibus ? Sed in applicandis sententiis jurisconsultorum ad res morales facilis est error. Ut enim in allatis ex Opzoomer satis patet, solent isti legem unice considerare pront a judice applieanda est, non autem sicut extra forum externum est applieanda in interno foro, qualis consideratie pertinet ad theologiam. lino vix unquam monent, illud quod tradunt, accipiendum solummodo esse respective ad civile forum. Lex civilis et in ea fundata sententia judicis, multis in casibus jus vere constituit; sed non raro hoc jus tunc solum constituitur quum lex fuerit per judicem applicata; et ante hanc applieationem, in

foro conscientiae lex vim suam non exerit. Imo quum haec ipsa judicis sententia injusta, et lex, juxta quam jndicat, iniqua esse possit; erit theologi officiuo- examinandi, an et quousque per talem sententiam vel legem vere pro eonscientia jus oriatur. Itaque frequens quidem in theologia morali nsus est jurisprudentiae civilis; sed admodum prudens et cautus in hoc usu theologus sit oportet, maxime temporibus nostris, ubi a legislatore non raro quaeri solet, quid utile sit vel quid habeat vulgata opinio, non autem quid habeat jus naturale et aeterna Dei lex.

XVI. Maxime haec cautio necessaria relate ad illos juristas, qui statum habent ut fontem omnis juris.

Non solum in legendis jurisconsultis theologo cautio necessaria est, verum etiam in ipsis apte seligendis et in usum adhibendis. Sunt enim inter ipsos nonnulli, imo forte plures, quorum opiniones non immerito suspectae habentur, eo quod sectantur principia veritatis \'et christiani ordinis perversiva. Ad haec principia sane reduci debet propositio 39 Syllabi, complectentis praecipuos nostrae aetatis errores dammatos a Pio IX: «Eeipublicae status, utpote omnium jurium origo et fons, jure quodam pollet nullis circumscripto limitibus.quot;

Sat celeber inter juris interpretes ultimi temporis habetur professor Gandavensis Laurent, et nonnumquam a catholicis theologis ejus auctoritas adducitur ad flrmandam suam sententiam. De hoc tamen auctore nuper scripsit vir bene doctus; »Pour Laurent, c\'est l\'état, qui est le maitre de tous les biens. On ne doit s\'étonner de rien, quand Laurent est a genoux devant 1\'idole de l\'état. C\'est l\'état, qui est le maitre de tous les biens et il faut que l\'état permette aux particuliers de se les approprierquot; \'). Hujusmodi osores Ecclesiae exaggerant jura reipublicae civilis ut, specie veritatis aliqua, impugnare facilius possint sanctissima Ecclesiae jura; verum exinde pondere suo dilabuntur ad diminuendum, vel etiam expungendum jus naturae, civiumque libertatem tollendam.

XVII. Ipsum imperandi et leges ferendi jus in principem ex lege naturali derivatur.

Contra hos, etiam pro conservanda debita libertate civili, flrmiter tenenda et profitenda est doctrina S. Thomae omniutnque probatorum Ecclesiae doctorum, quod omne jus reipnblicae dimanet ex naturae jure. Kationis prima regula est lex naturae, ait Angelicus. Undeomnis lex humaniter posita in tantum habet de ratione legis, in quantum a lege naturae derivatur. Si vero in aliquo a lege naturali discordet, jam non erit lex, sed legis corruptio Et nominatim quod spectat ad jus strictum constituendum, de quo in praesenti opere agimus, docet Angelicus humani voluntate legislatoris, justum fieri non posse quod de se repugnantiam habet ad jus naturale ¹). Est haec ipsius Ecclesiae doctrina.

»Eecentiores perplures, sic docet Leo XIII, eorum vestigiis ingre-dientes, qui sibi superiore saeculo philosophorum nomen inscripserunt, omnem inquiunt potestatem a populo esse. . . . Ab his vero dissentiunt catholici homines, qui jus imperandi a Deo repetunt, velut a naturali necessarioque principioquot; ²).

Hoc facile exinde ostendit Suarez, quia politica potestas habet plures actus, qui excedunt humanam facultatem; sicut est punitio malefac-torum etiam usque ad mortem; constituere in materia aliqua medium virtutis necessarium ad honestatem ejus, obligare in conscientia, quod maxime pertinet ad divinam potestatem; vindicare injurias singu-lorum etc. ³) . . . .

Hinc in Scriptura princeps vocatur saepius minister Dei ejusdemque regni ⁴). Si autem minister Dei est, consequens erit ipsum non pro libitu agere debere, sed exequi et applicare divinam legem, qualis est lex naturalis.

XVIII. Plena inviolabilitas juris nou obtinetur nisi per ordinem moralem debits ah omnibus ohservatum.

Praecipua et potissima jurium. civiuui vis et tutela ponenda est in ordine morali debite observato, quo fit ut oinnes ex corde velint unicuique reddere quod suum est. Etenim jus vim suam sustinet contra onines quoscunque, utcunque multi numero et viribus praëpo-tentes sint. Est enim jus, ut supra exposuimus, ilia praelatio, per quam unusquisque, etiamsi minimus forte omnium sit hominum, omnibus tamen praefertur in usu talis rei vei talis lacultatis; Atqui hujusmodi absolute et universaliter inviolabilis praelatio cogiiari nullo modo potest, nisi quatenus inhonestum sit-pro omnibus quibuscunque ipsam violare, atque adeo omnibus incumbat vere obligans officium non violandi illam.

Perspicuum vero est quod talis majestas homini ex eo solum quod homo est, ac proinde unicuique liomini, non insit, nisi descendat ex superiore principio, cui omnes subjiciuntur et cui suorum actuum rationem sint reddituri.

Et confirmatur hoc ex humanitatis historia, quae nos docet ante vel extra Christianismum illam omnium hominum aequalitatem et independentiam, quae juris particularis fundamentum est, non fuisse, saltern practice, agnitain. Hanc primum intellexerunt paulatim homines quum a Christo ejusdemque Apostolis didicerant unum esse Deum, omnium Creatorem, judicem omnium et dominum, relate ad quem non est distinctie inter liberum et servum. Haec doctrina diviuitus accepta et in mores deducta effecit ut illi, qui viribus, divitiis et aliis hujusmodi praerogativis eminerent, agnoscerent in servis, in egeius, in iniirmis, aiiquam cum ipsis in natura aequalitatem, ex qua aequa-litate plura dimanant jura simpliciter et absolute mviolabilia relate ad omnes qualescuuque homines, utut in caeteris praepotentes.

Nihil magis humanitatis interest, quam ut ubique et apud omnes vigeat perpetua et constans voluntas jus suum cuique reddendi. Haec

autem. voluntas est ipsa virtus justitiae, una de quatuor virtutibus cardinalibus, circa quam breviter communicabo Si. Thomae doctrinam.

Quamvis Angelico quoad rem probetur justitiae deflnitio data ab ülpiano, et qua dicitur perpetua et constans voluntas jus suum cuique tribuens; ipsam tamen quoad verba paululum immutat, dicendo, quod sit habitus secundum quern, aliquis constanti et perpetua voluntate jus suum unicuique tribuit. Quid autem per liabitum intelligit, et cur ejus expressam mentionem facit in justitiae definitione?

Habentur in natura plura agentia, quae habent suam agendi poten-tiam ad unum determinatam, unde fit ut eorum agendi modus semper sit uniformis, imo perpetuus et constans, si tamen omnia ad agendum requisita adsunt, et nihil adest quod ipsa ab agendo impedit. Alia autem agentia non habent potentias suas ad eundem actum et ad eadem objecta determinatas, verum seipsas ad actus determinant. Hoe apparet in intellectu humano, sed maxime in humana voluntate, quae in plura objecta, imo in objecta inter se opposita ferri possit \'). Ex hac nativa indeterminatione oritur quaedam in operatione difflcultas, imo etiam quaedam instabilitas, quum in singulo actu voluntas electi-onem quamdam facere debeat, et nunc hoc nunc illud eligere possit. Contra banc naturalem imperfectionem providus naturae auctor remedium dedit homini in facilitate acquirendi habitum. Per habitum enim voluntas (ut de hac sola loquamur) inclinatur, salva libertate, ad idem objectum et ad actus circa hoc objectum ponendos, sicut videmus in hominibus turn probis turn etiam pravis, qui fere sponte feruntur ad actus vel bonos vel malos, adeo ut si contrarie agere velint, sibi aliquam vim inferre debeant.

Hujusmodi habitus, si inclinet voluntatem in actus honestos, vocatur virtus, eo quod per ipsum voluntas acquirit majorem vim et vigorem ad bene agendum. Ex tali bono habitu ipse homo in se perficitur; ex natura enim erat inditterens ad malum et bonum; per virtutem autem, quamvis propter libertatem semper male agere queat, potius ad bonum fertur. «Sunt quaedam potentiae, quae secundum seipsas sunt deter-minatae ad suos actus, sicut potentiae naturales activae, et ideo hujusmodi potentiae naturales secundum seipsas dicuntur virtutes. Potentiae autem rationales, quae sunt propriae hominis, non sunt determinatae ad unum, sed se habent indeterminate ad multa, deter-minantur autem ad actus per habitus, et ideo virtutes humanae suntquot; ¹).

Ex his liquet, quanti momenti sit pro homine habere habitus virtuosos. Hoc alibi sue more, clare et nitide exponit S. Doctor: »Ex his potest patere quod habitibus virtutum. ad tria indigemus. Primo ut sit uniformitas in sua operatione; ea enim quae ex sola operatione (i. e. non ex habitu) dependent, facile immutantur, nisi secundum aliquam inclinationem habitualem fuerint stabilita. Secundo ut operatic perfecta inpromptu habeatur: nisi enim potentia rationaiis per habitum aliquo modo inclinetur ad unum, oportebit semper, cum necesse fuerit operari, praecedere inquisitionem de operatione. Tertio, ut delectabiliter perfecta operatic compleatur, quod quidem fit per habitum, qui cum sit per modum cujusdam naturae, operationem sibi propriam quasi naturalem reddit, et per consequens delectabilemquot;

Exinde intelligitur cur S. Thomae placuerit definitionem justitiae ab Ulpiano datam, paululum immutare, ut supra dixi. Tunc enim vere aderit voluntas perpetua et constans suum cuique tribuendi, cum voluntas ad hoe faciendum per habitum stabiliter inclinetur. Pro jurista forte sufflcit quod suum cuique tribuatur, et param refert unde homo ad hoc tribuendum feratur; solet enim ipse, nimis eheu! ordinem externum exclusive considerare; verum theologia altius rem considerat et ad causas turn proximas turn remotas ascendit; nec ipsa externum solummodo ordinem considerat, sed integrum ordinem humanum et divinum, externum simul et internum. Unde consequitur jurisprudentiam civilem subordinatam esse tum philosophiae, tum theologiae morali, et ipsam accipere altiorem scientiae rationem, si, amico foedere, scientiis moralibus societur, de quo vinculo alias plura scripsi

Scholion I. Si quis adoptaret justitiae definitionem, prout a S. Thoma paululum fuerit immutata; posset rigorose loquendo in ipsa oraittere verba adjectiva: perpetua et const anti; est enim habitui proprium voluntatem inclinare ad suum objectum perpetua: id est, non pro uno vel altero actu, sed pro omnibus actibus; et constanter, adeo ut non de facili per occurrentes difficultates iiupediatur.

Non ineongrue tamen haec verba, licet stricte non necessaria, retinuit S. Thomas, ut omnes, etiam illi qui quid per habitum significetur, non clare intelligunt, videant, non quamcunque volun-

2) Confersis opusculum mcum: De strijd der Scholastieke Godgeleerden enz. in Studiën, D. XXVil

tatem, sed solummodo voluntatem perpetuam et constantem hominem vere justum constituere.

Scholion H. Puit olim qui hano classicam justitiae definitionem impugnaret ut inadaequatam; nam, ajebat, justitiae proprium non tantum est aliis tribuere quod ipsorum est, verum etiam alios non laedere in suis juribus.

Sed respondetur facile, verum quidem esse ad justitiae virtutem pertinere, tum tribuere aliis quod ipsorum est, turn eos non laedere; sed hunc ultimum actum negativum subindicari per priorem. Ideo enim justitia jubet tribuere aliis quod est ipsorum, quia intendit efficere ut omnes habeant quae sua sunt, iisque libere utantur. Si ergo ideo oportet aliis tradere, quae de ipsorum bonis habemus; a fortiori prohibemur ne auferamus ab iis quae ut sua habent.

Manifestum est quod in hac definitione respiciuntur maxime contractus bilaterales, puta commutationes, emptiones etc.; ibi enim unus contrahens alteri dat quod propter contractual tribuere debet. Hic est, ut obsiervat Thomas, actus magis communis justitiae; quare hic potissimum in definitione positus est. «Justitia pruis est exercita et communius exercetur in voluntariis commutationibus rerum, puta emptione, venditione, in quibus proprie haec nomina (in definitione posita) dicuntur; et exinde derivantur haec nomina ad omnia circa quae potest esse justitiaquot; ^!).

Virlus justitiae non a Thoma tantum, verum communiter ab omnibus theologis, patribus et philosophis inter virtutes cardinaies numeratur; quare de his pauca, maxime ex S. Thoma depromenda sunt. De virtutibus, quae passim cardinaies vocantur, ipsa scriptura sacra expresse mentionem facit: »Sobrietatem enim et prudentiam docet (Aeterna Sapientia) et justitiam et virtutem, quibus utilius nihil est in vita hominibusquot; -), ubi nomine sohrietatis intelligitur temperantia, nomine virtutis fortitudo, ut clara patet ex textu graeco, ubi ponuntur

1) 2ae 2ae qu. LVlil, a. 11 ad 3um. SotüS, L. 111, qu. 11, a. 1. Gkegorius a Valentia, t. Ill, col. 823.

nomina harutn virtutum philosophis usitata: crca^jsso-ui/riv ydp, xai ®j50v«(Ttv éy.didoi(jy.ii, duaiorjiivw xocl aud piscv¹).

Observat S. Thoraas lias virtutes dupliciter considerari a patribus: »De praedictis qua t nor virtutibus cardinalibus all qui dupliciter loquuntur. Quidam enim utuntur praedictis quatuor nominibus ad \'ignificaudum generales moelos virtutum, puta omnem cognitionem dirigentem vocantes prudentiam; omnem rectitudinem, adaequantem actus humanos, vocantes justitiam; omnem moderationem, re fro nan tem appetitum hominis a temporalibus bonis, vocantes temperantiam; omnem firmitatem animi, stabilientem hominem in bono contra insultum quorumcunque malorum, fortitudinera appellantes. Alii vero loquuntur de praedictis quatuor virtutibus secundum quod sunt speciales virtutes, determinatae ad proprias materiasquot; ²).

Ex variis locis, in quibus S. Thomas de lus virtutibus agit, potest sequenti uiodo declarari, quid virtus cardinalis sit. Virtus efficit ut homo perfecte sit dispositus ad actus humanos; hoc obtinebit si sit habitualiter inclinatus ad illud, quod rectum et honestum est,, operan-dum debito modo; deflectere enim a recto potest, vel quia non tendit in rectum, vel in illud non tendit debito modo. Voluntas au tem dirigitur a ratione. Hinc debet homo primo loco rectum habere judicium de eo quod agendum est; et hoc rectum judicium vocatur gtmeiAihïvpriideMlia. Sed insuper voluntas debite inclinata esse debet ad eligendum illud, quod ut rectum a ratione fuit judicatum; et haec rectitude voluntatis vocatur justitia. Voluntas autem a recto sectando retrahitur per concupiscentiam, qua illecta et abstracta non, quod honestum est, sed quod delectat, sectatur. Hinc opus est ut sit inclinata ad non scctandum ultra debitum illud, quod delectat, sed ad id quod decet; iuclinatur autem ad hoc per habitum virtuosum, qui dicitur temperantia. Sed saepe a tendendo in bonum impeditur, quia bonum arduum est et difficile; oportet ergo ut sic sit disposita, ut per nullas oecurrentes difflcultates retrahatur a sectando bono: et haec dispositio vocatur fortitude. Hac ratione prudentia, justitia, temperantia et fortitude bonae dispositiones sunt, et modi quidam omnis actus virtuosi; sic autem consideratae non sunt speciales virtutes, quia vagantur per omnes virtutum actus.

dispositiones maxime elucent. Sic concupiscentia vehementer fertur in ilia, quae sunt delectabilia secundum tactum; homo praecipue ob timovem mortis a bono retrahitur; in homine, qui vivit in societate cum aliis, imprimis requiritur, ut aliis tribuat quod eorum est. Denique pro bona operatione non sufficit quod homo habeat generalem scientiam boni et mali, verum postulatur omnino, ut ultimum illud judicium quo de rectitudine actus judicat, sit rectum. Hinc prudentia, prout praecise dicit rectitudinem judicii practici, vocatur virtus spedalis pmdsntiae; temperantia, quatenus per hanc homo moderatur delectationes illas maximas secundum tactum, est virtus spedalis temperantiae; fortitude qua homo tenax manet honesti, etiam. in maximis periciilis mortis, vocatur virtus spedalis fortitudinis. Denique justitia, prout praec-se reddit alteri quod suum est, vocatur spedalis virtusjustitiae Hisco quatuor virtutibus excellentiam quandam seu principalitatem esse attribuendam propter utilitatem, quae ex ipsis in vitam humanam redui dat, nos docet Spiritus Sanctus in loco Libri Sapientiae citato Inter has insas virtutes palmam deberi justitiae contendit S. Thomas ¹) imo locum ipsi cedere vel ipsam fortitudinem, quae pro sectando honesto ipsam vitam contemnit. Ideo autem S. Doctor prae caeteris virtutibus justitiam extollit, quia haec immediate tendit in aliorum utilitatem, unde beneficentiae proxima est. ».Tustitia inter omnes virtutes praecellit .... quia est circa operationes, quibus homo ordinatur non solum in seipso, sed etiam ad alterum. Unde justitia est praecla-rissiina virtutum.quot;

Refert hie S. Thomas sententiam Aristotelis, qui in opere de Moribus amplissime-justitiam laudat dicens: »Omnium praestantissima virtutum videtur esse justitia, neque vesper neque lucifer tanta homines admiratione affleere.quot; Et post pauca: »Ideo autem perfecta est, quia, qui ea praeditus est, etiam cum aliis et erga alios, non secum solum, virtutem colore potestquot; ²). Haec quidem Stagirita dicit de justitia, quam dicunt generalem, seu legalem, qua homo justis legibus obedit, et reipublicae tribuit, quod ipsi a fideli cive tribuenduni. Sed haec ipsa justitia universalis (ut et Aristoteles, et post ipsum S. Thomas docet, et nos in secundo capite explicare conabimur) movet ad justitiam particularem seu commutativam; et ideo tantae

utilitatis est in vita humana. Hac enim justitia particulai-i revera humana societas continetur. Etenim humana societas maxime consistit in commutatioriibus, per quas homo ea, quibus abundat, bona, commutat cum bonis aliorum, quibus indiget. Commutationes vero, nisi flant juxta strictam aequalitatem, qualem justitia commutativa praecipit, spoliationes sunt et oppressiones. Quapropter merito ab Augustine fuit affirmatum, status, in quibus haec justitia nonregnat, imperia non. esse, sed latronum coetus, qui vel ipsi consistere ncn possunt, nisi ini;er latrones ipsos justitia observetur. »Ubi non est vera justitia, juris consensu sociatus coetus hominum non potest esse, et ideo non populus; et si non populus, nec res populi, sed qualiscumque multitudinis, quae populi nomine digna non est^:\' •j.

Haec hausisse videtur vir maximus ex Cicerone, qui eadenc. fere de justitia habet: oLatissime patet ea ratio, qua societas hoirinum inter ipsos, et vitae quasi communitas continetur; cujus partes duae sunt: justitia, in qua virtutis splendor est maximus, ex qua boni viri nominantur; et huic conjuncta beneftcentia, quam eandeci vel benignitatem vel liberalitatem appellari licet. Sed justitiae pr mum munus est, ut ne quis noceat, nisi lacessitus injuria, deinde ut communibus utatur pro communibus, privatis ut suisquot; ¹).

Concludere ergo liceat justitiam merito inter virtutes cardinales, seu, ut alii loquuntur doctores, principales esse ponendam.

XXI. Ratio propter quam virtutes qxuiedam morales, potius quam theologicae, sint dictae cardinales.

Hie tamen occurrit quaestio, cur his virtutibus moralibus j otius quam theologieis fidei, spei et charitati, adscribatur principalitas inter virtutes?

Eespondemus cum S. Thoma, his virtutibus non attribui absolutam et universalem, sed tantummodo relativam quamdam et limitatam excellentiam. Principales sunt inter virtutes humanas, ait S. Doctor: sed «virtutes theologicae sunt supra hominem; unde non proprie dicuntur virtutes humanae, sed divinaequot; ²).

S. Thomas alibi eamdem habet responsionem, paulo magis declara-tam. Virtutes cardinales hominem perficiunt relate ad vitam praesentem; et ideo has laudat Scriptura Sancta, »qnia nihil ipsis utilius in vita homiaumquot; i. e. pro vita praesenti, qua tali. Sed tota vita praesens est praeparatio et veluti quaedam motio ad vitam futuram, quae est permanens et stabilis. Hinc illae virtutes morales vocantur cardinales, quasi in cardine januae positae, cui vita praesens merito ob suam mobilitatem coinparatur. Virtutes autem theologicae directe referuntur ad Deum, quatenus est finis noster supernaturalis, in altera vita possidendus. In fine autem obtento homo quiescit, ac proinde virtutes theologicae, hanc tranquillam et stabilem vitam respicientes, non npte comparantur mobili ostiorum cardini. »In fine appetitus hominis quiescit; et ideo virtutum theologicarum, quae sunt circa finem ultimum, principalitas non comparatur cardini, qui movetur, sed magis fundamento et radici , quae sunt stantia et quiescentia, secundum illud; In charitalc, radicali ei fundnti \').

XXII. Cur justitia dicatur virtus generalis; el quare lola virlutum colleciio vocelur justitia.

Ex dictis in numeris praecedentibus consequitur virtutem justitiae distinctam esse non solum a theologicis, sed etiam ab aliis moralibus.

Quaeri ergo potest 1° cur nihilominus interdum a doctoribus vocetur virtus generalis; imo 2° cur passim, vel in ipsa Scriptura sacra tota virtutum collectio et universa probitas vocetur justitia.

Ad Imw. Justitiam esse virtutem generalem asseritur ab Aristotele, loco supra citato, et a S. Thotna ¹).

Ad hoc intelligendum revocari in mentem debet triplicem distingui justitiam: commutativam, distributivam et legalem.

Jam justitia commutativa ordinarie dicitur particularis, quia inter homines privates exercetur. Si ergo aliquando universalis dicitur, hoc non eo sensu fit, ac si a caeteris virtutibus non esset distincta; sed propter ejus universale bonum; justitia enim commutativa tamquam basi nititur convictus humanus. Quamquam ergo directe in bonum

solum est particularium, indirecte tarnen in bonum vergit omnium. Verum justitia legalis praecipue a Doctoribus generalis dicitur, et id quidem ob duplicem rationem.

a. Et imprimis quidem legalis justitiae proprium est, hominem rite ordinare ad communitatem, cujus pars est, quia per banc commuuitati tribuit quod ipsi tribuendum est. Sed eommunitas, tamquam partibus, omnibus constat civibus; ac proinde »ille qui servit communitati, servit omnibus hominibus, qui sub communitate vivuntquot;, lit S. Thomas ait.

h. Deinde, quod civis debet communitati, determinatur per legem; lex autem multarum virtutum actus imperare potest, quatenus ad bonum commune necessarium est: puta justitiae commutativae, forti-tudinis, temperantiae. Ideo turn ab Aristotele, tum a S. Thoma, justitia legalis vocatur generalis: ;gt;Actus omnium virtutum possunt ad justitiam pertinere, secundum quod ordinat hominem ad bonum commune.quot; Generalis itaque dicitur quia imperio suo hominem movet ad alias virtutes; et sub hoc respectu similitudinem hab\'et aliquam cum charitate supernaturali, quae regina virtutum dicitur, eo quod ad omnes virtutes movere potest.

Ad Hum. Justitia est virtus ad alterum; jam vero per virtutes, maxime supernaturales, homo ordinatur ad Deum, lllique tribuit quod a nobis postulat vel postulare posset. Hinc sub aliquo respectu tota virtutum collectio justitia dici posset, et revera saepius dicitur.

No turn est quod in Scriptura Sacra, apud S.S. Patres, imo et in communi christianis loquendi modo tota sanctitas et complexio virtutum omnium vocetur justitia, sicut in textibus notissimis: *Nisi ahundaverit justitia vestraquot; etc. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam etc.^!). Hie loquendi modus ideo in doctrina sacra invaluit quia, dum philosophia praecipue spectat virtutes prae sua regula proxima in homine, quae est ejus ratio, revelatio e contra illas spectat potissimum prae regula externa et suprema, quae Deus est Ejusque lex et voluntas. »Cum collectio virtutum omnium, ait Lessius, sive actu, sivo habitu, formaliter conformet et veluti commensam reddat voluntatem suae regulae, legi divinae, recte vocatur justitia et quaevis virtus pars justitiae, praesertim cum hac ratione ordinetur ad

alium (quod notio justitiae postulat, ut D. Thomas docet) nempe ad Deum, cujus legi conformatur. Per omnem enim virtutem reddit anima Deo quod debet. Hinc fit ut nomen justitiae accipiatur etiam pro ipsa charitate, quia charitas voluntatem reddit conformem toti legi divinae, ut quae omnium virtutum complexionem quodammodo contineat, juxta illud Apostoli: Vinculum perfectionis dileetioquot; ¹).

XXIII. Cur dona supernaturalia primo homini praeter gratiam sanctificantem collata vocentur justitia originalis.

Nominatim ilia complexio donorum supernaturalium, quae Deus in creatione dedit primo homini ante peccatum, vocari solet Justitia originalis; hoc tamen ex doctrina S¹ Thomae fit ob aliam rationem.

Ex sua propria ratione justitia est virtus ad alterum, ac proinde haberi non potest nisi inter distincta supposita seu personas. Sed per aliquam abstractionem mentis singulae potentiae considerantur inter-dum ut agentia distincta, quarum una alteri subordinari debet. Ita dicimus: auris audit, oculus videt, ratio intelligit etc. Sicut ergo ordo ille debitus inter diversas personas, in uno corpore morali exis-tentes, vocatur justitia, sic etiam debitus ordo inter diversas potentias unius hominis vocatur justitia. Atqui per supernaturalia dona primo homini concessa perfectus habebatur ordo inter ejus potentias; et idee primitivus ille status vocatur status justitiae originalis. Sed juxta S. Thomam, hic loquendi modus est metaphoricus. »Metaphorice in uno et eodem homine dicitur esse justitia, secundum quod ratio imperat irasoibili et concupiscibili, et secundum quod haec obediunt ration!, et universaliter secundum quod unicuique parti hominis attribuitur, quod ei convenitquot; ²).

XXIV. Virlutes cardinales non. sunt genera, ad quae aliae virtutes ut species referuntur. Quid S\' Thomae sit pars subjeetiva et quid pars potentialis virtutis cujuslibet.

Ad hoc; observandum imprimis est quod cardinales virtuies non debent considerari ut summa genera virtutum, ad quae aliae virtutes ut species referuntur.

Distinguit S. Thomas in virtute partes subjectivas et partes pcten-tiales. Subjectivae partes dicuntur species relate ad genus, quod rite vocatur totum, eo quod omnes species continet: sicut genus animal continet hominem et brutum; et ita S. Doctor ponit duas species seu duas partes subjectivas justitiae particularis: commutativam et distri-butivam, quae sunt verae species justitiae generice sumtae i).

Sed praeter has partes subjectivas habentur aliae ab ipso potentiales dictae; virtutes, quae dicuntur partes potentiales justitiae, non referuntur ad justitiam ut species ad genus, quandoquidem non omnia elementa habent virtutis justitiae; vocantur tarnen justitiae partes, quia ipsis inest unum vel alterum elementum partiale virtutis justitiae. »Eatio justitiaelt; consistit in hoe quod alteri reddatur, quod ei debetur secundum aequalitatem. Dupliciter ergo aliqua virtus, ad alterum existens, a ratione justitiae deficit: uno quidem modo, in quantum deficit a ratione aequalis; alio modo in quantum deficit a ratione debiti.quot; Exin concludit partem potentialem justitiae ex defectu aequalitatis esse a. religionem, b. pietatem erga parentes et c. obser-vantiam erga homines dignitate praefulgentes, eo quod nee Deo nee parentibus nee magnatibus possit »secunduin aequalitatem recompensari quod eis debetur.quot; Religio ergo, pietas et observantia non sunt justitia stricte dicta; nam referuntur quidem ad alios, et reddunt quod est debitum; sed non est aequalitas inter jus et debitum.

Sunt aliae virtutes, quae pariter referuntur ad alios, et per ipsas tribuitur secundum aequalitatem; non tamen sunt stricta justitia, secundum Angelicum, ideo quia in ipsis non habetur illud debitum, quod ad justitiam stricte dictam postulatur. Distinguit namque duplex debitum: legale et morale. «Debitum quidem legale est ad quod reddendum aliquis lege adstringitur; et tale debitum proprie attendit justitia, quae est principalis (cardinalis) virtus. Debitum autem morale est quod aliquis debet ex honestate virtutis;quot; ac proinde illae virtutes, ubi tantum obtinet morale debitum, pariter deficiunt a ratione justitiae

quae est virtus cardinalis. Ad has virtutes referuntur a Sancto Doctore fldelitas in proiaissis, obedientia, gratia (dankbaarheid).

Sed in his ipsis virtutibus a ratione justitiae deficientibus ob defectum debiti legalis, adhuc S. Doctor distinctionem aliquam ponit. Vel enim illud morale debitum »est sic necessarium ut sine eo honestas morum conservari non possit;quot; in hoc casu habetur obligatio proprie dicta ad reddendum debitum: vel debitum est solummodo necessarium »sicut conferens ad majorem honestatem, sine quo tamen honestas conservari potest.quot; In his ergo obligatio striate dicta non habetur.

Ad priorem virtutum classem pertinent fidelitas, obedientia et gratia; ad alteram liberalitas et affabilitas \').

Haec fjuidem fortasse nimis subtiliter disputata videri possunt; sunt nihilominus omnino necessaria pro variis solvendis quaestionibus, quae in tractatu theologico de justitia occurrunt. Et quis nobis vitio vertet, quod haec veluti in transitu attingamus, quum videamus S. Thomam et alios praeclaros doctores haec accurate et copiose disputantes?

XXV. Ostenditur nominatim discrimen inter justitiam jpresse sumtam et charitatem erga proximum.

Hie quaeri potest an beneficentia erga proximum, praecipue erga indigentem nostro auxilio, considerari possit ut pars potentialis justitiae; beneficium enim quod tali homini confertur, debitum est, ac proin aliquousque ad justitiam laté sumtam videtur pertinere.-

Hoc tamen ex doctrina S. Thomae negandum est. Attingit quaesti-onem alibi¹) et dicit quod charitas non respicit debitum alteri, sed ejus bonum: »caritas respicit in beneficio collate communem rationem boni, justitia respicit rationem debiti; misericordia vero respicit rationem relevantis miseriam vel defectum,quot; atque adeo respicit bonum illius, cujus miseriae subvenitur. Quod ut melius intelligatur, advertendum est in virtutibus non adeo spectandum esse materiale objectum circa quod versantur, quam quidem objectum formale, i. e. illam praecise rationem, propter quam talis virtus fertur in tale

objectum, et ex tali objecto denominatur. Atqui justitia semper fertur ad alterum, praecise quia est alter et a nobis distinctus; officium enini ejus est debite coordinare homines in societate simul viventes; e contra caritas in alios fertur non ut a nobis distinctos, sed prout aliqua rationa unum sunt nobiscum sive in natura, sive in Deo, omnium auctore et fine. Ergo licet caritas, sicut justitia ejusque partes potentiales, aliquid alteri tribuat et etiam quandoque ex perfecta obligatione; hoe tarnen non facit charitas sub ratione distinctionis personarum, sed sub ratione unionis illorum nobiscum. »Actus amicitiae cum sit amor, est ergo alterum, non modo ut distinctum, sed simul etiam ut aliquo modo unum cum amante per aliquem modum unitatis, quae est amoris mutui conciliatrixquot; ^!).

Hoc ulterius ita explicat E. P. Lehmkuhl: »Caritas nititur omnino in conjunctione et unione ejus qui diligit et ejus qui diligitur; quam unionem et conjunctionem supernatural is caritas in Deo consummatam considerat. Quare per caritatem homo ad proximum dirigituc. tamquam ad alterum ego, et normam agendi et tendendi in proximum sumit ab iis, quae sibi ipsi desiderat atque procurat secundum effatum Domini; Diliges proximum tuum sicut feipsum. Justitia autem e contrario nititur in distinctione unius hominis ab altero. Utrumque enim verum est et homines esse debereque esse conjunctos, ut ejus-dem naturae et destinationis participes, et eos esse ab invicem distinctos, utpote possidentes singulos personalem dignitatem et individualem independentiam, qua pro se quisque finem a Creatore et Eedemptore praestitutum prosequi, seque ut ens rationale perflcere debetquot; ²). Propter hoc dicendum videtur quod charitas neque sit pars potentialis justitiae, siquidem ipsi deest elementum primarium justitiae, quod est alteritas, ut aiunt. Atqui haec alteritas in omnibus virtutibus, quae sunt potentiales justitiae, reperiri debet. Ergo sub hoc respectu discrimen est inter charitatem et pietatem, qua obligantur parentes erga Alios et vice versa. Quamvis enim inter patrem filiumque non habeatur perfecta alteritas ac proin non habeatur inter eos, qua tales, »simpliciter justum,quot; ut ait S. Thomas³); tamen inter ipsos realis est distinctio, eo quod filius spectetur ut originem a patre ducens, et

2) 3)

haec realis distinctio respicitur a pietate; et ideo inter ipsos est »quoddam justum,quot; tit Angelicus loquitur.

Sed charitas nee imperfectum nee perfectum jus pro objecto formali habet, sed tantummodo bonum juxta S. Thomam.

XXVI. Cur juxta S. Thomam justitia dicatur consistere in medio rei, dum aliae virtutes morales consistunt in medio rationis.

Bxposita differentia inter justitiam et alias virtutes, ipsa in se nobis est consideranda. Officium est ejus unicuique reddere jus suum, sen tribuere quod suum est. Hoc est quod passim S. Thomas dicere solet, objectum justitiae esse justum, vel etiam, quod ipsa facit rectum in operatione humana. TJt lioc paulo amplius explicetur, notetur cum Lessio, differentiam esse inter facere et agere; Troietv ct TrpaTTEiv. Facere est edere operationem transeuntem in externam materiem, ut fiat aliquod opus, v.g. domus, navis. Agere est edere actionem immanentem, unde homo fiat bonus vel malus \').

Jam vero per hoc differt justitia ab aliis virtutibus cardinalibus, quod istae perficiunt directe actum humanum, quatenus consideretur in ipso agente, et est veluti bonum ipsius agentis; e contra justitia perficit agentem, quatenus ad alios refertur, et quodainmodo ad ipsos transit. Unde facere sive operari proprie ad justitiam pertinet.

Ex hoc quaedam intelliguntur quae apud S. Thomam et alios doctores scholasticos occurrunt, et, primo intuitu, aliquantum obscura videri possunt. Saepe differentiam inter alias virtutes et justitiam in hoc ponunt, quod justitia habet medium rei, aliae autem virtutes medium rationis ¹).

Hie nomine rei intelligitur jus strictum proximi, cui justitia tribu-tionem perfecte adaequat. Si enim minus tribuitur, jam peccatur contra justitiam; sin autem plus, hoc non fit per justitiam, sed per liberalitatem. Vere ergo consistit justitia in medio inter majus et minus jure, et illo debito quod ex jure consequitur.

In aliis virtutibus assignatur medium rationis, quod facile patet in virtute temperantiae, quae moderatur concupiscentias. Concupiscentiae

enim bonae sunt, si sequuntur rectae rationis imperium, atque vclunta-tem adjuvant, ut majori cum contentione objectum suum prosequatur; sunt autem malae si voluntatem et ipsam rationem in perversum trahunt vel in bono prosequendo impediunt. Medium ergo ejus est ipsa voluntas et ratio, et debita concupiscentiae seu passionum ad rationem et voluntatem subordinatio. »Medium talium virtutum non. accipitur secundum proportionem unius rei ad alteram, sed solum secundum comparationem ad ipsum virtuosum: et propter hoc in ipsis est medium solum secundum rationem, quoad nos¹). Si quis plura desideret, legat de Lugo ²) et Lessium ³).

Scholion. Virtutes morales in medio consistere — quae doctrina est Si Thomae ⁴) et communis scholasticorum post Aristotelem — impugnatur a nostro Grotio, exemplo ducto ex ipsa virtute justitiae, contra quam diversimode non peccatur per excessum et defectum; nam, ait, »minus suo accipere, potest quidem adventitium habere vitium, ex eo quod quis pro rerum circumstantiis sibi ac suis debeat; at certé cum justitia pugnare non potest, quae tota in alieni absti-nentia posita estquot; ⁵).

Errasse hac in parte virum doctissimum vel ipse ejusdem Grotii annotator Gronovjus animadvertit. Et sane virtutem moralem generatim in medio consistere, negari non debet, quum et ipsa Scriptura Sacra et Sancti Patres hoc perspicué -tradant ⁶).

Fatendum tamen est contra hanc doctrinam aliquam difficultatem peti posse ex virtute justitiae; non enim facile apparet, quomodo contra hanc per excessum peccari possit, ut notat Grotius, et jam ante ipsum a Cajetano animadversum fuit⁷).

Sed quaeri potest an ad hoc, ut virtus quaepiam dicatur in medio consistere, necesse sit tueri peccata, per excessum et defectum com-missa, debere esse ipsi illi virtuti contraria.

Hoc vero ex doctrina S¹ Thomae negandum esse videtur; sufflcit quod contra virtutem peccari possit per defectum et excessum,

quamvis forte peccatmn per excessum alii cuipiam virtuti sit opposi-tum. Ponit S. Thomas exeuiplum in liberalitate, qua quis e.c. omnia sua daret pauperibus ex inani gloria. Profecto talis non peccaret contra liberalitatem, sed contra aliatn virtutem\'). Sic etiani si quis creditori suo plus daret quam debet, et hinc uxori et liberis inferret nocumentum; peccaret certé contra pietatem, quamvis directé non peccet contra justitiam.

Observat autem Suarez¹) quod iste etiam indireete ageret contra virtutem justitiae. »Omnis virtus, ait, inclinat ad operandum sine detrimento alterius virtutis, et ideo opus illud esse supra inclinationem virtutis, atque adeo habere moduni quemdam excessus, quamvis proprié non oporteat in illo opere esse peculiare vitium oppositum tali virtuti per excessum.quot;

His Suarezii verbis vera solutio difficultatis contenta mihi esse videtur. Fac Titium habere gladium Caji, quern hie sibi reddi postulat manifesta intentione occidendi inimicum. Erraret sane Titius, si gladium ex justitia reddendum esse putaret. Non enim jubet, sed potius prohibet justitia id facere cum detrimento caritatis proximi. Quapropter Titius gladium reddendo peccabit etiam per excessum contra inclinationem justitiae adaequaté spectatam. Peccatum tamen ejus dicetur esse contra charitatem, quum hanc virtutem direxla laedat.

Intelligitur etiam cur justitia potissimum in voluntate tamquam in subjecto proximo ponatur, dum subjectum aliarum virtutum a S. Thoma ponatur vel intellectus vel etiam facilitates inferiores. Est haec materia valde controversa inter scholasticos, turn veteres turn recentiores: quia non bene intelligitur quomodo potentiae sensitivae inferiores virtutis subjectum esse possint; carent enim libertate. Pro scopo nostro sufficit dicere ad mentem S² Thomae, quod, quia justitia moderatur operationes nostras ad extra, et istae operationes immediate a voluntate imperantur, rite voluntas tamquam subjectum

justitiae ponatnr. Aliae autem virtutes rite disponunt intellectual et passiones relate ad ipsam voluntatem; et videtur negari non posse etiam intellectum et passiones ex virtute prudentiae et ex temperantia et fortitudine acqnirere aliquam manentem disposit\'ioneiii, ut voluntatem dirigant vel ejus imperio subdantur, quod oxperientia confirniat. Hinc non immerito, saltern aliquousque, intellectus et partes inferiores animae ponuntur ut subjectum harum virtutum \').

Scholion. Ratio, propter quani appetitus inferior juxta theologes quam plurimos, tuin antiquiores turn recentiores, subjectum virtutis moralis esse nequeat, ea est, quod virtus moralis inelinat ad opera-tiones moraliter rectas; talis autem inclinationis incapax est appetitus sensitivus, cujus objectum non est bonum honestum, sed delectabile.

Experientia tarnen omnibus compertum est voluntatem in tendentia sua ad bonuin honestum, non paruin iinpediri ex nimia proclivitate sensuum ad delectabilia. In hoc ergo est juxta ipsos officium virtutis moralis ut, augendo et eonfortando voluntatis inclinationem ad bonum honestum, possit ipsa facilius et constantius superare passionum impetus, et sic honeste operari.

Isti nihilominus theologi, qui virtutum moralium omnium sedem in voluntate rational! collocant, facile admittunt per frequentes operationes honestas appetitum inferiorem paulatim domari, et assu-escere ad sequendum rationis imperium. Hinc, aitSuarez: »In appetitu sensitive generantur habitus virtutibus moralibus deservientes, et juvantes ad facilitatem actuum earum ¹).

Exinde apparet non valde magnum discrimen esse inter sententiam horum theologorum et Sancti Thomae doctrinam; omnes enim admittunt in appetitu inferiori bonum aliquem habitum acquiri posse; hunc S. Thomas vocat virtutem, dum alii putant simpliciter habitum vocandum esse.

Sed tum S. Thomas tum alii theologi conveniunt omnes in sententia virtutem justitiae recipi in voluntate, tanquam in subjecto proximo; et relate ad justitiam appetitum inferiorem non recipere peculiarem habitum. Quam vis enim voluntas, ex immoderate desiderio bonorum exteruorum, in suo cuique reddendo, difficultatem sentire possit; hujusmodi tamen desiderii moderatio, non ad justitiam, sed ad alias

virtutes spectat. Virtutes enim se mutuo juvant, adeo ut nulla earutn perfecté adsit sine consortio aliarum.

XXVIII. Quo sensu quidam juristae recentiores adstruant objecli-vitatein juris, quod virtuti et legi naturali contrarium esse posset.

Sequitur etiam ex dictis virtutem justitiae esse magis objectivani quaiu aliae virtutes cardinales; hae enim ponunt debitum ordinem in ipso subjeeto, justitia vero in humano convictu, atque adeo inter ipsos homines. Est hic tarnen juris candidatis caute procedendum; ilia enim. object!vitas juris, ut aiunt, a quibusdam, nominatim a celebri Stahl, adeo fuit exaggerata ut jus plane a justitia atque adeo ab ipsa lege Dei avelleret. sEjus expositio, ait P. Meijer, ad hanc summam redit. Jus cum lege morali procul dubio hoe essentiali nexu conjungi, quod. utriusque communis originarius fons isque divinus esse intelligatur. Caeterum autem ad essentiam juris non pertinere, ut originariam illam et idealem suam harmoniam cum moralitate in ordine quoque reali jugiter retineat, imo contingere posse, ut ordini divino aperte contrarium sit; atque etiam illud verum jus manere et in suo vigore consisterequot; \'). Tales homines justitiam videntur confun-dere cum arte aliqua disponendi societatem civilem in sua superficie, in qua tantum attenditur quid extrinsecus fiat, non autem ex quo motivo fiat. Pro ipsis societas civilis sejuneta prorsus est a fine ultimo, et alium scopum non habet quam procurare temporalem et labentem telicitatem hominum in hac mortali vita, quae obtinetur unice fruitione bonorum temporalium. Ipsis societas civilis plane autonoma est, ne divinae quidem legi, quae juxta ipsos solum ligat conscientiam individui, subjecta.

Contra hos itaque flrmiter tenendum est quod, sicut virtus justitiae proximam suam normam desumit ex re: i. e. ex objectivo jure aliorum, sic vice-versa nullum jus verum cogitari possit, quod non officium justitiae imponit aliis, ac proinde quod jus et justitia insolubili vinculo cohaereant, et ambo jugiter dependeant ab aeterna Dei lege. »11 est une justice absolue c\'est-a-dire un concept immuable, antérieur a toute législation humaine, en vertu de l\'exis-

tence même de l\'Etre suprème, de Dieu. Dieu est l\'origine du droit. II créa tous les êtres avee leurs relations essentielles suivant un modèle, qui n\'est autre que 1\'essence divine. La loi, c\'est-;Vdire la réglémentation des rapports entre hommes, n\'est done juste que pour autant qu\'elle est l\'expression de ce droit. Elle a son origine en Dieu, elle y doit ramener les peuples en les perfectionnant, comme a leur fin proprequot; ¹).

Pro Sancto Thoma aliisque passim doctoribus scholasticis jus et justum quoad rem idem sunt; imo S. Tliomas ex notione justi declarat quid sit jus, ac si hoc ultimum minus notum foret quam justum. Quod utinam semper factitatum 1\'uisset! sic forte indissolubile vinculum inter justitiam et jus non fuisset tam facile abruptum! »Justitiae proprium est, ait S. Doctor, inter alias virtutes ut ordinet hominem in his, quae sunt ad alterum. Importat enim aequalitatem quandam, ut ipsum nomen demonstrat; dicuntur enim vulgariter ea quae adaequantur, justariquot; (ad quern locum annotat editor: inusitata apud Latinos voce, sed vulgaribus Unguis usitata: lit Italice agiustare, Hispanice ajustar et Grallice ajuster). »Illud enim in opere nostro dicitur esse justum, quod respondet secundum aliquam aequalitatem alteri, puta recompensatio mercedis debitae pro servitio impenso .... Et propter hoc specialiter justitiae prae aliis virtutibus determinatur secundum se objectum, quod vocatur justum: el hoc, quidem est jusquot;quot;¹). Non tantum in Unguis romanensibus medii aevi, sed paene in omnibus Unguis habetur ilia synonymia, inter justum et jus. In Graeco SUxiov significat et jus et justum. In lingua Neerlandica et German ica expresse vocatur recht — wat recht is — wat met zijn doel in eene echte, juiste, ware verhouding staat, sicut annotat D. van Egeren.

Exinde apparet quam intime sit omnibus animis insertum princi-pium, quod jus non possit a justitia avelli; talis enim comflumis

loquendi modus manifeste prodit communem omnium sentiendi modum, qui in hujusmodi rebus sane inagni momenti est.

Sed quamvis quoad rem jus et justum idem sit, est tarnen alius eonsiderandi et significandi modus, quum jus active, justum passive significet: jus dicit facultatem et exigentiam moralem, justum e contra officium quod alter, tribuendo quod debet, implet.

Ne tarnen quod supra dixi de indissolubili nexu inter jus et justitiam in praeposterum detorqueatur sensum, animadvert! veliin, me non hoc contendere quod opus aliquod justum dici non possit, quod a parte agentis ex virtute justitiae positum non est. Potest enim opus justitiae imperari ex superiore virtute, puta ex eharitate; imo et ex vitio imperari posset, ut si quis alteri reddit suum gladium sperans fore ut hoe se occidat.

In priori casu enim vere juste et justum agit et operatur; in altero operahilur quidem justum, sed vere juste non agit, seu ejus actio sirapliciter justa dici non potest, nisi forte in aestimatione hominum, qui internam voluntatem hominis inspicere non possunt. Et ita intelligendus videtur S. Thomas, quum in citato loco etiam haec habet: »justum dicitur aliquid, quasi habens rectitudinem justitiae, ad quod terminatur actio justitiae, etiam non considerato qualiter ah agente fiat.quot; In hoc enim articulo, ubi S. Doctor incipit agere de justitia, procedit, sicut saepe alias, ex modo loquendi; homines autem justum * appellant, quod ipsis ut tale in opere apparet. »Homo enim videt ea quae parent, Dominus autem intuetur corquot;¹). In corde hominis, qui inimico reddit gladium quo se occidat, nequit Deus videre amorem justitiae, sed tantum spiritum vindictae. Ubi autem non est justitiae dilectio, jus nullum tutum est.

Perperam itaque ex hoc loco aliquis auctor protestans traduxit Thomam, ac si ipse docuisset illam absolutam objectivitatein juris, quam supra impugnavimus.

YYX, Justitia commutativa non est species infima, seu, ut ainnt, specialissima; verum sub se habet alias species, raiione dimrsitatis honorum, quae sunt juris ohjectum.

distriljuti vain esse diversas species virtutis particularis justitiae. Secl non inutiliter pro tractahx de justitia et jure quaeri potest, anjustitia coramutativa sit species infiina seu, ut dicunt, specialissima, vel an forte sit species quaedam. universalior, quae sub se habeat etiam alias species inferiores.

Non ponit S. Doctor, quantum vidi, quaestionem cum his terminis generalibus: aliqua tarnen habet, unde facile possumus dedncere responsionem ex ejus mente dandam ad propositam quaestionem generalem. Quaerit sc. an furtum simplex et rapina sint peccata specie differentia \') et respondet affirmative. Katio desumi potest ex responsione ad secundam objectionem. Sibi enim objecerat quod furtum et rapina ad eundem finem ordlnantur, nempe ad habendum alienum. Hoc solvit dicendo remotum finem quidem esse eundem, sed non proximum; furtum enim exclusive tendit ad habendum aliena; sed per rapinam non solum infertur alicui damnum in rebus, sed etiam vergit in quamdam personae ignominiam sive injuriamquot; ²).

Ex his ergo inferre licet justitiam diversas inducere species pro diversitate bonorum, ad quae proximus jus strictum habet; ideo enim rapina est diversum specie peccatum a furto, quia ilia non solum privat injuste bonis externis et materialibus, sed etiam bonis spiri-tualibus, qualis est honor et libertas.

Et hoc plane consonat doctrinae universali Si Thomae circa princi-pium, unde specifica distinctio actuum humanorum effluat³). Docet in his locis S. Doctor actus humanos non recipere diversitatem ex operatione externa, siquidem una eademque actio materialiter spectata, potest esse vel bona vel mala, e. c. hominis occisio, quae bona est si fiat a legitime judice justae poenae causa, et mala, si a privata persona fiat ex vindicta.

Quapropter distinctio est repetenda ex ïictu voluntatis interiore, seu ex fine quern voluntas attingere velit per exteriorem operationem.

Bonus ergo erit actus si bonum verum intendit, quod sc. ad veram felicitatem ordinatum sit, malus aut.em si quid verae felicitati contra-rium appetat.

se habent ad felicitatem naturalein, haec non sunt specie diversa; quapropter idem specie peccatum committit, qui proximo surripit 100 florenos, ac ille qui surripit equum, qui 100 florenorum valorem habet.

Si autem aliqua habent diversam moraliter habitudinem ad liane felicitatem, erunt specie diversa; tunc enim voluntas tendit in objec-tum, sub ratione boni vel mali diversum. Atqui jura, quae sunt objectum virtutis commutativae, habent moraliter diversam habitudinem ad felicitatem humanam; sic bona fama et exteriora bona ad felicitatem humanam faciunt, sed diversa sane ratione, quod exinde patet quia unum bonum non aequatur alteri, et amissio unius non posset per aliud vere recompensari, sicut aequantur 100 floreni et equus, qui talem valorem habet. Detractio ergo famae et pecuniarum ablatio erunt specie distincta peccata. Hoe sic breviter exponit Reuter; »Quum bona, quae (justitia) vel conservat illaesa, aut laesa reparat, habeant valde diversam conducibilitatem ad usum felicitatenique humanam; jura quoque ad ilia bona sunt notabiliter diversa, adeoque in eis tribuendis, conservandis, restituendis notabiliter diversa honestas reperitur, quae facit virtutes specie distinctasquot; \').

Hinc furtum, rapina, corporis laesio, detractio, contumelia, adulte-rium etc. peccata sunt contra justitiam, specifice tarnen inter se distincta.

XXXI. Da acln propria justitiae commutativae qui est restitutio, et cur restitutio non jubeatur a justitia distributiva.

Vis justitiae commutativae maxime apparet in officio restitutionis, quod incumbit omnibus qui earn laeserint. Hinc S. Thomas postquam de justitia generatim spectata multis egerat, per integram quaestionem ¹) de restitutione disputat.

Etiam hic ex nominis analysi transit ad explicationem rei, nee tarnen ideo putavit se tantum dare definitionem restitutionis nomina-lem, sicut imperite aliquis objecit, siquidem plus seniel nomen indicat rei naturam. «Secundum primam impositionem nominis, restitutio

videtur locum habere praecipue in rebus exterioribus, quae manentes eaedem et secundum substantiam et secunduin jus dominii, ab uno possunt ad alium devenirequot; \'). Sed ex hoc ipso apparet restitutionem praecipi a justitia commutativa, quae suum cuique tribuit; haec enim res exterior, quamvis de facto ad alium detentorem physice pertransiit, manebat tamen quoad dominium penes eum, a quo ablata fuit.

Per hujusmodi ablationem fuit laesa aequalitas, quae in hoc consistit ut quisque res suas habeat. Atqui haec aequalitas etiam tollitur, quum res ab alio non quidem aufertur, sed quum ipsa injuste destruitur. Non enim in hoc consistit, ultimatim injustitia, quod res transit ab uno detentore ad alium, sed in hoc quod ille, cujus res erat, ilia carere debeat. »Quicumque damnificat aliquem, videtur ei auferre id in quo ipsum damnificat; damnum enim dicitur ex eo quod aliquis minus hahel quam debet habere. Et ideo homo tenetur ad restitutionem ejus, in quo aliquem damnificavitquot;¹). Placet hie transcribere locum ex card. De Lugo, ubi omnino juxta mentem Angelici rationem restitutionis explicat, et simul ostendit, quod ilia non praecipiatur ab ulla alia virtute, imo nec ab ipsa distributiva, si laesa forte fuit. »Si petas quae sit ratio, cur obligatio restitutionis non oriatur, nisi quando aufertur alicui quod suum est, non vero quando negatur obedientia superiori vel pietas parentibus, aut id quod ex charitate debetur proximo necessitatem patienti, et aliis similibus?

Respondeo rationem ultimam a priori hujus differentiae oriri ex diversitate objecti et motivi formalis harum virtutum. Justitia enim commutativa respicit formaliter bonum aequalitatis, hoc est, quod unusquisque habeat quae sua sunt, et nemo sine rebus suis maneat. Hoc autem bonum a justitia intentum eodem modo obligat post factum, sicut antea. Si enim furatus es Petri equum , violasti quidem justitiam, quae furtum prohibebat ne Petrus eareat re sua; hoc autem motivum eodem modo perseverat postea, ut constat, atque ideo eodem modo justitia obligat ad restituendum, ue Petrus careat re sua.

Quodsi equum occidisti, manet idem motivum, cum adhuc Petrus careat re sua, quod malum justitia impedire conatur, et ideo obligat ad restituendum pretium, per quod jus Petrus videtur habere equum suum, cum habeat pecuniam, qua alium similem emere potest.

Obligat ergo justitia ad restitutionem, quia perseverat idem moüyum honestatis, ratione cujus obligabat ad noa furandum, sc. ne detur InaeLiualitas, h. e. ne aliquis careat rebus suis.

Allae vero virtutes non obligant postea ad restitutionem, quia, transacta illa occasione, non persererat motivum, quod talis virtus respiciebat: v.g, si ex charitate teneris succurrere proximo, peceas quidem si non succurris; postea tarnen non teneris aliquid restituere; quia vel necessitas perseverat vel cessavit. Si perseverat, teneris certe succurrere, non tarnen ratione damni illati, nee per modum restitu-tionis, sed sicut nunc primo inciperet necessitas proximi, quae te obligat quamdiu durat. Si vero necessitas cessavit, ad nihil teneris, quia cessavit motivum quod respicit charitas. Cessante necessitate non manet honestas sublevandi proximum, cura non indigeat sublevationequot;\'). Hucusque De Lugo. Et idem argumentum valet pro justitia distribu-tiva. Si enhn praelatus ex personarum acceptione munus dedit indigno, non ideo digni carent re sua; carent quidem munere hoc; sed hoe munus est res quaedam publica; quapropter praelatus non tam peccat contra dignos, quam contra ipsam rempublicam. Qua propter, si forte munus commisit indigno, qui reipublicae damnum allaturus sit, fieri potest ut ad restitutionem teneatur, nou ideo quod justitiam distribu-tivam non observavit, sed quia est injustus damnifieator *).

XXXII. Officium restituendi primarie negativum esi; debet autem restitutio fieri in eodam honorum online, in quo facta fuit laenio.

Ex natura restitutionis sequuntur corollaria pro solvendis practicis quaestionibus utilia;

1°. Quamvis praeceptum restitutionis videatur esse affirmativum, quum actum positivum reddendi praecipiat; reapse tamen est forma-liter negativum; vel saltern ejus obligatio urgenda est sicut in prae-eeptis negativis. Ratio est quia formaliter intendit, »ne quis maneat sine rebus suis.quot; Obligat ergo eadem ratione sicut praeceptum non furandi vel non laedendi.

2°. Intendit restitutio reparare aequalitatem, quae per injustitiam fuit laesa. Ex hoc consequitur debere fieri restitutionem in eodem

ordine bonorum, in quo commissa fuit injuria. «Restitucre enim, ut ait S. Thomas, nihil aliud esse videtur qnam iterate aliquem statuere in possessionem vel dominium rei suae; et ita in restitutione attenditur aequalitas justitiae secundum reeompensationem rei ad rem \'j. Qua-propter si quem per ealnmniam in fama laesisti, non iterato statuitur in possessionem rei suae, i.e. famae suae, per hoc, quod a te pecuniae summam reeipiat. Verbo: restitutio fit per exhibitionem rei ablatae vel ei aequivalentis; at qui pecunia non est aequivalens bonae famae. Nihil tamen impedit qucminus per legem solutio alicujus summae pecuniae calumniator! imponatur per modum poenae, vel ad reparan-dum damnum in bonis exterioribus, quod calumniam passus fere semper subit.

XXXIII. Quid sit aequalitas quam tuetur justitia commutativa, el quantum differat ah ilia aequalitate, quam clamitant quidam nebu-lones gt;ioslri temporis.

Restat pro complenda expositione juris et justitiae, ut breviter ex-plicemus aequalitatem, quam, toties S. Tlioma docente, tuetur justitia commutativa, et ut indicemus quantum differat ab ilia aequalitate omnium, quam defendunt perduelliones nostri temporis.

Aequalitas justitiae commutativae duplex est: realis et personalis; sen attenditur in rebus quas justitia tribuere praecipit, et attenditur in personis quae tribuere debent.

In rebus quidem, quatenus, puta in restitutione, tribui debet aequale illi quod per furtum vel damnifleationem fuit ablatum, vel sicut in commutationibus, ex contractu initis, ut justae sint, res commutandae debent habere eundem valorem.

Sed in justitia commutativa attenditur etiam aequalitas personarum: per hoc enim differt commutativa a distributiva vel generali, quod istae obtinent inter totum et ejus partes singulariter consideratas, _t commutativa vero inter partes, i.e. inter personas privatas ¹). Quutn unus homo quidpiam alteri debeat, non sunt isti simpliciter aequales, quum debitor obnoxius quodaiumodo sit illi cui debet, llanc aequalitatem inducit justitia, quum debitor juxta justitiae praeceptum credi-

tori tantum solvit, quantum ipsi debet. En ergo aequalitas rerum, in hoe eonsistens, non quod oranes habeant idem, sed quod omnes habeant res suas; en aequalitas personarum, quae idem est ac mutua quaedam independentia. »Cum aequalitas sit inter ita distinctos, ut quisque sit sibi proprius et non alterius, inter eos est simpliciter et onmino aequalitas, atque adeo jus simpliciter, qui sunt inter se ita diversi et distincti, ut unus non sit quasi pars alterius, sed totus sibi proprius, ut inter duos eives, qui sunt partes ejusdem civitatisquot; Si vero unus est quasi pars alterius, ut servus domini et Alius patris, inter ipsos qua tales, non datur aequalitas, ac proin nec jus simpliciter. Dixi, qua tales: nam absolute nequit unus homo esse pars alterius. Si ergo tiüus, qui est patris, non spectetur ut filius, sed ut homo: tunc sub hoc respectu est aequalitas cum patre, etstrictumjus inter eos potest vigere. »Filius, in quantum filius, est aliquid patris; uterque tarnen, prout consideratur ut quidam homo, est aliquid secundum se subsistens ab aliis distinctum et ideo in quantum uterque est homo, aliquo modo ad eos est justitiaquot; ¹). Filius ergo formaliter jus non habet ad ilia, quae ipsi pater ut pater debet, puta alimenta et haereditatem. Sed si forte pater contractum inivit cum filio majo-reuni; obligatie oritur ex stricto jure non secus ac inter duos cives distinctos et inter se independentes.

Exinde liquet, quod supra ostendimus, radicem justitiae commuta-tivae esse id, in quo omnes homines conveniunt, nempe hominis naturam ralionalem et ejusdem subordinationem ad Deum ut primam causam et finem ultimum. Hiuc enim homini inest aliqua independentia ab omnibus aliis creaturis.

Et sane alia est prorsus relatio inter hominem et hominem; et alia inter hominem et res caeteras creatas. Istae sunt creatae propter hominem et in ejus usura destinatae; sed homo non est creatus propter alium hominem nec propter speciem humanam nec propter ipsam societatem; sed creatus est propter Deum et propter suam felicitatem. Nequit ergo unus homo absolutum et universiale jus habere in alium; sed si quid juris in alium habet, hoc erit circa bona quaedam particu-laria et veluti accidentalia²). Haec est ilia aequalitas, unde quivis homo habet jus in aliqua bona, quae nemo laedere potest.

Sed specifica aequalitas quoad naturam non includit aequalitatera in omnibus aliis, quae praeter naturam liomini insunt, sicut etiam in omnibus aliis individuis ejusdem speciei videmus, quae, quamvis in specifica natnra conveniant, singula tamen inter se differunt per inulta, quae ipsis cum aliis communia non sunt.

Etiam homines valde inaequales sunt praeter illa substantiaüa quae naturam constituunt; imo ipsa naturalia bona in individuis valde differunt; et quum homo per suam activitatem multa alia bona sibi unire, atque adeo sua facere possit, hinc fit ut in bonis accidentalibus et externis magna dari possit, et semper extiterit inter homines inae-qualitas, quam providus creator ob rationes optimas intendit. Quare sapienter dixit Portalis, inter nu tores codicis Gailici primarius: »Les hommes nc naissent égaux ni en taille, ni en force, ni en industrie, ni en talents. Le hasard et les évènements mettent encore entre eux des differences. Ces inégalités premières, qui sont l\'ouvrage même de la nature, entrainenl nécessairement celles, que l\'on rencontre dans la socióté. N\'aspirons done pas a être plus humains que la nature, ni plus sages que la nécessitéquot; \').

Est aequalitas ergo inter homines turn in eo quod unusquisque habeat quaedam bona, quae prorsus sunt inviolabilia, tum in hoe, quod unusquisque jus inviolabile habet in illud quod vere suum est; est autem inaequalitas quod unus plura vel pauciora bona accessoria habeat quam alii.

Hanc doctrinaru a Pio YI usque ad Leonem XIII feliciter regnantem continuo inculcarunt Romani Poutifices, qui nou tantum vindices sunt Ecclesiae sed etiam veluti tutores ordinis socialis. »Pares inter se homines esse universes, nemo dubitat, si genus et natura communis, si finis ultimus unicuique ad assequendum propositus, si ea, quae inde sponte fluimt, jura et officia spectenfur. At vero quia ingenia omnium paria esse non possunt et alius ab alio distat vel animi et corporis viribus, plurimaeque sunt morum, voluntatis, naturarum dissimilitudines, idcirco nihil tam est repugnans rationi, quam una veile comprehensione omnia complecti, et illam omnibus partibus ex-pletam aequabilitatem ad vitae civilis instituta traducere.quot; Sic Leo XIII ^).

XXXIV. Difficultas in explicanda distinctionc inter jus naturae, jus gentium et jus civile.

Egimus Imcusque de justitia particulari, nempe de commutativa et etiam aliquantum de distrihutiva, in quantum pro scopo nostro sufft-ciens videtur. Quapropter modo consideranda est justitia generalis, quae etiam legalis dici consuevit, quam tamen, ob amplitudinem materiae, in distincto capite tractabinius.

Yerum in antecessum quaedam in medium utiliter afferri posse videntur de trita apud juristas et theologes distinctione inter jus naturale, jus gentium et jus posltivum. Hujus enim distinctionis explieatio complebit ilia quae Imcusque sunt dicta, et praeparabif dieenda in Secundo Capite.

Ees tamen facilis non est, sed satis implicata, quod vel ex sub-tilibus et protractis disputationibus de hac materia apud primarios doctores catholicos occurrentibus satis liquet, ubi post diuturnam lecti-onem et meditationem in supenso saepe manes, nesciens cui parti adhaereas.

Difficultas vel ex ipsis distinctionis terminis enascitur; triplex enim membrum ponitur; Jus naturale, jus gentium, jus positivum (quod in hac quaestione supponitur civile, quum a jure positivo divino vel ecclesiastico hie praescinditur). Atqui inter jus naturale et positivum nullum medium dari posse videtur; vel enim jus constituitur per ipsas rerum naturas atque adeo naturale est; vel per naturam non constituitur, et tunc aliud jus cogitari non potest, nisi quod sit con-stitutum per legitimam autoritatem humanam.

Hinc etiam autores explicantes quid sit de jure gentium, aliqui illud referunt ad jus naturale, alii autem ad jus positivum, assi-gnantes tantum aliquam accidentalem differentiatn; puta inter jus naturale et gentium, dicentes jus naturale illud esse quod est immediate évidens, jus gentium quod ex principiis naturalibus per plurimas conclusiones est deductum; vel inter jus gentium et positivum, dicentes quod jus gentium per consuetudinem populorum, posi-tiviim vero quod per principis legem est introductum.

Accedit tandem quod ipse S. Thomas non semper sibi constans in eadem sententia fuisse videatur. Diviserat Isidorus leges humanas, seu quae sunt juris humani, in leges juris gentium et in leges positivas. Hanc divisionem approbat S. Thomas; deinceps exponendo in quo lex juris gentium differat a civili positiva, ait: »Ad jus gentium pertinent ea quae derivantur ex lege naturae sicut conclusiones.ex principiis, ut justae emtiones etc. sine quibus homines ad invicam convivere non possunt Atqui justae emtiones omnino ad jus natu-rale pertinent eoque reguntur.

Eodem fere modo alibi loquitur; »Ea quae sunt juris gentium, naturalis ratio dietat, puta ex propinquo habentia aequitatem; indo est quod non indigent aliqua speciali institutione, sed ipsa naturalis ratio ea instituitquot; ¹).

Dieeres ergo jus naturale et gentium idem realiter esse; et tamen in eodem articulo approbat S. Isidorum, docentem: »Jus aut naturale est, aut civile, aut gentiumquot;²).

Hinc ipsi interpretes S. Thomae do ejus mente disputant, dum quidam dicunt juxta ipsum jus gentium esse reducendum ad jus naturale, alii vero jus gentium sub genere juris positivi contineri.

Sed turn illi qui jus gentium reducunt ad genus juris naturalis, turn illi qui sub jure positivo illud comprehendunt, eadem urgentur diffi-cultate; sive enim jus gentium ad naturale, sive ad positivumreferas; in utroque casu recurret quaestio, cur S. Doctor jus gentium medium posuerit inter naturale et positivum, quutn vel unum vel alterum sit.

Vera doctrina S\'³ Thomae haec mihi esse videtur quod jus gentium partim naturale et partim positivum sit, atque adeo de utroque parti-cipet, proindeque quod merite collocetur medium inter utrumque, utpote in aliquo cum utroque conveniens et in aliquo differens ab extremis membris. Hoc clare sequi mihi videtur ex loco citato ex lae 2a qu. 95, a. 4°.

In corpore enim articuli contendit jus gentium reduci ad jus hu-manum, id est, ab hominibus constitutum; et tamen in responsione ad lum dicit »quod jus gentium est quidem aliquo modo naturale homini, secundum quod est rationalis, in quantum derivatur a lege naturali per modum conclusionis.quot;

Hoc quomodo iiori possit, pme caeteris bene explicasse inihi videtiir Bellarminus ^ quern ctiam secutus est fere Suarez ¹). Fere: dico; nam inter ntrhisqne dootrinam aliqua differentia est, nt ex dicendis patebit.

Ut autem ad explicationera nobis viam sternamus, sunt quaedam praeraittenda. Et imprimis distinguendum est inter jus gentium et jus inter gentes. Distinctionem indicat Suarez²): »Duobus modis (quantum ex Isidore et aliis juribus et auctoribus colligo) dicitur aliquid de jure gentium: uno mode quia est jus, quod omnes populi et gentes variae inter se servare debent; alio mode quia est jus, quod singulae civitates vel regna intra se observant.quot; Status enim diversi jura et officia mutuo inter se habent, quae constituunt illud, quod mode dicimus; jus internationale; hoc est illud jus, quod gentes mfer se, seu in snis mutuis relationibus observarc debent.

Sed insuper cogitari potest jus aliquod, in quo omnes, vel fere omnes genees conveniunt, quatenus hoc idem apud omnes observatur. Exemplum ponit Bellarminus in privilegiis, honoribus, exemtione ab oneribus communibus, quibus sacerdotes apud omnes fere gentes gaudent, sicut ostendit de Hebreis ex Ex. C. XXX et Num. C. 1°, de /Egyptiis ex Gen. C. XLYII, de Assyriis ex 1. Esdrae C. VI1, pro reliqnis gentibus, ex Aristotele, Julio Caesare, Plutarcho; de gentibus christianis ex Eusebio et Codice Justinianeo. Hoc est jus quod gentes observant intra se, id est intra ipsos suos limites. Et quia in tali observatione omnes gentes conveniunt, ideo vocatur jus gentium, quasi commune omnibus gentibus, ad distinctionem juris civilis, quod unusquisque status proprium sibi condit.

Jus naturale quidem etiam omnibus commune est vel saltem commune esse debet. Sed haec praecise quaestio est, an ilia quae omnibus communia sint, e jure natural! descendant et ideo communia sint; vel an quaedam communiter quidem observentur ab omnibus, ortum tamen non ducant ex jure natural!. Quod si talia communia adsint, quae tamen ex jure natural! non deducantur; quaeritur unde haec vim desumant.

Sciendum deinceps est, discrimen inter jus civile et gentiumpraeci-pué locum habuisse in repubüca et iinperio Eomanorum. Leges civiles romanae tantummodo respiciebaut Romanos cives; si qui vero peregrini essent intra territorium romanorum, horum causae et lites dijudica-bantur ex jure gentium. Hinc distinctio apud ipsos inter jus Quintum et jus peregrinorum; et alius erat praetor sen suramus judex urban\'is, et alius erat praetor peregrinus. »Pour les Remains, le jus gentium était spécialement le droit des étrangers: Jus quo gentes utunlur. Gajus 1\'appelle formellement leges morcsque peregrinorum. C\'ótait le droit commun au genre humain, par opposition au droit civil, au droit des Quirites, qui régissait exclusivement les rapports des citoyens remains entre euxquot; \').

Hoc jus a legislatore romano non erat conditum; sed judices romani illud ut praeexistens supponebant.

Erat itaque a lege positiva romana distinctum. De hoc ergo in praesenti quaeritur, undo ortum ducat, et unde vim obligandi habeat; quod enim vim legis obtinuerat, ex hoc patot quod judices romani illud jus in judicandis peregrinis sectabantur ut normam.

XXXVI. Explicatur quid Squot; Thomae sit jus gentium et quomodo difleral a nalurali.

S. Thomas ditterentiam inter jus civile et jus gentium, quatenus est jus quoddam omnibus gentibus commune, et quod praecedit jura particularia singularum gentium, ita describit, ut utrumque quidem derivetur a jure naturali; sed jus gentium derivetur »ex lege naturae sicut conclusiones ex principiis;quot; jus civile »per modum particularis determinationisquot; ¹).

Quid intelligit S. Doctor per banc particularem determinationem? Alibi haec habet. »Furem esse puniendum. est justum naturale; sed quod sit etiam puniendus tali vel tali poena, hoc est legale positi-vumquot;²). Itaque jus positivum locum habet quum detur praeceptum aliquod a natura, sed indeterniinatum, seu quod variis modis execu-tioni mandari potest; lex positiva certum aliquem modum statuit, et

hunc modum obligatormm facit. Obligatio ergo haec particularis ex autoritate legislatoris ortum habet, sicut in citato loco docet S. Thomas; «Legale justum ex principio quidem, sc. antequam lege statuatur, nihil ditfert utrum sic vel aliter fiat; (quod fur e.c. puniatur carcere, vel muleta, vel verberatione); sed quando jam ponitur, id est statuitur lege (quod e.c. puniatur carcere) tunc differt, quia hoc servare est justum, praeterire vero injustum;quot; quae sunt fere verba Aristotelis, quem hie explicat.

Sed per hanc determinationem differt juxta Angelicum a jure gentium, quod non per determinationem legislatoris, sed per conclusionem ex juris naturalis principiis enascitur.

Ex hoc illico sequitur in doctrina S¹ Thomae obligationem praecep-torum juris gentium derivari, non ex autoritate humana, sed ex ipsa naturae lege. Et hoc ipsum est quod S. Doctor docet¹).

Unde ergo differt a natural!? Hoc ex dictis jam aliquo modo intelli-gitur: si enim praecepta juris gentium ex naturali per deductionem procedunt, et in hoc jus gentium differt a jure naturali; ergo jus naturale illud est quod sine deductione habetur, i.e. quod immediate vel fere immediaté cognoscitur.

In hoc ergo erit ratio distinctionis quod jus naturale immediate ex natura accipitur, dum jus gentium, quamvis etiam ex natura ori-atur, postulat tarnen, non secus ac jus civile, aliquam humanam operationem, aliter tamen ac aliter: in jure civili particulari postu-latur interventio auctoritatis legislatoris, in jure gentium autem exi-getur solum humana actio, quae est deductio ex principiis moralibus, naturaliter cognitis.

Haec autem actio humana non est principis, sed commun iter omnium hominum, qui aliquo modo rationem exercitatam habent. »Jus gentium est aliquo modo naturale homini, secundum quod est rationalis, in quantum derivatur a lege naturali per modum conclusionis, quae non est multum remota a principiis, unde de. facili in hujusmodi homines consenseruntquot;

Ex his ergo patet jus gentium differre a naturali et a civili, et rite medium inter utrumque poni, quia aliquid de utroque participat.

XXXVII. Quomodo jus gentium a jure civili positivo differ at; et diversa ratio qua utrumque procedat ex jure naturali.

Sunt haec tamen ulterius declaranda. Docet S. Thomas legem civilem constitui per humanum legislatorem, determinantem certem aliquem modum, quo praeceptum juris naturalis execution! mandari debet. Sed quaeri posset au ex mente Angelici legislator humanus in hac deter-minatione arbitrarié procedat, nnllo mode respiciendo ad jus naturale\'r\'

Negari hoc debet. Ex jure enim naturali obligatur ad eligendum ilium modum, e.c. puniendi furem, qui magis aptns est eo tempore et loco, ad assequenduni bonum commune societatis et ad aequitatem servandam. Hoc ipse Thomas docet in citato loco commentarii Aristo-telis: »Justa, quae naturalia non sunt, sed per homines posita, non sunt eadem ubique, sicut non ubique eadein poena imponitur furi. Et hujus ratio est quia non est eadem ubique urbanitas {beschaving) sive politia. Ünines enim leges ponuntur secundum quod congruit fini politicae.quot;

Ex his consequitur quod determinationes illae, quae fiunt per 1m-manum legislatorem, aliquousque etiam sint conclusiones ..ex jure naturali; quod scité animadvertit Gregorins De Valentia: »Non mihi persuadeo voluisse D. Thomam negare, quod propositiones particulares juvis etiam civilis vere per Syllogismum deducantur ex principiis legis naturalis. Nam ut dicamus de poena ilia, ex qua D. Thomas petit exemplum, certum est eam quoque legem poenalem, quaecrucem decernit latronibus, deduci ex principiis legis naturalis hoc modo: Malefactores poena justa sunt afficiendi pro loco et tempore et ratione aliarum circumstantiarum. Sed in hoc regno, hoc tempore etc. ut latrones tollantur in crucem, justum est et conducens bono communi. Ergo ejusmodi poena sunt afficiendiquot; \').

In quo itaque ponenda erit differentia inter jus gentium et jus civile, si utriusque praecepta sint conclusiones ex jure naturali? In hoc solo quod praecepta juris gentium »non sunt multum remota a principiis, unde de facili homines in hujusinodi consenserunt;quot; ut loquitur Angelicus, dum «propositiones juris civilis difticilius colli-guntur ex principiis legis naturalis, ut quasi non videantur esse conclusiones, sed quaedam determinationes formae communis ad parti-cularem,quot; sicut habet Grcgorius De Valentia.

Animadvertendum est nos hie versari in agibilibus, in quibus generale principium applicaii debet ad materiam concretam; quaevis eniin actio habet pro objecto aliquid concretum, ut si dicas hunc librum Petro esse reddendum, quia Petri est, et hoc ex puncipio generali quod unieuique suum tribuendum sit.

Jam principia ilia prima, sine applicatione ad aliquam concretam materiam spectala, pertinent ad jus naturale, prout hoc distinguitur a jure gentium.

Si haec principia ad aliquam materiam applicantur et ipsorum applicabilitas est evidens et facilis, si insuper est materia ubique gentium occurrens, habebimus propositionem juris gentium.

Si autem ilia applicabilitas non est evidens, vel agitur de materia mutabili, quae multum dependet a variis adjunctis locorum et tem-porum; debet applicatio fieri per legis civilis auctoritatem, si nempe de materia agatur spectante ad ordinem publicum; et sic habebimus legem stricté positivam.

Hoc esse jus gentium patet ex exemplo a S. Thoma allato. Pefert divisionem agrorum ad jus gentium, non autem ad strictum jus naturale, eo quod non ipsa natura agros dividat; sed fit haec divisio suadente et impellente natura, per homines. Banc autem divisionem peregerant homines, non per aliquam principis constitutionem, nec per pactum aliquod, sed quia ipsa rerum natura docebat ad majorem utilitatem et ad pacem conservandatn omnino necessarium esse ut quisque suum haberet; et non omnia in communi possiderentur, vel possiderentur tantum per modum actus transeuntis \').

Habemus in hoe exemplo a) materiam aliquam concretam: b) aliquid occurrens apud o\'mnes gentes aliquo modo excultas et simul viventes; (?) materiam in qua applicatio aiicujus praecepti naturalis facilis est et sua necessitate se commendat. Principium illud est, res a Deo eoncessas homini in ejus utilitatem, ita esse adhibendas sicut ejus naturae rationali convenit, et sicut necessarium est ad pacifieum con-victum. Atqui naturae rationali convenit stabilem habere proprietatem, et hoc necessurium est ut homines pacifice cohabitent. Divisio ergo agrorum merito ad jus gentium, sicut supra exposuimus, reducitur.

conterminorum inter se habent; hie jam nou elare patet quaenam sint illa Jura et officia. Quapropter haec determinari clebent a loge civili positiva per authoritatem principis. Cf. B. W. a.a. 072—720.

XXXIX. Jus gentium quamvis medium inter naturalc et civile, -naturali magis af fine est. Agitur de ejus immutabilitale.

Apparens quaenam est apud S. Thomam contradictio, rpuun raodo jus gentium ad jus positivum, modo ad jus naturale reducat; sed facile tollitur.

«Quamvis S. Thomas in la 2ae qu. 95 a. 4° Isidorum sequutus dicat jus gentium esse speciem juris positivi; contra vero in 2a 2ae qu. 57, art. 3, et clarius Lect. 12 in lib. 5 Ethic, dicat esse speciem juris naturalis, et allegat juris consultos veteres; tarnen non pugnat ipse secum, nee Isidorus cum juris consultis pugnat. Nam et idem S. Thomas, in 1. 2. qu. 95, a. 4. ad priinum, scribit quod jus gentium est aliquo modo naturale et aliquo modo positivum, ac per hoc est medium inter jus naturale purum et jus civile. Jus enim naturale purum est illud, quod nullo modo pendet ex humana constitutione; jus civile autem quod ex sola hominum constitutione, et ideo pure positivum dici potest. Jus vero gentium partim est naturale, partim positivum, quia pendet quidem ab humana constitutione, sed non pendet ex auctoritate principis vel magistratus particularis. Ita Bellarminus \').

Conatur quidem Suarez ostendere jus gentium potius ad jus positivum esse revocandum. Sed rei naturae melius con venire videtur, si cum Bellarmino illud ad jus naturale reducimus. Sane utrumque fieri potest, et utrumque ab ipso S. Thoma factum est. Verum reductio ad positivum errori ansam, maxime temporibus nostris, in quibus pote-stas legislativa terminos suos dilatare nititur, forte praebere posset. Jus enim positivum, sicut commuuiter intelligitur, vim suamobligandi ex autoritate humana potissimum desumit, atque adeo ejus praecepta bona sunt, quia a lege praescripta, non autem a legepraescripta, quia jam antecedenter bona. Hinc etiam jus positivum est magis mutabile, eo quod legislatoris arbitrio commissum est.

Et reapse ex male intellecta Suarezii doctrina recens quidam auctor aliqua asseruit, quae a plerisque probatum iri non puto.

Hibernus scriptor aliquis eatholicus, postquam statuerat a) jus gentium esse positivum; h) jus positivum rnutari posse; c) divisionem agrorum ad jus gentium pertinere; ex hac propositionutn serie tandem concludit; posse ergo legislatorem civilem divisionem agrorum infectam facere, et introducere proprietatem communalem, ut ajunt ¹).

Sed sane non ita est. Jus gentium non haurit vim suam ex consue-tudine humana vel ex antlioritate humani legislatoris, in quo principale discrimen existit inter jus gentium et civile; sed ex ipso naturae jure, atque adeo habet aliquam immutabilitatem. Audiatur Bellarminus: »Jus gentium partim est naturale, piirtim positivum, quia pendet quidem ab humana constitutione, id est, a consensu omnium gentium, sed non pendet ex auctoritate principis vel magistratus particularis. Ex quo sequitur, ut ea quae sunt de jure gentium, quia sunt aliquo modo naturalia, ideo prohibeautur quia sunt mala; contraautem, quae sunt de jure civili, quia sunt pure positiva, ideo sint mala quia prohibentur.

Rursus sequitur, quod quae sunt de jure gentium, quia sunt aliquo modo naturalia, nou possint a prineipibus abrogari vel immutari; contra autem, quae sunt de jure civili, quia sunt pure positiva, sicut a principe vel magistratu constituuntur, ita posse a magistratu vel principe abrogariquot; ²). Elac ratione probat eximius controversista contra politicos sui temporis, exemtionem clericorum non posse a prineipibus tolli eo quod haec exemtio, ut ipsi contendebant, foret tantum de jure positivo gentium.

Sed contra arguit scriptor Ilibernus, jus gentium non esse immu-tabile, et posse quidem per legem civilem tolli, quod probat per abro-gationem servitutis, quae olim censebatur esse de jure gentium, eo quod ubique terrarum in usu erat.

Ad hoc respondemus jus gentium, utpote primarie naturale, immu-tabile esse eodern modo ac jus naturale; non omnia autem quae juris naturalis esse dicuntur, eodem in gradu esse immutabilia. Sicut, enim in Gapite Sequenti ex Suaresio ostendemus, quaedam sunt de jure naturae praecipiente: e.c. Deum esse colendum; vel prohibente: e.c. non esse blasphemandum; quaedam sunt de jure naturae suadente: e.c. patrem debere constituere ftlium suum haeredem; quaedam sunt

Eludes reliyieuses etc., t. XLIV, p. 121 etc., ubi haec sententia apté refer-tur et invictë refutatur.

de jure naturae simpliciter permittente vel coucedente; e.c. occupari posse res quae sunt nullius.

Notandum insuper est, ilia quae sunt juris gentium, continere aliquam applieationem ad materiam coneretam; hanc autem materiam posse pro varietate temporum mutari.

His positis, dicimus, servitutem non esse de jure gentium praeei-piente; sod tantum de jure permittente, vel ad summum, suadente, quia, ut S. Thomas ait, quibusdam hominibus valde rudibus et bar-baris, in quibus nonnisi ultima lineamenta naturae rationalis remanse-runt, melius est ab aliis gubernari quam sibi relinqui.

Sed non potest idem dici de agrorum divisione; quam vis enim nee haec est de jure gentium absolute praecipiente, quum sane adhuc regiones sunt, ubi agri in communi possidentur, est tamen omnino conformis naturae, et ad pacem publicam apud gentes excultas neces-saria. Insuper quum homines a jure naturae habeant positivé facul-tatem acquirendi agros per occupationem, si adhuc in nullius sunt dominio, et homines passim agros legitüné sint assecuti; kino conse-quitur, non posse principem legitimes possessores re sua spoliare, nisi forte ob necessitatem aliquam publicam, sicut ostendemus in sequenti capite, ubi agemus de eminenti dominio reipublicae in bona civium.

Ex his forte colliget lector, quam sit opportunum nostro tempore de jure naturae et gentium juxta doctrinam theologorum catholicorum uberius agere, et quam incauté illi agant, qui hujusmodi profundiores quaestiones de jure et justitia ex theologica disciplina eliminatas esse vellent.

Sunt auctores qui nostris temporibus non amplius multum atten-dendum esse putent ad jus gentium, sicut illud hucusque considera-vimus »comme un droit également en usage chez tous les peuples, s\'étendant a tous les hommes, et embrassant non seulemeut les relations de la vie publique, mais aussi celles de la vie privéequot; eo quod fere omnia, quae sunt juris gentium, assumta sint, et contineantur in codicibus legum.

gentium confundi nec potest neo debet cum jure pure positivo, quale continetur in codicibus legum. Habitus siquidem inter jus gentium et pure positivum hujusmodi est, ut jus gentium suppeditet humano legislator! materiam, quam ulterius determinet, et adjunctis rerum in ea regione, pro qua leges fert, accommodet.

Jugiter ergo debet legislator respicere ad jus gentium, tamquam ad normam quam sequatur, et a qua ipsi deviare non liceat. Exhibet enim jus gentium ipsum naturale jus, prout illud generatim necessitatibus vitae et societatis humanae applicari debet ex conscientia generis liumani, sicut fatebantur autores juris romani, jus gentium deflnientes tanquam »jus quod usu exigente et humanis necessitatibus, gentes humanae sibi constituerant.quot; Hinc progressus in jurisprudentia civili non in hoc est, quod jus gentium fere transeat in jus civile; sed in hoc potius quod jus civile redeat ad jus gentium. Hoc testatur celeber jurisconsultus noster Voet: «Gentes pleraeque bonam fldem et nudam juris gentium simplicitatem praeterendam censuerunt nimiis Eomani juris subtilitatibus, nimis anxie distinguentibus ac prope syllabarum aucupia instituentibus, sic ut verbis, non rebus jura ilia scripta jurassesquot; Haec quidem sunt aliquantum exaggerata; id tamen certum est, ultimis saeculis nostrum praecedentibus, generatim desiderasse populos, ut ipsis imponerenter leges magis simplices naturalemque simplicitatem redolentes, quod autores codicis Gallici testantur ¹/).

Imo ex ipsorum sententia verissima, numquam poterit jus positivum ex integro providere indigentiis humanis; quare semper recurrendum erit ad jus naturae, prout hoc nobis in jure gentium exhibetur: »Quoi que Ton i\'asse, les lois positives ne sauraient jamais entièrement remplacer l\'usage de la raison naturelle dans les affaires de la vie.quot; — Et haec de jure gentium satis sint, et transeundum nobis ad jus inter gentes.

Nomine juris inter gentes, de quo nunc pauca quaedam in medium adducere intendimus, intelligimus jura et officia, quibus gentes indepen-dentes mutuo devinciuntur, quodque modo dici solet jus internationale.

2; Moti/s et discours etc. 1, p. 3. De di verso spiritu juris romaui et juris receu-tioris cf. Laurent: Cours Elementaire de Droit civil. T. 1, p. 40. Seqq.

Hoc juristae in duplicem classem distinguunt; in jus internationale publicum, quod refertur ad ipsas gentes, quatenus efformant statum seu societatem civilem; et in jus internationale privatum, quo reguntur relationes, quae iutercedunt inter cives unius, et cives alterius status: e.c. jus juxta quod dijudicari debet contractus, quern forte civis Neerlandicus in Anglia iniret cum Bslga, habens pro objecto agrum in, imperio Germaniae.

De hoc ultimo agere non intendimus: sufflciat dicere quod principia pro solutione quaestionum juris privati internationalis soleant contineri vel in legibus singulorum statuum \') vel in conventionibus publicis inter status initis.

In remotissima antiquitate vix ullum inter gentes jus publicum fuisse videtur; sed erant populi in continuo quodam statu belli, sicut de Graecis ipsis scripsit Livius; »Cum alienigenis, cum barbaris, aeter-num omnibus Graecis helium est.quot; Nec meliora sentiebant prisci romani, apud quos valebat illud: »Contra hosteni (i.e. contra alieni-genam) aeterna auetoritas esto.quot;

Verum inter nationes independentes jus aliquod naturale existere manifestius est, quam ut demonstrari debeat. Hoc ipso enim quod gentes, natura docente, imo cogente, in diversas societates politicas coeunt, certa quaedam jura, e.c. existentiae, independentiae, libertatis territorialis etc. obtinent, quae omnes aliae gentes, ututpotentissimae, sine stricta injuria laedere non possunt. »Si enim, ait Grotius, nulla est comniunitas, quae sine jure conservari posset; certe et ilia quae genus humanum aut populos complures inter se colligat, jure iudigetquot;¹). Competunt hujusmodi jura omnibus statibus liberis et independentibus; profluunt enim ex ipso facto existentiae eorum. Nec refert quod gentes minores sua vi et armis haec jura tuen nequeant contra majores et praepotentiores gentes; potentia enim et ferocitas iniqui aggressoris tollere nequit jus, quod ipse Deus omnipotens infirmioribus et iner-mibus concedit.

Sunt itaque singulae gentes propemodum considerandae ut personae singulares, et, mutatis mutandis, eadem jura et officia inter ipsas vigent, non secus ac inter cives. Hmc inter se pacta inire possunt, quae absolutam inducant obligationem.

particulare; solent eniin tales coaventiones sen tractatus inter paucas solummodo iniri gentes. Sed potissimum hie nobis quaestio est de jure publico universali, quod ad omnes gentes se extendit, etiam si conventie nulla inter ipsos intercesserit.

Hoc jus est primarie naturale; verum praeter ilia jura et officia, quae ex naturae lege, necessaria consequentia, deduci possunt; haben-tur etiam. quaedatn alia, quae ut verae leges obligantes sancté inter gentes custodiri solent, quae, quamvis sua aequitate se commendent, adeo tarnen sunt lixa et determinata, ut potius leges positivae esse videantur. Sic e.c. usus tenet inter gentes, ut status mari adjacens, in ipso mari suam j urisdictionem per tria milliaria extendat. Utile sane hoc est et necessarium pro littorum defensione contra ingruentes hostes, estque ideo juri naturali conlorme; sed quod hujusmodi limites non ultra, tria milliaria se porrigant, hoc ex solo naturali jure deduci nequit. IVec id etiam debetur generali inter nationes conventioni, cujus mentio nulla est in historia.

Hinc scriptores distinguunt inter jus internationale naturale et posi-tivum, fere sicut jus inter cives distingui solet; et quaeritur unde illud jus positivum exortum sit, et unde hauriat suam vim obligandi. Nec dicere sufficit ortum ejus attribuendum generali consuetudini: verum hoc quidem est; sed insuper quaeri potest, unde haec ipsa consuetude suam vim obligandi habeat.

Quaestionem hanc ideo movemus, quoniam ex solutione a doctoribus data verum fundamentum juris inter gentes elucet.

XLIL Jus positivum internationale explicatur per societatem inter gentes, cujus existentia demonstratur et forma explicatur.

Responsie, quae unicé vera nobis esse videtur, ad haec reducitur doctrinae capita: 1°. Sicut homines in aliqua republica, natura duce, verani inter se constituunt societatem; ita a pari societatem veri no-minis constituunt inter se status independentes; 2°. sicut nulla vera societas cogitari potest sine aliqua auctoritate; ita aliqua auctoritas adesse debet in dicta gentium liberarum societate. o⁰. Haec autoritas non habet formam monarchicam, sed fere democraticam; seu est quaedam universalis populorum respublica, in qua summa autoritas est penes majorem numerum, in aliquod placitum consentientium. Finis vero quern sibi propositum habet, est conservatie jurium natu-

ralium, quibus singuli status gaudent, et constitutio omnium iliorum quae ad tuendam pacem et communieationem opportunam necessaria sunt. 4°. Ilia, quae ad universale omnium gentium bonum faciunt, solent usu introduci; hinc naseitur quaedam universalis consuetudo, et haec consuetudo vim habet ex ipso consensu gentium.

Ex his doctrinae capitibus quaestionem de origine juris internationalis positivi solvit Suarez: »Humanum genus, quantumvis in varios po-pulos et regna divisum, semper habet aliquam unitatem, non solum specificam, sed etiam quasi jMlitieam et moralem, quam indicat naturale praeceptum mutui amoris et misericordiae, quod ad omnes extenditur, etiam extraneos et cujuscumque nationis. Quapropter licet unaquaeque civitas perfecta, sit in se communitas perfecta et suis membris con-stans; nihilominus quaelibet earum est etiam membrum aliquo modo hujus universi, prout ad genus humanum spectat; numquam enim illae communitates adeo sunt sufficientes sigillatim, quin indigeant aliquo mutuo juvamine et soeietate et communicatione, interdum ad melius esse majoremque utilitatem, interdum vero etiam ob moralem necessitatem et indigentiam, ut ex ipso usu constat. Hac ergo ratione indigent aliquo jure, quo dirigantur, et recté ordinentur in hoe genere communicationis et societatis. Et quamvis magna ex parte hoc fiat per rationem naturalem, non tamen sufficienter et quoad omnia; ideoque aliqua speciala jura potuerunt nsu earumdem gentium introduci. Nam sicut in una civitate vel provincia consuetudo introducit jus; ita in universe humane genere, potuerunt jura moribus gentium introduciquot; \').

Haec legisse diceres nostrum Grotium, quum in opusculo suo cele-berrimo, quod Mare Liberum inscribitur, ex necessaria inter gentes soeietate concludit, a nulla natione posse exclusive occupari in proprium usuin oceanum, quum tantum via maris multae gentes inter se communicare possint, et mutuam colere societatem, sicut hoc ipse Deus ordinavit. »Deus hoc ipse per naturam loquitur, cum ea cuncta, quibus vita indiget, omnibus locis suppeditari a natura non vult; artibus etiam aliis alias gentes dat exeellere. Qua ista? ÏTisi quod voluit mutua egestate et copia humanas foveri amicitias, ne singuli se putantes sibi ipsis sufficere, hoc ipso redderentur insociabiles ? Nunc factum est, ut gens altera alterius suppleret inopiam, divinae justitiae instituto, ut eo modo, sicut Plinius dicit, quod genitumesset

uspiam, apuil oinnes natum videretur. Hoc igitur qui tollunt, illam laudatissimam tollunt humani generis sooietalemquot; \').

Hanc universalem hominum, onmes ot singulas civitates ineolentium, so-cietatem, multum extollit Cicero: »Qui civium rationem dicunt habendam, cx-iernorum negant, hi dirimuntcommunemhumani generis societatem etc.quot;,

In hac societate etiam aliquani authoritatein deberedari, ratione facile ostenditur. Hanc enim in quavis societate civili agnoscimus et reveremur; turn quia haec societas naturalis est et necessaria; turn quia veri no-minis societas sine authoritate, cui ex officio nos subjicimus, ne cogi-tari quidem potest¹). Atqui haec humani generis societas ex aequo naturalis est, imo necessaria ad subveniendum humani generis necessi-tatibus. Ergo et ab hac abesse non potest omnis autoritas.

Hanc authoritatein esse i\'ormae democraticae, seu ad modum cujusdam reipublicae, exinde ostendit ïaparelli, turn quod nulla alia de facto detur, turn quod singuli status sint independentes, ejusdem juris, ac proin aequales. Nequit ergo authoritas aliter quam in communi, seu consensu communi exerceri²).

Hanc explicationem juris internationalis positivi video etiam ab aliis probatis scriptoribus dari ^sj.

XLIII. Recens controversia in fatria nostra de jure inter gentes breviter indicatur.

Nuper in patria nostra controversia agitata est inter duos viros doctos de principiis juris internationalis, quam breviter indicare desidero.

J. H. Ferguson, minister regis uostri Neerlandiae apud Imperatorem Sinensium, in lucern edidit librum, lingua Anglica conscriptum {Manual of International Law), in qua affirmat lites inter status independentes exortas, fluiendas esse vel per conventiones et transactiones, vel per delectos arbitros, ad normam juris naturalis. »In ieder geval moeten de verhoudingen tusschen de volken door het recht, als uitvloeisel der hoogste zedewet worden beheerschtquot; ³).

Fuit haec doctrina impugnata a professore in universitate Amstelo-damensi De Hartog, pti koe jus naturale inter gentes videtur negare. »Een zoogenaamd natuurlijke, altijd en overal bestaande, door de rede geboden, absolute rechtsplicht, tot nakoming van hetgeen afgesproken is, laat zich niet aanwijzen; en zeker niet in het volkenrechtquot; \').

Tale jus naturale non dari ostendere conatur ex historia, in qua videmus saepe nationes se subtrahere obligationibus, quas conventiones ab ipsis initae imponebant, quum ipsis essent incommodae vel nocivae, maxime si pars adversa non posset vi et armis executionem urgere. Unde concludit conventiones, non ex stricto jure, sed ex quadam fidelitate esse observandas. Quam perniciosa sit hujusmodi doctrina et quanti periculi, maxime pro statibus debilioribus, nemo est qui non videat. Quomodo pax inter gentes firmabitur, si unicuique populo integrum sit pacta sancte conclusa disrumpere, statim ac hoe impune facere queat?

Error professoris Amstelodamensis dimannre videtur ex alio errore supra confutato, scilicet quod non detur jus perfectum, si desit vis sufftciens physica ad illud contra aggressores tutandum; sic verum tandem foret quod Pius IX damnavit tanquam errorem nostri temporis: »Jus in materiali facto consistit, et omnia hominum officia sunt nomen inane, et omnia facta humana vim juris habentquot; ^!!).

Sed insuper nullum verum jus est, quod omni vi et tutela destitu-tum sit, ut prudenter a Grotio fuit aniinadversum: »Neque tamen, quamvis a vi (materiali) destitutum jus, oinni caret effectu. Nam justitia securitatem offert conscientiae, injustitia tormenta et laniatus, quales in tyrannoruin pectoribus describit Plato. Justitiam probat, injustitiam damnat proborum consensus. Quod vero maximum est, haec Deum inimicum, ilia faventem habet, qui judicia sua ita post hanc vitam reservat, ut saepe eorum vim etiam in hac vita repraesentet, quod multis exemplis historiae docentquot; ¹).

Standum itaque sine dubio est cum Dⁿ° Ferguson docente, quod jus naturale norma est relationum internationalium, nisi quod insuper est attendendum ad jus internationale positivum, quod tamen et ipsum jure naturali innititur.

.fustitiam pro objecto bona diversi ordinis habere supra diximus. In hoc tamen capita fere unice spectamus ilia bona, quae dici solenl externa; in haec enim bona homo habet inagis plenum dominium.

Duplici sub respectu potest lex civilis (quam nos solum conside-ramus, praesoindendo in hoc opusculo a lege canonica) hujusmodi bona attingere. Debet enim homo de suis bonis contribuere communitati, cujus membrum est, in quantum ob bonum commune necessarium est. Quid autem unusquisque contribuere debeat, determinatur per legem: »Cuui unus homo sit pars multitudinis, quilibet homo hoc ipsum quod est et quod habet, est multitudinis, sicut et quaelibet pars id quod est, est totius, unde et natura aliquod detrimentum infert parti, ut salvet totum. Et secundum hoe leges hujusmodi onera proportiona-biliter inferentes, justae sunt, et obligant in foro conscientiae, etsunt leges legalesquot;

Ex doctrina communi theologorum debet quaevis lex, ut sit honesta, imperare ex motivo alicujus virtutis ¹). »Certa sententia est, omnem legem, sive naturalem, sive canonicam et civilem necessario esse de aliquo actu virtutis, quia lex omnis debet esse honesta et rationi conformisquot; ²). Hoc non quidem eum sen sum habet, quod omnis materia, quam attingit lex, debeat antecedenter esse positive honesta; actus enim per se in genere morum indifferens, per legem imperari potest; sed debet tamen imperari ex motivo alicujus virtutis; et tunc non

amplius est indifferens, sed ex vi legis fit materia necessaria seu obligans ex illa virtute, eujus intuitu fuit imperatus a lege ¹).

Itaque ex justitiae specie, quam vocant generalem, debet civis, si necessarium est ad boaum commune, aliqua de suis tribuere; quid autem tribuere debeat, a lege ipsi determinatur. Hinc justitia illa generalis vocatur per excellentiam legalis, quia haec magis quam aliae species justitiae opus habet ut determinetur a lege.

Verum pro bono communi et pro fine, quem societas civilis sibi praestitutum habet, necessarium imprimis est ut cives etiam inter se justitiam particularem seu commutativam colant. Quaedam ergo quae ad hanc justitiam colendam necessaria sunt, eo quod in se obscura forte sint vel etiam per se indeterminata, boni communis intuitu et ob pacem publicam servandam, possunt et debent a lege civili determinari. In his autem determinandis non procedit, ut in praecedenti casu, ex motivo justitiae geneialis, sed ex motivo justitiae particularis. Et hoc est quod docet S. Thomas, posse legem civilem constituere jus strictum ²). Ex his consequitur leges civiles attingentes bona civium non esse ejusdem rationis, sed specifice diversas.

Haec sunt, quae in hoc capite paulo magis declarare intendimus; quare ex ordine quaeremus:

1°. An respublica civilis habeat aliquam potestatem in bona civium et an haec potestas ex aliquo condominio proveniat;

3°. An lex civilis possit statuere aliquod jus stricte dictum, quod sine legis civilis dispositione non existeret; et

4°. An lex civilis impedire possit, quominus cives libere et valide dominium rerum suarum in alios transferant; an et quousque leges nostri temporis et praesertim patriae nostrae hujusmodi irritationem, ut aiunt, intendant. Quandoquidem disciplina moralis praxin spectet, eamque dirigere intendat; non omittam aliquas practicas conclusiones indicare, ubi occasio se offert.

XLV. Potestatem in bona civinm eliam exereet respublica per codieem civilem. Ex cujus virtutis moiivo codex civilis obligei.

Penes rempublicam civilem esse aliquam potestatem in civiumbona, nemo est qui neget, nec negari etiam sapienter potest; hanc enim potestatem usus omnium temporum testatur, ratio dictat, et necessitas boni communis omnino postulat.

Imo inter praecipuas attributiones supremae auctoritatis in republica non immerito liaec potestas recensetur. Nee etiam una vel altera lege, sed integro quidem cod ice, temporibus nostris exercetur, et in usum deducitur, qui codex civilis nuncupatur.

Differt hie codex in suo objecto omnino a codice poenali et a legibus politicis; istae enim ultimae referuntur ;id ipsam, ut ajunt, status organisationem seu compositionem, et rectam potestatum publicarum ordinationem; in codice autem poenali ordinantur civium actiones relate ad ordmem publicum, et assignantur poenae, quibus ordinis publioi perturbatio praecavetur; sed codex civilis directe ordinat rela-tiones inter cives ipsos, ut in pace et justitia vivant. »Men kan zeggen, ait Diephuis, dat liet privaat recht den rechtsstoestand, de rechten en rechtsbetrekkingen der personen regelt met opzicht tot familie, vermogen en maatschappelijk verkeer. Familie, huwelijk(?), afstamming, verwantschap en wat daarmede in verband staat, voor zoover het tot bet gebied des rechts behoort; vermogen, eigendom en andere vermogensrechten in tegenstelling der staatkundige rechten, schuldvorderingen en schulden; maatschappelijk verkeer, met de daartoe behoorende overeenkomsten, beschikkingen en andere handelingen of feiten, en ten aanzien van dat een en ander de rechtsstoestand en daarvan afhankelijke bevoegdheid, de daaraan verbonden of daaruit voortspruitende rechten en verbintenissen der personen, gelijk ook de middelen, waardoor en de wijze waarop daaraan in rechten kracht en gevolg kan worden gegeven, ziedaar het onderwerp van het privaat rechtquot; ¹).

Ex his patet legislatorein in civili codice praecipere ex motive justitiae particularis, ac proinde aliam posse esse obligationem in conscientia, quae ex his legibus, quam quae ex aliis reipublicae legibus consequitur. In mentem scilicet revocandum est, quod jam annotavimus, legislatorera per suam legem actiones, quae forte ex se ante legem forent indifferentes, trahere ad illam virtutum speciem ex eujus motivo imperat. Audiatur adhucLaymann; «Specifica unitas et diversitas praeceptorum non debet attend i penes praecipientes .... Sed considerari debet unitas aut diversitas praeceptorum formaliter penes motiva houestali.s; ita ut si praecepta posita sint ex motivo diversarum virtutum, vol saltern diversarum rectitudinum ejusdem vir-tutis, tunc etiam transgressio sen peccatum in diversa specie exi-stat.... Eatio autem hujus doctrinae est, quia legislatrix potestas ham vim habet, ut id, quod justa de causa praecipit autproldhet, materiam neeessariam seu obligatoriam constituat sub ea virtute, cujus intuitu lex lata est¹).

Atqui potest auctoritas civilis imperare ex motivo justitiae particularis seu commutativae. Potest enim ad commune bonum ordinare in omni genere virtutum naturalis honestatis ²). Ad bonum vero commune quam maxime confert justitia particularis seu commutativa. Ergo potest auctoritas civilis ordinare in justitia particulari seu commutativa. Patet ergo quam merito docuerit S. Thomas jus vere constitui posse per legem positivam civilem.

Ex his deduci potest aliter obligare leges codicis civilis ac leges fiscales, quibus ordinantur tributa; in his enim non imperat legislator ex motivo justitiae commutativae, sed ex motivo justitiae generalis, quatenus ordinat, non quod civis civi, sed quod civis reipublicae debet conferre et tribuere. ÏTotandum tamen est quod per has leges fiscales respublica verum dominium rerum, quae ipsis tribuuntur, acquirit et quod, translate dominio, hoc laedentes, contra strictum jus peccarent. Quando autem hie transitus ex dominio private in publicum fiat, ex legibus tributariis pendet, de quibus accurate agit Cl^luu8 Marres ³).

De liao potestate juris stricti constituendi in praesenti agimus, et quaerimus, utrum ilia sit quoddam dominium, quod forte respublica in bona civium habeat.

Etenim auctores attribuunt commnniter reipublicae aliquod dominium altum in civium bona. Insuper per banc potestatem interdum respublica transfert rei dominium ab uno in alteram, etiam forte invito domino, sicut videmus fieri in expropriatione vel in praescrip-tione, per quam rei alienae detentor, sub quibusdam a lege positis adjunctis, vere dominus illius rei efficitur. Atqui talis translatio do-niinii non videtur fieri juste posse, nisi per jus aliquod dominii, quod respublica in civium bona habet. Denique non defuerunt medio aevo »qui Imperatori (et etiam aliis principibus summis) non solum juris-dictionem orbis tribuunt, verum et dominium et proprietatem bonorum omnium, eum ideo appellantes proprietarium dominumquot; ¹).

Communis est tamen theologorum sententia (et opinio opposita medio aevo ex communi omnium sensu fuit reprobata, sicut Sotus I.e. testa-tur) tale jus dominii nec posse nec debere reipublicae attribui, atque adeo principem in his casibus ex alia omnino potestate procedere.

Hoc paulo magis explicandum est, ut vinculum inter societatem civilem et civium bona intelligatur melius. Et imprimis quod penes rempublicam non sit dominium stricte et proprie dictum in civium bona, probatur:

1°. Ex definitione juris dominii in capite priori explauata. Consi-stit in praelatione quadam morali, qua ille, qui dominium habet, praefertur omnibus aliis in usu talis rei. Atqui cum hac praelatione pugnat quod etiam respublica dominium simile habeat; tune enim rei dominus non praeferretur aliis omnibus, sed potius diuendum foret, quod alii omnes praeferrentur ipsi.... nam quod est reipublicae, est quodammodo omnium. Ergo

2°. Jus dominii nititur in connexione talis rei cum domino; Atqui bona, in quae homo jus habet dominii, non connectuntur reipublicae, sed immediate civibus. Vel enim sunt bona naturalia, qualia sunt vita, membra, facultates, libertas etc. vel sunt bona acquisita con-formiter naturae legi.

Jam de prioribus bonis nemo dubitabit, quin sint immediate connexa personae humanae; sed idem etiam dicendum est de bonis acquisitis, siquidem homo, natura duee, haec sibi immediate acquirere intendit. Ergo.

3°. Si respublica haberet dominium striatum in bona civium, eives ipsi feferrentur ad statum sicut servus ad herum; servi enim est cum omnibus quae habet, cedere heri utilitati.

Atqui alia prorsus est civis relatio ad statum, quam servi ad herum; non enim homo est propter rempublicam, sed potius respublica est propter civem, ut ejus jura tueatur. Haec enim est juxta S. Thomam differentia inter totum quod est respublica et eujus partes sunt homines, et inter totum cujus partes sunt entia irrationalia, quod in hoc partes sunt propter totum, secus ac in iilo. Ergo Ex hoc apparet quam longe a veritate aberrent communistarum placita, de quibus ulterius disputundi non est hie locus.

Schouon. Quum in Europa vigeret feudale systema, reapse Princeps habebat jura quaedam proprietatis, seu dominalia in aliqua civium bona. Tale principis jus non oriebatur ex falso principio, quod respublica generatim habet aliquod rerum civium condominium; hoc vel exinde patet quod illud jus Frincipi non attribuebatur in quaevis bona civium, sed tantum in ilia, quae erant feudalia seu allodialia, a quibus distinguebantur bona privata seu libera. Audiatur celeber Portalis: »Dans les contrées oü les lois féodales dominent le plus, on a constamment reconnu des biens libres et allodiaux; ce qui prouve, que Ton n\'a jamais regardé la seigneurie féodale comme une suite nécessaire de la souveraineté. Dans ces contrées, on distingue dans le prince deux qualités, celle de supérieur dans l\'ordre des fiefs, et celle de magistrat politique dans 1\'orde commun. On reconnait que la seigneurie féodale ou la puissance des fiefs n\'est qu\'une chose acci-dentelle, qui ne saurait appartenir a un souverain comme tel. On ne range dans la classe des prérogatives de la puissance souveraine, que celles qui appartiennent essentiellement a tout souverain, et sans lesquelles il serait impossible de gouverner une société politiquequot; ^J).

Exinde fortasse explican potest sententia quorundum scriptorum medii aevi, qui imperatori adscribebant condominium aliquod in bona

2) Motifs et discours prononcés lors de la publication du Code Civil. Paris 1850, t. 1, p. 290.

civium; hoc non de bonis generatim. omnibus, sed de illis tantummodo, quae feudalia erant, intelligendum videtur.

Sed insana opinio quod respublica vere esset domina omnium bo-norum, quae sunt in ejus territorio, propugnari coepit saeculo XVII ei XVlIl ab osoribus Ecclesiae et Christiani nominis, qui magnae perturbationi rerum in Gallia viam praepararunt, juxta quos, si quis aliquid ut proprium habere videatur, hoc tantum protluit ex quadam principis concessione, qui totum de novo sibi viiidicare posset. Qui-busdam principibus id piacuit. Hinc illud Ludovici XIV in instruc-tione ad Delphinum: »Vous devez être bien persuade que les rois sont seigneurs absolus, ot out naturelleoient la disposition pleine et libre de tous les biens qui sont possédés, aussi bien par les gens d\'Eglise que par les séculiersquot;

Hinc auctores Codicis Gallic!, bene perspicientes convulsam eo tempore humanam. societatem, rite et stabiliter ordinari non posse, nisi hie error ex omnium animis avelleretur, et jura privati dominii sancte custodirentur; sedulo et valide opinionem communistarum illius temporis confutarunt. Legi tempore nostro omnino meretur oratio Portalis ¹j.

XLVII. Civilis auctoritas non habet nisi polestatem jurisdictionis: quid haec sit.

Quails ergo est potestatis species, qua respublica ordinat bona civium, et ita quidem ut civem dominio suo privare possit, vel subinde dominium ab uno transferre in alium? Vocatur a theologis potestas administrationis, vel potius et comtuunius, potestas jurisdictionis. »Loquuntur scriptores non raro de dominio alto, quod principi seu publicae auctoritati in res subditorum vindicant. Verum potestas, quae illi competit, dominium recte non vocatur, siquidem in propriam utilitatem disponendi facultatem per se habet nullam. Potestas, quarn intelligunt, nihil est, nisi lacultas propter supremam jurisdictionem, quando bonum commune id exigit, singulares subditos proprietate certae rei privandi cum obligatione eos, quantum fieri possit, reddendi indemnes: v.g. si constructio viae publicae exigit, ut ager hominis privati occupetur, publica auctoritas possessorem etiam invitum agro

privare potest, soluto tarnen justo pretio, quia bonum publicum pri-vatae affectioni praeferri debet.

At certe sine boni seu utilitatis communis necessitate ne principi quidem licet, pnvatorum bona invadere, quum dominium superioris ordinis minime liabeat \').

Ut haec, quae in tractatu de jure et justitia sunt principii cujusdam fundamentalis instar, melius intelligantur, sequentia sunt probe consi-deranda ¹).

a) Homo, natura duce et ex Providentissimi Creatoris dispositione, vivit cum aliis hominibus ejusdem reipublicae in vera quadam socie-tate, quae proinde censenda est ex Deo recepisse omnem potestatem ad suum finem assequendum ²j.

b) Civilis societatis finis est, quem hisce verbis describit Suarez dicens: «potestatem civilem legislativam, etiam in pura natura spec-tatam, non habere pro fine intrinseco et per se intento, felicitatem naturalem praesentis vitae, quatenus ad singulos homines ut particu-lares personas pertinere potest, sed ejus finem esse felicitatem naturalem communitatis humanae perfectae, cujus curam gerit, et singu-lorum hominum ut sunt membra talis communitatis, ut in ea, scilicet in pace et justitia vivant et cum sufficientia bonorum, quae ad vitae corporalis conservationem et commoditatem spectant, et cum ea probi-tate morum, quae ad hanc externam paeem et felicitatem reipublicae et convenientem humanae naturae conservationem necessaria estquot; ³).

c) Veri nominis societas dari nequit sine auctoritate quadam su-periori, quae efficaci mandate possit movere cives ad haec omnia praestanda, quae necessaria sunt pro obtinendo fine societati proposito; et haec auctoritas originem ducit ex Deo, qui hominem vocavit ad societatem civilem ⁴).

Jam haec auctoritas efficaciter, per actiones et bona civium, promovendi finem societatis civilis, vocatur potestas,jurisdictionis; et hanc exercet in suis dispositionibus circa civum bona.

Ex his patet altum dominium idem esse ac potestatem regendi, et a dominio privato, seu simpliciter dicto, omnino differre, sicut jam

Seneca bene animadvertit: »Omnia rex imperio possidet, singuli dominio. Ad reges enim potestas omnium pertinet, ad singulos proprietas \').

De hac potestate, quatenus ejus objectum sunt bona civium, quae-dam ulterius sunt consideranda:

1°. Cur ipsa vocatur altum dominium? Aliqui ex juristis putarunt ab hoc nomine esse abstinendum, quia erroris periculum inducere posset. Prudentiores tamen inter ipsos, illud non secus ac thealogi et in eodem sensu adhibent e.c. Grotius et Pufendorf\').

Bene explicatur a Cardinali De Lugo. Altum dominium idem est ac dominium eminens seu emiuentiaie, fere sicut dici solet de Deo, quod in Ipso omnia continentur, non quidem ac si Deus ipse omnia esset formaliter, sed quia in Ipso potestas est omnia constituendi; hoc modo habet societatis auctorilas altum dominium, quia licet dominium rerum. quae sunt civium suorum, non habeat, de ipsis tamen in casu necessitatis disponere potest ac si dominus esset, ac proin alium constituere harum rerum dominum, sicut dominus coustituere posset: »Respublica propter dominium altum potest vendere res sub-diti, quarum non habet proprium et formale dominium, sed solum eminentiale; quod quidem est etiam jus justitiae commutativae et fundatur in connexione quam habet cum bonis subditorum; quae connexio, licet non sutficiat ad fundandam praelationem, qua res-publica posset absolute convertere res illas in propriam utilitatem tanquam suas, sullicit tamen ad fundandam praelationem in casu necessitatis communis, in qua possit eas res convertere in utilitatem propriam, quantum necesse est ad subveniendum commuui necessitati et ut deinceps probat, pro hac necessitate, interdum necessarium est, rebus civium non solum uti, verum etiam transferre ipsarum dominium ¹).

2°. In his verbis eminentis theologi ponderandum est quod dicit, hoc altum dominium jus esse justitiae commutativae, quod est doctrinae S² ïhomae conforme. »Cum unus homo sit pars multitudinis, quilibet

homo hoc ipsum quod est et quod habel, est multitudinis ¹). Habet ergo aliquam connexionem cum bonis subditorum, in qua De Lugo ponit rationem juris; rite tamen addit hoc quasi dominium suam vim non exerere nisi in casu necessitatis. Et hinc sequitur corollarium maximi pro praxi momenti: so quod leges, in quibus respublica hoc alto dominio legitime usa est, non solum obligent ex justitia legali, sed ex stricta justitia, ac proin quod possint inducere strictum officium restitutionis, si observatae non fuerint.

3°. Auctores communiter, quum hoc altum dominium reipublicae explicant, adducunt pro exemplo jus expropriatiouis propter utilitatem publicam, quod in ipsis legibus fundamentalibus attribui solet reipublicae. Attamen perperam aliquis inde concluderet, altum dominium se non extendere ad alia. In expropriatione respublica dominium rei sibi vindicat; verum plures sunt circumstantiae, in quibus respublica, non sibi, sed alteri personae dominium rei propter commune bonum assignare debet. Cogita de praescriptionis legibus, quae apud omnes gentes excultas in usu fuerunt, et etiam nunc sunt, quia ad bonum publicum omnino sunt necessariae.

Sicut ergo in casu necessariae expropriationis potest respublica sibi vindicare dominium rei, sic a pari hoc dominium ab uno cive in alium transferre potest, quum bonum pacis et ordinis publici id exigit; et hujusmodi leges proinde inducunt officium justitiae commutativae, non secus ac leges expropriationis. Sic ille cujus res praescripta est, non solum peccat contra obedientiam legi debitam, si illam rem clam pro se vindicaret, verum etiam laedit jus strictum illius, qui rem praescriptione acquisivit, atque adeo ad restitutionem tenetur.

Hoc est quod supra diximus, posse rempublicam jubere ex motivo justitiae particularis, ideo quia strictum jus per suum altum dominium constituere potest; et haec facultas descendit ex auctoritate, quam habet ordinandi communitatem ad finem suum, quae auctoritas originem ducit ex Deo, auctore naturae socialis hominum. Alia ergo omnino radix est dominii particularis, quod est dominium proprie dictum; et alia radix dominii alti.

Dominium altum reipublicae nititur in hoc quod homo est pars societatis, atque adeo »quod est et quod habetquot;, est societatis, si hoc societati necessarium est; dominium autem particulare nititur proprie-tate, sen peculiari connexione bonorum quorundam cum ipso.

recentiorum quorundam, qui de potestate reipublicae fere sicut Graeci ethnici opinari videntur. Docent enitn quod »Eeipublicae status, utpote omnium jnrium origo et fons, jure quodam pollet nullis circumscripto limitibus; quod minime opus sit ut humanae leges ad naturae jus conformentur; quod auctoritas nihil aliud sit nisi numeri et materialium virium summaquot; \').

c) Sed ab altera parte haec potestas non est indebite diminuenda. Aliqua enim potestas in bona civium verissime reipublicae inest, et hanc ideo Doctores ipsi attribuunt quia ad bonum publicum necessaria est. Civilis auctoritas inter suos limites debite exercita, \'obligationem in conscientia imponere potest, quod catholici theologi contra primos reformatores strenue defenderunt¹) imo, ut vidimus, ex motivo justi-tiae commutativae imperare potest, in quo casu leges civiles, si non observantur, restitutionis officium imponere possunt. Est ergo haec potestas sedulo a theologo consideranda; quum ex ejus usu per prin-cipem legitime facto, officium justitiae strictae dimanare possit.

L. Auctoritas civilis nil potest circa civium bona, nisi in quantum ad swum fnem necessarium est. Lex quae justa non est, non est lex.

Ut ambitus civilis potestatis rite circumscribatur, jugiter attendendum est ad sequens principium, quod egregius Canonista, Card. Tarquini ita describit; »jura omnia, quae pro sua natura societati competunt, ex ejus fine prodire. Probatur; jus est potestas ad illud, quod ad rationis normam competit; at in qualibet societate, quidquid alienum est a fine, non est ad rationis normam; quia non habet rationem sufficientem; siquidem ratio sufficiens societatis tota est in fine. Ergo jura omnia, quae pro sua natura societati competunt, prodeant ex fine necesse est.quot;

Ex hoc merito concludit: »Potestas, quae pro ejus natura societati perfectae in suos competit, generali hac lege continetur, ut, quae sunt necessaria ad finem plene consequendum, exigere jure possit; quae non sunt necessaria, non possit; quae vero necessaria sunt, sed pertinent ad ordinem quemdam superiorem, ea per se ordinare et determinare non valeatquot; ²).

non. arbitraria i. e. constituta non est libero hominum arbitrio; in ipsa eniin nascimur, nee sine ipsa convenienter banc vitam mortalem ducere possumus. Ortum ergo ducit ex Creatoris voluntate, qui ita hominem forma vit, ut sine societate perfecta cum aliis, vivere debite non possit. Si hoc ita est, illico consequitur civilem societatem esse ob commune bonum omnium civium, ut mutua conspiratione et coope-ratione, obtineant ilia bona, quae ad honeste et commode vivendum necessaria sunt, et quae per se ipsos acquirere non possent. Sed ex ipsa natura homo habet plura bona; et ipsa natura ducitur ut plura alia bona honeste sibi acquirat. Finis itaque societatis civilis erit ut haec jura tueatur atque efficiat ut his juribus homo pacitice fruatur.

Perspicuum ergo est societatem civilem ejusque jura subordinari communi hominum bono et juri natural! ¹).

Ex hac doctrina collegerunt Ecclesiae patres et doctores, legem civilem, ut sit lex, debere esse justam i. e. legi sen juri naturali conformem. »Sicut Augustinus dicit: non videtur esse lex quae justa non fuerit; unde in quantum habet de justitia, in tantum habet de virtute legis. In rebus autem humanis dicitur esse aliquod justum ex eo quod est rectum secundum regulam rationis. Eationis autem prima regula est lex naturae. Uunde omnis lex humanitus posita in tantum habei de ratione legis, in quantum a lege naturae derivatur. Si vero in aliquo a lege naturali discordet, jam non erit lex, sed legis corruptioquot; ^J).

LI. Aliquid variis mo dis de jure naturae esse jJotest: et quid circa ilia, quae sunt juris naturalis, lex civilis possit.

Ex hac doctriua quaedam pro re morali utilissima, imo et necessaria deducenda sunt. Et imprimis objici posset, hoc quod docet S. Thomas humanam legem (et hie intelligimus civilem) debere esse conformem legi et juri naturali, non locum habere in multis legibus, quae tamen omnium consensu justae sunt et obligationem inducunt; imo ex hoc principio consequens esse videtur aliud a lege civili fieri non posse, nisi ut sanciat, quae stricte sequuntur ex lege naturali. Si enim quaedam superaddat, jam videtur diminui naturalis liberlas ad ilia

Suakez, JJe legy. L. Ill, C. XI, n. 7 et 8, ubi accurate objectum et limitcs logis civilis exhibet.

facienda; ante legeai enim nulla erat obligatie; ac proinde hujuuniodi lex diminuit naturale jus libertatis.

Sic a natura habemus plenam facultatem ilia occupandi, quae hucusque nullius erant et quae objectum privati dominii esse possunt;

et ita lex civilis jus naturale occupationis non posset lirnitare. Atqui de facto videmus hoc jus saepe limitari a lege positiva \'j.

Item unusquisque ex jure naturae dominium retinet suae rei, etiam si forte ab alio, etiam bona fide, retineatur; nec jure naturae, lapsu temporis, hoc dominium tollitur. Injusta ergo foret praescriptionislex,

quae post aliquod tempus dominium hujusmodi rei alienae, detentori bonae fidei assignat. Plura alia exempla adducit Suarez, ex cujus doctrina difficultates istas solvemus ¹;.

quatenus jus, de quo agitur, non immediate confertur a natura, sicut est jus ad vitam et incolumitatem membrorum, sed confertur tantum negative, quia non prohibetur; tale est jus occupationis rei quae nullius est, et quae usui private deservire potest; hanc enim oceupando nemo peccat, sed etiam non peccat, si forte occupare renuat. Si autem hujusmodi actiones, ex solo jure naturae licitae, per legem positivam justam prohibeantur, jam cessant esse de jure naturae; ipsa enim naturae lex jubet obedire justae legi, ac proinde vetat ilia facere quae legi sunt contraria.

2°. Alia quidem sunt posilim de jure naturae, sicut est jus dominii in res suas; sed haec debent accipi harmonice cum aliis, quae a naturae lege praecipiuntur; si ergo tale jus in conflictum veniret cum aliis, quae primario sunt a natura intenta, jam jus esse cessant. Quia enim necessarium est pro bono ordine publico ut interdum dominium rei ab uno in alium transferatur, inde fit e. c. ut legislator civilis f

per legem praescriptionis extinguat jus primitivi domini, et transferat in alium, qui bona fide hanc rem ut suam intra limites a lege positos possedit.

3°. Iterum alia sunt de jure naturae praeceptivo, alia sunt de naturae jure suasorio, seu impellente. Afferunt auctores ad hoc _

declarandum, exemplum in quaestione, an sit de jure naturae ut parentes relinquant bona sua filiis legitimis; et distinguere solent dicendo, de jure naturae praeceptivo esse ut parentes alant filios, s

sibi nondum providere possint; sed esse tantum de jure naturae suadmte, ut etiam alia bona ipsis tanquam. haeredibus relinquant. »Erit de jure naturae, ait De Lugo, quod pater alimenta praebeat filiis in pueritia et quando sibi providere non possunt. Habet etiam fundamentum in ipsa natura quod filius succedat parentibus, et quod id lege praecipiatur, et etiam absque ulla lege pater exequatur; non ita tamen hoc est de jure naturali formaliter, ut sine injustitia omitti non possit, et licite etiam causa interveniente, seclusa lege humanaquot; gt;).

Consultum sane est principi ut illis, quae a jure naturae suadentur, legem suam adaptet nec sine gravissima ratione ab his recedat; si autem recesserit, lex ejus simpliciter injusta dici non potest, nec, ut videtur, vi obligandi in conscientia caret. Ita olim scripsi in opusculo quodam meo: »Zulk eene wet, wanneer zij behoorlijk is uitgevaardigd en aangenomen, kan wel niet als ongeldig en als niet verbindend worden verworpen, al was het maar alleen daarom, dat hare niet naleving door sommigen, onrecht zoude kunnen doen aan hen, die ze meenen te moeten naleven, en daarenboven het behoud der openbare orde in gevaar zou kunnen brengen. Immers in de meeste gevallen is deze strijd met het natuurrecht niet genoegzaam klaarblijkelijk voor allen, terwijl voor het behoud der openbare orde in elke samenleving het allernoodzakelijkst is, dat alle wetten getrouw worden nagekomen, zoolang hare onbillijkheid niet zeer duidelijk is gebleken. De wetgever echter zal zeer wijselijk handelen met eene dusdanige wet, zoo mogelijk, te veranderen. Dewijl zij immers strijdt met de natuurlijke neiging, kan van haar niet worden verwacht, dat zij tot heil van het algemeen zal verstrekken. De Al wij ze Schepper weet beter dan de mensch wat nuttig voor ons is; et wat tot ons nut gedijt, heeft Hij getoond door die natuurlijke neigingquot;¹).

Haec confirmare modo mihi datum est aureis verbis Leonis XIII: »Lex est pro visa divinitus, ut, quae Deo et natura auctoribus instituta sunt, ea tanto plus utilia ac salutaria experiamur, quanto magis statu nativo manent Integra atque incommutabilia; quandoquidem procreator

Ons erfrecht, blz. 51. Scribebam haec ad ostendendum debere legislatorem moderatum esse in statnenda qnantitate portionis legitimae. Quum euim natura, ob rationes sapientissimas, parentibus libertatem fecerit disponendi de bonis inter filios, prout melius ipsis visum fuerit; convenit sane ut legislator banc libertatem non nimis coarctet.

rerum omnium Deus probe novit, quid singulorum institutioni et conservationi expediret, cunctasque voluntate et mente sua sic ordinavit, ut suum unaquaeque exitum convenienter habitura sitquot; \').

4°. Conferri etiam a natura homini potest aliquod jus positive et immediate, sed tarnen non ita, ut non posset illud alienare: videlicet est aliquod jus quodammodo liberae hominis dispositioni relictum, quale est jus in labores nostros et laborum nostrorum fructus. Cum autem respublica, ratione boni communis id exigente, jus habeat aliquas actiones imponendi suis membris, licite et valide imperare potest, ut cives aliquos suos labores conferant ad communem salutem vel etiam a quibusdam actionibus abstineant. Et ita leges militares vel fiscales etc. injustitiae accusari non possunt ideo solum, quia juri naturali, quod quis habet in res et actiones suas, contrariae forent.

Scholion. Leges civiles, pro objecto habentes jus aliquod naturale alienabile, diversae rationis esse possunt: vel enim protegunt jus naturale, in commodum privatorum: vel limitant facultatem hujusmodi jus alienandi, ob motivum ordinis publici.

Prae oculis id habendum est in talibus legibus interpretandiS. Eem exemplo illustrabo.

De jure naturali est ut mulier cohabitet cum viro, atque adeo sequatur ipsum, mutantem domicilium. Hoc viri jus protegit lex civilis: »De vrouw is verplicht met den man samen te wonen, en hem overal te volgen, waar hij dienstig oordeelt zijn verblijf te houdenquot; *). Estne huic legi contrarium pactum inter sponsos initum, quod mulier non teneatur maritum sequi, proficiscentem in Indias, sicut interdum fit?

Nullo modo. Etenim tale pactum ex sententia theologorum licitum est³). Ergo matrimonium concedit quidem viro jus exigendi ut mulier ipsum ubique sequatur; sed hoe jus non est inalienabile; estque in viri commodum concessum. Quare ab ipso recedere licet, nee obstat civilis lex quae tantum intendit jus mariti defendere.

Exinde ergo consequitur quod quamvis lex civilis conformis esse debeat legi naturae, multa tamen imperare possit quae a naturali lege permittuntur⁴).

Lil. Necessitas pro bono comnuni mensura est potestatis reipublicac in bona civium. An expropriatio globalis lucri causa fieri possit ?

Sed a lege humana imperari nihil potest, nisi sit necessarium vel valde conferens pro bono communi, quatenus hoe a societate civili curari debet. Talis est oinnmm theologorum doctrina, et perspicue docetur a Leone XIII in Bncyclica de Christiana civitatum constitutione. »Debet imperium esse neque herile sed quasi paternum, quia Dei justissima in homines potestas est, et cum paterna bonitate conjuncta; gerendum vero est ad utilitatem civium, quia qui praesunt caeteris, hac una de causa praesunt ut civitatis utilitatem tueantur. Neque ullo pacto committendum unius ut vel paucorum commodo serviat civilis auctoritas, cum ad commune omnium constituta sit ¹). Quantum peccetur contra banc justitiae normam nostro tempore nostraque in patria, ubi instructie publica, omnium sumtibus alenda, talis est ut nonnisi uni civium parti inserviat, omnes novimus et dolemus! Hac in parte verissime civilis auctoritas paucorum tantum commodo inservit.

Civium jura et libertatem imminuere tantum respublica potest, in quantum necessarium est pro utilitate communi. Ex hoe principio ut mihi videtur, flniri potest controversia inter nostros juristas modo agitata de expropriatione globali [expropriation par zone) utrum salva justitia liceat. Consistit in hoe ut non solum exproprietur quantum e.c. pro construenda via publica necessarium est, sed etiam domus et agri in circuitu, quae postea civitas vendit ad construendum ibidem novas domus.

Interdum hujusmodi globalis expropriatio pro bono communi neces-saria est, puta pro salubritate publica, quia fundus elevari vel exsic-cari debet. In casu hoc licita omnino est, et jam saepius per legem venia expropriandi est facta ex hoe vel simili motive.

Sed quandoque haec expropriatio unice fit ut loco veterum et humilium casarum, ibidem exurgant sumtuosa aedificia, quae civitatis ornatui sunt, vel etiam ut civitas territorium, per expropriationem coactam acquisitum, multo earius vendere possit, constructa ibidem larga via publica

Globalis haec expropriatio unice ex desiderio lucri facta, quamvis ad ornandam civitatem adhibeatur, licita mihi non videtur. Non enim pro ipsa nülitat motivum necessitatis boni communis. Quod sola spe

lucri, ex exproprialae rei venditione habiti, expropriare non iicet, consequitur ex causa, unde jus expropriandi reipublicae competit. Ideo enim hoc jus habet, quia talis res inservire debet bono communi. »Die toekenning, uit Diephuis, geschiedt niet eenvoudig om dengene, aan wien de zaak wordt toegekend, den eigendom te verschaffen; zij heeft een hooger doel, waarvoor die toekenning het noodzakelijk middel moet zijn. Zij geschiedt opdat degene, aan wien de zaak wordt toegekend, in het publiek belang over haar zal beschikken, hetzij dan voor eene nuttig geachte onderneming, waartoe zij op eenige wijze gebezigd moet worden, hetzij, zooals in geval van besmetting, om haar te vernietigen en daardoor onschadelijk te makenquot; Atqni, si res expropriatur ut vendatur, jam non ipsa in se ad publicum bonum adhibetur; transit enim ab uno particulari proprietario ad alium. In-super non ipsa res, sed ejus valor commercialis spectatur ab expro-priante republica. Nee dicas hoc ipsum lucrum ex majori pretio spatii emti et venditi esse communem utilitatem, quoniam exinde fiet, ut cives minus conferre debeant pro sumtibus, quos constructie viae pu-blicae postulat. Non enim aequum videtur ut pauci priventur bonis suis, vel luero quod illi ipsi ex venditione proprietatis suae haberent, hac una de causa ut alii minus conferant pro expensis communibus. Suppono enim viam publicam vere necessariam esse. Ergo omnes pro facultate sua ad hanc debent conferre. Injustum itaque est ut pauci frustrentur spe lucri, ex venditione rerum suarum eomparandi, hac solum de causa ut alii minus conferre debeant. Quod aliqui dicunt expropriationem globalem ex motive lucri illicitam quidem fuisse sub praecedenti nostra constitutione (a. 147) non autem sub constitutione reformata anno 1887 (a. 151) videtur mihi prorsus negandum. Non enim realis sed verbalis tantum mutatie in illo articulo facta fuit. Etiam sub nova lege fundamentali postulatur: ^voorafgaande verklaring bij de wet dat \'t algemeen nut de onteigening vordert.quot; Atqui nomine utilitatis publicae (algemeen nut) non intelligi potest lucrum ex emtione et venditione rerum perceptum; nam si hoe verum foret, posset com-munitas semper civium bona expropriare, si spes fundata adesset haec carius vendendi, quod sane absurdissimum est. Sensus legis funda-mentalis declaratur per aliam legem, statuentem modum procedendi in expropriationibus ¹), in cujus art. 1° legimus: «Onteigening teu

algemeenen nutte kan in het publiek belang plaats hebben.quot; Ad haec verba annotat Regius Minister: *De aanduiding in het publiek belang is niet geheel overtollig, omdat alle onteigening behoort uitgesloten te worden, die niet rechtsstreeks in het algemeen belang noodig is. Zoo zou, wanneer alleen van het belang, niet van het publiek belang, van den staat gesproken wierd, wel eens kunnen worden beweerd, dat de onteigening van particuliere gronden tot verbetering of ronding der staatsdomeinen, alsdan toch in zekeren zin ten algemeenen nutte strekkende, niet verboden wasquot; \'). Ergo totidem fere verbis affirmatur statum expropriare non posse solius lucri causa.

Hisce tarnen affirmare nullatenus intendo rempublicam non posse nisi in casu strictae necessitatis procedere ad expropriationem; sufflcit enim vera et manifesta communis utilitas. Etenim etiam homo privatus potest in extrema necessitate constitutus, sibi sumere de bonis aliorum, quantum ad praesentem necessitatem levandam necessarium est. Sed amplius jus reipublicae in bona civium tribuendum est; habet enim connexionem aliquam cum bonis civium, ratione vinculi socialis, qualem privatus quisque non habet. Hoc scite animadversum fuit a Portalis, anctore primario articulorum codicis Gallici, qui de jure proprietatis disponunt. »Pour que l\'état soit autorisé a disposer des domaines des particuliers, on ne requiert pas cette necessité rigoureuse et absolue qui donne aux particuliers même quelque droit sur le bien d\'autrui. Des motifs graves d\'utilité publique suffisent, parce que dans l\'intention raisonnable présumée de ceux qui vivent dans une société civile, il est certain que chaoun est engage a rendre possible, par quelque sacrifice personnel, ce qui est utile a tons *)•

Verum onera communia ab omnibus proportionaliter ferri debent. Hinc si respublica sibi vindicat alicujus privati civis bona, debet ex aerario publico generatim ipsi valorem rei expropriatae solvere, sicut jam communiter omnia jura sanciunt.

»Le principe de l\'indemnité due au citoyen dont on prend la pro-priété, est vrai dans tons les cas sans exception. Les charges de l\'état doivent être supportées avec égalité et dans une juste proportion. Or, toute égalité, toute proportion serait détruite, si un seul ou quelques-uns pouvaient jamais être soumis a faire des sacrifices, aux quels les autres citoyens ne contribueraient pasquot; ³).

2J Motifs ct Discours etc., t. 1, p. 290, cf. etiam Pufendorf 1. Vlll, e. 5, n. 7quot;.

Exinde apparet quo sensu admitti possit, quod dicit Grotius; .»In res singnlorum majus est dominium regis ad bonum commune, quam dominorum singulariumquot; \'). Verum hoe tantum est pro casu quod singularium dominorum bona pro utilitate publica sint necessaria; sed extra hunc easum privatum dominium omnino praevalet.

Quaeritur quid respublica debeat restituere pro re, quam ex alto suo dominio sibi vindicavit.

Statuit lex Neerlandica: «Alleen de werkelijke waarde der goederen, niet de denkbeeldige, welke zij uitsluitend voor den persoon des eigenaars hebben, komt in aanmerking.quot; Haec verba non solum obscura sunt, sed ad litteram accepta, sibi contradicunt, quasi valor relativus, quern res habet pro suo proprietario, esset imaginarius, et non realis.

Declaravit Regius Minister restituendum esse pretium, non commune tantum, sed etiam relativum ¹). Statuendum fuisset, mea sententia, ut resarcirentur omnino damna, quae ex expropriatione consequuntur. Sic enim deflnit ipsa lex fundamentalis; »tegen vooraf genoten of vooraf verzekerde schadeloosstellingquot; ²).

Hoe ipsum etiam postulat justitia, sicut egregie demonstratum fuit a jurista Belgico, Bdmundo Picard: »Lorsqu\'il s\'agit d\'une maison, on doit pour déterminer le montant de l\'indemnité, prendre en con-sidération non seulement la valeur de la maison en elle-même, mais encore les avantages particuliers, que sa situation offre au propriétaire, pour l\'exercice de sa professionquot; ³).

LUI. Distinctio inter jura publica et privata. — Haec non pendent a publica potestate eodem modo ac illa.

Interdum inter juristas disputatur de quibusdam juribus, an illa competant civibus tantum èx concessione facta a lege aut a principe, vel an haec jura consistant sine concessione speciali.

Ad hoc discernendum distinguendum videtur inter jura stricte privata, et inter jura aliquo modo publica vel etiam privilegia.

Edmond picard , Traité de rindemnite\' due a rexproprie\'. Ch. III. §. §, V. et VI.

illud sine potestate publica consistere non posse; est enim tprivata lex aliquid speciale coneedensquot;: sicut definiri solet. Licet enim privatum jus concedit, et non jus commune constituit sicut caeterae leges, respicit tarnen communitatem, quoad obligationem quam inducit, et quoad bonum et quoad finem, quem saltern mediate intendit ¹).

Idem dicendum est de jure, sub aliquo respectu, publico, quo scilicet aliqua potestas in ipsam communitatem exercetur, vel quod pro objecto aliquid habet, quod natura sua subjacet curae et dispositioni ipsius potestatis publicae, qualia sunt jura publica (burgerschapsrechten) vel quae referuntur ad quosdam civiles effectus matrimonii, ad tutelam pupillorum et similia. Hujusmodi jura manifeste sine lege non con-sistunt, nee etiam obtinentur, nisi impletis omnibus illis, quae lex ad obtentionem horum jurium exigit.

Si vero agitur de jure aliquo private, seu de actu, cujus ponendi facultatem ex ipsa naturae lege habemus, distinguendum est; veljusta lex civilis, pro bono publico, jam in antecessum statuit hunc actum exerceri valide non posse, nisi juxta formas et modos a lege praede-finitos; vel lex hucusque talem actum nullatenus attigit. In casu priori jus nullum est, saltem in foro externo (de qua quaestione postea), nisi cum limitatione a lege posita exerceatur; in altero autem casu jus naturale plene viget, et suos effectus, qui sponte sua ex ipso profluunt sortitur, quos lex etiam protegere debet. »De wet ait Diep-huis, is het richtsnoer voor de handelingen en de rechtsbetrekkingen der personen, die aan haar gezag onderworpen zijn. Zij is dit echter niet zoo onbepaald, dat alle rechtsgevolg ontzegd zou moeten worden aan handelingen, die zij niet uitdrukkelijk heeft erkend, of die niet geheel overeenkomstig hare bepalingen zijn verricht. Ten aanzien der handelingen behelst zij ten deele stellige voorschriften, volgens welke iets moet of niet mag, of slechts op eene bepaalde wijze, binnen bepaalde grenzen of in een bepaalden vorm kan geschieden, maai laat zij voor \'t overige volkomen vrijheid, hetzij door deze uitdrukkelijk te erkennen, hetzij door haar niet te ontnemen of te beperken ).

A theologis tractatur haec materia in quaestione de formis legalibus quorundam actuum, substantialesne sint an accidentales; et ut regulam ponunt generalem, substantialem esse reputandam, si ipsa lex potestaten! ad actum concedit, habendam autem per se esse accidentalem,

quando supponitur potestas ut jam ex jure natural! existens. »Raf;io est, ait Suarez, quia haec forma supponit (non concedit) absolutam potestatem, quae poterat valide operari sine tali forma, et ideo, si lex expresse non tulit aut minuit potestatem, censetur actus ab anti-qua potestate manare, et ita esse validus, licet indebito modoquot;

Quando autem supponitur aliter quam ex lege adesse potestas? Hoe alibi sic declarat Suarez: »Quando pertinent ad publicam administra-tionem, ut sunt sententiae, electiones et similes, quae a legibus ipsis et potestate publica multum pendent, et ideo, si lex ipsa resistit irritando, statim operatur. In aliis vero legibus, quae magis consulunt commodis singulorum, et ponunt formam contractibus, testamentis et similibus, aliquando solent leges non irritare obligationem, interdum

actum, in quo verba legis rigorose pensanda sunt et stride semper sunt interpretanda, quia materia est odiosaquot; ¹).

Materia est odiosa: restringit euim libertatem naturalem, quod bene considerandum est. Exinde enim desumi potest norma pro interpre-tandis legibus, quae concernunt actiones juris privati. Ut obligent, debet non esse dubia, nee etiam probabilis tantum ipsarum obligatio, sed moraliter certa, qua de re in § 4 recurret sermo.

Interim concludere possunius: jus naturale etiam mere permissivum, plene viget in republica, nisi et in quantum justa lege civili fuerit limitatum.

Quare ad ilia, quae juris naturalis sunt quocunque modo, non postulatur legis vel principis concessio, nisi ipsa lex talem conces-sionem petendam esse justis de causis decreverit. Haec est vera ilia civilis libertas, qua cives gaudere debent, quaecunque sit forma politica gubernii.

Personarum juridicarum, quae juris subjecta sunt, duplicem classem distinguunt jurisconsult!: physicarum et moralium; et istae ultimae dirhibentur in duas species: corporum moralium (zedelijke lichameu)

et universitatum reruin (stichtingen) Corpora moralia seu universitates personarum sunt associationes hotninum, in quibus associati qua tales non possident bona et jura communia pro indiviso, sicut fit in socie-tate negotiatorum; sed ipsa associatio seu unio qua talis, possidere et veluti persona esse intelligitur; unde, si membrum associationis vita fungitur, jus nullum habent ejus liaeredes ad partem communium bonorum ¹). Batio intima est quia hujusmodi associatio non habet pro scopo primario commodum seu bonum ipsorum sociorum, sed intendit bonum aliquod morale et publicum, quale est religio, insructio, artes, beneficentia etc., ad quod promovendum socii in tale collegium coeunt. Sed fieri etiam potest ut aliquis constituat certa quaedam sua bona, quae vult in perpetuum manere et adhiberi ad finem aliquem moralem vel religiosum, ut esset celebratio offleiorum divinorum, alimentatio egenorum discipulorum etc. üt bonae suae intentioni satis-üat, maxime post suani mortem, fundator providet modum admini-strandi et adhibendi hujusmodi bona. Haec bona, ad talem finem honestum perpetuo destinata et ordinata vocantur 1\'undationes seu universitates rerum, et in lingua nostra stichtingen. »Wij verstaan daaronder, ait Diephuis, op zich zelf staande instellingen, in het leven geroepen om onder een eigen bestuur met eigen fondsen, die haar toebehooren of door haar verkregen worden, een bepaald doel te bevorderen.quot; ²).

Tum corpora moralia tum rerum universitates vocantur personae juridicae, quia, ad similitudinem hominum, seu physicarum personarum, jura habent et exercent.

L)e his personis juridicis controversia est inter juristas, an erigi et exi-siere possint necne, sine interventione seu concessione potestatis publicae.

Attamen haec quaestio sub duplici respectu moveri potest. Vel enim potestas publica, aliqua lege positiva, sancivit ne hujusmodi persona juridica sine sua interventione vel concessione creetur: vel hujusmodi lex uon existit, saltern generalis, quae potestatis publicae interven-tionem pro constitutione talis personae juridicae postulat.

Pro hoe ultimo casu quaeritur an, nulla lege existente, quae gu-bernii concessionem petendam esse praescribit, a privato quolibet corpus morale vel rerum universitas possit constitui, quin pro singu-lo casu petatur legislatoris autorisatio.

Talem autorisationem, si ipsa lex illam petendam esse non prae-scribit, non postulari, indubitatum mihi videtur. Et imprimis huic sententiae aperte fa vet noster codex Neerlandicus. »Onze wetgeving, ait Diephuls, die het geldig bestaan veronderstelt van rechtspersonen van zeer verschillenden aard, heeft nergens in het algemeen daarvoor zoodanige erkenning gevorderd, of aanleiding gegeven om haar als een natuurlijk vereischte te beschouwen. Alleen voor vereenigingen, niet door eenige wet ingesteld, maar uit eigen beweging door de leden aangegaan, vordert zij haar in art. 5 der Wet van 22 April 1855, eene wet die, bestemd tot regeling van het in art. 10 der Grondwet erkende recht der ingezetenen tot vereeniging, alleen tot die soort van rechtspersonen betrekking heeft, en waarvan ook die bepaling alleen op deze toepasselijk en aan alle anderen volkomen vreemd is. Wat die wet eischt, was in het B. W, ook voor die vereenigingen niet gevorderd, wier persoonlijkheid intusschen, in art. 1B91 ondubbelzinnig was uitgesproken; en men kan hieruit vrij duidelijk zien, dat naar het stelsel van onzen wetgever in \'t algemeen geene bepaalde erkenning noodig is voor het geldig bestaan eener rechtspersoonquot; \').

Quod ex spiritu legislationis Neerlandicae rerum universitas per ipsum factum erectionis acquirat civilem personificationem, deduci etiam potest ex lege pro cura pauperum ¹). Juxta hanc enim legem potest unusquisque constituere pro miserabilium levamine stabile aliquod institutum, quod a lege ut tale per se agnoscitur ²). Debent quidem ejus statuta communicari gubernio locali (aan het bestuur der gemeente) intra mensem, in quo fuit erectum; sed statim, ab ipso erectionis momento et ante factam statutorum communicationem, capax est actuum civilium ponendorum, ut ex verbis legis deducitur: »De instellingen, voor-welke de gevorderde mededeelingen niet binnen de gestelde termijnen geschiedt, missen van het oogenblik van het verstrijken dier termijnen af, tot dat zij plaats heeft, de bevoegdheid tot het aangaan van burgerlijke handelingenquot; ³).

-Nullibi autem praescribunt leges nostrae autorisationem petendam pro creandis universitatibus rerum (de stichtingen); et nihiloininus lex nostra pluries ipsas considerat ut personas juridicas ⁴). Unde

merito eoncludit Diephuis: »Voor haar ontstaan schijnt nu ook slechts hare instelling, door het openbaar gezag, door eene vereeniging of door een individu noodig, en aan haar bestaan van zelf hare persoonlijkheid verbonden te zijn. Eene erkenning, hetzij door de wet, hetzij door den koning, schijnen zij daartoe niet te behoeven, omdat haar bestaan ook als rechtspersoon daarvan door de wet niet afhankelijk gesteld isquot; ^v). Hanc doctrinam sententiae tribunalium saltern indirecte confirmant; quaproter assentiri non possumus auctori cuidam docenti hodie absque regio decreto rerum universitates a privato con-stitui non posse. Non enim valet ejus argumentuin ex art. 947 et 1717 collectum, in quibus pro validitate donationum in causis piis, exigi-tur regis venia; ratio est, quia constitutio universitatis rerum nullo modo est donatio, quae personam cui fit, seu donatarium existere supponit, dam e contra ipsa universitatis rerum constitutione illa persona quasi nascitur, ac proin non praeexistit ^J).

Intima ratio peti debet ex disputatis in praecedenti numero. Constitutio enim rerum universitatis aliud reapse non est quam usus quidam legitimus, et valde laudabilis bonorum fortunae, quae quis possidet. Aliud enim non praestat hujusmodi fundator quam destinare opes suas ad flnem quendam publicae utilitatis, et hoe non transeun-ter, sed perpetuo, sicut videmus saepe factum a nostris majoribus, quando condebant orphanotrophia, bursas seu stipendia studiorum et alia hujusmodi. Ex perpetua destinatione horum bonorum ad finem non transitorium sed permanentem, ipsa ex commercio subtrahuntur, et sunt veluti personae quaedam, per se stantes, quas potestas pu-blica, quae boni publici curam habet et jura civium suorum debet tueri, ex munere suo agnoscere et defendere debet; unde ipso facto fiunt personae quaedam juridicae. Hoe totum egregie ostendit Wattel ¹).

Wattel, De. wettelijke stelling van yoederen dour denzelfden rechtsband verbonden. Leiden 1881.

LV. Civilis legislationis potestas circa bona civium limitalur jure superiori Ecclesiae.

Ex errore notato in Syllabo a Pio IX, juxta quem »reipublicae status, utpote omnium jurium origo et fons, jure quodam pollet nullis eircumscripto limitibus \'); alius fluit error ab eodem Pio IX repro-batus, quod Ecclesia non habet nativum ac legitimum jus acquirendi et possidendi ¹). Qui enim fieri potest, ut Ecclesia habeat jus nativum acquirendi et possidendi, si omnia jura ex illimitata potestate reipu-blicae dimanant? Solent theologi et canonistae in tractatibus de Ecclesia vel de publico Ecclesiae jure demonstrare hanc Ecclesiae nativam potestatem, ejusque a reipublicae auctoritate independentiam.

Verum post Encyclicam magistralem Lèonis XIII de civitatum con-stitutione Christiana, haec doctrina, in scholis catholicis vulgatissima et usu velut trita, nova tantaque luce illustrata fuit, ut theologis jam vix aliud praestandum supersit, quam ut tanti magistri praecepta discipulorum et lectorum oculis subjiciant. Et quidem haec potestas Ecclesiae ostendi posset ex divina ipsius origine et constitutione; verum suaderi efflcaciter quoque potest ex indole societatis civilis et ex eo quod ipsa indigeat vera religione pro fine suo obtinendo.

Tenetur ergo officio sartam tectam tenere Ecclesiae libertatem, quae sine facilitate possidendi et administrandi sua bona, ne cogitari quidem potest. Salva sane esse nequit civilis societas, nisi in ipsa vigeat veri nominis auctoritas, cui homines, non ex poenarum solum metu, non tantum ex spe quoruntlam commodorum temporalium, sed ex conscien-tiae officio et obligatione obedire tenentur. Atqui talis auctoritas non nisi ex Deo Optimo, Maximo descendere potest, nee societatis jura tuta et incolumia sunt, nisi populi intime persuasi sint, se civili potestati resi-stere non posse, nisi simul Deo resistentes ejusque supremae ordinationi.

Quapropter necessarium est pro ipso tranquillo statu reipublicae, ut homines in hac vita terrestri tendant ad supremam quandam felici-tatem, quae limites praesentis vitae excedit, et quam nisi fideli et perseverante officiorum expletione adipisei nullatenus possunt.

Hinc etiam fit ut civilis autoritas temporalia bona considerare non possit, ac si essent suprema hominis bona; sunt enim media ad finem superiorem aliquem, ad quem tamen ipsa homines proxime ducere et movere non potest. Praestat hoc in praesenti rerum ordine Ecclesia

Christiana, quae sua doctrina suisque propriis mediis homines erudit, et disponit et praeparat ad vitam immortalem. Societatis ergo civilis quana plurimum interest bonus Ecclesiae status, quo possit homines ad vitam religiosam debite excolere. Qui hoc in materia aliqua parti-culari perspicere magis desiderat, legat Encyclicam Leonis X[II de Matrimonio christiano, in qua Sumraus Pontifex o.stendit, quanta mala pro societate universa sequantur, si raatrhnoniuni unice regatur civili lege, ignorata vel etiam contemta autoritate Ecclesiae.

Sed et ipsa Ecclesia societas est ex hominibus constans, quae sane etiam bonis temporalibus eget, sine quibus coelestem suam missionem explere nullatenus potest. Exinde sponto fluit habere auctoritatem civilem nativas obligationes erga Ecclesiam, et illam quidem imprimis, ut sinat Ecclesiam plena gaud ere libertate et independentia, adquamom-nino pertinet jus nativum bona etiam temporalia acquirendi et possidendi.

Non igitur civilis auloritas illimitatam habet potostatem in omnia, licet in se temporalia sint et materialia; sed sicut in his regendis et disponendis limitatur jure naturae et native hominum acquirendi et possidendi jure, sic a pari limitatur jure Ecclesiae supremo et inde-pendenti; et haec limitatio inducitur non solum propter ipsius Ecclesiae bonum, sed etiam propter reipublicae necessitatem, quum ipsa tantum salva sit et incolumis, si homines per Ecclesiam efficaciter promoventur ad studium rerum immortalium. Potest hoc idem alia via evinci, sc. ex ipsa multiplici utilitate, quam cives ab Ecclesia percipiunt. Hanc rationem ipsius Leonis XIII verbis conceptam damns. »Nati eniin, ait Leo XIII, susceptique omnes homines sumus ad summum quoddam et ultimum bonorum, quo sunt omnia cons ilia referenda, extra hanc fragilitatem brevitatemque vitae, in coelis colloca-tum. Quoniain autem hinc pendet hominum undique expleta ac perfecta felicitas, idcirco assequi eum qui commemoratus est, flnem tanti interest singnlorum, ut pluris interesse non possit. Civilem igitur societatem communi utilitati natain in tuenda prosperitate reipublicae necesse est, sic consider e ciuihus, ut obtinmdo adipiscendoque sunimo illi alque inccjmmutabHi bono, quod, sponle appelunt, non rnodo nihil importet unquam incommodi, sed omnes quascunque possit, oppor-tunitates afferat.quot; Pro ipso ergo bono civium tenetur respublica relin-quere Ecclesiae oranem illam libertatem et independentiam, quam ejusdem constitutio et coelestis missio postulat. Sed sine jure possidendi et acquirendi libera non est et independens. Ergo. —

Ex duplici maxime capite: vel enim res ilia immediate conjuncta est cum superiori religionis ordine, qualia sunt sacramenta, in quibus a jurista maxime ratio habenda est matrimonii; vel ilia res, quamvis immediate usibus humanis et temporalibus inserviat, ab Ecclesia acquisila est, et ab ipsa ordinata ad flnem suum supernaturalem remote promovenlum, sicut sunt Ecclesiasticae opes.

Egregie hoc elucidavit P. .Martin, cujus doctrinam referre placet ¹). Res profanae eae sunt, quae ad usus mere humanos et ad lines temporales, i.e. ad homini bonum aliquod temporale, quod sc. ad vitam ejus animalem ac terrenam ducendam pertinet, conferendum ac mini-strandum, faciunt.

Res sacrae aliae sunt talos ex essentia sua, aliae vero ex speciali dicatione. Res sacrae ex essentia sua eae sunt, quae ipsa-essentia sua et intrinseca constitutione ordinatae sunt atque pertinent ad cultum divinum... Res sacrae ex speciali dicatione eae sunt, quae, quum per se possint esse aut primum fuerint communes et profanae, vel speciali actione sacra et exercitio sacrae potestatis consecratae sunt cultui divino, qualia sunt templa, vasa sacra; etc. vel etiam absque speciali consecratione addictae sunt et applicatae ad necessaria cultui diviuo sacrorumque ministeriorum exercitio suppeditanda, qualia sunt bona Ecclesiastica.

Cum Ecclesia sit societas perfecta et independens, et natura sua elevatior sit quam civilis communitas; exinde consequitur quod per se res sacrae unice sint subjectae jurisdictioni Ecclesiae, sive legiferae sive judiciali; et consequitur etiam leges civiles circa has materias inefficaces esse nec obligare posse.

In casibus tamen particularibus videndum semper est, an forte non existat peculiaris aliqua conventio inter S. Sedem et gubernium, sub quo vivimus. »Inter utraraque potestatem quaedam intercedat necesse est ordinata colligatio, quae quidein conjunctioni non immerito com-paratur, per quam anima et corpus in uno homine copulantur. Qualis

autem et quanta ea sit, aliter judicari non potest, nisi respiciendo ad utriusque naturam, habendaque ratio excellentiae et nobilitatis causa-rum; cum alteri proxitne maxitneque propositum sit rerum mortalium curare commoda, alteri coelestia ac sempiterna bona comparare.

Quidquid igitur est in rebus humanis quoquo mode sacrum, quid-quid ad salutem animorum cultumve Dei pertinet, sive tale sit natura sua, sive rursus tale intelligatur propter causam ad quam refertur, id est omne in potestate arbitrioque Ecclesiae; caetera vero, quae civile et politicum genus complectimtur, rectum est civili auctoritati esse subjecta, cum Jesns-Cliristus jusserit, quae caesaris sunt, reddi caesari, quae Dei, Deo.

Incidunt autem quandoque tempora, cum alius quoque concordiae modus ad tranquillam libertatem valet, nimirum si qui principes rerum publicarum et Pontifex Romanus de re aliqua separata in idem placitum consenserint. Quibus Ecclesia temporibus maternae pietatis eximia documenta praebet, cum facilitatis indulgentiaeque tantum adhibere soleat, quantum maxime potestquot; ¹).

Quum autem hujusmodi concordatum pro regione aliqua non habe-tur et ibi observatio legum Ecclesiasticarum peculiares liabet difücul-tates; necesse omnino est ut theologus et curatores animarum consilium capiant a supremis pastoribus Ecclesiae, quorum est fidelium conscientias summa auctoritate moderari.

Et generatim loquendo, quando agitur de applicandis civilibus legi-bus in foro conscientiae, debet theologus et minister sacer non adire solum civilis legis interpretes etiam doctissimos, sed maxime doctores tlieologos. Solent enim jurisconsulti, praesertim temporibus nostris unice considerare leges, quomodo applicandae sint in tribunalibus; quid vero valeant in foro interno parum considerant.

Theologo e contra incumbit cura, non tantum sciendi quid lex prae-cipiat, sed etiam dijudicandi an lex aequa sit et justa. Judicium de aequitate et justitia legis theologo devolutum est. Nam ut recte ad-vertit Dominicus Sotus: «judicium juris naturalis ac potissimum conscientiae, non aliis quam theologis (supposita semper suprema Ecclesiae auctoritate) est deferendumquot; ^J).

Ex his facile ostendi posset, quam iniquae sint plures nostrorum temporum leges ipsum vinculum matrimoniale inter Christianos ordi-

rantes, sen potius deordinantes. Legatur Encyclica Leonis XllI l)e matrimonio christiano et Martin in opere supra citato. Quod autem dicere sclent in praesentibus temporum adjunctis, multis saltem in locis, non posse statuin foedere conjungi Ecclesiae; proinde statuin considerandum ae si in nude naturae ordine viveremus; plenam itaquo statui potestatem in omnium civium matrimonia esse concedendam; non rite dicitur. Dato enim et nullatenus concesso, statuin rerum publiearum mode habendum ut omnino naturalem; adhuc non seque-retur, matrimonium quoad vinculum subjectutn esse potestati civili, quod inter alios rite demonstrasse milii videtur Palmieri

Quid voro agendum sit in casu difficillimo, ubi tales leges existunt, vide apnd Feye ¹). Nos ab ulteriori consideratione abstinemus, qnum in hoc opuscule de justitia et jure, quatenus bona externa pro objecto habent, praecipue solliciti sutnus.

Stabilita reipublicae potestate circa civium bona, quam altum dominium, seu melius jurisdictionis potestatem vocant, ejusdemque cir-cumscripto ambitu, transeundum tnodo est ad explicandos modos, quibus hanc potestatem respublica exercet per legem communem et stabilem. Primus, quantum videre potui, duos modos apte distinguit Dominicus Sotus, qui posterioribus theologis iu materia de jure et justitia tractanda, saeplssime facem praetulit. Vel enim Princeps sua lege circumscribit et definit civium jura et dominia, si ex jure natural! non sint omnino fixa et determinata; vel moderatur civium facul-tatem transferendi in alios suarum rerum dominia. »Notandum, ait, quod lex, non solum divina, verum et humana, duplicem vim habeat in translationem dominiorum. Potest enim translationem impedire tam cohibendo domini voluntatem, ne det, quam adimendo alteri facultatem,

Feye, Dc impediinentis etc., n. 583, j). 407 et Leiimkihl, t. II, n. 701 in nota

ne recipiat. Et secmndo potest (ipsa) translationcm faoere invito domino, tam in poenam eriminis, quam in subsidium tuendae reipublicaequot;\'). Et paulo post; Non solum Imperator, verum et reges, et inferiores principes possimt l\'aocre leges de translatione dominiorum, etiamsi non sint rerum domini. Jïatio est qnod reipublicae princeps, tamquam pacis custos, ut potest crirainosos suis bonis multare, ita et ab ipsis invitis pro bono pacis suorum dominia in alios traducere, idque lege in foro poli cogente, atque adeo possidentis conscientiam pacantequot; ¹).

Quoniam in hoe et in sequenti paragrapho multa dicenda erunt de legibus civilibus in materia justitiae, non abs re erit, si aliqua generatim praemittamus de usu legum civilium in materiis theologicis.

1°. Accurate videndum est quonam ex duobus modis, quos diximus, procedat lex: an definiendo et stabiliendo dominium vel an impediendo dominii jam habiti translationcm. Circa priorem modum ordinarie magna habetur theologoruin concordia; non item circa alterum, in quo olim, et etiam modo, non pauca controversiae obnoxia sunt.

Leges, jura definientes, ordinarie ante omnem judicis sententiam obligant iu conscientia, aliae autem leges frequenter postulant legis applicationem per judicem.

Leges de translatione dominii impedienda sunt plerumque, ut dicere solent, odiosae; limitant enim et moderantur jus naturale, quod per se habemus, libere transferendi in alios rerum nostrarum dominium, ideo sunt strictae interpretationis, et obligationem non inducunt nisi moraliter certae sint: sen pro his legibus in dubio standum in favorem libertatis. Ha Laymann, distincto diverso gradu obligationis quam lex inducere posset, secundum quod actum irritet antequam per judicem fuerit applicata, aut non nisi postquam applicata fuit, sequentia tradit: »Si neque ex materia legis, neque ex verbis quibus legislator usus est, satis appareat, mentem ejus fuisse, actum etiam in foro conscientiae (ante sententiam) irritum reddere, adeoque perseverante dubio, posteriorem (quod non obliget ante

sententiam) tamqnam benigniorem legis sensum praeferendun; essequot; Eadem est Suarezii doctrina ^). Et quamvis forte aliquis nobis objiciet hoc pro omni lege valere quod, si sit dubia, non obliget; respondebimus quod magis tamen haec regula urgeat pro legibus impedientibus translationem dominii jam habiti. »Verba legis rigorose pensanda sunt, ait Suarez, et stricte semper sunt interpretanda, quia materia est odiosa.quot;

2°. Per se et generatim supponendum est et tenendum — nisi de contrario constet — legem civilem actus civium moderantem, effectum sunm non intendere nisi per applicationem judicis. Verissime enim a P. Lehmkuhl dictum mihi videtur: »Leges hodiernae fere turn tantum actus civium videntur regere velle, quando publico juri per recursum ad judicem subjiciuntur ¹). Notet autem lector hoc dici de actibus civium; si enim agitur de rebus earumque dominio, ut mox videbiimis, mens legislatoris non raro evidens est, quod absolute et ante omnem recursum ad judicem obligare voluerit.

8°. Quamvis leges ut vim suam obtineant, non indigeant populi acceptatione, cum earum obligatio nnice ex recte adhibita suprema potestate Principis oriatur; fit tamen interdum ut de facto non accep-tentur, vel saltern ut ex integro non acceptentur. Tunc oriri potest consuetudo contra legem, quae si debito tempore et modo extiterit, vim legis afficit et immutat. Hujus consuetudinis ratio coram tribuna-libus non habetur, qnum ibi valeat principiura; «Gewoonte geeft geen recht, dan alleen wanneer de wet daarop verwijstquot; ²). Sed si leges applicandae tantum sunt in interno foro, ad tales consuetudines omnino attendendum videtur, tum quia homines in hoc casu omnino ex bona fide procedunt, putantes licita esse, quae passim fieri etiam atimoratis vident, tum quia solent homines in contractibus ineundis has consuetudines supponere, tum quia aequum non est ut unus tantum vel pauci pondus legis ferant. Sic ut exemplo rem declarem, apud nautas nostros, in quibusdam saltern partibus, viget usus sibi appropriandi funes veteres usu tritos, cum a domino navis novi apponuntur ³). Nautae sic agentes inquietandi non videntur, donee per iteratam legis applicationem a parte judicum haec consuetudo tollatur. Usus enim

taiium funium veluti pars stipendii considerari solet; vel saltern ex tacita domini concessione ipsos occupant.

4°. Multa legis positivae praescripta, etiam in materia justitiae, passim a vulgo ignorantur. Hie ergo hominibus callidis oceasio se offert decipiendi simpliciores, quibus recursus ad judicem forte etiam non patebit. Cogitate de homine impellente alteram ad ineundum secum contractum lege civili irritum, quem vulgus passim putat esse validum. Iniqua sane est haec agendi ratio, nec talis a resarciendis damnis in foro conscientiae oxcusabitur, utcumque judex ipsum ab omni solu-tione liberaret. Hujusmodi agendi modus etiam spiritui legis contrarius est, quae de conventionibus dicit; vZij moeten te goeder trouw worden ten uitvoer gebrachtquot; \'). Si errorem suum coram judice possit probare, hic ad invalidandum contractum vel ad ad jubendam damni repara-tionem procedet, sicut faceret in errore facti. »De wet spreekt van dwaling, zonder onderscheid te maken tusschen dwaling in het recht en die omtrent feiten. Men mag daarom aan de eerste gelijk gevolg toekennen als aan de laatste, en men zal aan gene dat gevolg wel niet kunnen ontzeggen op grond, dat ieder verondersteld wordt de wet of het recht te kennen; eene veronderstelling, die, in zich zelve dwaas en met de werkelijkheid in onmiskenbaren strijd, gelukkig nergens door onze wet is uitgesproken ¹).quot;

Interdum ipsa lex bonam fidem requirit, puta in acquirendo rem per praescriptionem, ad quam requiritur ut per tempus aliquod rem possederis, bona conscientia opinans esse tuam. Hic error facti vel juris esse potest. Facti error erit, e. c. si rem a minorenni acceperis, putans ipsum a tutore facultatem donandi habere; juris autem error tunc habebitur, si acceperis, nesciens minorem contractum validum inire non posse sine tutoris assensu.

Disputatur a doctoribus an ilia bona lides, quam lex civilis requirit, stare possit cum ignorantia juris⁸). Quid mihi videatur, paucis dicam. Generale principium in jure est legem civilem obtinere totam snam vim per ipsam ejus promulgationem et elapso tempore in ipsa lege requisite, licet a multis fuerit ignorata. »Men kan zich op de onbekendheid (met de wet) niet beroepen, omdat voor ieder de wet verbindende is uit kracht van hare afkondiging, en hare werking een

gevolg van het tijdsverloop, waarin zij geacht wordt bekend te hebben kunnen zijn, maar die verbindende kracht en die werking van hare werkelijke bekendheid of onbekendheid onafhankelijk isquot; \'j. Et sane legislator aliter vix agere potest; non enim attendere potest ad illa quae sunt per accidons; et vix aliqua lex civilis consisteret, si non obligaret nisi sit ab omnibus passim cognita.

Et tarnen ab altera parte absurdutn est exigere ut de facto leges passim ab omnibus cognoscantur. Media via incedendum mihi videtur in foro conscientiae, juxta doctrinam Laymann: »Ad usucapiendum, ait, rcquiri quidem bonam fidem theologice, id est, bonara conscientiam, sed earn non sufflcere, si adsit mala fides civiliter, id est, quae vitium aliquod ex lege habet. Sed limilanda est communis doctrina: I. nisi sit ignorantia seu error juris dubii, seu circa quod diversae sunt doctorum probabiles opiniones, lalis enim ignorantia possessorem bonae fldei impedire non debet, quo minus usucapere possit II. Si ignorantia juris civiliter inculpata censetur, puta in milite vel rustico non habente copiam consultoris, sicuti probabiliter docet Molina, et non improbat Lessius. Nam ideo legum civilium latores juris ignorantiam in com-modis acquirendis prodesse nolunt, ut desidia evitetur et homines ad legum scientiam excitentur ¹). Pro foro ergo conscientiae in singulis casibus perpendendum est an homo, de cujus jure acquirendo agitur, tali processerit prudentia, quae pro ejus statu postulatur; quod si fecerit, juris ignorantia ipsius bonae fldei obstare non debet. Videtur haec esse aequa legis interpretatie.

5°. In civilibus legibus applicandis pro foro conscientiae attendendum etiaiu saepe est, intra quos limites pro bono communi vero utiles sint; eatenus enim lex quaevis vim legis obtinet, quatenus bono communi vore inservit; si autem ulteriüs urgeatur, tyrannica forte videri posset. Ut rem illustrem exemplo. Erat antiquitus lege sancitum ne quis, sine insinuatione apud judicem, donaret ultra 500 solidos; si quis secus fecisset, invalida erat donatio quoad excessum. »Adverte tamen, ait Lessius, eum cui ultra hanc summam donatum est, posse retinere, nisi a donatore vel ejus haeredibus repetitur; quia leges non intendunt obligare donatarios, tit sponte restituant {hoe enim non pertinebat ad commune, honum), sed ut restituat, si donator vel ejus haeredes velint; non enim reddunt donatarium inhabilem, sed tribuunt

donatori potestatem pro arbitrio repetendi; quaradiu ergo non repetit, possunt retinere; silenti enitn et volenti non fit injuria. Nee refert, etiamsi donator ignoret se posse repetere; quia donatarius non tenetur id illi dicere cum suo incommodo; sed potest retinere rem, donee aliunde resciscat et repetatquot; \').

Ratio petenda ex supra dictis, juxta quae leges ferri tantum possunt ob bonum commune; ac proin obligant solum in quantum bono communi vere utiles sunt. Quare theologo non nuda littera legis, sed etiam ejus materia est consideranda ejusque necessitas ad commune bonum.

LX. Ex docirina theologorum de vi praescriptionis legalis eluddatur reipublicm potcstas determinativa proprietatis.

Hisce generatim de legibus civilibus in materia justitiae annotatis, agendum est de potestate, quam habet respublica, determinandi et etiam statuendi pro bono communi, civium jura et dominia.

Solent antiqui doctores, de quorum doctrina in hoe opusculo sumus solliciti, de hac potestate agere, occasione quarundam disputationum, puta ubi agunt de vi praescriptionis civilis vel de jure in thesaurum inventum. Sed ex his, quae in quaestionibus magis particularibus tractandis habent, possumus generatim colligere quid ex ipsorum mente de potestate determinativa proprietatis tenendum sit. Sumamus ergo materiam obviam, de praescriptione. Nomine praescriptionis (acquisitivae) intelligitur titulus ille, quo per possessionem temporis a lege designati et cum conditionibus ab eadem lege requisitis, acquiri dicitur dominium alicujus rei vel juris, quod dominium vel quod jus ante illam possessionem penes alium dominum erat. Appellatur Latine praescriptio, quia adversus priorcm dominum, intentantem civilem actionem ad recuperandam rem suam, possessor opponit titulum possessionis tempore definite; quae oppositio sen def\'ensio nomine communi appellatur exceptio seu praescriptio; sic enim vocantur in jure ea quae reus opponit adversus actorem ut ei respondeat. Hinc Tenullianus aliquem suum celeberrimum librum inscribit; de prae-scriptionibus adversus haereticos, hoc est, de iis quae catholici opponere possunt haereticis litem intentantibus contra religionem catholicam. De hac praescriptione inquisiverunt theologi, an per ipsam revera dominium transferatur, et ex quo jure id fiat.

Et post aliquam controversiam in scholis agitatam saeculo XIV et XV, tandem ab omnibus ut scommnnis et vera sententia admissa est, praescriptionem legit imam pro utroque foro juvare et liberare ab onere restituendi atnplius rem semel praescriptamquot; ■j.

Dominii translatio in praescriptione non fit immediate jure naturali. »Ratio naturalis dictat expedire ad bonum publicum, quod praescriptio habeat vim applicandi dominium; hoc tamen debet lege huntana imluei, quia possunt esse multae circuinstantiae in quibus id non expediat; et aliquando posset fortasse in aliqua republica magis expedire, quod praescriptio non haberet tantam vim.quot;

Lex romana manifeste intendebat per praescriptionem transf\'erre dominium in possessorem praeseribentem; definiebatur enim in jure: adjectio seu acquisitio dominii per continuationem temporis lege definiti. Erant qui docerent banc legem esse poenalem, et per ipsam privari priorem dominum re sua, quia segnis fuerat in ipsa conservanda.

Sed a juristis et tbeologis ex ipsa lege confutabantur, quatenus haec ratio ut sola et praecipua forte assignatur; nam ut recte scribit Laymann: Beneficium praescriptionis ob bonum publicum introductum est, duabus de causis (ut ipsae leges loquuntur). 1°. Ne diu et fere semper quarundam rerum dominia incerta essent; aliquis finis litium esset; ne possessores prope immortali timore teneantur. 2°. Ut hoc ratione segnities ac desidia hominum acuaturquot; ¹).

Non ergo primaria fuit intentio legislatoris punire negligeutiam dominorum. Itaque legislator ex facilitate puniendi hie non procedit, sed ex alia: Quaenam haec est? Respondet De Lugo: »Lex humana potuit ob bonum commune facere quod possessor vere acquireret dominium, cum ejusmodi potestas in principe humano ab omnibus concedatur; de facto verba legum talem intentionem significaro videntur, atque hoc modo fieri expediebat ad commune bonum ²). En itaque potestas de qua hie quaerimus, quatn ut verissime teslatur De Lugo, ab omnibus in Principe reipublicae adesse conceditur. Imo, quod gravissimi sane momenti est, vis praescriptionis ab ipsa Ecclesia saltem indirecte, sed indubie agnoscitur in jure canonico: C. de praescripiionibus, quod ex coneilio universali Lateranensi IV transsumtum est³). Ibi quidem directe improbatur quorundam opinio,

quod etiam possessor rnalae fldei possit praescriptione rem suam facere. Yenun additur: »[Jnde oportet ut qui praescribit, in nulla temporis parte habeat rei alienae conscientiamunde merito eolle-gerunt Doctores bonae fidei possessores proprietatem acquirere; et quum hoc totum fluat ex potestate determinativa proprietatis, quae est penes Principem, etiam haec indirecte a concilio fuit agnita.

Verba legum liodiernarum, non secus ac juris romani, clare indicant legislatoris mentem conferendi per praescriptionem rei dominium. Eigendom van zaken kan op geene andere wijze worden verkregen dan door... verjaring Verjaring is een middel om, door het verloop van een zekeren bepaalden tijd en onder de voorwaarden bij de wet bepaald, iets te verkrijgen of van eene verbintenis bevrijd te wordenquot; ^!j.

Quapropter hodiernus legislator, aeque ac romanus, utitur potestate illa proprietatis determinativa; et ideo hujusmodi leges eamdem vim habent quam romanis legibns adscribebant prisci theologi. Ipsis autem adscribebant vim in foro interno, etiam ante judicis sententiam. »Leges decernentes praescriptionem non solum dicunt dominum antiquum non audiendum (quod ad externum forum refertur). Sed expresse dicunt, possessorem fieri dominum, acquirere dominium et alia hujusmodi, quae aliquid operantur etiam pro foro inlerno, sicut operantur leges Ecclesiasticae etiam in foro interno, quando dicunt habentem tale impedimentum invalide profiteri (in ordine religioso) vel non recitantem (horas) debere restituere aut nou facere fructus suosquot; ¹).

Scholion T. Auctores aliqui vim praescriptionis ad transferendum dominium rei legitime possessae, explicant per praesumtam derelic-tionem rei a parte domini. Sic Troplong: »La préscription prend sa base dans le fait de riiomme, dans la possession de celui qui acquiert, et dans une présamption de rcnonciation, chez celui qui négligé sa proprióté.quot; Haec tamen explicatie non videtur esse sufflciens; saepe enim praescribitur res ignorante domino; tune ergo supponi non potest illam dereliquisse, sicut etiam si dominus bene noverat rem suam fuisse deperditam, sed ipsam sedulo quaesivit, invenire vero non potuit. In bis casibus dici vel praesurai non potest rem suam dereliquisse dominum; et nihilominns ex omnium sententia vere per praescriptionem dominium transit ad possessorem bonae fidei.

Eestat ergo ut cum scholasticis posterioribus illam explicemus per reipublicae potestalem determinal ivam proprietatis. Audiatur Sotus: »Etsi vulgo non. alia praescriptionis causa circumferatur, quam culpabilis domini negligentia; si jura tarnen et rationes consulas, non haec est potissima, sed certe bonum publicum, ut certa sint dominia et error longi temporis tollatur et tranquilla sit rerum possessiequot; ¹).

Antiquiores scholastici, imo vel ipse S.Thomas, qui, quantum vidi, bis obiter de vi praescriptionis agit, illam per praesumtam negUgentiam explicant. Haec praesumta negligentia, ut rite advertit Laymann, aliqna quidem ratio est, sed non sola et non praecipua.

Caeterum, quod diximus per praescriptionem transferri dominia; hoe tantum verum est, quum talis sit intentio legis. Interdum enim lex non intendit per praescriptionem conferre jus, sed solummodo extinguere actionem ad rem in foro externo revindicandam, ut apud auctores de his rebus magis in particulari agentes, videri potest. Sane praeclari jurisconsult!, inter quos Pothier²) censent, in praescriptiouibus liberalivis sen extinctivis, mentem legis non esse conferendi dominium praescribenti, sed tantummodo extinguendi actionem civilem pro illo, cujus creditum (inschuld) praescribitur.

Quid de his pro foro conscientiae tenendum sit, videtur recté determinasse Cl^mus van Egoren ³) ad cujus doctissimos fasciculos lectorem remitto.

Scholion 11. Videtur mihi ex dictis consequi sine limitatione admitti non posse, quod scribit R. P. Konings ⁴). »Non immerito forte quis contenderet hodiedum in plerisque regionibus civiles leges omnes mere poenales esse, earumque proinde violationem sine peccato fieri, nisi eas violando simul violos legem vel divinam vel ecclesiasticam.quot; Hoc sane dici nequit de civilibus legibus plerisque, determinativis dominii, quae quidem officium strictae justitiae imponunt conscientiae. Pro his certé non valet argumentum ejus ex atheismo moderni legislatoris desumtum, »qui, paganis pejor, Deutn, etiam omnis obligationis auctorem, ue agnoscit quidem.quot;

In his enim legibus legislator modernus non multum innovavit, sed voluit pleraque conservare jura, qualiter extabant in jure romano

et cousuetudine tenebantur a populo, ante magnam Grailiae pertur-bationem ¹). Atqui sub jure veteri tenebant theologi has legos obligare in conscientia, ut vidimus.

Ob comraune bonum, propter manifestam aequitatem, ad procurandain certitudinem dominiorum, ne lites nimium multiplicentur, lex civilis per praescriptionis insütutum transfert dominium. Verum indieatan rationes saepe etiam militant in aliis materiis. Potest itaque in his legislator uti sua potestate deterrainativa, et de facto frequenter usus est; quapropter hae leges eandem vim habent ac lex praescriptionum.

1°. Praeter jus praescribendi, concedit lex possessor! bonae fidei: »dat hij tot op de gerechtelijke terugvordering de vruchten geniet, welke de zaak oplevertquot; ²). liens legis sine dubio est possessorem constltuere vere dominum illorum fructuum, ita ut, vero proprietarlo postea deteeto, ad nullam teneatur restitutlonem. Derogatur ergo per banc legem notlssimo principio, quod res fructiftcet domino. An haec dispositio aequa censeri debet? Communins aequam ducunt theologi non secus ac praescriptionis legem. Si onim possessor fldei bonae fructus rei, quain sincere suaui putat, postea cogeretur restituere; ex sua possessione damnum pati posset in bonis propriis, quandoquidem forte mlnores sumtus fecisset, si non fuisset in possessione talis rei. Unusquisque etiam merito timeret uti fructibus rerum suarum, quoniam postea forte cum damno suo reperiet, quod, quae consumpsit, sua non erant; et sic vixit ex alienis bonis, ubi judicabat rebus suis uti. Ut ergo omnes homines pacifi.ce fruantur bonis, quae bona conscientia sua esse judicant, recte fuit statutum, ut possessor bonae fidei fruatur fructibus rerum, quas suas esse credit. Hac ratione motus fuit Gallicus legislator; »Le possesseur de bonne foi, croyant que la chose lui appartenait, a joui des fruits comme d\'un accessoire de sa propriété; on ne peut lui imputer aucune faute, et ce serait le punlr

en le forcant a restituer ce qu\'il n\'a peut-être plus ¹j. Ex his patet non ideo a theologis recentioribus hanc legalem dispositionem appro-bari, unice quia reperitur in Codice Gal lico, sen Napoleonico, vel propter difficultatem. computandi quantitatem restitutionis ^J); sed quia aequum est et ad bonum commune conducens, quod possessor bonae fidei fruatur commodis rei a se bona fide ut suae detentae. — Negare tamen nolo probabilitatem sententiae, quae dicit fructus nondum consumlos esse restituendos.

2°. Ususfructus quern parentes habent bonorurn suorum filiorum, qui aetatem viginti annorum nondum compleverunt.

Conceditur parentibus usus fructus bonorum, quorum nudum dominium est penes filios sues, quatndiu aetatem annorum viginti hi nondum corapleverint vel non fuerint matrimonio juncti ²). Hunc usum fructum legislator extendere noluit usque ad majorennitatem, ne forte parentes propter avaritiam abuterentur jure, quod ipsis est concessum, impediendi filiorum matrimonium ³). Sed etiam ante aetatem viginti annorum filiis jus est naturale ineundi matrimonium, a quo ob avaritiam parentum possent injuste impediri, quapropter haec legalis dispositie aliqua incommoda non spernenda secum ferre videri posset. Non tamen haec adeo magna revera sunt, ut lex debeat iniqua dici. Sunt enim casus rariores quod parentes, ob lucrum non magni momenti, impediant filios ab utili ipsis matrimonio. Generatim autem decens est ut parentes habeant aliquam utilitatem ex bonis filiorum, qui adhuc sunt sub ipsorum postestate, atque cum ipsis ordinarie vivunt. Suppone enim patrem nulla habere propria bona, filios autem, ex praemortua matre divite vel ex legato, bonis omnibus abundare; nonne filii ex pietate patri debita, obligarentur ipsi tribuere, quae ad convenientem statum ducendum necessaria forent? Quod ipsi ob infirmam aetatem facere nondum possunt, supplevit pro. ipsis legislator, concedendo parenti usumfructum bonorum filiorum suorum cum onsre tamen ferendi sumtus pro educatione necessaries ⁴).

dominorum praediorum vicinorum \'). Haec non solum aequa, verum etiam adeo necessaria sunt pro ordine publico, et ad praecavendas interminabiles lites, ut de ipsarum justitia et vi obligandi nemo sapiens dubitet.

4°. Haeredes a lege designati. Quaeritur an quis sine injustitia haereditatem vacantem oecupare possit.

Legislator quovis tempore amplissime usus est sua potestate deter-minativa proprietatis in statuendis regulis, juxta quas üet successio ab intestato, in bona defunctorum ¹j. Quod lex vere intendit transferre dominium bonorum defuncti in haeredes ab ipsa assignatos, patet ex

Vides quod lex eandem attribuat vim successioni quam attribuit praescriptioni; eisdem enim verbis utitur; imo eadem phrasi confert dominium turn per praescriptionem turn per successionem. De uno tantum haerede legali quaedam obscuritas est.

Inter haeredes ab intestato etiam ipsa respublica numerari videtur, a. 879. »Bij gebreke van bloedverwanten en van eenen overblijvenden echtgenoot vervallen de goederen aan den staat.quot; Haeres tamen reapse respublica non est, sicut apparet ex a. 576, ubi talis haereditas quasi bonum vacans, dicitur esse reipublicae ²). Exinde concludit cl. Marres: «Qui igitur res haereditatis vacantis, antequam fiscus possessionem illius, decreto judicis, adeptus sit, occuparet, non alterius jus strictum violaret, neque \'justitiam strictam laederet, sed obedientiam tantum justae legi civili debitamquot; ³]. Idem, licet cum aliqua haesitatione, doeuit Auctor quidam Belga in periodico Nouvelle Revue Ihóologique ⁴). Oppositam sententiam ego olim tradidi⁵) et mihi assentitur P. Aertnys ⁶). Possem pro conflrmanda mea sententia provocare ad professorem Gandavensem Laurent, qui occupationem haereditatis derelictae vocat furtum, sed non invoco ejus autoritatcm; ex principio enim quod non valet in lege nostra, procedit, quod status sit proprietarius omnium

rerum, quae non sunt privati dominii, quare jnxta ipsum res nullius oecupari non potest, nisi ex coneessione status. Concede itaque quod, saltern in jure Neerland ico, status relate ad talem haereditatem non habet jus in re; sed contendo ipsum ex disposltione codicis, habere jus ad rem. Atqui violando jus ad rem etiam laeditur stricta just;tia. Quod autem jus ad haereditatem derelictam liabeat, patet ex a.a. 576, 639 et 640. Hoe ita declaro.

In art. 576 legitur: »de zaken van dengene, die zonder erfgenaam overleden is, behooren aan den staat.quot; Atqui verbum behooren sine dubio indieat aliquod jus, imo per se significat jus in re. Tarnen ex a. 880 liquet quod status non potest adire haereditatem sieut alii. Isti streden van rechtswege in het bezit; dum »de staat moet zich door den rechter doen in \'t bezit stellen.quot; Ergo ante judicis decretum status non habet jus in re, imo nee rei possessionem. Quomodo haec conci-liantur? A-Sserendo quod status non quidein jus in re, sed jus ad rein habeat. Accedit quod alii omnes ex lege incapacesquot; sunt talis haereditatis occupandae. Nemo enim proprietatem acquirere potest nisi modis indicatis in art. 639, inter quos etiam occupatio numeratur; sed ex art. 640 hoc jus occupationis se extendit solum ad «roerende zaken, welke aan niemand toebehoorenquot; dum a. 576 dieit quod haereditas derelicta ^toebehoort aan den staat.quot; Haec ergo, eliamsi solummodo constaret rebus mobilibus, exeepta est ab occupationis jure.

Neque haec legalis dispositie impeti potest ex eo, quod forte iniqua esset et jura reipublieae ultra debitos liraites extendat. Si quis enim intestatus moritur et sine haeredibus legitimis, nemo ipsi magis conjunctus generatini censeri potest quam status, cujus membrum est, et qui curam ejus gessit, sicut observat Taparelli¹).

Sed insuper est haec legalis dispositie inducta ob commune bonum. Est enim ordinarie valde difficile scire in multis casibus, an quis reapse habeat haeredes legitimos neene. Idee ergo lex generatim vetat, ne quis occupet quamcunque haereditatem, et jubet judicem sollicite inquirere; qua inquisitione facta et nullo haerede detecto, aequum omnino est ut haereditas transeat in reipublieae dominium.

Disputant inter se doctores, utrum spectato solo jure naturae, injuste agat contra auctorem et editorem libri vel similis rei, quicunque illum

typis editum, sine consensu auctoris vel primi editoris, denuo praelo committat, atque ex hae nova impressione lucrum quaerat

Si quaestio in abstracte, sine respectu ad legem positivam, spec-tatur, affirmans sententia mihi videtur probabilior. Hoe tarnen jus naturale indeflnitum non est. Sapienter ergo lex civilis limites hujus juris deiinivit, et ita strictum et indubium jus constituit, quod sine injustitia et restitutionis onere violari non potest. Quare jure merito a D. van Egeren impugnatur sententia professoris Monasteriensis Friedlioff, docentis has leges esse mere poenales. Ipsa enim lex clare statuit jus auctoris; »liet recht om geschriften.... door den druk gemeen te maken komt uitsluitend den auteur en zijn rechtverkrijgenden toe. Het auteursrecht van door den druk gemeen gemaakte werken duurt vijftig jaren etc.¹).

Quaesitum etiam fuit an auctori competat jus impediendi, ne opus suum, jam typis editum, in alienam linguam vertatur; sed hoe, ubi jus positivum non aiiter statuit, negandum mihi videtur. Opus enim in alienam linguam versum, non potest dici simpliciter foetus laboris primi auctoris, saltem in quantum hie liber spectatur ut est objecturn commercii ²).

LXII. Quid communiter doceant theologi de thesauro reperlo in alieno fundo, unde apparet similes leges ohligare, non expectata judicis sententia.

Aliquid uberius de lege, conferente domino fundi, jus aliquod in thesaurum, ab alio ibidem repertum, dicere placet, quia recentiori tempore nonnulli auctores nostrates de hoc jure dubitarunt. Exinde apparebit etiam magis, quamnam vim communiter auctores attribnerint civilibus legibus, quae sunt determinativae proprietatis.

De thesauro haec habet codex; De eigendom van eenen schat behoort aan dengenen, die hem op zijn eigen grond gevonden heeft. Indien de schat op den grond van een ander gevonden wordt, behoort de eene helft aan den vinder en de wederhelft aan den grondeigenaar ³). Utitur codex verbo behoort, quo in similibus legibus utitur; quaprop.er

eadem vis huic articulo attribuenda est ac aliis legibus supra memoratis: praescriptionis, possessionis, successionis haerediiariao, juris auctorum etc.

De hoe articulo tarnen ita scribit P. van der Velden 0. M. »Dispi.tari potest, an lex, quatenus est determinativa sou translativa domir.ii, immediate pertineat ad forum et mediate ad conscientiam, an contra: i. e. an proxime lex fori sit an conscientiae. Stricte loquendo, dici potest quod verbum Pertinet (behoort) in textu subintelligendum relinquat: Si caut-a ad judicem defcratur. Immo de eo ne dubitari quidem potest; sed adversarii vim verbi eo extendunt, ut jam ante sententiam sen judicialem legis applicationem dominium, ipso facto inventionis, pro media parte translatum sit in dominum fundiquot;

Auctor responsorum ad quaestiones Euraemundenses censet hujusmodi legibus obedientiam quidem deberi; sed si forte non observentur, justitiam strictam non laedi, quapropter ad restitutionem non obligandum thesauri inventorem in alieno fundo, qui dimidiam partem domino fundi non concessit, sed eutn integrum sibi servat²).

Opinionem oppositam unice probabilem videri colliget forte lector ex omnibus, quae hucusque disputavimus.

Et ut omnis confusio praecaveatur, advertendum est ex supra dictis, duplicem potestatem esse distinguendam penes rempublicam: alteram quae immediate versatur circa bona et jura civium: alteram quae ipsos civium actus attingit, eos irritando, et impediendo ne transferant dominium. Hae ultimae leges, ut in sequenti paragrapho magis explicabitur, frequenter non obligant nisi post judicis sententiam, et inquirendum nobis erit an et qualis vis hujusmodi actibusquot; insit, antequam causa ad judicem transferatur.

Sed priores leges, ex communi doctorum sententia, quae ipsas res seu jura pro objecto habent (intelligendo si aequae sunt) obligant ante quamcunque judicialem decisionem, adeo ut retinens e.c. dimi diam thesauri partem, vere flat detentor rei alienae, ac propterea ad restitutionem damnandus in conscientiae foro, sicut ille, cujus res legitime ab alio est praescripta, furatur, si illam sibi clam surriperet. Haec profecto in sacro tribunali a confessario applicanda sunt juxta prudentiae regulas, quas theologi tradunt in tract de Poenit. pro monendis poenitentibus, qui sunt in bona fide. Hie tantum quaerimus,

quid objective verum sit. Esse communem doctorum sententiam, quod ad dominum fundi pertineat dimidia pars, breviter ostendendum est.

Jam ipse S. Thomas quaestionem attigit. »Cirea res inventas, ait, distinguendum: quaedam enim sunt, quae numquam fuerunt in bonis alicujus, sicut lapilii et gemmae, quae inveniuntur in litore maris; et talia occupanti conceduntur; et eadem ratio est de thesauris, antique tempore sub terra occultatis, quorum non extat aliquis possessor: nisi quod secundum leges civiles tenetur inventor dare medietatem domino agri, si in alieno agro inveniaturquot;

Ubi nota 1° quod juxta S. Thomam per se thesaurus foret primi occupantis ex jure naturali; 2° quod tamen tenetur dare domino agri dimidiam partem vi legum civilium; 3° quod jus romanum, quod respieit S. Doctor, idem plane habet circa thesaurum ac codex noster. Ergo.

Ad haec verba S. Thomae annotat Cajetanus: »Jura civilia obligant etiam in foro conscientiae; et lex de inventis thesauris in alieno agro non est poenalis, ut expectet sententiam judicis, sed de proprietate rerum statuens; et jam dictum est quod proprietas rerum est a jure positivo (sc. jure gentium ut veteres loqui solent) ideo ubi ilia lex imperialis robur legis obtinet, inventor thesauri in alieno solo tenetur in foro conscientiae servare illamquot; ¹).

Doctrinam Cajetani laudat et sequitur Molina. »Observat optime Cajetanus et post eum Navarrus, quum ejusmodi leges poenales non sunt, sed solum ex quadam aequitate statuunt circa comparanduvu dominium thesaurorum inventorum, vim habere in foro conscientiae ante latam sententiam, ita ut inveniens casu thesaurum in loco alieno teneatur dimidium domino loci, in quo fuit inventus, restituere, nulla expectata sententiaquot; ²).

Lessius de eadem lege haec scribit: »Est servanda in foro conscientiae, (Hani ante ommm judicis sententiam. Ratio est quia haec dispositie juris, non poenalis est, sed definitiva proprietatis rerum, ut recte Navarrus et alii passimquot; ³).

Non aliter De Lugo: »videntur istae leges (de thesauro) in con-scientia obligare ante omnem sententiam judicis: et idem dicendum

est de similibus legibusquot; ¹). Ex eo quod De Lugo adhibeat verbum »videtur,quot; nor nisi cavillator arguet quod firmus non haesit in hac sententia. Saepe enim vir modestus sic loquitur nbi nihil dubitans est; sed praeterea dixerat paulo supra; »istae leges servandae sunt, prout fuerint in usu: non potest enim negari, quod leges potuerint jusias oh causas impedire inventori acquisilionem dominii et thesauros aliquibus applicare\'). Si ergo forte cardinali De Lugo dubium aliquod fuit de ista re. non dubitabat ob defectum potestatis in legislatore, sed quia forte liaee lex non ubique esset in usu. Et reapse olira jura particularia hac in re aliquautum recedebant a jure romano, sicut ex Molina patet.

lisdem fere verbis decernit Laymann ²) et tandem post hos omnes S. Doctor Alphonsus: »Ad dimidium praestandum domino inventor tenetur in conscientia etiam ante sententiam judids: ratio est quia jus positivum potuit hoc disponere, non obstante jure naturae, ob bonum commune ³).

Huic Sancto Doctori agmine veluti facto, adhaerent posteriores theologi, inter quos praecipue notandi sunt illi, qui non ex sola auctoritate, sed etiam rationibus accurate perpensis, sententias morales definire sclent ⁴).

Non tantum homo juris et dominii habendi capax est, verum etiam juris acquirendi facultatem habet per actus sues liberos, habetque facultatem juri acquisito vol oblato renuntiandi. Hujusmodi actus

Ballerini, t. 1, n. 576. De Ankibale, L. 11, n. 137. Leiimkuhi., t. 1, ii.913. Van Eceregt; , Fiitc. X , ii.2d6. Marrks, t. J , ii. 231 , Aerinys, 1.1, n. 265.

quibus jus acquirit vel eidem jam habito vel oblato rcuuntiat, vocantur actus juridici: rechtshandelingen. Describuntur a Diephuis sequent! modo; «Rechtshandelingen zijn handelingen, dienende om door de daarin gelegen wilsopenbaring voor iemand een recht te doen geboren worden, of een bestaand recht te wijzigen of te doen eindigen.quot;

Ad hanc definitionem declarandam opportune addit non quemvis actum, unde forte jus aliquod oritur, dici posse juridicum; sed ad hoc necesse esse ut agens intendat per hunc actum jus acquirere vel eidem renuntiare. »De strekking om, hetzij op zich zelf, hetzij in verband met iets anders, zoodanig rechtsgevolg te bewerken, behoort tot haar wezen; intusschen is niet al wat, niet elke handeling die zoodanig rechtsgevolg heeft, eene rechtshandeling (sic ex actione injuste damnifleante, alteri, qui laeditur, nascitur jus ad restitutionem obtinendam; actio tamen damnifleatrix non vocatur juridica: eene rechtshandeling) dat gevolg moet haar doel, zij moet daarom verricht zijn en door den in haar gelegden wil die werking hebbenquot; ¹).

Exinde facile intelligitur quid sit lex irritans seu invalidans: est scilicet lex qua impeditur, quominus ex tali actione oriatur jus quod, agens in actu ponendo intendit obtinere, vel extinguatur jus cui vellet renuntiare, adeo ut actus ille, quamvis de facto positus, juridice tamen sit ac si non positus fuisset, atque adeo infectus sit.

Lex proinde irritans omnino a proh\'ibente seu poenali distinguenda est; haec per se efficit ut ille qui actum ponit, illicite agat; lex autem irritans, qua talis, actum illicitem non facit, sed infecundum nulliusque effectus.

Ut haec, quae sunt in theologia et jurisprudentia summi momenti, melius intelligantur, advertendum est legem variis omnino modis actum humanum attingere posse; quod quutn egregie fuit explicatum a Laymann, ejus doctrinam paucis refero. Quinque ferme modis accidere potest, ut lex humana contractum vel quemvis alium actum improbet. Primo, si lex actum nee prohibeat, nee infinnet eive resistat, sed solum non assistat atque in foro externo nullam actionem tribuat. Sic jus romanum non assistebat pactis nudis, et lex nostra non assistit

contractui ex Indo \'). Potest secundo lex actum prohibere atque illicitum l\'acere, quamvis non impediat quominus ex ipso illicite posito, juridious effectus oriatur; habemus exemplum obvium in Ecclesiasticis impedi-mentis prohibenfibus tantum matriraonium; vel in contractu suhpoena quern sponsi ineunt. Hie ex lege Ecclesiastica prohibitus est ²); tarnen si fiat, validus est³) Tertio accidere potest, ut lex actum aliquen: per seipsam non infirmet, sed decernat infirmari posse per judicis senien-tiam. Exempla hannn legura plura extant in nostro codice civili, in illis actibns quos declarat annullabiles (vernietigbaar), quales sunt actus minorennium sine facilitate parentum aut tiitornm positi, actus quibus dolus vel violentia causatn praebuit etc. Hujusmodi actus si debito tempore non fuerint invalidati a judice, vel si opportnno tempore fuerint confirmati, sunt omnino validi, et imo eorutn executionem pro-curare debet judex si officium suum imploratur.

Lex actum per seipsam, non expectata judicis sententia, inflrmare potest, quam infirmationem vocare possumus, vocabulo theologis bene noto, latae sententiae, dum irrifatio, lüc tertio loco posita, dicenda foret sententiae ferendae.

Sed praeterea irritationes latae sententiae dupliciter intelligi possunt. »Est diligent er hie advertendum, ait Laymann, legem (per se, seu ipso facto) contractui duobus modis resistere eumque inflrmare posse: nimirum vel tantum civiliter vel etiam naturaliter. Tunc lex ipso facto inlirmare civiliter tantum dicitur, si relicta ejus obligatione naturali, neque impedita dominii translatione, actionem tarnen in foro externo non tribuit; imo per judicis sententiam contractum, juris quadam fictione, adeo infirmandum jubet (omni ejus effectu, fructu, quem contraliens inde perceperat, rescisso) ac si ab initio nullus, sive infectus fuisset.quot; Hie itaque est quartus infirmandi modus, quo nimirum fit ut actus juridicus pro foro civili nullum jus pariat.

Alter vero, isque in ordine nostro quintus, atque plenissimus infirmandi modus est, si lex contractum vel quem vis alium actum ipso facto et ante omnem judicis sententiam tam civiliter quam naturaliter irritum reddat, ut nullus inde effectus, ne in conscientiae quidem foro oriatur⁴).

propter sedulo notetur: a) ipsum omnino differe a primo. In primo enim lex negat omnem assistentiam; in quarto vero jubet judicem habere actum ut invalidum ab ipso momento quo positus est, et consequenter ad hoc jus dicere, b) dicit Layraann quod in quarto irrita-tionis modo lex non impediat dominii translationem; haec tamen translatio non est undequaque perfecta et absoluta; ratio est quia ille qui, propter hnjusmodi contractum nullum, bonum suum aliquod cessit, iterum illud tanquam indebité solutum per judicis officium repetere posset; hinc, ut postea videbimus, alii theologi banc translationem dominii propter contractum nullum factam, vocant infirmam et provisoriam. c) Potest generatim loquendo, ille qui ex contractu nullo aliquid debet, hujustnodi lege in suumcommodum uti. ItaSuarez:

j\'Semper verum existimo, esse licitum in conscientia, uti his legibus at irritandos actus, et eutn, qui ab aliqua obligatione vel promissione excusatur, vel rem aliquam per sententiam justam, secundum illam legem latam, obtinet, tuta conscientia rem obtinere, et a solutione obligationis excusari. Quia licet fortasse lex per se solam non tollat omnino obligationem naturalem, dat potestatem judici, ut omnino irritet actum, et consequenter tollat illam vol mutet rei dominium \').

d) Ille qui ex contractu, hoc quarto modo nullo, aliquid debet, potest rem debitam non solvere, etiam ante imploratam judicis sententiam ; absurdum enim foret ilium obligare ad rem tradendam, quam statim, implorato judicis auxilio, repetere posset.

e) Sed summi moment! est observatio quam Laymann ultimo loco apponit, nempe hunc quartum modum irritandi per se supponendum esse legi irritanti, nisi omnino constet legislatorem intendisse quintum. »Si neque ex materia legis, neque ex verbis, quibus legislator usus fuit, satis appareat, men tem ejus fuisse, actum etiam in conscientiae foro irritum reddere, adeoque perseverante dubio (etiam negative) posteriorem (i. e. quartum) tamquam benigniorem legis sensum prae-ferendum essequot;¹). Idem docet Suarez: »Verba legis rigorose pensanda sunt, et stricte semper sunt interpretanda, quia materia est odiosaquot; ²).

LXY. Svprirna auetoritas civilis habet potesiatem irritandi actus plenissime, etiam pro conscientiae foro.

Penes supremam auctoritatem civilem f\'acultatem esse f\'erendi leges, quae actus civium etiam absolute et plenissime intirment, nemo est qui neget; et contirmari potest haec doetiina ex recenti responso Sacrae Poenitentiariae. Lex quaedam Italica, li Maji 1806, statuerat ut creditores, loco monetae sonantis, tenerentur in solutionem accipere chartam sic dictam papyrnceam, et addebat clausulam: »haud obstante quocunque contrario conventionali pacto.quot;

De hac lege interrogata fnit S. Poenitentaria: »An simplex conditio adjecta in chirographo de restitntione non aliter facienda, quam in sonante pecunia, vim suam amittat, etiam in foro conscientiae, per sequentem legem civilem illam irritantem.quot; Ad hoc responsum fuit die 21 Januarii 1873:

Istae peculiares circumstantiae aliae esse non videntur\'quam condi-tiones, quae ad quamvis legem postulantur ut veram rationem legis obtineat vimque habeat obligandi.

Certe asserit Kesponsum civilem rempublicam habere potestatem irritandi etiam pro foro conscientiae pacta conventionalia.

Ex his consequitur quaestionem de obligatione legum irritantium civilium solvi non posse per praetensam impotentiam auctoritatis civilis ad irritandum, vel per generalem assertionem onmes civiles leges esse mere poenales. Attendi unice debet ad legislatoris mentem, an et quousque vere irritare voluerit, et an ejusdem lex habeat omnes condi-tiones, quas pro justa lege requirunt theologi.

Quaenam autem est legislatoris mens in legibus irritant ibus, etunde dimanat proxime tanta ejus potentia ad limitandam hominislibertatem, imo jus naturale quod habet libere disponendi de actibus et rebus suis?

Triplici de causa fit vel fieri potest actusjuridiciirritatio: 1° rationè poenae; 2° ratione commodi seu utilitatis personae particularis, cui lex ob peculiares rationes hunc favorem concedit; 3° ratione publici ordinis servandi et ob tutelam bonorum morum.

art 1^11,11 Fieri potest ratione poenae. »Aliquae leges irritantes, ait Suarez, poenales simt, scilicet, quae irritationem indueunt in odium alterius transgressionis, seu culpaequot; \'). Et exemplum obvium est in Ecclesiastico matrimonii imped i ment o quod vocant criminis, licet hoc tarnen non sit exclusive poenale.

Non crederem irritationes, quae occumint in codice civili, poenales esse. »In het Strafrecht, ait Opzoomer, treedt de maatschappij ter handhaving der zedelijkheid op, in \'t burgerlijk recht alleen ter handhaving van privaatrechten. Het strafrecht, een deel van het publieke recht, kan dan ook het opkomen tegen \'t onzedelijke niet aan een individu overlaten, wien het toevallig meer dan anderen gelroften heeftquot; ¹). Hinc videmus contractus ex dolo vel ex metu injuste incusso initos, solum irritos esse ad petitionem illius qui dolum vel violentiam passus est ²) quod absurdum foret si irritatie infligeretur in poenam dolosi vel violent! oppressoris. Patet ergo esse institutam in commodum illius, qui fraudem passus est.

Exinde consequitur bas leges irritantes non esse per se simul pro-hibentes; quapropter si quis init contractum a lege declaratum irritum, illumque exequitur, non peccat contra legem; verum se exponit peri-culo quominus privetur jure quod per talem contractum qunesiverat; et iste videtur esse sensus verborum: het is niet geoorloofd, het kan niet, het mag niet etc. quae in codice civili saepius occurrunt: Sc. significant aliquem haec vel illa facere non posse, si frui velit jure a lege concesso.

ad 2^um In exemplo allato contractus per vim et dolum initi, videmns quomodo lex interdum inducat irritationem propter ntilitatem alicujus personae, cui specialis protectio debetur. Gum enim aliquis ad contra-hendum fraude inductus, censeatur non plena libertate consensisse; omnino aequum est, ut ipsi per legem et decretum judicis detur facultas avertendi damnum, quod passus est.

ad 3^um Ordinarie autem inducuntur irritationes ad observandum ordinem publicum et ad tuendos bonos mores. Et quia publicus ordo legibus stabilitur, ideo saepe declarantur nulli actus qui legibus sunt contrarii. »I)oor geene handelingen of overeenkomsten kan aan de wetten , die op de publieke orde of goede zeden betrekking hebben, hare

kracht worden ontnomen\'¹¹). Probe lamen notandum est, quod ipse codex civilis in parficulari assignare solet actus juridicos qui bono ordini contrarii sunt et consequenter irriti. «Wanneer de bepaling van art. 14 op zich zelf te weinig bepaald en daarbij tegelijk te algemeen en niet algemeen genoeg is, dan kan zij ons ook tot geen zeker antwoord leiden op de vraag, of van eenige wetsbepaling kan worden afgeweken of niet; maar zullen wij dat antwoord moeten zoeken in de bijzondere wetsbepalinfjen, zoo op zich zeiven als met anderen in verband beschouwdquot; ¹).

Pro commodo lectorum adjicimus in nota praecipuos codicis articulos in quibus aliqui actus, utpote contrarii legibus et bonis moribus, de-clarantur irriti²).

Ex rationibus allatis propter qi:as a lege irritatie inducitur, manifeste colligitur potestatem irritandi reipublicae negari non posse. Ad rem Suarez: »Ad vitandas fraudes, et alia incommoda, saepe hoc est necessarium, et ideo, sicut data est reipublicae potestas praecipiendi, ita et irritandi actus. Item, quia pars communitatis est niagis reipublicae, quam sua et ideo habet operationes suas dependentes a repu-blica, quando tales sunt, ut in commune damnum vel bonum cedere possint, ergo caput reipublicae habet potestatem in membra sua, ut possit operationes eorum irritare, vel modum eis praefigere, sine quo invalidae sint, quoad morales effectus, qui per eas fieri possintquot;³).

LXVII. Per solum conlractimi in jure Neerlandica non obtinetur jus in re, sed tantum jus ad rem, sen quod idem est, contractus solus non efficit dominii translationem, sed creat obligationem [verbintenis) tradendi.

Triplex itaque est irritandi modus, sicut Laymann nos docuit: vel enim 1° lex non irritat ipso facto, sed concedit judici irritandi potestatem, qui, si non irritat, actus ab ipsa lege reputatur validus, vel 2° lex irritat ipso facto, sed civiliter tantum; nempe judex, si actus

B. W., 113, 174, 187, 1\'J5—1lt;I8, 2(14, 338, 384, 935, quot;.138, 1UU0, 1065, 1089, 1109, 1112, 1166, 1200, 1223, 1290, 1370—1 , 1530, 1672, 1984.

ad ejus forum, adducitur, ilium habet ut invalidum et ut infectum; sed si ad ejus forum non adducitur, habere potest vim aliquam et obli-gationem naturalem; vel 3° lex irritat civiliter simul et naturaliter; sicut videmus in matrimonio, contracto cum impedimento dirimente.

Hue ergo quaestio reducitur quonatn ex illis irritandi modis, civilis legislator in casibus particularibus usus fuit. Sed antequam ad hanc quaestionem responderi possit, aliud in antecessum est inquirendum, quid nimirum juxta leges nostras per conlractum efftciatur. Illud enim lex irritans fieri impedit, quod sine ipsa per contractum efficeretur.

At qui codex noster relate ad objectum proximum et immediatura contractus, recessit a Codice Napoleonico. Juxta hunc ultimum per contractum fit translatie dominii; hinc a. 711. «La propriété des biens s\'acquiert et se transmet par succession, par donation entre-vifs ou testamentaire et par Veffet des obligations.\'\' Ohservat ad hunc ar-ticulum Rognon: De simples obligations ne peuvent pas être, cl après le droit naturel, des moyens d\'acquerir. II n\'existe dans ce droit qu\'un seul moyen dérivé, e\'est la tradition: c\'est-a-dire la remise que le propriétaire fait de la possession de sa chose avec l\'intention d en transmettre la propriété. Ces principes étaient suivis dans le droit romain et dans l\'ancienne jurisprudence. Pour qu\'une obligation transmit la propriété, elle devait être suivie de la tradition. Traditionibus do-minia rerum, non nudis pactis transferuntur. Mais aujourd hui la propriété est transmise par la seule force de 1\'obligation ¹).

Legislator Neerlandicus hac in parte, non principia juris Gallic!, sed systema juris romani et prisci juris Neerlandici adoptavit. In t Fransche Wetboek, ait De Pinto, gold het beginsel, dat door de enkele wederzijdsche toestemming der partijen de eigendom eener zaak werd overgedragen, en werden dientengevolge de overeenkomsten alleen beschouwd als zoovele wijzen van eigendomsverkrijgingquot;: etpostquam plu ra incommoda hujusmodi legalis dispositionis enumeravit, pergit.

»A1 deze redenen hebben onzen wetgever bewogen, om tot den ouden regel van het Romeinsche recht en van ons voormalig recht terug te k eeren: traditionibus etc. ^S!).

Hinc ergo consequitur quod in jure nostro per contractum ante rei traditionem non confertur jus in re, sed solummodo jus ad rem. Sic Asser: Het Tweede boek van het Nederlandsche wetboek heeft alles

vereenigd, wat een jus in ra doet ontstaan.... De Nederlandsche Wetgever heeft in \'t Derde boek het stuk der verbintenissen en alzoo alle contracten behandeld, waaruit het jus ad rem geboren wordtquot; ¹).

Hinc eiTectus proprius contractuum apud nos est, at ab una parte existat obligatie rem tradendi et ab altera parte habeatur jus ad rem illam per traditionem obtinendi. Itaque si quis alteri vendat rom quampiara. vel etiam dono dederit, emptor vel donatarius nondum üt dominus rei venditae vel donatae, nisi insuper emptor vel donatoi rem tradiderit. Qua pacto fieri traditio debeat, postea aliquantiun ex-plicabo (confer n. LXXXV).

Exinde facile intelligitur quid efficiat irritatio alicujus contractus; non directe impedit dominii translationem quae per contraótum solum nou fit; sed directe impedit solummodo obligationem rem tradendi et jus illam exigendi.

Sed hie illico quaestio oritur; quid liet si contractus irritus est, et tarnen propter ilium res alteri contrahenti traditur? Ut respousum bene intelligatur, advertendnm est in jure nostro traditionem aliutn habere characterem juridicum quam in jure Gallico. Apud nos traditio emimeratur inter modos quibus rei proprietas acquiritur. «Eigendom van zaken kan ... worden verkregen ... door opdracht of levering ten gevolge van eenen rechtstitel van eigendomsovergang, afkomstig van dengene, die gerechtigd was over den eigendom te beschikkenquot;²).

üt autem dictum est in numero praecedenti, Grallico in jure proprietas jam transfertur per solum contractum.

»De levering (apud nos) is de verwezenlijking of tenuitvoerlegging van den rechtstitel: door haar gaat de eigendom der zaak over op hem, aan wien zij uit kracht van den rechtstitel zou worden overgedragen. Levering en rechtstitel beide moeten daartoe samenwerken; beide moeten dan ook met elkander in overeenstemming zijn, zoo ten aanzien der zaak, die, als van den persoon, aan wien zij zal worden overgedragen. En ook voor de werking der levering is noodig, dat de

Assi;it, Het yeti. Bar/j. Weth. vergeleken met het Welh, Napol, Inleiding , § 3, et 4.

rechtstitel afkomstig is van iemand, die aldus over de zaak kon beschikken ; anders kan door de levering wel bezit, maar geen eigendom verkregen wordenquot;

LXIX. Ex traditione facta propter contractum civüiter invalidum oriri potest legitima rei possessio.

Attendantur bene liaec ultima verba eminentis inter nostros juris-consulti, scilicet quod per traditionem, etiam si titulus propter quem fit, non sufficit ad proprietatem conferendam, acquiri tamen possit rei possessio, atque adeo jura diversa, quae lex possidenti attribuit.

Et re sane vera; disponit art. 587: »Het bezit is te goeder trouw, wanneer de bezitter de zaak bezit uit kracht eener wijze van eigen-doms verkrijging, waarvan de gebreken aan hem onbekend zijn.quot;

Supponit manifeste hie articulus legitimam possessionem oriri posse ex aliquo inflrmo modo acquirendi, qui proinde proprietatem rei trans-ferre non possit.

Hunc articulum Clarissimus Marres egregie explanavit, sicut alia multa praeclare ab hoc viro doctissimo illustrata sunt. »Moduin acquirendi (wijze van eigendomsverkrijging) largiore sensu, allii ut Op-zoomer ¹) interpretantur, autumantes hac generali possessionis bonae fidei definitione indicari justum aliquem titulum, imo qualemcunque causam, propter quam possessor probabiliter existimat se rei dominum esse. Etenim bona fides possessoris natura sua consistit in ipsa opinione, qua se rei dominum esse reputat, ut ipsi Regis Ministri declararunt²).

Mala fides habetur³) quando scimus rem non esse nostram; ergo bona fides datur, quando oppositum opinamur, seu ex quacunque demum causa persuasi sumus rem nostram essequot; ⁴).

Exinde consequitur quod, licet contractus sit per legem civilem irritus, possit tamen exinde, secuta rei traditione, nasci possessio, modo contrahentes vitium contractus ignoraverint, aut saltern probabiliter judicaverint contractum ex lege civili non esse irritum.

Sed notissimum est quod possessio bonae Mei via est ad praescri-bendam rem possessam, et quod ex praescriptione dominium /ere transferatur. Exinde consequitur quod ex contractu, utcunque per leg?m irrito, mediante possessione et praescriptione, dominium acquin posset. Loquimur autem de contractu, qui et quatenus est subject us legi civili; et disputantur haec a nobis, unice respectu habito ad jus patrium. — Hoe confirmare libet auctoritate duorum inter jurisperitos clarissimorum.

»La loi, ait Marcadé, regardant comme contraire aux bonnes moeurs, de prendre une succession future pour objet d\'une convention, il s\'en-suit, qu\'une telle convention, au moment oil on Fa formée en fait, ne s\'est pas formée en droit; elle est demeurée au néant. Or le néant ne peut pas se ratifier. Lors done qu\'un pareil traité n\'aura pas été renouvelé apres 1\'ouverture de Ia succession, il demeurera non avenu et dès lors, de deux choses 1\'une, ou bien ce traité n\'aura pas été exécuté, et alors a quel que époque que vinssent agir ceux qui vou-draient le faire exécuter, ils seraient repoussés par exception; ou bien on 1\'a exécuté, et ceux auxquels il attribuait tels et tels biens en ont été mis en possession; et alors la partie qui, pour répéter ces biens, aurait a intenter, non pas précisement une action en nullité de l\'acte (puisqu\'on ne peut attaquer le néant) mais la révendication de ces biens (en se fondant sur ce que légalement il n\'a jamais existé de contrat) pourrait agir utilement, taut que ses adversaires riauraimt pas prescrit la propriété de ces biens, c\'est-a-dire pendant trente ans a compter de leur mise en possession. Cquot;est seulement en ce sens et indirectement que dans les nullités proprement dites la prescription trentenaire devient applicable a Taction, quoique la nullité en elle même soit opposable a perpétuité ⁵).

Ex hac doctrina limitandum videtur quod habet Clquot;quot;¹⁸ Marres: «Contractus non existens (quo vocabulo ipse intelligit contractum absolute nullum ex lege civili) neque confirmari neque ratihaberi potest, nee etiam vitium illius temporis lapsu per praescriptionem tegi potestquot;^ï). Certe praescriptio non efficit ut ille contractus aliquando fiat validus. Ex vi contractus possessor bonae lidei rem

obtentam nunquam juste possidebit; sed occasione hujus contractus, qui de facto locum habuit et physice, licet non juridice, extitit, per accedentem possessionem bonae fidei, ex mente legis fit dominii trans-latio. Quapropter bene distinguenda physica contractus existentia ab ejus existentia juridica, de qua postea plura dicenda erunt.

Eandem doctrinam inter nostros adstruit Diephuis: Terwijl eene vrijwillige nakoming door den schenker wel, zoo zij bestaat in de afgifte van roerende zaken, op zich zelve als geldige schenking beschouwd kan worden, omdat roerende zaken door eenvoudige overgave van hand tot hand kunnen worden geschonken, zonder dat er iets anders noodig is ¹), maar zoo zij bestond in eene inbezitstelling van onroerend goed, niet zou beletten, dat de erfgenamen dat goed kunnen terugeischen, omdat die inbezitstelling den eigendom niet deed overgaan , en de begiftigde, hij gebreke van een geldigen titel van eigendomsovergang , daardoor slechts bezitter is geworden enz.^I). Donatarius ita-que acquirit a) jus possessionis in rebus iminobilibus, ipsi propter informem contractum traditis, et b) acquirit harum rerum dominium per praescriptionem, sicut in nota ibidem adjecta docet Diephuis: »Zij (de erfgenamen van den schenker) verliezen dat recht (van terugvordering) eerst door verloop van den tot verjaring vereischten tijd, en zoo daardoor hun recht vervalt en de begiftigde eigenaar wordt, is dit een en ander aan geene bekrachtiging toe te schrijven, maar e?ikel een gevolg der verjaring.quot;

Ex his ergo concludere possumus quod in jure nostro non habeatur irritatie adeo absoluta, ut contractus solum irritus ex lege civili, nequeat saltem indirecte, median te scilicet possessione et praescriptione, transferre rei dominium. Haec doctrina plures in praxi difflcultates tollere videtur. Homines enim passim ignorant nullitates legis civilis; quare si ipsorum contractus conformes sint juri naturali, et processerint bona fide, possunt tuta conscientia rem acceptam tenere, donec juridice repetatur, modo in bona fide permanserint.

Sed jam ipsae irritationes in codice occurrentes spectari debent, atque nobis examinandum est quid directe pro foro externo et interno efficiant.

LXXI. Obscuritas codicis in illis quae ad contraaluum irritationem spedaiit: hinc divarsitas opinionuni apud juris interpretes.

Est autem sat difficile reete definire quid codex sive Gallicus sive Neerlandicus per plurimas, quas habet, irritationes revera intenderit, sen quaenani sit imdequaque earum vis, vel pro ipso foro civili.

Professor Gandavensis Laurent qui multuin curae et laboris impendit huic materiae elucidandae, aperte fatetur: «La jurisprudence est hési-tante; tantot elle applique la doctrine des contrats inexistants (sic nominat suam et recentiorum doctrinam, quae tarnen multum differt a doctrina illorum praestantium virorum, qui primis triginta annis, post invectum codicetn Napoleonicum, illum comraentati sunt, ut tes-tatur Marcadé, t. IV, p. 697) tantot elle larejette. Cette inconséquence se con^oit. La théorie des actes nuls de plein droit riest pas formulée d\'une maniere expresse par le législateur, dest d peine si Von peut dire que les auteurs la traitent avec la suite et la logi,que que, demande noire science. L\'incertitude est, en quelque sorte, do tradition \').

Imo, quod sané mireris, ipsa doctrina professoris Laurent hac in parte obscura, confusa et contradictoria esse videtur. Alio in opere, quod Cours elementaire de Droit Civil inscripsit, agit etiam de dis-tinctione inter actus nullos et non existentes. De prioribus haec habet; «Quand un acte est nul, cela vent dire qu\'il est annullable, que la nullité en peut ötre demandée en justice. G\'est une vieille maxime du droit francais que nullités de plein droit n\'ont lieu en Prance. »On a toujours entendu cet adage en ce cens qu\'il faut s\'adresser a la justice pour obtenir rannullation de l\'acte.quot; Exponit deiuceps pagina sequenti actum inexistentem his verbis: »11 ne faut pas confondre

terme technique pour designer ces actes: la doctrine les appelle nuls de plein droit, comme le fait I\'article 1117, ou inexistanls. Les actes inexistants ne donnet pas lieu a une action de nullité; on ne demande pas la nullité du néant.quot; ¹)

Affirmat itaque in priori loco actus, qui dicuntur nulli, annullandos esse a judice eo quod in Gallia non dentur nullités de plein droit. In altero autem loco contendit in Gallia dari actus inexistentes, qui eo usque nulli sunt ut ne quidem a judice possint annullari, quia sunt

nuls de plein droit. Haec quomodo invicem componi possint, fateor ine non intelligere.

Hinc ergo consequitur non posse in hao materia theologum plerumque derivare doctrinam aliquam certain ex scriptis jiirisconsultoruin, sed ad summum opiniones aliquas plus minusve probabiles. Atqui, ut supra ex Suarez et Laymann audivimus, quum hic agatur de materia odiosa, ubi limitatur naturalis libertas disponendi de rebus suis, non sufficit opinio, etiam probabilis, ad constringendam conscientiain; id est: leges irritantes requirunt moralem omnino certitudinem, ut etiam in conscientia ante judicis sententiam vim exerant suam. Non ergo theologus facilis esse debet in adstruenda plena nullitate actuum, qui juri natural! conformes sunt.

Plura praescribit codex, quae in ponendis actibus juridicis generatim, et speciatim in celebrandis contractibus (et idem dicatur de aliis actibus juridicis), observari debent, ad boe ut plenum suum robur et efficaciam habeant.

Haec autem, quae lex statuit, in triplici sunt differentia, 1° quaedarn ex essentia rerum ita postulantur, ut ipsis defleientibus, de facto nihil actum sit. Sunt ilia quae a theologis vocantur essentialia. Ita in contractu , si contrahentes non sint sui compotes, vel se mutuo non intelligant, ita ut de diverso omnino objecto agant, contractus nullus habetur, quia non est duorum placitum in unum. Hinc etiam codex exigit »de toestemming van degenen die zich verbinden;----een bepaald onderwerpquot; ¹).

Sed praeter ilia sine quibus contractus ne cogitari quidem potest, alia a lege postulantur. Sic statuit lex ut ad contractum celebrandum aliquis debeat esse majorennis etc.²). Sed inter ista quae a lege posi-tiva praeter jus naturae postulantur, habetur ex mente legislatoris aliqua differentia; quaedam enim postulantur quidem, ita tamen ut contractus in foro civili validus censeatur, nisi a judice annulletur; tales sunt contractus minorennium, qui ut invalidi sint, exigunt actionem irritativam judicis; imo judex ipse non semper hos irritare potest,

quum nerape vel opportuno tempore a contrahentibus fuerint conflr-mati, vel si elapsum sit tempus, intra quod juxta legem irritatio peti posset. Quare

2° aliqua sunt a lege statuta, quae si desunt, non quidem per se nullus est actus, fieri tarnen nullus a judice potest.

Sed 3° alia praeter haec in codice stabitita sunt, quae si observata non fuerint, efficiunt ut actus reputetur in foro civili ac si positus non fuisset.

Haec ultima duo praecipue a juristis et theologis considerantur; nam circa ilia quae ex essentia rei ad actum postulantur, nulla diifi-cultas fieri potest.

Dilucide exponitur differentia utriusque irritationis a Diephuis se-quentibus verbis: «Nietig is eene handeling wanneer zij feitelijk heeft plaats gehad en tot stand is gekomen — en anders is er geene nietige, maar in \'t geheel geene handeling — (affuerunt ergo ilia quae l⁰loco posuimus et quae ad essentiam spectant), waar zij rechtens niet wordt erkend en dus (rechtens) als niet geschied is. Nietigheid is de volkomen krachteloosheid eener feitelijk verrichte, maar rechtens als niet verricht beschouwde handeling, bewering dier nietigheid is de ontkenning van haar juridiek bestaan als oorzaak eener rechtsbetrekking of van eenig ander rechtsgevolg. (Cogitet hic lector de contractu habente pro objecto successionem haereditariam futuram, nondum apertam, quae nulla est ex a 1370, vel de donatione rei immobilis sine actu solemni a. 171!)). Voor nietigverklaring vatbaar is eene handeling, die niet alleen feitelijk heeft plaats gehad, maar ook rechtens niet van zelf als niet geschied beschouwd wordt, en volgens de wet wel degelijk gevolg kan hebben, doch wegens een gebrek, dat haar aankleeft, op verlangen van hem, in wiens belang aan dat gebrek dit gevolg (door de wet) is verhonden, nietig verklaard kan worden, zoodat zij daarna, zoo voor als tegenover hem, die de verklaring heeft uitgelokt en zijne rechtverkrijgenden, nietig is en als niet bestaande, en zij niet alleen daarna niet meer werken kan, maar ook de werking, die zij reeds had, zooveel mogelijk moet worden opgehevenquot; \').

LXXIII. Improbalur dicendi modus, qiio actus rescindibiles dicnniur nulli, et actus nulli dicuntur nonexistentes.

Non tantum ad rem, sed etiam ad terminos attendendum est, quibus juristae, et ad eorum exemplum, etiam aliqui tlieologi recentiores utuntur, ad duas species aetuum, ex lege infirmorum, denotandas. Nomina maxime propria et hucusque plerumque usitata ea sunt, quibus actus secundae classis vocantur rescindibiles, actus vero tertiae classis dicuntur nulli seu irriti.

Sed juristis quibusdam recentioribus placuit actus rescindibiles vocare nullos, actus autem nullos seu irritos vocare nonexistentes. Ita Laurent: »Nous avons déja développé a plusieurs reprises, la doctrine qui sert de base a la distinction des actes nuls et des actes inexistantsquot; Hunc loquendi modum etiam sequitur Cl^mus Marres¹). Fateor tarnen laihi displicere. a) Imprimis si ad vim nativam vocabulorum attendas, verba nullus et non existens, synonyma sunt; ac proin adhiberi non debent ad res diversas distinguendas.

b) Praeterea actus rescindibilis non rite vocatur nullus, quia non raro omnino existens et validus est. »Voor nietigverklaring vatbaar is eene handeling, die niet alleen feitelijk plaats had, maar ook rechtens niet van zelf als niet geschied beschouwd wordtquot;, ait Diephuis. Illi ipsi juristae, qui hunc dicendi modum sectantur, fatentur se usurpare haec nomina in sensu minus proprio. »11 faut avoir grand soin de distinguer l\'acte rigoureusement nul, c\'est-a-dire sans existence légale, de l\'acte nul dans le sens impropre de ce mot, c\'est-a-dire soumis a une cause qui peut le faire annullable: en d\'autres tenues, l\'acte nul de l\'acte annullable.quot; Ita Marcadé ²).

c) Sed maxime displicet nomen »non existensquot; datum actibus ex solius legis civilis dispositione irritis seu nullis. Ratio est quia sic inducitur confusio inter actus, quibus aliquid deest ex rerum essentia requisitum ut de facto existant (sicut foret contractus ab impote mentis initus) et alios actus qui de facto existunt quidem, sed in jure solum existere non reputantur. Isti enim aliquam existentiam, si non juris, saltern facti habent.

Et haec confusio inter res adeo distinctas continuo recurrit apud Laurent, qui modo actum cui elemeutum essentiale deest, inexistentem

vocat, puta contractum, in quo contralientibus deorat plane consensus, modo inexistentem dicit actum, qui de facto quidem extitit, sed cui aliquid a lege postulatum deest, propter quod in jure habetur ac si numquam positus fuisset.

Et sane actus qui licet jure nullus, de facto tarnen extitit, interdum effectus aliquos juridicos, puta praescriptionis habere potest, qui ex actu, qui de facto Dumquam extitit, sequi non posset.

ScuoLiojf. Alii auctores trhnembrem ponunt distinctionem: nimirum distinguunt inter actus rescindibiles, actus nullos et actus non exis-tentes Haec distinctio admitti posset, si nomine actus inexistentis intelligunt actum qui ne de facto quidem extitit, eo quod ipsi defuit elementum essentiale, puta consensus; nomine autem actus nullius denotant actum de facto quidem existentem, sed cui defuit elementum a sola lege civili postulatum.

LXXIV. Praemittuntur quaedam ad intelligendum statum contro-versiae, inter theologos agitatae, necessaria.

Sed jam de valore actuum ex sola lege pcsitiva civili nullorum seu irritorum (quos alii nonexistentes vocant) pro foro conscientiae dicen-dum est.

Ut discordes hac in re theologorum opiniones intelligantur, in memoriam revocanda est distinctio, supra ex Laymann allata, et quam plures alii ex antiquis theologis sequuntur, distinctio sc. inter actus per judicem rescindibiles et actus ipso jure nullos; item consideran-dum, quomodo actus in jure nulli iterum a Laymann in duplicem classem distinguantur, quum alii sint nulli tantum civiliter, seu in quantum negotium agitur in foro civili, non autem naluraliter, in quantum negotium unice agitur in foro conscientiae; alii autem sint nulli in utroque foro, id est naturaliter simul et civiliter.

Tota quaestio itaque circa hoc unura versatur an modo dentur, sub jure recentiori, actus seu contractus nulli turn civiliter tum naturaliter seu pro utroque foro, et hoc ex sola vi legis civilis.

Ne autem oriatur confusio (quam Laurent non ubique vitavit^J) observet, velim, lector actum ex sola lege positiva irritum, etiam in foro conscientiae et quidem ante judicis sententiam plane irritum esse,

si contrahentes non voluerint in contractiim consentire, nisi in quantum ipsorum contractus etiam in jure civili foret validus: quum enim re-apse, ut snpponitur, ex lege nullus sit, etiam verus consensus, ad omnem contractum essentialiter requisitus, tunc deest. Imo addo, quod homines in contractibus oncrosis, passim non aliter pacisci soleant, nisi in quantum ipsorum contractus plane conformes sint juri civili. Hinc quaestio praesens fere tota versatur circa contractus gratuitos. Quaestio ergo tantum est de casu, ubi contrahentes vere se obligare intendcrint, in quantum ex jure naturae possunt; et quaeritur an mens legislatoris fuerit talem actum in-itare et omni suo effectu pri-vare, etiam si negotium exclusive inter privates agitur et pro foro ir.terno.

Observari autem velim, tantum hie agi de actibus habentibus pro objecto aliquid, ad quod naturaliter jus habemus. Aliter enim dicen-dum est de illis, quae unice ex lege civili pendent. Ut exemplis mentem meam aperiam: Juxta a. 1224 (B. W.) nulla est hypotheca, nisi fuerit in regesta publica relata. Est autem hypotheca privilegium a lege concession; quapropter nulla est, nisi fuerint observata ea omnia, quae ad valorem hypothecae a lege postulentur.

Lex concedit creditor! facultatem debitorem per inclusionem in carcere (lijfsdwang) cogendi ad solutionem. Nequeunt autem cives hanc facultatem extendere ultra casus, in quibus hoc lex ipsa per-mittit. Hinc merito sancitum est; »Behalve in de gevallen bij a.a. 585 en 58G vastgesteld, of die welke in het vervolg van tijd bij de wet mochten worden bepaald, kan geen lijfsdwang plaats hebben: alle hiermede strijdige overeenkomsten zijn van rechtswege nietig, zelfs wanneer die builen \'s lands zijn aangegaan.quot; ¹) Evidens est quod talis irritatio sit absoluta pro quocunque foro.

Itaque disputatie nostra exclusive pro objectjo habet hujusmodi actus, ad quos naturalem habemus facultatem, et qui tamen a lege nulli declarantur.

Cogitetur jam de Cajo, hie et nunc in necessitate gravi constitute, sed qui spem valde probabilem habet alicujus haereditatis, puta ex fratre vel avuncule. Accipit a Titie certain pécuniae summam, sed sub pacte ut Titie cedat partem haereditatis, si ad ipsum per mortem testateris perveniat. Est contractus, non rescindibilis solum, sed vere nullus ex art. 1370.

.Tam qnaeri potest: 1° an Cajns, aperta haereclitate, deheat Titio partem illius cedere, de qua convenit cum ipso: 2° an possit illam cedere et an Titius, ilia accepta, tuta eonscientia, earn tenere possit. Gajus et Titius ambo supponuntur legem cognovisse; quare Titius illam non detinet jure possessionis bonae fidei; scivit enim defectum civilem sui contractus; sed earn habet vi conventionis initae cum Cajc.

Jam non agitur de lquot;, nempe an Gajus partem haereditatis in con-scientia dare teneatur: non enim tenetur ex omnium, puto, sententia, siquidem licite se legi conformat, ita tamen ut recepta a Titio resti-tuat¹); tantummodo de 2° quaeritur: sc. an Titius, accepta haereditatis parte, cum pace conscientiae illam retinere possit, donee juridice a Giijo repetatur.

LXXV. Referuntur theologorum senlentiae de contractihnjs ex jure positivo solo in-it is. Carrière, Waffelaert, Marres et LehmkuJd.

1° Inter theologos, qui magna cura tractaverunt theologicam mate-riam de justitia cum respectu ad recentiorem codicem, numerari certe debet Garrière, quem multi alii theologi secuti sunt. Plurimas proponit in praesenti quaestione distinctiones, quae vel facile intelliguntur vel pro theologo minoris sunt momenti. Hoc unum nobis pro nostro scopo observandum est, quod admittat aliquas nullitates, quae vim suam exercent etiam ante sententiam judicis in conscientiae foro; et sunt illae, quae latae sunt vel a) in actum nodvum ordini publico aut bonis moribus, vel li) in actum aliquem a lege ordinatum ut directe et immediate bonum publicum promoveatur; exemplum actus sub a) ponit contractum ob causam ex utraque parte illicitam; exemplum actus sub b) ponit in donationibus et testamentis informibus ²).

2° Dr. Waffelaert, professor theologiae in seminario Brugensi, distinguit actus, ex lege positiva, alios rescindibiles, alios ex eademlege nullos, et item alios quos vocat inexistentes ex sola positiva lege. Actus ex jure positivo reseindibilis manet efficax usque ad sententiam res-cindentem judicis; actus nullus in foro conscientiae manet efficax donee per sententiam judicis pronuntietur nullus. »Si tandem sermo sit de actu, ex solo jure positivo iwe.xistewte, ob defectum formalitatum

ad ipsam actus existentiain per legem eivilem requisitarum, gravis videtur esse controvcrsia, ait.

Dicendum opinamur similem. actum etiara ante judicis interventum, esse in conscientia, sicut in foro externo inexistentem. Non tarnen neg are intendimus prohabilitatem senlentiarum sive ex integro sire ex parte nobis adversantium, quamquam magis autoritate doctorum eas proponentium, quam eorum rationibus, in hac limitatione facienda ducimurquot; \'). Eationes quibus Dr. Waffelaert movetur ad admittendam sic dictam inexistentiam, et ex ipsa consequentem plenam nullitatem pro foro conscientiae, sunt eaedem, quas alïert Carrière ¹j.

3° Cl^mus Marras distinguit contractus in nullos et in non existentes. Ipsi actus nulli idem sunt ac rescindibiles apud alios theologos. Jam scripserat enim in tomo 1° »Ex jurisperitorum sententia in jurerecen-tiore penitus derelicta atque abrogata sunt praescripta juris Romani, quibus actus, unde obligatio nascitur, sive sint contractus sive sint testamenta, ita lege irritantur, ut sint ipso jure, id est, absque ulla judicis sententia irriti; econtra quilibet actus, quo quis obligationem suscepit, consistere reputatur, donee judicis sententia de illius nullitate sit prolata ²). Et ad banc classem refert fere omnes contractus, quos Dr. Waffelaert vocat inexistentes, et quos Carrière liabet pro irritis ante sententiam judicis.

Nihilominus et ipse Cl^mu8 Marres paucos aliquos actus ut inexistentes habet ex sola lege positiva; et ad hos refertur imprimis donatio informis ³) tum etiam donatio revocabiliter facta ^fi). Hinc impugnat Gousset, Gury et alios, qui permittunt donatariuin sibi accipere quod serio datum, sed non traditum fuit, quoniam pro donationibus manu-alibus, de quibus a theologis dictis agitur, traditio est forma legalis donationis.

Hinc donatarius sine injustitia rem hujusmodi tenere non potest; imo si illam cum expressa domini licentia occupaverit, illam quidem apud se tenere potest, sed qua alienam. Res non fit sua, nisipostquam dominus nova donatione banc iterum donaverit. Concedit doctissimus professor baec omnia non posse quidem probari ex ipsa lege, quae

Marres, t. 11, p. 232, quamvis non putem virum doctum ncgaru veil ])robabilitatein sententiae oppositae.

ipsa »mülibi distinguit inter conditiones ex quarum defectu donatio aut non existens aut jure nulla reputatur.quot; Hoc totum nabetur ex juridica doctrina de contractus invalid! confirmatione et ratihabitionequot; ¹).

4° Commemoranda tandem venit doctrina P. Lehmkuhl. »Si contractus, ait ipse, ex natura sua omnino validus et licitus ab ufroque conlra-hente libero initur, omissis solemnitatibus legis, interim pro valors, imo etiam obligationo in foro conscientiae standum est. Id a fortiori dicendum est, si legis verba ipsa non nullitatem certo exprimunt, sed de sola rescindibilitate intelligi possunt, — quia tunc utpote in odiosis, quae libertatem naturalem restringuunt, minimum quid tenendum est, atque eo magis, quod consuetudo non raro id in ipsis illis legibus induxit, quarum verba per se nullitatem exprimunt. Et spectata hodierna civili legislatione praesumi posse videtur, nullitatem, quam lex enuntiet, ita intelligi, ut contractus nullus sit in conscientia tandem post sententiam judicis, jntea natu-ralis valor ab iis, quorum intersit, possit sustineri; sc. leges hodiernae fere tum tantum actus civium videntur regere veile, quando publico juri per recursum ad judicem subjiciuntur.quot;

Aliqua tamen limitatio ab hoe egregio theologo apponitur, quutn scilicet actus declarantur a lege irriti propter bonum commune; attamen »ut propter boni communis pericuhim contractus alias validi non tantum rescindibiles, sed irriti ipso facto fiant, videtur communiter ratio tantae necessitatis subesse debere, ut rescindibilitas ad protegendmn bonum commune insuffciens reputeturquot; ²). Quapropter juxta hunc auctorem omnes generatim actus ex jure naturae validi, etiamsi declarentur a lege nulli aut invalidi aut non existentes, habendi sunt ut validi ante judicis sententiam, in foro privato; exceptie tantum peti potest ex materia actus. Si enim illud quod lex praescribit, pro bono communi adeo necessarium est, ut ad hoc opus sit non expectare judicis sententiam, habendi sunt statim invalidi ante omnem interventionem judicis. Hoe enim supponi debet esse mentem legisla-toris. Et notetur hie differenfia inter sententiam Carrière et sentent iam P. Lehmkuhl. Juxta Carrière contractus plane irriti sunt omnes, si ex motive ordinis publici a lege irritantur; sed juxta P. Lehmkuhl

time solum irriti sunt, si pro ordine publico servando absolutanullitas plane sit necessaria.

LXXVI. Aliquae leges chiles ut absolute irriianles habendae sunt propter eamrn materiam.

Lieeat etiam mihi in hac diffleili et adeo eontroversa materia, cum moderatione et sincera veneratione aliter senlientinm, dicere quod mihi verius videtur. Et imprimis mihi videtur omnino acceptanda limitatio quam P. Lehmkuhl apponit.

Et sane ipsa lex nullibi definit (de civili loquimur) quousque se extendat irritatio quam inducit, an sc. urgeat illam etiam ante, vel solum post applicationem judicialem. Quare ex sola littera legis quaestio solvi non potest. Imo sola littera codicis nostri magis mihi stare videtur pro incompleta irritatione. Sic dicit a. 1417: «Verbintenissen gaan te niet.... door verjaring, welke het onderwerp van een afzonderlijken titel uitmaakt. Exponit deinceps hanc nullitatem ab a. 2004 et seqq. sed in his omnibus articulis agit tantummodo de actione civili (rechtsvordering) non autem de obligatione in se spectata. Quare nullitas codicis unice ad externum forum referri videtur.

Si itaque ex littera legis quaestio definiri aegre possit, mens legis-latoris ex materia colligi debet. Mens legislatoris patet ex fine, quem sibi proponit, et ex necessitate legis ad finem illum obtinendum.

Finis legislatoris civilis, ut rite observat Suarez, est conservare tranquillitatem et pacem inter cives: i. e. ordinem publicum. Si itaque feratur lex aliqua irritans actum ad finem boni publici promoven-dum, et necesse est ut lex habeatur tanquam irritans etiam ante judicis interventum; debet tanta vis attribui legi irritanti a theologo. Ex hoc principle ut absolute irritantes habendae snnt: d) leges quibus deelaratur nullus actus, quo officio alicui naturali renuntiaretur. Talis est conver.tio declarata nulla in a. 384, qua iilii convenirent cum parentibus de non dandis alimentis; b) irriti etiam sunt contractus de facienda re illicita, saltem antequam actus illicitus positus sit; c) plane irritae sunt conventiones quibus derogatur juri aliorum. etiamsi forte hoc jus per solam legem civilem illis est concessum; tales sunt plerumque contractus qui discordant legibus ordinantibus -jura conjugum, successiones haereditarias etc. si per hujusmodi contractus laederentur jura a lege concessa filiis, quamvis tamen in his legibus theologo bene considerandum est, num hujusmodi leges

omni cx parte aequae sint; quapropter non semper incjuietanrli sunt parentes, qui interdum ob optimas rationes non ad amussim ohservarent leges circa portionein legitimam Si aiitem aliquae leges irritantes latae sunt pro ordine publico, ordo autem publicug non omnino oxigit, ut irritatio etiam ante sententiam jndicis sustineiüur, credendum est pro plena invalidatione postulari judicialem applicati-onem; hic enim agitur—quod saepe jam diximus — de ie odiosa, übi libertas naturalis coarctatur, et leges in tali materia strictae interpre-tationis sunt.

Atqui leges irritantes latae pro ordine publico in plerisque casibus finem suum attingunt, etiamsi legum obligatio removetur, seu non urgetur, usqne ad sententiam judicis, quod Carrière non satis animad-vertisse videtur. Ita, e. c. pauci invenientur qui cor.tractum onerosum inire velint super haereditate nondum aperta, si noverint hunc con-tractum irritum declaratum iri a judice, qui forte etiam jubebit pretium acceptum restituere. Limitatior ergo obligatio pro scopcr legislatoris saepissime suffleit.

LXXVII. In interpreiandis legibus irritantibus scquendum exemplum veterum theologorum.

Videtur theologus tempore nostro in applicandis foro conscientiae legibus irritantibus tuto posse inire viam, qnam prisci theologi secuti sunt in interpretandis nnllitatibus juris Roraani. Etenira relate ad contractus et generatim ad omnes obligationes, Gallicus legislator, si pauca excipias, principia juris romani adoptavit, et, ubi ab his deflexit, plus seinel legislator Neerlandicus iterutn ad haec accessit. »De leer der contracten, ait De Pinto, is uit het Romeinsche recht door Pothier in zijne Traités, en bepaaldelijk in zijn Traité des obligations overgenomen (hoc adeo verum est, ut, testante Marcadé, codex Napoleonicus intelligi saepe non possit, nisi cum doctrina Pothier comparetur, quem Galli legislatores jugiter prae oculis habebant) de fragmenten der Romeinsche rechtsgeleerden, door de Pandecten wijd en zijd verspreid, zijn door hem verzameld en tot een geheel gevormd-in stelselmatige en wetenschappelijke verhandelingen; — uit deze werken zijn dezelve, van alle wetenschappelijke ontwikkeling v^ederom

1) S. Al.niONSrs j Ij. 111, n. 740. Van Egeken, de successione hncrcd, p. 73 ct scijq. et opusc. meum; Ons erfrecht, bl. 72.

ontdaan, maar tot de korte en beknopte taal der wet teruggebracht... En zoo is dan eindelijk in ons Wetboek, langs al deze omwegen, ook opgenomen dat gedeelte der Romeinsche Wetgeving, dat eene beproefde ondervinding van vele eenwen bewezen heeft inderdaad voor geene veranderingen en verbeteringen meer vatbaar te zijn \').

LXXVIll. Nullitates juris romani ex sententia vulde probdbilierant civiles tantum.

Notissimum est jus Romanum plures habuisse nullitates; imo, auctore Cl^mo Marres; »Iii jure romano conventiones stricto sensu numquam rescindibiles reputantur, neque umquam per judieis senten-tiam aut rescinduntur aut nullae deelarantur, sed ant ipso jure validae aut ipso jure invalidae sunt et permanentquot; ¹). Quid autem de his nullitatibus pro foro eonscientiae theologi veteres docuerint, idem doctissimns theologus alibi clare exponit, traditque sententiam Domi-nici Soti, juxta quam testamentum informe (et idem valet etiam de contractibus) in foro externo et interno ratum et firmum est, donec per judieis sententiam rescindatur, niti usu comnmni, continuo cepisse incrementa, imo immutasse antiquum jus romanum ^s). Putat quidem praeclarus theologus, hanc interpretationem esse contra litteram juris romani; sed hoe, puto, non omnes ipsi coneedent. Littera enim juris romani habebat, non secus ac jus nostrum, testamentum formis legalibns destitutum irritum esse ²). Sed tune disputabatur, sicut disputatur modo, quinam sit sensus hujus litterae, utrum debeat intelligi de irritatione naturali simul et civili, an de irritatione solum eivili. Priorem sententiam secuti simt egregii theologi, • inter quos De Lugo: sed sententiam posteriorem etiam praeclarissimi theologi Sotus, Bannes, Sanchez, Suarez, Laymann etc. habebant »probabilem, in praxi expeditam, tutam, ut loquitur Laymann, qui etiam ostendere nititur eam non esse contrariam litterae legis ⁶). Itaque sub jure romano res vere dubia habebatur, ac proin minimum obligationis erat tenendum: i. e. standum erat pro irritatione civili tautum.

Per hanc posteriorem sententiam coepit alia doctrina invalescere in schola theologoruin, quae in interpretando codice civili pro theologo magni usus esse potest: distinctio scilicet inter translationem dominii absolutam, definitivani; et translationem infirmam et provisoriam. Docebant nempe isti theologi per contractum civiliter, sed non sim il natnraliter irritum,si execution! mandatur, fieri aliquam dominii translationem; liaec tamen absoluta et definitiva non est, quum judex jubere possit rem acceptam restituere; ideo erit translatio inflrma et provisoria.

Hanc distinctioiiem primus tradidit Sotus \'), sed magis perspicue Bannes: «Per hujusmodi contractus, jure irritos propter defectum solemnitatis essentialis, transfertur quidem • dominium, sed infirmum et revocabile. Haec (conclusio) colligitur manifeste ex duabus praece-dentibus: siquidem dictum est eum, qui possidet pev, hujusmodi contractus, juste possidere. Unde manifeste sequitur quod habeat dominium, antequam a judice spolietur. In prima vero conclusione dictum est quod altera pars in cujus favorem lex fecit irritos tales contractus, potest coram judice contra talem contractum agere, et spoliare eum, qui possidebat, bonis suis per judicis sententiam. Ergo tale dominium infirmum eratquot; ^z).

Haec distinctio inter dominium provisorium et absolutum, sub jure nostro, iu alia materia admittenda etiam esse videtur. Si enim quae-ritur utrum foetus, antequam in lucem editus est, capax sit juris et dominii, affirmative est respondendum. Expresse enim dicit codex; »Het kind van hetwelk eene vrouw zwanger is, wordt als reeds geboren aangemerkt, zoo dikwijls deszelfs belang zulks vordertquot; ¹).

Ejus tamen jura sunt provisoria et conditionalia. Addit enim codex: igt;Dood ter wereld komende, wordt het geacht nooit te hebben bestaan.quot;

Distinctio ilia a Soto invecta maximi momenti est pro quaestione de amplitudine irritationis ex lege civili inductae; per ipsam enim solvitur praecipua difficultas, qua non pauci movebantur theologi ad sustinendam plenam irritationem pro foro conscientiae ante omnem judicis iuterventionem. Sumamus theologum sane non inümi subsellii,

Sylvium: »Si testamentum, ait, in foro externo nullum, sit validum in foro conscientiae; ergo is, qui ex tali testamento possidet haere-ditatem, coram Deo juste possidet, ac per consequens inique ageret vel haeres ab intestato, quaerens eum deturbare ab ista possessione, vel judex ferens sententiam contra illum possessorem: vellent enim. spoliare eum, qui coram Deo legitime possidet Sed facile respon-detur distinguendo: inique ageret haeres vel judex, si alter absolute haberet dominium liaereditatisï Concedo; iuique agerent, si dominium haberet provisorie et conditionaliter, donee legitime repetatur. Nego.

LXXX. Theologi qui puiant litteram juris romani completam sonare irritationem, in praxi tarnen saepe stant pro irritatione tantum civili.

Fateor tarnen fuisse inter veteres theologes, aliquos nomine celeber-rimos, qui putabant litteram legis romanae intelligi debere de irritatione completa, idest civili et natural! simul, quales sunt Lessius ¹), Car-dinalis De Lugo ^s). Sed quod mireris: isti etiam praeclari theologi, pro praxi idem fere tradunt ac Sotus et caeteri, qui ejusdem sententiam amplexi fuerunt. Hoc liquet ex illis quae tradunt de donatione informi, quae licet ex littera legis plene videatur ipsis nulla, tarnen putabant, ex mente legislatoris non cum eo rigore esse accipiendam. «Potest quis, ait Lessius, valide donare usque ad 500 solidos; iiltra vero hanc summam donatio est invalida, quoad excessum, nisi fiat cum insinuatione (apud praetorem vel judicem). Habetur expresse L. penult

donatum est (sine insinuatione) posse retinere, nisi a donatore vel ejus haeredibus repetatur, quia leges non intendunt obligare donatarios ut sponte restituant {hoe enim non pertinebat ad honum commune) sed ut restituat, si donator vel ejus haeredes velint.

Notetur in his verbis Lessii quomodo egregii illi theologi non adeo insisterent litterae legis, ut ad mentem legislatoris non attenderent; et quomodo rigorem litterae temperarent, si ad bonum commune tuendum talis rigor non postuletur.

diversam: qnapropter etiam ejnsdein verba trar.sscribere praestabit. »Dubitatur utrum insinuatio praeclicta ita sit necessaria, ut, ea defi-ciente, donatarius non possit tuta conscientia rem sibi donatam. retinere. Molina aliqua afl\'ert argumenta non levia ad necessitatem (restitutionis) probandam. Caeterum ipse Molina cum allls putat non esse obligationem in foro conscientiae restituendi donatori vel ejus haeredibus, quousque ipsi repetant, quod mihi satis probabile videtur; quia quidquid sit de mente legislatorum, non alUer videtur lex ilia usu vecepta, neque umquam donatarii reddunt, nisi donatore vel ejus haerede revocantequot; ¹).

Ex bis consequitur eonslusio gravissimi ponderis pro interpretatione nullitatum codicis civilis nostri a parte theologi. Etiam gi probatuni foret has nullitates juxta textum legis sonare plenam irritationem, non idee tarnen semper obligatur theologus ad illas in foro conscientiae applicandas cum tanto rigore. Examinandum enim adhuc cum Lessio remanet, an tantus ille rigor vere necessarius sit pro bono communi; aut cum Cardinale De Lugo videndum, an ilia lex cum tali rigore fuerit usu recepta, et passim ab hominibus in usum deducta. Quod si examinetur, plerumque, credo, reperietur illud, quod sapienter tradit Lehmkuhl, spectata hodierna civili legislatione praesumi posse nulli-tatem, quam lex enuntiet, ita intelligi ut contractus nullus sit in conscientia post sententiam judicis, antea naturalis valor ab iis, quorum intersit, possit sustineriquot; ²).

Spectemus e. c. donationem liberrime factam, sed cui defuit aliquod elementum in forma a civili lege postulatum. Exigitne ordo publicus vel commune bonum ut talis nullitas tanquam absoluta habeatur, sic quidem ut ante sententiam judicis, pro conscientiae foro, restituere debeat donatarius?

Non crediderim: Katio formalitatum legaliutn quas codex pro do-natione soletnni postulat, sicut Laurent nos docet, alia non fuit nisi impedire quominus bona immobilia de facili ab una familia transirent ad aliam. »Pourquoi le code a-t-il present des formes, qui doivent

les biens restent dans la familie. (Olim sic erat) Ne pouvant empêcher les donations, on cherclia a les entraver: de la les formalités rigou-reuses exigées par la loi pour les donations entre-vifs.

Judicium stium de hac lege Laurent sequentibus exprimit verbis: »La loi est absurde; elle a maintenu une disposition, qui est en opposition avec nos moeurs.quot; Hinc in Gallia a summa curia (La cour de cassation) valida habetur donatio, quae, omissis omnibus fortnis legalibus, sub simulatione contractus venditionis fuit peracta

Haec quidem abunde probant ordinem publicum non exigere ut nullitas donationis informis adeo stricte in conscientiae foro ante judicis sententiam urgeatur.

LXXX1I. Quaeritur de actihus quos quidam vacant legaliter inexis-tente.s. Et imprimis quid sint inveshgatur.

Sed speciatim quaerendum est de actibus illis quos recentiores quidam vocant legaliter inexistentes, an ex meate legislatoris et littera legis, omni vi in foro privato careant.

Quaedam sunt ad contractum ita necessaria, ut, si desint, ne contractus quidem cogitari possit: talis sunt consensus liber et mutuus, et hinc aliqua capacitas naturalis: insuper objectum aliquod determinatum, de quo convenitur, etc. Si quid horum non adfuerit, erit forte contractus simulacrum, sed contractus vere non adfuit, nee ex tali actu aliquid consequi legitime poterit, sive pro foro civili, sive pro foro conscientiae. Sunt haec necessaria ex ipsa rerum essentia, ac proinde verissimum est aliquos actus plane inexistentes esse ex jure naturae.

Posset lex civilis his elementis aliud addere, quod aeque essentiale foret ac ilia, quae ex jure naturae postulantur; tunc in defectu talis eiementi actus aeque nullus foret vi legis, ac si essentiale elementum non adfuisset: »L\'acte inexistant est celui, qui ne réunit pas les conditions essentielies ii son existence de fait d\'après les notions du droit philosophique, on qui n\'a pas été accompagné des solennités indispensables pour lui donner une existence juridique d\'après l\'esprit

du droit positif. On doit par exemple considerer comme inexistants sous le premier point de vue, la convention conclue avec un enfant, qui n\'a point encore atteint Page de raison, et le contrat de vgnte, lors de la passation duquel, la chose vendue avait péri en totalité. On peut citer comme exemple d\'acte inexistant sous le second point de vue, un mariage resté incomplet, parce que I\'officier de droit civil n\'a point prononcé au nom de la loi l\'union des deux époux

Atqui hoc ipsum est, quod aliqui juristae contendunt, jure recen-tiori factum fuisse; quaedam sc. juxta ipsos ex lege civili contractu! naturaliter existent! superadduntur, quae pro existentia actus (voor \'t tot stand komen) essentialia sunt. Talis est e. c. forma a lege praescripta pro donations ad hoc ut existat. Audiatur Laurent, arden-tissimus hujus doctrinae defensor: »Pourquoi la donation est elle inexistante, quand Facte n\'est point fait dans les formes voulues par la loi? C\'est que la solemnité se confond avec le consentement dans les contrats solennels, en ce sens que le consentement est cense ne pas exister, quand il n\'est pas exprimé dans la forme légalequot; -). Sic a pari, si donator sibi jus reservaverit donationem revocandi, est donatio inexistens, quia talis homo censetur non donasse: donner et retmir ne vaut¹). Hinc Codex Neerlandicus deflnit donationem: »eene overeenkomst, waarbij de schenker, bij zijn leven, om niet en onherroepelijk eenig goed afstaat etc. Ergo concludunt: si donator sibi reservat facultatem revocandi donationem, non erit donatio, ac proin est actus non existens.

LXXXIII. Ostendi non potest ex auctoritate juristarurn actum, quem dicunt inexislentem, nullam habere vim in conscicntiae foro.

Hanc doctrinam de actu vel contractu non existenti non clare et manifeste in codice, sive nostro sive Gallico, contineri, fatentur omnes; debetur ergo »doctrinae juridicaequot; ut ajunt, seu juristarurn maxime recentiorum sententiae. Duo ergo quaeri debent: 1° an ipsi juristae qui hanc distinctionem tradunt tamquam fructum progressus

in jurisprudentia, censeant actum, per solam legis civilis dispositionem inexistentem, nullum posse pro foro conscientiae habere valorem; et 2° an haec ipsa doctrina juridica de actu inexistente, jam ut certa et explorata, et maxime an ut ipsi codici civili conformis haberi possit. Atqui l^nm, ut mihi videtur, tamquam certum asseri nequit; et

solennité se con fond aveo le consenlementquot; (quod per se absurdumest; quare addit) »ew ce sens que le consentement est cense ne pas exister quand il n\'est pas exprimé dans la forme légale.quot; Est itaque non aliud quam legalis praesumtio, ilium qui in donatione forraas legales non adhi-buit, noluisse vere donare; ac proinde si talis donatio jiidici examinanda proponitur, deeernere debet donationem locum non habuisss; quod verissimum est et a nemine negatur. In hoc siquidem disenmen est inter actum rescindibilem et actum ipso facto nullum, quod priorem saepe judex habebit ut vere positum et plane efficacem, dum actum ipso facto nullum semper ut infectum habebit. Sed, ut quisque videt, prorsus aliud est judicem procedere debere, ac si nulla donatio facta fuisset; et aliud talem donationem informem, si vere donator donare voluerit, etiam extra actionem judicialem, nullum habere valorem pro conscientiae foro.

ïïinc juristae, quum de actibus non existentibus agunt, saepe addunt talem actum non existere in jure, sc. civili vel in foro; aut, si sine ullo addito adstruunt aliquem inexistentem actum, de eo actu agunt cui elementum, ex jure naturae essentiale, defuit vel de actu juris publici, ad quem ponendum ex lege tantem civili facultatem habemus. Ecce tibi Opzoomer, qui etiam adducitur ut fautor theonae actuum in-existentium; et hos reapse agnoscit. Quales autem? Exemplum ponit Opzoomer in contractu, ubi quis non pro se sed pro alio contrahit, quin ad hoc sit ab alio delegatus. Tunc conventio ex jure naturae non existit , quia non est duorum placitum in unum ^v}; vel etiam pro exemplo adducit contracium ubi omnis prorsus consensus defuit: »quot;Wanneer er in t geheel geene toestemming bestaat , dan is er ook in\'t geheel geene overeenkomst. Zoo is het met het kind, dat nog te onontwikkeld is om aan eene verbintenis te denken, met den beschonkene en met hem, die in een toestand van oogenblikkelijke waanzinnigheid verkeertquot; ²). Sed haec

sunt extra quaestionem posita. Nam disputatio tanfum habetur cle aetu qui habet omnia ex jure naturae requisita, et cui deest elomentum a sola lege positiva postulatum, quale est solemnitas etc.

Idem dicatur de matrimonio civili, quod Zachariae adducit per modum exempli. Hoc enim, sicut ab ipso consideratur, est actus publicusquot;.

Quando vero juristae nostri aguut de actibus ad quos ponemlos aderant requisita a natura rei, sed quibus elementum deerat a lege positiva postulatum, tunc etiam quidem hos vocant non existentes, sed clare exprimunt se solum negare legalem seu juridicam, i. e. dvilem existentiam. «Nietig is eene handeling, wanneer zij wel feitelijk heeft plaats gehad en tot stand is gekomen — en anders is er geene nietige, maar in \'t geheel geene handeling — maar zij rechtens niet wordt erkend en dus als niet geschied is. Nietigheid is de volkomen krachteloosheid eener feitelijk verrichte, maar rechtens als niet verricht beschouwde handeling; bewering dier nietigheid is de ontkenning van haar juridiek heslaan, als oorzaak eener rechtsbetrekking of van eenig ander rechtsgevolg \').

Ergo tota ilia inexistentia a juristis refertur ad forum civile, ac proinde ex eorum doetrina hoc unum colligi potest, tales actus non inducere civilem obligationem; sed quod nee aliquam obligationem naturalem producere possint, ab ipsis nee affirmatur nee negatur; quia hoe decidere non est ipsorum mos.

LXXXIV. Doetrina juristarum de actuuni quornndam civili non existentia nee codici conformis sslt;, nee in jurisprudenlia plene explorala.

Perpendendum etiam est an hoc, quod revera docent juristae de quorundam actuuni civili inexistentia, conforme sit codici. Sed nee hoc ipsum simpliciter affirmari potest.

Nota qua juristae quidam recentiores distinguunt actus juridiee seu eiviliter inexistentes ab aliis actibus, haec est, quod actus est non existens, si juxta legem ntunquam conftrmari possit. »11 ne depend pas des parties de valider Facte en le confirmant, paree que la nature des choses s\'oppose a ce que le nêanl devienne valablequot; \').

Quid autem deprehendimus in codice? Quod actus illi, quos dicunt inexistentes, aliquando tamen possint eonflrmari. Casum haberaus in

donatione informi, quam ipse donator nullo modo conftrmare potest; oportet ut adhibeat logales formas, si donationem suam effectum habere velit; est itaque actus habendus ut inexisteas ex regula posita; et tamea haeredes donatoris earn possunt confirmare¹). Ex eadem ergo regula est existens; ac proin aliquid simul existens et non existens est. Sed quid exin consequitur? Quod actus qui per legem videntur esse inexistentes, quasi nihil sint, reapse tamen ab eadem lege sup-ponantur aliquid esse, seu sequitur quod illi ipsi actus aliquam vim naturalem habeant, ut verissime notat Marcadé, alter actuum non existentium defensor. Postquam varias dederat aliorum commentatorum explicationes art. 1340 codicis Nap., tandem sic concludit: »Mais quelle est done la théorie de notre art. 1340, et comment peut-on expliquer que la confirmation, impossible ipsa natura pour le donateur, devienne possible pour l\'héritier? Nous pensons avec M. Demante, que ceci s\'explique par l\'idée d\'une obligation naturelle, que la ratification de l\'héritier vient transformer en obligation civile.

La ratification expresse des héritiers ou la ratification tacite resultant de leur exécution Volontaire vient prouver que I\'obligation, présumêe inexistante par la loi, exislait en conscience et lui lait acquérir l\'efficacité civile *). Laurent autem haec observat: »cette apparente anomalie ne prouve qu\'une chose, e\'est que le législateur n\'est pas un théoricien, il se décide par des motifs d\'utilité et ne recule pas devant une inconséquence, quand l\'intérêt pratique la commande²). Sed si, fatente ipso Laurent, legislator non est un théoricien, ergo non supponit doctrinam ipsius professoris Laurent, quam ipse ut theoriam proponit.

Sed dicit Laurent; est hoc exceptio pro donatione informi. At dici-mus; quid prohibet quominus etiam aliis actibus sic dictis inexisten-tibus aliquem valorem attribuamus, quum ipsum codicem videmus hoc facientem in casu quodam singulari?

Profecto, ideo dicitur aliquis actus inexistens quia ipsi deest cle-mentum aliquod essentiale per legem positivam requisitum. Atqui essentiae rerum non mutantur, et quod de uno valet, valet de omnibus. Quum ergo defectus alicujus element! quod ex lege tantum essentiale est, in uno casu non tollat ab actu omnem vigorem; idem

de omnibus aliis casibus dieendum erit. Possumus enim, in interpre-tandis legibus, ex casu partieulari universalem deducere conclusionem, si lex non ob rationem pari icularem, sed ob rationera generalem in casu partieulari ita disposuisse credilur.

»Nu gelden die bepalingen (van een gegeven wetsartikel) voor haar eigen onderwerp; maar hierom behoeft ook niet de regel, die er in is toegepast, daartoe beperkt te worden; integendeel zal men, waar geen reden kenbaar is, waarom de wetgever voor het bijzonder onderwerp dat hij behandelde, een eigen daarvoor alleen geldenden regel zou hebben aangenomen, hem als een algemeenen mogen beschouwen, die, al is hij in de wet slechts op een bepaald onderwerp toegepast, evenwel een door de wet erkende regel en als zoodanig voor alge-meene toepassing vatbaar is \'). Theoria itaque actuum inexistentium non habet in eodice undequaque firmum fundamentum, et hino expli-catur cur illa theoria non ab omnibus juristis admittatur, etiam a celeberrimis, ut videre est apud ipsum Laurent. Sed talis incerta theoria pro theologo sufficiens non est, ut legibus civilibus irritan-tibus plenissimum robur attribuat; suffleit ut earum vim restringat ad forum externum, et solummodo, si per judioem applicentur, ad forum conscientiae. Agitur enim de lege odiosa quae est strictae inter-pretationis, sicut jam saepius monui.

LXXXV. Judicium theoloyovum de donctiioYie civiliteT iufovnii, ubi simul exponitur quomodo traditio rerum mobilium ex lege Neerlandica fieri debeaf.

Cum autem non raro in praxi occurrat, ut donationes non flant in forma a lege stabilita, et fldeles exquirant confessarii vel theologi judicium, opportunum mihi visum est quorumdam probatorum auctorum sententias de tali informi donatione pro foro conscientiae hic referre.

a) De sententia veterum theologorum non est quod multa dicamus: vel enim aliqui eorum attribuebant contractibus ex lege nullis obli-gationem tantum civilem, i. e. post sententiam judicis: ac proin etiam donationem informem habebant ut validam et translativam dominii, donee per judicem rescindatur: vel, ut Lessius, Lugo etc., adscri-bebant ipsis plenam nullitatem ex littera legis; et tamen hanc ipsam

informem donationem, usque ad rescissionem per judicem, ut validam habebant, eo quod plenior irritatio pro bono commum non est neces-saria (Lessius) vel quia istae leges cum tanto rigors usu receptae non sunt. (De Lugo).

b) Inter theologos recentiores primo loco recensemus ipsum Wa e-laert eo quod doctrina juridica do actibus inexistentibus ipsi placeat.

»Etiamsi inexistentia sit, ut nobis yidetur, tarnen adhuc ohscuritas vianet circa intentionem legislator is, an in solo foro cmh, an vero et in foro conscientiae contractum velit non existere. Unde generatim concludere possumus cuique eligendam relinqui partem favorabilem,

c) Gousset. »Les donations qui ne sont nulles au for extérieur que par les formalités prescrites par la loi; sont elles également nulles au for intérieur? Les docteurs sont partagés sur cette question. II me semble qu\'on doit distinguer ici entre l\'obligation naturelle et 1\'obligation civile, et que la nullité, dont il s\'agit, ne tombe que sur l\'obligation civile et non sur l\'obligation naturelle ).

d) Quaerit Gury: »An ille, cui mortis causa donata est res mobilis (et non tradita) possit illam occulté recipere, mortuo donatore?quot; et respondet: »Afflrma1ive, saltern probabilius, modo certus sit de donatione et ultima voluntate defunct!; habet enim jus in re donata: ergo jure suo utitur ^s). Hanc doctrinam P^!s Gury impugnat Cl^mus Marres ¹) sed immerito, ut mihi videtur. Imprimis in jure Galhco, relaté ad quod scribit P. Gury, dominium acquiritur sola conventione, etiam ante traditionem. Dicere ergo poterat Gury quod ille donatarius

Sed etiam pro nostro jure erit, ni fallor, frequenter danda eadem solutio. Verum quidem est quod in jure nostro absque Iraditione res non transit ad novum dominum. Sed traditio a nostro codice non intelligitur physica porrectio rei, quam Gallice délivrance dicimus; sufficit, ut mihi videtur, moralis potestas concessa a donatore rem sibi sumendi. «Die overgave, ait Diephuis, kan voor sommige zaken door overreiking van band tot hand plaats hebben; bij andore is dit

niet mogelijk, en noodig is het voor geene. Het koml slechts aan op eene afgifte en overneming, waardoor de eene de macht over de xaak afstaat en deze die zaak als de zijne in zijne macht of zijn bezit krijgt, om het even op welke wijze dit mag hebben plaats gehad. Er heeft dan ook volgens art. 6G7a eene geldige overdracht plaats door overgave der sleutels van het gebouw, waarin zich de zaken bevinden. Wij hebben hierin geene symbolische levering ie zien; de sleutels stellen de zaken of de macht over de zaken niet zinnebeeldig voor. De sleutels zijn het middel, waardoor men toegang tot en macht o^er de zaken heeft; de overgave der sleutels doet alzoo de zaken zelve uit het bezit van den een in dat van den ander overgaan, de zaken zeiven zijn daardoor overgegeven, al zijn ze niet aangeroerd. De eigendom is overgegaan etc.\').

Hinc mihi non videtur necesse esse ut res danda coram indicetur, quamvis pro majori securitate consultum id erit, si fieri possit. Quod si factum non fuerit, donator autem indubie facultatem fecerit dona-tario talem rem determinatam sibi sumendi; tune, puto, ex mente legis sufficienter traditio facta est, quia reapse donator rem constituit sub potestate donatarii. Quapropter donatio hoc modo facta videtur etiam civiliter plené valida esse.

e) Quaerit P. Konings: »Quid statuendum pro foro inferno de valore donationis informis?quot; et respondet: »Videtur requiri judicis sententia ut pro foro interno invalidetur; nam vix supponi posse videtur legem voluisse onus tam durum imponere subditis, ut hi teneantur in con-scientia, propria sponte et sine ulla judicis interventione renuntiare favoribus sibi oblatis, idque solufn ob defectum alicujus solemnitatis. Unde pro praxi et nisi donatio verbalis imperfecta sit promissio potius quarn vera donatio, statuendum opinamur, donatarios, omni fraude seclusa, licite posse ex donatione informi acqnirere et accepta retinere, donec illi, quorum interest, irritationem talis donationis juridice pelant *).

f) Hujus sodalis P. Marc, sequentia scribit: »An ipso facto invalidae sint donationes, quae sine juris positivi dispositionibus peraguntur?

Resp. Admittendum est quidem competere auctoritati civili facultatem irritandi quandoque ipso facto donationes, sicut et alios contractus, qui flunt contra legis dispositiones. Sed utrum re ipsa talis irritatio jure positivo stafuta sit non liquet, cum plures probabiliter negent legem affectum suum ante judicis sententiam sortiri \').

g) Accedat tertius theologus ex illustri et bene merita S⁴¹ Alphonsi Congregatione, P. Aertnys, recentissimus et praeclari auctor cursus Theologiae moralis: »De effectu donationis ex jure civili irritae, sive quia est donatio mortis causa, sive ob inhabilitatem, sive ob defectum formae, idem dicendum videtur quod de testamento diximus. Propterea donatarius potest rem doriatam accipere et retinere donee legitime repe-taturquot; ¹).

h) Auctor Tractaius de jure et ■principiis juris juxta codicem ci-viiem Neerlandicum, haec scribit: »Quum mens codicis sit neminem constituere judicem in propria causa et proin irritationem esse decla-randam per judicem, hinc cum Carrière censemus inquietandum non esse eum, qui ex donatione informi acquireret et retineret, donec illi, quorum interest, irritationem petant per sententiam judicis²).

i) Ab lus non multmn distat doctissimus et singulariter prudens theologus van Egeren; »Donatarius qui rem mortis causa donatam bona fide possidere incepit, eandem donatore mortuo, juste retinet, neque tenetur eam reddere haeredibus, priusquam judex interveniat.quot; Sed quid si donatoris bona jam transierunt ad haeredes? Non per-mitteret donatario sibi occulte ex bonis haeredum compensare.quot; Sup-posito tarnen, quod donatarius forte ex conscientiae errore et bona Me eam semel surrepserit, non auderem post factum eidem imponere obligationem restitutionis, antequam res ista ab haeredibus repetatur

I) P. Lehmkuhl ita resolvit; »Actio donandi et acceptandi, ut in conscientia effectum producat, nullam formam specialem requirit, modo libere agatur; sed ut actionem civilem producat, requiritur aut ut res sit tradita, aut ut facta sit juridica interventie etc. ³).

m) Del Vecchio, in annotationibus theol. Scavini ponit aliqua criteria ad dignoscendam vim legum irritantium civilium, inter quae et hoe babet;

»Cognoscendain esse quotidianam timoratorum praxim, atque con-suetudinem. Sic dicimus dona manualia valide tribui, etiam non ser-vatis a lege eivili praescriptis solemnitatibus, quamvis generatim ipsa lex omnes dcnationes ita faetas videtur irritare ^).

Ks quibus omnibus per modum conclusionis deducimus:\' Sen-tentia, quae legibus civilibus utcumque irritantibus, extra casus quod jus naturale violetur, ordo publicus turbetur vel laedantur jura tertii, et agatur de actu, ad quern ponendum ex jure naturae facultatem habemus, vim solum mode tribuit obligandi in conscientia post judicis sententiam, videtur probabilis, a theologis pro-batis recepta ac proin in praxi tuta.

I. Justitia est virtus liominem perficiens in ordine ad alterum. Quum autem liomo, in communitate vivens, vei ipse referri possit ad alterum, vel possit referri communitas ad hominem ut membrum suum, vel membrum ad com-munitatem; hinc merito triplex distinguitur justitiae species commutativae, distributivae et generalis. Sed quot;quia justitia commutativa est perfectissime ad alterum, hinc etiam ratio justitiae perfectissime invenitur in specie justitiae commutativae. —

II. Objectum formale justitiae commutativae est jus, quod quum varie a variis definiatur, praeferenda videtur definitio, qua dicitur: praelatio quaedam moralis, qua hic homo prae-fertur moraliter aliis in usu talis rei, quia ipsius est propria, id est: ob peculiarem connexionem ipsius cum persona. —

III. ilinc jus in re stricte dictum, ■proximo iluit ex pro-prietate seu dominio, turn perfecto turn imperfecto, remote ex naturali hominis ah aliis independentia et omnium naturaii aequalitate, ultimatim ex ordine rnorali atque adeo ex Deo, ordinis moralis fonte et vindice; unde sequitur jus ab ordine morali separari non posse, quin subsistere desinat.

IV. Falsum est legem civilem fundamentum esse omnis juris stricte dicti, sicut quidam juristae contendunt. Etenim., etiam praescindendo a jure proprio Ecclesiae, juxta Ecclesiae doctrinam datur jus naturale, quod civile jus antecedit, in-dependenter a lege civil! obligat, ipsiusque juris civilis fundamentum est et norma.

perfectum nullum esse nisi statuatur et muniatur a lege civili, atque adeo jus mere naturale non esse nisi jus imperfectum; quamvis modus sit loquendi non approbandus, potest tamen interdum ad eorum mentem, in meliorem sensum accipi. Etenim jus mere naturale atque adeo imperfectum apud ipsos illud est, cui lex assistentiam non praebet. Sed ideo non negant jus, cui lex assistentiam non praebet, posse in foro conscientiae generare officium strictae justitiae.

VI. Quamvis autoritatis civilis munus sit juribus subdi-torum invigilare eaque sarta tecta servare; plena tamen juris inviolabilitas non obtinetur nisi per ordinem moralem ex conscientiae regula ab omnibus servatum. Quare Ecclesiae doctores sapienter jus considerant, non active solum, sed maxime passive, quatenus constituit in omnibus aliis officium justitiae, quae a S. Thoma rite defmitur: habitus secundum quem aliquis constanti et perpetua voluntate jus suum uni-cuique tribuit.

VII. Merito ponitur justitia inter virtutes cardinales, non ideo tantum quatenus denotat aliquam rectitudinem in omni actu bono, sed imprimis in quantum est specialis virtus, a reliquis distincta.

VIII. Ad accuratam virtutum notitiam facit distinctio scholasticorum inter partes subjectivas et partes potentiales virtutis. Scilicet virtus quae tanquam species refertur ad vir-tutem generaliorem, vocatur bujus virtutis pars subjectiva; virtus autem in qua non tota definitio generalioris virtutis, sed tantummodo aliquod ejus elementum reperitur, vocatur ejus pars potentialis. Hoc modo justitia commulativa, distri-butiva et legalis sunt partes subjectivae virtutis justitiae generatim sumtae; religio autem, pietas, fidelitas etc. sunt ejusdem partes potentiales.

IX. Cbaritas ne pars potentialis quidem justitiae dici potest, eo quod formaliter non est virtus ad alterum.

X. Ad distinctionem justitiae ab aliis virtutibus cardina-libus, facit doctrina S\' Thomae, juxta quam 1° justitia babet medium rei, dum aliae virtutes cardinales habent medium

XI. Juxta S. Thomam jus et justum realiter idem sunt, quamvis sub diversa ratione consideraturn. Unde apparet quam longe aberrent a veritate quidam juristae talera ob-jectivitatem juri adscribendo, ut non solum ab ordine morali indepeudens, sed eidem etiam contrarium esse possit.

XII. Justitia commutativa non est species justitiae infirna, seu, ut ajunt, specialissiraa; sed subdividitur in inferiores species juxta ordinem bonorum et jurium.

XIII. Soli justitiae commutativae inter virtutes proprium est inducere officium restitutionis, si laesa fuerit. Est autem restitutionis officium primarie negativum; quapropter non solum obligat semper, sed etiam pro semper.

XIV. Ad virtutem justitiae referri non potest\'illa, quam justiüam socialem vocant quidam rerum publicarum pertur-batores, quae niteretur universali omnium aequalitate in bonis etiam accidentalibus et absoluta ho minis independentia.

XV. Inter jus naturae et jus posilivum recte medium ponitur jus gentium, utpote de utroque participans nee cum utroque identicum. Jus autem generale inter gentes nititur societate, quam status independentes naturaliter inter se babent.

XVI. Per legem civilem jus stricte dictum constitui potest, et lex civilis, tale jus constituens, obligat ex motivo justitiae commutativae. Haec autem reipublicae potestas non profluit ex dominio, quod habet in civium bona, sed ex potestate jurisdictionis quae, relate ad civium bona, recte vocatur dominium altum seu eminens.

XVII. Potestas reipublicae in civium bona multipliciter limitatur. Imprimis se non extendit ultra quam postulat ne-cessitas boni communis; quapropter expropriatio legalis unice facta lucri causa injusta est. Limitatur deinceps jure naturae praeceptivo, non autem jure naturae permissivo, imo nee etiam semper suasorio. Denique limitatur ordine finis sui; quare se non extendit ad res sacras, imo nee ad temporalia, quae ad linem supeinaturalem per Ecclesiam destinata sunt.

XVITI. Jus natuvale, etiam mere permissivum, plene viget in republica, nisi justa lege civili i\'uerit limitatum. Quare ad ilia, quae juris naturalis sunt quocuraque modo, non poslu-latur legis vel principis concessio, nisi ipsa lex talem conces-sionem petendam esse justis de causis decreverit. Ex hac doctrina cum probatis juristis deducimus personam moralem actu privato constitui posse, nisi lex civilis positive obstet tali creationi.

XIX. Potestatem in civium bona duplici potissimum modo exercet respublica: nempe definiendo ex aequitate et ex mo-tivo boni communis dominia et jura particularia, et impe-diendo dominiorum translationem. Et facultatem juris deter-minativam esse penes rempublicam abunde patet ex iis, quae theologi tradunt de vi praescriptionis civilis.

XX. Ex hac potestate reipublicae lit ut sub lege nostra civili 1° sine injustitia occupari non possit, nisi ab baere-dibus legitimis, baereditas illius, qui sine testamento defunclus est; 2° ut a nemine sine injustitia occupari possit haereditas derelicta; 3° ut possessor bonae fidei probabiliter non lenea-tur restituere fruclus perceptos; et 4° ut fiat stricta injuria, restitutione reparanda, libri auclori, quem quis sine ejus licentia et cum ejusdem damno, reimprimit.

XXI. Leges justae, determinativae proprietatis, non tantum ex justitia legali, sed ex stricta justitia obligant, etiam ante judicis sententiam, sicut patet ex illis quae communiter docent theologi, turn veteres tum recentiores, de dominio thesauri casu inventi in fundo alieno.

XXII. Ut indubium haberi debet penes supremam aucto-ritatem civilem facultatem esse actus juridicos irritandi, etiam pro foro conscientiae.

XXIII Ut vis legum civilium irritantium bene intelligatur, advertendum est systema, quod codex sequitur pro dominii translatione; nempe an haec iiat nudis pactis vel pactis simul cum traditione.

XXIV. Ad intelligendum theologorum doctrinam de vi legum civilium irritantium, plurimum facit ipsorum dislincüo

inter obligationem civilem tantum, et civilem simul et natu-ralein; turn distinctio inter dominium firmum et absolutum dominiumque infirmum et provisorium.

XXV. Nullus contractus si omnia adsint quae ex jure naturae ad essentiam contractus pertinent, et pro cTjjecto habet rem legislationi civili unice subjectam, adeo irritus est ex jure nostro, quin ex ipso per traditionem sequi possit legitima rei possessio, et, per consequentem ex legitima possessione praescriptionem, dominii translatio.

XXVI. In quaestione controversa inter theologos utnim lex civilis, irritans acUim ob molivum ordinis publici, exigat necne judicis applicationem, ad hoc ut pro foro conscientiae obliget: respondendum nobis videtur juxta varium gradum necessitatis bujus legis pro bono communi: nempe si bonum commune poslulat ut lex in conscientia irritei ipso facto, statim sic irritat; non irritat autem nisi post sententiam judicis si hoc sufficit ad bonum commune tuendum. De gradu bujus necessitatis, sicut etiam de aequitate talis legis, theologi est judicare, qui in interpretatione prae oculis habeat agi hie de materia odiosa; quare in dubio standum ipsi est pro obligatione civili tantum.

XXVII. Inexistentia quorumdam actuum juridicorum, qualis a recentioribus quibusdam adstruitur, non adaequate respondet systemati juridico codicis civilis; imo ex ipsis juristis, qui hunc dicendi modum, nobis non probatum, sequuntur, ostendi nequit ex ipsorum mente tales actus nullam inducere posse obligationem mere naturalem si ex jure naturali adsit potestas talem actum ponendi.

XXVIII. Nominatim de donationibus informibus, libere tamen factis et acceptatis, probabiliter dici potest, eas non oinni carere vi ante judicis sententiam.

In quo differt justitia ab aliis virtutibus .... 11. Triplex justitia juxta S. Tiiomam: commutativa, distribu-tiva et generalis........

VI. Animadversio Cardiualis De Lugo in deflnitionem juris a Lessio datam, cui praefertur definitio Suarezii.

VII. Jus juxta De Lugo est praelatio quaedam fundata in pro-prietate . . .......

XIII. Non. tarnen omnes juristae, qui obligationem mere natu-ralem rejiciunt, ideo negant dari perfectam obligationem justitiae pro conscientia, licet lex civilis ipsi assisten-tiam non praebeat. Ostenditur hoc in Opzoomer . . . XIVquot;. Juxta Opzoomer ipsum jus naturale norma est pro legis-

XVIII. Plena inviolabilitas juris non obtinetur nisi per ordinem moralem debite ab omnibus observatum......

XIX. Jus est objectum virtutis. Quid virtus sit juxta S. Thoraam XX. Justitia virtus cardinalis............

XXI. Ratio propter quam virtutes quaedam morales, potius quam theologicae, sint dictae cardinales......

XXII. Cur justitia dicatur virtus generalis et quare tota virtutum collcctio dicatur justitia............

XXIII. Cur dona supernatural ia, primo homini praeter gratiam sanctiflcantem collata, vocentur justitia originalis . . .

XXIV. Virtutes cardinales non sunt genera, ad quae aliae virtutes ut species referuntur. Quid S⁰ Thomae sit pars subjectiva, et quid pars potentialis cujuslibet virtutis.....

XXV. Ostenditur nominatim discrimen inter justitiam presse sumtam et charitatem erga proximum.......

XXVI. Cur juxta S. Thomam justitia dicatur consistere in medio rei, dum aliae virtutes morales consistunt in medio rationis

XXVII. Cur a S. Thoma voluntas ponatur ut subjectum proximum justitiae..................

XXVIII. Quo sensu quidam juristae recentiores adstruant objecti-vitatem juris, quod virtuti et legi naturali contrarium esse posset................

20 32

38 40 42 44

XXIX. Jus et justum idem realiter apud S. Thomam. Q:io sensu id intelligendum..............

XXX. Justitia commutativa non est species infima, stu, ut ajunt, specialissima; verum sub se habet alias species, ratione diversitatis bonorum, quae sunt juris objectum.

XXXL De actu proprio justitiae commutativae, qui est restitutio ; et cur restitutio non jubeatur a justitia distributiva.

XXXII. Ol\'ficium restituendi primarie negativum est; debet autem restitutio fieri in eodem bonornm ordine, in quo facta fuit laesio.............

XXXIII. Quid sit aequalitas, quam tuetur justitia commutativa, et quantum differat ab illa aequalitate, quam clamitant quidam nebulones nostri temporis........

XXXIV. Difficultas in explicanda distinctione inter jus naturae, jus gentium et jus civile...........

XXXVI. Explicatur quid S. Thomae sit jus gentium et quomodo differat a naturali..............

XXXVII. Quomodo jus gentium a jure civili positivo differat; et diversa ratio qua utrumque procedit ex jure naturali .

XXXIX. Jus gentium, quamvis medium inter naturale et oivile, naturali magis affine est. Agitur de ejus immutabilitate.

XLII. Jus positivum internationale explicatur per societatem inter gentes, cujus existentia demonstratur et forma explicatur................

XLI1I. Eecens controversia in patria nostra de jure inter gentes breviter indicatur............

XLIV. Materia hujus capitis indicatur et in suas partes distri-buitur...........

XLV. Potestatem in bona civium etiam exercet respublica per codicem civilem. Ex cujus virtutis motivo codex eivilis obliget...............74

XLIX. Quare de limitibus hujus potestatis tractemus necesse sit 82 L. Auctoritas civilis nil potest circa civium bona, nisi in quantum ad suum finem necessarium est. Lex quae

quid circa ilia, quae sunt juris naturalis, lex civilis possit 84 LIL Necessitas pro bono communi mensura est potestatis reipublicae in bona civium. Au expropriatio globalis

LIII. Distinctie inter jura publica et privata. Haec non pendent a publica potestate eodem modo ac ilia. ... 91 LIV. Potestne sub jure nostro constitui universitas rerum

elucidatur reipublicae potestas determinativa proprietatis. 106 LXI. Indicantur quaedam leges, in quibus exercetur potestas

LXII. Quid communiter doceant theologi de thesauro, reperto in alieno fundo; unde apparet similes leges obligare, non expectafa judicis sententia........114

LX1II. Explicatur quid sit atcus juridicus, quid ejusdem irritatie .................117

LXIV. Quinque modis potest lex attingere actum juridieum . 118 LXV. Suprema auctoritas civilis habet potestatem irritandi

actus juridicos, etiam pro conscientiae foro .... 121 LXVI. Eationes ob quas interdum legislator irritate actus . . 121 LXVII. Per solum contractum in jure Neerlandico non obti-

netur jus in re, sed tantum jus ad rem, seu quod idem est, contractus solus non efficit dominii trans-lationem, sed creat obligationem (verbintenis) tradendi. 123 LXVIII. Modus transferendi dominium sub jure Neerlandico . 125 LXIX. Ex traditione, facta propter contractum civiliter inva-

LXXI. Obsouritas codicis in illis, quae ad contractuum irri-tationem spectant; hinc diversitas opinionum apud juris interpretes..............129

LXXII. Actus alii ex lege rescindibiles, alii nulli seu invalidi 130 LXXIII. Improbatur dicendi modus, quo actus rescindibiles di-cuntur nulli, actus autem invalidi seu nulli dicuntur

troversiae, inter theologos agitatae, necessaria . . . 1-83 LXXV. Eeferuntur theologorum sententiae de contractibus ex solo jure positivo irritis. Carrière, Waffelaert, Jiarres

LXXX. Theologi qui putant litteram juris romani completam sonare irritationem, in praxi tamen saepe stant pro

inexistentes. Et imprimis quid sint investigatur LXXXIII. Ostendi non potest ex auctoritate juristarum actum, quern dicunt inexistentem, nullam posse habere v;m

LXXXI V. Doetrina juristarum de actuum quorumdam civili non existentia, nec codici adaequate conformis est, nec in

LXXXY. Judicium theologorum de donatione civiliter informi, ubi simul exponitur, quomodo traditio rerum mobi-