VERDEDIGING VAN HAARLEM.

RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

1483 7532

HET

BELEG EN DE VERDEDIGING

VAN

HAARLEM,

in 1572-1573.

DOÜll

•J. a n ii de C A. ï* E JLJ JE.

TWEEDE DEE

EERSTE HOOFDSTUK.

Ongeveer een paar honderd schreden kon de, als Spanjaard vermomde vluchtelinge voortgegaan zijn, toen haar op eens de aanroep eener vijandelijke schildwacht dicht in hare nabijheid als een doodvonnis in de ooren klonk.

Wanneer venavides drie dagen vroeger gezegd had; »geene schildwacht zal u verder op dezen weg tot hinderpaal zijn,« dan had hij de waarheid gezegd.

Maar twee dagen geleden had er in het uitzetten van posten gedurende den nacht eene verandering plaats gehad. Don riiE-deuik had in het begin des jaars een aanvang laten maken met het graven van eene vaart, nog heden het langs het kerkhof loopend Spaansch Vaartje geheeten, ofschoon minder broed dan toen, doch nog altijd dienende, om bij hoogen waterstand het water in het Spaarne uit te malen. Het moest strekken om van het Huis Ter Kleef gemeenschap te hebben met het Spaanti¹, en het ontlastte zich achterom het Huis Ter Kleef in den Delft. Op ongeveer zeventig schreden van de tegenwoordige boerenhofstede van u. w. neus, waarlangs het Spaansch Vuaiije loopt, nabg den zoogenaamden toenmaligen doolhof, had men een voetpad, dat naar de Zandpoort geleidde. Daar had don feedeeik een paar schildwachten laten uitzetten, zonder dat zulks aan al zijne officieren bekend was, eene handeling, tot zijn karakter behoorende en evenmin vreemd aan den hertog, zgn vader. Dit voetpad naar de Zandpoort moest magdalena inslaan, dewijl zij onmisbaar verloren ware geweest, zoo zij haren weg stadswaarts had willen nemen. Geenszins zulks vennoedende, klonk de aanroep haar te vreeselijker in het oor; en de dichte nabijheid der stem word veroorzaakt, doordien de schildwacht achter de manteling van eenig

laag geboomte stond, dat, hoewel door den winter verdord, nochtans dicht genoeg was om eene wacht aan anderer blik te onttrekken.

IJlings terug te wijken of weerstand te bieden, waren de twee gedachten, die magdalena even snel aangrepen; doch beide ware vruchteloos of een nog onvermijdelijker verderf geweest. Den hinderpaal voorbij te snellen, was onmogelijk; want die hinderpaal was een slagboom; een oogenblikkelijke alarm, een schot, weergalmend geschreeuw, zou schielijk anderen hebben doen aannaderen, en — van verschillende zijden achtervolgd, ware de vlucht haar ten eenenmale ondoenlijk geweest.

— »Vader in den Hemel, help, red mij!« was hare stille bede: en ter zelfder tijd al hare vrouwelijke koenheid en tegenwoordigheid van geest verzamelende, stond zij stil en antwoordde koelberadeu, doch niet zonder inwendige siddering:

— »Capitan!« —

— ))Het wachtwoord!« zeide nu de schildwacht, terwijl hij_r met de lont tegen de pan, jiagdalexa zoo dicht naderde, dat beiden geen twee schreden van elkander af stonden; en jeagda-lena, ofschoon ze zijne woorden niet verstond, maar des te beter begreep, antwoordt onverwijld;

— » Valencia!«

Dan, de volgende woorden en do beweging van den soldaat deden haar oogenblikkelijk zien, dat hare tegenwoordigheid van geest te vergeefs, dat het lot haar vijandig was. Het is waar, wel had eens in den Vlaaraschen oorlog een krijgsman het wachtwoord geraden en was daardoor geslaagd in het overrompelen van den vijand. Doch dit was eene zeldzaamheid geweest. Eenmaal moge het geluk in zulke gevallen de vriendelijke hand uitstrekken — duizendmaal blijft de hand kil en onbewegelijk nederhangen.

— ygt;Hoe, zegt gij?« vroeg de soldaat, op den toon van iemand die een antwoord niet duidelijk verstaat.

En Magdalen a bemerkende, dat hij haar niet goed gehoord, en zg het bedoelde woord niet had, zeide nu;

— ygt;Cuenca.«i

— I)Gij kent het woord niet, en ik ken u niet,« sprak de Spanjaard, in zijn landstaal, terwj\'l hij den loop van zijn musket dichter bij magdalena\'s borst bracht. »Wie zijt gij? een Hollander — een rebel: gij zijt mijn gevangene.«

Ofschoon magdalena het Spaansch niet verstond, begreep zij maar al te zeer den zin der woorden, die een donderslag voor haar waren. PJotselijk werd de liefelijke toekomst, die zij reeds

gedroomd liad, met een sluier overtogen en elk aanminnig beeld, dat reeds voor haar ziel zweefde, nam eene spookachtige gedaante aan. Nu dreigde de moed haar te ontzinken, alle kracht van haar te wijken eu zij sloeg het oog naar den Hemel, als de eenige plaats van waar nog redding kon komen. Onbewegelijk hield de soldaat den loop van zijn geweer op hare borst gericht als eene schrikinboezemende waarschuwing, dat hij, bij de minste poging tot ontvluchten, de brandende lont op de geopende pan zou neerslaan, en het was wellicht die dreigende houding, welke haar kracht gaf om nog staande te blijven.

—- »Wie zij*¹ gij ?« herhaalde de schildwacht, die met zich zeiven in strijd scheen, hoe hij het zou aanleggen om op zijne gevangene de overmacht te behouden; want er zou nog ruim een halfuur moeten verloopen eer hij afgelost werd, en ofschoon hij wel zag, met geen gevaarlijken persoon te doen te hebben, vermoedde hij echter nog niet, dat de zoogenaamde capitan eene vrouw was.

—• »Bii sax-jago! gij zijt een Hollander, een muiter,« sprak hij nu, toen zij niet antwoordde, met een gebroken Hollandschen tongval. iGij zijt geen capitan; gij hebt u vermomd.«

Magdalena thans hoorenda, dat de soldaat een weinig van hare landstaal verstond, greep plotseling weer moed. Levendig besefte zij, dat alle weerstand of de geringste poging om te ontvluchten ijdel zou zijn. Maar nog eene flauwe hoop schemerde haar door den nacht tegemoet.

— »Ik ben uit Haarlem,«. zeide zij, gt;)en diep rampzalig, zoo gij mij gevangenhoudt. Ik ben ontvlucht uit het Huis Ter Kleef, waar uw bevelhebber mij gevangen hield. Wees mij tot hulp, en eene groote rijkdom zal uw loon wezen.«

— sDat liegt gij,« zeide de soldaat in gebroken doch tamelijk verstaanbaar Hollandsch, sdaar, uit dat huis gevlucht, waar gij gevangen waart ?. . . . dat is onmogelijk. Wie zijt gij dan ? Bij de heilige moeder Gods.... gij spreekt met eene vrouwenstem, gij capitan, zonder baard ......

— :!gt;Ik wil mij niet redden door logentaal, soldenier!® zeide magdalena, »ik ben eene vrouw, en van deftigen staat. Mij naar Haarlem begevende, werd ik overvallen, en hoewel niets euvels gebrouwen hebbende, in dit huis bewaard: het geluk was mij gunstig ter ontkoming en nu bid ik u, stort mij in geen dieper leed: ik zal uwe hulp vergelden door eene wichtige som, door al den schat, dien ik heb.«

— »Als gij die Eefvrouwe (edelvrouw) zijt,« sprak de schild-

wacht, »daii ontkomt gij mij niet, al gaaft gij mij een paar honderd kronen; want hij mijne ziel! zoo ik verraden werd, zou senor i\'jikdf.iuk, mij voor die kronen duizend dooden doen sterven. Ik weet, onder wat vaandel ik dien.cc

— »Die som zal ik u geven, soldenier!»: hernam zij, san gij hebt niet te schromen, dat gij komen zult in ongelegenheid. Wie toch zou uw verrader zijn?«

— »Twee honderd kronen!« mompelde de soldaat, »het is eene stevige som in dezen tijd, maar om er mijn kop aan te wagen . . . .« En hij peinsde eenige seconden, eer hij hoorbaar antwoordde.

— «Verraden, zegt gij? verraadt tegenwoordig de broeder den broeder niet? En zijt gij geene Hollandsche? Gij Hollanders haat de Spanjaards als de pest. Wat zou u terughouden, als gij in veiligheid waart, om senor fkedeuik te doen weten, hoe gij hem verschalkt en zijne schildwacht omgekocht hebt? Neen, ik laat u niet gaan, ik ken mijn plicht.»

— ))Foei!« sprak magdalena, ))wie zou zoo snood wezen, te verraden, wie hem redt ? Daar leeft een God, die het zou straffen : en bij dien God zweer ik, u nimmer te zullen verraden, door woord, of schrift, of het minste gebaar.«

— »Neen! ik laat u niet gaan,« zeide de Spanjaard, terwijl hij den loop van zgn musket nog eene handbreed dichter bij hare borst bracht, als om meer kracht aan zijn woorden bij to zetten: de geringste verdachte beweging en — het ware met haar leven gedaan.

— sVoor zoo groot eene som niet, onder zoo een eed?« vroeg magdalena, zich alle geweld aandoende om haren moed te behouden, »waardoor verdiende de Hollander, dat gij zoo zwart van hem denkt? Het vinnigst vuur van oorlog kan hem zoo laag niet doen wezen. Hoor mij, soldenier! wees edel en doe mij niet vallen in diepen afgrond.®

— ))Ik kan niet, want al word ik niet verraden door u . .. . toch ontging ik den strop niet: gij kunt niet uit dat huis vluchten, of gij moet dezen weg gaan, waar men posten heeft uitgezet, en schoon ik wel kans zou zien, om u van hier in veiligheid te brengen, moest gij toch mij, als de eerste schildwacht, voorbij; »gij hebt geslapen of gij zijt omgekocht,® zou men mg tegemoet voeren, en bij Spanje\'s patroon! eer het middag werd, zouden aan de galg de raven mij de oogen uitpikken.®

— «Peins toch, peins op een middel of gij u niet dekken kunt voor straffe!® smeekte magdalena..

-— »Daar is er geen.n

— «Er moet toch nog een ander pad ter uitredding wezen.«

— \')Xeen! alle zijn met schildwachten bezet.«

— En nu stonden beiden weder een oogenblik zwijgend tegenover elkander. Wel bleef het niet uit jiagdalf.xa\'s gedachten, hoe de Spanjaard het toch zou kunnen wagen, haar de vrijheid te bezorgen, wijl hij toch spoedig afgelost worden en het altijd moeilijk te bewijzen zou zijn, op welk uur zij ontvlucht was. Doch te midden van het dreigendst gevaar verloochende zij haar edel hart niet. Zij wilde niet, dat een onschuldige, schoon dan ook een Spanjaard, voor haar den dood zou ondergaan: zij wilde hare vrijheid niet ten prijs van iemands verderf, die aan hare vlucht geen zweem van medeplichtigheid hebben zou, en zij uitte die gedachte dan ook niet, schoon haar de bangste toekomst voor den geest zweefde. Dan, zij behoefde zulks niet te uiten. De soldaat, hoezeer ook weigerende haar behulpzaam te zijn, berekende toch alles wat uit zijne handelwijze zou kunnen voortvloeien: pijnbank, dood, geldelijke belooning; eer en misschien ook voordeel, wanneer hij haar niel liet ontkomen, ofschoon dit laatste alsdan nimmer zoo aanzienlijk zijn zou. Eer en voordeel! dat zijn machtige kampvechters tegen hem, bij wien de schaal van het laatste zwaarder is dan die van het eerste. Ook hier sloeg de balans tot het laatste over, te meer, omdat dit zekerder scheen; doch het voordeel moest nog grooter worden, en dat kon het alleen, door het gevaar nog zwarter voor te stellen, dan het was; want dit toch had hij reeds gewogen en getoetst, dat het gevaar minder groot voor hem was dan de hoop, om den strop te ontgaan: eenmaal uit het Huis Ter Kleef zijnde, stond toch nog de weg naar het huis Brederode ter ontvluchting open, en, zoo al niet, waarom zou dan die vlucht hebben plaats gehad, juist in den tijd, dat hij zich op dien post had bevonden?

— dZoo ik den weg had genomen naar het huis Brederode,^ zeide magdalena, »dan toch zou ik hier niet gestuit zijn, schoon ik dan ook op onzekere baan ware gegaan.®

— iiOnmogelijk!« sprak de Spanjaard, hoezeer wetende dat de veldzijde naar dien kant wel te begaan was zonder op schildwachten te stuiten, »geen vijftig schreden ver, of gij waart een veldpost in den mond geloopen.«

— «Rest u dan geen middel, om mij tot hulp te wezen?« vroeg magdalf.na op smeekenden toon, »zonder dat gij of een uwer makkers in leed komt ? Och! peins er aan, wat lot mij toeft, zoo ik weder in de macht val, die ik ontvlucht ben. De tijd

6

vordert spoed: al wat ik bezit, is liet uwe; red mij slechts, red mij.«

— »Welaan!« zeide nu de Spanjaard, sik waag er den kop aan, omdat ik misschien Salamanca toch niet meer zal wederzien : ik zal de soldateneer met den voet schoppen, u in veiligheid brengen en daarmede zal ik mij zoeken te redden, dat niemand mijn post is voorbijgegaan, wien het wachtwoord onbekend was. Maar de som, waarvoor ik het waag, moet grooter zijn; tweehonderd is niet genoeg.»

— »Yorder, spreek, ik heb kleinooden van waarde bij mij,» zeide siagdalena , »en wat gij meer wilt, zweer ik, dat u geworden zal, zoo gij daartoe een middel aanwijst.«

Eu nu wilde zij hare kostbare gouden keten te voorschijn halen, terwijl de Spanjaard echter nog scheen te aarzelen, toen er plot-selijk bij het Huis Ter Kleef een schot viel, hetwelk bijna tegelijkertijd door een zelfden knal werd opgevolgd.

— »Dat is onraad! vervloekt! dat geldt u,« riep nu op eens de soldaat.

— »Mij?.... Almachtige God!« riep Magdalexa sidderend, als trof dat schot haar, »red mij, red mij, of het is te laat.cc

-— »Te laat is het nu reeds!« zeide de schildwacht, »men heeft uwe vlucht ontdekt; dat is zeker en gewis.« En terwijl hij het laatste woord uitte, klonken twee, drie schoten op verschillende afstanden, vermengd met een luid geroep en geschreeuw, dat door de stilte van den nacht een akeligen toon gaf en door de echo\'s van het veld niet minder akelig teruggekaatst werd.

— »Dan ben ik verloren!» riep zij, terwijl ook reeds de naastbijzijnde schildwacht zijn geweer afschoot en eenige verwarde stemmen plotselijk naderbij kwamen.

Vergeefs deed de ongelukkige vrouw andermaal eene poging om zich staande te houden; vruchteloos beproefde zij moedig te blijven: hare krachten ontzonken haar. En geen wonder! magdalexa, hoe fier, hoe kloek, was echter eene vrouw. Haar gevoel was, vooral op dien dag, met te onafgebroken schokken aangerand. Het licht was opgegaan voor haren geest, doch door schaduwen beneveld geworden. Die schaduwen waren weder verdwenen en door een helderder licht vervangen geworden. Maar te midden van dat licht had zich eensklaps eene duistere wolk vertoond, en een bliksemstraal was er uitgeschoten. Die straal had haar getroffen, al hare leden verlamd en het op eens donkerder voor haar doen worden dan ooit; hot bewustzijn was haar ontvloden.

7

Hetzij ïiiedeiuk, in weerwil van jiagdalena\'s eed, twijfelde, dat zij den moed niet zou hebben, de haar bedreigende folteringen den volgenden dag af te wachten, hetzij eenig wantrouwen , waarvan hij zich zeiven geen grond wist te geven, eensklaps in hem opgerezen was, of dat hij wellicht door andere taal haar tot eenig besluit wilde nopen, althans voordat hij zich ter slaap begaf, voelde hij zich gedrongen, andermaal naar haar verblijf te gaan, en men kan zich zijne verbazing, zijn schrik, zijne woede voorstellen, toen hij de vroegere bidcel ledig vond. Driftig en sidderend van gramschap en teleurstelling, was hij onderscheidene malen het vertrek, als hot ware, doorgevlogen, zonder vermoeden op te vatten over de wijze harer ontkoming. Hij zag daar het vrouwengewaad, waarvan zij zich ontdaan had, verspreid op den grond liggen, en in zijne verbittering schopte hij het verachtelijk met den voet. Toen had hij met forsche stem haren naam geroepen, doch niemand had geantwoord. Daarna had hij andermaal als een razende de cel doorgezocht, geschreeuwd, getierd en gevloekt, doch haar niet gevonden, wier ontvluchting hij geheel onmogelijk waande. Op zijn geroep waren vervolgens MAiico en de suppoost toegeschoten. De laatste was bij het hooren van het gebeurde eensklaps zoozeer door angst en schrik aangegrepen geworden, dat hij op don fkederik\'s onstuimige vragen niet kon antwoorden, en zijne tong letterlijk als verstomd was. Marco poogde te vergeefs do woede van zijn neef te beteugelen ; deze luisterde niet meer, en zonder dat men nog het middel der ontvluchting vermoed had, was er in dat gedeelte van het Huis Ter Kleef een hevig rumoer ontstaan. Op ïuedeiuk\'s bevel ijlde jiaiico aanstonds naar buiten, om de wachten van het gebeurde te onderrichten en, zoo mogelijk nog de verdere vlucht te verhinderen. In een oogenblik had zich dat bevel langs de gansche linie van schildwachten herhaald: schoten knalden als het gewone teeken van onraad, en men zou gewaand hebben, dat er plotseling een uitval van de belegerden plaats greep, en dat de Spanjaards aan verschillende kanten overrompeld werden. Verscheidene , bijna de meeste officieren, waren toen insgelijks naar buiten gesneld, en onder hen bevond zich ook vexavides, die zich echter geenszins beangste, wijl hij niet twijfelde of magda-lena zou reeds lang in veiligheid zijn.

Eenige minuten had rondom het Huis Ter Kleef reeds die ongewone beweging voortgeduurd, en boven aller stem klonk die van don fredeiuk uit; want niet slechts, dat hij in jiagdalena\'s gevangenschap grootelijks belang had gesteld, er was hem nu ook

8

ten hoogste aan gelegen om den schuldige te kennen, die in hare vlucht de hand had geleend, en dezen zwoer hij, bij ontdekking, de zwaarste straf.

Intusschen waren een anspessado en drie soldaten bij de schildwacht gekomen. Daar hadden zij den vermomden Spanjaard bewusteloos gevonden, en in korte woorden had de schildwacht hun het gebeurde medegedeeld. Een der soldaten had hem toen afgelost, en onder de hoogste verbazing, doch geene mindere vreugd tevens, dat zij de vluchtelinge in handen hadden, keerden zij van die plaats naar het Huis Ter Kleef terug, jiagdalena gezamenlijk dragende, zonder dat deze eenig besef had van hetgeen er met haar plaats greep.

■— »De vogel is gevangen!® riep de anspessado, eenige schreden vooruitsnellende naar het voorplein, waar zich fredeeik met de meeste officieren bevond, nog altijd lucht gevende aan zijne gramschap, onder dreigingen tegen den onbekenden handdadige van het feit.

— DWat!« riepen eenige der bevelhebbers den anspessado als ■uit één mond toe, en tegelijk werden diens woorden aan frederik herhaald, terwijl ook de soldaten met de bewustelooze vrouw inmiddels naderkwamen.

— »Vervloekt, wie hier den spot drijft!« zeide feedeeik , »men heeft haar gevangen?®

— »Zoo waarachtig als ik leef, senork zeide marco, op wiens gezicht men eene duivelsche vreugd zou gezien hebben, wanneer de duisternis van den nacht dit had vergund; »daar is zij.cc

— ))Waar is de veldheer ?cc vroeg de anspessado.

— »Hier!cc klonk het.

— » Senor! cc sprak nu deze, ter wij 1 hij naderkwam, en links en rechts door officieren omringd, »de vluchteling is in handen; — aan de schildwacht gonzalks al de eer!cc

— »Dan zal hij beloond worden! Waar is hij?cc Te gelijker tijd bracht men eene toorts aan, die nu haar schijnsel op de geheele groep wierp en aller verwondering tot de hoogste verbazing deed klimmen, toen men in den bewusteloozen en gewaanden Spanjaard de trekken van magdalena herkende.

— »Zij is doodicc liet zich uit sommiger mond hooren.

— »Dat is een Spanjaard zooals wij!cc hoorde men van eene andere zi)de.

— »Wat klucht moet dat wezen ?cc riepen eenigen, en de Spaansche moedwil en spotlust verloochende zich ook thans niet.

— xStilte! ik beveel het,cc zeide fuedeuik met eene zware

9

stem, shier geen spot! en geen raadsel is deze zaak. Ik doorgrond haar; ik heb haar doorzien. Onder het leger des konings schuilen verraders. De dood aan den schuldige, eere voor den ontdekker van het verraad.«

— »Senor!« zeide mauco, terwijl zijn valsch oog iemand scheen te zoeken, »dat is het gewaad van een Spanjaard; daar zou men hem spoedig door kunnen ontdekken.«

De man, dien maeco zocht en tegen wien eensklaps zijn argwaan was opgerezen, bevond zich op dat oogenblik achter rom i;ro en de auecia; en die man was don pedko de vexa-vides. ïe edel en te groot om een huichelaar te zijn, schreef de noodzakelijkheid toch vena vides voor, dat hij allen schijn van zich moest weren. Bijna verplet stond hij daar; w^Tant zulk eene rampzalige uitkomst had hij niet verwacht. Wat moest hij thans niet vreezen? Een nog ijselijker lot over haar, die hij gered had, eene schandelijke verguizing van zich zeiven, zoo mag dam: na eens zwak genoeg zijn mocht, hem als haren redder te vernoemen .... zoo fuedemk haar eens de vrijheid mocht aanbieden, wanneer ze den man — de oorzaak harer vlucht kenbaar maakte. En dat zulk eone handeling was te verwachten, daartoe — al kende hij ook al de plooien en groeven van dat karakter nog niet — daartoe kende hij den zoon van alva genoeg.

— »Dood!.. . zeide pkedeiuk, met eene schimpende verachting in zijn stem. «Neen, die duif is niet dood, al heeft de havik haar in den klauw gehad! Zij zal weer bijkomen, en scherper klauwen zullen haar aangrijpen. Senor maiico ! laat haar in de kooi terugbrengen; dat vrouwengewaad, dat ik verschopt heb, zal dien mom weer vervangen. Zij worde streng bewaakt. Gij zult er mij borg voor zijn.s

Eene buiging, met een veelbeteekenenden satanslach vergezeld, was het antwoord. De bewustelooze werd naar de bidcel teruggevoerd.

— »Blijf!« zeide fiiederik tot den schildwacht, die zich verwijderen wilde.

Deze gehoorzaamde.

— »Hoe is uw naam?«

— » Lorenzo go xzales , senor!«

— sGij hebt haar gevat ?«

— ))Ja, senor! hij — ik meen zij, wist het ivoonl niet.«

— »Wel gedaan; dat bewijst, dat gij een Spanjaard zijt, dat gij uw plicht kent. Wie was bij haar?«

— »Zij was alleen.«

10

_ ))Van welken kant naderde zij?((

_ sVan den boomgaard, senor!«

— «Hoe laat?«

— »Nu ruim een uur geleden.»

_ »Ha! men wist dus niet, dat langs dien weg posten uit-

ge^ware . ^ _zich grijpen, zonder wederstand?« ^vroeS ^

verder, ^men\'heeft niet getracht, u, door omkoopmg een schurk

te doen worden?»

\' - .Dat zou ik meenen, senork antwoordde de soldaat

bidden en smeeken, dat een steenklomp _er bi, ^uild zou

hebben- »vijfhonderd kronen zou het mij in den zak gejaagd

hebben. Maar bij Onze Lieve Vrouw! ik ben een Spanjaard v

Salamanca.amp; ,

— ))Is dat geene logentaal?(( vroeg fuedeuik scherp.

— »\'k Zweer het bij de heilige moeder Godskc was het onbeschaamde antwoord. •-

— »Dan geloof ik,« zeide predemk, »en daarom gj

van nu af anspessado zijn. Gij kunt gaan._«

Dat was de Castiliaan, die ter handhaving ^n de .e God Nederland kwam teisteren, voor wien een eed bij de vlekkelo

moeder van Christus nog minder was dan ^eene ^^8rbel; _id _ ))Bii God en den koning, senores! dat herhaal ik,« zeide nu puedkrtk, »dat er onder het leger van den hertog verrader, schuilen. Daar zijn er, die heulen met de rebellen dat quot;^ve®^r • Die vrouw kon niet vluchten, zoo de eene of andere ellendel g haar de hand niet geleend had. Maar ik zal n. vorsten, zoo waarachtig als ik Maestro del Campo ben, en al ware hij een ridder al ware hij een prins, hij zal den strop met ontgaan.»

Dit gezegd hebbende,, verwijderde hij zich met trotsche sehrede en met dreigende gebaren. De officieren verspreidden zich vervolgens insgelijks; doch ofschoon nog een groot gedeelte van de

wie magdalkna\'s medehelper zijn mocht, bleef voor allen, slechts één uitgezonderd, het raadsel onopgelost.

TWEEDE HOOFDSTUK.

Wie kan, wie durfl ooit Haarlem nmdren, En voelt niet, dal zijn boezem trilt ?

Hier hebben Holland\'s (jroote Vaadren Hun dierbaar harlebloed gespild;

Hier stierven zij, om \'1 ware leven, De vrijheid, aan hun kroost te geven.

Helmers.

Nauwelijks was de Vrijdagmorgen van den zestienden Januari aangebroken, of in don feedeeik\'s legerplaats heersclite een luidruchtig gewoel. Wel had dit iederen ganschen dag plaats, doch het was altijd op te merken, wanneer er, hehalve het telkens wederkeerend krijgsgejoel, nog iets buitengewoons gebeurde of tegemoet werd gezien, en vooral wanneer vallos, een lange Spanjaard, zich in de nabijheid der schansen vertoonde en de soldaten grijnzend toelachte.

Dit was ook thans het geval: doch het hatelijke wezen, dat-wij den lezer voor oogen moeten stellen, scheen den soldaten thans meer te willen schenken dan dien bekenden grijnzenden lach, hoe veelbeteekenend reeds op zich zeiven; heden had hij ook woorden voor hen veil, waarvan een enkel reeds genoeg was om al de overige, al hadde hij die niet geuit, te doen raden, en dat éene woord was: »de galgkc

Wat een vargas in den bloedraad was, kon vallos in het leger genoemd worden. Men stelle zich een man voor, die behalve de helroode kleur van zijn haar, al het afschuwelijke van een beul in zich vereenigde. Dien ijskouden satanslach om zijne

42

lippen; die opgezette wangen, als de zichtbare getuigen zijner schier onafgebrokene dronkenschap; die oogen, een helschen glans om zich heen spreidende en toch als eene ijsschots rustende op het slachtoffer, dat in zijne handen was gesteld — bewijzende, hoe hij onder het martelen, nog spotten kon en voor eeuwig verdoemd rekende, hen, welke als ketters de eeuwigheid ingingen; die lange gestalte, zich steeds verheffende boven de prooi, welke zij aangreep; en die zekerheid in zijne houding, dat de aan hem overgeleverde te vergeefs trachten zou, den dood om te koopen. En dan naast deze gestalte dien verschrikkelijken dog, een tweeden Cerberus uit de fabelleer, — dien hoogpootigen, langharigen hond, wiens tong eene handbreed uit den muil hing; die naar de oogen zijns meesters omzag als een slaaf naar den heer, welke dood en leven in zijne hand heeft; die op het eerste teeken, met de woede van een tijger zou aanvliegen op dengene, dien zijn meester hem aanwees, en die den kloeksten Spanjaard als een kind zou hebben doen sidderen, wanneer hij hem op eene eenzame plaats ontmoet had, — dien hond, welke het bloed dronk, dat vallos vergoot, en aan die monsters deed denken, welke de ongelukkige Mexicanen verscheurden. Zoo stelle men zich vallos voor oogen, als den meest geschikten man om te folteren, die zelf reeds in zijne vroegste jeugd, op de markt van Madrid onder scherprech-tershanden was geweest, — die in losgelatene drift zijn eigen broeder had vermoord, en op wien de vlek der eerloosheid kleefde, doch die nog eerlijk genoeg werd gekeurd voor de legerbenden van al va, omdat hij voor het ambt van beul zoo uitmuntend geschikt was.

Eenige minuten lang had vallos , nu bij de eene dan bg de andere verschansing doorgebracht en menigen soldaat doen lachen en huiveren tevens over \'t verhaal der zonderlinge rechtspleging, waarvan zij dien dag getuigen zouden zijn, toen men een twintigtal met speren en musketten gewapende Spanjaarden van het Huis Ter Kleef zag naderen en de richting nemen naar de verschansing tegenover de Kruispoort, waar eenigen reeds met het krieken van den dag eene hooge galg hadden opgericht. In het midden dier gewapenden zag men drie gevangenen, zwaar geboeid, van welke twee de blijken droegen, dat zij reeds geruimen tijd gebrek en ellende hadden verduurd. Het waren de twee hoplieden

baptist vak trier en johan kellexaall, welke bij lumey s

mislukking tot Haarlem\'s ontzet, op den twaalfden December, in \'s vijands handen waren geraakt. Vergeefs had de graaf lumey voor vax tuier twee duizend kronen en de vrijheid van negentien

Spaansche krijgsgevangenen tot losgeld geboden; want van tuiee. was niet slechts een ervaren en onverschrokken krijgsman, maar stond ook in blakende gunst bij lujiey. Doch het was den Spanjaard niet onbekend, dat van trier, niet minder dan lümey zelf, al wat Spanjaard was, den doodelijksten haat toedroeg en geene genade gaf, wanneer een vijand in zijne handen viel. Ofschoon in mindere mate, was dit ook met kixlenaar het geval, en daarom had frederik besloten, hen op eene wreedaardige wijze om te brengen, terwijl ieder verwonderd was, dat hij hen nog zoolang gevangen had gehouden. De andere was philippus de kcmxd, een hopman, welke in den nacht van den tienden Januari met de twee duizend soldaten van boisot tot Haarlem\'s ontzet afgezonden, doch verdwaald geraakt en in de macht des Spanjaards gevallen was. Ook dezen knelden zware koorden, als het bewijs, dat men niet voornemens was, hem de geringste kans tot ontvluchting te geven. Maar men zou zich bedriegen, zoo men dat drietal gevangenen zich voorstelde met den doodsangst en de verplettering op het gelaat. Zooals zij daar stonden, leverden allen het bewijs, hoe de Nederlander van die dagen niet slechts dapper was in den strijd, maar ook moedig, ook onverschrokken bij den hardsten dood. Zie vax trier! Hoe vermagerd en bleek wegens het gebrek en de doorgeworstelde dagen in een gevangen-hok — toch heeft lijden en smart den heldentrek niet van zijn gelaat gewisclit. Dreigend was voorheen zijn oogopslag; dreigend is hij nog, en de forschheid, de ruwheid, die er mede gepaard was, schijnt nog toegenomen met den aangroei van zijn knevelbaard, die ordeloos en lang op zijne borst nederhangt. Schoon thans ouder schijnende, heeft hij nog slechts dertig jaren bereikt, en die dertig lente s zullen afgesneden worden. Dat weet hij; hij weet, dat er geene genade voor hem zijn zal, en echter ziet hij de ge wapenden dreigend aan, als wilde hij zeggen: »vandaag zal ik vrij zijn, en beef, Spanjaard! mijne vijf laatste levensjaren waren aan uwe vernieling gewijd, maar van nu af zal ik de verderfengel voor u zijn.«

En kellexaar ! . .. . Ook hij schijnt ouder, ofschoon hij nog jonger is; want ook zijn ongeschoren baard hangt verward op zijne borst; ook zijn aangezicht is ingevallen en muur bleek, en bij hem komt dit te meer uit, wijl hij een rank en tenger jongeling is, geenszins verradende, hoe die tengere hand in onderscheidene vroegere gevechten zoo menigen Spanjaard gedood heeft. In Delft aan eene geliefde uit den deftig-gegoeden burgerstand verbonden; ontgloeid van liefde voor zijn land en voor eene aange-

haarle1i II. 2

14

bedene bruid, zal die tweevoudige liefde thans met zijn leven uitgebluscht worden. Nog zoo jong, eene zoo rijke toekomst in het verschiet, en — al dat aanstaand geluk op eens te zullen derven. Die gedachte is wreed, is zielversch«urend. Toch ziet hij den dood niet angstig tegemoet; men ontwaart slechts in een pijnlijken trek om zijn mond, dat het hem grieft, daar weerloos te staan, geboeid te zijn met den schandkoord van den booswicht; dat hij niet eervol sterven zal met het staal in de vuist.

Maar wie daar, als krijgsman , niet de geringste menschelijke zwakheid verried, was philippus de koning. Men stelle zich iemand voor van zes en dertig jaren, dien leeftijd, waarin bn den man, de krachten van lichaam en geest de hoogste ontwikkeling hebben bereikt. Zijn gelaat is noch ingevallen, noch bleek; de weinige dagen, die hij slechts gevangen was, hebben den stempel der ontbering nog niet op zijn aangezicht gedrukt. Dat aangezicht is schoon; een zachte blos smelt met de bruine, mannelijke verf en het goudgele haar ineen. Binnen Gouda\'s muren treurt zijne vrouw over het lot, dat hem wacht; binnen Gouda schreien twee jeugdige kinderen, niet om den dood, die hunnen vader toeft; want zij zijn er nog onbewust van, maar zij schreien, omdat zij hunne moeder zien schreien; omdat zij haar nu en dan wanhopend de oogen ten hemel zien slaan. Dat weel de koning wel niet, maar toch vermoedt hij het, en zijne ziel wordt bij dat vermoeden vaneengereten, maar op dat mannelijk gelaat is er geen zweem van te lezen; zijne sterke ziel wil zijn vijand geen oogen-blik den triomf gunnen, dat hg hem lijden doet. Want zie dien stouten mond, vast gesloten, stom als het graf, het on wrikbaar-besluit dragende, dat geene smart hem openen, dat hij hem slechts ontsluiten zal, ter verachting zijns vijands. En dan dat oog! Zoo bliksemend en toch zoo donker, zoo hoogmoedig en zoo versmadend, zoo onverschrokken en met zooveel minachting om zich heen starende; dat oog, zooveel levendiger dan de duidelijkste taal sprekende: »beulen! ik braveer u te midden van den dood! gij kunt mij moorden, maar mijn haat, mijn moed niet uitblus-schen. Mijn krijgsdoel tot Haarlem\'s ontzet is verijdeld, maar na mij zal een ander het doen; niet ongewroken zal ik sterven en dat doet mij vol hope, vol troost zijn.cc

Ginds naderen vier andere Spanjaarden, met don puf de rik bg hen, en zij, die zich in hun midden bevindt, is niet geboeid.

Het is magdaiena. Den vorigen avond in hare gevangenis teruggevoerd, was zij spoedig tot haar bewustzijn wedergekeerd. Zij had zich toen in het bijzgn eener vrouw en van eene schildwacht

bevonden; want zoo verre had de hatelijke mauco de kieschheid niet met voeten getreden, dat hij haar in haren toestand de hulp eener vrouw onttrok. Toen had zij een zichtbaarder besef gekregen van het lot, dat haar wachtte, doch met het terug-keeren van haar bewustzijn scheen ook haar moed weder hersteld: want van dat oogenblik af was geene enkele klacht haar ontgaan; zij scheen te gelatener, te fierder, naarmate de toekomst donkerder voor haar geworden was. Nadat haar suppoost bij al de heiligen der kerk gezworen had, niet medeplichtig aan hare vlucht te zijn geweest, hadden fredeiuk en mauco de bidcel scherper onderzocht en toen eerst had de laatste het opgereten behangsel en vervolgens de geheime deur ontdekt. Toen hadden zij ook den namven gang onderzocht, en ook de in vexavides\' vertrek uitkomende deur was hun niet verborgen gebleven. Dit had maeco\'s argwaan bijna tot zekerheid doen rijzen, en hij had niet verzuimd, den neef zijn vermoeden mede te deelen. Maar i\'bederik, ofschoon niet zelden de ooren neigende tot de woorden van zijn neef en gunsteling, was echter de man niet, om door hem zijn verstand te laten beheerschen of benevelen. Hoezeer ook hij niet vrij bleef van het vermoeden van vexavides\' medeplichtigheid, meende hij nog geenszins de zekerheid te hebben, wijl magdalena\'s ontdekking dezer deur en hare vlucht er door, zeer wel zonder tekavides\' tusschenkomst konden plaats hebben gehad. Echter twijfelde hij niet, wanneer er schuld op hem kleefde, of ze zou dan ook wel aan het licht komen. Het eerste wat hij intusschen deed, was een scherp ondervragen van magdalexa zelve; doch vergeefs waren list en bedreiging om haar iets te doen bekennen, dat zij besloten had, met zich in het graf te nemen, en toen niets baatte, had hij de bidcel verlaten met de bedreiging, dat hem dien dag de middelen niet zouden ontbreken, om hare hardnekkigheid te doen buigen.

Terwijl nu de gevangenen daar stonden, en ook zij naderde, die de getuige van een tooneel zijn zou, waardoor al de verschrikkingen van den oorlog nog te donkerder werden, schoolden de soldaten meer en meer op één punt samen. Hier zag men een paar priesters, welke in hun geestelijk gewaad, en met het heilig kruis in de hand, zich naar de strafplaats begaven; daar eenige glippers, of verraders, terwijl zich weer wat verder eenig geschreeuw liet hooren, dat maar al te zeer getuigde, hoe de wreede Spanjaard zich over een schouwspel verheugde, dat hen gold, van wie zij dagelijks afbreuk ondervonden.

— «Eerwaarde vader in Christus!« zeide don fhedeuik tot

10

een der geestelijken, met al den eerbied, welken liij veinsde, dezen toe te dragen, «zijn uur is gekomen: dat hij niet sterve zonder den troost, waarop de heilige godsdienst hem aanspraak geeft!cc

Nu begaf zich de priester tot johan kkllkxaa r , van wien men wist, dat hij de roomsche godsdienst beleed.

— ))Mijn zoonk sprak hij, door de soldaten, die eerbiedig plaats maakten, heengaande en den jongeling op zijde komende, »deze dag zal uw laatste zijn; de veldheer wil u de vertroostingen der heilige kerk niet ontzeggen.« En hem dichter naderende _r hield hij hem het lijdensbeeld voor oogen. kellenaar scheen bewogen te worden; want ijverig in de leer van Rome opgevoed, had het woelig krijgsmansleven de godsdienstige zaden in zijn gemoed nooit verstikt. Maar hij werd geslingerd door eenige begrippen der nieuwe leer; hij werd ook teruggehouden door de gedachten aan een priester van alva ; hij had eerbied voor de geestelijken, maar voor dezen huiverde hij terug.

— »En toch, de dood wacht mij,c( sprak hij, »ik ben een zondaar geweest.... de troost van den godsdienst. .

Doch toen de priester hem het kruis nog dichter voor oogen hield, kon hopman van tbier zijne verbittering niet onderdrukken.

— »kellenaae!« sprak hij, »zoudt gij afvallig zijn van uw woord? Denk aan wat gij gezegd hebt, dat gij ten einde toe vastaard zoudt zijn.«

— »Ja, weg van mij, priester!« zeide nu de jongeling, met den plotselijk aangroeienden moed van een wankelbare, wien door den onbezwekene zijne belofte herinnerd wordt, »uwe hulp kan mg niet baten of tot borg zijn; wijk van mij.«

— »Goddelooze! Wat wilt gij dien jongeling hinderlijk wezen in het heil zijner ziel?« sprak nu de geestelijke, zich met verontwaardiging tot van ïriek wendende.

— ))Wat ik wil!clt; barstte deze los, »ik wil hem vermanen, dat hij zich niet door u laat behippen, dat hij sterve als een moedig man, zooals hij geleefd heeft. Wat wilt gij daar met dat crucifix, waarmee gij hem als een bloedzuiger te lijf valt? Scheer u voort met uw ellendig propoost! Dat is nuttig tot niets.«

— «Heilige moeder Godsk riep de priester, de handen vouwende en de oogen ten hemel slaande, «wat gruwel! wat smaad. Het Kruis van Christus te lasteren! een priester te hoonen! . . .. Soldaten! voert dien heiligschender van hier.«

— »Wie kan u schenden, als gij een Sant zijt?« vroeg van tkieii, rondom wien verscheidene soldaten een kruis maakten,, terwijl anderen de oogen op den anspessado sloegen, als deze een.

teeken zou geven, om den lasteraar op den mond te slaan, »maar een Sant, bij mijn ziel! dat zijt gij op verre na niet: gij zijt een slecht konterfeitsel van een goed dienaar. Wijk, satan! want voor een brave borst zijt gij stinkend kruid

Nog wilde van ïeiek meer zeggen, toen op eens een tweetal vuisten hem aangrepen en de beul vallos hem een geweldigen slag toebracht, ouder den uitroep: »Vervloekte ketter! dat snoere u den mond.«

— »Neen, beul!« riep van trier, van pijn op de tanden knarsende en vlammende blikken schietende, »0111 mij te doen zwijgen, moet gij mij mailbanden of den adem verhinderen. Wat slaat gij, schandpest van een soldaat! de strop en de palei — dat is uw werk; maar uwe band zal rotten, zoo ge mij nog eens slaat.®

— »Dan zal ik u muilbanden!® riep vallos, eu nu drukte liij de linkerhand onstuimig op den mond des geboeiden hopmans. Maar ruwe onverschilligheid, krijgsmansverbittering en gramschap gaven opeens aan diens kaakspieren eene ongewone kracht. Nauwelijks lag vallos hand op den mond van van trier, of, terwijl diens oogen als in hunne kassen omdraaiden, hij opende dien mond en — het gelakte hem, de pink van vallos tusschen zijne tanden te klemmen.

— ))Houd!« riep de beul met een verschrikkelijken gil, de hand door een ruk tot zich halende; maar terwijl hij dit deed, was het reeds te laat. Evenals een stuk glas, tusschen eenen schroef gebracht, bij de minste toedraaiing knapt, evenzoo kraakte het kraakachtig been; bloedend haalde vallos zijne hand tot zich; in den kleinsten vinger stonden de tanden, en verachtelijk spuwde van trieii het uit de pink gevloeide bloed voor de voeten van den Spanjaard, terwijl hij met eene van woede sidderende stem uitriep :

— »Heb dat, schurk, tot eeuwige gedachtenis van mij!«

Ternauwernood echter had van^t tuier deze woorden gesproken,

of de hond van vallos toonde, hoe een dier trouw en zelfs de beschermer van den verachtelijksten meester kan zijn; want eensklaps dof grommend en de bloeddorstige tong in den muil terug-balende, vloog hij op van trier aan, sloeg de scherp genagelde pooten om diens hals en scheen nu het teeken te verwachten, om den besprongene de tanden in de keel te slaan. Dat was een ontzettend gezicht; die vervaarlijke dog, aanvallende op een geboeid man, — deze blootgesteld, om op het minste teeken verscheurd te worden. Maar het lag niet in vallos\' plan, om dit teeken te geven.

18

— »Los, Carlos!« riep hij forsch, en de hond oogenblikkelijk gehoorzamende, liet af van zijne prooi en kroop builend en gedwee voor de voeten zijns meesters, die alle geweld deed om de pijn te verkroppen, terwijl hij brullend uitriep:

— »Die dood zou te zacht wezen. vallos zal een andere beul voor u zijnk

— ))Ik veracht u, soldaat zonder eer!« riep van tuier, »of gij mij al foltert, ik zal toonen, dat een geus de pijn weet te tarten. En een geus ben ik, maar een eerlijke geus, die \'t Spaansch gebroed haat tot in den dood. kellenaaii !« riep hij tot dezen, toen de priester de soldaten wenkte om eenige schreden van daar met hem te gaan, ))houd u kloek, en versmaad hem, die uwe ziel aan den duivel verkoopt.®

— «Mijn zoonkc zeide de geestelijke, ssluit uwe ooren voor dien verworpen ketter, eü hoor naar de woorden van Christus\' dienaar. Hij zal een hangen dood sterven, en zoo gij blijft volharden, wacht u een gelijk lot. Biecht uwe zonden, en gij zult voorzeker door de moeder Gods gebenedijd worden.«

— ))Neen, neenk sprak kellenaak, ;»geen troost van uw mond kan mij tot soulaas zijn. Weg, priester! er kleeft bloed aan u, en dat is een gruwel voor God.«

— Welaan dan, verstokte! zoo kome de verdoeming uwer ziel over u zeiven,« zeide de geestelijke, terwijl hij den jonkman den rug toekeerde, )ha\' heb mijn plicht gedaan; soldaten! gij moogt den uwen doen.«

En weder door het midden der gewapende en eerbiedig plaats makende Spanjaarden heengaande, begaf hij zich naar don frf.-dek1k, die een vijftig schreden van daar stond, door verscheidene zijner officieren omringd.

— ))Hij versmaadt den troost en de hulp der Heilige Kerk!« sprak hij, »zijn gemoed is niet te buigen, na de godslasterlijke woorden door den ketter van triee, gesproken. In den aanvang scheen hij zich te neigen; doch thans is alles vergeefs.®

■— ))Dat hij dan sterve zonder dien troost, en in de ongenade van ht,-peter vallek sprak de veldheer, »wij hebben onzen plicht gedaan: maar daar hij toch aan de alleen-zaligmakende Kerk behoort, zoo zal hij den hardsten ketterdood niet ondergaan.®

— »Maar wat den heiligschender betreft,« zeide de priester, »om hem kan onze Heer Christus niet verzoend worden dan door den geweldigsten dood. Hij heeft de moeder Gods tot toorn verwekt. Hij heeft een heiligen dienaar onteerd, over de soldaten

lü

des koniugs eene zee van verachting uitgestort, en als een dolle hond gebeten, wie ter straffe gesteld is over den muiter.«

— quot;Dat heeft mij de anspessado gemeld,« zeide feederik, »ja, eerwaarde vader! hoe meer zijn mond de heilige moeder Gods heeft gelasterd, te zwaarder zal zijne straf zijn. Senor MAitcok zeide hij nu tot dezen, szeg aan vallos, dat hij aan van ge. lt;

Eenige minuten waren verloopen, en — uu had de wreede Castiliaan het oog op een schouwspel, waarbij de Haarlemmers van den wal huiverden. Het is waar, de roomsche godsdienst, die kellenaab, beleed, bevrijdde hem van een harden dood ; dra had men een einde aan zijn leven gemaakt; maar die zelfde godsdienst mocht hem niet vrijwaren voor een hoon, waarbij een eer-gevoelig krijgsman van verontwaardiging gloeide. Opgesleurd hing hij daar aan het schandhout, met het hoofd naar omlaag, en eene siddering bekruipt ons bij de gedachte, hoe menig Spaansch soldaat dit spottend een schouwspel noemde, hetwelk hem in het leger voor Haarlem nog niet was vertoond geworden.

En nauwelijks hing daar de jongeling, of eene rilling beving van tiiieu, toen op vallos bevel, vier handlangers ook hem aangrepen, terwijl vallos met eene verwoede en van pijn bevende stem hem tegemoet voerde:

— »Ellendige ketter! uw dood zal niet zoo zacht zijn.«

Een schimpende blik was het antwoord op deze toespraak, zonder dat er een zweem van des hopmans huivering op zijn gelaat te voorschijn kwam.

— »G-g zult daar hangen, totdat gij sterft,« zeide vallos , sen als de roofvogels niet op u aanvallen, dan leeft gij morgen en overmorgen nog.clt;

Op een teeken van den beul strekten nu de handlangers zich naar den hopman uit, om door zware koorden, ook zijne voeten te knevelen en er den strik om te slaan, aan welken hij levend aan de galg zou worden opgesleurd. Doch verbittering over den hoon, dien hij lijden zou, ontstak het vuur der grimmigheid in zijn gemoed, en ■— eer de soldaten hem nog aangrepen, deed hij een hunner door een krachtigen schop ruggelings op den grond tuimelen, terwjjl deze beweging met den uitroep vergezeld ging;

— sLaat af, schurken! een eerlijk hopman met de hand aan te tasten: wat wilt gij ? doorboor mijn been, beul! en hang mij daaraan: maar weg met die schandkoorden, die mij reeds de

20

handen binden, omdat gij de felheid van een wakker geus vreest.«

Maar door meer geweld besprongen, is iedere tegenstand verder vruchteloos; weldra ligt hij op den grond geworpen, en zijn hevigste pogingen kunnen niet verhinderen, dat de zware koorden zijne voeten omknellen. Toch zwijgt hij niet; de ruwe mond, die vroeger, naar het voorbeeld van den woesten grave lumey, eiken verdachten roomschgezinden huisman deed beven; de mond, waarmede hij in zoovele vroegere gevechten het: «leven de Geuzen! de dood aan den Spanjaard!» aanhief — die mond kan ook thans niet stom zijn; tot het laatste oogenblik toe moet hij getuigen, met wat gloeienden haat hij tegen de Spanjaards vervuld is.

— sDat kunt gij, gespuis!« schreeuwt de overweldigde krijgsman, »gij weet niet dan van hangen en stelen, omdat gij uit een rooversland zijt: dat land stinkt van rakkers en henkers. Waagt het, geboefte! de ruggen te ontblooten, en ik zweer, dat zij allen den geeselstriem of \'t brandmerk dragen. Dat zijn me de soldeniers, die het volk van lumey zoo wakker afgeklopt heeft. Maakt dien arm eens los, en ik zal u toonen, hoe \'t mij nog niet mangelt aan kracht om \'tzelfde te doen. Maar gij huivert er voor, voetknechten zonder eer! Tsa! gij durft den kamp niet aan met baptist van tuier . .. .«

Maar wat baatte het den ongelukkige, zijne verbittering aldus lucht te geven ? Ook hij ondervond de waarheid van hetgeen hooft schreef: »De wraakgierigheid der gemisconteerden diende tot blaasbalg om \'t vuur der Spaansche wreedheid te meer op te hitsen.« Met kracht worden hem de voeten, waaraan men hem zal doen hangen, gebonden; ruw en gewelddadig wordt hij de ladder opgesleurd, en — eenige seconden later zagen Haarlem\'s verdedigers het schouwspel, waarvan zich ieder al het verschrikkelijke kan voorstellen.

Doch wat men van den wal aanschouwde, dat zag de vrouwe van duivenvoorde, dat zag philippus de koning van nabij; het tooneel vertoonde zich bijna vlak voor hun oog. Eene vrouw zag het, zij, de aanzienlijke, de moedige, de fiere, maar toch altijd de zwakke — de vrouw. Geen geweld echter kon haar dwingen te zien; en haar oog sloot zich dan ook. Wel hoorde zij het rumoer en spottend, ruw gelach; wel hoorde zij, hoe iemand, wiens stem een hollen toon had, en die uit eene beëngde borst scheen voort te komen, tartend schreeuwde en schold en nu en dan uit de hoogte de kreten aanhief: »leve de dappere Geus! dood en wraak over Spanje\'s gespuis!« — Maar zij zag niet, hoe de ongelukkige daar hangend, door de kramptrekkingen zijner spieren

21

en zenuwen heen en weer werd bewogen; hoe het bloed uit al zijne aderen met geweld naar het hoofd werd gedrongen; hoe het daar gestuit werd, als een stroom door een dam, terwijl het aan den doodsbleeken gelaatstint eene met paarsche strepen dooraderde ver-miljoenkleur gaf, en hoe de brandende oogen als uit hunne kassen werden gedrongen.

Zij zag het niet, en het was ook geen schouwspel voor eene vrouw, hoe moedig, hoe onverschrokken. Maar de koning zag het, en hij aanschouwde het met alle stoïcijnsche koelheid en onversaagdheid. Tot nog toe had hij gezwegen, — had hij met verachting het oog van de hem bewakende soldaten afgewend en het strak en stijf op zijn rampzaligen makker doen rusten. Maar nu zag hij ook yallos tot zich naderen, — zag opnieuw de toebereidselen der schandkoord, en weldra stond de beul met zijn te vergeefs verkropt pijnlijk gevoel en zijn echt duivelsgezicht voor hem.

— dZijne beurt, mannen!® zeide deze op krassenden toon, en nu wilden de zoogenaamde krijgslieden hem insgelijks knevelen; doch de koning hun doel ziende, zeide bevelend:

— »Waar is don fkedeuik? Ik moet hem spreken.®

— »Dat is te laat,« antwoordde vallos, »de galg wacht u.«

— sTe laat!« hernam de hopman, :»gij hebt niet bang te zijn, dat ik uwe bloedgierigheid zal ontslippen. Gij zult, met uwe noodhelpers, uw beulsambt ook aan mij toonen: maar ik herzeg het — ik moet spreken met don feedemk.cc

— oNeen, ketter! wij hebben nog meer te doen; gij moet sterven: soldaten, grijpt hem.«

Een der krijgslieden fluisterde nu aan vallos iets in het oor; doch luid en gramstorig antwoordde deze:

— ^Wat gaat dat mij aan? Ik ken mijn plicht, — doet wat ik beveel.«

Nu staken eenigen de hand uit.

— »Neen!« zeide de koning, ))ik moet hem spreken; ik wil. Beulen of soldeniers! want dat is hier één woord: zoo gij uw veldheer niet zegt, wat ik wil, dan zult gij allen het boeten, zoo \'t hem bekend wordt uit den mond van een uwer. — Het is eene gewichtige zaak; dat zweer ik.«

— ))Wat zoudt gij zweren, geus?« zeide vallos, «denkt gij mij eene kap om te hangen? — Voor het laatst, mannen! bindt hera.«

— igt;Bij mijne ziel! ik waag het niet,® zeide nu echter de een.

— »En ik niet,® liet een ander hooren.

22

— »Het is senor ivredeiuk licht te zeggen, wat hij wil,« sprak een derde, »hij is toch geen mijl van hier.«

En de een zag beurtelings op den anderen. Het was een wantrouwende blik, dien zij opsloegen. Als het eens zoo ware, wat de gevangene zeide, en als een hunner het zich eens liet ontvallen. Allen kenden fredeuik : van vallos hadden zij weinig te vreezen; van hem alles.

— »Vervl....., ga dan tot hem, lopes!« zeide nu vallos,

wrevelig en kwaadaardig, »maar wee u, ketter! zoo gij uwe straf slechts hebt willen vertragen: dan zal ik het wreken op uw vleesch en been.«

Een blik, die de hoogste verachting en tevens fierheid uitdrukte, was het antwoord, en de koxixs wendde nu dien blik naar dien kant heen, waar zich fuedeuik bevond,

— »-\'/(/ spreken? wat wil hij? heeft het hem daartoe gisteren en eergisteren aan tijd ontbroken ?«

—- )iHet zal eene rilling voor den doodstrijd wezen,« merkte jiaeco , ijskoud grimlachende, aan, »dat zijn muiterstreken , waarbij niets te winnen valt.®

— »Het laatste kon mogelijk zijn,4 sprak erancisco ue valdes, die evenmin jiaiico\'s vriend was, en waar hij kon, de gelegenheid niet liet slippen, om hem die gezindheid te doen gevoelen, )\'inaar wat het eerste betreft, geloof ik, dat weinigen den dood zoo zeer verachten, als deze hopman, — ik bedrieg mg zelden in eenig gelaat.«

•— ))\'t Kan zijn,« antwoordde jiaeco, die alles begreep, wat cr in dit gezegde lag opgesloten, gt;ija, misschien hebt gij het in die kunst wel het verst gebracht.«

— »Men brenge hem hier,« zeide nu fredemk, »maar neen, senor jiaiico! ga gij tot hem en hoor, wat hij te zeggen heeft.«

Deze gehoorzaamde ijlings, en nauwelijks was hij bij den gevangene gekomen, of op den toon van iemand, die al zijn overwicht gevoelt, vroeg hij barsch:

— »Wat wilt gij?«

— »Zijt gij don fuedeuik?» vroeg de ko xixg , met eene trotschheid, welke niet den ter dood veroordeelde, maar den vrijen man kenmerkte.

— »Wat waagt gij het, rebel! op dien toon van \'s hertogs veldheer te spreken. Senor don fredeuik, mijn machtige neef, zendt mij. Wat wilt gij?«

— d Wagenherhaalde de hopman op een toon, zoo spottend en stout, dat mahco verbleekte, »wat waagt iemand.

23

dien do dood toeft ?.... Maar of ik ook iu vrijheid ware, ik zou geen anderen toon kennen. Don fredeiuk is de veldheer van duizenden Spanjaards; philippus de koning was het van honderden Nederlanders. En die don fredeeik zijt f/ij niet?. . . .«

— »Carajo! wat wilt gij, rebel?....«

— sik wil spreken met don fredeiuk , en weigert hij, zoo zal \'t hem tot nadeel zijn.clt;

— »Hel en dood over hem!® riep marco , terwijl hij hem ijlings den rug toewendde, en zich weder naar zijn neef begaf.

— »Zulk een hoon, senork zeide hij, van woede bevende, »waagde nog nooit een Spanjaard. Trots, smaad, spot!.... Bij de heilige maagd! voor zulk een ketter en muiter is de wreedste dood nog genadig.«

— »En wat wil hij?»

— »U spreken, senor! niemand dan u; dat eischt hij trotscli en onbeschaamd, en acht u met zich gelijk.«

— »Welnu, verhit u niet te zeer,« zeide fredeiuk:, met den hem eigen geveinsden glimlach, dien sommigen het meest duchtten, »zulk een machtig man moet men niet voor het hoofd stooten. Men geleide hem in den kring dezer ridders en edelen van Spanje.»

De hopman, door de soldaten vergezeld, verscheen.

— ygt;Ik ben don fkederik,« zeide deze, »wat wilt gij van mij ?«

-—- »Ik moet sterven,® was het antwoord, »clat is mij aangekondigd, en gij weet dat een Hollander niet vreest voor den dood. Maar ik heb eene vrouw, en de gedachte aan haar pijnt mij zwaar, \'t Valt mij te bitter, mijn vijand eene gunst af te vragen, en daarom wil ik die koupen. Spreek, bevelhebber! zijt gij tot zulk een handel gezind ?«

— »Welnu, laat eens hooren,« zeide frederik., met dien zelfden glimlach, ))zoo er een goede koop valt te sluiten, dan moet men niet zien of de man ketter, jood of Hollander is; en men zegt immers, dat de Hollander bij eiken koop of verkoop goede verzekering geeft ?«

Verzengend was de blik, dien de koning bij deze woorden op den Spanjaard sloeg. Men kon het hem aanzien, dat er eene verterende vlam in hem blaakte; doch nog sloeg ze niet in laaien gloed naar buiten; nog bedwong hij zich.

— »Die vrouw heb ik kennis van iets te geven,« hernam hij, »en met vijl honderd kronen zal zij het betalen, zoo ge mij gelegenheid schaft, dat ik een der mannen van Haarlem tot haar zend.«

— ))Dat aanbod is niet kwaad,« zeide fredeiuk; jgt;want wij

24

hebben meer dan één Haarlemmer in het leger, bijvoorbeeld: den eerwaardigen, aanzienlijken heer doken der Kanunniken, joins van geervliet ; of zoo gij aan een achtbaar regeeringslid der stad de voorkeur geeft, dan beveel ik u meester van groenevex aan. Hij heeft ons reeds voortreffelijke diensten gedaan; zijn trouw is ons al meermalen gebleken.®

Die sarcastische versmading was te groot, was te duldeloos voor de koning, bij .het lot, waarin hij verkeerde, adriaan van giioeneven 1 Niet slechts bij de Haarlemmers — bij schier al de Nederlanders stond vooral die naam geschandvlekt. Dat was eene felle verguizing. De koning zou geëischt hebben, dat op vrijgeleide, een eerlijk Haarlemmer uit de stad naar het leger ware ontboden geworden. Dezen zou hij dan den last aan zijne vrouw, tegen eene goede belooning, opgedragen hebben, en de vijfhonderd kronen voor predeiuk, zouden, in Gouda, vooraf uitbetaald zijn geworden. Maar kon hij, na zulk een spot, na zulk eene verguizing, thans dezen voorslag nog doen?

Dreigend sloeg de koning eenige seconden lang het oog op don frederik; toen nam zijn mannelijk schoon gelaat eenige plooien aan, door de werking van al zijne spieren en zenuwen teweeggebracht ; toen sloeg de blakende vlam naar buiten en met eene stem, waaraan hij vergeefs de trilling zocht te ontnemen, zeide hij:

— ))Ja, Spanjaard zonder eer! dat antwoord had ik moeten voorzien; maar de grootste booswicht is wel eens geneigd tot iets goeds. Daar dacht ik aan; maar ik heb mij bedrogen. Hier is het een altijddurend broeinest van snoodheid; eeuwig loert hier de satan met valschheid en verraad.«

— »Bij st. petrus! dat hij gepijnigd worde zonder eind,« sprak Marco, ten halve hoorbaar.

— .quot;Bij de heiligen, senor! dat gaat te ver,« riep de Portugees lorenzo perea tot frederik, szulk een hoon van zulk •een hond!«

Verscheidene der andere officieren gaven door houding en gelaat hetzelfde te kennen.

— :»Hoe, senores! dat beleedigt u ?« zeide frederik, »en het kan mij niet beleedigen, hoezeer gij van den zoons des her-togs toch genoeg weet, dat er eergevoel in hem woont. Laat den Hollandschen koopman nog een oogenblik van spijt razen, omdat ik naar zijn zin, niet begeerig schijn, een koop met hem te sluiten. Laat hem nog eene poos bijten in den harden steen; zijne tanden zullen spoedig genoeg stomp zijn.cc

—• a»Gij lacht, lafaard!» riep de koning, «maar dit is de

25

lach van den booze tegen een kloek en rustig man. Spot te werpen op hem, die in banden is, dat is armzalig en laag. Maar, aanvoerder van eene talrijke moordbende! waag het eens, den aanvoerder van eene handrol Hollanders vrij te maken van deze koord; geef hem zijn rapier eens terug en stel u dan tegen hem: bij oranje en bij eippekda ! zoo gij dan niet van hem leert, wat een dapper man is . . . .«

— ))Dat zou mij misschien behagen,® zeide fhedemk, zonder op de driftige gebaren van iiojieko en peeea acht te slaan, »wanneer wij niet reeds zoo dikwijls hadden doen blijken, dat, in het vrije veld, de Spanjaard een hoop geuzen niet alleen overwinnen , maar ook verslaan kan: en zoo het ons niet aan tijd ontbrak, zou ik door het opnoemen der namen uw geheugen daarin te hulp komen.«

— »Vergeet dan ook Loeveslein, den Uriel en Dergen met,lt;r zeide de koxixg trotsch en fier. sStel Mechelen, Zul feu en Naarden er tegen; of sta ik hier niet voor fkederik en romeèo, die in Naarden blijk gaven, hoe de dapperheid in hun moordgeweer bestond? Foei, lafaard! dat gij schroomt, u met een braven Hollander te moten; dappere moordhelden van Naarden! Philippus de koning tart u beiden; hij daagt u uit, twee tegen een.lt;(

Toen hij dit zeide, namen zijne oogen zulk eene vlammende, uittartende uitdrukking, en zijne houding zooveel waardigheid aan, dat valdez hem met eene soort van bewondering gadesloeg. Maar rome ro kon zijne woede niet langer bedwingen. Bevend van gramschap, greep hij zijn rapier aan, en toen met een paar forsche sprongen op den geboeiden hopman aanstuivende, wilde hij hem zijn staal in de borst stooten. Maar erederik, de drift van den aanvoerder van het groene vendel kennende, en zijne klimmende verbittering gadeslaande, had dit voorzien. IJlings sprong hij tusschen hem en den hopman, en te gelijker tijd zijn gebiedenden toon weer aannemende, zeide hij forsch:

— »Terug, senor! niet aldus.«

— »6ij duldt het dan, senor!« riep romero, »dat \'s konings officieren door zulk een ellendigen hond gehoond worden . . . .cc

— »Als gij dat voor hoon acht,« zeide frederik, adan kleeft de zwaarste wel op mij. En gesteld, dat gij het aldus rekenen kondt, wat schrale wraak ware het dan, hem dood voor uwe voeten te zien vallen. Onze wakkere hopman,« ging hij op zijn vroegeren toon voort, »zou wel wenschen, dat de zon vandaag op die wijze voor hem onderging. — Ha, ha! maar zoo zal het niet zijn.«

26

— »Dan dulde hij den scliirap, die het wil,« sprak iiojieko, terwijl hij het, door de drift losgeschoven verband van het uitgeschoten oog weder op de plaats bracht, »bij Spanje\'s patroon! mij lust het niet, dien voor scherts te verkroppen.« En gramstorig en met den voet stampende, verwijderde hij zich uit den kring van officieren, terwijl louexzo pekea van inwendige verbittering gloeide.

— »Romeeo!« riep nu de koxixo hem achterna; «lafaard! wat gaat gij daarheen? Bekruipt u de vrees voor een onweerbaar man? Kunt gg zijn woord niet kroppen, zijn blik niet harden? Ha, booswicht! vlucht maar; \'t verwijt van dien klank gaat u toch na. Een lafaard zijt gij, een moorder . . ..«

Zichtbaar ongeduld heerschte er intusschen onder de soldaten, welke zich links en rechts in vallos¹ nabijheid bevonden. Dat hoorde men aan het rumoer, in den omtrek der verschansingen; dat vertoonde zich het duidelijkst op de grimmige trekken van vallos zeiven, die vergeefs den pijn aan zijn vinger poogde te verbergen. Opeens echter werden aller oogen, naar den kant van fiiedemk gericht, tot de galg heengetrokken. Verscheidene voeten boven den grond hingen de hoofden van kellenaau en A^rAN trie it,; doch dat van den laatste werd gedurig heen en weder bewogen, en nu zag men van den eenen, dan van den anderen kant eene kei aansnorren, met den blijkbaren toeleg, om den ongelukkige te treffen, die nog niet afliet, zijne verbittering on zijn haat in luide kreeten bot te vieren. En rondom de galg liep de vervaarlijke dog van vallos, met woeste sprongen heen en weder, nu en dan bassende, of den aanrander zijns meesters nog de tanden toonende, en dan weder wild naar hem opspringende, en telkens huilende, bij de onmogelijkheid om den rampzalige te bereiken.

Terwijl de koning daar nog in dezelfde houding stond, en slechts het oogenblik tegemoet zag, dat aan de soldaten het teeken zou gegeven worden, hem weg te leiden, beval fiiedebik aan marco, dat hij uomeeo tot hem zou terugroepen. Eenige seconden scheen deze te aarzelen bij de batterij, waarheen hij zich begeven had, doch gewoon te gehoorzamen, zooals hij wilde, dat men ook hem deed, volgde hij mahco, en nu weder op de vorige plaats teruggekomen, zeide de bevelhebber:

— »Senor komero ! het wordt tijd, om aan dit tooneel een ^sinde te maken; gevoelt gij lust, u met den ketter te meten, en alvorens hij ter dood ga, zijne lafte snorkerij te beschamen?®

— »Nooit, senor!« was het antwoord, »eerder kruiste ik mijn

27

rapier met een mijner geringste soldaten; mijne kling zou voor eeuwig bevlekt zijn.«

— »Moorder!« riep de koning, sal uwe Santen kunnen haar in eeuwigheid niet schoonwasschen: \'t bloed van Naarden zal er op hechten tot in den oordeelsdag.«

— »Wat mij betreft,® zeide fuedkiuk op een tergenden toon en als scheen hij op de woorden van den hopman geen acht meer te slaan, »wanneer ik meer tijd had, zou ik uit dankbaarheid voor zijne fraaie taal, hem de deugd mijner ïoledosche kling eens doen gevoelen: maar thans, senor uomeko ! draag ik die dankbaarheid op u over; ook gij, senor peeea ! schijnt er naar te haken: — welnu, ik stel den geus in uwe handen: gij kunt hem uw dank doen gevoelen, op wat wijze gij wilt.«

— »Den hond in mijne macht, senor! gij hebt het gezegd,lt;£ riep ro.mkro, met vlammenden blik, »op mijne eer! dan zal hij eerst nu leeron, wie iioitEiio is.«

— ))Binden wij hem aan de paarden mijner ruiters!» riep de wreede Portugees peeea, szij scheuren hem de leden vaneen.«

— »Dat is recht en gerechtigheid betoond,® riep makco, om zijn neef te vleien, ))leve de Maestro del Campo, die aan gehoonde capitanes wraak verschaft.®

— »Hij sterve als een hond!« riep uomeko; ssoldateni voert hem van hier.®

— sLaffe moordenaar! . . . .« sprak de koning; »ik vrees u niet.. . .« En hij wilde nog meer zeggen; doch zijne woorden werden door het woest rumoer der soldaten ovwschreeuwd.

—• »Mijne ruiters!® riep peiiea.

— «Neen!® zeide homero, »zóó moet hij niet sterven. Ik heb hem een anderen dood toegedacht. Soldaten, voort!®

— »Mijne ruiters, zeg ik!« sprak peiiea, ))dat zij hem de leden vaneenrukken!®

— »De bevelhebber gaf hem in mijne macht,® liet uomeko hooren.

— »En in de mijne,® hernam pekea, »onze rechten staan gelgk.® En bijna ware er tusschen hen nog twist ontstaan over het hun wederzijdsch toegestane recht. Bloedig denkbeeld! nog twist over de wijze, om iemand den wreedsten dood te doen sterven, evenals gold het de verdeeling van een kostbaren, door twee menschen gevonden schat. Evenwel, dit verschil duurde niet lang. Volgens de gewoonte der Spanjaarden, om sommige twistpunten door een muntstuk te vereffenen, besliste hier een bisschopsgulden en — het lot van den gevangene was in pekea\'s hand.

28

— »Mijne ruiters!« liep hij nu op driftigen, bevelenden toon, en stapte haastig naar de verschansing, terwijl hij en homeuo, zooals zij daar gingen, de wraakdemons voorstelden, van welke vondel in zijn Lucifer ons een tafereel geeft.

— »Wraak!« riep baptist vax trier, toen men ter zijde van de galg voortstapte, waar hij met pijnlijke trekkingen, de leden wrong, »wraak voor Haarlem, voor Holland! de dood aan den beulkc

— »Die razende koorts zal nog lang duren,« sprak perea, »maar \'t is jammer, dat hij niet zien zal, hoe het dat muiters-nest zal vergaan.®

— »Een tweede Xaaidengrijnsde rojiero, »dat zweer ik.«

— »Zoo waarachtig als er een God leeft!« liet de koning hooren, svoor u, Spaansch gebroed! zal dat Haarlem het kerkhof zijn.«

Op dit oogenblik voegde zich tali.os bij het geleide der soldaten, en men kon de pijnlijke gramschap op zijn afschuwelijk gelaat zien — de gramschap, dat hem een olïer, hetwelk hij reeds in zijn klauw gehad had, ontscheurd werd. Maar zoo hij al zelf deze strafoefening niet plegen zou, dan toch wilde hij bij de uitvoering door anderen tegenwoordig zijn, en — bij zich zei ven vloekende, snelde hij mede naar de plaats van het tooneel.

— »Wat wilt gij senor?« vroeg hij, alsof hij het eigenlijke voornemen van perea nog niet volkomen had doorzien.

— »G-rj zult het zien,«: was het antwoord; en perea vervolgens eenige zijner ruiters toeroepende, beval hij twee hunner, op wreed laconieken toon, het lichaam van de koning door middel hunner paarden van elkander te rukken.

— ygt;Par los Santos, (Bij de heiligen) senor! daartoe zullen twee paarden niet genoeg zijn,clt; sprak pedro, een hunner, »de ketter schijnt hard van been en sterk van spieren te zijn. cc

— »Neem er dan vierkc zeide perea, ssterven moet de ellendige muiter; maak spoed, ik beveel het.cc

In een oogenblik hadden de ruiters van den Portugees zich van koorden voorzien, om den hopman op de gewelddadigste wijze te doen sterven. Perea was opgetreden als wreker van al de gehoonde Spaansche officieren — perea had het bevolen; en wanneer bevelvoerders aan hunne soldaten den vrijen teugel geven, dan zijn deze aan de ontvonkte kruitslang gelijk, waarvan het vuur, in allerlei bochten en kronkelingen, van den kop tot aan den staart des ondiers voortloopt.

— ygt;Par los Santos! gij zult hem de ribben hooren kraken,«

zeide pediio, »niijn Andalusiër springt het vuur uit den neas.«

— »De dood aan de rebellen!» klonk het, terwijl sommigen zich reeds in een kring groepeerden, om de toebereidselen tot de strafoefening te aanschouwen. De paarden trappelden en brieschten, en dit geluid klonk als dat van het wilde ros van jiazeppa in de woestijn; het was, alsof de edele dieren terugsteigerden voor het gruwelijk werk, waartoe zij zouden gebezigd worden.

Keeds maken een paar ruiters zich gereed, om de koning aan te grijpen, en de koord aan zijne ledematen vast te snoeren.

— »Eervergeten booswichten!« sprak hg, »zóó zult gij mij doen sterven! Het zij zoo: ik sidder niet voor dien dood; maar ik huiver, dat er op de wereld zulke monsters bestaan, als gij zijt. God, dien gij niet kent, zal u straffe zenden; en dit voorspel ik: de mannen van Haarlem zullen mij wreken, eer morgen de zon ondergaat.«

— »Zwijg, ketterhond!« sprak peeea, »wat zouden die rebellen zich wreken ? En wat doen zij anders dan hangen, die zij in handen krijgen? Dat hebben zij nog korts aan den soldenier van frundsbergeu getoond, nadat zij hem verraderlijk binnen de poort hadden gelokt. Het is, zooals de Schrift zegt: oog om oog, tand om tand.«

Wat PEiiEA daar zeido, was niet gelogen. Een soldaat der Duitschors namelijk, in den nacht van den tienden Januari, verdwaald zijnde, kwam aan de Spaarnwouderpoort, en meenende, dat hij bij Amtevdam was, werd hem zulks op zijne vraag bevestigd, waarna hij de poort binnengelaten werd, doch zijne lichtgeloovigheid reeds den volgenden dag met den hals boeten moest. Het was door adiiiaan van grof.neven, dat dit voor FREDEiuiv\'s soldaten geen geheim gebleven was.

— »Ja, Xomhre de DiosI (In den naam van God!) zóó moet hij sterven, — de ellendige geus,« riep i.orexzo peiiea, en vervolgens zijne stem verheffende, beval hij: »Gaat voort, ruiters van peiiea !«

Thans grijpen een paar hunner den hopman aan, en het oogenblik schijnt gekomen, dat men diens leden krakend vaneen zal zien scheuren. Maar een machtiger Wezen dan de mensch scheen wel een droevig levenseind, echter niet dit lot over de koning besloten te hebben. Opeens doet zich van Haarlem\'s wal eene losbranding hooren; de busschieter Leonard joosïen heeft ze bestuurd en — een zware ijzeren kogel wordt onder het midden der beulen geworpen. Onder een rauwen kreet tuimelen twee der handlangers zwaar gewond neder, en aan pediio wordt

haarlem II. 3

30

letterlijk het hoofd weg-genomen, ronder dat de koxexg, dien hij reeds had aangevat, door de uitwerking van het schot in het minst beschadigd wordt. Uit het midden der Spanjaarden laat zich een kreet van schrik en uit den mond der ruiters een zware vloek hooren: doch geen tien seconden zijn verloopen of eene tweede losbranding van den wal doet andermaal een der ruiters nedertuimelen, en nu klinkt het eenparig, dat dit tot straf is voor den ontmenschten dood, dien men den geus wil aandoen.

— sGaat voort,« beveelt ferea; doch allen weigeren te gehoorzamen en verklaren uit één mond, dat het herhaald treffen van het vijandelijk geschut een waarschuwend teeken is, om niet met deze strafoefening voort te gaan. — Niet slechts fanatiek, maar ook bijgeloovig in den hoogsten graad, schijnt nu pekea zelf met dit gevoelen in te stemmen; althans hij beveelt niet andermaal, met het vonnis voort te gaan; maar terwijl hij van toorn op den grond stampt, roept hij met verbitterde krachtige stem: ))Dan sterve de muiter een anderen dood!«

— »Ja, sterven moet de hondk liet eomeko hooren, »dat zweer ik, en de muiters in Haarlem moeten weten, hoe het den aanleider van het ontzet vergaan is.®

Nu riep hij vallos tot zich, en na eenige woorden met den beul te hebben gesproken, verwijderde zich deze, terwijl hij halfluid de woorden mompelde: ))ik dacht wel, dat het zonder mij tot geen eind komen zou.®

Op zijn bevel, door eomeko bevestigd, volgden nu een viertal soldaten, met den gevangene in hun midden, den beul, die zich thans naar de plaats begaf, waar hij het leven van den ongelukkige meer bepaald in zijn handen had. — Wij volgen hem niet derwaarts; want peuea\'s en eomeuo\'s handeling toont duidelijk genoeg, welk schouwspel thans daarginds plaats greep.

— »Pizamio!« zeide de Portugees, na met romeeo gesproken te hebben, tot een zijner ruiters, gt;haal mij uit de tent van ca-pitan MtJGxos spoedig schrijftuig.®

Gezwind werd aan dezen last voldaan, en nu schreef komeeo, die, wegens zijn lang verblijf in de Nederlanden, het Hollandsch vrij duidelijk sprak en schreef, het volgende neder:

ygt;Du is het hoofd van kapitein piiilippus de koning, den ongeJukkigen aanvoei\'dev zijner soldaten, tot ontzet van de stad.a.

Geen kwartieruurs was na het verrichten dezer taak verloopen, toen de walverdedigers zagen, hoe een Spanjaard, op het blokhuis twee voorwerpen in de hand hield, en sommigen ontwaarden

31

duidelijk, dat het eene een slinger was. In dien slinger zagen zij hem een voorwerp leggen, en hem vervolgens eene honende beweging maken, met den uitroep vergezeld, ))daar, geuzengebroed ! cc — Ijlings richt men eenige musketten op hem; doch in plaats, dat de Spanjaard getroffen wordt, maakt deze andermaal eene forsche beweging met den arm; toen giert er een voorwerp, met eene krachtige hand weggeworpen, door de lucht heen; opnieuw laat zich eene honende kreet hooren, en een paar seconden later valt. bij de Kruispoort, het weggeslingerde voorwerp voor de voeten der Haarlemmers neder: dat was het houfd van den ongelukkigen aanvoerder van het ontzet.

3*

DEEDE HOOFDSTUK.

Behalve dat de Haarlemmers eene even geduchte en bloedige ■wraak zwoeren, toen zij het hoofd van den hopman voor hnnne voeten zagen geworpen, klonk intusschen van iedere batterij het bevel, om den belegeraars van alle kanten met de slangstukjes te bestoken.

Het spreekt vanzelf, dat dit door de vijanden niet lang onbeantwoord werd gelaten, hoezeer deze zich sinds den laatsten storm al meer en meer door het opwerpen van nieuwe schansen voor den aanval der verdedigers hadden gepoogd te dekken. In een oogenblik waren de Spaansche artillerie-officieren bij hnnne slangstukken en de losbarstingen klonken weer evenals de vorige dagen langs het Spaarne en Haarlem\'\'s omstreken, ten teeken, dat de dagelijksche vernieling van vriend en vijand weder herhaald werd.

Het geschutgedonder evenwel kon don feedeuik niet terughouden van de uitvoering van zijne plans met de vrouw van tak buiven voorde.

In zijne tent was jiagdalena op zijn bevel verschenen, en voor den ingang stonden vallos benevens een drietal soldaten bij het werktuig, waarvan wij geene beschrijving zullen geven, daar het woord pijnbank reeds genoeg is, om ons het voorwerp in al zijn deelen en onderdeelen levendig voor den geest te brengen.

Op een stoel in de prachtige legertent lag het capitansgewaad, dat magdalexa in hare vlucht behulpzaam had moeten zijn, doch dat thans wellicht het middel zou kunnen wezen ter ontdekking van haren helper. Eenige officieren bevonden zich der-Iialve, op peedekik\'s bevel, insgelijks in de tent, en het zal quot;wel geene vermelding behoeven, dat ook de hatelijke jiaeco onder

33

dat getal was. Noodzakelijk is het daarentegen, den lezer aandachtig te maken, dat don pedho de vena vides insgelijks te dezer plaatse geroepen was, en wij moeten dit vooral daarom zeggen, omdat de edele Spanjaard nu een wenseh vervuld zag, dien hij, zoodra het magdalena gold, toch zou hebben gepoogd te bereiken, hoewel hij misschien dan eene minder goede houding zou hebben kunnen aanaemen. Begrijpen zal men, waarom don fiiedeiuk ook venavides tegenwoordig deed zijn.

■— ))Senores!« sprak hij, »gij allen weet, hoe deze vrouw gepoogd heeft te ontvluchten, en hoe lorbnzo gonzales, dien ik den rang van anspessado schonk, haar zulks verhinderd heeft. Ongerijmd ware het, haar voor die poging te willen straffen; want wie zou de vlucht niet zoeken en aangrijpen, wanneer hij in banden was? Maar er is mij ten hoogste aan gelegen, den schuldige te kennen, die haar daarin de hand heeft geleend; want zoo waarachtig als ik leef, deze moet een vijand des konings, een samenzweerder met de rebellen zijn. Is er iemand uwer, die in dit opzicht mijn gevoelen niet aankleeft? Dat hij dan spreke en mij zijne gronden blootlegge.cc

Een stilzwijgen van eenige seconden greep na deze woorden plaats; de officieren hielden beurtelings op elkander de oogen, sloegen ze nu eens op fredeiuk, dan weder op het bleek gelaat van vrouwe van düivenvooede, en ieder dacht reeds, dat niemand een woord zou spreken, toen venavides en valdez beiden daartoe beweging maakten, en de laatste zich aldus hooren liet:

— ))Het schijnt mij als geheel onbewezen toe, senor, dat de helper dezer vrouw juist een van \'s konings officieren zou zijn. Hoevelen bevinden zich niet in uw leger voor Haarlem, die geen Spanjaarden heeten: waarom zou hij niet evenzeer een Hollander kunnen zijn?®

— »En deze kleeding van een capitan? . . .hernam frederik, shoe zou zij in handen van een Hollander gekomen zijn?«

Gedurende een tiental seconden zweeg men nu weder. Plotseling echter nam peduo de venavides het woord op en zeide:

— sOok schijnt het mij toe, senor, wie ook de helper dezer vrouw zij, dat hij daarom geen vijand van den koning of een samenzweerder met de rebellen behoeft te zijn.«

Aller, op venavides gewende blikken namen bij deze woorden eene uitdrukking van verbazing aan. Niet zonder reden! Dat was een gezegde, zoo stout, zoo veelbevattend, dat hg, die het durfde uiten, een edel en onverschrokken man als venavides moest zijn. Dat waren geene woorden van fluweel of zijde, noch

34

los daarheen geworpen, maar woorden, die ieders aandacht trokken als een ongewoon luchtverschijnsel, — woorden, welke hen verbaasden, die ze hoorden, omdat zij wisten, wie fredekik was, en hoeveel te meer moeten ze dus het karakter van venavides doen bewonderen, daar hij de man was, welke voor magdalena zoo gaarne de reddende engel zou geweest zijn.

— »Versta ik u wel, senor?« zeide fiiedeeik, een scherpen blik op hem slaande. » Wie ook; legt gij al den nadruk op dat woord; gij meent dus, al ware ook een Spanjaard uit het leger, al ware een van u allen, al waart gij die helper geweest?. . . .«

— »Gij hebt mij wél verstaan, senor!«

— »En een zoodanige zou dan geen vijand van den koning of geen samenzweerder der rebellen zijn?«

— »Gelijk ik zeide, senor! zoo schijnt het ten minste mij.«

— »En mij, senor vexavides! schijnt het toe, dat denzulken recht zou geschieden, wanneer hij als verrader gestraft wierd. En, wie hij ook zijn mocht, al ware het mijn broeder, als verrader sa/ hij gestraft worden, dat zweer ik. Hoe het intusschen zij, niet nu, maar wellicht nog dezen dag zal ik u eene nadere verklaring vragen van hetgeen gij gezegd hebt. Ik ben benieuwd naar grondstellingen, zooals er op de hoogeschool van Burgos voorzeker wel nooit zullen aangekleefd zijn.«

— ))Ik ben ieder uur bereid, senor, u die te doen hooren, in tegenwoordigheid van al de ridders van Caslilië, in tegenwoordigheid van ieder, die als krijgsman den degen voert, zelfs in het bijzijn van den koning;« bij dit laatste woord bracht hij de hand aan zijn vederhoed, terwijl hij eene kleine ridderlijke buiging maakte voor don fiiedeeik. —

Een paar der officieren, welke venatides geen gunstig hart toedroegen, hadden wel gewenscht, dat don fuedekik die ver-Maring thans gevraagd hadde. Deze echter wendde zich ijlings tot magdalena, en al het forsche van den krijgsman met het scherpe en strenge van den rechter vereenigende, zeide hij:

— ))Voor het laatst, en in tegenwoordigheid dezer ridders en edellieden vraag ik u, of gij den man zult noemen, die medeplichtig geweest is aan uwe vlucht.«

— :»Den Hollandschen naam moet wel overgroote laster gedaan zijn en veel euvels aangetijgd,« antwoordde magdalena fier en vastberaden, ))dat do Spanjaard den Hollander tot zoo eene laagheid in staat rekent, om verrader te wezen van wie hem ter hulpe is geweest. Mogelijk, dat in Nederland lieden worden gevonden, bekwaam tot zulk een bestaan; maar, gewis dezulken zijn dan

35

ontaard van hunne afkomst; want het doorgaand karakter van den Nederlander is dankbaarheid voor betoonde dienst. Bij velen is pijn of dood niet machtig genoeg, om de dankbaarheid te verstikken, en eene derzalken ziet gij in mij. Bevelhebber van \'s konings leger voor Haarlem! gij vordert, dat ik den man zal noemen, die zijn leven voor mij opzette; gij dreigt mij met pijn en dood, en hebt mij alreeds den blik doen slaan op het schand-tooneel; maar weet, dat mij niets kan bewegen tot zoo snood bedrijf. Laat mij pijnigen; eene vrouw kan alzoozeer smart verduren, als een moedig man. Nimmer zal van mijne lippen komen, wat gij van mij afeischt: dat herhaal ik met vastheid.«

Wanneer de onderscheidene Spaansche officieren niet tegenwoordig waren geweest, zoude fee de rik niet hebben vergund, haar antwoord op zijne korte vraag in dier voege in te kleeden. Thans echter wilde hij niet den despoot, maar den man voorstellen, die het zwaard der strengheid niet aangrijpt, dan na het middel der strafontduiking gegeven en het geduld te hebben laten uitputten. Beurtelings had hij het oog nu op magdalexa, dan op yexa-vides geslagen; doch beider gelaat verried geen zweem zelfs van bekendschap, veel minder van verstandhouding, en maeco meende reeds, dat hem ook thans de gelegenheid tot wraak ontgaan zou.

— quot;Zulk eene hardnekkigheid zag ik nooit,« sprak frederik.

■ Gij hoort het, senores! tot wat dweperij deze ketters in staat

zijn: dat zijn uitbroeisels van die buitensporige en verderfelijke leer, welke als een pestvuur door \'s konings landen woedt en alles smet, wat zij aanraakt; dat zijn uitspruitsels van den giftboom, die met wortel en tak had moeten uitgeroeid worden.» En dit zeggende, liep hij, met een grimmigen blik op magdalena en met driftige stappen, de legertent een paar malen op en neder. sEn,« vervolgde hij, vlak voor haar stilstaande, »wanneer ik u, als veldheer, mijn woord geef, dat de schuldige niet met den dood gestraft, maar slechts uit \'s konings leger zal verwijderd worden, zult gij dan nog weigeren, hem te noemen?«

— :gt;)Evenzeer,« was het antwoord, sof gij mij ook toezegging gaaft, dat geen haar van zijn hoofd zou gekrenkt worden, toch zou ik mijn besluit niet herroepen.»

— \'iJÜj st.-peter! dat gaat te ver,» riep frederik, en de naam van den beul »(vallos!)« kwam op zijne lippen; doch nog bedwong hij zich. »Dat gaat te ver!» herhaalde hij, smaar gij zijt eene vrouw, en eer ik straf, wil ik den laatsten weg van zachtmoedigheid en genade inslaan. Zoo gij dien ook veracht , dan moogt gij barmhartigheid zoeken bij de heilige moeder Gods.»

:sö

— «Vrouwe van\' duivenvoorde!« vervolgde hij met nadruk, en zonder de vorige strengheid, terwijl hij èn op haar én op venavides tegelijk een blik wierp, »uw vonnis, dit weet gij, is geveld; de pijnbank wacht u, en daarna de onteerendste dood. Maar dit zeg ik u ia tegenwoordigheid dezer officieren van Zijne Majesteit; ik, don fredeuik, zal u de genade betoonen, die in mijne macht staat. g-ij noemt mij den naam van den schuldige, en zoo waarachtig als ik de zoon ben des hertogs van alva, zoo waarachtig zult gij leven en vrij zijn; nog dezen dag zult gij ongedeerd binnen Haarlem uw gemaal terugzien.®

Nog sprak hij, toen er reeds een gefluister en gemompel onder de officieren plaats greep. Deze had een dergelijk voorstel verwacht, te meer daar de belegerden toch het hoofd niet zouden buigen: gene twijfelde bijna niet, of de vrouwe vax duivenvoorde zou dit middel tot hare redding aangrijpen; de een spitste reeds de ooren, om den naam des medeplichtigen op te vangen; een ander dacht, hoe zij misschien iemand noemen zou, op wien toch geen verhaal was; en wie vejtavides gelaat op dat oogenblik nauwlettend had gadegeslagen, zou er een zweem van spanning niet van verwijderd hebben gezien. — Dan, men verbeelde zich de verbazing der meesten, toen magdalena aldus antwoordde:

— »Don frederik! zoo waarlijk als ik leef, tegen dezen prijs minst van al. Ik zou zoo snood te werk gaan, dat ik mijn helper in een afgrond stortte, om zelve buiten banden te geraken, t Is waar, de bekoring is groot; zoo ik hen, die mij lief zijn,

terug kon zien, maar .... nimmermeer zou ik mija oog durven opheffen; wroeging zou mij najagen, waar ik gaan mocht of staan, en alle zoet zou met bitterheid zijn vermengd voor altoos. Neen, dat in eeuwigheid niet: geen geluk tegen zoo een prijs.®

Terwijl zij dit sprak, had haar bleeke tint den blos der verontwaardiging aangenomen; bij die verontwaardiging voegde zich eene fierheid, die aan menig Spaansch ridder achting en eerbied afdwong; de gevangene vrouw stond daar, alsof zij vrij ware ; zij schitterde daar als een diamant, en zou die dof worden of als eene glasscherf verbrijzeld?

— »Dan kome uw bloed over u zelve,® riep frederik als een tweede pilatus, »dan wasch ik mijne handen in onschuld. Kennen wil ik den schuldige, die als vijand des konings samenspant met de ketters en muiters van Ilaai lem. —clt; En nu weder met driftige stappen voorbij magdaletta gaande, die rustig het oog op hem geslagen hield, zeide hij forsch: «vai,los, sla de hand aan haar!»

Maar niet zoodra trad de verachtelijke beul een voetstap nader,

37

om als een hond op staan den voet aan het bevel te gehoorzamen, of fiiedeeik gebood hem, weder terug te gaan, en zich vervolgens naar den stoel begevende, waarop het capitansgewaad lag, zeide hij halfluid: »Alvorens nog dit:«

— »Wie van u, senores! draagt kennis aan deze kleeding ?(,lt; vroeg hij, en hield nu een streng en scherp oog op allen, duidelijk te kennen gevende, dat zijne vraag ieder hunner in het bijzonder gold.

Niemand antwoordde echter; slechts een fluisterend gemompel liet zich hooren, en half verstaanbaar onderscheidde men van een hunner de woorden: »wat gaat het voor den satan mij aan?« Oogenblikkelijk wendde frederik een donker dreigenden blik naar dien kant heen, en de woorden: »me vermeet zich?« kwamen hem op de lippen; doch niet zeker zijnde, wie dezen uitroep gewaagd had, vergenoegde hij zich met een paar seconden, gramstorig, naar dien hoek heen te staren.

— ))Is ii dit gewaad bekend, senor auecia?« vroeg hij nu dezen, met het blijkbaar doel om langs de rij af te gaan.

— oAls het eene schilderij ware, senor!« was het half grimlachende antwoord van auecia , die ook later schandelijk toonde, een liefhebber van schilderijen te wezen, »dan zou het mogelijk zijn: maar thans verklaar ik, niet te weten of te gissen, van wien het zij.«

— sGeene scherts, senor!« zeide hij gramstorig, »vooral na duld ik die niet.«

— »En gij, senor?« vroeg hij nu aan illaves, die volgde: doch ook diens antwoord was ontkennend.

Thans werd dezelfde vraag aan francisco de vai.de/. gedaan, en deze waagde het, vrijmoedig te antwoorden:

— »Ik heb er nooit behagen in gevonden, senor, de kleeding eens mans nauwlettend gade te slaan; meer betracht ik den mensch, in welken dos ook. Ik verklaar dus op mijne eer, dat het mij spijt, u geene de minste inlichting te kannen verschaffen.»

Terwijl hij dit zeide, ontmoette hij toevallig of met opzet de oogen van jiarco, en terwijl hij er kwaadaardigen spot in meende te lezen, namen de zijne eene uitdrukking van minachting en wrevel aan: dezen keer echter ontging aan beider lippen geen woord.

Ook de overige officieren gaven te kennen, dat zij aan de kleeding geen eigenaar konden toewijzen; en nu werd de vraag ook aan vexavides gericht, die op een na de laatste van de rij was.

38

— «En (jij, senor!« vroeg freueiuk met eenigen meerderen nadruk op dat woord gij, als wilde hij, dat aller aandacht bijzonder op dien ridder gericht wierd, ten einde hem bij zijn antwoord te eerder in verwarring te brengen. — Maar noch verwarring, noch verlegenheid was bij vena vides zichtbaar, en hadden allen zich over zijn vorig gezegde verbaasd .... hetgeen hij thans sprak, deed ieders verbazing de hoogste verstomming worden. Te edel om zich door eene onbeschaamde logen te redden, bezat hij genoeg ridderlijke koenheid om een antwoord te geven, waarvoor allen, valdez misschien uitgezonderd, zouden teruggedeinsd hebben.

— ))Senor!« sprak hij ernstig, terwijl er eene edele waardigheid in zijne blikken straalde. ))Het was op de krijgsschool te Burgos een der eerste grondregels: »«gehoorzaam.«« Bij de andere plichten van den krijgsman heb ik ook dien in mijn gemoed geprent, of liever ik was zoo ten volle van deszelfs gewicht doordrongen, dat de grondregel vanzelven in mijn gemoed werd gegrift. Maar op mijn eer! ik weet ook, tot hoever die gehoorzaamheid zich uitstrekt. Ik weet, wat plicht er als ridder en als krijgsman op mij rust; dien plicht hob ik tot heden heilig gehouden, en zal hem nimmer zoeken te schenden. Maar waar men van den ridder en krijgsman iets vordert, wat buiten dien kring licht, daar durf ik de eerste zijn, die er zijne stem tegen verheft, schoon het mij dan ook gunsten moge doen derven, ja schoon het den wrevel en weerzin van den bevelhebber op mij moge laden. — Ik acht het dus geenszins mijn plicht te vergeten, wanneer ik bescheiden, maar rond en onbeschroomd tevens, verklaar dat ik op deze vraag het antwoord schuldig blgf.«

— »Welk eene vermetelheid!lt;f fluisterde de een.

— »Dat is grenzenloos!« mompelde een ander.

— »Hij weet meer dan hij zegt,(( beet een derde dengene, die naast hem stond, in het oor.

Maar niet allen konden het zich verklaren, dat fiiedeeik na deze taal niet in gramschap losbarstte, dat hij vena vides niet beval, den degen af te leggen, en dat hij slechts antwoordde: sZeer wel, senor, ik heb u verstaan!®

Doch toen hij zich nu tot den laatsten capitan keerde, greep er een tooneel plaats, hetwelk misschien niemand voorzien had. Scheen al don eiiedeiuk zijn toorn te verkroppen, geenszins was dit met maeco het geval. Plotseling kwam er een trek van teleurstelling en spijt op zijn gelaat, en een hal ven stap van de plaats aftredende, waar hij zich bevond, zeide hij op duidelijk hoorbaren toon:

30

— ))Als do kleeding niet aan senor venavides past, dan past ■zij geen mensch.cc

Dat hoorde vena vides; en het te hooren en snel voorwaarts te springen, was ééne beweging. Zoo schiet een moedig paard, wanneer het de spoor in zijne zijde voelt dringen, schichtig van de plaats af, en vuurstralen rollen uit zijne oogen. — De ruimte der tent was niet groot, jiakco slechts een viertal schreden van den ridder verwijderd en al hadde fuedeiiik\'s neef kunnen terugdeinzen, dan zou vexavides er hem den tijd niet toe hebben gegeven. En nauwelijks is hij onstuimig en verbitterd op hem aangesprongen, of vexavides\' hand heft zich schuins naar de hoogte en brengt vervolgens iiaiico een zoo forschen slag in het aangezicht toe, dat hem het vuur uit de oogen schijnt te springen, terwijl deze geweldige aanval met de woorden vergezeld gaat:

— »Ellendige lafaard! bewijs wat gij zegt en neem voldoening\' over dezen hoon.cc

Oogenblikkelijk zag men marco\'s linkeroog, waarop de slag met zooveel kracht aangekomen was, opzwellen, en tegelijkertijd sprong er een straal van donker bloed uit zijne neusgaten, waardoor don piiedeuik\'s tent bespat werd. Een doffe kreet van woede gaf minder het gevoel van pijn, dan zielesmart over deze diepe verachting te kennen. Op dien kreet volgde een vloek; doch toen maiico, zonder er de kracht toe te hebben, als een gewonde buffel op zijn aanrander wilde losstormen, toen schoten valdez en drie andere officieren tusschenbeiden, terwijl frederik tegelijkertijd donderend hooren liet: »wie nog eene hand uitsteekt, dien zal het als bracamoxte vergaan!« bedoelende hij met dezen een Spaansch officier, wien zijn rang was ontnomen geworden.

— ))Senor!« sprak tenavides, die thans onbewegelijk als eene zuil stond, doch tevens eerbied en ontzag inboezemende, «vergeef mij, dat gerechte gramschap mij vervoerde, om in uwe tent aan dien nietswaardige de hand te slaan. Thans heb ik mijn plicht overtreden; maar schoon gij ook mijn degen moogt eischen — ik stel hem gewillig in uwe hand, nu ik den ellendeling getuchtigd heb, zooals hij verdient.®

— »Wraak!« riep marco, wiens lippen sidderden, en wiens tanden op elkaar knarsten, terwijl tusschen zijne gelaatstint en het waas van een lijk geen onderscheid was: »laat mij los, zijn dood of de mijne! dat bloed moet door bloed worden uitgewischt!ü: En met kracht zocht hij zich aan hen te ontworstelen, die, door hem terug te houden, een nog heviger tooneel wilden voorkomen.

— ))Neen!« zeide frederik tot venavides, »nog behoudt

40

gij uw dogen; over uwe straf zal ik nader uitspraak doen.« Thans zich tot makco wendende, zeide hij streng:

— ))Naar uwe tent, senor! ik beveel het u.«

— »En hij zal mij geene voldoening geven voor die beleedi-ging, senor ? Bij God! eer ik die ongestraft dulden moet, stoot ik mij liever mijn rapier in de borst,« schreeuwde mauco, en zijne vuist greep, krampachtig bevend, naar zijn degen, terwijl hij krassend uitriep: «wraak! dood!«

— »Dat hij bewijze, wat hij gezegd heeft,clt; sprak vena vides, »en nog dit uur geef ik hem gelegenheid, om den hoon af te wasschen met mijn bloed: maar zoo hij niet bewijst, dan zal ik hem slaan als een hond, waar ik hem aantref.®

Bloedige tooneelen zouden er plaats hebben gegrepen, ware dit gebeurd buiten don feedeeik\'s tent, zonder zijne tegenwoordigheid. De hatelijke maiico toch had evenzeer zijne vrienden en vijanden als VEXAViDEs, en de beschuldiging was niet minder zwaar, dan de daarover genomene straf. Ontzag en vrees echter voor pue-deiiik hielden thans de beide partijen terug om jiauco\'s of of venavides\' zijde te kiezen, en op een tweede bevel van den legervoogd verwijderde zich de eerste naar zijne tent, terwijl hij nog andermaal een schier wanhopenden blik op zijn vijand wierp en tegelijkertijd een wraakkreet uitstiet.

Welke tooneelen voor eene vrouw! tooneelen waarvan zij zelve de aanleidende en toch onschuldige oorzaak was. En nog viel do gordijn niet; nog moest er een bedrijf volgen, waarin de ontknoping zou plaats grijpen, — een bedrijf, dat huiveringwekkend en stout, maar niet minder edel en groot zou zijn.

— «Vervloekt zijt gii,« sprak nu fiiedeeik, zich tot haar keerende, sdie er de schuld van draagt: hardnekkige, gij weigert dan nog, den verrader te noemen die aan uwe vlucht de hand heeft geleend ?«

— «Mijn besluit is onverwrikt,« was het antwoord, »doe mij vrijelijk pijn en dood ondergaan; maar den edelen man, die mij tot hulpe was, noem ik nooit.«

— «Dat zal men zien,« sprak fiiedeeik; en zich nu naar de opening der tent keerende, riep hij met drift: «vallos!«

De afschuwelijke Spanjaard verscheen. Door de soldaten werd de toestel binnen de tent gebracht, en op vernieuwd bevel van FREDERiK maakte de beul met de toebereidselen een aanvang. Gedurende de oogenblikken, dat hij zich daarmede onledig hield, heerschte er eene volle stilte, de stilte eener gerechtszaal op het oogenblik, dat men een doodvonnis zal uitspreken. Don frederik

41

zweeg, en had hij aan de waarheid hulde willen doen, dan zou hij de verklaring afgelegd hebben, over de uitvoering van zijn bevel op dat tijdstip met zichzelven in tweestrijd te zijn. Ook de ridders en capitans zwegen, en met valdez schenen nog anderen te bepeinzen, waarom zij den moed niet hadden, te kennen te geven, als officieren des konings bij een tooneel van foltering niet tegenwoordig te willen zijn. Magdalena zweeg, en zij dacht slechts aan haren gemaal en hare kinderen, en die gedachten waren wel somber en zielverscheurend, maar toch gevoelde zij, hoe de Hemel een vertroostend licht in hare ziel schoot, hoe zij met geloofskracht en vertrouwen toegerust werd, en het gezicht op haren beul, de gedachte aan foltering en dood joeg haar geen schrik aan. Ook venavides zweeg; in zijn binnenste woedde nog de storm, door maiico verwekt, maar de oppervlakte vertoonde zich kalm; want in dat binnenste rijpte tevens al meer en meer het besluit, om magdalexa te redden, al moest hij zelf er het offer van zijn. Edel en onwrikbaar besluit in twee zielen! Bij de vrouw het onherroepelijk, moedig voornemen om, wat pijn men haar mocht aandoen, den man niet te noemen, die haar redder was geweest, schoon het lot een slagboom op heuren weg had gesteld. Bij dien man het niet minder grootsch plan, om het aangevangene te voltooien, om rang, vrijheid, leven wellicht op het spel te zetten, om als vijand van den koning, als samenzweerder met de rebellen uitgekreten te worden, tegenover de zwakke kans om de vrouw te redden, maar om ook daardoor op het schitterendst de blijken te geven, hoe een groot en vrij man het geweld kan verachten en trotseeren, schoon honderden er voor kruipen. Dat waren edele voornemens en handelingen! want zoo inenschverlagend aan den eenen, zoo menschverheffend aan den anderen kant; zoo somber neerdrukkend hier, zoo helder opvoerend daar: ■—• en nog zal in de schaduw een helderder straal doorschieten.

Niet zoodra had vallos zijne toebereidselen voltooid, en fiie-deuik hem een teeken gegeven, of de eerlooze beulshanden strekten zich uit. Maar, evenals de havik, op het punt zich op eene duif te werpen, zich eensklaps door een schot in zijne uitgespreide vlerk geknot voelt en in zijn bloedig voornemen verhinderd wordt, evenzoo werd plotselijk vallos in zijn aanval gestuit.

— )gt;Terug, bloedgier!« dondert venavides hem toe, en zich vastberaden tusschen hem en magdalena plaatsende, slaat hij

42

tegelijk de hand aan den degen met de stilzwijgende bedreiging aat hij\' liet niet wage, een voet dichter te naderen.

_l ~~ \'_i\'^De Matslro del Campo gebiedt het, senor! ik moet mijn .ast volbrengen,« roept tallos, zonder het nochtans te wagen, yenavides uit den weg te dringen; maar deze woorden worden met ten halve gehoord; want met de strengheid van een despoot die een gegeven bevel wederstreefd ziet, staart don feedeuek hem met toornig vlammend oog aan, terwijl hij dreigend uitroept: — »Hel en dood! wat wilt gij?«

»Dat deze onschuldige vrouw niet worde bezoedeld door de aanraking van een beul; dat wil ik niet, neen, dat smeek ik u, senor! bij de eer eens ridders van Caslilié, bij de eer van een krijgsman Zijner Majesteit.®

zou die eer ?cc riep don fkedeiuk. »In tegenwoordigheid dezer ridders en edellieden verklaar ik u schuldig aan weerstreving van mijne bevelen, aan weerspannigheid tegen een Toledo. Pedro de venavides, leg nw degen af; gij zijt overgeleverd aan den krijgsraad.«

Oogenblikkelijk sloeg venavides de hand aao het prachtig met een gouden leeuwenkop versierd gevest, en na zijn wapen van den geborduurden gordel te hebben losgegespt, reikte hij met smartelijk gevoel doch fleren blik tevens den zoon des hertogs zijne kling over.

Ziedaar, senork sprak hij, seen wapen, waarop geene vlek van oneer ooit kleefde: meer dan eens werd het in \'s vijands bloed gedoopt; nooit drong het in de borst van weerlooze vrouwen en kinders. Doch schoon ik thans ophoud, krijgsman te zijn, ben ik nochtans ridder en edelman, en het is in dien rang, dat ik .len Maestro del Campo voor Haarlem verzoek, mij te woord te staan.«

— »Dat zij zoo!clt; sprak fredehik streng.

»Senor!« hernam nu venavides, terwijl er eene doodsche, slechts nu en dan door musketgeknal afgebrokene, stilte heerschte en magdalena zich in eene geweldige spanning bevond. »Gij hebt deze vrouw leven en vrijheid willen schenken, zoo zij u den man noemde, die aan hare vlucht medeplichtig is geweest. Zij weigert dit echter, en bij de heilige maagd! dit verraadt eene grootheid van ziel, die elks bewondering verdient. Maar ik, senor, ik ken den man, die haar de reddende hand bood.cc

))^at! gij zoudt hem kennen?....« riep fredehik, en nieuwe gramschap begon in zijn oog te fonkelen, sdan verklaar -k, zoo waarachtig als ik leef, (jij zijt die man.®

43

— »Nadat ik den lafharügen m uico voor zijne onbeschaamde aantijging gestraft heb,« hernam venavides stout, ))kan een dergelijk vermoeden mijn toorn niet meer opwekken. Ik spreek duidelijk, naar ik meen: ik ken den man, die haar hulpe bood. en dien gij tot vijand des konings, tot samenzweerder met de muiters verklaard hebt.«

— ))Ja,lt;.lt; riep fredemk! »dat is hij, een verrader, een rebel: maar wat wilt gij?«

— ))U vragen, senor! u vragen in tegenwoordigheid dezer ridders en capitanes, of aan deze vrouw leven en vrijheid zijn zal, zoo in plaats van haar mond de mijne u den man noemt ?«

— ))Dat is eene stoutheid, eene vermetelheid zonder grenzen!»: riep fredemk, »hoe! mij, den zoon des hertogs, mij den veldheer van \'s konings leger voor Haarlem, de wet te willen stellen! Mij als een koopman voorwaarden voor te leggen: mij een verrader, een muiter niet kenbaar te willen maken, zonder de gunst te weten, die er de prijs van moet zijn. Bij st.-petee! dat is eene trotschheid, die aan razernij grenst.« En terwijl er thans onder de aanwezige officieren gefluister en gemompel plaats greep, wendde fhedehik zich driftig nu naar dezen, dan naar genen kant van de legertent: met verbittering en gramschap stampte hij zoo heftig op den grond, dat zgne zware gouden sporen een kletterend geluid gaven; men kon hem duidelijk aanzien, dat het in zijn binnenste woelde en stormde, en dat zijne Spaansche hoovaardij en trotschheid een diepe krenking hadden ondergaan. ))Mij!« sprak hij halfluid, »den hertog van osca, den G-root-kommandeur der ridderorde van Calalrava! en wie is het, die van mij eischt, die mij voorwaarden oplegt? — een weerspannige, dien ik ontwapend en overgeleverd heb aan een krijgsraad, en die het zich tot genade moet rekenen, nog met mijne toespraak te worden vereerd. Zooveel vermetelheid beging nog geen graaf van bossü, geen don Ferdinand zelfs.« Driftig trad hij nu op de officieren aan, en wierp een blik, die van gekrenkte eigenwaarde getuigde; dan weder keerde hij zich onstuimig tot mag-dalena en venavides, stampt andermaal met den voet, alsof eene wesp hem gestoken had, en scheen op het punt, om A^rALLOs te bevelen, met de pijniging voort te gaan. »Maar wat zal dat mij baten?« sprak hij in zich zeiven, »de muiters van Haarlem bekreunen zich toch niet om haar; smart, dood noch schande kan hen bewegen, den hardnekkigen hals te buigen. Wat stook ik dan het vuur der verbittering nog feller aan?c(

Opeens keerde hij zich thans tot venavides, die inmiddels

44

aan vrouwe a^tais^t duivextoohde een teeken had gegeven, hetwelk aan de blikken van allen ontsnapt was, en hem nu met een vlammend oog aanziende, zeide hij:

— »Wie hij ook zijn moge, als verrader en als rebel zal hij gestraft worden, die aan hare vlucht medeplichtig was.«

— ))En zij, die onschuldig is, zal leven, vrij zijn, zonder dat de beul eene hand naar haar uitstrekt ?« vroeg vexatides.

— -»DU zeg ikk riep nu fuedeeik, in hevige verbittering, spijn noch dood zal zij ondergaan, doch slechts deze genade schenk ik, zoo waarachtig helpen mij God en de heiligen! — Ia dit u genoeg, — zeg dan, dat gij de verrader zijt.cc

En op onbevreesden, nadrukkelijken toon, antwoordde nu

TENAVIDES :

— »Niet de verrader, maar de medeplichtige aan hare vlucht, staat hier voor u, — ik pedko de vexavides.s

Niet als van den donder getroffen over eene verklaring, die zoowel ïrederik als elk der aanwezigen verwacht had, maar schier verstomd over de daad zelve, over de fiere stoutheid, stond Toledo eenige seconden zwijgend; want het kookte, het bruiste in zijne ziel; en toen hij niet sprak, verhief zich andermaal tenavides, en zich tot magdalexa wendende, zeide hij:

— ))Edele vrouw! gij hebt het gehoord. De bevelhebber vac \'s konings leger voor Haarlem heeft mij zijn woord verpand, dat gij geene foltering ondergaan, dat gij leven zult.«

— «Grootmachtige Godk riep nu magdaleka met een overstelpt gevoel, »dat zal mij in \'t geheugen blijven voor altoos. Maar het is als nacht voor mijn oog. Gij, Spanjaard, zoo groot, wat zal het n nu — wat zal het einde zijn?«

Zij zou nog meer hebben gesproken, zoo feedeuik het toegelaten had; maar deze, thans vatbaarder voor het gevoel van verbittering, dan voor het besef eener tweevoudige grootheid, brak op eens ruw en grimmig hare woorden af.

— »Zwiig!(( sprak hij, »niijn woord zal ik gestand zijn; maar dat zweer ik, van nu af zal uwe gevangenis een hol zijn, van waar de vlocht zoo onmogelijk zal wezen, als dat mijne hand aan de sterren reikt.«

-— ))lk zal mijn lot trotseeren,« sprak magdalexa met moed en vastberadenheid, »maar aanhoor mij eene korte wijl.«

Met doffe stem gebood hij haar echter andermaal, te zwijgen, terwijl tenavides haar een teeken gaf, dat zij zou gehoorzamen en vol goeden moed zijn. Onstuimig en haastig schreef feedemk

-45

intusschen een paar regels, en liet geschrift toen aan een der soldaten overgevende, zeide hij;

— »Breng haar van hier, naar don maiico ; dit papier meldt hem mijn last.«

Zwijgend gehoorzamende, gaf de Spanjaard aan augdalkxa het norsche bevel, hem te volgen en terwijl zij een laatsten ge voel vollen blik op haren redder wierp en fiiederik met hare vrouwelijke fierheid en vastheid onder do oogen zag, verwijderde zij zich uit de tent, om een lot te gemoet te gaan, dat slechts aan den hemel bekend was.

— a Verrader en muiter!« zeide nu fiiederik, nadat jlac-dalena .vertrokken was, tot yexavides, «nog heden zal de krijgsraad uw vonnis uitsprekende

— ))En zoo dat vonnis rechlvaurdiy is,« antwoordde vexavides, wdan zal ik noch verrader, noch muiter heeten; dan voorzeker zal ik, als de redder dier vrouw zonder straf zijn.«

— »Senores!« sprak fiiederik, zich tot de aanwezige officieren wendende, »gij zijt getuige geweest, hoe don peuro de yexavides verklaard heeft, eene gevangene der rebellen in hare vlucht de hand te hebben geleend. Ook hebt gij gehoord, hoe hij \'s konings krijgsraad in staat acht tot een onrechtvaardig vonnis: van wien uwer men deze verklaring moge eischen, hij verzuime niet zich te laten vinden, waar de krijgsraad vergaderd zal zijn.«;

— »Vergun mij, senor!« sprak valdez — de latere belegeraar van Leiden. sik geloof niet, dat senor yexavides de eerste verklaring zal herroepen, mocht dit echter zoo zijn, dan zal ze door mij gelogenstraft worden. Wat nochtans het tweede punt betreft, als man van eer, gevoel ik mij verplicht, reeds thans te zeggen, dat senor yexavides niet aldus gesproken heeft. Zijne woorden luidden: ))))En zoo dit vonnis rechtvaardig is, dan voorzeker zal ik, als de redder dier vrouw, zonder straf zijn.««: Aan de uitlegging van één woord, senor! hangt niet zelden de vrijheid of de dood.«

— »Bij st.-peter!« sprak fiiederik, »het schijnt dat men samengespannen heeft, mij te tarten en dat senor yexavides een voorspraak in u gevonden heeft: maar men neme zich in acht! men vreeze den leeuw, wiens geduld ten einde wordt gesard; het staat u vrij, senor! aan zijne woorden den zin te geven, die u het meest behaagt.« — Dit laatste gedeelte werd op een toon uitgesproken, zooals men dien over het algemeen uit fredeuik\'s mond liefst niet vernam; want sommigen hadden maar al te zeer

haarlem II. 4

46

ondervonden, hoe die leeuw reeds te vreezen was, zelfs zonder dat hij gesard werd.

Op bevel van frederik , die aan niemand verder een woord toestond, werd nu vexaa\'ides, nadat hem zijn wapen was ontnomen, door auacia naar het huis Ter Kleef geleid, en eene schildwacht stond met zijn leven borg, dat hij niet ontsnappen zou. Toen marco hem derwaarts zag voeren, kwam er een dui-velslach op zijn gelaat; want duizend dooden wenschte hij hem te doen sterven, en wel met eigene hand, zoo er slechts geen gevaar voor zijn eigen leven aan verbonden ware geweest. Nu hoopte hij, zich weldra gewroken te zien, en die gedachte deed den lach op zijn aangezicht thans valschaardiger wezen dan ooit. Vexavides zag ook hem, doch zijne verachting voor erederik\'s bloedverwant was te groot, om hem zelfs met den aanblik dier verachting te verwaardigen. Wel voelde hij zich bitter gegriefd over het verlies van zijn degen; maar die gedachte werd ruimschoots gelenigd door het besef, dat geen geweld ooit de kern der eer rooft.

VIERDE HOOFDSTUK.

Niet zoodra was het hoofd van philippüs de koxixg oij den ■wal geworpen, of de kreten van afschrik en verbittering lieten zich eenpariger hooren. Sommigen wierpen hunne musketten uit de hand, en snelden, op het gezicht van het bebloede hoofd, naar de plaats, waar het nedergeslingerd was. Zij, die zelden een den Christen onwaardigen vloek op de lippen hadden, gaven er thans, in hunne woede, den vollen teugel aan, en hier eu daar hoorde men den uitroep: »dat God den Spanjaard verdoeme I m

— »De poort uit! wraak op \'t bloedgespuis!«. riepen sommigen.

— »Waar is uippeuda?« vroegen anderen, terwijl zij de vuisten balden en den gloed der wraak in hunne blikken vertoonden. »Den uitval! de poort uit! met één vendel op de bloedhonden los!«

— ))Zóó vermoorden zij onze broeders!® riep een schutter, die het hoofd van de koxixg in de hand hield, en het, op de tanden knarsende, dreigend aanzag. »Wraak, wraak!« riep hij schor; ))geene hand meer aan het rapier, als dat schendig stuk niet gewroken wordt.«

•— ))Ja!lt;(- liet een ander hooren, svóór de wraak geen hand meer aan het rapier!« Dit zeggende, greep hij het bebloede voorwerp bij het haar, hield het hoog boven de schouders, zijnen makkers voor oogen, en riep toen op krassenden toon uit: Vóór zijn dood heeft die mond wraak geroepen; leest ze nog in zijn doffen blik, makkers, en zweren wij ze, eer de zon ondergaat.«

— »Dat zweer ik!« riep de een na den ander, »wraak voor iopman de koxixg, eer de zon ondergaat.#:

— »Naar de gevangenis!« riepen eenigen tegelijk, «daar zijn

48

schelmen genoeg, die het kunnen vergelden. Wie gaat er mee? Die in de gevangenis zijn, moeten aan den strop!«

Ongeveer vijftig van de hevigst verbitterden wilden oogenblikkelijk van de wallen snellen, om aan de krijgsgevangenen in de keldersvan het stadhuis hunne verbittering te koelen. Thans echter sprong tan duivenvooede te voorschijn, en zich voor de dol-driftigsten plaatsende, zeide hij: »Terug, mannenbroeders! geen braaf soldaat gaat van den wal, zoolang er te strijden is.«

— »Wij moeten ons wreken,« riepen een paar hunner, shopman de koxixg was een wakker man; wraak over zijn dood!cc

— »Terug!« beval ook lancelot tax bredeeode, «wreekt u op het roofgespuis, door hun de volle laag te geven : dat is de beste vergelding: vuur, mannen, vaur!«

— »Daar is tijd genoeg toe!« liet het zich hooren, o eerst de galg en dan vuur! Voort, van den wal!«

Vergeefs, dat thans tan brederode, tan duivenvoorde en andere hoplieden langer den toon des gezags bezigden om alle-gewelddadigheden te voorkomen en de soldaten tot hunnen plicht te nopen. Onder kreten van wraak verlieten sommigen den wal, met het doel om de gevangenis open te breken en allen, die er zich in bevonden, om het leven te brengen. Intusschen was AsiNGA uippEKDA naar zijn broeder gesneld, en eer de woestelingen zich twintig schreden van den wal hadden verwijderd, stond wigbolt iiippeuda voor hen.

— »Wat wilt gij, mannenbroeders!® vroeg hij, »hoe! de brave verdedigers van Haarlem verlaten den wal! . . . .«

— »Dat nooit!« sprak een hunner, »maar wij willen den dood wreken van een wakker man; zie, wat de bloedhonden hebben gedaan!« Dit zeggende, wees hij op het voorwerp, dat een der schutters in de hand hield, en een rauwe kreet van afgrijzen ontsnapte opnieuw aan zijn mond.

— »Ik weet het,« zeide iuppeiida, sen ook in mij kookt de-gramschap ; maar wat wraak wilt gij ?«

— ))De strop aan de honden, die in de gevangenis zijn!cc schreeuwde men, »voort, naar het stadhuis!cc

— »Dat in eeuwigheid niet, zoo lang nog mijn gezag geldt,« sprak bxppeuda, »geene onwettige wraak, die Haarlem tot schande strekt, cc

— ))Wij slaan aleer geene hand aan \'t rapier,cc klonk het,, terwijl sommigen zich verder den weg baanden. Op eens echter namen nu eippeuda\'s oogen eene dreigende uitdrukking aan, niet ongelijk aan een stroom, die ontzaglijk in breede golven stijgt.

49

wanneer de wind zicli verheft. Ijlings een paar schreden terugspringende, slaat hij de hand aan zijn degengevest, werpt de blikken op de menigte en zegt op vasten toon: »Ik ben uippehdaK\'

Oogenblikkelijk zag men den indruk dezer woorden, die wellicht veel geringer ware geweest, wanneer kippeuda aanstonds met straf had gedreigd. Eenigen weken terug naar den wal; doch anderen, niet zoo licht te bevredigen, lieten nog den uitroep hooren: »Niet naar de vest, heer iuppejida! voor dat gij ons wraak hebt beloofd,^

— ))Die beloof ik!cc hernam de kloeke Fries, »maar wraak, die den soldenier van eer past; een uitval, tot \'s vijand nederlaag en de glorie der stad. cc

•— » Wanneer? cc

— »Op morgen; dat zegt iuppkrda!«

— )iTerug naar den wal! mppkuda heeft het gezegd!cc klonk het thans. »Op morgen de wraak !cc

Inderdaad had iuppeiida\'s houding zooveel invloed uitgeoefend, ■dat de verdedigers terugkeerden en hunne gramschap door eene verdubbelde lading der musketten en serpentijnbuksen lucht gaven. De tijd was nog niet gekomen, dat een dolle hoop de muitvaan zou opsteken. Maar schoon de soldaten weder naar de bevelen der hoplieden luisterden, was de gebeurtenis van het bloedige hoofd reeds in al de wijken doorgedrongen. Even gloeiend was de verbittering, die zij onder de heffe des volks teweeg bracht. Toen men hoorde, dat bjoppeiida het voornemen had verijdeld, steeg ze tot woede en eer er een halfuur was verloopen, had er bij het stadhuis een tooneel plaats, dat de waarheid van het gezegde staaft, hoe menschen, in den laagsten stand der maatschappij opgevoed, altijd eene bloedige vergelding nemen.

Evenals thans was de ingang tot de kelders der gevangenen in de Zijlstraat. Nu verbeelde men zich eenige kloekgespierde brouwers-, mouters- en scheepsmakersknechts, onder welke zich ook de beruchte heessz bevond. Met geweld en onder doffe bedreigingen hadden zij den cipier de sleutels ontnomen, en baanden zich nu ter linker- en rechterzijde een weg. De gevangenen, op wie men het eigenlijk gemunt had, waren een Waal en acht Duitschers, benevens drie zoetelaars van Amsterdam, op welke laatste men nog daarenboven hevig verbitterd was. Vergeefs, dat burgemeester vax deii laan en yax vliet zich een weg zoeken te openen en de menigte tot bedaren te brengen. Honderden hebben zich in de Zijlstraat en op den hoek vau het raadhuis opeengepakt, en terwijl er nu en dan eenigen naar binnen stormen, hoort men

50

niet dan de kreten: »wraak voor de koxixg ! het gespuis aan den strop!«

Nooit wellicht werd eene daad van willekeur, van schennis sneller volvoerd. Wat uippeeda door zijn onwederstaanbaar gezag had weten te verhinderen, kon door al de macht, welken den schout vax doudï ten dienste stond, onmogelijk helet worden ■ want de woede van de laagste volksklasse nam eene zoo spoedige en hevige wraak, dat elke poging tot beteugeling vergeefs was. Ongeveer een uur later hingen dan ook reeds de twaalf rampzaligen aan eene galg, welke men tusschen het blokhuis van het Kraaiennest en de Kruispoort geplant had, en klonken den vijand reeds de kreten tegemoet: ))sta, Spanjolengebroed! twaalf voor een! zoo wreken zich de mannen van Haarlem! v\'went ks Gueux! lt;s.

Maar nadat de nacht zijn sluier over dit schandelijk tooneel van verguizing van het wettig gezag had uitgespreid, werd de gebeurtenis met nog donkerder verwen gekleurd. — Het is ongeveer drie ure; van de Margarethastraat naderen eenige mannen de plaats, waar de twaalf aan de galg door den opstekenden wind heen en weder worden geslingerd. — Twee hunner dragen eene kleine flambouw, en het licht werpt zijn schijnsel op de kolossale gestalte van tieixsz, den brouwersknecht. Met behulp van een ander torscht hij eene groote ton, en zijne gelaatstrekken doen duidelijk zien, dat hij, zoowel als de overigen, door dronkenschap is bedwelmd.

— ))Bij de Drie Leliën! of zij er nog wakker bungelen!« zegt hij, »kom, voorwaarts, genannen,¹ of zijt ge bang, dat ze u bij de haren zullen grijpen ? —• Begot, ik niet; de stroppen werden er te fiksch omgedraaid.«

— »Bang wel niet.« zeide er een, »maar het is hier niet pluis; of zou ik niet weten, dat aagt jafeies hier iederen avond komt spoken. Dat wijf heeft geene rust in de kist omdat ze, in den tijd van schout foppens, er zoo velen verklapt en op de palei heeft gebracht.«

— »En dan die lange zoetelaar,« zeide een ander, »die kent de tooverij: zijne twee kameraden hebben er van gerept, dat hij in den kelder met den Paardenpoot heeft gesproken; zij hebben dien ook door de traliën zien komen en weer heengaan, nadat hij hem een doosje tooverzalf in de hand had gestoken. Ik ten minste durfde hem den strop niet om den nek slaan; want al wordt zoo een geworgd, de duivel staat hem later weer bij, en wie het eerst onder de galg komt, wordt de hals door hem gebroken.»

— »Zijt gij razend of dol?« riep heinsz, die minder dan de

51

anderen door de bijgelooviglieid van zijn tijd scheen aangestoken. oAls het waar is, dat hij nog leeft, terwijl hij daar hangt, dan zal ik hem nu wel voor goed zijn pas geven. Voort, aan\'t werk!«

— »Hoor, daar rammelen de kettings!® riep er een, terwijl hij over den schouder van een zijner makkers heen keek, »dat is de weerwolf, die hier op dit uur komt: kijk eens, hoe zijne oogen branden.«

— »Wij hadden geene maller plaats kunnen uitkiezen, om die kerels op te hangen,® merkte een wever aan, »maar kom, wij durven hem met ons allen wel aan.«

— »Wie lust heeft — ik niet,® sprak de ander, sik hen er den vorigen winter door in de beenen gebeten, en is niet willem de kuiper er een oor door kwijtgeraakt, nadat hij een halfuur lang op den harigen rug van \'t spooksel had moeten heen en weer rijden ?«

— ))Kom, bij al de duivels uit de helk schreeuwde heixsz, daat het aagt jaffies wezen — het wordt meer dan tijd. Aan

\'t werk genanneni waar is ons gereedschap?®

— ))Hier!« liet een wever hooren, die nu dichter den kring naderde, »wij hebben niets vergeten —■ dan het zout.®

— 51 Het zout!® lachten eenigen, ))dat is weer een zet van den rederijker: leve rhetorica!«

Thans wierpen de twee flambouwen haar licht op den ganschen hoop, en het tooneel, dat zich liet onderscheiden, was even zonderling als huiveringwekkend. Behalve de ton, die aan den brouwersknecht heinsz scheen te behooren, zag men eene ladder, die door een paar handen overend werd gehouden. Een der anderen w^Tas van eene groote, breede schaar voorzien, en hield tevens een stuk perkament vast, ter grootte en in den vorm van een brief, waarop eenige letters geschreven waren. Een ander zwaaide een kleinen standaard heen en weder, waarop met bloed-roode verw een zwaard was geschilderd, aan welks eene zijde men negen penningen en den tienden op de punt ontwaarde: aan de andere zijde van het vendel zag men een bril (den bril of briel, dien alva verloren had) benevens een fluitje, met een oor aan iedere zijde van de punt des zwaards, en daaronder met groote letters: ytvivenl les Gueux! als wilde men toonen, dat er binnen Haarlem eenige van dezelfde geuzen waren, die in vroegere gevechten dit vendel gevoerd hadden. Voorts hadden twee hunner eene groote met bier gevulde kan op de ton geplaatst en namen er beurtelings eene teug uit, als om nog meer moed te grgpen tot de aan te vangen vreeselijke handeling. En die-

handeling iras vreeselijk; het was een akelig nachtstuk voor het penseel. Die ruwe donkere Januari-nacht in eene belegerde vest; geene enkele star aan den met grauwe wolken bedekten hemel; het naar geruisch van den wind evenals of een kwaadvoorspellende geest met een talrijk gevolg over de naburige huizen heenvoer. Eene schare uit de heffe des volks, door dronkenschap bedwelmd en daardoor eene komische zijde gevende aan de wraakzucht, die hen orde en band had doen verscheuren, die hen met dierlijke drift het afschuwelijkst voornemen had doen vormen, en die nog in hen gloeide. Maar huiveringwekkend bovenal die houten galg, waaraan de slachtoffers der volkswoede hingen; het was als hoorde men nog telkens hun afnemend gekerai, hunne zieltogende zuchten na de eerste weeën der foltering; en toch was het niets dan windvlaag op windvlaag, die van den kant van het huis Te, A/ce/ over Hauiicms wallen tegen de naburige huizen werd gestuit.

— «Komaan!« zeide iieixsz, de bierkan heen en weer zwierende, neer de dag aankomt, moeten wij gereed zijn; wie zal de stroppen afsnijden? want il; blijf bij de ton.«

Sommigen spraken andermaal van geesten en spoken, van gemeenschap met den Booze en de too verkracht van een der zoete-laars; doch daar er niets verdachts naderde, werden zij stouter en dachten nu meer aan het gevaarlijke van het werk zelf.

— »Niet allen tegelijk !clt; liet er een hooren, »\'t is halsbre-kenswerk, waar we niet bijster op zijn verzot. Maar één moet er toch zijn, en dat zal ik wezen; ik ben \'t klimmen nog al gewoon.

— ygt;\\irent lest Gmux\'.d. klonk het, en hij, die het figuurlijke vendel van den tienden penning droeg, zwaaide het een paar malen heen en weer.

— »Zet de ladder aanlcc sprak heinsz; en onder een golvende beweging en rumoer wordt dit ten uitvoer gebracht. Twee dei-schrikgestalten beklommen ze nu, en een oogenblik daarna hoorde men reeds een doffen val onder de galg. Ieder wist, wat dit was, en als tijgers op hunne prooi schoten eenigen toe, om zich van het afgesneden lijk meester te maken. Dezelfde val werd eenige seconden daarna herhaald, de ladder verplaatst, en onder een schaterend woest gelach en den nitroep: »van onder! «waren binnen weinige oogenblikken elf der lichamen van de galg naar beneden geploft. Wellicht dat men den eenen der ongelukkigen. dien men van tooverij verdacht hield, toch had laten hangen. Thans greep er iets plaats, hetwelk ieders huivering zou opgewekt hebben, zelfs dan wanneer men in het land der kannibalen door eene nedergehurkte horde dit had zien plegen. Nu en dan zag

men liet liclit der flambouwen bewegen, en lange slagschaduwen allerlei kronkelingen en vormen aannemen; nu en dan hoorde men een krakend of knarsend geluid door helsche kreten vergezeld en door gelach afgewisseld, en men kan zich voorstellen, wat er plaats had gegrepen, toen men het laatste bedrijf van het tooneel aanschouwde. Men verbeelde zich elf hoofden van de rampzaligen, die daags tevoren op de gewelddadigste wijze waren omgebracht. Maar niet genoeg. Nog had de moedwil van de ■wraak het schandbedrijf zwarter gemaakt, door aan die elf hoofden naar de wijze der geuzen, de haren te korten of ten halve af te scheren, en men rilt bij de gedachte, hoe de plegers van dit feit een schaterend gelach aanhieven, toen de echte geuzenkoppen, zooals zij ze noemden, achtereenvolgens in de ton werden gekuipt.

— » Weg met due d\'alf, den bloedhond!« klonk het echter opeens.

— »Dat hij verdoemd zij!« riep een ander, »en al de Spanjolen eeuwig in de hel branden!«

— ))Neen!« schreeuwde een derde op den ondubbelzinnigsten toon der ironie, sduo d\'alf is onze brave patroon ! van ganscher hart betalen wij hem den tienden penning en den elfden tot intrest er bij. Leve due d\'alf, die zorgt, dat een ieder zijne schuld kan voldoen.k

Onder deze woorden werd andermaal het vaandel van den tienden penning met bebloede handen heen en weer gezwaaid; en als het sprekend bewijs, dat allen de ironie van hunnen makker verstonden, klonk uit aller mond een schorre vloek, waarmede de naam van due d\'alf op de krachtigste wijze vermengd werd.

— »Wakker aan, kuipersbaas!« liet heixsz hooren , tgt; dicht nu de ton, ofschoon er het zout aan ontbreekt, en opgepast, dat er geen enkele penning kan verloren gaan!«

Door eenige doffe slagen, die in den hollen nacht weerklonken, werd aan dit werk de hand gelegd; en nadat men de ton een paar malen links en rechts had gerold om zich te verzekeren, dat ze niet open zou kunnen gaan, werd met spijkers de brief er op vastgemaakt, waarop de volgende ontzettende woorden te lezen stonden;

s Wij zenden alya voor den tienden penniny, waarom

hij Haarlem belegerd houd!, deze tien koppen en den

elfden voor intrest, opdat hij over yeene schrale betaling hebhe te klagen,a

Tegen het aanbreken van den morgen nu werd deze ton van het blokhuis der Kruispoort naar de vijandelijke verschansing geworpen — en niet zoodra had dit plaats gegrepen, of de

54

gloeiende wraakzucht van soldaten en burgers was gekoeld; men liad den Spanjaard liet bewijs gegeven, dat niet alleen diens hoop op overgave van de stad ijdel was, maar dat men ook binnen Haarlem niet terugdeinsde, om wreedheid met wreedheid te vergelden.

Maar wij ijzen bij zulk eene wreedheid, hoezeer zij dan ook de waarheid bevestigd, tot wat dollen schimp en ontzettende wraak de menschelijke natuur in staat is en hoe zij verwilderd en door bitterheid kan gesard worden. — Toch is de bevestiging dier waarheid niet in staat om de smet weg te wisschen, die op Haarlem\'s roem was geworpen. Haarlem had zich bezoedeld, ont-eerd, en wanneer hippekda en vax der laan aan de eerste opwellingen hunner verontwaardiging gehoor hadden willen geven, dan wellicht ware in de stad een bloedtooneel het gevolg geweest. — Er zijn in het menschelijk leven woelingen en schokken, die men niet moet bestrijden naar de inspraak van het geschokt gemoed; somtijds moeien wij ze dragen; want altijd den kamp te voeren, zou noodlottig of nutteloos zijn, evenals wanneer wij ons wilden verzetten tegen het geweld eener aardbeving of eene andere worsteling der natuur. Ofschoon de geschiedenis er van zwijgt, doen de verdere handelingen der burgers ons vermoeden, dat de eigenlijke aanleggers dier wraakoefening niet ongestraft zijn gebleven. Doch aan den anderen kant moeten wj\' dit betwijfelen. Eene algemeene straf, te midden van zóóveel wraak en haat zou veruitziende gevolgen kunnen hebben gehad in eene stad, die zich met alle inspanning aan het Spaansche juk wilde ontwringen en daarom den Spanjaard niet vreesde. Ook was het feit gepleegd geworden door menschen, opgevoed in den geringsten stand der maatschappij. Bij eene te forsche beteugeling of straf der eerste wraakkoeling zon wellicht eene gansche bevolking niet zoo onvermoeid de handen hebben gerept tot het opwerpen van een nieuwen wal, waartoe het besluit reeds genomen was. In allen gevalle ook had de onmenschelijke handeling jegens hopman de koning de wrake uitgetart, en de koning was bij al de Haarlemmers als een moedig, onverschrokken krijgsman bekend, — de koning had getracht Haarlem te ontzetten. — Ook verlieze men niet uit het oog, dat een der soldaten van hopman wittenberg, acht dagen tevoren als bode uit de stad vertrokken, door den mist op het Haarlemmermeer verdwaald, in \'s vijands hand was gevallen. Zich als deserteur voorgedaan hebbende, was het hem gelukt, bij de Spaansche pionniers of delvers aangesteld te worden. In den vroegen morgen echter van den zeventienden Januari had

55

hij zijne kans waargenomen om weder binnen de stad te komen: en nu deed hij een getrouw verhaal van al de wreedheden, die de Spanjaarden aan de drie hoplieden gepleegd hadden. Ook verzweeg hij niet, hoe baptist vax trier dienzelfden morgen nog leefde en onder zijne folterende smarten nog de kreten had laten hooren: »wreekt baptist tax trier! de dood aan de Spanjaards !clt;

Wellicht, dat men daarom de ontzettende vergelding eenigszins met verschooning beschouwde; of mogelijk, dat men de eensklaps ontbrande volkswoede met een vulkaan vergeleek, die, na zijne rook en vuurkolommen onbeteugeld te hebben uitgebraakt, weder lange rust beloofde.

Dit echter was het waarachtig uitvloeisel eener afschuwelijke handelwijze: weder zou de Spanjaard nieuwe wraak zweren, en zoo bleven verbittering en wraak steeds voortbranden om niet uitgebluscht te worden dan met vernieling en dood.

VIJFDE HOOFDSTUK.

Dewijl er sedert drie dagen nocli levensmiddelen, noch brieven uit het prinselijk leger waren binnengekomen, en de vorst, de aist en de dooi bij afwisseling bleven voortduren, werden er twee brievenposten met ledige sleden aan den prins afgezonden, ten einde hem eene juiste afteekening der belegering met den toestand der stad voor oogen te houden en hem te melden, hoe hel lualslc. meel reeds in den oren en hel laaide buskruit al in de flesschen was.a

Eer echter deze boden bij den prins konden zijn, kwamen er ■dienzelfden dag vijf en zestig volgeladen sleden binnen en der-zeiver convooi was een vendel Duitschers, Walen en Engelschen, waarover hopman schram vax biiuxswijk het bevel had, en die met recht uitgelezene krijgslieden konden genoemd worden.

— »Thans lluslenburg aan den Spanjaard ontweldigd!® spraken ie hoplieden, en als weergalm klonk liet onder de soldaten: »Ja, nu op Ruslénhmj het gewaagd!«

Buiten de Schalkwijkerpoort komt men aan de Zomervaart, die in de F uitwaart uitloopt, welke laatste weder hare uitwatering heeft in het Haarlemmermeer aan de Biiilenleide. Aan deze Fuikvaart, tusschen de Goicatering en de Zomervaart, lag het huis Rustenburg, waar men thans niets dan weiland ziet, en dat op ongeveer een halfuur afstand van de stad kon gerekend worden. Amslerdam, of liever de Moorddam, zooals de soldaten van den prins het noemden, hield het Haarlemmermeer in, en daar de Spanjaarden hunne schans bij de Fuik hadden, verloren de belegerden het water en moesten al hun invoer alleen langs hunne schansen en sterkten, over land, binnenkrijgen. Hoogstwenschelijk zon het dus geweest zijn, wanneer de belegerden zich bij tijds of liever van den aanvang af van de Fuik hadden verzekerd. Thans

met nieuwen voorraad en troepen versterkt, wilde men dit beproeven.

Op Zaterdag den zeventienden Januari trokken derhalve ASlxn.v 1uppeuda, pellekaex, vlasman\' en anderen met dit doel de Schalkwijkerpoort uit. De aanval geschiedde zoo krachtdadig, dat de vijanden weldra van den watermolen verdreven werden, waarna men stormenderhand in de schansen viel, elk, wien de vlucht niet gelukte, over de kling joeg en vervolgens de gansche plaats in brand stak. Behalve met anderen buit trokken de Haarlemmers met een veroverd vaandel en drie trommels binnen de stad, en de vaandrig ruijkhayek had de eer, dat hij bij deze overwinning een vendrig den standaard uit de hand gescheurd en hem doorstoken had. Ook vlasmax had zich dapper gedragen. Jammer, dat de verdedigers zoo spoedig daarop dien wakkeren voorvechter uit hun midden zouden zien gerukt.

Op last van kippeuda werd in den volgenden nacht het blokhuis van de Kruispoort — het Moordhol genoemd — verlaten: want ofschoon er dien dag slechts zestig schoten op gedaan waren, had men er weder verscheidene soldaten op verloren, en ook was de sterkte zoo dicht ondergraven geworden, dat men in groot gevaar begon te verkeeren. Eer men het verliet, werd echter al het houtwerk verbrand, opdat de vijand daarvan geen nut zoude-trekken.

Tot nog toe was de raadselachtige eenoog niet in Hmrleii: teruggekomen; maar op Zondag daaraanvolgende werd het gerucht bevestigd, dat hij met een korf duiven uit de stad was vertrokken. In den vroegen morgen namelijk zag asixga eippekda hoe er, klapwiekend, een duifje op de woning van den geheimzinniger, vreemdeling nederstreek. Bij onderzoek vond men een toegevouwen stukje papier aan het tenger pootje gebonden; en het schrift aan eippekda ter hand gesteld zijnde, las deze nu den volgenden aan hem gerichten brief van den prins:

Edele, eerzame, lieve, bijzondere 1 ons is lief geweest om te hooren door diverse uwe brieven, dat gij zoo wel gehard en volstandig blijft, om die goede stad Haarlem te helpen en te verlossen, waarvan wij niet laten willen u te bedanken en te verzekeren, dat wij niet laten zullen u hulp en ontzet te doen bij alle middelen en wegen, ons mogelijk zijnde, zoo gij tot nog toe hebt kunnen merken, dat wij tot nog toe gedaan hebben; en is het ons leed geweest, dat het laatste ontzet met den heere tax boisot niet ingekomen is.

Gij zult adviseeren met die andere bij u zijnden, wat

58

middel men mocht houden om u voortaan secours te doen, en wij zullen u daaraan behulpig zijn, hiermede u den Almogenden Heere bevelende. Geschreven tot DeJft op den IBdeo Januari 1573.

Uw (joede Vrind!

güiix. de nassau.

Niet zoodra was de inhoud van dezen brief en de wijze, waarop hij binnen de stad was gekomen, aan de burgers bekend, of ieder voelde zich moediger en opgeruimder.

— »Leve de prins! leve exppekda !« klonk het.

— »Handen dubbel uit de mouwen!« riep volkerï jaxsz , wiens naam met lof in de thesauriersrekeningen voorkomt, als altgd ijverig aan de bressen en het versterken der stad te hebben medegewerkt. »Het Moordhol is verlaten; dat nu de Eruispoort een moordhol worde voor den Spanjaard!«

— ))Niet vertraagd, mannenbroeders!® sprak iuppehda. »Wakker aan! wat gij doet tot glorie van Haarlem, is tot glorie van heel het land.cc

Inderdaad scheen ieder zich om het zeerst te beijveren, om de gepleegde schanddaad door dubbele inspanning van krachten uit te wisschen. Het was Zondag. Velen waren naar de kerk opgegaan om onder eene leerrede van den predikant sijmons, wellicht uit psalm honderd zeven, vers zes, God te danken voor den nieuwen aanvoer van levensmiddelen en buskruit; maar de meesten waren naar de Kruispoort gesneld om den krijgslieden alle mogelijke hulp te bieden; want deze versterking en de aan te leggen nieuwe wal kon met geen te grooten spoed doorgezet worden.

Evenals vroeger zag men dan ook weder eene talrijke menigte soldaten, burgers, vrouwen en kinderen bewonderenswaardige kracht en vlugheid ten toon spreiden. Hier zag men een deftig poorter niet aarzelen, om met aarde beladene manden te torsen; daar zag men vrouwen en meisjes, zooeven uit de kerk gekomen, takken, haken en voetangels aanbrengen; ginds waren forsch gespierde handen bezig om de aarden-wallen met zware balken op eene stevige wijze te doorvlechten, omdat de mijnen een voornaam deel van de aanvalsvverken uitmaakten. Ook legde men traversen aan, daar waar de stad voor \'t vuur openlag. De een voerde zoogenaamde spitse proppen en lange ijzeren verken aan, terwijl anderen lange ijzeren pennen op horden, en op de wijze van pansers vervaardigd aansleurden. Had iedere poort reeds schotdeuren, die als een oliestamper vielen, thans werd iedere balk nog van eene stevige ijzeren pen voorzien. Aller handen

59

waren rusteloos in beweging; moed en geestdrift blonken in ieders oog, en als had de vijand er eerbied voor, zoo vindt men aangeteekend, dat er dien dag slechts zeven losbrandingen plaats hadden, waardoor het werk geen bijzonderen tegenstand ondervond.

— »Zóü moet de schandsraet worden uitgewreven,® sprak urppEiiDA tot van DUivExvooiiDE, »en eerst nu wordt de storm gestild van mijne verontwaardiging, nu men \'t wreed gestorte bloed onder puin en aarde bedelft.«

— ))Ook mij valt nu weder lichter te dragen, wat mij aangaande het lot mijner vrouw met zooveel zwaarte op \'t gemoed zonk,« antwoordde tax duivexvooude. »Met dubbelen moed kan ik God bidden, dat Hij haar tot schuts en scherm zij in haren bangen staat. Zoo de nieuwe wal wordt voltogen, eer de Spanjaard stormt, zullen wij te krachtiger afslaan, en met minder schroom een uitval kunnen doen.«

— »Uw moed verheugt mij,® hernam uippeeda met geestdrift. »Groot is de man, die den storm van het leven braveert en wiens rustigheid de geestkracht van anderen verhoogt, schoon hem de ziel fel gewond is. — tax duivexvooude ! tegen de vriendschap van zulk een man kan geen goud opwegen.®

Bij deze woorden stak uippeuda hem de hand toe. Tax duivexvooude drukte ze warm; de twee mannen, beiden zoo groot van ziel, hadden elkander verstaan.

In vergelijking van den nieuwen wal kon de versterking der Kruispoort nietsbeteekenend genoemd worden. De onderneming was eenen kippeuda en dekdeix waardig. De nieuwe wal zou den vorm eener halve maan hebben, twaalf voeten breed en honderd schreden lang zijn. Hare beide einden of armen zouden in den ouden wal uitloopen, en om dat doel te bereiken, moest een gedeelte van de huizen in de Kruisstraat worden afgebroken. Aan de westzijde namelijk zou ze nabij de Kraaienhorstergracht uitkomen, en aan de oostzijde omtrent halverwege van de Janspoort, terwijl twee stevige bolwerken de halvemaan zouden sluiten.

— »Wakker aan, mannen, broeders!» sprak burgemeester tax deu laax, die de inspanning en de onvermoeide werkzaamheid van zooveel honderden met een oog van welgevallen overzag. »\'tls voor Haarlem, voor Holland! Zoo de Spanjaard den spoed zag, waarmede Haarlem zich een wal bouwt, hij zou niet meer droomen, de stad in zijn macht te hebben.®

— «Leve burgemeester vax deu laax!« klonk het onder de dichtstbijzijnden, die zich over dien lof gestreeld voelden. — gt;)Als de Spanjool stormt, zullen wij hem feestelijk groeten; hij zal ons

60

ten minste niet tot verwijt toedrgven, dat wij traag zijn geweest.«

— »Steenen, gonannen, hier; hout aan de poort!« riep de ijverige volkeht jaxsz , wien het zweet van het aangezicht stroomde, ofschoon het snerpend koud was. ))Voor Haarlem! voor elppeedak

— »Het schrift van den prins heeft de spieren versterkt k zeide burgemeester van dek laan , zich tot iuppeiida wendende, die in de tegenwoordigheid van bredeuode en bokeel eenige bevelen gaf, shoe zich de handen en voeten reppen! hoe de oogen gloeien! dat zon een tooneel wezen voor het palet van meester maaiiten. «

— ))Met zoo een ijzeren wil kan Haarlem niet buigen,® antwoordde uippehda, smaar is het de weduwe van xaxntxct gee-3?hants niet, die ik daar in aantocht zie.«

— »Voorzeker, zij is het,« zeide boreel.

— »Daar komt uwe moei, Hasselaar,« zeide tot dezen de vaandrig ruikhaver, die gisteren van de schans Rustenburg teruggekeerd, heden aan de versterking der poort werkzaam was; want geene dienstverrichtingen, van welken aard ook, waren in staat, om eenigen rang te verduisteren of te benevelen; één doel slechts werd voor oogen gehouden, het doel om de stad tegen den vijand te verdedigen, op eene wijze, zooals de oudheid er weinige kan aantoonen, en zoo roemrijk, als er wellicht nimmer eene zijn zal. ygt;Dal zou ik nog wel eens zien willen, dat aan de bloedgieren daar tegenover ons, door vrouwen lustig de baard wierd geschoren.®

— «Heb maar geduld,® antwoordde Hasselaar, »aan dat voornemen zal mogelijk al haast de hand gelegd worden.«

En terwijl de twee moedige vaandrigs over haar spraken, die sedert Nieuwjaarsdag het onderwerp van zoo veler gesprekken geweest was, naderde kenau, door hare dochter guurïje vergezeld, de plaats waar op dat oogenblik rlpperda met tax vliet en eenige anderen in gesprek was. In weerwil van het rumoer en de rondom heerschende bedrijvigheid werd zij aanstonds opgemerkt, temeer daar ripperda haar, na het vroegere onderhoud in de woning van van der laan , reeds een paar malen gesproken had, en hij van eerbied ontgloeid was geworden over de vaderlandsche gevoelens, welke zij toen geuit had.

— »Juffer en vriendin!® sprak burgemeester tan der laan, haar en hare dochter naar plaats en tijd vluchtig doch eerbiedig groetende.

— »Juffer borst!® liet ripperda hooren, wordende zij veelal

61

met dien naam of, zooals nog wel aan de Zaan bij rijke vrouwen plaats heeft, eenvoudig mot dien van kenau simoxs aangesproken, en nooit met den, toen zoo schaars gekenden titel van mevrouw, hetgeen dan ook misschien alleen te verschoonen is in de van haar bestaande treurspelen van den dichter loosjes en de dichteres de lanxou. »Juffer borst!® zeide hij, eene vluchtige doch eerbiedige krijgsmansbuiging makende, »ook gij hier? zoo fluks ■werd nog uw naam met eerbied genoemd: gij ziet, hoe de Spanjaard ons dringt, het moordhol te verlaten, maar hoe rappe, kloeke banden hem buiten de vest houden.«

— .i)De snelle maar bracht het mij reeds aan, edele heer!\' antwoordde zij, sen gewis, deze heeft niets opgevijzeld: ik zie jong en oud, vrouw en man, altegader eene rots opwerpen, waartegen de Spanjaard eene harde botsing en kneuzing vinden zal. Voorwaar! dat is een oogenblik waarvan nut te trekken valt____-

Nu overzag zij, geestdriftvol hen, welke in alle richtingen van dat gedeelte der stad door elkander kruisten; die geestdrift scheen met iedere seconde aan te groeien: de in hun blakende vlam van vaderlandsmin vereenigde zich met de vlam van haat tegen de vreemde overheerschers: en die lieflijke met die donkere vlam te zamen verspreidden een gloed op haar gelaat. Zij zag, hoe jong en oud ijverig en onbezweken een muur als van metaal opwierpen ; hoe teedere vrouwen onder het torschen van lasten in krachten schenen toe te nemen, en hoe zij de forsche mannen zoo al niet overtroffen dan toch evenaarden; en er met wellust hare blikken op werpende, liet zij op eens de woorden hooren:

— ))Maar ik ben niet hier gekomen om te zien. Mijnheer rappEiiDA! het voorstaan van Haarlem\'s glorie en vrijheid ook door vrouwen ontbrandt te heftiger in mij; dat uur is gekomen: maar hier werkeloos staande en geene hand reppende, kan ik niet zeggen: »op, vrouwen van Haarlem! wapent u als soldeniers en gaan ook wij den vijand te keer. Eerst zelve de hand uitgestrekt; niet zelve geaarzeld, als men volgelingen wenscht. Wakker aan. mijne dochter! kenau Hasselaar, uwe moeder gaat u voork

Na een flonkerenden blik op ripperda, van der laan en anderen te hebben geworpen, zag zij opnieuw rond, en ziende, hoe op dat oogenblik uit de Margarethastraat een knaap naderde, gebukt onder een houtvrucht, voor zijne krachten te zwaar, ging zij hem met rassche schreden tegemoet.

— »Terug, brave borst!« sprak zij, «haal ander hout, maar geen zoo grooten hoop tegelijk: ik zal dezen wel brengen, waar hij noodig is.lt;(

HAARLEM II.

62

quot;Verwonderd zag de knaap haar aan, en scheen te aarzelen met het overgeven van zijn last, alsof zijn jeugdig plichtgevoel er tegen opkwam. Maar ziende, hoe zich kenau van hare huik ontdeed, en de toespraak met korter woorden hoorende herhalen, zeide hij:

— :»Komaan dan, er valt nog genoeg aan te slepen.c

— ViWaar haalt gij dat hont?« vroeg zij, toen de knaap ijlings wilde terugloopen.

— ))Bij meester geruit den timmerman in de Zoetestraat,« antwoordde de jongen; en nu beval zij hare dochter, die haar gevolgd was, met hem mede te gaan en dezelfde taak te verrichten, waaraan deze oogenblikkehjk gehoorzaamde.

Met eene behendigheid, die niet getuigde hoe de weduwe van naxxixg borst aan dergelijken arbeid gewoon was, maar die bewees, waartoe men, met geestdrift bezield en met ijzeren ml toegerust, in staat is, laadde kexaiquot; den last op hare schouders en begaf zich vervolgens onder de heen en weder dravende menigte naar de Kruispoort.

■— »Dat is de weduwe van xavxi \\g gebraxts,« liet het zich hier van eene vrouw, wat verder weder van een man hooren: en ofschoon dit gedrag, in den jare 1573, in zulk een tijd wel geene gelijke verwondering opwekte, als voorzeker in de negentiende eeuw het geval zgn zou, was er echter menigeen, die de deftig gekleede vrouw, in weerwil der algemeene bedrijvigheid, met bevreemding aanzag; doch het was eene bevreemding. tegelijk met eerbied en achting gepaard. — Die eerbied en achting vielen haar in geene mindere mate van uipperda, tan dee laan ec vele anderen ten deel: bewondering over hare plotselijke, tot handeling overgeslageno geestdrift, was zichtbaar op hun gelaat, blonk door in hunne gesprekken, en eipperda kon den rond-borstigen uitroep niet bedwingen:

— ))Dat Haarlem\'s dochters zich spiegelen aan haar! Op mijne eer, bij zooveel kloekheid overweldigt de Spanjaard deze veste nooit.®

— »Mijne moei!cc riep de jonge Hasselaar,, haar op zijde komende, toen zij aan de Kruispoort den reeds verrichten arbeid vluchtig overzag, »gewis, dat had ik verwacht van u; dat kroont u met eer, en mijn gemoed is vol vreugd.»

— ))Dat is niets meer dan vervulling van plicht,« antwoordde zij, «maar \'tzal mij kwalijk genoegen, alleen door dit werk blijk te geven, dat ook vrouwen \'s vijands geweld weerstaan. Proeven moet hij, hoe in deze veste ook de vrouwen niet schromen, hem gewapend tegemoet te gaan. Ook in ons woont de zucht voor

vrijheid; waarom zonden ook wij dan door bus en rapier die vrijheid niet voorstaan ?«:

— ))Bij st.-huberïus , waarde nioei!« hernam Hasselaar, terwijl een blos op zijn gelaat toonde, hoe de jonkman de waarheid sprak, suwe woorden vuren mijne verbittering feller aan, en als liet een zweem van courage is, die mij niet doet dreigen, den Spanjaard onder \'t oog te zien, dan zal ik het van nu af nog minder: dat zweer ik bij hippekda!«

— )\'Men zal niet klagen, dat gij \'t gevaar ontziet,« zeide kenau; »maar wees achtzaam, dat uw moed niet overga in roekeloosheid, cc

— »Wakker aan, mannen!« liet zich inmiddels meter jaxs/, hooren. die, als fabrijk aangesteld en die betrekking alleszins waardig was, »wakker aan! mest en takken hier; het werk gaat met spoed!«

Nog had hij deze woorden ternauwernood gesproken, toen een zware vijandelijke kogel omtrent drie voeten boven zijn hoofd vloog. Had hij dus op dat oogenblik een weinig hooger op de Kruis-poort gestaan, dan had het zijn leven gekost. Hij zou echter dat leven nog eenigen tijd aan de versterking der stad wijden.

— ))\'t Is of de honden \'t voorzien hebben op onze fabrijk-meesters,lt; sprak kapitein yoii, weinig denkende dat zijn arm, zoo ijverig in de weer, nog dienzelfden dag door een ander schot zou doorboord worden.

De plaats gehad hebbende losbranding kon echter de belegerden in hunne onvermoeide poging ter versterking van de Kruispoor niet doen verflauwen. — Eusteloos ging men voort met van alle kanten bouwstoffen aan te voeren, en onder die menigte was kenau met hare dochter guurtje niet de minst ijverige, terwijl hare dochter grietje zich mede bij haar had gevoegd. Spoedig had het zich intusschen door schier gansch Haarlem verspreid, hoe onder de werkzame scharen zich ook kenau met hare dochters bevond en hoe deze zich niet ontzagen, om even onvermoeid allerlei arbeid te verrichton. Evenals eene door den wind aangeblazene en niet beteugelde vlam zich weldra aan de aangrenzende gebouwen mededeelt, had dit bericht zich al meer en meer verspreid en in de licht ontvlambare gemoederen spoedig het vuur van edelen naijver ontstoken. Geen twee uren waren verloopen, toen men nabij de Kruispoort reeds andere vrouwen en meisjes uit den gegoeden stand bijeenzag en onder haar merkte men de schoonen op, welke de lezer zich zal herinneren, op den eersten dag van het jaar in de woning van burgemeester van der laan te hebben

64

ontmoet. Men zag er de vrouw van burgemeester kies, de ■beeldschoone hexrica tan vur.t, de vrouw van hopman vadek met hare jongere zuster mama van schoten, axxa en jiaiiia van deii laan benevens andere, aan welke later het gevormde plan was medegedeeld geworden, en die er evenzeer haar zegel aan hadden gehecht.

Inmiddels had kenau onder het gestadig aanvoeren van aarde, steen of hout reeds aan deze en gene vrouw haar plan ter loops kenbaar gemaakt; en toen zij nu op eenigen afstand heniuca met hare vriendinnen zag, gaf zij een paar dergenen, met welke zij reeds gesproken had, te kennen, dat deze zich bij haar zouden voegen, zoodra zij met de dochters van tan deu laan en tan vliet in gesprek trad.

Weinige minuten waren verloopen, toen dit reeds plaats greep. Kenau, andermaal van de Kruispoort terugkeerende, trad regelrecht op de juffers aan, en aller gelaat kleurde zich met een hoogen blos, toen de edele weduwe voor haar stond.

— ))Gij ziet mij kloek aan het werk, jonkvrouw!» zeide zij, zich rechtstreeks tot henrica tan vliet wendende, »en gewis, dat werk is nuttig en noodig, nu de wakkere soldeniers gedrongen zijn, het blokhuis te verlaten. Met vereende kracht moeten wij \'s vijands forschheid opnieuw wederstaan.«

— ))Zoo is het, juffer borst!« zeide henrica, »gij geeft blijk, dat de gesprokene woorden niet ijdel zijn geweest, en wij hebben schuld te bekennen, dat gij, als de eerste, ons met uw voorbeeld zijt voorgegaan.«

— »Dat wij ons verzuim dan goedmaken,« zeide magdalena tan schoten met vuur, ))door insgelijks de hand aan het werk te leggen.«

— »Ja!« liet jiaria tan der laan hooren, sniet verwijld of gedraald: steken wij de hand uit, om billijk verwijt te ontgaan.» En dit gezegd hebbende, wilde zij zich van hare huik ontdoen, om op staanden voet het bewijs te geven, dat hare woorden ernstig gemeend waren.

— »Neen!(( zeide kenau, bij wie zich inmiddels hare dochters en eenige andere meisjes en vrouwen voegden. sLaat dit opzet thans varen: gij ziet, dat het niet aan handen hapert, om het begonnen werk met spoed door te zetten. Maar hoort naar hetgeen ik zal spreken.»

Vervolgens een blik om zich heen werpende, die van geestdrift en vastberadenheid gloeide, zeide zij met eene even welluidende als krachtige stem:

65

— sik ben niet zoozeer aan dit werk gegaan, als wanende, dat ik veel zou toebrengen om Kruispoort en wal voltooid te zien; maar ik wilde recht hebben tot spreken. Het blijkt, dat de vgand al meer en meer op den ondergang van Haarlem loert. Door wreedheid heeft hij tot wederkeerige wreedheid geperst; en behalve dat het feit van gisteren het licht niet kan dulden, zal het den Spaanschen overmoed in laaien brand zetten. Met zwaarder ijzer zal hij de wallen kneuzen, en wanneer de koude, die vinniger schijnt te zullen worden, de gracht bevloert, dan staat er ieder uur een geweldige storm te wachten. Wat een droevig lot toeft ons, wanneer \'them gelukken mocht, de wallen te winnen? Wat huiverige gedachten bekruipen mijn geest. Mechelen, Zutphen en Naar den!... . De benden van den man, die zeide: »\'t land liever ontvolkt, voor wildernis te laten liggen, dan er een dwaalgeest in te gedoogen,*: zullen ook Haarlem niet ver-schoonen, dat reeds zooveel gloeiende kolen op zijn hoofd heeft getast. Eilaas! wie kan er aan denken zonder schrik? Verdelging met vlam en smook; wee door gansch de stad; de roever in de huizen, woeden op jeugd en ouderdom, ambt en achtbaarheid, en al dat moorden, plunderen en rooven onder hoongelach en kortswijl van den Spanjaard. En wie bevangt geene vrees bij het denken aan de eerlooze dartelheid van den vijand? Wie huivert niet bij \'t denken aan zijne schendende hand. bij het derven van \'tgeen aan onze maagden het dierbaarst is. Op dan, altegaar! grijpt spies, bus en rapier ter hand, om den bloedgier te toonen, dat Haarlem niet slechts mannen heeft, maar ook vrouwen, den dood braveerende voor het behoud harer veste.«

Niet zoodra had zij deze woorden gesproken: niet zoodra had zij andermaal de van moed en geestdrift gloeiende blikken rondom zich geslagen, of uit meer dan een mond, liet zich de kreet hooren:

— »Ja! ook vrouwen gaan den Spanjaard te keer! Met moed gekampt voor de vrijheid der stad!«:

— »Voorwaar!« zeide mama van deu laax, »uwe kloekhartige taal toont wat u bezielt; gij hebt mijn vurig verlangen tot feller vlam aangeblazen .. . .«

— »Ja, ook onze zwakke handen grijpen bus en rapier aan,(( sprak mama tax schoten, )gt;en gij, kenau sijions! gij zult onze aanvoerster zijn ...

-— »6oed gezegd, jiama!« liet henmca tan vliet hooren, »onder zulk eene aanvoerster stel ik mij moedig in \'t geweer.

— »Nog één woord,cc hernam kenau, «mijn doel zal bereikt

66

worden; daar is luttel twijfel aan. Ik lees het in uw aller oog, het klinkt mij toe uit aller mond. Met langer gewacht dan, maar het ijzer gesmeed, terwijl het heet is. Wel is uw aller woord mij tot horg, dat men niet achterwaarts treden zal; maar in iedere zaak moet orde zijn, wil men er \'t rechte nut van trekken. Vandaag nog de namen geschreven van die zich gewillig hebben gesteld, en dat mijnheer riiterda worde gesproken, die aan dit besluit zijn zegel hechten moet.®

— »Kloeke vrouw, die mij nog kloek er heldin voorspelt!« zeide iuppekda , welke met van dee laan en anderen, vol bewondering en geestdrift, alles gehoord en gezien had, «voed geen twijfel, dat de bezegeling dezer zaak achterwege zal blijven. Wigbolt mppeeda sluit er zich aan met de volle ziel; want aan Haarlem, aan het behoud van heel het land is al zijn streven gewijd. Beve de Spanjaard, als hg deze maar hoort, als hij vrouwen ziet naast den soldenier. Bij den Hemel en bij Oranje\', deze dag zal nimmer uit mijn geheugen worden gewischt.oc

Inderdaad zag men een tooneel waarover de majestueuze tint van den jare 1573 verspreid lag — een tooneel zoo grootsch als eerbiedwekkend, zoo aandoenlijk als schoon. Hier eene schare van vrouwen en maagden, onder welke sommige van fijn gevormde leest en schoonheid, wier eenvoudige kleeding haren minderen stand verried, doch ook zij, wier deftig, schoon van pracht ontdaan , gewaad de blijken droeg van haren hoogen stand: teedere vrouwen, die door wil en geestkracht dra in kloeke mannen als herschapen zouden worden. Daar krijgslieden, haar met eerbied omringende, of door blik en woord haar besluit huldigende. Ginds achtbare mannen, op hunne dochters of vrouwen met vreugd neerziende en sommigen zich zelfs geweld aandoende, oin een opwellenden traan van aandoening te bedwingen. Kippeiida , de koene, de onbuigzame, de man van ijzer en staal en toch de waarachtige Christen, tegenover de wakkere, schier even onbuigzame kenau Hasselaar. En rond die allen eene andere menigte, dravende, lasten torschende en een bolwerk opwerpende, dat nog hechter zal worden, omdat ook voortaan vrouwen het tot nevenbolwerk zullen zijn. Hoeveel moed, hoeveel geestdrift! welk een metalen wil... . Plannen eu vrouwen plechtig een verbond sluitende, dat zij welvaart, bloed en leven veil hebben, niet slechts voor Haarlem, maar ook voor de vrijheid en het heil van heel het land. Voorzeker, roemvolle stad aan het Spaarne! dat tooneel diende wel naast zooveel andere in marmer gegrift te staan.

ZESDE HOOFDSTUK.

De Zondag, waarop binnen Haarlem vele vrouwen de handen ineen hadden geslagen tot verdediging der stad, was nog te merkwaardiger wegens eeu moedigen aanval op den Spanjaard. De naar den prins teruggezondene sleden, om nieuwen voorraad van levensmiddelen, waren door ettelijke soldaten en burgers begeleid; doch te Schalkwijk, waar de Spanjaard zich begon te nestelen, aangevallen, had er een gevecht plaats, waar èn de vijand geslagen èn op de vlucht werd gedreven met zulk een overijlden spoed, dat velen zich over het Spaarne willende redden, en niet kunnende zwemmen, er den dood in vonden.

Dit den Haarlemmer te stouter makende, had de koene schepen vax berkenrode zich aangeboden om met nog meer sleden naar het leger van den prins te vertrekken. Schoon geen krijgsman zijnde, was hem dit volgaarne vergund geworden, en onder het geleide van eenige ruiters, met een vijfhonderd Engelsche, Schot-sche, Waalsche en Duitsche baakschutters, den volgenden morgen uitgetrokken, werd hij op de hoogte vau Haarlemmerliede, Schalkwijk en Vijfhuizen door den vijand aangevallen. Deze had aldaar zijne wachten en was veel sterker in getal. Doch hoe moeilijk en gevaarlijk de doortocht ook zijn mocht, geen gevaar kon hen terughouden. Moedig en vastbesloten vielen zij wederkeerig op hem aan, en wel met zulk een uitslag, dat de Spanjaard op de vlucht werd gedreven en tweehonderd doodeii ^achterliet. De stedelingen, dit vernemende, aarzelden geen oogenblik om met andere gewapenden insgelijks uit te trekken, en terwijl vax berkexuode zijn tocht vervolgde, staken zijne volgelingen Vijfhuizen , het huis Ter Ween wen, benevens een molen in brand, waarna zg met twee gevangenen, twee trommels, eene menigte

68

harnassen, musketten en spietsen insgelijks zegevierend terugkeerden, en met vreugd verkondigden, hoe den Spanjaard de lust wel vergaan zou, om voortaan de wacht te houden op de plaats zijner nederlaag.

De dag van st.-thomas was voor de belegerden op eene andere wijze belangrijk. In eene schermutseling was het een vrijbuiterhopman, klaas joiiisz VAX DIJCKE gelukt, eenigen van den vijand gevangen te nemen. Deze hadden eene slede bij zich, waarop twee groote vaten stonden, een met Eijnwijn en een met wittebrood gevuld; doch toen men de ruimte tusschen deze twee vaten, die met zeildoek was overdekt, onderzocht, liet zich op eens het geroep hcoren: »ha ha, voor den duivel! Haarlemsche glippers — slaat dood!«

Hij deze woorden springen van onder het zeildoek twee mannen te voorschijn. De een is niemand anders dan admaax tan cjeoeneven en de andere zijn neef admaax joosïex, geestelijke te Alkmaar.

— ))Pardon, laat ons leven!« roepen beiden tegelijk; doch reeds heeft een der vrijbuiters de spies aangelegd, en op adeiaax joostex aanvallende, is deze in een oogenblik doorstoken. Vax oroexevex heeft het aan den hopman te danken, dat hem geen gelijk lot treft; want deze zich voor hem stellende, roept ruw en spottend: »Laat den schelm leven! de strop zal beter, voor hem zijn!«

— »Genade, genade!® laat vax guoexevex hooren, op de knieën vallende, ))ik zal u een geldschat aanwijzen, tot uw profijt.«

— »Goed!« zeide de hopman, sals gij in Haarlem onder de galg staat, zeg dan den beul, waar hij te vinden is, en tot loon smijt hij u den strik om den nek.«

— »Niet naar Haarlem!« kermt van groexevex, «vermoord mij liever hier op de plek,« en de lafhartige verrader siddert van angst.

Maar vergeefs is zijn kermen en bidden, om niet naar Haarlem te worden gevoerd; vergeefs zijn smeeken om liever den dood te ondergaan. Onder ruwe en schimpende woorden slepen de vrijbuiters hem met zich voort, nadat zij hem de handen op den rag hebben gebonden, en weldra geleidt men hem de Schalkwijkerpoort binnen. Hevig ontvlamde \'s volks verbittering, toen men den verrader in de stad brengen zag; en wanneer hg niet door soldaten omringd ware geweest, zoude hij niet levend binnen de gevangenis zijn gekomen. Voor rechtstreeksche mishandeling werd

09

hij echter beveiligd; doch weldra onder verhoor gebracht zijnde en niet bekennende, wat men van hem wilde weten, werd hij gepijnigd en vervolgens zóó in bewaring gesteld, dat elk middel tot ontvluchting hem benomen was. Later zullen wij zien, wat straf hem ten deel viel. Het lot van aduiaan joosïex, kon, in vergelijking van het zijne, gelukkig genoemd worden.

Intasschen kwamen den volgenden dag weder drie met buskruit, visch en koorn bevrachte sleden binnen de stad en het geleide verhaalde, hoe lü.mey, uit wraak over tan tiuee, de negentien door hem krijgsgevangen gemaakte Spanjaarden had laten ophangen. Ook waagden het asinga, sïeenbach en vader, om met zeshonderd Duitschers buiten de Zijlpoort te vallen, terwijl couzix met een vendel Walen aan de St.-Catharinabrug in schuiten over het water voer, om den Spanjaard van achteren te bespringen en zijn geschut te vernagelen. Door het niet eenparig aanvallen der Duitschers evenwel, maar meer nog door den zwaren mist, konden de uitvallers aan , deze zijde niet ontdekken, wat door de uitvallers aan gene zijde verricht werd, zoodat zij met een verlies van beide kanten, weder binnen de stad keerden, zonder iets merkwaardigs te hebben uitgevoerd. Daarentegen gelukte het van beukenrode drie dagen na zijn vertrek, en in weerwil van denzelfden mist. die als eene onafzienbare vacht over den omtrek uitgespreid lag, met dertig sleden levensmiddelen binnen de stad te komen. Ook bracht hij het edel aanbod der steden Leiden, Delft, Gouda en andere met zich, om een gedeelte der gekwetsten, benevens grijsaards en kinderen ter verzorging binnen hunne muren te nemen. Doch dit innig blijk van broederlijke liefde voor de belegerde zusterstad werd dankbaar van de hand gewezen, aangezien de wakkere burgerij iedere vreemde hulp zoo lang wenschte te ontberen, als haar slechts mogelijk was, alsmede dat het haar te hartgrievend zou vallen, zich van geliefde kinderen of zwakke ouderen te scheiden, in wier bijzijn zij na ieder doorgestaan gevaar zooveel vergoeding en versterking ondervonden.

En bij Gods zichtbare hulp scheen de moed der belegerden iederen dag te groeien. Stout was weder de aanval van den drie en twintigsten Januari; want matïhijszen, jiichiel en cotFziN dreven dien dag den vijand buiten de Schalkwijkerpoort over het Spaarne weder naar de legerafdeeling in den Hout; — zij brandden gansch Rustenburg af, overmeesterden zes vijandelijke schuiten, waarmede zg eene Spaansche kog tegemoet voeren, verscheidene Spanjaarden die er op waren, versloegen en na ze in brand

70

te hebben gestoken, met twee gevangenen zegevierend binnen Haarlem terugtrokken.

Twee dagen later vernam men, dat daags te voren don fiu;-üeiiik\'s leger door de steden Nijmegen, Utrecht en Amsterdam geproviandeerd was geworden, ofschoon dit met geene geringe moeite gepaard was geweest, wijl het met twee roeibooten en een damlooper had plaats gehad, en men daartoe het ijs aan het )\' tot Spaarndam en het Spaarne tot aan het leger had moeten opbreken. Doch mocht de vijand al toevoer ontvangen, ook voor de belegerden bleef die niet achter; want behalve eene gewillige toezending van vier en dertig sleden uit Leiden, had men, na den aanvoer van van berkexiiode nog zeven en vijftig zware sleden van den prins ontvangen; en onder deze hulp wederstonden de verdedigers \'s vijands losbarstingen, welke dien dag het getal van driehonderd en tien bedroegen.

En nn brak de ochtend aan van Donderdag den zeven en twintigsten Januari. Die dag was verrukkelijk schoon, doch voorspelde den belegerden, dat hun moed weldra hard op de proef zou worden gesteld. Met een fijnen noordoostin-wind had het dien dag nijpend streng gevroren. Met statigen glans verrees de zon: maar hare schuinsche stralen beschenen een ijsvloer rondom de veste, en werden van dien doorschijnenden bodem teruggekaatst. De krijgslieden op de wallen hadden, niet minder dan die er rondom gelegerd waren, gedurende dien nacht, eene vinnige koude doorstaan, en toen de dag aangebroken was, zag men burger en soldaat krachtig de handen slaan, om in de half verstijfde leden den bloedsomloop te bevorderen, terwijl menige met bont gevoerde en dicht over de ooren geschoven muts genoeg verried, hoe de gure wind op die deelen zijn invloed had doen gevoelen.

— ))\'t Zal mij benieuwen, kompaan! of de Spanjaard er vandaag weer zoo fiksch op losblazen zal als gisteren,« zeide vlasmak, die met zijn vriend pellekaen heen en weder liep, om de koude* een weinig te bevechten, »^,tvolk van cawus en liqe\'es zal \'t van nacht in de duinen ook niet te warm hebben gehad, en \'t is zoo dom niet van den Spaanschen don, dat hij daar de Spanjaarden niet heeft gelegd; want ze zouden veel kans hebben, om er dood op post te blijven.«

— s\'tls vinnig Koud,« antwoordde pellekaen, »en \'tis een donker aanzien voor de stad: als het nog een nacht zóó vriest, dan kunnen zij op Haarlem aanrennen van alle kanten, en hoe zullen wij hun geweld dan tegengaan ?«

71

— »Alweer zwaarhoofd en benauwdhart zooals altijd,« lieraam VLASMAN, »foei! als iemand, u niet kennende, u hoorde spreken, lüj zou zeggen, dat ge zonder courage waart. Denk toch, als zij van alle kanten op ons aankomen, dat ze dan ook van alle kanten de neerlaag kunnen krijgen.«

— »0f wij,a hervatte pellekaex, ))als het ijs sterk genoeg is, om hen te houden, dan hebben zij geen tonne vlot van doen; dan is heel de gracht hun eene brug.«

— »Wel gezegd, kompaan! maar orer de brug is nog niet in dc stad; of zouden pellekaex en zoo veel andere brave makkers hen maar ongedeerd naar den wal laten komen ?«

— sDat gewis niet,(c was het antwoord, «maar bedenk, hoe veel meer koppen de Spanjaard heeft dan wij.«

— »Dat is zoo, en toch hebben wij volk genoeg; want God is ons zichtbaar tot hulpe geweest, van den aanvang tot nu toe. Maar hoe moet het met de Janspoort ? die is gisteren hard gekneusd.«

— »Geweldig, en er moet zonder verzuim in voorzien worden; de trap dient afgebroken, of ik ducht, dat hij vallen zal en de gracht vullen tot groote winst voor den vijand.«

— ))Dan zal mijnheer kippeuda wel last geven,« zeide vlas-jiax, »zijn oog overziet alles. Maar zeg mij, hoe is üuiven-tooede te moede? Hg heeft de wacht met u gehad.«

— »\'k Heb niets ongewoons aan hem bespeurd, en toch moet hij in bitter leed zijn; want ik twijfel zeer, of hij zijne vrouw wel ooit zal wederzien: haar lot is donker; mij dunkt, zoo dit ongeval mij trof, dat het gedurig schemerig voor mij wezen zou.c

— »Zag ik toch ooit iemand, die alles zoo zwaar tilt als gij. Ik geloof, dat nog op den duur het luiden van de doodklok in uwe ooren klinkt.«

— »\'t Is zoo, en wat kracht ik te werk stel, ik kan \'t niet van mij afwerpen. Geen morgen, of ik beef van eenigen angst. en denk eiken dag, dat die mijn laatste zijn zal.«

— »Zonderbaar! want er is niets, dat u deert: het is-zelfs alsof iedere kogel u voorbijgaat, uit vrees van met u in aanraking te komen.«

— »Ik beken zelf, dat het dien schijn heeft, en — toch is liet zóó.cc

Terwijl zij daar zoo spraken, begon het al lichter en lichter te worden, en aan het noordoosten zag men eenige tinten en strepen, hier aan de kleur van den appelbloesem, daar aan rozenrood gelijk, dat een vlammend inkarnaat voorspelde, eer eenige

72

minuten achter den rug zouden zijn. Op de wallen begon het al woeliger en bedrijviger te worden, en uit menigen mond hoorde men de woorden: Mat zal snerpen vandaag!« terwijl zij, die liet niet zeiden, het toch door eene snellere beweging van armen eu beenen te kennen gaven; want het was inderdaad, alsof de koude, naarmate de dag doorbrak, nog steeds toenam, en op ieder gedeelte van den wal gaf de een den anderen zijn gevoelen te kennen, dat het doorgaan van de nijpende koude het dienstwerk der soldaten, zoo wel als het gevaar, niet weinig vermeerderen zou.

ilaar het duurde niet lang, dat men zich met gesprekken over toekomstige gebeurtenissen kon bezig houden. De tegenwoordige vorderden oogenblikkelijke handelingen; want weldra bleek het allen aan de beweging in het vijandelijk leger, dat de dag niet nutteloos of ledig zou worden doorgebracht.

— «Willem !« zeide vlasjian tot dezen bekenden busschieter, welke den vijand reeds zoo menige afbreuk gedaan had, »de Spanjaard zal niet afgeschrikt worden door de harde kou, om ons weer de volle laag te geven.«

— gt;)\'t Kan wel wezen, hopman! dat meester ixoiusz vandaag weer kwetsuren genoeg te verbinden zal hebben; maar als onze lieve Heer het wil, hopen wij hen ook op het jak te zitten. Intusschen, de Spanjaard heeft gelijk.«:

— »Hoe dat?«

— d Wel! dat hij profijt zoekt te trekken van de gelegenheid. Als ik in zijne plaats was, zou ik ook kneuzen dat er de lappen afvlogen; als het zoo sterk blgft vriezen, dan zal hij over \'t ijs aldra een fiksch bod naar de stad doen.«

— »Ja,« zeide vlasjiax, )gt;dat betwijfel ik ook niet; maar mij dunkt, dat de galerijen meer zijn te vreezen.«

Deze vrees was niet ongegrond. Men overzie na van den wal de werken van den Spanjaard; want sinds eenige \'dagen hebben daarin veranderingen plaats gegrepen. Aan de buitenzijde van het nu in zijne macht zijnde blokhuis, zijn trappen van wilgenrijs aangebracht, dewijl het, in hoogte, met de vest gelijk is. Aan de linker- en rechterzijde is het vest water gedempt, ook was aan den muur, die vroeger om het blokhuis langs het water liep, de aarde ontschoten, en van voren zijn op verschillende plaatsen mijngaten gemaakt , om tot onder de wallen te graven, hetgeen men reeds sinds eenige dagen onvermoeid heeft gedaan. Tnsschen eene menigte wolzakken heeft men op het blokhuis geschut geplant. OP vijftig schreden aan de buitenzijde van het blokhuis, bij de

73

eerste schietplaats, zijn houten poorten opgericht, in de gedaante van galgen, waarop aardzaliken liggen, voornamelijk dienende om aan de belegerden het gezicht te benemen, wanneer de -vvacht optrok. Aan de rechter- en linkerzijde daarvan zijn eenige wacht-plaatsen bijgekomen, en aan de linker ziet men eene groote menigte aardzakken, waarachter zich de Spanjaarden verschuilen, om vrij op de belegerden te kunnen mikken. Xog heeft men eenige batterijen opgericht, waarvan men de binnen- en buiten-glooiingen met rijs- en vlechtwerk heeft opgetrokken, en die door tien voet lange palen zijn vastgeslagen. Nog is er eene platte kat of verhoogde batterij van aardzakken opgericht, en daarop eene serpentijn geplant, met het doel om niet slechts den walgang onveiliger te maken, maar ook om de huizen in de stad te-beter te kunnen vernielen.

Op aanraden van den ervaren baktholojit.o cajipocassio had don fredebik bevolen, de hoornschuine of zigzagvormende loopgraven te staken. Om tijd en arbeid te sparen, begonnen de delvers nu in eene rechte strekking, welke het eerste voorbeeld gaf van \'t geen men later de hedekh; sappe noemde, het werk te achtervolgen. Hun vernuft en de reeds gemaakte vorderingen in de krijgstaktiek bleek hierin ten duidelijkste. Die loopgraaf werd ondersteund door zware houten balken of standers; van boven werd ze met sterke deelen of planken met zware aardzakken belegd en wel tot zulk eene hoogte, dat men er even veilig onder door ging, als ware men door een stevigen zolder gedekt en beschermd geweest. Het ravelijn naderende, splitste zij zich in twee takken, aan welker spitsen batterijen werden opgeworpen, die aanhoudend op de vesten speelden. Na het verlaten van het blokhuis, gold het nu de Kruispoort, benevens hare naaste gordijnen ; al dieper gravende en met behulp van winkelhaak en waterpas, hoopten zij weldra, zonder afwijking, aldaar te komen, te meer daar de Haarlemmers geen middel hadden om hen in den rug of in de flanken hindernis toe te brengen, en zij het onvoorzichtig rekenden, hen overal, met krenking der oude vesten, te gemoet te graven. De belegerden ondermijnden echter de Kruispoort, en verscheidene vaatjes buskruit, benevens andere brandstoffen lagen daar gereed, om, bij krachtigen aanval, den vijand de gevoeligste afbreuk toe te brengen.

Niet zoodra was de dag volkomen doorgebroken, en ieder op zijn post, of het geroep van; »laadt! vuur!« liet zich weder hooren. Weinige seconden waren verloopen, toen er bij de vijandelijke slang op de kat beweging plaats greep en weldra weer-

74

galmde weer het eerste schot langs het Spaante en over de vlakte der duinen.

— »Antwoordt!« sprak vlasmax tot willem couneltsz , wiens slangstukje, achter eene borstwering van steen en aarde geplant, op de vijandelijke kat was gericht.

— »Laadt!« beval corxelisz tot zijne handlangers, en spoedig ilaarop klonk het »vuur!«

— ))Voor 3uppeiida!« riepen de kanonniers, »daar gaat het eerste schot van vandaag!» — Een der soldaten op de kat, hetzij uit onvoorzichtigheid, hetzij uit nieuwsgierigheid stak het hoofd boven de katborstwering, en — te gelijker tijd was het met hem gedaan.

— »Als er daar niet een om koud is, dan weet ik het niet,»: zeide cokxelisz: »maar zoo fluks krijgen wij de vracht.«

De vijandelijke losbarsting bleef zich echter niet lang tot die van de kat bepalen: maar weldra werd er weder gevuurd uit Mkfjen run Namen, die reeds zooveel duizenden ponden kruit op de vesten hadden verspild.

— sBravo, kompaan!» sprak Hasselaar tot huijkhaveb. 7gt;Goed, dat ge voor inijn raad ooren hadt en u een roer verschaft hebt; \'t is vinnig koud vandaag en wat meer beweging dan anders zal niet kwaad wezen.»

— )iMaar ik geloof, er niet veel mee te zullen uitrichten,» was het antwoord, sals ik uwe hand had en uw oog, dan zou het wat anders zijn.»

— »Loop met die vleierij; waarom zoudt ge niet zoo goed iiunnen raken als ik ? Alles is maar een slag; maar wees acht-zaam; want bij iupperda ! . . . . als de Spanjaard de loopgraaf niet vol haakschutters heeft gelegd, dan weet ik het niet.»

— »Denkt ge dat?» vroeg jiichiel.

— »Op mijn woord! geef maar acht.»

— ))Hebt gij \'tgedroomd of gezien?»

— »Geef maar acht,» herhaalde Hasselaar, :gt;)en kijk niet te hoog over de borstweer, of het kon wel eens nacht voor u worden. Wij hebben den vijand voor, dichtbij en onder ons.»

— »Onder ons, dat is wel zeker,» zeide uicfuel, »maar dat zal hun vergaan. De slepers zijn al weer kloek aan den gang; dat is een heerlijk werk tegen de.kou.»

Wat de hopman bedoelde, was het aanvoeren van reusachtige klompen ter bezwaring van den walgang; want iupperda, het krenken van de oude vesten en graven op te veel plaatsen onvoorzichtig achtende, wilde de belegeraars liever op eene gevoeliger

wijze wederstreven. Met behulp van moedige paarden en gespierde manschappen, zag men dan ook van den eenen kant groote klompen lood aanbrengen, terwijl van den anderen kant vier der sterkste paarden bijna niet toereikend waren, om de gevaarten van logge, onhandelbare keisteenen op den walgang te slepen. Zerken, verscheidene centenaars wegende, werden uit de kerken gehaald, en op gelijke wijze naar de vesten gesleurd, terwijl vervolgens ettelijke handen met vereenigde krachten die rotsblokken en gevaarten op dat punt vereenigden, waar de zoldering eener vijandelijke mijn aanwezig was en waar de spade den grond aanmerkelijk in dikte had doen afnemen.

Nagenoeg een paar uren waren verloopen. Zooals hahsf.laai; gezegd had, was werkelijk het geval geweest; want verscheidene Spaansche musketiers, die in de loopgraaf lagen, hadden een viertal soldaten van schram van buuxswijk gekwetst en gedood; en intusschen hadden de Mlojjen aan verscheidene huizen naaiden westkant in de Margarethastraat aanmerkelijke schade toegebracht. Opeens laat zich in de nabijheid van de Janspoort een alarm hooren. Juist veertien dagen geleden waren twee mannen, terwijl zij aan tafel zaten, door een kogel gedood geworden, en aan een jong meisje was door een musketschot de huik benevens eene haarvlecht doorschoten geworden, zonder dat de kogel haar verder gedeerd had. Doch thans had er een ander ongeval plaats. In een toen zoogenaamd Jakettenhuis — een wijnhuis op het Zand, het Hartshoofd geheeten — was eene jonge dienstmaagd bezig met een paar hoenders van het spit te nemen, toen plot-selijk een acht en veertig-ponds ijzeren kogel zich den weg door het huis baant, het houtwerk en de glazen verbrijzelt en aan de jonge dochter letterlijk het hoofd van den romp scheidt. Weldra had het ongeval zich verspreid en de moeder der ongelukkige gaf nu door droevige en wanhopige kreten hare bittere smart lucht. Inderdaad! zulke gebeurtenissen waren altijd veel treuriger, dan wanneer de eene of andere verdediger op de wallen den dood vond. Het laatste werd wel betreurd, maar het eerste niet vergeten.

Vemielender dan op de vesten, beukten de slangstukken dezen dag op de huizen. Achter het blokhuis tusschen de Kraaienhor-stergracht en den Pijntoren, stond het klooster maiua magda-lexa — thans liet Diaconiehuis — en opeens liet zich het geroep hooren, dat de reeds beschadigde voormuur geheel was ingestort. Ook aan het huis van laxceloï van beedeeode, in de Jansstraat, over de Lombardsteeg, werd aanmerkelijke

76

schade toegebracht. Deze woonde naast den rector duijk; en de muur, die hun erf scheidde, was reeds omgevallen, terwijl ook het daaraan grenzende Barbara-gasthuis voor de helft reeds onder den voet lag.

— ))De steenen van \'tmakia-convent vliegen links en rechts,«: klonk het. »Het puin komt voor de bressen te pas.«

— s\'tls vandaag om de kloosters te doen,« riepen sommige burgers op den wal. »De Spanjolen weten niet, wat euvels zij brouwen.«

Inderdaad waren er op dit klooster, dat aan het begin van de Jansstraat stond en tot aan de Bakenessergracht grensde, reeds ettelijke schoten gevallen, en men vreesde, dat het spoedig geheel zou vernield wezen.

Intusschen geeft mpperda nu hier, dan daar zijne bevelen. Eeeds hebben er weder verscheidene losbrandingen plaats gehad, en onder toezicht van bokeel breken de gezamenlijke burgers en soldaten een aanmerkelijk gedeelte van den kunstigen wenteltrap van de Janspoort af, daar ieder oogenblik de vrees groeide, dat hij zou afgeschoten worden en in de gracht vallen, iets waardoor de vijand geen gering voordeel zou hebben, wijl genoemde trap ongemeen groot en zwaar was.

Terwijl men aan den eenen kant de logge steenklompen afbrak, hield men zich aan den anderen kant onledig met ze opeen te stapelen, en middelerwijl gierde het ijzer van den vijand in alle richtingen door de stad, knalden de musketten en haakschutten, waren honderden handen rusteloos bezig om de halve maan al meer en meer te versterken, en klonken de kreten: sieve uib-peiida! vivent les Gueux\'.a.

— »\'k Vat het bij mijn ziel niet,« zeide lancelot van biie-DEiioDE tot mpperda , dat de walgang daar nog weerstand biedt. Volgens mijn gissing moest het gespuis, dat daaronder wroet en krabt, al verpletterd zijn. Ik geloof, dat die achtkante zerk niet goed op de middellijn aangebracht is.«

— »Heb geen twijfel,», zeide mpperda, »de dood van hen, die er onder zijn, is gewis. Wanneer de rots, die men daar nog aansleept, er opgetast is, zult gij dra verandering zien.cc

— ))Dat hoop ik,cc hernam brederode, »hoe eerder over hen de bommel losbreekt, hoe minder kwaad zij zullen doen.cc

Het aanslepen echter van dat laatste gevaarte was met grooter bezwaar vergezeld. Vooreerst waren de paarden vermoeid, en toen het werk verder door menschenhanden moest worden verricht, was het nog moeilijker, omdat men hooger moest opstuwen en toch

77

op een afstand blijven, om het gevaar te ontgaan van zelf in de mijn te storten.

— »Wakker aan, mannen! courage!® liet uipperda liooren, »weest gedachtig, dat gij uw vijand een graf bereidt.«

— sEn ze zullen niet behoeven te klagen,® liet een uit de menigte hooren, ))dat er op hun graf eene zerk ontbreekt.®

— »Krachtiger werkten de zware ijzeren hefboomen, en door middel van de aangebrachte katrollen scheen het rotsblok op de juiste middellijn van den mijngang te zullen geheschen worden. Het gelukte; nog een oogenblik bood de grond weerstand: doch spoedig zag men ook opeens, hoe de walgang bezweek en hoe de massa voor aller oogeu verdween. Het was, als had zich op die plaats eensklaps de grond geopend; een wijde muil gaapte allen aan; maar die muil was het graf voor eenige vijanden; want zij werden verpletterd, en wie den dood nog ontging, moest huiverend de maar overbrengen, hoe rampzalig hunne makkers waren omgekomen. Zoo ooit dan groef men wel toen voor anderen een graf, waarin men zelf den dood vond.

— »Voor Haarlem! den dood aan den Spanjaard!quot; klonk het, hier ten minste zal ons niet veel euvels meer worden gebrouwen. (

— »6ij hebt u wakker gekweten, mannen!® zeide rippeuda, ide vijand heeft weer het blijk, hoe onze dapperen hem in den dood weten te brengen. Zwaar was het werk, maar te grooter de eer. Triomf voor de kloeke burgers van Haarlem la

— »Triomf voor uippekda!« was de weerklank, als het duidelijk bewijs, hoe trotsch en gestreeld zij waren door den lof eens mans, die eiken dag zooveel blijken gaf van geestkracht en moed en vooral van zijne liefde voor Haarlem. — Spoediger dan de opening ontstaan was, hadden onvermoeide handen de bezwekene mijn-zoldering met puin en aarde bedekt: dat was een werk niet ongelijk aan dat van den doodgraver, wanneer hij met zgne schop de aardkluiten en het mulle zand over de nedergelatene kist werpt. Weldra was de muil gedempt, en de walgang op die plaats steviger dan ooit.

Geen halfuur echter was verloopen, toen de belegerden een zoo smartelijk verlies moesten ondergaan, dat het tegen de nederlaag van twintig vijanden niet kon opwegen.

Weer had het slangstukje van willeji cornelisz vuur gegeven, en juist wilde vlasmax uitroepen, dat de kogel aan de vijandelijke kat schade toegebracht had, toen er tegen de halfsteenen borstwering, waarachter hij stond, een veertigponder aandonderde, en

haaiileji II. 6

78

wel met zooveel geweld, dat de steenen vergraizeld werden, los sprongen en in alle richtingen heenstoven.

— )gt;Dat is mijn doodk riep vlasmax uit, toen hij door eene der zwaarste steenklompen, vlak voor de borst getroffen, ruggelings op den grond viel en ouder zijn val nog hevig het hoofd kneusde tegen een der wielen van het slangstuk.

— «Kapitein vlasmax is doodk lieten cürxklisz en de handlangers hooren, »wraak over hem! wraak!».\'

En deze treurmaar van batterij tot batterij gaande, klonk weldra somber in de ooren van pellekaen en vader. Met een paar andere hoplieden benevens kippeuda en bredehode waren zij spoedig op de noodlottige plek, waar de brave krijgsman en trouwe vriend met den dood worstelde.

— »Vlasman !« riep pellekaex, «ongelukkige, trouwe vriend! gij alzoo vóór mij?® — Eu terwijl hij het hoofd des zwaar gewonden van den grond opbeurde, drukte vader bewogen en zachtkens hem de hand, terwijl hij met innig leedgevoel in de reeds halfgebrokene oogen van den krijgsmakker staarde.

•—■ »Vriend!#: sprak vlasmax met een flauwe stem en, de hem toegestokene hand nog zachter drukkende, »\'t is met mij gedaan; maar troost geeft het, dat vrouw noch kind om mij krijten zal: — heb dank voor uwe trouw.... ik sterf voor Haarlem! Groet ripperda !«

— »Hier staat hij,« sprak ripperda, »dapper vriend! uw dood pijnt mij fel, maar die dood is schoon . . .«

— «Overwin — of sterf —«: liet tlasmax op afgebroken, stamelenden toon hooren. gt;Dat Haarlem vrij zijU:

— «Wraak over zijn dood!« riep brederode, «wraak op het vervloekte gespuis!®

— «Van hier met den braven makker!»; beval ripperda, «wij staan bloot voor \'svijands vuur: brengt rolkorven en zandzakken aan, mannen! stopt de breuk!clt;

— «Heb alle zorg, meester florisz! nog leeft hij,® ^ide ripperda tegen den chirurgijn, die op pellekaexs geroep naar de plaats was gesneld.

— »\'k Zal niets verzuimen,® was het antwoord van dezen, «maar het is om zijn leven te doen.®

— «Doe alles wat gij kunt,® zeide pellekaex, terwijl de wondheeler met behulp van een paar burgers den stervende zoo voorzichtig mogelijk naar huis bracht_; «kon ik in zijn laatste uur bij hem wezen! . . . . maar mijn plicht roept mg op den wal. ®

— «Ook mij,® sprak vader, «zijn lot grieft mij bitter: maar

79

God heeft het zoo gewild en — zija dood zal niet ongewroken blijven.«

— sNeen! dat zweer ik,c( liet laxcelot van bred erode hooren, terwijl het vuur van verbittering in zijn oog brandde. »Laadt, kanonniers ! vuur, musketiers l geeft die honden eene dubbele laag. cc

— ))\'t Zal aan mij niet haperen,« sprak corxehsz en le-vard joosïex, zich met hunne handlangers spoedende om de breuk te stoppen, )gt;wij zullen hun de huid blakeren, dat ze geschroeid in den dood gaan.cc

— »Wraak over kapitein vlasmaxIc klonk het onder burgers en soldaten; en op welk punt van de vesten de maar werd overgebracht , alom vernam men dezelfde kreten en op elk punt gaven zich het leedgevoel eu de verbittering door eene fellere losbranding lucht.

Nog den ganschen dag wierpen de Vliegen ran Naintn hun vernielend ijzer; doch daar de Spanjaard de stad en de wallen gelijktijdig mot een te veel uiteenloopend vuur bestookten, had er noch eene aanmerkelijke bres, noch eene bloedige nederlaag plaats. Schoon er dien dag driehonderd en zestig schoten geteld werden, sneuvelden geene anderen, dan van welke wij melding maakten. Doch onder deze behoorde meter ylasuan , hot even kloeke regeeringslid als de wakkere voorstander van de vrijheid, de even voorzichtige en belanglooze raadgever voor het welzijn der burgers, als de held, die nacht en dag in de wapenen was; de niet minder opgeruimde en getrouwe vriend dan de brave Christen, Vlasjiax was gevallen; de man, die wel op den dooi rekende, als op een heraut. welke ons allen opeischt, maar die zich niet angstig verbeeldde, diens stem ieder oogenblik te hooren. En het leven van zijn vriend, van hopman pellekaex werd niet afgesneden; ieder uur, iederon dag waande deze de stem van don dood te hooren, evenals men aan het strand gedurig het klotsen en bruisen van de baren verneemt. Geen dag verrees er, of met een hart vol bezwaren, meende hij dien dood te zien naderen; en echter scheen de kogel, die hem zou treffen, nog gegoten, het zwaard en de dolk, die hem zouden wonden, nog gesmeed te moeten worden. De vriend, die geen afgrond aan zijne voeten waande, stortte eensklaps in de diepte, en de vriend, die niets dan afgronden dacht te zien, bleef steeds ongedeerd. Xiets is onzekerder en tevens gewisser dan de dood; niets onbegrijpelijker eu raadselachtiger dan de mensch, wijl hij steeds een raadsel is voor zich zeiven.

6\'

ZEVENDE HOOFDSTUK.

In de Schachelstraat woonde sinds jaren doctor elsen, tot eene der deftigste familiën behoorende. In zijn vak had hij zich een tamelijk vermogen verworven, en wel, zonder, even als zoovelen, van allerlei toen in zwang zijnde kwakzalverijen gebruik te maken.

Maar die doctor was een opmerkelijk karakter. Hetzij men het aan zijne opvoeding, hetzij men het aan zijne wankelbare gezondheid en zijn zwak lichaam toeschreef, hij was vreesachtig in hoogen graad. Van de meeste dingen had hij een onduidelijk begrip, terwijl hij zijn roomsche godsdienst voor de eenige ware en onfeilbare hield, zonder er zelfs schijnbaar goede gronden voor te kunnen ontwikkelen. Het kleppen eener brandklok deed hem bezwijmen; voor het weerlicht was hij zoo bevreesd, dat hij zijne ooren stopte en verscheidene lichten in zijne kamer ontstak, om de donderslagen niet te h ooren of de vurige flikkering te zien. Uit een onbeduidend bezwaar vormde hij zich dikwijls zulke schrikbeelden, dat men zich niet van lachen kon onthouden, terwijl omstandigheden, die op velen invloed hadden, geen indruk bij hem teweegbrachten. In zijn vak was hij zeer ervaren, en het was een wezenlijk genoegen, hem daarover met juistheid, soms met welsprekendheid te hooren; doch wanneer men hem een uur later over dagelijksche onderwerpen sprak, werd zijn oordeel niet selden door een tienjarigen knaap overtroffen. Overigens bezat hij een zoo goed hart, dat wie hem ten volle kende hem moest liefhebben, ja zelfs de meeste zijner zwakheden niet in aanmerking nam. Tien jaren voor het beleg had hij zijne vrouw verloren, aan wie zijne gansche ziel met liefde hing. Die liefde was later, afgescheiden van de herdenking, op zijn eenig kind, anxa, overgegaan. Het denkbeeld, haar te zullen missen, kon het klamme zweet op zijn voorhoofd brengen en hem aan een wezenlooze doen gelijk zijn. Xu had awa haren vader dan ook innig lief. Met

81

■een gezond verstand begaafd, bracht zij niet weinig toe, om den vijf en vijftigjarigen man het leven te verzoeten en alles van hem af te weren, wat op zijn vreesachtig gemoed nadeelig kon werken. Geen sleep van bedienden had hem zooveel levensgemak kunnen aanbrengen, als de zes en twintigjarige akxa. Men had moeten zien, met hoeveel geduld zij hem iets, wat hij niet begreep, bevattelijk zocht te maken; met hoeveel eerbied en fijn gevoel zij hem behandelde, dan toch zou men over haar verstand zoowel als over hare lieftalligheid en ouderliefde verrukt zijn geweest.

Ongeveer een halfjaar vóór het beleg had anxa kennis gemaakt met sïojimvijK, die evenals zij, de oude godsdienst beleed. Die kennis was liefde geworden, zuivere, oprechte van de zgde van a x xa, onreine, geveinsde van de zijde van stomp wijk. Deze was tien jaren ouder en van eene deftige familie: doch hij was even geveinsd van gemoed als krachteloos van lichaam. Hij had gereisd, was ondermijnd en met uitgeputte beurs teruggekeerd. Dewijl hij nog hartstocht genoeg had behouden om voor de onschuld van anna in drift te ontvlammen, loerde hij veel meer op het vernieuwd bezit van een vermogen, waarvoor hij zoo menigmaal de liefkozingen van uitheemsche schoonen gekocht had. Wellicht ware zijn doel, onder eene goed aangelegde rol, gelukt, wanneer anxa evenveel onnoozelheid als liefde had gehad; doch door enkele ontsnapte woorden — die zoo vaak beleedigde vertrouwden zijn — was een zweem van argwaan bij haar opgerezen: die had voedsel bekomen, tot navorsching aangespoord, en — de uitslag daarvan was de ontdekking zijner vroegere leefwijze, eene doorgronding van zijn plan en eene ontmaskering. Maar nu werd ook de band tusschen hem en haar verbroken, ofschoon zij edelmoedig genoeg was, om den sluier niet voor het oog der wereld te ontblooten en hem daardoor aan minachting prijs te geven.

Nog woonde sinds meer dan eene eeuw een geslacht binnen Haarlem, dat zich door stille burgerlijke deugden onderscheiden had. De naam was boeeel. Sedert den aanvang van filips\' regeering waren eenige der boeeel\'s uit het land geweken; sommige hadden zich in andere plaatsen van Holland metterwoon, nedergezet. Sijmox boeeel, een negen en twintigjarig jonkman was, even schrander als kloek van gemoed, met eene hartstoch-telgke liefde aan zijne geboortestad gehecht. — Als gebreken konden hem ijverzucht en onverzettelijkheid aangerekend worden: doch om de helderheid der bron, waaruit ze opwelden, moest men ze bijna verschoonen. Zijne ijverzucht was veeleer een vergedreven wantrouwen ten opzichte van anderer plichtsvervulling;

S2

zijne onverzettelijkheid sproot meer voort uit zijne onwrikbaarheid van karakter. Nooit ontaardde de eerste in wang-unst, noch de laatste in blinde hardnekkigheid. Hij beleed den ouden godsdienst en was door bossu tot ontvanger in den Brie! aangesteld geworden: doch niet zoodra hadden de geuzen die stad ingenomen, of hij liet zijne ambtsbetrekking varen, begaf zich naar zijne geboortestad en besloot reeds van dat oogenblik de zaak van den prins te omhelzen, hoewel hij zijnen godsdienst getrouw bleef.

Meer dan eens vormde hij het besluit om zich onder de geuzen te scharen; doch veler woestheid stuitte hem tegen de borst; ook heerschte bij hem het overwegend denkbeeld, wellicht spoedig in de gelegenheid te komen, om zijne geboortestad van belangrijker dienst te zijn. Hij bleef dus binnen Haarlem, waar doctor elsex, die altijd de vriend van zijn vader geweest was, hem gul en oprecht zijn huis aanbood; hiervan maakte hij, hoezeer op bepaald© voorwaarden, gaarne gebruik, en sloeg nu met zijn scherpzich-tigen blik den loop der zaken gade.

Toen dit plaats greep waren er nog slechts eenige weken ver-loopen, nadat an\'xa een band had verbroken, die haar eenmaal in leed zou gebracht hebben. Hoe kon het anders, of boeeel. werd èn door den doctor èn door anna met deze gebeurtenis bekend gemaakt, hoezeer tot anxa\'s eer gezegd zij, dat zij hem nooit in den spiegel liet blikken, waarin stojipwijk zich van de zwartste zijde vertoonde. Alleen liet zij er hem datgene zien, wat haar, in zijne oogen, van den blaam van geveinsde liefde of onrechtvaardigheid kon vrijwaren: en dat weinige was voor bokeel genoeg, om hem niet te doen terugdeinzen voor een gevoel, dat hij axxa reeds spoedig toegedragen had. Dat gevoel werd integendeel meer en meer gekoesterd. Boueel, de jonkman met zooveel goede hoedanigheden, — die ouders had verloren, zoo innig door hem bemind en vereerd, kon niet dan met een welgevallig oog zien, hoe anna met haar gansche gemoed aan haren vader hing. Met verrukking zag hij, hoe zij, als een jeugdig boompje, den zwakken, half verdorden tronk met hare frissche blaadjes belommerde; hoe zij menigen dauwdrop van hare kroou liet vallen om de ontbladerde takken te drenken. En dat dagelijks ziende, sloop, met de hoogschatting tevens de liefde in ziju anders niet licht ontvlambaar gemoed: en die liefde, uit achting geboren, was meer waard dan de vlam, plotselijk door eene andere ontstoken. Boreel\'s uiterlijk had niets schoons, niets bevalligs, niets wat zoo vaak in den jonkvrouwelijken boezem het vuur eener losse, glibberige liefde ontsteekt. Veeleer had men hem onbeha-

83

gelijk kmineii noemen met dien dikgelipten mond, mot dien loen-schen, bijna schelen blik, met dat gelaat, waarop de kinderziekte haren stempel had gedrukt: maar ongeschonden was zijn gemoed; maar die blik was ernstig en minzaam, maar die mond sprak met rondheid. Het gelaat van stompwijk was een goudstuk, door satan gemunt, dat van bokeel een koperstuk met het merk der deugd.

Axxa had slechts weinig bekoorlijke indrukken eener eerste liefde uit te wisschen, en de onaangename herinneringen verdwenen weldra! bij het ontstaan van liefelijke, evenals de vochtige dampkring bij het opgaan der zon.

Maar sïompwijk mocht de liefde voor a x x a van zich hebben kunnen afwerpen, evenals men een ongewaardeerd kleedingstuk aflegt. Hij mocht met de gedachte aan enkele uren van geluk iu baar bijzijn spelen, doch hij verloor niet even licht den indruk van het ontwgfelbaar gemis van axaxa\'s geldelijk vermogen. Naar dat vermogen had hij het aas uitgeworpen; doch de prooi, die hij er eenmaal aan hoopte te zien spartelen, zag door hot aas den hoek heenblinken, en vermeed dien.... neen, rukto den angel van de lijn en deed den visscher van wrevel gloeien, — van wrevel in den aanvang, en dat die niet zoo ras tot woede oversloeg, kwam daar vandaan, dat hij zich met iederen, in zijne hoop verijdelden hengelaar gelijk stelde. Doch ziende, dat door een ander de prooi werd bemachtigd, waarnaar hij zoozeer gehunkerd had, zwol hij op van wangunst, van verbittering. Zoowel het voorwerp van den buit, als zijn verkrijger, zwoer hij van toen af haat en wraak. Hij waande, dat axxa reeds vroeger met BoiiEEL in eenige betrekking had gestaan, — dat boiieel gepoogd had , haar aan hem te ontrooven, en dat uoreel misschien, met eenige zijner handelingen bekend, die aan axxa nog donkerder had afgeschetst. Zich voor het ontgane bezit schadeloos te stellen, was zijn eenig plan, en de wijze hoe, onverschillig voor zijn slecht gemoed, hetwelk nog daarenboven met wrevel vervuld was, omdat men hem tot nog toe bij de benoemingen van den Magistraat met schijnbare miskenning voorbij was gegaan. De rol van verrader beloofde hem het meeste voordeel in zijn geldeloozen toestand en de beste kans tevens, om zich op axxa en boueel en zelfs op den doctor te wreken, terwijl er tegelijk de lang gekoesterde spijt over zijne zoogenaamde miskenning door gekoeld zou worden. In elk geval zou bij het behendig spelen zijner rol het laatste een uitvloeisel van het eerste zijn.

84

Evenals boueel den rang bekleedde van kapitein bij het niet bevoorrechte lichaam der schutterij, dat men als noodhulpen moet aanmerken, zoo had men stojipwijk den rang van rotmeester gegeven, die als het ware met dien van luitenant gelijk stond; doch het voornaamste onderscheid tusschen beiden lag daarin, dat de eerste zijn rang volkomen, de laatste dien geenszins waard was, iets, dat uit den verderen loop van ons verhaal duidelijker blijken zal.

ACHTSTE HOOFDSTUK.

Daags na den dood van kapitein vlas.max, die, later als vroedscliapslid door sijmox cokxelisz spug zou vervangen worden, liadden verscheidene der bevelhebbers en regeeringsleden eene vergadering gehouden. Immers er waren brieven van Zijne Excellentie aangebracht met de tijding, dat hij de stad geene hulp zou laten ontbreken. Ook waren er weder tachtig sleden buskruit, en levensmiddelen en nieuwe troepen binnen de vest gekomen, en het bestuur wilde eenige maatregelen met de mondbehoefte nemen, waarover men gaarne het gevoelen der hoplieden wenschte te hooren.

Het kon ongeveer zeven ure in den avond wezen, toen bokeel na den afloop der overwegingen naar zijne woning keerde. De maan, die in het eerste kwartier was, wierp van de heldere koude lucht haar fiauwen glans door de Schachelstraat, en op datzelfde oogenblik meende boiieel eene hem niet onbekende gestalte uit de woning van doctor elsex te zien uitkomen.

— »Zou hij het zgn? hij was weer afwezig,« sprak hij, en stond onwillekeurig stil. — Ook de gestalte, alsof deze den hopman ontwaard had, stond stil, wilde vervolgens haar koers naar de Oude Gracht nemen; doch zich ijlings bedenkende, sloeg zij den weg op naar de Warmoesstraat en boiieel tegemoet, die nu insgelijks den zijnen vervolgde. — Weinige seconden later gingen beiden elkander rakelings voorbij, en beiden een scherpen blik op elkander werpende had sijmox boiieel den gehaten stomp wijk, en deze hem herkend.

— »Hij is het!« zeide boreel, half luid, en het reeds aangestoken vuur van den minneijver begon heftiger te ontbranden. Hij was op het punt, stomp wijk staande te houden; doch in een besluiteloos oogenblik snelt alles als een nevel voorbij; — omziende, had hij den mededinger reeds uit het oog verloren, en hem naijlen wilde hij niet.

86

— »Ja, hij was het,« sprak hij, sen uit haar huis kwam hij, dat het ik klaar gezien. Hoe! die verrader, zij schenkt hem dan nog?.. . . het gerucht heeft dus niet gelogen: het is maar al te waar

Werktuigelijk stond hij andermaal stil; doch opeens deed de plotselijke gedachte om zijn vermoeden te meer bevestigd te zien, hem naar het huis snellen. Onstuimig liet hij den zwaren klopper op de deur vallen en bijna te gelijker tijd hoorde hij van binnen een kreet van schrik. Het was die van den vreesachtigen doctor. Boueel keek nu door de kleine glasruiten van het voorhuis en zag, hoe eene gestalte van haren stoel opstond, vervolgens een licht ontstak en toen naar de deur ijlde. Het was anxa zelve j zij opende hem, zooals zij dit steeds gewoon was, doch in plaats van de groete, welke zij hem dan altijd toesprak, zeide zij thans:

— »Si«iox, sldiox! gii doet door uw wakker geklop mijn vader zoo bijster schrikken, dat hij er van beeft. Is u wat ergs overkomen, dat u tot zoo groot eene drift spoort?«

Bij menigeen zouden èn deze woorden èn de wijze, waarop zij werden uitgesproken, eiken argwaan hebben doen verdwijnen; doch bij boeeel was dit zoo niet. Hij had toch den gehaten stomp • wijk maar al te wel van de stoep zien komen, hem maar al te zeer herkend en bovendien waren de loopende geruchten overge-noegzaam, om hem in zijn vermoeden te sterken. Hij beschouwde derhalve axxa\'s woorden als huichelarij, en ofschoon hij zich zeiven genoeg meet ter was, om langs een anderen weg dan door dien van drift achter de waarheid te komen, zeide hij echter:

— ))Gij opent mij, axxa, zoo onverbluft en ongezocht de deur, als waart gij in geen uur van uwe plaats geweest, \'t Is dan voorzeker uw vader, die den gast van zoo fluks uitgelaten heeft ?«

— »Wat duiden deze woorden?« zeide axxa, terwijl zij de deurklink in de hand hield en boeeee scheen te aarzelen, of hij het voorhuis wel zou binnengaan. sGeen gast is hier geweest sedert al langer dan een paar uren, en ik geloof niet, dat op dezen de naam van gast passen zou.«

— »Sedert al langer dan een paar uren?« zeide bureel eenigszins spottend, terwijl hij binnentrad, »toen is hij gekomen, niet waar? maar ook henengegaan?«

— »Nu ja! maar wat zin moet ik geven aan \'tgeen gij spreekt? Ik vat u gansch niet.«

— sWie is daar dan?« liet nu de stem van den doctor hooien, terwijl hij uit het binnenvertrek naar het voorhuis kwam en nog niet van zijn schrik scheen bekomen te zijn. »Lieve tijd! gij

87

BOKEEL, gij hebt dat rumoer gemaakt? Is u iets kwaads gebeurd: hebt gij wichtig nieuws?®

— «Nieuws genoeg, meester elsex! als mijne ooren al de straatmaren wilden opvangen, die er rondgaan. Maar ik zie liever met eigene oogen; dan heeft men zekerheid.«

Terwijl hij dit zeide, begaf hij zich naar het binnenvertrek, waar de heldere vlam van een groot turfvuur het kaarslicht geheel overscheen.

— ))Wat is dat, axna ! wat is dat?« zeide haar vader, langzaam met zijne dochter volgende, »hij rept van straatmareu en hij noemt mij meester: wat mag dat zijn?«

— »Vraag het hem, vader! ik weet er gansch niets van, ik versta hem al zoo min.«

•— ))Wat revelt gij, vriendje?® zeide de doctor, binnenkomende. »Hebt gij kwaads op het hart, werp het dan af.«

— ))Dat zal ik,« antwoordde boueel, sschoon het mij meer pijnt, dan of mij een kogel in het vleesch ware gegaan.» En toen anxa\'s hand in de zijne grijpende en haar met zijn forsch oog strak aanziende, vervolgde hij: »zeg het onverblikt, wie ging zoo flus uwe woning uit?«

— »Wel niemand, zoo ik weet. . ..«

— »Onmogelijk! gij blinddoekt mij te vergeefs,® zeide boueel, haar nog uitvorschender aanziende, »mijne oogen hebben het gezien, zoo waarachtig als ik leef.«

— «Iemand mijn huis uitgegaan ?« vroeg nu do doctor, terwijl er zichtbare angst op zija gelaat kwam, «wat spreekt gij, vriend! dan moet het een dief zijn geweest: heilige petrus! dan moet er een dief ingeslopen zijn, terwijl ik vandaag van huis was. \'t Is een deerlijke tijd van gebrek .... Dan moet ik het huis onderzoeken: wie weet, wat men mij ontstolen heeft.®

En do altijd vreesachtige man zou op het punt zijn geweest, om het huis van boven tot beneden te doorzoeken, wanneer boueel en zijne dochter hem daarin behulpzaam hadden willen zijn; want voor geen geld ter wereld zou hij het gewaagd hebben, zulks onverzeld te doen. Boueel\'s woorden brachten hem echter geheel van zijn voornemen af.

— »Van dieven is het de spraak niet,® zeide deze, »de man, dien ik uit het huis komen zag, was stomp wijk,® en dit zeggende, hield hij op beider gelaat het oog, om de minste verandering waar te nemen.

— »Stompwuk! . . ., hoe komt het u in den zin?® vroeg AXNA, «wat vermoeden! er woont dan nog altijd achterdocht in

88

aw binnenste? Boiieel! waaraan heb ik deze wreedheid verdiend?®

— »Sïojipwijk!« herhaalde nu ook de doctor, »als hij dood was, mocht ge zijn geest voor oogen hebben gezien; maar den :j:an zeiven, uit mijn huis komende — nooit.«

— ))Toch zag ik hem,« herhaalde boiieel, »hij was het zelf en niet zijn geest.«

— »Tvvee uren zijn verloopen,« sprak de doctor, »dat de schamele woutees, die met graveel is gekweld, hier kwam; niet langer dan vijf minuten sprak ik met hem; toen is hij weer heengegaan, en daarna heeft in mijn huis niemand een voet gezet.«

— ))\'t Is mogelijk,(( zeide boiieel, nochtans met het hoofd schuddende, »maar het geeft mij bijster weinig klaarheid in de zaak; mijn oog heeft nog zelden mis gehad.«

— »Maar toch nu,« sprak axxa, »want bij de zaligheid mij-aer moeder zweer ik, dat stojipwijk hier sinds maanden niet over den dorpel kwam. Moet mijn mond dan herhalen, hoe ik over hem denk? Gewis, uw vermoeden doet mij bittere grief aan.«

— »Axna, liefste mijn! niet alzoo!« zeide nu boiieel, ter-7;ijl hij zijnen arm om haren hals sloeg, sik geloof nu, wat gij spreekt: maar er blijft mij groote schemering over, bij alles wat het gerucht spreekt, en dat is niettemin zeker, dat ik sïojii\'-wijk van uwe stoep heb zien gaan.«

— »Eilaas! wat mag het dan wezen, dat zijn spel met mij drijft?« barstte nu axxa op bedroefden toon los, ))wie geeft u dan het voedsel tot achterdocht jegens mij?®

— »Aanhoor mij,lt;( zeide boreel, terwijl hij zich bij het vuur plaatste, en den doctor een teeken gaf, om zijn voorbeeld te volgen. »Het is een distelige tijd; een tijd, dat de menschen zich bloot met de wichtige aangelegenheden moesten bezig houden: en nochtans verspreidt men een aantal geruchten. Wat zegt inen niet al? Hier klinkt het mij tegen, hoe stojipwijk meer dan eens dit huis betreedt en welkom ontvangen wordt; daar vraagt men mij, of ik geene kondschap draag, hoe meester elsen tot de zijde van den Spanjaard overhelt; en men drijft het mij zelfs als een verwijt toe, dat ik bij een zoodanigen woon. G-inds laat het volk zich weder iets anders ontglippen. In één woord, ik moet het u maar gansch zeggen, doctor! Gij staat in een zeer kwaad gerucht.®

— ))Ik, ik . ...« zeide de doctor driftig en tegelijk bevend , igt;wie kan mij iets euvels aantijgen? Wat aanleiding geef ik tot 200 grove logens? Ik met den Spanjaard heulen? En gij, hopman! gij snoert hen den mond niet? Gij laat eene kladde op mij wer-

89

pen, die mij aan de grimmigheid van \'t volk blootstelt. AVe-e mij dan! wat zal mij overkomen, zoo liet vuur der boosheid feller wordt aangeblazen? Wat wil men van mij? Dat ik mijne religie afzwere en de leer van den man luïher aankleve ? Dat nooit; eerder ga ik in den dood. clt;

— »Beangst u niet alzoo,« sprak boeeel, »en werp nog minder eenige schuld op mij. Ieder, die mij van deze dingen rept, ga ik krachtig te keer; en hoezeer nog zoo fluks mijn argwaan opgewekt werd, twijfel ik er niet meer aan, of wij strekken ten wit aan boos opzet en wraakgierigheid. Die stompwuk !.... al meer en meer wordt bij mij de gedachte gevoed, dat hij vol is van listige treken en snoodheden, dat hij uw verderf zoekt er. het mijne, en dat hij zelf verraderlijk heult met den Spanjaard. Bij hipperda ! van dezen dag af zal op zijne gangen een Argusoog gericht wezen, en wee hem, zoo ik hem op eenig schelmsch bedrijf betrap, c

— «En gij zaagt hem van deze stoep komen ?« vroeg nu awa. de hand niet terugtrekkende, die door den geliefde gedrukt werd, als een berouwhebbend teeken over zijne achterdocht.

— quot;Gezien, anxa? ja, dat zweer ik, maar mijn argwaan is gansch geweken. Thans heb ik licht in de zaak en spoedig zal ze mij in niets meer vreemd zijn. Maar ook nu, a n va ! moet alle achterspraak en kwaad vermoeden gesnoerd worden. Schaar u onder kexai: Hasselaar ; nog is het tijd.cc

— )gt;ïseen, spaar daar vrijelijk ieder woord van,cc zeide cle doctor, smoest ik haar missen, veel liever zou ik den dood ondergaan. Al groot genoeg is de vreeze, dat er voor Haarlei., een bitter einde komen zal, en minst van al zal de vijand ir. zijne woede sparen, wie de wapenen tegen hem gedragen heeft....i

— :»Het lust mij niet,cc zeide boreel wrevelig, »ora andermaal met tal van woorden eene zwakheid aan te tasten, die in uw karakter ligt. Ook zijt gij geen krijgsman. Maar wee hem , die op \'s vijands genade bouwt, als deze binnen de stad dringt. De Spanjaard zal geen onderzoek doen, wie de kling tegen hem. voerde of wie ze lafhartig liet roesten in de scheede. Aan moord én brand zal geen einde wezen: hem dus buiten de vest te houden, moet de leus van alle Haarlemmers zijn. Vrij of de dood!«

— »Zoo mijn vader toestemt, ben ik bereid, cc zeide an va, ))het is niet voor de eerste maal, dat ik aldus spreek; maar zijn wil wederstreven, doe ik nooit.cc

— »Het zou mij leed doen, u van die gedachten af te brengen,? zeide bobef.t,, haar de hand drukkende, »maar bezin u wel, doctor!

90

Haarlem\'s deftigste jnfferscbap heeft zich reeds onder kenau geschaard. Morgen worden spiesen, bussen en rapieren onder haar uitgereikt, en op weinig na, zijn ze reeds driehonderd in getal. Gewis, grooter sieraad dan dit heeft Haarlem nog nooit binnen zijne muren gehad.«

— ))En wie zal de aanvoerster wezen ?« vroeg axxa.

— ))Kenatj,« was het antwoord, sen de wakkere vrouw van burgemeester kies zal hare plaatsvervangster wezen; in rang op deze volgen jiaiua tan schoten en jiauia van di;li laan, terwijl aan henhica van vliet en geeutruida van uiiedekode de standaard van Haarlem tor hand is gesteld. Op mijne krijgsmanseer!» ging hij voort, zich bepaaldelijk tot den vader zijner geliefde wendende, »200 ge mij een levensdag wilt schenken, die mij tot een altijddurend herdenken zal wezen, verban dan uwe vreeze en laat anxa nog heden onder haar getal zijn.«

— »Nimmer!« antwoordde de doctor, sik ril bij de vreeselijke gedachte, wat het deerlijk lot zijn zal dezer stad. Haarlem te redden, zal even ondoenlijk wezen als met de hand aan den hemel te raken: en zou ik nog mijn eenig kind wagen, om op de wallen den dood te vinden, of later te worden vermoord ? Neen, zij ga niet van mij af, zoo zij mij den dood niet wil aandoen.«

— sMaar peins toch, bid ik u,« hernam boheel, »dat gij in liet overstaande geval evenzeer hebt te vreezen. Wie ook uw vijand moge zijn, zeker is het, dat hij u veel euvels brouwt en het slapend volk wakker tegen u maakt. Daar behoeft zooveel niet toe, om iemand in kwaad gerucht te brengen, en eene geankerde opspraak wil slechts tragelijk wijken. Bezin u wel; geen beter blijk van gezindheid voor den prins en de vrijheid kunt gij geven, dan door af te staan, wat u het liefst en dierst is. Dat is anna ; laat op haar de blaam niet komen, dat zij eene lafhartige maagd zij; want bedenk, dat gij geene verschooningsrede inbrengen kunt.«

— sik ben een zwak, oud man; van mijne jonkheid af heb ik altijd een ziekelijk lichaam omgedragen; ieder uur kan mij iets kwaads overkomen, en als ik mijne dochter mis, wie zal mij dan tot hulpe wezen? Ware mijne vrouw, aan wie ik zooveel heb verloren, nog in leven, ik zou gewillig zijn; maar nu — neon! ik beef reeds, wanneer ik er aan denk; och, anxa! verlaat uw grijzen vader niet.«

— »Neen, lieve vader! wees gerust,« zeide anna, sik zal u niet alleen laten: ik zal niet gaan van uwe zijde.« En terwijl zij op den geliefde een blik wierp, waarin de bede lag opgesloten,

91

om den ouden man over dit punt geen verder verdriet te veroorzaken, sloeg zij hare armen om haars vaders hals en drukte hem zulke vurige kussen van kinderliefde op het voorhoofd, dat bokeel zich bewogen gevoelde, om aan heider wenschen gehoor te verleenen.

Hij drong dan op dit punt voor het oogenblik althans niet verder aan. Echter kostte het hem veel; want hoezeer hij ten volle van des doctors innige goedheid van hart bewust was, vermoedde hij tevens, dat het gewichtige punt van godsdienst de hoofdzakelijke reden was, waarom hij niet wilde, dat zijne dochter zich onder de strijdbare vrouwen voegde. Even zwak toch als de stroohalm, die door hot geringste koeltje bewogen wordt, was ook zijn verstand ten opzichte van het godsdienstig geloof. Toch bleef hij voor zich zeiven in de ijzervaste overtuiging, dat de godsdienst zijner vaderen de eenige ware en Godebehagelijke was; dat zij even oud als schoon, even zuiver als eerbiedwaardig was; dat elke poging om haar te verzwakken of uit te roeien, met bespotting en heiligschennis van het machtigst verhevenst Wezen gelijk stond. Dit had qcirijn\' duiks, wiens geneesheer hij was, als in zijne ziel gegrift, zonder dat des doctors benevelde begrippen er eenigen grond voor konden ontwikkelden. In zijn duisteren waan huiverde hij bij de bloedige middelen, die Spanje bezigde ter eere van het roomsche geloof; toch juichte hij het doel toe, op zich zeiven als doel beschouwd. Uit dit laatste vloeide dan ook zijn denkbeeld voort, dat men hoogst strafbaar handelde, door zich gewapenderhand tegen den koning, als hersteller van het alleen zaligmakend geloof en als regeerend vorst van Nederland, te verzetten. Maar nog meer sidderde hij bij de gedachte aan de straf, die later allen wachtte, welke het staal tot wederstand aangegrepen hadden. De vrees echter — dat heerschend gebrek zijner ziel, — hield hem terug, om dit rechtstreeks en bepaald te uiten, zoodat zelfs boiieel het wel vermoedde, maar er de zekerheid niet van had. Deze beschouwde dus in hem slechts den vader zijner beminde; hij duldde zijne zwakheden ter liefde van haar en omdat des doctors hart goed was; hij eerbiedigde haar, omdat axna\'s gansche ziel met eerbied voor haren vader vervuld was; in één woord, hij beschouwde hem als één, als saamgesmolten met het voorwerp van zijn hartstocht; hij had hem lief, omdat hij axna liefhad.

NEGENDE HOOFDSTUK.

Het was ongeveer negen uren in den avond van den volgenden dag, toen boreel den koesterenden haard in do woning van doctor klsen verliet. Gedurende den ingevallen vorst konden slechts weinige officieren des nachts van hunne posten hlijven; want men bevond zich tegenover een geoefend vijand, die, zoo hij er slechts kans toe zag, zich voorzeker het ijs ten nutte zou maken. Ook boiieel zou dien nacht den post aan de Janspoort hebben; doch alvorens hij derwaarts ging. begaf hij zich naar de Warmoesstraat en trad de woning van kippf.bda binnen.

Deze wouing, welke onlangs gesloopt is, was misschien toen nog niet het Hof van Holland geheeten, daar wij dien naam eerst in den jare 1641 hebben aangetroffen, hoezeer het gebouw bijna twee eeuwen vroeger reeds door eene weduwe, claes giierijt Hollanders, van wie die naam misschien oorspronkelijk is, bewoondwerd. Tijdens het beleg werd het door de familie vax egmond bewoond, en in het jaar 4641 droeg jonker johax van egmond van den nijexbub.g het in eigendom aan eenen Mr. prans de kies over, van welken tijd af het sedert bijna eene eeuw eene neringrijke herberg wordt geheeten, terwijl het Natuur- en Letterkundig Gezelschap «Oefening en Wetenschappens , (nog bestaande), er eene reeks van jaren zijne belangrijke vergaderingen gehouden heeft. Gelijk men wil, dat van het tegenwoordige pand en Prinsenhof — toen het klooster der Predikheeren — de schrijfkamer, bottelarij, keuken en andere vertrekken ingericht waren tot het tijdelijk verblijf van verscheidene hoplieden der hulpbenden, zoo wil men ook, dat bxppeiida in dat Hof van Holland zijn woning heeft gehad, ofschoon wij met zekerheid weten, dat zijne paarden in het St.-Jansklooster

93

gestald zijn geweest, en het ons waarschijnlijker voorkomt, dat ook hij in het toenmalige klooster der Predikheeren is gehuisvest geweest. Maar wij nemen het aan. Door de regeering der stad zal hem dan het tijdelijk verblijf in het statige huis des heeren tan EGiEoxD met diens toestemming zijn aangewezen, en deze zal aan uippeuda een paar vertrekken tot diens gebruik hebben ingeruimd.

In eene dezer kamers zat, aan eene groote, ronde tafel, de Fries, op wien aller oogen te dien tijd vertrouwend gericht waren. Ofschoon eene vinnige koude heerschte, was hippeuda op verren afstand van het haardvuur gezeten, eene gewoonte, welke tot zijne vele andere behoorde, om zich zoo weinig mogelijk aan het gemak te verwennen; des nachts alleen uitgezonderd, kon men hem ten allen tijde bijna eveneens gekleed vinden als den krijgsman op een grenspost; iedere minuut, ieder oogenblik was hij gereed voor de hem toevertrouwde vest. Wat kreet zich liet hooren, — kip-im;rda , — altijd uiFPEiiDA was daar.

Op de tafel lagen onderscheidene kaarten, teekeningen, perkamenten en eenige met het prinselijk wapen voorziene brieven, terwijl slechts twee kaarsen haar licht aan deze tafel en het ruim vertrek mededeelden. In dit vertrek met sneeuwwitte muren, hingen onderscheidene schilderstukken van de Haarlemsche kunstenaars van\' heemskerk en MOHTAEJiT, terwijl de verdere stoffeering meer uit voorwerpen tot dagelijksch gebruik dan wel uit sieraden bestond. Het was de kamer, waar kippeuda al diegenen ontving, welke hij te bevelen of met wie hij te raadplegen had.

Vierhonderd Walen, Engelschen en Schotten waren dien dag hinnen de stad gekomen. De aanvoerder der Engelschen was kapitein sujdlado , die der Schotten beaueoet, die der overigen .MAiiGOTTix, kapitein van \'s prinsen garde; benevens vardeck, kapitein van graaf vax der mark. Eenige oogenblikken geleden hadden genoemde vier hoplieden ripperda verlaten, en thans bevonden zich in zijn bijzijn laxcelot vax brederode en VAX DUIVENVOORDE.

— »Mijn heere ripperda ! cc zeide boreel, na gepaste groete van het drietal. »Ik voel mij gedrongen tot een klein gesprek en heb u ook een verzoek voor te slaan.«

— »Wat mag dat zijn, heer boreel?«

— »Dat gij eene kleine verandering brengt in het betrekken der wachtposten.®

— »Waarom ?«

HAARLEM II. 7

94

— »Ik wenschte, mijn heere! dat stomp wijk , althans gedurende den nacht, op denzelfden post met mij ware.«:

— » Stomp\\v uk ? hebt gij het zoozeer op hem voorzien ?« vroeg bxppeeda , terwijl hij een blik op lancf.i.ot tax beedeeode wierp, daar deze hem vroeger insgelijks, en wel in geen te gunstig opzicht, over stompwijk gesproken had.

— »Met rondheid gezegd, heer!clt; antwoordde boreel, )gt;ik voed achterdocht jegens hem, en ik wensch na te vorschen, of ik naar eene schaduw of naar een lichaam grijp. Wij zijn in een tijd, dat de toetsing van een los vermoeden beter is dan het proeven eener nederlaag door verraad. Wetende, hoe ik hier spreke in de tegenwoordigheid van mannen van eer, zoo aarzelde ik niet te zeggen, wat ik gezegd heb.®

— »Ik schenk er lof aan!« zeide eippeeda; »rond en voor de vuist te spreken moet het karakter van den man wezen, in wien de trouwe woont. Maar weet — het valt lichter, een rapier bot te scharen, dan er de zuivere snede aanterugtegeven.ee

— sDacht ik niet eveneens,c antwoordde boeeel, »ik had over deze zaak al sedert lang den mond opengedaan, maar ook denk ik, dat het hier beter te vroeg is dan te laat.ee

— sJa, waarachtig !ee liet lakcelot tak beedeeode hooren, »beter is het, voorzorg dan nazorg te nemen: ook ik ducht, dat stompwijk iets euvels brouwt. Ik heb het op zijn Judas-gezicht niet bijster hard gemunt.ec

— sik moet belijden,ee sprak boeeel, »dat tot nu toe mij een rechtstreeksch bewijs faalt; maar hoe dikwijls heeft nasporende achterdocht niet tot zekerheid van iets kwaads geleid .\'»■

— ))En wat mij aanbelangt,ee zeide beedeeode, gt;nk zal mij de tong verbranden, zoo het later mocht blijken, dat ik hem zonder grond verdacht heb. Ik houd het voor gewis, dat hij iets smoken doet, wat wij spoedig in lichte laaie zullen zien. Zoo veel is bovendien zeker, dut er binnen Haarlem verraad schuilt. Ook was stompwijk nooit de man, wien ik iets heimelijks zou hebben durven toevertrouwen. Hij loert als eene kat, wanneer hij meent, dat er geen blik op hem geslagen wordt, en ik geloof, elat zijne oogen beter dan die van een nachtuil zijn. Waar was hij den twintigsten van Wintermaand, toen de Haarlemmers als leeuwen vochten ? Hij was ziek, luidde het; maar bij mijne ziel! de man, die een hart in het lijf heeft, moet niet ziek wezen, als het de verdediging geldt en de glorie zijner stad. Als, in een uur van gevaar, de dood mij bij den eenen arm hield, ik zou

95

hem met den anderen arm. losrukken, en zijne grimmige tronie onMucht zijnde, liever sterven met het rapier in de vuist.«

•— »Wij weten het, dat stompwuk geen lancelot vax bredeeode is,«: zeide eippeuda, die den ruwen doch van hartstochtelijke liefde voor zijn vaderland ontgloeiden krijgsman hoogschatte, »welaan! voorzichtigheid geldt hier bavenal, waar het behoud der stad op het spel staat; voorzorg in tijds te nemen is hier van het hoogst belang, en het kan sïojipwijk ook niet deren, dat zijne gangen worden bespied. Ik zal zorgen, heer boheee, dat gij in de gelegenheid komt om op zijn handel en wandel te letten. Maar op mijne beurt heb ik insgelijks eene vraag te doen.«

— »Ik gis, mijn heere! wat het zijn zal.«

— »Laat mij hooren,® zeide uippekda.

— «Heeft het betrekking tot mijnen huisvriend?® vroeg bqrkel.

— »Half geraden: het heeft ook betrekking tot hetgeen u na aan \'t hart ligt. Wat mangelt er toch aan, dat het maagdelijn van onzen wakkeren boreel de breinaald niet voor het rapier ruilt? Het is waar, zij is de eenige niet, die zich afkeerig schijnt te toonen van kevau\'s vendel; doch op de jonkvrouw van uw hart valt meer de aandacht, wijl nm gist, dat één aansporingswoord van uw mond genoeg is om haar ijver op te wekken.«

Dat was eene snaar, eene gevoelige snaar aangeroerd. Bon eel had in den laatsten tijd reeds zoovelen de reden ontvouwd, waarom ann\'a niet onder ken vc\'s vendel was; doch een stilzwijgend schouderophalen, eenige onsamenhangende woorden, of ook wel een ongeloovige grimlach waren dan het wederantwoord geweest. Eens zelfs was hij op het punt geweest om jegens een te vrijpostigen vrager in drift uit te varen; alleen zijne beradenheid had hem nog tijdig weerhouden. Hij besefte echter hoe langs zoo meer, dat het niet aldus blijven kon. Hem toch kende men als den wakkeren, kloeken jongeling, die geen zweem van lafheid kon gedoogen; den doctor kende men als een angstig, schier kinderachtig bevreesd man; djch niemand wilde gaaf aannemen, dat die angst den doctor kon terughouden, om axxa onder kexau\'s vrouwenschaar te doen behooren. Axka bleef toch immers binnen Haarlem\'s muren, kon haren vader ieder oogenblik zien, en in hare huiselijke bezigheden kon zij immers wel door eene andere vervangen worden. Moest, behalve dat, de roem zijner dochter hem niet eene kleine opoffering waard zijn. Neen! er schuilden andere oorzaken; het moest wel waar zijn, wat stompwuk van

96

den doctor zeide; deze moest wel tot de Spaanscligezinde partij behooren. In allen gevalle, boiieel handelde niet als een man van geestkracht, van moed. Bezat hij dan niet zooveel overredingskracht, dat hij den doctor die dwaze denkbeelden, die zwakheid, die vrees ten minste in zoo verre kon doen overwinnen? Neen ! an na zelve wilde niet, anna zelve bezat niets van den moed, van de fierheid der overige juffers; en kon boiieel, de wakkere man, zoo vol liefde voor zijne stad en zijn vaderland, dat gedoogen? Kon de leeuw met het schuwe hert één weg gaan; en was boiieel dan niet genoeg tot eene zelfopoffering bereid, om den vader»en de dochter te gemoet te voeren: die »vreesachtigheid, die lafheid gedoog ik nooit. Wie de vrouw van boueel zijn zal, moet van gelijke liefde als hij, voor haar vaderland ontgloeid wezen, moet hare zusteren niet moedig naar den wal zien gaan, en zelve, bij bet spinnewiel, de terugkomst van den minnaar verbeiden, om aan zijne borst te rusten, om van zijne lippen slechts de kussen der liefde te ontvangen. De beminde van boreel moet daar niet schroomvallig op de wenken van een zwakken vader passen, terwijl hare vriendinnen, voor Haarlem\'s roem en vrijheid in het geweer zijn. Zij moet mijner waardig wezen, of ik moot afstand doen van pen hart, dat slechts aan een lafaard behooren kan.e: Zoo dachten , zoo spraken velen, of verzwegen zij het, dan gaf een schouderophalen, een grimlach hetzelfde te kennen; en boreel kon noch het eene, noch het ander gedoogen, omdat allen, die zoo spraken, een verkeerd en onrechtvaardig vonnis velden; maar toch, het kon zoo niet blijven; zulk eene onrechtvaardige beschuldiging, zulk een kwade schijn ook ten zijnen opzichte en zoo herhaaldelijk, dat stuitte hem geweldig tegen de borst. En thans deed weder ripperda hem dezelfde vraag. Nog zou hij dezen hetzelfde antwoord geven; maar dan, dan moest het anders worden; dat nam hij zich onwrikbaar voor.

— ))Gi) hebt recht, heerklt; zeide bij. »Er behoeft noch vleierij, noch kracht van rede toe om haar het rapier te doen aangrijpen; want zij is een meisken van koenen geest en ernstige wakkerheid, en zij zou niet achterwege zijn gebleven: maar zij is ook een meisken, vol van liefde voor haren vader, huiverend bij de gedachte , hem de kleinste grief aan te doen; en zij zou den grootsten weedom over hem brengen, wanneer zij naar roer en bus greep: want doctor elsek is een man van angstig en vreesachtig gemoed — die het bijkans besterven zou, zoo hij anna uit zijne woning zag gaan. if

97

— »Is het das met hem geschapen?« vroeg mppekda, met «enige twijfeling.

— «Ja, hij is vol schroom en angstig als een kind,« zeide tan duivenvoorde. ))Mij heugt het nog, hoe hij, eenigen tijd geleden, mijne vrouw in hare krankheid bezocht. Toen sprong een jonge brak streelend tegen zijne knieën op, en flaks greep hem zulk eene vrees aan, dat hij van den stoel tuimelde en geen spraak meer had. Anders is hij een goed man, waardig tot genezing en zeer bekwaam in zijn vak.«

— )gt;\'t Is een man als meester haakten,« zeide brederode, den beroemden schilder heemskerk bedoelende, sdie is een feniks op \'t palet, maar zeo bang als een wezel, als hij iets verdachts hoort, en een schot uit de Vliegen van Namen zou hem flauw doen vallen, waarom hij dan ook uit de stad is geweken, evenals hij vroeger zijne toevlucht nam op den St.-Bavo\'s toren, wanneer de schutters op St.-.Jansdag bij den ommegang hunne geweren afschoten.®

— sMaar men wil ook reppen,« liet ripperda hooren, «dat meester elsen in geen overgoeden naam staat, ja zelfs dat er eenige achterdocht op hem rust.®

— »\'t Is mij bekend,® sprak boreel, smaar ik moet het voor boozon laster houden van eenig kwaad vijand; mogelijk, dat ook daarover weldra goed licht zal worden gespreid.®

Vervolgens sprak men nog over andere aangelegenheden, totlat van duivenvoorde , van zijne plaats opstaande, zeide:

— »Het wordt mijn tijd; ik vertrek naar de Kruispoort. Heeft mijn heer ripperda nog eenig bevel?®

— »Heb dank, kolonel!® antwoordde deze, »het voornemen iegen morgen is genoeg besproken en belegd. Eer de dag aanbreekt, zal ik bij u zijn.®

—- ))Ik ga met u,® zeide boreel.

— gt;iEn ik,® voegde brederode erbij. Gezamenlijk opstaande, werd aan ripperda de vraag herhaald, waarop een gelijk antwoord volgde, en waarna de drie verdedigers den bevelhebber verlieten om dien nacht op hunne quot;verschillende posten waakzaam te zijn.

Intusschen was ook stompwijk reeds op zijn post aan den Pijntoren, dien hij spoedig voor een anderen verwisselen zou, wijl ripperda besloten had, aan de waarschuwing van boreel gehoor te verleenen — doch zóó, dat stompwije geen wantrouwen zou kunnen koesteren. Maar ook dien nacht zou hij opnieuw verraad plegen. Een door middel van een pijl naar de vijande-

98

lijke schans afgeschoten brief zou den Spanjaard berichten, hoe Haarlem\'s bezetting met vier kloeke hoplieden was versterkt geworden, maar vooral, hoe de belegerden voornemens waren, met het krieken van den volgenden dag een hevigen uitval te doen, om den vijand zijn geschut te ontnemen of het te vernagelen, zijnde tot dien uitval verscheidene vendels in gereedheid gebracht.

Ellendige verrader! uw schrift kwam in \'s vijands handen en gg gaaft veerkracht aan den Spanjaard, terwijl de veerkracht uwer stadgenooten er door verslapt werd. Zie, hoe bij het aanbreken van den dag de Spanjaard op zijne hoede en gereed is om den Haarlemmers in hun voorgenomen plan een slagboom te stellen. Geen geschut zal afhandig worden gemaakt; want de musketten en haakbussen zullen de aanvallers afkeeren, hen naar de vest terugjagen en hun een gevoelig verlies doen ondergaan. Mannen van iuppekda ! die neerlaag hebt gij te danken aan het verraad van een uwer wapenbroeders, aan een burger van uwe stad.

TIENDE HOOFDSTUK.

Indien de legende of overlevering van enkele Haarlemmers ■waarheid is, dat Quaiux diuks zijne woning zou gehad hebben in de Barteljorisstraat, nabij de Schontensteeg, dan gelieve de lezer ons derwaarts te volgen op den avond van den dertigsten Januari.

Beeds is de schemering ingevallen, de kaars nog niet ontstoken, en toch doet de haardvlam een onderscheidenden blik werpen op drie personen, welke in een halven cirkel gezeten, een tamelijk luid gesprek voeren. Ofschoon twee hunner vrouwen zijn, voert men dit gesprek in het Latgn, de taal dier dagen onder den geleerden, en ook veelal in diens huiselijken kring niet vreemd aan menige jonge dochter, die zich daarom toch niet zou vermeten hebben, op den naam van geletterde aanspraak te maken. En de man tegenover die twee vrouwen — zijne echtgenoote en dochter — mocht wel met volle recht geleerde heeten; want het was meester quiuijx diuks ïalesius , niet algemeen onder zijn familienaam bekend, zooals velen in die dagen, daar hij zich altijd slechts quikijx dirkszoox noemde en schreef, ook door anderen zoo genoemd wordt en tevens als quikijx dirkszoon\' in de stedelijke registers en archieven niet anders voorkomt.

Hem daar ziende , in zijn tabbaard, met het zwart kalotje op het hoofd, dat reeds zeventig winters had beleefd, zou men geenszins den diep ervaren rechtsgeleerde of den ijverigen beoefenaar der toonkunst in hem gewaand hebben. Zijn rond, grof gelaat en smal voorhoofd, met diepe voren beploegd, droeg geen enkel kenmerk van een fijn, gespitst brein, of van een werkzamen, schran.leren geest, die nochtans zijn eigendom was. Dat gelaat verried den man niet, dien een erasjius om zijn geleerdheid

400

achtte, minst van al den man, van wien die groote Eotterdammer verklaarde: »dat niemand dan quiuijx diiiksz hem ooit met meer liefde gediend had.« Reeds in den jare 1527 had hij voor ERASMUS, in eene teedere zaak, eene belangrijke zending naar Engeland waargenomen, nadat hij reeds geraimen tijd tevoren aan hem verbonden en hem in vele bezigheden behulpzaam geweest was, zelfs ten zijnen huize had gevvoond. Qumux diuksz had reeds veertig jaren geleden en ook later de betrekking bekleed van pensionaris van Haarlem, en wij weten, dat tot dien post een man gevorderd werd, uitmuntende in wijsheid en voorzichtigheid, allen overtreffende in welsprekendheid — dien men raadpleegde als een orakel. Te dien opzichte bedroog das dat gelaat, gelijk het zoo dikwijls bedriegt; toch was het in een ander opzicht de spiegel zijner ziel; want in zijne oogen, thans door grijze wenkbrauwen overwelfd, brandde een dweepachtig vuur; men las er den gloeien-den ijveraar in voor den ouden godsdienst; in ai zijne gebaren teekende zich de man, voor wien geen marteldood te zwaar ware geweest, zoo hij er de leer van Home\'s kerk door had kunnen handhaven. Welk eene hoogte had hij kunnen bereiken door een karakter als het zijne, een karakter van moed, van onbuigzaamheid, van ijzeren wil, eene borst, blakende voor het belang en heil van Haarlem en van. Holland, en geen loodzvvaren last van moeite schromende, daar waar het dat belang gold. Maar evenals de vlinder het blad uitzuigt en doet verdorren, zoo handelde talesius in zijn dweependen golsdienstijver; en door overmaat van gloed, deed hij verzengen en dor worden, wat bloeien en tieren moest onder zachte lommer en frisschen dauw. Welke wegen van geluk zou hij niet voor zich gehad hebben, zoo de vriend van eiiasjius meer den zachten geest van euasmus had bezeten, zoo diens verdraagzaamheid zich had mogen enten op de takken van den boom zijner kennis, en daarmede te zamen ware gegroeid, ilaar hetzij wij hem zien als burgemeester, hetzij wij hem zien als schepen, in welke beide betrekkingen hij menigmaal het voorzitterschap bekleedde, overal zien wij den man, die haat, vervolgt of verdoemt, wie afwijkt van de oude kerkleer; — overal zien wij hem met den moker des gewelds afbreken, waar hij door kalm beleid had kunnen opbouwen; overal zien wij hem wrevelig zaden in den grond duwen, waar zij alleen hadden kunnen ontkiemen, zoo hij ze met zachte hand had gestrooid. — En zie! wij treden niet in het oordeel over zijne gevoelens: wij zien slechts op hunne toepassing, en roomsch\' noch onroomsch kan die huldigen.

De verdenking slechts van tot de nieuwe leer over te hellen,

-101

was genoeg om in talesius een vervolger en verderver te hebben gevonden. Zoo werd de rector der groote latijnsche school, cou-xi;lis dcijk, een man van braafheid en geleerdheid, als zoodanig verdacht gerekend. Op aanzoek van den bisschop werd hem in 1568 aangezegd, dat hij op last van de meerderheid der vroedschap dien post moest verlaten. Te dien tijde was talesius voorzittend burgemeester, en licht ware het hem dus gevallen, dit te voorkomen, door aan don bisschop het onbillijke van diens vordering onder het oog te brengen, en deze zaak niet tot een punt van overweging te maken bij een vroedschap, wier meerderheid der tegenwoordig zijnde leden alleen tot die ambtsberooving besloot.

Maar wat beteekende deze handeling bij de daad van willekeur, van wreedheid, van woede tegen den schoenmaker hexduik aduiaaxsz, den factoor van de rederijkkamer Trouw moet blijken? Het is waar, in spottende, scherpe refereinen en echo\'s had deze zijn afkeer tegen de roomsche kerk en hare plechtigheden aan den dag gelegd; en wij gispen deze schijnbare middelen tot bevordering van de hervorming evenzeer als wij van verontwaardiging gloeien over bespotting van welken godsdienst het zij. Maar in hoeveel mannen van naam en geleerdheid in dien tijd moeten wij dit niot misprijzen? Bitterheid en scherpte in woorden of schrift om dei-oude leer afbreuk te doen, scheen toen de geest der eeuw te wezen. Maar nu zie men de moeder van hem, die om zijne dwaze beschimping was gevangengenomen. Men zie die tachtigjarige vrouw, met grijze haren en wankelende hem te voet vallen; men hoore haar roerend smeeken om vergiffenis voor haren zoon en diens achttal moederlooze kinderen; men zie haar handenwringend uitroepen: »mijn heere! veel dingen zijn geschied in den vrijen tijd.« En zij doelde op het jaar 1566, toen men in Haarlem en elders, oogluikend, godsdienstoefening aan de Protestanten had toegestaan. Maar men hoore nu het antwoord van ïalesius : stoen was het een tijd om door de vingers te zien; maar nu is het een tijd van Justitie!» En voor de roerendste smeeking was geene genade; voor de tranen der vrouw had ïalesius eene ijskoude ziel. Met twee anderen werd adeiaaksz toen ter dood gebracht: de een had buederode gediend, de andere een houten beeld afgeworpen; deze werden het eerst opgehangen, dewijl men de misdaad van adriaansz als de zwaarste beschouwde. Maar toen nu ook hij op de strafplaats verscheen, had er een zoo hevig rumoer en opschudding onder het volk plaats, dat men teruggehouden werd, hem openlijk terecht te stellen, maar hem

•10-2

naar de justitie- of burgemeesterskamer sleurde, aldaar aan eene ladder worgde en vervolgens bij de beide anderen aan het schand-liout hing.

En moge men nu daarin al een punt van verschooning voor ïalesius vinden, dat ook vav groeneven en koosveld met anderen in dit vonnis gestemd hebben, wij huiveren toch van afschuw bij zijne onverzettelijkheid en het wreede tegen een tachtigjarige moeder, voor wie zijn gemoed onvermurwbaar was; en wij behoeven niet te vragen: »vanwaar ïalesius, dat zich latei-de haat en de woede des volks zoo verschrikkelijk op u heeft gewroken ?«

Deze verregaande geloofsijver was dan ook de bron, waaruit het verraad opwelde, dat hij jegens zijne vaderstad pleegde. — Nadat Haarlem in 1572 aan de zijde van den prins was overgegaan, en men alta en zijn aanhang tot vijand verklaard had, was er door de Spanjaarden eene vergeefsche poging in het werk gesteld geworden, om de stad door verrassing in te nemen. Aan iiaxs COLÏEIUEANS had men de verijdeling van het verraad te danken gehad, en ïalesius kwam onder zeer zware verdenking, dat hij er de aanlegger van geweest was. Uit eene stedelijke rekening blijkt namelijk het volgende: »0p den 26 September is de secretaris jax aalberïs iiaad naar Warmer gegaan om eene attestatie in te winnen van jioije duijït en geietje janz hare dochter, welke zekere brieven van den graaf tax bossu van Amsterdam alhier gebracht hadden aan een persoon van kwaliteit, en daarop weder antwoord aan bossu gebracht wezende, deze brieven onder de okselen genaaid om dezelve heimelijk over te brengen.quot; Toorts vindt men in die rekening: «Burgemeester geeihï stuiver en de schepen Mr. hugo bol vax zaxex , zijn op 5 October daarna gereisd naar den Haag, om aldaar met twee advocaten te consuleren op zekere zwarigheid, beroerende meester quiklt.x diiicks en zijne bezwaarnis.« Ziedaar een zwaar vermoeden van verraad van zijne zijde; zijne Spaanschgezindheid althans was zoo ondubbelzinnig bekend, dat hij bij de aanstelling van de nieuwe regeering in December 1572 niet alleen geheel buiten benoeming bleef, maar ook van dien tijd af in zijne woning ouder de strenge bewaking werd gesteld van exgberïs DIKCKS en DUIK PIETEKSZ.

Men verbeelde zich nu een volkomen vierkant vertrek, met dikke, witte muren en twee hooge met traliën voorziene vensterramen , die het uitzicht hadden op eene binnenplaats, wanneer men door middel van een stoel tot deze was opgeklommen.

103

Geheime uitgaEgen waren er niet, eu konden er evenmin gemaakt worden, zonder dat zulk eene beweging de ooren van diuk of engbert hadde getroffen. De eenige en kolossale dear was die, door welke talesius, op enkele uren van den dag, bezoeken ontving van zijne vrouw en dochter, en achter welke deur, ter linkerzijde, een klein kamertje lag, waarin de bewakers beurtelings post hadden gevat: en die onder eede stonden, dat zij geen ander in zijne tegenwoordigheid zouden toelaten.

Toch was dit alles niet genoegzaam om te verhinderen, dat talesius plannen bleef smeden tot verraad eu om Haarlem weder onder de macht van den koning van Spanje terug te brengen: geen wapen of list is gevaarlijker, dan wanneer zij gesmeed en gesponnen worden door dweependen godsdienstijver.

— »Wat ziet gij op naar de deur?« vroeg talesius aan zijne dochter, die dit reeds onderscheidene malen gedaan had, terwijl haar vader haar eenige vragen in het latijn deed. ))Hebt gij su-spitie op iets?«

— ))De lange zag ons zeer scherp aan, toen wij bij u binnen traden,® antwoordde maiuuïje, exgbeiit den waker bedoelende. En met de hand een teeken gevende, dat zij een geschrift had onder den halsdoek, die over haar zwart fluweelen jakje hing. keerde zij tegelijk met de tang een paar turfkolen in den haard om, opdat zich eenig meerder licht door het vertrek zou verspreiden. Onder deze beweging bescheen de vlam het gelaat van moeder en dochter; de eerste had sterk sprekende gelaatstrekken, die het bewijs opleverden, dat zij in hare jeugd van een belangwekkend en schoon voorkomen tevens moest, geweest zijn. Mak-iutje scheen den leeftijd van dertig jaren reeds te boven, en vormde iets middenevenredigs tusschen het gelaat van hare ouders; zij had schoon kunnen heeten met hare fraaie kastanjebruine haren, ter hoogte van welke haar voorhoofd eenigszins eene ronding aannam en de denkster verried; ook had zij bevallig mogen heeten met hare zachte, blauwe oogen, wanneer die niet te diep in haar hoofd gelegen en een te grooten gezichtskring hadden gevormd, waardoor echter het voorkomen eener sluwheid werd getemperd, die men haar daarom kon vergeven, omdat zij het uitvloeisel eener blakende liefde voor hare ouders was.

— ))6ij hebt S. aan zijn huis gesproken?® vroeg talesius. terwijl hij het geschrift aannam, dat zij van tusschen haren halsdoek haalde, en er bij de vlam van den haard gretig de blikken insloeg.

— «Langer dan een uur, mijn vader! maar alles mislukt en

104

bijster weinig verwachting, dat liet doel in de eerste dagen zal bereikt worden. En uiisula is wanhopend, dat het haar niet vergund wordt, u te zien.«

Verrieden jiaeritje\'s woorden weinig hartstocht, ten einde geene achterdocht bij de bewakers op te wekken, en terwijl haar het vormen der volzinnen in de Latijnsche taal toch altijd moeite kostte, te levendiger sprak er een hartstochtelijk gevoel uit hare gebaren. Nu drukte zij de hand van hare moeder, bij het noemen van uusuLA, hare zuster, die kloosterjufter in het Begijnhof was, en aan wie de toegang tot de ouderlijke woning geweigerd werd. Daa klemde zij zich aan den arm van haren vader, wanneer zij iets mededeelde van S., met wien niemand anders dan de verraderlijke sïOMi\'WUK bedoeld werd; en op het gelaat van ïalesius, van zijne vrouw en mauiutje kwamen beurtelings gewaarwordingen van smart, verbittering, spijt en wrevel te voorschijn, doch de stroom kon niet onverhinderd voortbruisen; telkens werd hij door eene klip beteugeld in zijne vaart.

— sBij Gods heilige moeder!« sprak talesius, »ik zie enkel donkerheid. Niets dan neerlaag over de wapenen van den koning, mijnen heer. Niets dan schending en verguizing van het eenig, waarachtig geloof, Haarlem, het zal u zwaar wezen in deu oordeelsdag, dat gij u afscheurt van Christus, en de Booze, vol logen en zonde, te voet valt: in wat poel van verderf zult gij worden geslingerd, waar gij geen rustpunt vinden zult voor uwen voet!«

Gedurende een paar minuten scheen ïaeesius zijne eigene felle grieven te vergeten, bij de gedachte aan het heilloos lot, waarin, volgens zijne meening, Haarlem zou gedompeld worden, wanneer het zich meer en meer in de strikken der ketterij verwarde. Maar alras smolt deze gedachte te zamen met de herinnering zijner gijzeling in zijne eigene woning, en zoo folterend was hem het denkbeeld, door die gevangenschap geene vrije speelruimte te hebben voor zijne plannen, dat hij plotseling op den toon der verbittering uitriep: «Vervloekt zij rippeiida! vervloekt allen, die met hem zijn!«

— »Om Gods wil, quirixus ! betoom u,« zeide zijne vrouw, driftig zijne hand grijpende en tegelijk een schuinschen blik op de deur werpende, waarachter zich de bewakers bevonden. »Stort a zei ven niet in nog grooter leed.«

— ))Zij verstaan enkel zijn naam,« zeide talesius op den zelfden wreveligen toon, »en daarbij, ik vrees niemand meer. Dat men mij bij de grijze haren sleure, het staat hun vrij; maar ik

■105

zal den naam noemen van den ketter; ik zal hem noemen niet verachting, zoolang mij de tong niet gekluisterd wordt. Het is eipperda , die van scHAGEN en vax assendelft heefl gemoord: het is lUPPEUDA, door wien de heilige Kerk van Christus met snoode hand is ontwijd.«

— sQuirixus! bij de heilige maagd, geef niet toe aan uwe hevigheid, om den wille van ons,clt; sprak zijne vrouw.

— »Mijn vader, snoer uwe bitterheid in,« smeekte jiaiuutji: , »wat zou het ons wezen, zoo men u van hier sleepte naar holler gevangenis? Wat zou het ons zijn, zoo gij met wreedheid van ons werdt afgescheurd?®

— »Wat het ons wezen zou! vraagt gij iiog?« hernam tai.i:-sius met dweepachtigen gloed. »Na de marteling hier voor het waarachtig geloof, de lauwerkrans van onzen Heiland, daar. Mijn zoon heeft het kruis gedragen, en zou de vader beven voor de smart, die de zoon heeft getorst? Mijn hexdeik! zie van boven op mij neder; dra zal ik u wederzien voor Christus\' troon, c

Het gebeurde meermalen, dat talesius\' verbittering plotselijk tot eene soort van berusting in zijn eigen lot oversloeg, wanneer hij aan zijn zoon hexdeik dacht. In het jaar 1560 was deze geestelijke in Kennemerland en eenige maanden later, op twintig-jarigen leeftijd, pastoor te Spaarimoude geworden. Hij zou moeten gezegd hebben: »dat de Kerk zoowel hare martelaren had als vroeger, ofschoon niet onder de heiligen opgenomen;« en dit zou de oorzaak moeten geweest zijn, dat de haat hem, geboeid, te \'s-Gravenhaye in de gevangenis had gebracht — waar hij veel smarten zou verduurd hebben en ten laatste bezweken zijn. Kiet onwaarschijnlijk is het, dat deze gebeurtenis, zoo zij waarachtig is, aanmerkelijk heeft bijgedragen om talesius\' gemoed vooral in de laatste jaren nog heviger te verbitteren, en aan die mengeling van wrevel, spijtgevoel en smart nog scherper omtrekken te geven.

Een oogenblik bewaarde talesius zoowel als zijne vrouw en dochter het stilzwijgen: eenige seconden hield hij het oog op den vuurgloed, en het scheen, als vond dat zonderling karakter in de vlam van den haard eene zekere sympathie met de vlam in zijn gemoed. Opeens echter sloeg hij met geestvervoering de blikken weder in het geschrift, dat hij nog altijd in de linkerhand hield, en nu sprak hij meer fluisterend dan hoorbaar den naam uit van

diek tax stomp wij k.

— »Maar waarom zou alle verwachting zijn vervlogen om het doel te bereiken?« sprak hij nu. «Neen, nog laat ik de hoop niet varen, om de rampzalige stad terug te brengen onder het

100

gezag van den koning, mijnen heer; nog is er hoop, dat het heilloos vuur der ketterij worde uitgebluscht, en dat de schoonheid herrijze van de Kerke, die mijn Heere Christus gesticht heeft, en -vaarvan Hij gezegd heeft, dat de macht der hel er niets tegen zal vermogen. Maar dan moet er gewerkt worden en niet ingesluimerd; dan moet er geen middel worden verroekeloosd.cc

— »Zoo gij slechts een vrij man waart, quiiu\\^tüs,« zeide zijne vrouw, »ik zou niet twijfelen aan den goeden uitslag. Maar wat kunt gij, door scherpe wachters bewaakt en afgesneden van allen, die der heilige zaak zijn gezind?«

-— »Gij moet mij tot hulpe wezen, en bovenal gij, mijne dochter!« hervatte hij, agij hebt moed en een richtig verstand; spreek des andermaal met stompwijkx — en hij fluisterde dezen naam — »maar draag zorg, dat gij niet in achterdocht valt, of iedere verdere poging ware voor altijd vergeefs.«

— sMaar ziet gij niet, mijn vader,« en zij wees op het geschrift, »dat hot getal lieden, die de goede zaak zijn loegedaan, is verminderd? De geweldige nederlaag van \'s konings soldaten is er de oorzaak van; de laatst afgeslagen storm heeft aan de ketters dubbelen moed gegeven, en in het hart van den kleinen hoop groote vreeze gewrocht.®

— ».Ta, mijn oog ziet het,« zeide talksius, terwijl hij vluchtig de namen scheen te tellen van eenigen, die op eene lijst stonden, welke door sïojipwijk geschreven was. Dit waren dezulken, die in het geheim een complot hadden gevormd om Haarlem weder onder de macht van den koning van Spanje te brengen, en van welke stojipwijk de eigenlijke raddraaier kon genoemd worden in verbintenis met talesius , vax iioosveld , van dek juaïiie en de uitgewekene geestelijken. Ofschoon die allen nu wel roomschgezind waren, moet men ben geenszins als booswichten beschouwen, wier leuze het was, Haaiïem aan den Spanjaard te verraden. Veeleer zie men in hen menschen van bekrompen geest, die zelfs alva haatten, doch vol pijnigende vrees waren, dat hun een deerlijk lot zou treffen, wanneer Haarlem bezweek: en dat Haarlem zou bezwijken, daaraan twijfelden zij zelfs niet; ook hadden zij duistere denkbeelden aangaande het punt, wie de eigenlijke gezagvoerder van den koning was, hetzij de stadhouder willem tax oranje , hetzij de graaf van\' bossu, of de hertog van alva. Ea terwijl nu talesius, uit vrees voor verwoesting van de oude leer, deze duistere begrippen voedde, terwijl een stojipwijk, door onedele beginselen gedreven, schijnbaar dien zelfden geest aankleefde, zagen de meesten geene andere

107

heilzon voor zich dagen dan eene verzoening met den koning; dit was het anker, waaraan zij vasthielden. Door briefwisseling met den Spanjaard poogden zij het dus daarheen te wenden, dat zij hem de stad in handen speelden, zich verzekerd houdende, dat daaruit niet alleen die verzoening, maar ook eer en voordeel voor hen zou voortvloeien, en hoogstwaarschijnlijk niet gissende, dat Haarlem alsdan een gelijk lot zou treffen als Zul feu en Xuarde.n. Maar tot het ten uitvoer brengen van een dergelijk voornemen, hetzij door list, hetzij door middel van een geveinsden uitval, werd een vrij groot getal vereischt, één in zin en doel; en de lijst, welke marritje haren vader ter hand had gesteld, toonde aan, dat dit getal sedert den laatsten storm verminderd was.

— »Maar,« ging talesius voort, swat zijn het voor ellendige dwazen, die grooter kans zien in de zege van eene zwakke vest, dan in de overwinning van het machtig leger van onzen aller-katholieksten vorst en heer? — Is het niet Christus, die mede-strijdt tot handhaving van de waarachtige Kerk, die Hij gesticht heeft ? Maar schoon de Heer voor de Kerke strijdt, ook wij moeten strijden en niet rustig inslapen; want het is de ketter, die rondgaat met dood en verwoesting, en die in ongeloof afbreekt, wat door het geloof wordt gesticht, c

— »Ja, ook wij moeten strijden, quituxus !« zeide zijne vrouw, «maar hoe zal hij strijden, wien de handen zijn gebonden door geweld en heiligschending ? Wat vermag de leeuw, die gekluisterd is in het hol? Men lacht met zijn gebrul en men vreest hem niet.«

— »Waar de kracht faalt om de hand uit te strekken, daar behoeft nog de geest niet stil te zijn,« hernam talesius, »en waar de taal van den godsdienst niet vermogend genoeg is, daar heeft eene andere taal dikwijls wonderen gewrocht. Al mijne stoffelijke have wil ik ten offer brengen, zoo zij strekken kan tot opbouw van hetgeen verbrokkeld is en aangetast met schendige hand. Gij zult met hem spreken, mijne dochter! en zeg hem, dat quiiujn dikksz eene wichtige som veil heeft, waar die noodig is tot de glorie van de heilige zaak.«

•—- sik zal handelen, mijn vader, naar hetgeen uw mond spreekt,® zeide makkitje, en de hand aan een kostbaar parelsnoer, brengende dat zij om den hals droeg, voegde zij er met geestdrift bij: ))En wat de afvalligen van Gods heilige Kerke doen tot steun van eene goddelooze zaak en tot wederstand tegen den koning, dat zal uwe dochter doen ter eere van een geloof, dat uit God is; ook ik wil alles ten offer brengen, wat het mijne is;

108

want nietig zijn de goederen der aarde bij den aanblik op Christus\' dierbaar kruis.«

Onder deze laatste woorden kuste zij met heiligen eerbied het kruis, dat op haars vaders borst hing, drukte den grijsaard vervolgens met warme liefde de handen, en sloeg een blik naar den hemel, waarin duidelijk de bede lag opgesloten: s Heilige Moeder Gods! wat mijn vader hier lijdt ter eere van het waarachtig geloof, doe hem dat tot zaligheid wezen in het rgk van uwen Zoon.oc

— »Gij zijt mij eene goede dochter, en de heiligen zijn daarvoor gedankt,« sprak talesius, terwijl hij beurtelings zijne dochter en vrouw kuste, en het met een oog van welgevallen aanschouwde, hoe beiden geheel doordrongen waren van zijn geest. Maar te midden van dat verrukkend gevoel begreep hij de noodzakelijkheid, om het oogenblik niet af te wachten, dat de bewakers hen zouden herinneren, dat de aan beiden vergunde tijd verstreken was. Ook wenschte hij alleen te wezen, ten einde zonder afleiding te kunnen bepeinzen en overwegen, welke middelen er moesten aangegrepen worden om eene bijzondere geldelijke opoffering, zonder gevaar, vruchten te doen dragen. Op zijne aansporing verlieten dan ook zijne vrouw en dochter weldra het vertrek, en de werktuigelijke bewakers waren aan deze bezoeken reeds zoodanig gewoon, dat zij w^rellicht geanszins vermoedden, hoe nog andere banden hen te zamen deden komen dan de banden des bloeds.

Een geruimen tijd staarde talesius in den haardgloed, als wilde hij er de verschillende beelden in vinden, die door zijne phantasie kruisten. En hoeveel overeenkomst lag er niet in dat haardvuur met zijn lot, met zijn karakter! Eerst die opflikkerende vlam, zoo gelijk aan zijne macht in het stadsbewind; die verflauwing van trap tot trap en die overgang tot nietige asch zoo overeenkomstig met zijne verflauwing van aanzien, zijne berooving van alle heerschappij en zijne gevangenschap in eigen woning. Maar boven die vernederende gedachte kon zich talesius\' krachtige geest verheffen; en zelfs al de verbitteringen, die in zijne ziel oprezen, verdwenen bij elk morrend woord, dat op zijne lippen kwam en wist hij met geweld terug te dringen, wanneer hij als in een brandpunt al de goede gevolgen te zamen vatte, die er uit zijn groot en heerlijk doel moesten voortvloeien.

— »Men zal mij verrader noemen,« sprak hij, igt;wanneer ik eene verdwaalde stad heb teruggebracht onder het gezag van haren heer. Maar de Vader der geloovigen zal mij zegenen en mijn loon wegleggen bij mijn Heiland. Hoe huiver ik bij de

109

gedaclite. dat een afgevallen monnik, door oproerige taal, de zucht vfildo verstikken naar liet onderwijs der zaligmakende Kerk ; dat liij onveranderbare waarheden heeft verworpen, welke het eeuwige fundament zijn des waren geloofs! En dat durft men hervorming heeten, wat niets was eu is dan een broeinest van verdeeldheden, tegenover eene eenheid, op onwrikbare pilaren. Dat durft men hervorming noemen, wat niets was en is dan vertrapping en losscheuring van allen band en orde, opstand tegen Christus, opstand tegen een gezag, onfeilbaar, omdat Christus zelf het voor dwaling behoedt. Heilige moeder Gods! ik zou de slang niet pogen te vertrappen, uitgebroeid door den woesten man luthku, om de reine Kerk met gif te bezoedelen! ik zou het heilige zwaard laten rusten en het monster niet trachten te dooden, dat eene gewaande hervorming begon met oproer, roof en heiligschennis van lieden en plaatsen, en dat nog den kop opsteekt om te besmetten en aan te randen, wat zuiver is en in hooge eer! ■— STeen, ik zal strijden, waar ik kan, moedig en onversaagd, en de zege zal te grooter wezen, omdat zij behaald is onder verdrukking en in banden. Geen middel zal onaangetast blijven, en elk middel zal heilig zijn in de oogen van Christus, wanneer het voert tot het groot en heerlijk doel. Op dan, quiiujx dirksz! het staal omgord aan deheupe, en de wondermacht van Gods heilige moeder zal met u zijn; want gij strijdt voor het levend geloof, voor groote hope, voor vurige liefde, gij strijdt voor de eenige Kerk, die gegrondvest is door Christus, uwen Heer.

HAARLEM II.

ELFDE HOOFDSTUK.

De dag van den dertigsten Januari was den Haarlemmers niet gunstig geweest. In liet groote waclitliuis aan de Kruispoort zaten des avonds een aantal krijgslieden, meestal Duitschers bijeen en warmden zicli bij het hoog opgestapelde turfvuur, zonder dat er vroolijke gesprekken op hunne lippen kwamen. Eenige weinige Hollanders en Walen, van welke de laatsten, bij eene algemeene stilte, door hunnen zonderlingen tongval de lachspieren der overigen nog wel eens in beweging brachten , staarden thans insgelijks somber in den vuurgloed en de meesten schenen veel meer tot slapen dan tot spreken geneigd. Nu en dan ging de bierkan nog wel eens rond, en poogde een hunner de doffe levensgeesten der overigen op te vroolijken; doch zijn bijval was dien van een slecht redenaar, welke meer tot geeuwen dan tot luisteren stemt. De meesten waren vermoeid van het gedurig waken en vooral door het gevecht van den afgeloopen dag, een gevecht, waarin verscheidene hunner makkers het leven hadden verloren of zwaar gekwetst waren geworden, zonder dat men een enkel stuk vijandelijk geschut overmeesterd of vernageld had, ofschoon dit nochtans hoofdzakelijk het doel van den uitval was geweest, vereenigd met de gedachte om voor van duivenvoorde den een of anderen aanzienlijken Spanjaard in handen te krijgen. Het is waar; door het laten springen eener mijn had men een twintig vijanden doen omkomen, doch daarentegen was hopman micuikt. zwaar aan de hand gekwetst geworden; hopman couzik had door eene spies in de knie, en zijn vaandrig in den arm eene wonde ontvangen, terwijl hopman lambrecht van wittenberg een lanssteek in de borst had bekomen; en dat alles zonder dat het doel van den uitval met eenigen gunstigen uitslag bekroond was geworden.

In een afgezonderd gedeelte van het wachthuis zaten de Duitsche

Ml

officieren sciiuam van bruxswijk, chkistoffel vader en steenbach, benevens van duivenvoorde, matthijszen en stojipwuk, terwijl zoowel de eene als de andere zich dichter bij het vuur schoof, daar de koude nog zoo snerpend niet geweest was. Ook bij hen heerschte niet veel meer opgewektheid dan bij de soldaten, ofschoon dan ook stojipwuk eenige flesschen wijn in het wachthuis had laten brengen, naardien, zooals hij zeide, de een en dertigste van Louwmaand zijn jaardag was, en hij gaarne met zijne vrienden en wapenbroeders eenige glazen wilde ledigen. Maar het ging niet van harte. Het was, als koesterde men argwaan, dat stojipwuk het er op gemunt had, om zijne makkers door de wijadampen te bedwelmen, ten einde hun de waakzaamheid uit het oog te doen verliezen. Eeeds was het twee uren na middernacht geworden; en ofschoon de hoplieden, vooral de Duitschers in het algemeen, zelden gewoon waren om zich van het druivenvocht afkeerig te betoonen, had men gezamenlijk nog slechts twee kannen lediggedronken. Om geen achterdocht te verwekken, had stompjvijk hen dan ook niet al te zeer aangespoord, doch toen het nu halfdrie ure sloeg en schram; van bruxswijk opstond, om, volgens zijne beurt, de schildwachten op den wal te gaan bezoeken, schonk stojipwuk hem zijn kroes vol, terwijl hij er bijvoegde:

— »Drink eens, kompaan! het is vinnig koud daar buiten, en uw bloed mocht eens bevriezen, als ge van den heeten haard zoo op eens in de scherpe kou komt.«

— ))Gij hebt gelijk,« zeide de Duitscher, maar ik drink niet alleen; schenk «/ de kroezen vol en gij, overste, gaat ons immers voor?®

Van duivenvoorde toonde zich bereidwillig en zijn kroes opnemende, zeide hij: «Heil de wakkere aanvoerster kenau Hasselaar !« waarna hij den inhoud ledigde.

— »Heil de vrouw van burgemeester kies en al hare juffers,® voegde stojipwuk er bij.

En zoo dronken zij hunne glazen uit, waardoor allen, die bij het vendel van kenau eenigen rang bekleedden, eenen eeredronk erlangden. Maar alweder ging het niet van harte. In het eene en andere had eene gedwongenheid plaats, die men niet scheen te kunnen wegnemen, hoezeer, stojipwuk er ook zijne pogingen toe aanwendde; en toen schraji van brunswijk met een onderofficier en een korporaal de wacht had verlaten, zat men weder .zwijgend bijeen en staarde weder onafgebroken in den vuurhaard.

Een groot kwartieruurs was verloopen, toen de Duitsche hop-

8*

112

man van zijne ronde terugkeerde en die terngkomst reeds op eenige-schreden afstands door driftige woorden en vloeken aankondigde, waarin een sergeant der Haarlemmers insgelijks zijne stem mengde.

— sNeen! ik heb n gewaarschuwd,« zeide schuaji met zijn plat-duitschen tongval, »en ik waarschuw maar eens. Naar de wacht, tot den overste.«

— »Die moffen!cc bromde de sergeant tnsschen de tanden, en nu zag men een soldaat van de Duitschers, die door den onderofficier bij den arm werd gehouden, de wachtkamer binnenkomen.

— »Ik heb dien hond slapend op zijn post gevonden, kolonel!cc zeide de hopman.

— »Ongelukkige! cc sprak van duivexvooede , die dadelijk zijn medelijden opgewekt voelde, »weet ge dan niet, dat mijn heere bxppeuda op dit euvel den dood heeft gezet ?«:

— »Ja, de dood!« zeide stompwijk tot vader, »wat deerlijk hedrijf, en op een tijd, dat wij aan zooveel gevaar blootstaan.^:

— ))De slaap heeft mij overweldigd, kolonel!cc antwoordde de soldaat, een verlegen gelaat toonende. »Doe mij de straf ondergaan. die ik verdiend heb, maar verwijt mij niets.cc

— »Slapend op post, dat deed nog geen Hollander,sprak stompwijk , altijd van de gelegenheid gebruik makende om zijn ijver en zijne vaderlandslievende gezindheid te doen doorstralen.

— »6ij hebt toch ijlings den post door een ander doen bezetten?*\' vroeg tax duivexvooede aan den hopman.

— )■gt;Voorzeker! ik liet er den korporaal,cc was het antwoord, »en als gij het goedvindt, zal ik dezen door een Haarlemmer doen aflossen, cc

— ))Zoo moeten voor die slaapkoppen van moffen onze kerels maar wacht doen,cc bromde de sergeant, »wij konden die bezolde-lingen (hulpbenden) wel missen. clt;

— ).gt;Het grieft mij,cc liet tan duiventookde hooren, »maar het is het gebod van mijn heere eippekda: men bewake hem in het wachthuis, cc

— »Dat doet mij razend veel pijn,cc zeide hopman vader, zoodra de soldaat zich verwijderd had. »En als wittexberg het hoort, zal het dezen nog meer spijten; want het is een soldaat van zijn vendel, een brave borst, die zich gisteren kloek heeft geweerd; want had hij de lans van een Waal niet ten halve afgewend, het zou met onzen vriend gansch gedaan zijn.cc

— »Als het zulk een brave borst is!cc hervatte tan Drtvr.v-tooude, iidan verdient hij eenige verschooning, en ik zal zien. dat ik bij mijn heere rippeiida de zaak ten goede beleg.«

113

— »Dat schrijft weer dubbele waakzaamheid voor,?: zeide ^tompwijk, »waiit de Spanjaard zou ons onverwacht over \'t ijs komen bestoken.«

— »Gewis, laat ons das niet meer van dat krachtige vocht proeven,« sprak jiaïïhijszes, a want het is voortreffelijk in staat om de nuchtere bekwaamheid te doen slippen.«

— »Wel gezegd, kompaan!« zeide stompwijk, »\'t is geen kwaad wijntje, maar daarom zal hij ook niet in de kannen tot azijn overslaan; hij zal morgen en overmorgen nog zoo goed wezen als vandaag. Maar al drinken wij niet, laat ons toch den mond niet snoeren. Wat kunnen wij het gebeteren, dat de huidige dag ons veel wakkere soldeniers gekost heeft en geen profijt aangebracht? Laat ons den langen nacht verdrijven door eenstemmig gekout. Wie is er, die wat nieuws heeft ?«

— »Wij behoeven Juist geen nieuws,« zeide de vrome kapitein steenbach, »de dagelijksche gebeurtenissen, die de Hemel bestuurt, geven genoegzame stof tot gesprek aan de hand.«

— »Nu, zoo meen ik het ook,« hernam stojifwuk, :gt;)maar Jaar is veel onder, dat de droefheid opwekt; zoo heeft mijnheer van duivenvoorde geene groote reden om vroolijk te zijn, wanneer hij peinst aan haar, die in \'s vijands hand is.«

— ))Zoo is het,« zeide tax duivenvoorde, die stompwijk\'s gelaat bij onderscheidene gesprekken al eens gadegeslagen had en ook thans het oog op hem gericht hield, ten einde er, zoo mogelijk, eenige valschheid en huichelarij op te ontdekken. »Maar het is, of de langdurigheid van eenigen tegenspoed er de hardheid van verzacht; althans het geeft mij luttel baat, er iederen dag over te reppen, en ik laat de bestiering van haar lot in de handen van Hem, die machtiger is dan \'t vereende geweld van den Spanjaard. Dit alleen herhaal ik, dat de vijand zich met guichelspel streelt, zoo hij zich inbeeldt, dat mijn moed er ooit door verzwakken zal.«

— ï)Gewis, dat hebt gij al meer dan eens doen blijken,® hervatte sïojiewijk, ))maar dat verhindert niet, dat ik, als zoo veel anderen, zwaar met het ongeval begaan ben. Zoo er maar eenige kans bestond, om de edelvrouw vrij te maken, ik zou van stonden aan bereid zijn.«

Vax duivenvoorde beantwoordde deze heldhaftige dienstaanbieding niet. Op den eersten dag des jaars had hij in burgemeester van der laan\'s huis zooveel oprechte blijken van deelneming en welgemeende hulpaanbieding ontvangen, dat hij, van erkentelijkheid ontgloeid, in zijn huis was teruggekeerd. Maar

114

■«\'ij ■weten, hoe hij die grootmoedig afsloeg, dat anderen om zgnent wille in het gevaar gaan zouden; want hij zelf zag er niets dan roekeloosheid en eene wanhopige onderneming in. Dag en nacht was wel zijne ziel vol over haar; wel sprongen hem vaak de tranen uit de oogen , wanneer emma, akthuii of adolf naaide moeder vroeg, en wel leed hij hitter onder het gemis der geliefde vrouw. Maar in anderer bijzijn verried hij van dit alles geen zweem — nooit eene enkele klacht, en slechts dan wanneer zijne vrienden er over spraken, zweeg ook hij niet; maar de meesten vermeden dit zooveel doenlijk, hetzij uit een kiesch gevoel,, hetzij omdat zij zich toch niet in staat gevoelden, den vriend zijn verloren schat terug te geven, en zoo verliepen er dan niet zelden dagen aan dagen, dat jiagdalexa\'s naam niet luide over zijne lippen kwam.

Van duivenvoorde zweeg op de woorden van stompwijk. Ook de overigen bewaarden het zwijgen en — dezelfde stilte als tevoren heerschte weder in het wachthuis. Wat was er de oorzaak van? •— Was maïthijszen enkel met zijne gedachten bij de bedroefde hadewij en zijne mama? — Overdacht hij het dagelijksch lijdon dat hij aanschouwde, telkens wanneer hij de woning van tan schagev betrad? Peinsde hij over de grieven, die hij eiken dag ondervond, wanneer hadewij, in de opwelling harer verscheurende droefheid, het hem als misdrijf aanrekende, dat hij luppekda kon bewonderen — de oorzaak van va \\ scha-gen\'s rampzalig uiteinde; en zocht hij naar een middel om den weedom zijner maeia te verzachten, daar zij sinds zooveel weken niet meer met een helderen glimlach, slechts met beschreide oogen in hot zijne had geblikt? — Of stemde de dood van ylasman, de rouw in diens woning, de smarten, waaronder deze, reeds een uur na de vreeselijke wonde, bezweken was, hem tot eenen somberen weemoed? En vax duivenvooiide? Had htompwijk zijne wonden opgereten? G-riefde het hem, dat een uitval, ook ten zijnen gevalle ondernomen, zoo deerlijk mislukt was? En peinsde hij over nieuwe middelen om zijne vrouw te bevrijden? Berekende steen-bach.met al de baatzucht van zijn karakter, op wat wijze er het meeste voordeel voor hem was te halen, onder den huichelachtigen schijn, dat hij voor niets dan voor Haarlems verdediging het rapier had opgenomen? — Maar schram van buunswi.ik? Maar hopman vadeii? . . . Toch hadden dezelfde mannen meermalen den langen nacht door levendige gesprekken gekort — en thans zwegen zij. Doch dit verschijnsel is zoo vreemd niet. Soms ziet men de welsprekendste menschen een somber stilzwijgen bewaren, alsof er eenig vonnis over hen moest uitgesproken worden, zonder

115

dat zich nochtans een rechter in hun midden bevindt; soms ziet men hen den sleutel van hun gemoed bewaren, evenals een vrek dien van zijne geldkist; niet zelden grijpt de zonderlingste pauze plaats; maar soms is het slechts een schijnslaap, gedurende welken er onzichtbare snaren gespannen worden, om weldra helderder en levendiger tonen te doen klinken. Soms is het eene stilte, die een orkaan voorafgaat. Wellicht zou dit ook thans hot geval zijn.

Het was ongeveer halfvijf ure geworden. Nu en dan had men een woord over de strenge vorst gewisseld en nieuwe brandstof op den haard geworpen. Ook stompwuk had zijne ronde gemaakt, maar niets ontmoet, wat ongerustheid kon baren\', en vóór vijf ure bevond hij zich wéder in de wachtkamer terug. Dezelfde onopge-wektheid, dezelfde sprakeloosheid en eene soort van slaapzucht bleef zoowel in het wachtvertrek der officieren als soldaten heer-schen. Doch ruim een uur was verloopen, toen die stilte eensklaps afgebroken werd — toen aller ooren door een luid geroep werden getroffen, en allen verschrikt van hunno zitplaatsen opstonden.

— sin \'t geweer!«: riep de schildwacht, oostwaarts van de Kruispoort, het dichtst bij de Janspoort.

— »In \'t geweer!«: herhaalde zijn makker, aan de tweede batterij, en in de gansche richting der halvemaan weerklonk hetzelfde geroep: in \'t geweer! dat weldra als door onderscheidene echo\'s werd nagebauwd. Sr™ •

— sin \'t geweer, mannen!« riepen nu de onderofficieren in het wachthuis aan de Kruispoort, en plotseling stonden allen op, grepen hunne musketten en herhaalden den kreet: »in \'tgeweer!clt;

Maar slechts weinige seconden waren er verloopen, of het eerste alarm werd nu ook opgevolgd door het geschreeuw: »de Spanjaard! de Spanjaard! aan den voet der bressen beklimt hij den wal.«

— »Op, makkers! opU riep ya\\ duivenvooiute, ofschoon allen reeds opgestaan waren, hunnen degens aangegrepen hadden en naar buiten wilden snellen.

■—■ sDe Spanjaard komt over \'t ijs,(( klonk het daarbuiten, waar het nog een tastbare nacht was, zoodat de een ternauwernood den anderen zien kon, terwijl dit, gevoegd bij de algemeeneverwarring , oorzaak was, dat sommigen tegen elkander botsten en enkelen op den eenigszins gladden bodem uitgleden.

— sVoorzichtig, makkers! bedaard,lt;r riep van duivenvoorde, ))0f wij stichten meer kwaads dan goeds. Is het voor ons nacht, voor den vijand zal het nog minder licht zijn.cc

— »In \'t geweer! in \'t geweerk liet het zich inmiddels uit

die

alle richtingen hooren, terwijl sommige der soldaten uit het wachthuis reeds zonder hevel naar de wallen waren geijld.

— ))Terug, soldaten!« riep de eene hopman, terwijl een andere weer het bevel liet klinken: »voort! naar den wal!« Allen beseften nu te laat, dat zij, naar evenredigheid van het gevaar, waarin zij verkeerden, geene genoegzame waakzaamheid in het oog hadden gehouden; nu wilde men, zooals dat gewoonlijk het geval is, door te grooten ijver en drift het verzuim vergoeden, en vandaar de algemeene verwarring, die door de donkerheid niet weinig vermeerderd werd.

Stcoipwijk speelde zijne rol uitmuntend. Niemand was zoozeer door verrassing en schrik overmeesterd als hij; maar ook niemand was met zooveel ijver en voortvarendheid bezield, om den vijand oogenblikkelijk te keer te gaan en hem zijne vermetelheid ten duurste te doen bekoopen.

—• »Weg met de moorders van Naar den /« riep hij, a naar den wal, makkers! voort, of het is te spa.cc

Niemand echter, die meer beradenheid en tegenwoordigheid van geest aan den dag legde, dan maïthuhzex. Wel was ook hij door den plotselingen kreet verrast, doch opeens stond hij daar rustig en kloek, en tegelijkertijd vluchtig berekenende, hoe hij het best en gevoeligst zijne aanvallers zal afkeeren.

Op bevel van vax duivenvoobde ijlt hij met zes man uit het wachthuis naar dat gedeelte van den wal, hetwelk schuins tegenover de Margarethastraat lag. Met een ander zestal snelt hopman vadf/r hem na, in de richting van de Janspoort, en vax dui-vj-xvoorde zelf volgt met de overigen.

— »Er is geen vijand!« roept stomp wijk , »het is een ijdel alarm geweest.®

Maar nauwelijks had hij dit gezegd, toen zich de kreet liet hooren:

— » Tusschen Jans - enKruispoort! zij beklimmen met hoopen den wal.«

— »Van den wal met den Spanjaard!« riepen verscheidene stemmen tegelijk, en nu vereenigden zich de meeste verdedigers op de cortine tusschen de Kruis- en Janspoort, zijnde dit het punt, waar de meerderheid der vijanden zich den weg poogden te banen, hetgeen ook reeds\' aan verscheidenen hunner gelukt was.

— »Het zijn geen Spanjaards! \'t zijn spoken!« lieten eenige Duitschers hooren, van welke sommigen inderdaad nog bijgeloovig genoeg wai\'en om de aanstuivende vijanden voor geesten aan te zien, hebbende allen witte hemden over hunne harnassen aangetrokken, ten einde daardoor, in de duisternis, hunne landgenooten en wapenbroeders te kunnen onderkennen.

117

— sSpoken! zijt gij razend en clol?« riep hopman vader , ?merkt gij dan niet, dat zij witte hemden hebben aangetrokken? of zit u de slaap nog in de oogen? Weg met de Spanjaards, zoo gij niet voelen wilt, dat zij al zoo goed van vleesch en been zijn, als wij.«

— )gt;Aan de Kruispoortk riep men intusschen.

— »Aan de Janspoort!« klonk het weer van eene andere richting ; en men had aan weerszijden gelijk. Aan de half-afgeschotene Janspoort toch waren reeds ettelijke Spanjaarden omhooggeklom-men en op de zolders eu andere plaatsen doorgedrongen, terwijl aan de Kruispoort reeds eene andere menigte over de nedeigeschotene bolwerken zich insgelijks den weg had gebaand. Groot was nog op den duur de verwarring onder de belegerden: de meesten hadden nog doove lonten; want door de drift hadden zij verzuimd, deze te ontsteken — men had toen nog geene vnursteenen op de musketten, maar stak het kruit op de pan met brandende lontjes aan; — de duisternis en het rumoer beletteden, dat men de gegevene bevelen der hoplieden volgde, of brachten te weeg, dat men aan meer dan één tegelijk gehoorzaamde, terwijl allen de grootste voorzichtigheid moesten in acht nemen om niet van de borstweringen op de bevrozene gracht af te tuimelen.

Maar hadden de Spanjaards het voordeel, dat zij door hun onderscheidingsteeken hunne eigene plakkers niet ombrachten, de belegerden trokken er hetzelfde nut van, of liever, hun voordeel was grooter, daar zij niet, de Spanjaards ivèl in het oog liepen. Daarentegen waren weder de vijanden veel talrijker en de hoop op het volkomen gelukken hunner onderneming vuurde hunne stoutheid te meer aan.

De eerste, die met den vijand handgemeen raakte, was maï-ïhijszex. Als door eene koord te zamen gesnoerd, hield hij zijne weinige manschappen bijeen; twee hunner hadden brandende lonten, en toen de overigen ook de hunne hadden ontstoken, beval hij , op de bestormers vuur te geven, en — de eerste losbranding der musketten had op den wal schuin tegenover de Margarethastraat plaats. Duidelijk zag men onder deze losbranding twee der witte gestalten nedertuimelen, en een smartelijke gil verried, dat de kogels maar al te goed hadden getroffen.

— »Vuur!« beval maïthijszia* opnieuw, maar nauwelgks had hij het woord uitgesproken, toen hij zich onverwachts een hevigen slag op den schouder voelde toebrengen. Een Spanjaard was, eenige schreden van de plaats af, op den wal gekomen, en snel hem van achter aanvallende, meende hij hem met de kolf

118

van zijn muskot de hersenpan te verbrijzelen. Docli jiaïthijszek liad zijn behoud aan de duisternis te danken; want de Spanjaard, zijn slag niet in de juiste richting nemende, kwam de kolf ten halve op don schouder zijner tegenpartij neder ; en deze, hoewel hevig getroffen, keerde zich ijlings om en greep met kloeke vuist het wapen van den aanvaller. De Spanjaard liet het echter niet los. Onder den uitroep ))carajo!« poogde hij matïhijszex met zijne sabel te bereiken; doch ook deze slag miste. Een oogenblik scheen de Haarlemmer te aarzelen, of hij de geweerkolf zou loslaten en den bespringer met zijn rapier aanvallen; doch opeens tot andere gedachten komende, verzamelt hij zijne krachten, en zich nu met al zijne zwaarte op de kolf voorover buigende, doet hij zijn vijand het evenwicht verliezen, zoodat deze, om niet achterover te tuimelen, het geweer loslaat. Maar niet zoodra heeft de vijand het wapen in matthijszex\'s hand achtergelaten, of snel springt deze op de witte gestalte aan, en brengt hem met zijn rapier een zoo wissen stoot toe, dat de Spanjaard onder den uitroep : «heilige moeder Gods! behoed mij !« op den grond stortte.

Mattjmjszex gevoelt geene aanprikkeling om te onderzoeken, in hoever hij een tweeden aanval te duchten heeft; want ter linker en rechter, voor en achter hem, laten zich de kreten hooren: ))weg met den Spanjaard! waakt op voor Haarlem!lt;i

Wel verre echter, dat dft belegerden dien laatsten uitroep met grond konden doen. Van de Kruis- tot aan de Janspoort, dat gansche ravelijn langs, wemelde het van Spanjaarden, die Of de wallen reeds hadden beklommen en poogden stand te houden, óf dit in alle richtingen trachtten ten uitvoer te brengen. Het was een even zonderling als vreesverwekkend gezicht, die langwerpige ronde, half omvergeworpen vest, nog gehuld in den nachtsluier, van allerlei gestalten te zien wemelen. Hier waren liet witte geesten, die over den wal schenen te zweven, kromme, smalle en kronkelende bochten vormende, of als uit een afgrond opdoemend. Daar waren het andere, slechts dan zichtbaar, wanneer zij de lonten aanbliezen en voor eenige seconden door het bleekrood schijnsel verlicht werden. Eu zij worstelden en beschreven duizenden kringen: de strijd werd al levendiger, al woelender: de kreten van aanval en wederstand werden al luider en wilder; het geknal der musketten al driftiger en driftiger; nu en dan zag men eene der zichtbare gestalten in den afgrond verdwijnen, waaruit zij kort te voren verrezen waren; doch evenals van de afgehou-wene koppen der Hydra, schenen zij weder in verdubbelden getale te voorschijn te komen. Opeens echter doet zich van den kant

119

der St.-Janspoort eene krachtige stem hooren, en eenigen werpen zich op een twintig Spanjaarden. Hun aanvoerder is lancelot van biiedeeode; dat lioort men aan zijne ruwe, forsclie stem.

— ))Tsa₇ mannen van Haarlemroept hij, »wat hebt gij u door dit gespuis laten overvallen? Slaperig op uwe posten gestaan? Eeuwige schande op uw kop, zoo ge het geboefte niet weer in zijn nest jaagt. Vuur kerels, vuur!cc

Den voorgaancien nacht had beedeuode de wacht aan de Kruispoort gehad; maar dezen nacht had hij, gerust op de waakzaamheid zijner krijgsmakkers, zich aan den slaap overgegeven. Zijne jongste loopbaan echter als bevelhebber op de geuzenvloot had hem dikwijls slechts korten slaap vergund, zoodat hij naderhand menigmaal in het holle van den nacht, niet meer kunnende inslapen, opstond. Ook dezen nacht was hij reeds te vier ure wakker geworden, doch gevoelende, dat het streng koud moest wezen, had hij zich op zijne warme legerstede aan verschillende gedachten blijven overgeven. In de St.-Jansstraat wonende, was dus zijn oor getroffen geworden door het geschreeuw der schildwachten. Nog een oogenblik luisterde hij: het rumoer won veld; ijlings stond bij op, wierp driftig een der vensters van zijn slaapvertrek open, hoorde het geschreeuw »in \'t geweer!® duidelijk, trok in haast zijne kleeding en wapenrusting aan, en toen het eerste schot knalde, verliet hij reeds zijne woning, waar zijne vrouw en het overige huisgezin door zijn rumoer insgelijks uit den slaap werden gewekt. Als het weerlicht ijlt hij naar de wacht aan de Janspoort, ziet en hoort de ook daar heerschende verwarring, verneemt met korte-woorden, wat er plaats grijpt en beveelt de nog in het wachthuis zijnde soldaten, hem te volgen. Deze aarzelen; want kapitein mahdaees, welke dien nacht het bevel had, had hun gelast, niet van daar te wijken, doch het grimmig gelaat en de donderende stem van biiederode doen hen aan den laatsten gehoorzamen , en — zij rukken met hem naar den wal. Daar ziet hij de nog grootere verwarring, de in het wit gekleede vijanden en beseft het dreigend gevaar der stad.

— »Staat!clt; roept hij tot een viertal Duitschers, die naar het wachthuis schijnen te willen vluchten. »Staat, of ik stoot u het rapier in de borst. Ellendige slapers! wat zijt gij verbluft: voort, zeg ik u, de Spanjaards te lijf, of het is gedaan met de stad.gt;

De soldaten, aangemoedigd en beschaamd, sluiten zich oogen-hlikkelijk aaneen, en met het geweld van een aanpersenden stroom werpen zij zich, met laxceloï aan het hoofd, op de aanvallers. Deze wijken eenigszins rugwaarts, als konden zij den schok niet

120

weerstaan, terwijl buedeuode met eigen hand een hunner den degen in het lijf stoot. De vijand echter, plotseling aangevuurd door de gedachte, dat hunne makkers op een ander punt aanstuiven en dat hun de overwinning zijn zal, herstellen zich en dringen onder de kreten: «victoria, victoria, eomero!« met geene mindere kracht voorwaarts. Dit looze overwinnings-gesclireeuw is echter niet in staat om biiedf.rode in zijn aanval te doen verflauwen.

— »Vuur, mannen van Haarlem!«. roept hij met weergalmende stem, en acht musketten jagen den vijanden het gekapt lood in het lijf, waarna men onstuimig met de geweerkolven op hen aandringt en verscheidene hunner zwaar gewond of stervend doe neerstorten.

— sBrederode is daark klinkt het op eenige schreden afstands. Het is de stem van hopman vader, aan wien het op datzelfde oogenblik gelukt is, met eenige zijner soldaten eenige vijanden van de wallen te weren: »Voort! hem op zij,« roept hij. — En te gelijker tijd ziet bred erode zijne manschappen vermeerderd, welke benevens de overigen den Spanjaard andermaal te lijf vallen.

— »Grj.... hopman!« roept brederode, vader aan zijne stem herkennende, »waar zijn uwe makkers? dood?«

— »Neen, neen!#: is het antwoord, »zij drijven, als wij, den vijand van den wal.cc

— »IJlings naar de naastbijzijnde batterij,« roept brederode, »vuur de dubbelbas af, opdat man aan man in \'t geweer kome. G-ezwind, of het is te spa!clt;

Maar nog is hopman vader geen tien schreden voortgeijld om te gehoorzamen, toen vlak bg de Kruispoort zich eene losbarsting laat hooren.

— ï) Triomf voor Haarlem .\'cc roept vader , die thans, in plaats van naar de batterij te snellen, over het bolwerk rent om een anderen makker in het afkoeren van den vijand behulpzaam te zijn; en niet lang heeft hij daarnaar te zoeken; want op een tiental schreden van de batterij af, verweert de kapitein cornelis maïïheusz schatter, die insgelijks de wacht op de Janspoort had, zich dapper tegen eenige Spanjaards. Hij voegt zich bij hem en de vijanden deinzen thans achteruit, terwijl men andermaal de losbarsting der dubbelbas hoort, die oogenblikkelijk door eene andere wordt opgevolgd; want het maken van alarm was natuurlijk ieders eerste gedachte. Het geknal der musketten was echter reeds in staat om de overige verdedigers naar de bedreigde

121

punten te doen snellen. Hier naderde eenige versterking van de Catharijnebrng, den Eavestein-, den blinden Jonkers- en Papetoren, terwijl die van den Pijntoren, het Kraaienest en andere insgelijks te hulp kwamen. Intussclien hadden de wachten van de Kruis- en Janspoort, niet sterker dan vijftig man, zich in weerwil van de verwarring en de duisternis zoo manmoedig gedragen, dat verscheidene der aanvallers gesneuveld of gewond waren, of hadden moeten afdeinzen. Maar niet zoodra kwam de hulp van de andere wachtposten opdagen, of de schok, dien de bestormers ondervonden, kon verdrievoudigd genoemd worden, en niet weinig klom de moed der belegerden, toen de donkerheid door eene spoedig aanbrekende schemering en vervolgens door het daglicht vervangen werd.

— »Staat bij, mannen van Haarlem /« riep bredeuodk, toen PELLr.kar.x met eenige manschappen naderde, »dat was een torn en nog heeft het gespuis de bovenhand; maar wij zullen hen naar hun nest drijven, of mijn naam zal geen laxcelot wezen.f-

— ))\'k Heb het gevreesd,« dacht pellekaex, ernaar men heeft mijne waarschuwing klein geacht. Gewis, de huidige dag zal voor Haarlem een dag van wee zijn.« Doch hoezeer een angstig voorgevoel zich van hem meester maakte, wachtte hij zich wel, het op dat oogenblik te uiten, als begrijpende, dat het tegenwoordige onverwijld tot krachtige maatregelen drong.

— »Voor Haarlem ! valt aan,« riep hij tot zijne manschappen, en snelde naar dat punt, hetwelk het meest door de vijanden bedreigd werd. Hier was het de capitan aleoxso mugxos, daar de atjecia en ginds sïephaxo ill ayes ; doch men wist nog niet, wie de eigenlijke hoofdaanvoerders waren; want ofschoon sommige der soldaten den kreet van shcotekckc hadden laten hooren, was dit geenszins het bewijs, dat hij er bij tegenwoordig was, aangezien de naam van eomero den Spanjaarden veelal tot leus diende, wanneer er een storm of gewaagde aanval ondernomen werd.

Onderscheidene kapiteins van de schutterij en hoplieden van de Walen, Duitscliers, Engelschen en Schotten, waren thans op het bedreigde gedeelte der wallen tegenwoordig, toen zich opeens van alle richtingen de kreet liet hooren: siuppkuda komt! daar is iupperda !«

En uippeiida kwam — iiippeeda ijlde aan om de bedreigde vest, zoo mogelijk, voor het verschrikkelijkst lot te behoeden, om de nog heerschende verwarring te doen wijken.

IJlings en met den degen in de vuist vliegt hij naar de wallen, sinds langer dan een halfuur het tooneel van vermetelen aanval

122

en krachtigen wederstand, doch waar \'s Hemels hulp te midden der verwarring zoo blijkbaar ondervonden wordt. Op bet gezicht van RippEiiDA, wiens oogen vuurstralen schieten, schijnen de dapperen met nog meer moed bezield te worden. Nu is hij aan de Kruispoort, waar hij zijne korte, krachtige bevelen doet hooren; dan weder snelt hij, als een dier gevleugelde helden, van welke de ouden zongen, over het ravelijn naar de Janspoort. Temidden van het geknal der musketten en haakbussen, het losbranden der falkonetten en het geschreeuw der soldaten, wordt zijne stem steeds vernomen.

— ))Brand los die serpentgnbuks in de rechterflank!^ beveelt hij aan kapitein jiaxdaees.

— »Afgekeerd in \'t front, en van links en rechts bestookt!® roept hij, »vuur daar links, musketiers! — Courage, mannen van Haarlem! \'t geldt vrouw en kind!« En — waardig bevelhebber als hij was — overal deelt hij kalm en beraden, — een trek van alle groote mannen te midden van het gevaar — zijne bevelen uit; met scherpen maar rustigen blik tracht hij alles te overzien, en is op geschikte middelen bedacht om het gevaar te keeren en bedreigde punten te versterken. Waar verwarring heerscht, doet hij die zooveel mogelijk wijken; waar de aandrang groot en de weerstand niet talrijk genoeg is, doet hij van een ander punt musketiers of piekeniers aanrukken, terwijl hij zelf met een schot reeds twee Spanjaarden van de walkruin heeft doen tuimelen. Intusschen laten al de alarmklokken zich al driftiger eu driftiger hooren. Uit al de wijken der stad snellen dan ook krijgslieden naar de bedreigde veste, sommigen geheel, anderen slechts ten deele gekleed, doch het niet achtende dat de koude hen grimmig op het lijf valt. Schrik en angst van kinderen of ouden van dagen houdt geen krijgsman terug; de vrees der vrouwen wijkt spoedig voor het besef van algemeen gevaar, en ook de vrouwen zeiven grijpen spies en rapier ter hand. Het geldt Haarlem! het geldt de besprongen stad; met de alarmtonen paart zich het wapengeschrei van jong en oud; van links en rechts en overal weergalmen de kreten: »do vijand beklimt de vest! voort voort, hem te keer!« En nog eer de zon opgegaan is, krioelt de wal van vrouwen en mannen, die bloed en leven veil hebben voor de redding der stad.

TWAALFDE HOOFDSTU K.

Hoe onversaagd, in -weerwil der verwarring, zich de vijftig man van de Kruis- en Janspoort hadden verdedigd, zoo werden de in het wit gekleede bespringers nog heviger afgekeerd, zoodra het kleine getal uippbrda aan hunne zijde zag, en nog eer do massa van Haarlemmers, en de, bij de burgers ingelegerde hulptroepen , op de wallen verschenen, kon men het grootste gevaar ■eener overrompeling als geweken beschouwen. Niettemin liet zich aan alles duidelijk zien, dat de vijand voornemens was en bleef om op den laatsten dag van de louwmaand door een storm do stad te willen bemachtigen. Don ïredeuik namelijk had zijno legerbenden rondom het Huis Ter Kleef daags tevoren doen versterken door eenige vendels van de Duitschers, die voor de Houtpoort lagen, alsmede door eenige vendels van de Walen in het westen en aan den duinkant. Zijn broeder febdina.vd en 110-uuigo de Toledo hadden den last ontvangen om elk met vijf hunner vendels gereed te zijn; roduigo , om den rechter- en Ferdinand , om den linkerkant der Kruispoort en de naaste gordijnen te bestoken. Voorts zouden de andere vendels — de Spanjaards en de Duitschers — met rojiero en den in zijn rang herstelden bracamonte volgen, terwijl het aan gaspar de k-obles , heer van Billij was voorbehouden om de Janspoort aan te tasten, zijnde deze, eenige dagen geleden, met tweehonderd zijner kloekste en behendigste Walen uit Friesland ontboden geworden. In het geheel waren er twintig vaandels tot dezen storm in gereedheid gebracht, en ere de rik had alle hoop op het wel-gelukken, daar er bij het Leprozenhuis en het Eeguliersklooster ongeveer zeshonderd man ruiterij stond geschaard, alsmede een paar honderd te Overveen en eenige ruiters en piekeniers in den

124

Haarlemmerliout, daar als ware het de overwinning verbeidende, ten einde de burgers in limine vlucht te stremmen en allen over de kling te jagen.

Overdenkt men nu een oogenblik de toebereidselen dezer overmacht, de hulp van verraad, het voordeel van de hard bevrozene gracht, en de onbegrijpelijke, bijna onverschoonbaar geringe waakzaamheid, dan levert het beleg van Haarlem geen tijdsgewricht op, waarin zichtbaarder de hulp van hooger hand doorstraalt. Met niet meer dan vijftig man toch had men den vijand, bij het naderen van het gros der verdedigers, reeds in zooverre afgekeerd, dat het aanvankelijk gevaar eener overrompeling meer dan half geweken was, terwijl men slechts drie dooden had, hetgeen de waarachtige geschiedenis bijna tot een versierd verhaal maakt.

Maar het nu geschetste was eigenlijk slechts de inleiding tot het tooneel. Moed en dapperheid hadden reeds door de schaduwen van den nacht heengeblonken; nog hooger dapperheid en moed zouden in den glans der zon schitteren. Maar eer wij aan dat tooneel, aan die handeling zoo vol leven, zoo vol onstuimige en golvende beweging deelnemen, moeten wij op de personen zeiven een vluchtigen blik werpen; want het is niet meer de storm van den twintigsten van wintermaand; het is de storm van den laat-sten Januari: een enkel belangrijk persoon mocht van het tooneel afgetreden zijn — velen, zeer velen kwamen er sinds op te voorschijn, en hunne rol in deze handeling was de minst gewichtige niet.

Onder de eersten, welke op het algemeene alarmgeschreeuw naar de bedreigde veste snelden, behoorden kenau Hasselaar, de vrouw van burgemeester kies en geeetutjida vax bkede-iiode, terwijl deze spoedig door mama vak schoten, mama van dek laan en henmca van vliet, alsmede door eene grootere schaar van vrouwen en meisjes achtervolgd werden. Zij waren nu driehonderd in getal; verscheidene harer waren dochters van de regeeringsleden en officieren der schutterij, alsmede van hen, die zich als boden naar den prins en elders, gedurende het beleg zoo verdienstelijk maakten, terwijl voorts de meesten vrouwen of dochters waren van diegenen, wier namen als bijzondere vijanden van al va geboekt zijn. Een verkeerd denkbeeld zou men zich vormen, door te wanen, dat deze, voor het welzijn harer stad ontgloeide vrouwen, evenals de soldeniers onder eene militaire tucht stonden, en evenals deze, altijd dezelfde diensten verichtten. Ofschoon met spies, roer en degen gewapend, ofschoon een

125

afzonderlijk vaandel liebbendo on zelfs in staat zijnde om de trom te roeren, moet men het grootste gedeelte dezer amazonen meer beschouwen als belast met het aanbrengen van krijgsbehoeften; vooral werkten zij mede tot het herstellen der werken en het toebereiden der binnen verschansingen of afsnijdingen, hoewel zij ook nu en dan den vijand even krachtig en dapper mot hare wapenen te keer gingen, terwijl men, om zooveel mogelijk eene zekere orde te handhaven, met eenparige stemmen besloten had. om gedurende het oogenblik van werkelijken wederstand op de wallen, haar, die eenigen rang bekleedden, in dien rang te eerbiedigen.

De lezer kent den wakkeren doch ruwen bkederode, den doodvijand der Spanjaarden; hij kent si.jmox houuil en den edelen vax duivkxvooudj:. Xn eens brachten wij matthijszen. den zwaartillenden, doch niet minder koenen pellekaek voor zijn geest, of wij schetsten den jongen, maar in moed en geestkracht allen evenarenden Hasselaar. Die allen, ook de ronde, goedhartige vader, de vrome sïeemsach, kutkiida\'s broeder en de kloeke geeuit vax der laax zijn weder op de wallen: maar wij zien er ook anderen, wel waardig, hen met een enkel woord te doen kennen; want ook hunne namen staan in de geschiedrol geboekt.

Een zonderling tooneel leveren thans Haarlem\'s vesten. Hier ziet men den bontgekleeden Schot, die, sterk en hardvochtig, alle ontberingen even geduldig weet te dragen als de onvermoeide kemel. Het verdrag van Enijeland met Schut land, of liever het dempen der partij van de ongelukkige mama stx;aiit, bracht te weeg, dat velen hun vaderland verlieten en in Zweden en Vnmhvijk, doch vooral in ons gewest hun fortuin gingen zoeken, en zoozeer was zelfs de vreemdeling van Nederland\'s uitheemsch juk overtuigd, dat waar er één zich onder alva schaarde, tien anderen het rapier legen hem keerden. Beaufout, hun hopman, is driftig, vlug en behendig als de klipgeit. Bij de verrassing van Bergen tegenwoordig geweest zijnde, behoorde hij dus ook onder hen, wien de Spanjaards verbittering en haat toedroegen; doch beaufort haatte hen met gelijken haat en greep iedere gelegenheid aan om hun zijne verbittering te doen gevoelen, iets, wat in die dagen wel bij de moesten het geval was. — Ginds ziet gij den ijverig-trotschen, op anderen minachtend neerzienden, diepdenkenden Brit, met zijne zwaar, geschubd harnas en kenbaar aan de roos op zijn harden, gepluimden helm, waarop de musketkogel te vergeefs zijne kracht uitoefent. Ook de Britten van

1IAA11LEJI II. 9

126

die dagen waren in grooten getale liun vaderland ontweken; verdrietig over de doodsche rust, die Engeland genoot, gingen zij elders lauweren zoeken, welke hunne fierheid en trotschheid streelen konden en — het bekampte Nederland nam hen volgaarne als broeders in zijn schoot op. Sümjiado is hun aanvoerder, en een enkele blik op den krijgsman toont genoeg, dat hij meermalen den dood onder de oogen zag, dat hij den dood veracht. Maar zie verder dien onverschrokken maegoïïin , kapitein van \'s prinsen lijfwacht, doch door dezen naar Haarlem gezonden, opdat Haarlem een held te meer zoude tellen. In kloeke gestalte evenaart hg den Spanjaard kodrigo de sapata, doch in krijgshaftig aanzien overtreft hij dezen nog verre. Altijd bliksemt zijn oog, altijd boezemt hij eerbiedige vrees in en waarschuwt den vijand, zich niet in zijne nabijheid te wagen. Maar zie hem na den afloop van een woeligen strijd, in den stillen huiselijken kring; dan lokt dat oog, dat vroeger nog zoo donker en dreigend rolde, u minzaam en vertrouwelijk tot zich. Welk contrast vormt hij dan met vakdeur , gindschen kapitein der garde van grave lumey. Ook dezen ontbreekt het niet aan moed, niet aan dapperheid; maar het is eene dapperheid, die u doet huiveren door hare ruwheid; in dien moed leest men wreedheid; zijne ruwheid is niet die van Lancelot van bkudeeode; het is eene ruwheid, die doet rillen, die onverpoosd in de ooren klinkt als het klotsen van de baren tegen den oever; het is eene ruwheid, te meer terugstootend, omdat zij met heftige vloektaal vergezeld is.

En al die krijgslieden, die Nederlanders, Franschen, Walen, Engelschen, Schotten en Duitschers vereenigen daar hunne krachten met de Haarlemmers en de van geestdrift gloeiende vrouwen. Wigbolt mi\'PEiiDA heeft allen hunne plaats aangewezen, en die plaats is op Haarlems wallen tot het afkeeren van den vijand.

Vabdeur heeft op dit oogenblik zijn verdedigingspunt bij de Janspoort, waar een hopman met eenige vijandelijke Walen het bolwerk tracht te beklimmen, waar hij eenige oogenblikken geleden, door kapitein m and are s krachtig geweerd was geworden.

— «Slaat dood dat gespuis!® roept vardeur tot zijne soldaten, »dat zijn kerels uit ons eigen land — honden, die zich aan due d\'alf verkocht hebben. Slaat dood!«

En de Walen van vardeur strijden tegen de Walen van BiLLij, tegen hunne broeders, met eene verbittering, welke aan wilden doet denken.

— ))Aas, nog te slecht voor de raven! — ter hel!« roept vardeur tot een hunner, en met een slag, zoo krachtig, dat

127

zijne hand er van tintelt, doet hij het hoofd van den vijand ten halve opsplijten, zoodat deze stervend voor zijne voeten stort. Maar nog is vaiideur niet voldaan. Zich ijlings woest op den gevallene werpende, wil hij hem met zijn dolk verder afmaken; doch den arm aan den gordel brengende, om dat wapen te voorschijn te halen, valt zijn oog op den dolk van den Waal, dien deze krampachtig in de vuist geklemd houdt.

— sWatk roept vaiideur , ygt;mijii wapen met zijn bloed bemorsen! neen! met zijn dolk haal ik hem het hart uit het lijf.cc En met verbittering het vlijm uit de stervende vuist wringende, boort hij het den Waal een paar keeren in de borst. Onder dit bedrijf rollen vardeur\'s oogen grimmig in hunne kassen.

— »Een landsman, een broeder!« roept hij uit, »ha! dat zijn broeders, zooals leeuwen en tijgers het zijn. Kon ik allen, die Spanje dienen, duizend dooden aandoen! — ter hel landsman!.... vecht daar met den satan, dan vecht gij met due d\'alf zelven.s En schoon reeds ontzield, boort hij den Waal nog eens het wapen in het hart, haalt liet er bloedig uit en werpt het onder de vijanden, die al meer van den wal afdeinzen. Vervolgens grijpt hij het lijk met wilde kracht aan, smijt het op de bevrozen gracht en stort zich opnieuw onder de bespringers, die nog slechts flauwe pogingen aanwenden om den wal te beklimmen.

En krachtig, schoon minder wreed, gaan inmiddels ook de overige verdedigers de bestormers te keer. Hier is het jiargot-tin , die stoutmoedig aangrijpt. Daar verdedigt zich brederode in het front, tenvijl matthijszen of asinga dienzelfden vijand in de linker- en pellekaex hem in de rechterflank aangrijpt. Wat verder doet Hasselaar geheel op zich zeiven staande, me-nigen Spanjaard door zijn welaangebracht schot neertuimelen, terwijl bij de Kruispoort tan duivenvoorde de laatste vijandelijke Duitschers op dat punt afweert en — eenige oogenblikken later is de gansclie courtine tnsschen de Janspoort en het oostelijk gedeelte der halve maan van aanvallers gezuiverd, zijnde de meesten gevallen of met nog sneller vaart dan in \'t opkomen naar omlaag gevlucht.

— sTriomf voor Haarlem! de Spanjaard gaat te loop,« klonk het op onderscheidene punten, en hoongelach werd den vijanden nagezonden.

— gt;)Dat zou mij leed doen,« zeide Hasselaar, terwijl hij zijn vaandel, dat hij in den grond had geplant, weder in de hand nam en het boven zijn hoofd zwaaide, »zij hebben \'t werk te groot aangelegd om het, nog wijd van de helft, al te laten

128

steken. Jammer zoo ze met dat schraal ontbijt moesten afbrassec. in zoo vinnig eene kou.«

— »Zij laten ons maar eens adem scheppen,« sprak zijn vriend HTJIJKHAVEE, »geef maar acht!cc

— ))Mijne bus is ook nog veel te schoon, om al weer gepolijst te worden, maar.... het moet er hier in \'t vroege uur Schotsch en Spaansch toegegaan zijn.cc

— »Toen wij kwamen, was \'t grootste gevaar al voorbij.e

— »\'t Zal mij pijn doen, zoolang als ik leef, dat ik niet 05; post ben geweest,cc zeide Hasselaar, »foei! hoe veel nachten al niet veigeefs op den loer gestaan, en nu moest ik slaper. Zoo waar als ik leef, het doet mij bitter zeer.cc

— »Ik heb er geen begrip van , hoe het mag toegegaan wezen,«. sprak KUUKiiAVEii.

— »Wie kan dat?cc zeide Hasselaar wrevelig, »lieel de gracht een dikke ijsbrug — zoo donker, als onder den grond, en ... . men blijft daar in \'t wachthuis in \'t vuur zitten kijken, in stede van op den wal te loeren, cc \'t Is een onvergeeflijk stuk! Dat herhaal ik. cc

— ))Wat herhaalt gij, kloeke schutter?® zeide steexbach, die, den vaandrig genaderd, hem op den schouder klopte, daar hij wel begreep, waarover deze zijn hart lucht gaf.

— »Over de kwade wacht, hopman!cc antwoordde cle vrijmoedige jonkman. »Onvergeeflijk is \'t en onverstaanbaar. Zcc zou het met Haarlem gedaan zijn geweest, eer men \'t wistic

— »Eecht,cc zeide steexbach, »ook ik ben een dier slappe wachters geweest. Maar noem het gebeurde veeleer onbedacl-t-zaamheid, men mag toch niet denken, dat van Kruis- tot Janspoort al die wachters zorgeloos zijn geweest. Het was eene beproeving van God, doch na de beproeving zijn wij zichtbaar bijgestaan, daar het ondoenlijk was, zonder die hulp zooveel overmacht te keeren. Ons vertrouwen op Hem zal bij velen versterkt zijn.cc

— »Althans zou dit plichtig wezen,cc hernam Hasselaar droogjes, »maar vooral mag het wel eene krachtige waarschuwing zijn! cc

Korte gesprekken over het gebeurde hadden er voorzeker op ieder punt van den wal plaats, en sommige derzelve misten de bitterste verwijten en de scherpste aanrandingen niet. Ieder zoclit zich natuurlijk zoo goed mogelijk te verdedigen vooral daarmede, dat de vijand al zoo menigmaal des nachts, door een onstuimig geschreeuw, de belegerden in de wapenen had doen komen.

129

Tranende deze alsdan, dat hij eenigen aanval of storm van zins Tras, ofschoon de listige Spanjaard er geen ander doel mede had, dan om de belegerden slaperig en zorgeloos te maken; want door dit te herhalen, begon het een spel te schijnen, en onder dit spel moest de vijand het eenmaal onverwacht tot ernst doen overslaan. Maar ook deze verdediging was bij allen geene gangbare munt: men begon wederkeerig driftig te worden en uitdrukkingen te bezigen, welke den band van eensgezindheid dreigden te verzwakken. Doch gelukkig, dat deze gesprekken slechts kort duurden. Met schelle tonen laat zich op eens de vijandelijke trompet hooren; de Spanjaards blazen tot een vernieuwden aanval; ie bevelen weerklinken en twee minuten later hoort men overal den kreet: ))voor Haarlem! voor Haarlem! den vijand te keerït

DERTIENDE HOOFDSTUK.

In \'s vijands legerplaats hadden de priesters plechtstatig gebeden. Vurig hadden zij de heilige maagd gesmeekt, de dappere benden van den alkrkatholieksten koning, den beschermer van het eenig geloof, met kracht te omgorden, opdat zij mochten zegepralen over ketters, die in de landen van den vroomste der vorsten de oproervlam hadden ontstoken. En na het eindigen des gebeds hadden die priesters de dapperheid van den krijgsman nog te meer aangevuurd. Met geestdrift hadden zij hun het heilig kruis voorgehouden, uitdelging van zonden en den Hemel beloofd, wanneer zij met het staal in de vuist vallen of de muiters overwinnen zouden. Wat schitterende toekomst! Wat krachtige prikkel voor soldaten van alta, voor Spanjaarden, wien wel niemand den lof van dapperheid zal onthouden. De meesten zwoeren, dat zij geen voetbreed zouden wijken, en dat, zoo zij dien eed braken, zij van de H. Sacramenten der Kerk mochten verstoken wezen;® anderen, dat hun lijk als dat van ketters en renegaten op de velden zou geworpen, in plaats van op heiligen grond begraven worden; of dat zij noch van paus, noch kardinaal, noch bisschop, noch priester absolutie zouden ontvangen. En door die gebeden, door die eeden met dubbelen moed omgord, scharen zij zich in rijen, vervloeken de rebellen, verachten den dood en laten weergalmend den kreet hooren; «voor Spanje! voor het heilig geloof!«

Nadat \'s vijands trompetten een paar minuten onafgebroken hadden geklonken, weergalmt in alle richtingen het bevel tot den aanval, en zij, die het eerst op de Kruispoort aanstormen, zijn

iiouiugü de toledo cu louenzo pe11ea.

J 31

— »Voorwaarts, soldaten!« roept de wreede Portugees, )gt;wischt de schande uit, die de rebellen op uw hoofd hebben gebracht. Dezen dag overwinning of dood.«

Hoe sterk de belegerden, na het verlaten van het blokhuis of moordhol, de Kruispoort ook mochten gemaakt hebben, zoo hadden de basilisken en draken ze echter sedert dien tijd door ettelijke honderden schoten verzwakt. Hierdoor waren er twee bressen ontstaan, die men slechts gedeeltelijk gevuld had, aangezien de belegeraar dit op allerlei wijze getracht had te beletten. Op de linkerbres had dan ook de aanval van pekea plaats — van kodiugo de toledo op de rechter. Die aanval was geweldig, maar niet minder krachtig de wederstand; want hier voert boueel, daar beedeiiode de belegerden aan. De eerste stormladder wordt door loeenzo peuea beklommen, en deze met een zwaar metalen stormhoed en schild gedekt, doch met niets anders dan een dolk en eene kling gewapend, stijgt onverschrokken omhoog.

— »Volgt mij, soldaten!« roept hij de zijnen toe, »en als pekea valt, is u de weg gebaand.«

— »Viva capitan peiiea1« roepen de soldaten, en eer hun aanvoerder de stormladder ter halver hoogte bereikt heeft, volgen reeds eenige met spies en rapier gewapende Spanjaards hem na.

— iiWat wil de Spanjaard nu?« zegt stompwijk in zich-zelven, terwijl hij van het Kraaiennest de aanstalten ziet om de Kruispoort te overmeesteren, »slaat hij mijn geschrift, mijne waarschuwing in den wind? Heb ik hem niet kond gedaan, dat onder die poort de hel loert ? Terug, dwazen, of wat baat u mijn verraad ?cc

Vreemd voorzeker moest het den ellendeling schijnen, dat de vijanden zich met zooveel kracht op de Kruispoort wierpen, daar hij nog kort tevoren dien vijand kennis had gegeven, dat het buskruit onder de Kruispoort allen, die haar overmeesterden, in de lucht zou doen springen. Hij wist niet, dat die brief don ïeedeuik niet in handen was gekomen: maar hij huiverde bij de gedachte aan die mogelijkheid.

— Terug!« schreeuwt inmiddels beedeeode, terwijl hij met eigen hand zijn beproefd staal op peeea\'s hoofd wil doen neerdalen. Evenwel, door de aanpersing van ettelijke verdedigers naar den rand der bres, mist beedeeode zijn slag, en het rapier blijft tusschen de voege van een half losgewrichten steen geklemd. Verbitterd over dit ongeval, tracht hij door eene forsche beweging met den arm de kling weder vrij te krijgen. Zijne poging wil echter niet

132

slagen, en peuea, van dit voordeel gebruik makende, stijgt nu gezwind naar omhoog, terwijl de op hem volgende soldaten hem krachtig opstuwen.

— »Pluks een ander rapier,« roept buedebode ,« het gevest van zijn degen loslatende, daar hij het vruchtelooze van zijne poging inziet om het wapen uit den steen te rukken; doch eer aan zijn hevel wordt gehoorzaamd, ziet hij den vermetelen Portugees reeds met den eenen voet in de bres; wel dwingt asinga hem op dat oogenhlik tot staan, door hem een hevigen slag op het hoofd toe te brengen; maar buedeuode ziet het geducht tijdstip naderen, dat de bestormers de bres zullen overmeesteren. Woedend over het verlies van een wapen, dat hem reeds zoo menigmaal de voortreffelijkste dienst heeft bewezen, wil hij zich met al de kracht van zijn lichaam op den Portugees werpen, doch op dat oogenblik duwt een der Haarlemmers hem eene gewone schntterskling in de vuist en ijlt aanstonds van de poort om zich van een ander wapen te voorzien.

— »Sterf, hond!« schreeuwt nu brede rode, en ofschoon hij aanstonds het verschil tusschen dit nieuwe en het verlorene wapen ondervindt, zoo is de slag, dien hij er perea mede toebrengt, nochtans zoo hevig, dat deze schijnt te wankelen. Maar in weerwil daarvan, in weerwil ook van de meerderheid, die op perea aanstormt, houdt deze onbezweken stand. Ook met den anderen voet is hij de bres binnengedrongen, en van weerszijden keert hij de slagen der verdedigers zoo behendig en krachtig af, dat hij blijken levert, hoe zeer hij in den krijg ervaren en door alva zeiven onderwezen is. Naar alle kanten rollen zijne fonkelende blikken rond, en het aantal zijner bespringers acht hij niet. Brede rode zelf bewondert zijne dapperheid en onversaagdheid, en hoe diep geworteld ook diens haat was, betuigde hij meermalen naderhand, dat hij nog in geen vijand meer onverschrokkenheid had gehuldigd, dan in den Portugeeschen hopman

loeexza perea.

— sPerea vreest geene rebellen,» roept hij. »Voorwaarts, soldaten! de dood aan de geuzen: Haarlem is ons!«

— »Dat liegt gij!« roept dirk braze.max, de luitenant van beedeeode, «iedere voet grond moet met Spaansch bloed worden gekocht,® en onder deze woorden zwaait hij zijne kling boven de hoofden der Haarlemmers, met het doel om den Portugees in den hals te treffen, en juist was de beweging, die perea op dat oogenblik maakte, oorzaak, dat het rapier hem in de voege van het harnas op den arm trof: terwijl bijna te gelijker tijd ook bre-

133

DEE.OBE hem een zoo lievigen slag op den anderen arm toebraclit, dat PEiiEA een zwaren vloek uitstiet. Evenals een tijger, wanneer diens aanrander hem eene bloedige wonde toegebracht heeft, te feller op hem aanspringt, zoo ook schiet 1\'EREa met een woesten kreet op bredeiiode aan, en terwijl hij uitroept: ))Ter hel, verrader k komt zijn staal zoo snel en wis op het hoofd zijner tegenpartg, dat het met Hmvlem\'s kloeken verdediger gedaan ware geweest, zoo een der Duitschers den slag niet groo-tendeels op zijne kling opgevangen had. Eene kleine duizeling van den slag is hot eenige, wat buedekode gevoelt, en dit toont reeds genoeg, wat er van een krijgsman als peuea te vreezen was.

— »Schaamt u, laffe muiters!« schreeuwt deze, )gt;dat gij met een gansche bende tegen één man vecht. Stijgt op, kerels U gebiedt hij tot de soldaten, die hem op de stormladder nadringen, doch met kolven en spiesen afgekeerd worden, terwijl reeds twee hunner door de musketiers van steexbach in de zijde getroffen zijn. Vloekend geven zij, die I\'E.ri.a navolgen, hunne gramschap te kennen, dat zij niet evenals hun aanvoerder vasten grond in de bres kunnen bekomen, terwijl zij zich verwonderen, dat deze nog altijd in het midden van een drom Haarlemmers stand houdt. Maar inderdaad! peiiea houdt stand, ofschoon hij reeds een viertal w^Tonden heeft bekomen, waarvan eene enkele genoeg was, om menig ander te doen bezwijken. Van links en rechts bliksemt hem het wapen der Haarlemmers tegemoet, doch van rechts en links tracht hij onbezweken het af te keeren, onophoudelijk zijne makkers aanvurende of bevelende hem te volgen, daar alleen van hunne aannadering zijn leven afhangt.

— »Staat ïiniEA bij, en de stad is ons,« roept hij terwijl hij een schutter zoo hevig treft, dat deze op den grond ware getuimeld, indien zijne makkers van rondom hem, door hun dicht aansluiten, niet staande hadden gehouden. Eeeds eenige der verdedigers zijn door den Portugees gewond geworden, en sommige der Duitschers deinzen voor zijn geduchten arm en zijn vlammenden blik terug. Voorwaar! dien vijand daar alleen ziende strijden tegen zulk eene overmacht; ziende, hoe hij daar pal stond als eene rots tegen de branding, hoe hij kling op kling afkeerde, terwijl zijn wapen trof als dat van een dier Grieksche helden, die uomehus bezingt, dan zou men de waarheid te kort hebben gedaan door niet te erkennen, dat de Spanjaards van dien tijd in dapperheid alle andere natiën zoo niet overtroffen, dan toch evenaarden. Dan zou men willens blind hebben moeten zijn, om geene hulde te

134

doen aan de krijgstalenten van een alva, in wiens school toch de meesten waren gevormd.

— »Leve de koning!« klinkt liet op eens achter pekea; want aan een zijner soldaten gelukt het, den voet in de bres te zetten.

— »Leve de koning!« davert het ook aan de rechterbres, waar het bodeigo de Toledo gelukt, insgelijks op te stijgen, ofschoon deze onder die poging reeds twee wonden bekomen heeft.

— »Terug, dwazen!® zegt stojipwijic bij zich zei ven met klimmende vrees, dat zijn geschrift den vijand niet in handen is gekomen, »waarom ben ik niet aan de Kruispoort? — Ik zou hun toeroepen: »))gij loopt de hel in den muil. Het oogenblik, waarin gij overwint, zal uw verderf wezen; en in frederik\'s oogen zal ik een verraderlijke fielt schijnen, cc« Ik moet hen waarschuwen. Maar hoe? ik kan niet, of ik schijn een verrader van links en rechts, cc

— ^Op mannen van Haarlem! wakker aan voor vrouw e\'n kind; slaat dood het gebroed,cc roept inmiddels van bredeeode, toen hij eenige Daitschers ziet terugdeinzen, en het voordeel van den vijand waarneemt. Maar bredeeode zelf is de eerste, die nu ook met meer geweld op de bestormers aandringt. De spies van een gevallen krijgsman aangegrepen hebbende, richt hg ze op den Portugees, en treft hem in de heup met zooveel kracht, dat peeea achterover dreigt te tuimelen. Nog houdt hij zich echter staande ; maar, datzelfde oogenblik is hem noodlottig. Het scheen besloten, dat peeea voor het laatst den storm zijner wapenbroeders zou bijwonen. Op de aanmoedigende stem van beedeeode dringen de verdedigers der Kruispoort heftiger naar de bres; als een stroom stuwen zij zich op en rond den Portu-geeschen held, en deze, door zijne wonden verzwakt, heeft de kracht niet meer om hen met liet schild van zich te weren. Onder wraakgeschreeuw dringt een gespierde Waal van yaedeüe met een dolk het dichtst op hem aan; het gelukt hem, peeea in den ringkraag te grijpen, en met de andere hand poogt hy hem het staal in het hart te stooten; ook peeea heeft zijn dolk gegrepen, daar hij zich met zijn rapier niet langer verdedigen kan, en terwijl de Waal zijne hand aan den ringkraag geklemd houdt, wordt die hand door het wapen doorboord. Maar de verdediger van Haarlem laat dien vijand niet los: als in doodsangst houdt hij zich vast, en van zoo nabij bliksemen hunne oogen elkander tegemoet, dat het aangezicht van den een dat des anderen schier aanraakt. Al heviger en heviger dringen de verdedigers zich naar de bres, \'en peeea geene kans meer ziende.

135

zijne standplaats te behouden, klemt zich aan zijn vijand evenals de wolf aan den besprongen buffel.

— »Met mij ter hel!« roept hij, en met al de hem overgeblevene kracht laat hg zich eensklaps ruggelings van de bres naar beneden storten en sleurt in zijn val den Waal met zich. Op dit gezicht doen de verdedigers en de aanvallers te gelijker tijd een kreet van schrik hooren. Peiiea valt bonzend met het hoofd op den grond, en de kloekgebouwde Waal, dien val nog verzwarende, schijnt de eerste geen teeken van leven meer te geven.

— »Staat bij, staat bij!« gilt de Waal; doch elke poging om hem te redden ware vruchteloos geweest. Ook werpen zich ijlings eenige Spanjaarden met al de woede der verbittering eu wraak op hem. Zij scheuren hem van het lichaam huns aanvoerders en — in een oogenblik is hij van wonden doorboord.

Zóó — en niet op Loeveslein of in Naavdcn — stierf louenzo ïebea, een Portugees, die voor geen Spanjaard van die dagen in dapperheid behoefde te wijken. Alva zelf had hem meer dan eens met bewondering aanschouwd en hem, als een der jonge officieren, die van zijne krijgskundige lessen het meeste nut trok. ook het meest met zijne vriendschap vereerd, zoodat men zelfs zeide, dat peeea eerlang den rang van kolonel zou verkregen hebben. Jammer voorwaar, dat de leerling niet enkel van de talenten des meesters partij trok; want voor alle Spaansche beulen behoefde louenzo peeea niet in bloeddorst en valschheid onder te doen. De hertog, zijn heldhaftigen dood vernemende, moet zichtbaar bewogen zijn geweest en uitgeroepen hebben: gt;\'De dood van peuea weegt tegen het verlies van een geheel vendel op.

— »Wraak!« riepen de soldaten, terwijl zij het half verpletterde lijk van den Portugees naar de legerplaats brachten, »wraak voor den dapperen aanvoerder der ruiters! den rebellen de dood!

Zoo klonk het ook aan de bres, waar peuea den dood had gevonden, en waar het inmiddels reeds aan eenige soldaten gelukt is, zich den weg te banen. Ook rodrigo de toledo bevindt zich reeds met sommigen in de rechterbres, en ofschoon ook hij door boreel zei ven met eene spies in de dij is gewond, houdt hij echter onbezweken stand en spoort de zijnen op de stormladder onophoudelijk aan, hem te volgen. Inderdaad, met zóóveel kloekheid streden de Sparjaards, dat het scheen, alsof op hun duren eed om te overwinnen of te sterven, de priesters hun de zaligheid des hemels wederkeerig met een plechtigen eed hadden beloofd. Als een dam keerden zij in de linker- en rechterbres den aanper-senden stroom van Haarlemmers, en wonnen zelfs van oogenblik

130

tot oogenblik zooveel voet, dat er niet anders te verwachten was, dan dat de zonen van Hiberië weldra over de zonen van Bato iQïiden hebben gezegevierd.

— »IJlings naar iupperda k beveelt nu brederode zijnen luitenant seazejiax. »Zeg hein. dat do Spanjaard voet voor voet wint.«

Brazejiax ijlt om aan den last te gehooorzamen; doch rip-ri-RDA heeft het reeds voorzien, dat \'s vijands opstuwende macht niet te beteugelen zal zijn.

— ))Terug naar brederode, naar boiieel!« zegt hij tot

■ vzemaXj ;)nog een oogenblik manhaftig verweers, en als gij

driemaal het vaandel zwaait, zal dit het besproken teeken zijn.cc

Brazejiax ijlt terug, en nu snelt ripperda naar eene plaats, ongeveer dertig schreden van het nieuwe blokhuis verwijderd.

Zwijgend en ieder oogenblik ripperda\'s bevel verbeidende, staat daar de koene vestingbouwkundige derde en^t; doch niet zoodra ziet hij ripperda naderen, of zijn somber oog neemt een levendiger gloed aan en met geestdrift roept hij uit: »Is het tijd mijnheer? — de lont slechts ontstoken en — het is met hen gedaan.«

— SiSTog niet,« zegt ripperda, :»zij moeten verder aanstuiven; inn aantal is nog te gering. Maar hebt gij vaste hoop, dat het .verk slagen zal? Bij Oranje! zoo er iets aan faalde, \'t zou een onvergetelijk stuk zijn.quot;

— »0p nieuw twijfel, mijnheer?« zeide derdein eenigszins wrevelig. ))Zult gij eerst dan vertrouwen op mij stellen, wanneer het gebleken is, hoe ik die roovers ook zonder rapier om hals \'brengen kan! Als het mislukt, stoot mij dan vrij uwe kling in de borst.«

—• »Een Fries vertrouwt niet zoo licht,« zeide ripperda, maar doet hij het, dan is zijn vertrouwen ijzervast.®

— »Welnu, dan zal na dezen dag uw vertrouwen op mij zelfs harder dan ijzer zijn,« sprak derdeix, en hij sloeg zijn donkeren blik op de lont, begeerig naar de seconde, dat hij ze zou aansteken.

Er was een ontzettend oogenblik voorhanden, een oogenblik, dat zou vernielen en doen sidderen. Hadden de belegeraars het bolwerk ondergraven, ook de spade der belegerden was niet werkeloos geweest, minst van allen in de strekking naar de Kruis-poort. Zeer diep in den harden grond delvende, was men ten laatste, na bezwarenden arbeid, onder die poort gekomen. Nadat men te dier plaatse eene rechthoekige uitholling of oven had

137

gegraven, -n-erden er verscheidene vaatjes buskruit ingelegd, er; om er te beter rekening op te kunnen maken, dat alles behoorlijk vuur zou vatten, had men vervolgens den ganschen bodem met los buskruit bestrooid. In die uitholling en in aanraking met het daarin geplaatste pulver had men nu het einde der slang cf worst gelegd, bestaande uit een omkleedsel van liatoen met buskruit gevuld en nog bovendien met het vernielend poeder bestrekeiu Toorts had deedeix het naast aan die opening grenzende gedeelte van den mijngang met planken en zandzakken zoodacig opgevuld en gesloten, dat deze voor de lucht volkomen onder-dringbaar was. Om allen nadeeligen invloed van den onderaard-schen weg op de slang te voorkomen, had de scherpzinnige Waal haar in een geleikoker gelegd, die evenlang als de galerij was; voorts had hij ook dezen koker met buskruit bestrooid, en op enkele plaatsen kleine openingen gestoken, ten einde te beletter, dat misschien de rook den voortgang van het vuur vertragen zou. Het punt, waar de verraderlijke slang uitkwam, was door een klein vierkant staketsel afgesloten, waarbij nacht en dag eene schildwacht stond, totdat men den draak zijn rook en vuur zou doen uitbraken. Spoediger dan men nog gewaand had, zou dit plaats grijpen. Een teeken en — men zou de losbarsting hooien.

Op eipperda\'s bevel begaf zich hoeexmakkh naar het hoeft-tooneel van het gevecht, en weldra keerde hij weder terug met liet bericht, dat de vijand meer en meer veld won, en dat alfonso jiugxos, in de plaats van perea gekomen, met een tiental Spanjaarden insgelijks de bres had beklommen.

Zoo was het: maar juist toen hoeexjiakeii terugkeerde, drongen er van de bres van iiodetoo de toledo andermaal eecig-e soldaten binnen. Rodiugo zelf. eene breede wonde in het aangezicht hebbende, moest de bres verlaten en werd nog bovendien onder dien aftocht met een musketkogel getroffen, zoodat men hem voor dood wegdroeg; maar in zijne plaats steeg stepham) illatas op, en ook deze baande zich met ettelijke Spanjaarden den weg.

— Terug mannen, terug!« gebood nu bore ex, die, ofschoon reeds eenige bestormers met eigen hand getroffen hebbende, de onmogelijkheid zag om langer stand te houden.

—• sTeruglc beval ook bkcderode , en, opdat de Spanjaarden het hooren zouden, voegde hij er met forsclie stem bij: «Tv\'ij geven het op! den Spanjaard het blokhuis! naar den wal; naar den wal!«

En de Haarlemmers deinzen langzaam en al vechtend rugwaarts,

138

ten einde den vijand in te grooter getale op de Kraispoort te lokken. Dit is ook werkelijk het geval. Niet vermoedende, wat verschrikkelijk spook er onder hunne voeten huist, beklimmen zij in menigte de bres en drijven de verdedigers al meer en meer terng. —

Verschrikkelijk is dat oogenblik voor stompwijk. Hij weet, waarom die Haarlemmers terugwijken ; hij weet, dat al de vijanden, die daar op de overwinning rekenen, deerlijk zullen omkomen, dat ieder lid van hun lichaam verbrijzeld zal worden. Hij heeft er don fbedeiuk van onderricht, en toch ziet hij de vijanden het onzichtbaar spooksel in de armen snellen. Zijn post kan hij niet verlaten om hen te waarschuwen, zonder het wantrouwen der Haarlemmers op te wekken. Van teleurstelling en spijt knijpt hij de vuist samen; maar ook de • vrees grijpt hem aan; want zoo de Spanjaarden sterven, dan zal de toorn van don fuedeuik op hem losstormen.

— «Vervloekt!« zegt hij in zichzelven, »dan zal mijn loon mij ontgaan: en de verrader zal misschien verraden worden. Ellendige dwaas, die ik ben, waarom geen zekerder spel gespeeld?«

— ))Leve de koning!» klinkt het inmiddels onder de aanstormende Spanjaarden: «Victoria! victoria! Haarlem is ons!«

— )) Haarlem is onskc roepen zij krijschend, »peiiea heeft het gezegd; als hij valt, is ons de weg gebaand. De stad ons! den rebellen de dood.cc

De Spanjaard, de belegerden ziende terugdeinzen, plant nu het vaandel van Caslilië op het blokhuis. Maar terwijl sommigen hunne makkers aansporen om al meer en meer op te stijgen, en anderen de oogensclüjnlijke vluchteliugen achtervolgen, ziet derdein, dat de ongeduldig verbeide seconde daar is, en zijne hand is gereed om het vuur in de kruitslang te steken.

— »Nog niet!« zegt iuppeeda, ser zijn nog Haarlemmers •op de poort.«

— sNeen, mijnheer! nu, of het is te laat,« zegt debdein, wiens oogen van ongeduld vlammen om het verborgen monster te voorschijn te doen springen, »de vijand stormt de poort af, den wal op.«

— sik heb mij niet bedrogen,® zegt mpperda, daar gaan nog van de onzen terug. Maar geef acht, men zwaait het vendel... . twee .... drie maal.... vuur aan de slang! vuur!«

Snel als het weerlicht raakt de vurige tong van de lont de sluimerende slang aan. Dekdeix\'s oogen vonkelen van vreugd; want het monster ontwaakt, slokt het vuur in, en dat vaar

139

schiet rookend en sissend met pijlsnelheid voort. Eippeeda schgnt stom van verwachting; hij vestigt het oog niet op de ginds worstelende krijgslieden: hij houdt het onbeweeglijk op den grond, als wilde hij zien, wat er, onzichtbaar, in dien onderaard-schen gang plaats grijpt. Had het gezicht er in kunnen doordringen, dan zou men gezien hebben hoe het vuur als een bliksemschicht voortschoot, zonder dat het één hinderpaal ontmoette, zonder dat de rook den snellen voortgang beteugelde. Maar dat gezicht zou slechts vluchtig geweest zijn, even vluchtig als de zwijgende verwachting naar den uitslag. Slechts weinige seconden en — opeens hoort men een doffen, hollen slag, een harden dreunenden schok, een slag, die doet sidderen, een schok, die doet verstommen. Op eens splijt daar en scheurt daar de grond; eene zwarte hel opent hare kaken. Het is een vuurspuwende berg, die zijne steenmassa uitwerpt. Het oog ziet niets dan donkerroode vlammen, een dikken rook en dwarrelende stofzuilen; maar te midden van dien rook en die vlammen worden verbrijzelde lichamen naar omhoog geslingerd; musketten, trommels, vaandels vliegen met de vijanden, die ze droegen, met de steenklompen van de bolwerkspits hoog do lucht in, en alles wat op verspreide afstanden weder neerstort, is onkenbaar door den schok der vernieling. Kreten van schrik weerklinken in \'s vijands gelederen; veertig hunner vinden daar eensklaps den dood; met het svictoria« op de lippen worden zij vernield: de schijnbare overwinnaars ondervinden eene plotselijke nederlaag. Maar ook stomp wijk voelt den geweldigen slag: de hevige schok doet hem rillen, en ternauwernood kan hij den uitroep bedwingen: »Vervloekt! is het geschrift verloren, dan ben ook ik het: dat, of de Spanjaard is een onzinnige dwaas 1«

— »Verraad!« roept don fredeiuk tot Bartholomews cam-pocassio , die zich in zgne nabijheid bevindt, »dat is duivels-bedrog en verraad! Die ellendeling, die booswicht, dat ik hem in mijne macht haddek

— »Senor!« zeide de ervarene campocassio, »dat is een groote ramp voor zoo velen van \'s konings beste soldaten; en gij vermoedt verraad? . . . .«

— .))Ja bij de heiligen!» viel frederik hem in de rede, »ik zeg u, dat de verrader ook mij verraadt. Hij loert op mijn verderf, en dat met een enkelen slag. Duizend kronen voor dengeen. die mij den schelm levend of dood in handen stelt. Maar wraak, wraak over den dood van zooveel dapperen!« ging hij voort, met onstuimigheid dichter naar het moordtooneel snel-

•140

lende, »wraak, komeuo ! op, caiuaval! den weg over steenklomp en puin! nóg zal het nest in mijne macht zijn.«

Ijlings rukken een paar vendels aan, en fexdeuik zelf, met caluavai. en eomeiio aan liet hoofd, snellen als een stormwind naar de puinen der inbreuk, waar eene stof- en rookwolk hen tegendwarrelt. Eippeuda had dit voorzien, doch er geenszins voor gevreesd; want de binnenverschansing of halvemaan stelde den vijand een niet minder stevig bolwerk voor, wanneer het hem al mocht gelukken, zich door de Kruispoort den weg te banen. Evenwel, het geluk was bovendien den belegerden gunstig. Wel hadden steen en puin den door de ontploffing gevormden trechter gevuld, maar ook sommige der reusachtige steenklompen, in plaats van binnenwaarts te storten, waren naar den buitenkant gevallen, zoodat zij voor de Spanjaarden een gevaarlijken, schier onbeklimbaren berg vormden en de achtersten beletteden om de voorsten met de noodige gezwindheid op de hielen te volgen. Don eitedeeik wil echter wagen, wat hij nog niet onmogelijk had bevonden, en hij beveelt eenigen, op den rookenden puinhoop aan te stormen.

— sSoldaten!« roept hij, »wreekt die slachtoffers van het verraad.« En moedig beklimmen zij de steenklompen, terwijl zij daverend de kreten laten Inoren: »vengenza, vengenza!«. (wraak).

Nauwelijks echter zijn deze eersten omhoog geklommen, of, door musketschoten gewond, tuimelen zij weder naar omlaag. De mijnontploffing namelijk bad zich niet zoo ras laten hooren, of eiiteuüa wierp zich bedaard maar krachtig tevens op de Spanjaarden, welke het volk van boreel en bredeeode in hunne gewaande vlucht achtervolgden. Spoedig was het met de weinige vijanden gedaan. Verdoofd door den onverwachten slag; achter hen de opene afgrond, vóór hen de halvemaan en kloeke verdedigers, die oogenblikkelijk de rol van vluchtelingen voor die van aanvallers verwisselen, hadden de rampzaligen niets dan een wissen dood voor oogen. Wanhopig verdedigen zij zich nog eene korte poos; sommigen trachten rugwaarts te wijken, doch stuiten op den puinhoop, of vallen door serpentijnbuksen en haakbussen; anderen sneuvelen door het volk van boeeel, die van hunne verwarring gebruik maakt, en — in weinige minuten is er op dat punt geen vijand meer. Deedeik, beazeman en geeeiï van dee laan scharen inmiddels de hunnen in het front van de meer dan half verbrijzelde Kruispoort, en keeren nu de vijanden, welke over de steenklompen een weg zoeken, moedig af.

— »Triomf voor eippeeda!« roepen de verdedigers, toen zij

141

de eersten, door iiojie ro aangevoerd, naar omlaag zien tuimelen; anderen opstijgende, beveelt van der la.vx op nieuw ))vuur!« en ook deze vallen, door de welgerichte musketten in de flanken en het front getroffen. Het zijn echter niet alleen de schoten van vax dek laax\'s volk; ook uit de schietgaten van de naaste huisgevels, vanwaar men veilig de armen der halvemaan bestrijkt,, giert het doodelijk lood! den Spanjaarden tegemoet. gt;•

— ))ïegen dit moordvuur zijn wij niet bestand,« zegt don dii;go de caujaval, het vernielt onze beste soldaten zonder dat wij een voet gronds winnen.lt;(

— dKojieiio\'s volk lacht met het vuur van die muiters, zegt noitERO, ))ik heb hun geleerd, hel noch duivel te vreezen. Xombre de Dios! stijgt op kerels! in Haarlem is buit voorhanden, en al die buit zal voor u zijn k

Opnieuw klimmen eenigen over de nog rookende steenblokken. Nu eens glijdt er een uit; of een ander, die een steunpunt waant te hebben op een reusachtigen klomp, ziet dien op eens omkantelen of verschuiven en valt op het aangezicht der hem volgende makkers. Maar niet zoodra zijn weder anderen met het hoofd voor de belegerden zichtbaar, of het lood der musketten en het ijzer van de serpentijnbuksen treft hen, en wegens het moeilijk opklimmen kunnen zij niet gezwind genoeg door de overigen vervangen worden.

— ))\'t Is of de ketters een verbond met satan hebben gemaakt, dat die steenen naar den buitenkant moesten storten,lt;■ zegt

bomero.

— ))0p mijne eer!« roept caujaval, »wij spillen hier bloed en tijd; en wat hebben wij gewonnen, zoo wij over deze inbreuk zijn?«

— »Dan verdeelen wij de macht van de rebellen, dan is de stad en de buit ons, en den hertog de, roem,® zegt rojieko, »houdt moed, soldaten! houdt moed! over \'t graf uwer spitsbroeders ligt de weg der overwinning.«

— »Ik ken uw moed en stalen wil!« zegt nu puk der ik , »maar senor caujaval heeft gelijk: hier is de aanval vruchteloos. Terug, soldaten! terug! naar den muur bij don eeudixaxd, en denkt er aan: duizend kronen, wie mij den verrader stomp wijk levend of dood in handen stelt.«,

— )gt;Terug, soldaten!® beveelt nu ook iiomkuo, »senor, het is uw wil; maar winnen wij hier het muitersnest niet, daar zal de kans nog minder zijn.®

haarlem II. 10

142

— gt;iDat zal men zien,clt; herneemt predeiuk, »en zoo als gij wèl zegt — senor, het is mijn wil.«

Op dat woord wil legde hij een bijzonderen nadruk, wel wetende dat uoMEiio, die zelf zoo gaarne ieder naar zijn wil buigen zag en er de volle beteekenis van kende, geen verdere aanmerkingen zou maken. Eomeiio , hoezeer met wrevel vervuld, dat op dit punt geene versche troepen aanrukten, wrevelig over deze plotse-lijke verandering van stormplaats, waarvan hij zich weinig goeds beloofde, beval echter zijne soldaten, naar den wal te snellen, waar don fi: iidixaxd tot nog toe vruchteloos den storm had beproefd.

— »Tuur, kanonniers!« klonk het intusschen in de vijandelijke verschansing, waar de Vliegen van Samen onafgebroken op de stad beukten.

— ))Vuur!« liet het zich ook in de loopgraven hóoren: want deze waren vol musketiers, welke onophoudelijk de walverdedigers met goed gevolg bestookten.

— »Voor Spanje /cc galmde het hier. ))Voor Haarlem!« klonk liet daar, en overal hoorde men de kreten van »vrijheid!cc van »overwinning of de dood!cc Het was een gevecht van moed en vermetelheid: het was de strijd voor het heilig geloof.

V E E lï T I E X D E HOOFDSTUK.

Moofj kxpperda den wal verweven En met het slml den vijand heeven . En pal slaan in \'t noodlollirjsl vav, Een kexau bliliseml mei den degen, En staal de woeste stormevs lecjen, En dondevt hen van wal en muuv.

Inmiddels werd de Janspoort en de naaste courtine bestormd door een man, wien het evenmin aan moed als aan beleid ontbrak. Het was do Portugees gaspar de rubles , een zoogbroeder van den koning van Spanje, en stadhouder van Philippeville. G-emeen-lijk werd hij de heer vax billij genoemd, omdat hij deze heerlijkheid had behuwd. Het was die zelfde krijgsman, die nog bij de Friezen in dankbare gedachtenis staat, omdat men, na den vernielenden Allerheiligenvloed het aan zijne geestkracht had te danken, dat er van Makkum tot aan Dijkshoek, eene uitgestrektheid van vijf uren, een stevige zeedijk werd aangelegd.

Hij was een hevig vervolger der onroomschen en had in vroegere gevechten blijken van dapperheid en beleid gegeven. Thans had hij reeds den rang van bevelhebber, en gewoonlijk voerde hij de Walen aan, die den eernaam droegen van »de rappe Walen ■van billij.« Vergeefs echter is iedere poging om zich van de Janspoort meester te maken. Telkens wordt hij afgeslagen; telkens wijken zijne Walen met bebloede koppen terug.

Met de ijssporen aan de voeten, met musketten, spiesen, dolken en klingen gewapend en met eene menigte stormladders toegerust, had don ferdixaxd, de bastaardzoon van alva , zijne Spanjaards

10*

iU

en Duitscliers naar het rayelijn aangevoerd. Evenmin als don ïuedebik bj\' de Nederlanders bemind, en van de grootste meerderheid gehaat, nadat hij de verraderlijke hand had geleend om den edelen hookxe gevangen te nemen, was hij echter bij de Spanjaarden meer gezien dan zijn broeder. Don fuedeiuk vreesden de soldaten, omdat ze zijne strengheid en wraakgierigheid kenden. Don feudixaxd hadden zij lief, omdat hij bij zijne doorgaande minzaamheid jegens hen, hun nu en dan eenige gunsten bewees. Fier en vermetel op zijn rang en zijne macht. durfde eredeihk somtijds hun eergevoel verguizen of kwetsen; don EEUDIXAXD was niet zelden hunne voorspraak en eerde niet minder den rang van soldaat dan dien van capitan. En echter, wanneer FERDIXAXB met dreigen en vloeken hun eenig bevel hadde gegeven, zouden de meeste soldaten het met een grimlach in den wind hebben geslagen, terwijl zij niet aarzelden, water en vuur te trotseeren, wanneer het dreigend bevel in een minzaam verzoek werd veranderd. Maar met honigzoete of fluweelen woorden van fuedeiuk zouden die zelfde soldaten scherts en spot hebben gedreven , terwijl de koenste hunner voor zijne dreigtaal sidderde en aan de gevaarvolste taak oogenblikkelijk de hand sloeg.

— »Brave makkers!« sprak don peedixaxd hen aan, vik ken u aller moed en stoutheid: voor Bergen heb ik er het schitterendst blijk van gezien. Sedert dien tijd voerde ik u niet aan: ook voor Haarlem\'s wallen is dit thans voor het eerst. Op die wallen zijn ketters en muiters, ook de verraders van Beicjen, die wij allen den dood hebben gezworen: — maar de meesten hunner zijn helden, die evenmin als gij, den dood vreezen; en, als waren er van deze nog niet genoeg, zoo hebben ook vrouwen zich aan hunne zijde geschaard. Veracht die laatsten niet; want de vrouw is te vreezen, als zij woedt. Voort, brave makkers! geeft mij, zoo het kan, een dubbel blijk van uwe dapperheid. Het is voer den koning en voor het heilig geloof.«

— »Voor den koning en voor het heilig geloof Ie: herhaalden de soldaten, ))wij vreezen geene muiters; wij vreezen geen dood If

De sapata, valdez en jiaiico voeren hunne vendels aan: maar nog zien wij een ander Spanjaard, dien de lezer niet bij den storm tegenwoordig waant. Het is vexavides. Wel is de krijgsraad over hem vergaderd geweest; wel heeft fuedeiuk. van spijt gebeefd, jiaiico van woede op de tanden geknarst; maar vexavides is nog in dienst van Spanje: dat zal hij den Haarlemmers toonen. Met de meerderheid van eene stem was de uitspraak »vrij k eene stem minder — zij ware verlies van rang

145

geweest. Vexayides had vrienden en vijanden, — één vijand meer en jiarco had getriomfeerd. Deze uitspraak met betrekking tot iiAGDALEw\'s vlucht was echter afgescheiden geweest van liet feit in de tent van fredkuik , en in dit laatste opzicht was aan venavides acht dagen gevangenisstraf opgelegd geworden, met verbeurte van eene maand soldij. Doch die zelfde straf was ook aan maeco ten deel gevallen, en dit had diens verbittering tot gloed aangeblazen. Eeeds was de laatste dag van de maand bepaald geworden, dat tenavides en mauco persoonlijk den degen zouden kruisen: doch ook de storm van dien dag was bepaald en — het lot had besloten, dat een hunner in dien storm zou vallen.

Intusschen wemelt het op de bevrozene gracht, waar ook tena-vides zich bevindt, van krijgslieden met scherpe ijssporen aan ile voeten; weldra weergalmen de kreten van aanval en weerstand, de leuzen van Spanje en Haarlem; alya\'s dapperen bestormen de helden van eippekda.

Geestdrift en moed blonken in kexatj\'s oogen, toen zij den vijand gereed zag. met talrijke overmacht den wal te beklimmen. Reeds meer dan eens had zij hare moedige schaar al het gewicht der stoute taak voor oogen gehouden; meer dan eens had zij allen, die tot haar vendel behoorden, vermaand, zich ieder uur gereed te houden, daar spoedig de dag zou aanbreken, waarop ook zij bewijzen zouden moeten geven van hare liefde voor de vrijheid der stad: — en die dag was gekomen; de laatste van louwmaand zou den vijand doen zien, hoe ook vrouwen te duchten zijn, als het datgene geldt, wat haar het liefst en dierbaarst is.

— »Vrouwen van Haarlem, \'t oog op den Spanjaard,® roept kenau, »de wallen zijn deerlijk gekneusd; en met geweld aanvallende , zou \'t hem kunnen gelukken, vasten voet te winnen. Waar gij hem ziet naderen, daar hem met spies en bus gekeerd! waar hij forsch aandringt en opstuwt, grijpt gij pekkrans en stormkolf, en overhoopt hem met water en vuur. Maar niet woest of onbesuisd! Als zijne macht veld wint, in spijt van het krachtigst verweer, daar laat gij af; het oog dan naar kenau gewend en achterwaarts naar den nieuwen wal; daar zal hij boeten wat hij hier won; wat hem hier overwinning dunkt, zal hem daar nederlaag zijn. \'t Is voor Haarlem! \'t Is voor de vrijheid! Leve de prins! leve kippekda !«

Door de meesten worden die kreten herhaald. Geerteuida van tsrederode zwaait met geestdrift het vaandel van Haarlem, en mocht bij sommigen, op den aanblik van het gevaar, al eenige

•146

vrees binKensluipen, geen oog verraadt die: aller oogen richten zich op kenau ; want schoon voor het eerst door haar aangevoerd, schijnt het vertrouwen op haar reeds onwrikbaar te zijn.

— »Voorwaarts , ten storm!« gebiedt don feiidixaxd ; en nu snellen de vier genoemde Spanjaards aan het hoofd hunner benden op den muur los.

De latere belegeraar van Leiden voert zijne soldaten op het punt aan, waar jiaïthijszen en peixekaen gereed zijn, hen te ontvangen — waar kexau met de vrouw van burgemeester kies en eenigen van haar vendel den vijand afhouden.

— »Als wij zulk een storm doorstaan,« zegt pellekaex tot MATTHUszEN, sdan zal het een wonder heeten.«

— ))Naar dat wonder streven wij,« is het antwoord, »hoe grooter gevaar afgekeerd, hoe grooter de glorie. Maar geef acht: de musketiers hebben het op ons verzien.«

Terwijl hij dit zeide, vielen een drietal Haarlemmers gelijktijdig gewond neder, en een kogel floot zoo dicht langs matthijszex\'s oor, dat het zonderling geluid hem onwillekeurig deed omzien. Zij, welke dit musketvuur gaven, hadden op het ijs, op eenige schreden van den wal, bewegelijke schermen en eene menigte rolkorven aangebracht, ten einde de belegerden veilig te kunnen bestoken. Eenige oogenblikken gelukte dit naar wensch; want ook op het punt, waar zich steenbach en asixga bevonden, waren twee verdedigers zwaar getroffen geworden. Maar nauwlijks heeft de busschieter willem couxelisz deze gevaarlijke vijanden in het oog, of hij verandert de richting van zijn slangstuk.

— jiLaadt, kanonniers!» roept hij, »van den wal kunnen wij die honden niet keeren ; maar geven wij ten minste die kwaadstokers achter de schermen de volle laag.cc

Dit gebeurt, en zoo juist is reeds de eerst genomene richting en het eerste schot van den ervaren busschieter, dat er achter de beweegbare scherm eene plotselinge verwarring ontstaat, en men bij het optrekken van den kruitdamp duidelijk ziet, hoe ettelijke vijanden dood of gewond zijn.

■— ))Eene les voor hen!« zegt couxelisz, »maar die kerels zijn duivels. Zie! daar kruipen weer anderen achter het scherm, meteen branden zij weer los.«

Zoo was het ook. Opnieuw worden eenige verdedigers getroffen: maar wederkeerig laat ook counelisz het slangstuk met vrucht spelen.

Intusschen trachten valdez\' soldaten met geweld den wal te beklimmen: doch hoe laag op dit punt de gebeukte kruin ook

147

moge zijn, zoo gaan de verdedigers hen met hunne spiesen en storm-kolven wakker te keer, terwijl pellekaex eene dapperheid aan den dag legt, die de grootste tegenstelling vormt met zijne angstige voorge-gevoelens, ook van dezen morgen.

— sVoor vrouw en kind, broeders!« roept hij de zijnen toe, »ontziet kruit noch lood, waar het Haarlem geldt en vreest de overmacht niet. Vuur, kenau simons! op de rechterflank. Voor MPiM.iiDA! wakker aan!« En aan den rand der borstwering brengt hij nu dezen, dan genen vijand een doodelijken slag toe; doch het is niet op één punt, dat hij de Spanjaards aantast. Als een bliksemstraal schieten zijne oogen ter rechter en linker. Niet zoodra heeft hij hier met eigene hand een aanvaller doorstoken of hem op de stormladder doen duizelen, of hij snelt eenige schreden verder om een anderen stroom te stuiten; geen zwaardslag of halve piek schijnt hem te kunnen treffen; iedere kogel snort hem voorbij als ware hg onkwetsbaar, en echter had hij dien dag reeds menigen vriend de hand gedrukt onder de waarachtige overtuiging, dat de zon van dien dag over zijn lijk zou ondergaan.

— »Op mijne eer! het is, of die kerels van onder tot boven van staal zijn,« spreekt valdez tot een anspessado, van wien reeds ettelijke soldaten door kenau\'s heldinnen met pekkransen en olie verschroeid zijn, sop, soldaten! dat men ons niet hoonend naschreeuwe, door vrouwen verjaagd te zijn. Honderd kronen eu de rang van anspessado voor hem, die het eerst voet op den wal zet.«

— gt;iEn zoo dit aan een anspessado gelukt, senor?« vroeg een breed geschouderd krijgsman van dien rang.

— «Dien beveel ik den veldheer aan,« zeide valdf//., »ik twijfel niet, of deze zal hem dien rang geven, welke hij waard is, en die niet in mijne macht staat.«

— »Leve de koning!® roept de onderofficier, smoge hij mij den rang van capitan geven of niet .... ik ga in den dood.cc Ijlings eenige soldaten, die eene nieuwe stormladder aangevoerd hebben, met zijn schild op zijde duwende, klimt hij moedig omhoog; vier zijner makkers volgen hem op den voet en anderen dringen aan.

— »Voor Spanje!« roept hij luid en zwaait het rapier boven zgn hoofd: maar het scheen besloten, dat de anspessado sterven zou in den rang, welken hij op dat oogenblik bekleedde. Mat-tiiuszen\' ziet, hoe een nieuwe vijand op het punt is, om op een laag gedeelte van den wal vasten voet te krijgen. Snel verlaat

148

hij de plaats, waar eenige bsstormers door kenau\'s vrouwen afgekeerd worden, en op den anspessado aanspringende, brengt hij dezen een slag op den stormhoed toe. Hoe krachtig de botsing ook was, zou de anspessado die echter weerstaan hebben; doch op eens heeft er een ander tooneel plaats. Plotseling laat zich een zware schok hooren; de plaats, waar jiaïthijszex is, eene roede in den omtrek, splijt en scheurt vaneen; te gelijker tijd wordt de anspessado met hen, die zich op de stormladder bevinden, eenige schreden ver op het ijs geworpen, en zwaar gekneusd en gewond, geven zij geen teeken van leven meer. Op dit gezicht heffen de Spanjaards kreten van schrik aan, en onder de verdedigers gaat insgelijks een angstig geschreeuw op; want matïhijszen benevens vier der zijnen worden verscheidene voeten omhoog geslingerd, en — men waant hen verloren.

— sStaat bij, staat bij! daar barst eene mijn los!« klinkt het.

■— »Terug, terug! de dood onder onze voeten!« En inderdaad!

van de onderscheidene door den vijand gegravene mijnen onder den buitenwal, laten de vijanden er op dat oogenblik eene springen; doch hetzij door onvoorzichtigheid, hetzij door toeval, was de ontploffing voor hen zeiven noodlottiger dan voor de Haarlemmers. In plaats dat de wal op dat punt rechtstandig opspleet en eene wijde gaping vormde, welke allernoodlottigst zou geweest zijn voor hen, die zich op deze hoogte bevonden, had de losbarsting naar de buitenzijde plaats en bovendien niet met dat geweld, waarop de vijand gerekend had; toch was de kracht der naar boven springende aardmassa zoo groot, dat maïïhuszex en de overigen er insgelijks door opgestuwd werden. Geen hunner werd echter bij het nedervallen in den kuil gewond, doch voor het oog hunner makkers verdwenen, waanden deze hen ontwijfelbaar verloren. En gewis, wanneer het ongeval den Spanjaard niet een oogenblik verrast had, zou het met matthijszex gedaan zijn geweest, terwijl hij thans met de zijnen slechts vier voeten boven de gracht op den omgewroeten bodem was getuimeld. Hoewel verdoofd of bewusteloos door den slag, kwamen echter allen weder op de been, en jiatïhijszen met zijne makkers weder te voorschijn.

De een had zijn stormhoed, de andere zijn rapier, doch niemand het leven verloren, maar zoo zij op dat oogenblik eenige gedachten hadden, dan was het wel de gedachte aan den vijand; want met driftige stem beval don fkancisco de yaldez:

— viNaar die bres, soldaten! daar beklimt gij den wal!lt;(

— )gt;Leve de koning!« schreeuwen de Spanjaarden, en als een

149

stroom op een zwakken dam, schieten zij naar de losgebarstene miju. Hier snellen sommigen met hunne stootdegens aan; daar rukken anderen met hunne halve pieken insgelijks op de bres los: en ginds stuwen eenigen de voorsten en middelsten onstuimig op, ten einde met de kolven hunner musketten den algemeenen aanval te ondersteunen.

—- xCapitan zxiibuo! neem mijne plaats in,« zegt vf.xatiuks tot den krijgsman, die op een vijf en twintig schreden van de mijn af naast hem staat en gereed is, een afgeslagen storm te hervatten. Een kort ja is het antwoord, en nu sneltve.vavides naar fekdixaxd , die nu hier, dan daar zijne bevelen geeft, ofschoon hij zoo wel op het eene als het andere punt niets dan nederlaag aanschouwt.

— »Daar alleen, senor! is de kans, dat wij voet op den wal zetten,® zegt de edele Spanjaard, op de mijnopening wijzende, »vergun ook mij daar den aanval en — bij St.-PETEE,! gij zult VEXAViDEs op Haarlem\'s vest zien.«

— ))Het zij u vergund, senor capitan!« sprak de aanvoerder. »maar toch twijfel ik aan den goeden uitslag. Die vrouwen zijn verderfelijk voor onze soldaten; zij brengen hun de meeste vernieling aan; zij behoeven in stoutheid voor de muiters niet onder te doen.

— »Gij hebt gelijk, senor! zij vechten als leeuwinnen; ik bewonder haar en vooral de aanvoerster, die zij kexatj noemen. Maar, op mijne eer! wij zullen haar doen wijken, dat zweer ik.®

— »Voorwaarts dan, capitan! toon, wie gij zijt.«

— «Voorwaarts, soldaten!® beveelt nu ook vexavides, en ijlings stormen anderen de eersten achterma. Van mond tot mond klinken de bevelen der hoplieden, gelijk zoovele echo\'s: het gevecht. hoe bloedig reeds, schijnt eerst thans met hevigheid aan te vangen : want ook op den wal vereenigen zich de verdedigers allengs hoe meer op dit bedreigde pnnt. Geertrüida van* buederode snelt met het vaandel aan kenau\'s zijde derwaarts, en nu voeren de heldinnen de telkens aangebrachte brandstoffen naar dat punt, om er ook daar de aanvallers mede te overstelpen.

Intusschen had er eene gebeurtenis plaats, die de geestdrift der vrouwen niet weinig deed toenemen. Nadat de vrouw van burgemeester kies nu hier dan daar den vijand afbreuk gedaan heeft, ziet mauia van der laan hoe zij op eens hare zijde verlaat, en duidelijk hoort zij den uitroep: ))Vuur op don fredeuik ! — op hem het musket!«

Niemand der soldaten schijnt deze woorden te hooren, en niemand schijnt ook, als zij te zien, hoe frederik op dat oogenblik voor een schot blootstaat.

150

— »Eene lontkc roept zij, terwijl zij eene der vrouwen de bus uit de handen rukt en op fuedeuik aanlegt. Aan dit bovel wordt door eene der heldinnen gehoorzaamd. Bijna op hetzelfde oogenblik hoort men het knallen van haar schot, en te gelijker tgd zien eenige der verdedigers, hoe frkdf.uik eene driftige beweging met den rechterarm maakt, en ijlings achter een der bewegelijke rolschermen verdwijnt.

— »Getroffen!» klinkt het onder eenige soldaten ))hij heeft het schot in de vlerk!«

— »Triomf voor kenau ?« laat het zich hooren.

— »Triomf voor de burgemeestersvrouw!« roepen anderen, »zij heeft den don eene erwt in de maag gestuurd. Glorie voor \'t vendel van kenau slhoxs.s

— sLeve de vendrigk klonk het echter eenige schreden dichter naar den kant van de Kruispoort; want men zeide, dat eigenlijk Hasselaar den bevelhebber gewond had. Hoe het zij, gaarne ■wilde de vaandrig afstand doen van deze eer; maar waarheid was het ten minste, dat i rf.deiük op dat oogenblik door een musketkogel getroffen werd, en dat hij het alleen aan de metalen gesp van zijn gordel te danken had, dat de kogel slechts even in het vleesch doordrong. Een halve duim hooger en — het ware misschien met al va\' s zoon gedaan geweest.

Te meer bleek het, dat de kogel ten deele zijn doel had getroffen , aan de verdubbelde hevigheid, waarmede de Spanjaarden op het ravelijn aanstormden. Maar te krachtiger ook ging de dappere brechte proosten hem met hare vrouwen te keer.

— »Wakker aan, vrouwen van Haarlem!«. liet zich de aan-moedigingskreet van kenat. hooren. »Voor \'t vaderland, voor ons huis!«

Op dat oogenblik was het, dat de vaandrig hasselaai; aan zijn vriend kouseband zijn leedwezen betuigde, dat zijn vriend MicHiEL, wegens het daags te voren bekomene schot, thans aan den strijd geen deel nemen kon, toen hij dezen met drift op den walgang verschijnen en door wittexberx; gevolgd zag.

— «Leve hopman jiichiel!« klonk het op dat zelfde oogenblik onder de verdedigers, bij wie hij zeer bemind was en die verheugd waren hem weder te zien.

— »Leve hopman wittexberg k riepen ook anderen, over diens komst nog te meer verwonderd , omdat men algemeen waande, dat hij van den lanssteek in zijne borst niet genezen zoude, terwijl michiel daarentegen slechts eene wonde in de rechterhand had bekomen. Maar men wist niet algemeen, dat die wonde

-151

zoo kwaadaardig was, dat jiichiel, ten gevolge van de hevige Pijn, des nachts door eene zware koorts was aangetast geworden.

— »Bravo, hopman!« sprak Hasselaar, hem hartelijk de hand reikende »gij gleedt mij daar fluks van de tong: en nu zie ik u oog aan oog. Bij St.-HuBKirrus! dat is kloek van u gedaan en vroom!«

— »Bij mijne ziel! ik kon het niet harden in huis,« zeide jiichiel »ik heb het rumoer al langer gehoord dan mij lief was, en had geene brandende koorts mij te lijf gevallen, gij zoudt mij reeds gezien hebben voor dag en voor dauw.clt;

— »Wil toch den adder in mijn gemoed niet aanraken,« hernam hasselaab. «Voor dag en dauw was ik al zoo min hier als gij. Maar het gaat er hier Spaansch toe; blijft mij op zij, kompaan, c

Dit zeggende, laadde de vaandrig zijn musket, terwijl jiichiel, het tooneel overziende, spoedig het besluit had genomen om Hasselaar op dit punt op zijde te blijven, dewijl hij begreep, den vijand door een welbestuurd musketvuur van de manschappen daar genoegzame afbreuk te kunnen doen, zijnde het dezelfde inspringende of doode hoek, waar hij gedurende den storm van twintig December zich zoo moedig gekweten had. Ook wtttexbeiig voegde zich bij deze musketiers, en geen twee minuten waren na hunne komst verloopen, of zij namen reeds een levendig deel aan liet gevecht.

Forsch was in een kort oogenblik tijds de aanval op de ge-sprongene mijn; doch niet minder geweldig de wederstand van mannen en vrouwen. Oorverdoovend beukten de Xamensche Vliegen op Haarlem : maar bijna even verdoovend was het kletterend of dof geraas der wapenen, het geroffel der trommels en het trompetgeschal. Men verbeelde zich die Spanjaarden met hun onverpoosd geschreeuw van Espana! of viva el reij, de aanmoedigingskreten der verdedigers en de onderscheidene tongvallen onder deze, die zich op somberen, wraakgierigen of woesten toon lieten hooren. Men stelle zich dit gansche tooneel voor van de Kruis- tot aan de Janspocrt, een afstand van ongeveer tweehonderd en vijftig schreden, en men overzie die menigte krijgslieden om te kunnen begrijpen, hoe er bijna geen punt was, waar- niet van den eenen kant geworsteld werd om den wal te bemeesteren, of van den anderen kant om den aanpersenden drom te keeren. — Xu was rippeeda op het eene, dan op het andere punt en waar men den rustigen Fries met het bliksemend oog zag verschijnen, waar men hem zijne korte maar krachtdadige bevelen hoorde geven, daar scheen ieder woord, iedere blik de geestdrift en den moed nog te verhoogen.

152

— »Voortreffolijk coiin\'elisz!« riep hasselaak, toen die bus-schieter andermaal groote verwarring teweegbracht onder de Spanjaarden, die achter hunne bewegelijke schermen en rolkorven nu en dan nog al eenige verdedigers wonden toebrachten, »maar aan de bres gaat het vinnig toe. Kan ik dan dien reus met zijn vuur-rooden vederbos niet neerleggen. Zie, hoe hij zich kloek houdt, en dat met éénen arm: bij hippeiida ! \'t is dezelfde vogel, dien cokxeusz bij Spaurmkm de eene vlerk afschoot: die was raak, M AitooïTix! hij heeft het op u verzien; dat is de eene reus tegen den anderen: wakker aan, jiausotïix! men wil wel reppen, dat de prins nog geen kloeker hopman bij zijne garde gehad heeft.«

— ))Vuur!« klonk het intusschen aan den inspringenden hoek, en ofschoon men voorzichtig moest aanleggen, ten einde met de vijanden niet tevens de verdedigers te kwetsen, zag men echter eenige der bestormers nedertuimelen; doch evenals de eene baai-op de andere volgt, zoo ook werden zij, die in den dichten drom vielen, aanstonds door anderen vervangen.

— »Zaagt ge den moorder van mijne zuster niet ?« vroeg jiichiel , met denzelfden wraakzuchtigen toon in zijne stem, wanneer hij daaraan dacht, »\'t genoegt mij weinig, dat hij een oog te min heeft: ik zie niet uit naar rust, voordat hij ook den kop kwgt is. Waar ziet gij hem? ik krijg hem niet in \'t vizier.«

— »\'k Zag hem niet,« zeide Hasselaar, »maar gij zoudt liet vandaag niet tegen hem harden, wanneer gij voet bij stek met hem hadt.«

— »Wat denkt ge van mij?» sprak jiichiel met vuur, »al mis ik de rechtervlerk, ik zou hem met de linker ook het antwoord niet schuldig blijven. Wilde maar hot goede geluk, dat ik eens handgemeen met hem kwam.«

— »Hou!« sprak Hasselaar , het oog steeds op de gracht gevestigd houdende, ))hou, schelm! ik ben er ook.«

De Spanjaard , op wien die uitroep doelde, was de hatelijke makoo de Toledo , die in schuinsche richting met drift over het ijs spoedde, waarschijnlijk om don fut; deiuk het eene of andere mede te deelen, of diens bevel te ontvangen.

— »Hij loopt als een, die bang is,« zeide Hasselaar, terwijl hij op hem aanlegde. Mikken en vuur geven was bijna ééne beweging en — marco de ïoledo viel op het ijs.

— ))Hij heeft het weg,» riepen eenigen tegelijk.

— »Dat zie ik ook,« sprak Hasselaar, seen goed jager schiet het wild in den loop. Maar ik twijfel, of hem wel de botten ge-

153

broken ziju. Hij staat weer op; neen, hij kan niet! Geef aclit; men komt hem te hulp. . ..«

— sVuur!« beval michiel, maar het woord was nog niet uitgesproken; toen twee der Haarlemmers, door de verderfelijke dubbelhaken van den vijand gewond, naast hem nedervielen: juist had wittexberg de plaats van een hunner een voetbreed verlaten: drie seconden later en — het schot had hem getroffen.

Terwijl jurco de Toledo naar de vijandelijke verschansing werd gedragen; terwijl hasselaau, michdx en witten berg lij den inspringenden hoek den vijand veel afbreuk deden, en men aan de geestdrift der beide laatsten niet kon bespeuren, dat zij daags te voren gewond waren geworden, zette men het gevecht aan de gesprongene mijn met wederzijdsche hevigheid voort.

Botsend en schokkend was het gewoel der dichte drommen en op dat punt, èn ter linker- en ter rechterzijde. Waar de macht dei-verdedigers een oogenblik tekort schoot, zag men kexau, wier heldhaftige blik nu naar dezen, dan naar genen kant gewend was, met eenige harer vrouwen den vijand onstuimig in de flank vallen , terwijl zij er reeds met eigene hand een doorstoken had.

Onder dezen dichten hoop bevond zich ook stojifwijk. Wij zouden hem noodeloos zwarter schetsen dan hij was, wanneer wij zeiden, dat hij zich aan het gevecht onttrokken had, maar evenmin vinden wij ook eenig uitstekend feit van hem vermeld. Daarenboven is er onderscheid in een gevecht op den voor- of achtergrond, ia een strijd aan den rand eener steilte, waar een mistred doodelijk is, of op een vlakken bodem, waar het wijken in onze macht staat. Kiemand had hem van rechtstreeksche lafheid kunnen beschuldigen; maar ook niemand had hem op eenig gevaarlijk punt ware dapperheid zien aan den dag leggen. Stoml\'wijk\'s toestand was geen der gemakkelijkste. Zijne rol was die van een huichelaar en veinsaard in de volle beteekenis, en als een zoodanige, wegens de goede vervulling zijner rol, eenigen lof waardig is, dan mocht hij, de verrader, er aanspraak op maken. Zich behendig wachtende om niet aan \'s vijands dubbelhaak- of musketvuur bloot te staan, ontbrak het hem tevens niet aan woorden om de zijnen aan te moedigen en zijn haat en zijne verbittering op den Spanjaard op het blijkbaarst aan den dag te leggen.

— »Voor Haarlem! voor ribperd.v!« riep hij luide «wakker, aan, brave burgers! denkt aan vrouw en kind en \'s vijands bloedgierigheid. Liever den dood op de vest dan één voet gronds afgestaan, o:

— »Sluit aan, voort!cc schreeuwde hij, zijn rapier boven \'t hoofd zwaaiende en pogingen aanwendende, om den mijnrand dichter

154

te naderen, daar hij zorg had gedragen, dat anderen eerst een bolwerk voor hem vormden, »wij staan hier ledig en de vijand stuift aan met hoopen. Hel en dood! dat ik op den Maraan hier mijn wrok niet koelen kan. Maakt ons baan, brave makkers ! de dood aan het gespuis. clt;

Mot schrik had hij gezien, hoe de Spanjaarden zich van de Kruispoort poogden meester te maken. Met siddering had hij de losbarsting gehoord; maar in weerwil hiervan, verried hij door niets, wat er in zijne ziel omging, en met behendigheid zich op den achtergrond houdende, was hij niet ongelijk aan een hond, die wel de tanden toont, maar niet bijt.

Inmiddels zag men nu hier, dan daar, aan de zijde van kenau het vaandel van geeutküida tax buedeuode. Nu eens weerde biiechïa piioostex den vijand met spies en rapier af, dan weder zag men haar het musket aangrijpen om een Spanjaard te treffen, en overal waar zij zich vertoonde, paarde zij moed aan vrouwelijk beleid. Het schoon gelaat van henmka tan tliet scheen verhoogd te worden door ernst en moed, en waar men anna en Maria tan der laan\'s vrouwelijke fierheid zag, daar zou men geenszins de zachtaardige schoonen in haar vermoed hebben, uit wier mond men vroeger slechts de taal des stillen huiselijken levens hoorde.

— »Haarlem\'s vrouwen wijken niet voor den kloeksten soldenier,« zeide kippekda. »Als helden trotsch mogen wezen, dan moet het op zulke dochters zijn.«

Reeds zijn diego peuez en zikbro voor dood buiten het gevecht gedragen; reeds zijn arïajom en quesauo door de kokende olie half verschroeid buiten gevecht gesteld, toen er op eens een lievige aandrang op den wal plaats heeft. Eodkigo de sapata heeft door volharding op een eenigszins afgezonderd punt, naar den kant der Janspoorfc, vasten voet op den wal bekomen, en — zooals in dien tijd niet vreemd was, en door de wederzgdsche partijen dikwijls toegelaten werd — vecht hij daar man tegen man met jiargoïïin. Met recht zeide Hasselaar, dat het de eene reus tegen den anderen was: want hunne lange kloeke gestalten komen boven aller hoofden uit. Geen schooner schouwspel van twee worstelaars konden wel ooit de Eomeinen in hunne spelen het volk voor oogen stellen. Ziet hen — den kampvechter voor Haarlem: den kampvechter voor Spanje! In makgottin bewondert men meer het edele, fiere en toch dreigende: fonkelend rollen zijne blauwe oogen onder de fijne wenkbrauwen. De gestalte van de sapata is onevenrediger, ruwer, verschrikkelijker; zijne bruine oogen schieten

455

van onder de stuursche, overhangende wenkbrauwen een zwarten gloed; de eerste vormt meer het ideaal van den held: de laatste verpersoonlijkt den oorlog in al zijne verschrikking.

— ))üw leven of het mijne!« schreeuwt de sapata en met een geweldigen stoot poogt hij den kapitein van \'s prinsen garde in de quot;borst te treffen.

Deze, schoon zijn vijand niet achtende, moest echter de behendigheid bewonderen, waarmede de Castiliaan zich van zijn linkerarm wist te bedienen: inderdaad, deze um bewonderenswaardig en verschoonde ten halve sapata\'s gewoonte van snoeven, dat hij zijne krijgstalenten aan de school van Bhvijoh te danken had.

Nu eens flikkerde de Toledosche kling boven zijn hoofd en schoot dan snel als eene zilverschubbige slang op de borst van zijne tegenpartij; maar eer de punt zich een weg baande, weerdemargoïtix die even snel af; dan eens stiet zijn wapen tegen den blinkenden ringkraag van zijns vijands harnas en staafde de deugdzaamheid van het staal door bijna tot aan het gevest te buigen. Maar toch was sapata\'s welberekende aanval niet bestand tegen de kunstige, krachtige verdediging van maiigottlv ; want terwijl de degen van den Spanjaard andermaal als een weerlicht op maugottix\'s borst aanschoot, bracht deze, dien afkeerende, hem eene wonde in den rechterschouder toe. De reusachtige Spanjaard scheen op het punt, een voet terug te deinsen; doch de kreten van mnimo! animo!«. deden hem standhouden, en een vurigen blik op zijn tegen-strijder werpende, trachtte hij den bekomen stoot door eene nog breeder wonde te wreken. Maar ook thans zou men den uitslag niet zien van een strijd, die met zooveel wederzijdsche bekwaamheid, met een zoo evenredigen moed en door twee zulke gelijke Hercules-gestalten gevoerd werd. Op eens springt, als een gewonde tijger met woede en moordlust in de oogen, de Waalsche hopman vardeur te voorschijn. Onstuimig heeft hij zich door een dichten drom naar het eenigszins afgezonderd punt heengedrongen en stort nu met opgeheven rapier op rodrioo üf, sapata in.

»Sterf, Spaansche hond!« brult hij hem te gemoet en tegelijker tijd daalt zijn wapen op de sapata\'s hoofd: deze echter weet door eene vlugge beweging den doodelijken slag te ontduiken, en terwijl het vuur der verontwaardiging in hem gloeit, roept hij op donderenden toon:

— )gt;Dat doet geen Spanjaard! dat doet een laffe moordenaar.«

— »Terug, vaedeuuk schreeuwt ook margottin* hem toe, »of ik keer mgn rapier tegen u,« en de fiere blik van den krijgsman zegt, dat die woorden ernstig gemeend zijn.

150

— sTegen mij Ia schreeuwt vardeuu, met een vloek, ))zijt gij van zinnen of dol? Ik vrees u zoo min, als dit gebroed: sla dood deu Spanjaard!® En in weerwil van jiatigottix\'s bedreiging, springt hij, als een razende buffel, andermaal op üe sapata aan. Gramschap en wrevel maken zich van haugotïix meester; reeds heft hij zijn rapier op om er den AVaal krachtig mede te keer te gaan; doch ijzende voor het denkbeeld, dat de eene verdediger van Haarlem den anderen naar het leven zou staan, grijpt hij hem met de gespierde vuist in den rug en rukt hem eene halve schrede achterwaarts.

.■«Laat af, dolle geus!« schreeuwt hij hem toe, »de Spanjaard is mijn vijand; ik zal hem bestrijden. ïegen mij, eodrigo de sapata ! uw leven of het mijne.«

Vloekend heft takdeue zijn zwaard op om er maegoïtix eeu slag mede toe te brengen. Maar op dat zelfde oogenblik wordt aan het tooneel eene andere richting gegeven. In weerwil van het woelig gevecht ter linker- en rechterzijde, is het eenigszins aan het oog der Spanjaarden ontsnapt, hoe sapata valschaardig door een tweeden vijand wordt aangerand. Ook texatides ziet het; zijn ridderlijk gemoed gloeit eensklaps van verontwaardiging en nu stormt hij, als een pijl uit den boog, op taedeue los.

— »Doe mij sterven, zoo gij het kunt,« sprak hij, den Waal zijne kling voor oogen houdende «maar ik twijfel, of uw moed met uwe woestheid gelijk staat.«

— ))Hel en dood!____ een hopman van graaf lujieij zonder

moed,« krast taedeue, en met een vurig, brandend oog, stormt hij op vexavides los. Onstuimig is de slag, dien hij den ridderlijken Spanjaard wil toebrengen; doch rustig en krachtig, zonder een duimbreed te wijken, vangt deze dien op zijne kling op.

— »Vaedeue geen moed!____vervloekte Maraank schreeuwt

hij, verbitterd, dat hij het hoofd zijns vijands niet vaneen heeft gespleten. »Wraak voor baptist vax teiee! wraak voor jiaxs kellexaae, de wakkere soldeniers van lejieij.cc

— ))Ik doe eer aan Haarlem\'s dapperheid,clt; sprak vexavide\'s smaar gij hebt er schande aan gedaan.» En terwijl hij dit zeide, tracht hij yaedeue op den schouder te treffen; maar ook deze keert den dreigenden slag af en wil zijn zwaard andermaal op zijne tegenpartij doen neerkomen! Vexavides echter stelt de poging van den Waal op nieuw te leur, en doet door zijne bedaardheid diens onstuimigheid slechts aangroeien. STu eens flikkert beider staal vluchtig boven hunne hoofden; dan weder schiet het met de snelheid eener slang aan; soms kruisen zich de wederzijdsche wapenen

157

en brengen een kletterend geluid voort; of zij glijden langs den ringkraag en het borstharnas, zonder dat een van beiden gewond wordt, hoewel iedere slag aan beiden den dood voors2)elt.

— »Animo! animo!« davert het van links en rechts; want ook makootïin\' en iioüiiiGo de sapaïa hebben het gevecht weder hernomen, en van weerszoden blijft de uitslag nog steeds weifelend. Het was eene ongegronde beschuldiging van vexavides om tardevr gebrek aan moed toe te schrijven. Maar het was ook meer eene beschuldiging, die verontwaardiging hem ingaf: want het faalde den kapitein van iaijieij\'s lijfwacht evenmin aan moed als aan kracht. Maar welk een contrast vormen beide met die van tenavides. Op het gelaat van dien Spanjaard licht mannelijke fierheid en tevens kalmte; zijn moed heeft iets edels, iets grootschs; men leest in zijn oog, dat hij den strijd voert, omdat hij eenmaal aan de dienst der wapenen zijn arm gewijd, omdat hij beloofd heeft, voor land en koning die wapenen te voeren; maar in zijne ziel woont geen zweem van wrok of haat: de vijanden, die hij bekampt, zj\'n de vijanden des konings; maar het zijn de vijanden van vexavides niet. En vaedeue ! .. . zie dat gelaat, waarop de toorn, de grimmigheid in den hoogsten trap van werkzaamheid te lezen staan; zie die fonkelende oogen, die gezwollene aderen op wang en voorhoofd: dien half geopenden mond, wiens tanden in eene klapperende beweging zijn: hoor dat onophoudelijk geschreeuw, dat eerder aan het schor gekras van een dier, dan aan eene men-schelijke stem denken doet: en dit alles kenschetst verbittering, haat, wraakgevoel op al wat Spanjaard is: yakdeur heeft kracht, heeft moed; maar het is bijna de kracht van een losgebroken krankzinnige, die tegen ieder de vuisten balt; — het is de moed van den wilde, die razend aanstormt en den dood achter zich niet ziet om den dood vóór zich te bestrijden. Hij vraagt niet, wat edel of groot is in het gevecht: hij weet slechts, dat hij tegen Spanjaarden strijdt; en die allen zijn booswichten; die het land verwoestten, die ketters verbrandden, en door den tienden penning nog den laatst overgebleven druppel bloeds wilden uitzuigen: die honden te bevochten, uit te roeien, dat schijnt hem plicht, eene wet, en elk middel daartoe wordt bij hem geheiligd door het doel.

— sWraak voor baptist van trier!« schreeuwt hij, »dien hebt gij vermoord en het rantsoengeld afgeslagen, omdat gij bang waart voor dien Hollandschen leeuw.« En hij verdubbelt zijne slagen om vena vides te treffen; doch wilde moed en wraak stuiten af op het schild van onversaagdheid en kalmte. Naarmate dat vardecr driftiger op hem aandringt, naar die mate staat vexa-

haarlem II. h

•158

vides rustiger en kloeker pal, en weert met meer belieudiglieid iederen slag af. i^ocli de eene, noch de andere wordt gewond, en liet scheen besloten, dat men ook van dit gevecht den uitslag niet zien zou. Op eens namelijk laten zich aan de overzijde der gracht de schetterende tonen der vijandelijke trompetten hooren. Het zgn koheko en (.vaijaval, die van de Kruispoort, tot ondersteuning liunuer makkers, naar de Janspoort aansnellen; —• met vliegende vaandels en onder krijgsgeschreeuw rukken zij over de bevroren gracht voorwaarts. Don ferdixaxd ijlt als een stormwind nu naar deze, dan naar gene richting, terwijl door belegeraars en belegerden het persoonlijk gevecht afgebroken wordt.

— sSenor komeuo!« beveelt hij haastig, ))doe \'jij dien ijzeren wal buigen of breken: de ketters staan als rotsen, en de dapperste Spanjaarden winnen geen voet gronds.«

— »Voorwaarts, soldaten!cc schreeuwt iiomeiio »die daar op den wal zijn, behooren aan het spinnewiel: — aan het regiment van Sicilic de eer, dat ze verjaagd worden.cc Onder het geschreeuw: dvoor KOiiERO! valt aan!cc storten zich een paar vendels aan de linker- en rechterzijde op den wal, of trachten als een stroom den dam door te breken.

— »Senor camavalIcc bevoelt eerikxanü verder »een vendel musketiers op de rechterflank. Senor quoesado, op de linkerflank met uwe haakbussen. Animo, dappere Spanjaards, slechts met bloed wordt de zege gekocht!cc

Het dezelfde onversaagdheid en volharding, waarmede in den vorigen storm de z/uxiga den muur beklom, tracht hij ook thans dit doel te bereiken. Tweemaal heeft een Engelscb vaandrig, scotï geheeten, hem reeds afgeweerd; maar voor de derde maal trachtte hij, vasten voet te bekomen. Een oogenblik houdt hij stand en, evenals in den vorigen storm, moedigen zijne makkers hem weer aan door hunne lof kreten; doch het oogenblik van zijn val is daar. Keeds heeft hij drie wonden bekomen, en terwijl hij zgne kling opheft, brengt de vaandrig hem de vierde toe; die vierde wonde doet hem duizelen; hij verliest zijn evenwicht; onder den uitroep: »Voor Spanje!a tuimelt hij op het ijs van de gracht, en nu laten zich de kreten hooren: »Voor Spanje, voor Spanje! wreekt de zuxiga ! cc

Geweldig is de kracht, waarmede thans de vijand op de belegerden aandruischt, en de weinigen, die zich reeds op den wal bevinden, zien bij het aanpersen en opzwellen van den nieuwen vloed, hun getal vermeerderen. Maar naar evenredigheid dat het getal van Spanjaarden aangroeit, naar die evenredigheid stroomen ook meer verdedigers naar de meest bedreigde punten. Hier is het geruit

159

van der la ax , die insgelijks den vijand van de Kruispoort afgekeerd lieeft en thans liet vuur van twee slangstukjes op de bende van caiuaval doet spelen. Daar is het laxcelot van isrederode, die zich onvermoeid op de bestormers werpt. Wat verder vereenigen zich asixga en no reel met hopman beaufort en den Engelschman sujimado, terwijl ripper da. overal de wakkere bevelhebber is, die rustig en met beleid ieder punt overziet.

— ))Hij is dood! hopman wiïïexbeug- is doodk klinkt het op eens bij den inspringenden hoek, waar Hasselaar voortdurend menigen vijand doet tuimelen. Inderdaad, zwaar in de borst getroffen, valt de brave Duitscher, in weerwil zijner wondenaarden wal gesneld, aan miciiiel\'s zijde neder. Dat was eene treurige vergelding voor zooveel moed! Dat smartte zoo menigen makker, die hem liefhad: maar de kreten over zijn val worden op dat oogenblik door de algemeene kreten van vriend en vijand verdoofd en versmoord. Op eens ziet men daar ook nieuwe krijgslieden naaiden wal snellen; het zijn krijgslieden, die men niet kent, maar die spoedig het bewijs geven, dat zij vijanden van den Spanjaard zijn. Te midden namelijk van den hevigen aanval op Uuarlcm rukken honderdzeventig sleden met koren en andere levensmiddelen de Schalkwijkerpoort binnen; driehonderd haakschutters en zeventig ruiters door den prins afgezonden, vergezellen liet convooi, en de Franschman jeax mauregxaulï, benevens de ritmeester exk-huijzex van Delft, zijn de aanvoerders. Te vergeefs had de Spanjaard getracht, hen bij hunne nadering over liet ijs te overrompelen ; te vergeefs had deze hen tot aan de Schalkwijkerpoort achtervolgd; slechts de vaandrig der ruiters was nedergeschoten; dit maakte \'s vijands gansche voordeel uit en — moedig over het welgelukken van hunnen gevaarvollen tocht, rukken de nieuwe verdedigers binnen Haarlem, waar de meesten hunner , in weerwil van de vermoeienis, zich oogenblikkelijk in bet gevecht mengen.

— ))Leve de prins! triomf voor Haarlem!«. weergalmt het ook uit hun mond. Maar wie is het, die op eens de verbaasde blikken van allen tot zich trekt? Men ziet eene lange gestalte, een man met donkere lokken en wenkbrauwen, met den tint des doods op zijn floersachtig gelaat, en het linkeroog met een gitzwarten band omwonden. Het is de eenoog; de zonderlinge vreemdeling, even geheimzinnig vertrokken, als gekomen, en thans nog raadselachtiger teruggekeerd: het is de eenoog, in zijn deftig, burgerlijk gewaad ; hij is als krijgsman gekleed; een schitterende metalen stormhoed met blauwe pluim dekt zijn hoofd; en geen ander wapen voert hij dan een zwaard. Maar dat zwaard is ontzaglijk breed,

ir

100

scherp en tweesnijdend; het doet denken aan een dier reusachtige-wapenen uit de middeleeuwen, en het flikkert en vlamt als een bliksem; het schijnt het zwaard van den verderfengel en dreigt ieder, die zich vermetel onder zijn hereik waagt.

— ))God strijdt met ons,« roept hij uit, «want het is de strijd voor het heilig recht en de vrijheid.« En met eene koortsachtige geestdrift werpt hij zich op den naastbijzijnden vijand, die reeds zijn victoria aanheft. Met alleen de vijand, maar zelfs de Haarlemmers schijnen getroffen over den krachtigen aanval des vreem-delings: en toch klinken geene kreten van vloek of verbittering van zijne lippen. Zijn oog heeft zelfs iets benevelds, iets pijnlijks. maar op zijn bleek gelaat licht een tint, die getuigt, dat zgne ziel kamp voert met het lichaam; het is, alsof hem een hooger gloed is ingeblazen, en dat die gloed, door een onweder-staanbaar geweld, al meer en meer tot eene verterende vlam overslaat. Zijn zwaard woedt; het is een gevleugeld staal, dat nu hier, dan daar treft, en waar het treft, is de wonde onheelbaar. Onder de laatste walbestormers bevonden zich eenige Hongaarsche ruiters, even strijdbaar te voet en den naam van huszaren dragende. Gewapend met schichten, die zij op de verdedigers werpen en met breede, kromme sabels, die doodelijke wonden toebrengen, hebben twee hunner, onder het geschreeuw; »voor koning etdoli en Spanje !lt;i den eenoog besprongen. Gedekt door hunne kleine schilden, waarmede zij op de behendigste wijze iederen slag af-keeren, schijnen zij ontrefbaar. Maar vergeefs, dat zij het vlammend zwaard van den vreemdeling zoeken te ontduiken. Onder schelle oorlogskreten, welke aan die der oude Gallen doen denken, poogt de een hem met zijne kromme sabel in den schouder te treffen, doch een zwaardslag voorkomt deze aanranding; de Hongaar wil hem met zijn schild afkeeren, doch zoo geweldig is de houw van den onbekende, dat diens wapen door het stalen schut heendringt en den vijand zwaar gewond doet neertuimelen. Den anderen wachtte een gelijk lot; doch een nieuw aandringende menigte stuwt hem voor, en onder het geschreeiiw van ; »victoria lv beklimmen al meer en meer vijanden den wal.

— «Voorwaarts soldaten! Haarlem is onslcc roept fekdixaxu, en met al de kracht van vijanden, die zich den weg ter overwinning geopend zien, stuiven zij dichter en dichter op elkander aan.

— »Voor Spanje! voor iiomee,o!« klinkt het »leve de koning!, den rebellen de dood!« Het is geen gevecht meer; het is een opkruien van ijsschotsen tot een hoogen dam, — een dam hier, een dam ginds en tusschen die allen weder andere ijsgevaarten. die nog een oogenblik in beweging zijn en zich dan aan den

101

■jiaastbijzijnden ijsberg insgelijks vasthechten; om onder een donderend rumoer het voorschieten van den eersten af te wachten en lien oogenblikkelijk te achtervolgen.

— »Terug! terug, mannen van Haarlem!n weergalmt op ieder punt de stem van eipperda : en hier aangevoerd door boueel , daar door lancelot van beedekode, deinzen de verdedigers van links en rechts achter de halvemaan.

— «Vlucht, vlucht! naar de Schalkwijkerpoort!« roept uippekda , zijnde dit de vooraf bepaalde leus, welke men zou aannemen, wanneer de vgand op den ouden wal de overhand mocht bekomen.

— »Vlucht, vlucht!« herhaalden nu ook honderden om den Spanjaard te meer in den waan te brengen, alsof men werkelijk geene andere hoop meer had, dan het leven door de vlucht te redden. De list gelukte. Langs den eenen arm der halvemaan trokken de Haarlemmers al meer en meer achter de binnenver-schansing of den nieuwen wal terug, en de stroom van vijanden werd door zijn eigene kracht voorwaarts gedreven.

— «Wie ook vluchte, wij niet!a roept kenau Hasselaar, aan den anderen arm der halvemaan, »wakker aan, vrouwen van Haarlem! de dood boven de vlucht.« Hier de spiesen vellende en daar de musketten losbrandende, gaan zij den veldwin-nenden Spanjaards zoolang mogelijk te keer. Ook jiaegoïtin en «kaufoet trachten den dam daar nog eenige oogenblikken met kracht te stuiten ; doch het meest is het de geheimzinnige onbekende, die met de zijnen nog eene poos menigen Spanjaard doet sterven. Zijn breed rapier is reeds stomp geschaard; doch dit belet hem niet, het met dezelfde hevigheid te doen neerdalen, terwijl hem zeiven geen enkel wapen schijnt te kunnen treffen, iets hetwelk ons schier onbegrijpelijk voorkomt in weerwil van het geschiedverhaal.

— »6od strijdt met ons!« roept hij meer dan eens op geest-drijvenden toon »en waar God met ons strijdt, moet de vijand vergaan.« Maar plotseling dringen nu eomero, vena vides en ■ca rjaval met de hunnen op dien rechterarm van de halvemaan in.

— ■lt; De stad is ons!« roept eojieeo, ))denk aan den buitk

— ))Buit?« schreeuwen de soldaten, op wie dit woord als met ■een electrieken tooverslag werkte; maar te midden van deze leus klinkt het daverend geroep van: vriveut les gueu.v.\'a. en giert den vijand een vernielend schrootvuur uit de afsnijding op den rechterarm der halvemaan te gemoet,

«Voor Haarlem! voor exppeeda!« weergalmt het daar achter de trotsche verschansing, welke de aanvoerders der Spanjaarden steeds gering hadden geacht: ten einde den moed der soldaten levendig 4e houden.

162

— «Voorwaarts!« beveelt iiojieeo, »trompetters, Waast victoria! Leve de koning!«

»Nquot;een!« schreeuwen verscheidene der soldaten »terug, terug! het is eene hel van vuur, die ons allen in den dood jaagt.«

»Terug!« roept ook cakjaval »wij loopen den dood in den muil. clt; En als hadde hij er zekerheid van gehad, zoo springt op datzelfde oogenblik met dreunende slag eene mj\'n voor hunne voeten, en vormt een afgrond, die, schoon hij niemand hunner verzwelgt, hen met eene andere losbarsting bedreigt. Op het zien dezer ontploffing, deinzen de meeste Duitschers terug, onderscheidene Spanjaarden volgen hen na, en het oogenblik der vlucht is daar.

De dappere vrouwen met de andere verdedigers op den linkerarm, den vijand zoolang mogelijk van den ouden wal afwerende, geven hem dien ten laatste in hunne macht en rukken achter de nieuwe verschansing terug. De stroom van belegeraars wordt nu insgelijks met te meer kracht voorwaarts gedreven en voortgestuwd; want het is hun doel om tegelijk met de Haarlemmers binnen de achterwaarts gelegene verschansing te dringen: maar eer hun dit gelukt, vereenigt de afsnijding ook daar al hare vuren op den bestormer. De Spanjaarden staan in weinige oogenblikken in breede wolken van rook en vuur, en op hun front, op hunne flanken, ja zelfs uit de hoogte van de huisgevels woedt de verderfengel op hen. Het is ook op datzelfde oogenblik, dat gaspar de hobles met al zijne rappe Walen het aan de reeds gedeeltelijk bemachtigde Janspoort niet langer harden kan. Aangevoerd door van duivenvoorde , leggen ook daar de belegerden hunnen moed aan den dag. Uit eene halve slang en eenige ijzeren stukjes ■wordt er den bestormers een zoo krachtige afbreuk gedaan, dat de iiobles de trompetters den aftocht doet blazen; en niet zoodra heeft don ferdinand deze noodlottige maar vernomen, of hij besluit insgelijks tot den aftocht.

— «Terug, soldaten!« gebiedt hij, sik mag\'s konings dapperen niet langer in een wissen dood brengen. Blaast, trompetters! De terugtocht zelf is onze victorie!®

Maar ook zonder de alom gegevene bevelen tot het verlaten van den wal, is de vlucht der soldaten reeds algemeen. Even aanmoedigend toch als het pal staan, even besmettelijk is de vrees van één enkelen. Veel sneller dan de oude wal beklommen werd, verlaat men dien en vlucht in verwarring naar de Spaansche verschansingen terug. Vergeefs, dat romeuo van toorn siddert; dat hij op de vluchtenden aanspringt en hen zoekt terug te houden thans veracht men zijne woede, zijn bevel, zijne vloektaal; want

103

te veel hoplieden zien het onmogelijke der zege in, en Ie vernielend treft hen het ijzer en lood der Haarlemmers, om de hoop op ouit grooter te doen zijn dan de vrees voor volkomene nederlaag.

— \'iTerug dan lafaards!» schreeuwt nu eojieuo, »daarom zooveel Moed gespild, om, met de overwinning in de hand, voor een hoop wijven en rebellen te vluchten ? Schande, ellendigen! op uw kop.«

— ))Op mijne eer! die schande zal geen smet nalaten!« zegt tenavides; swaartoe blinde roekeloosheid? Eere voor \'skonings soldaten! Eere voor Ciislilic\'s banier?«

— »Wie raast daar van eer?» riep eojieko , een dreigenden blik werpende en zijne kling boven zijn hoofd zwaaiende. Maar ter zelfder tijd vereenigen zich heftiger van links en rechts de kreten mvlucht, vlucht!« Schetterender blazen de trompetten het sein tot den aftocht, en hetzelfde bevel klinkt uit den mond van don ferdixaxi), die eene wisse vernietiging van al zijne vendels voorziet. Alles, w^rat met zooveel ijzeren wil den wal had beklommen, deinst nu, te midden van rook en vuur achterwaarts, tuimelt op de bevrozene gracht en ontvliedt in de Spaansche verschansingen den dood.

— »\\ivenl las Gueux\'.v. davert het van Himriciri * wallen.

— »Triomfk weergalmt het uit honderden kelen tegelijk, en een heirleger van bespotting en hoon klinkt den Spanjaards achterna . terwijl de meeste verdedigers weder naar de oude vest snellen, om den vijand met hunnen musketten tot op het laatste oogenblik toe nog afbreuk te doen.

— ?iHet roofgespuis na in hun nestk roept vak.deur ; :»vermoorden wij hen tot den laatsten toe.(( Werkelijk spoort hij — strafwaardig omdat het zonder rippeiida\'s last geschiedt — een aantal Walen zoo heftig aan, dat zij hem ijlings op de gracht nastormen. Mot teugelloozen, roekeloozen moed werpen zij zich met hunne klingen, musketten en pieken op den vluchtenden Spanjaard, die den onbegrijpelijken misslag schijnt begaan te hebben, geene reserve gereed te houden, en — tot geen weerstand meer geneigd, laat hij zich, evenals de Oldenburgers bij Jemmingcn, ongewroken nog verdere nederlaag toebrengen. Door zooveel moedeloosheid als op eens de vijand wordt overmeesterd, door zooveel stoutheid en vermetelheid te meer worden de belegerden ontvlamd. Onder schimpen en vloeken waagt zich de dolle vardeur met de zijnen zelfs tot in de vijandelijke verschansingen, en hij, wien de verdere vlucht onmogelijk is, valt onder het zwaard der Haarlemmers.

Maar in weerwil van de algemeene verwarring en den schrik, — niettegenstaande de vriend geen hand meer uitstrekt om den

1G4

vriend te redden, ziet men daar de blijken van broederliefde in ;len allerhoogst en graad. De jonkman is feiidin^tando o\' ayolos de guadalafara , een gewoon voetsoldaat van het Siciliaansche vendel van roiieiio. Hij streed niet ver van de stormladder, waar zijn broeder de zuntoa zooveel moed en dapperheid aan den dag legde. Hij had hem zien worstelen met den fleren scott; hij had hem zien bezwijken, gewond op de gracht zien vallen, en hij had op hem willen aansnellen, om hem in veiligheid naar de verschansing te voeren. Maar zijn plicht als krijgsman, zijn eergevoel verbood hem, die plaats te verlaten, en — schoon met smartelijk gevoel, bleef hij in het midden van vijanden vechten, nu en dan een blik werpende op de plek, waar de züniga op den kouden bodem lag te zieltogen. Ferdinando bleef strijden: hij week geen duimbreed van het punt, waar hij met zijne makkers eene wanhopige zege bevocht, terwijl intusschen het lichaam zijns broeders andere gewonden op en rondom zich voelt nederstorten en met den dood kampt. Het gevecht gaat voort; de Spanjaard beklimt den wal; de Spanjaard roept victoria; maar hij ziet zich verrast, besprongen, verplet; hij vlucht, en — ferdixaxdo vlucht met hem..., Neen! hij snelt naar de plaats, waar zijn broeder met den dood worstelt: dan, hij heeft zich in de richting bedrogen, hij vindt lijk op lijk, maar hij vindt de zuxiga niet.

— «Dat de heilige moeder Gods hem in hare hoede neme 1« spreekt hij droevig over zijne vergeefsche nasporing en gaat van daar: de musketten der belegerden jagen den vluchtenden vijand verderf en dood achterna; doch geen schot treft ferdinando. Reeds heeft hij de Spaansche loopgraven bereikt; daar schijnt hem plotselijk eene stem toe te roepen: sd\'atoles! red uw broeder! nog leeft hij!« Hij ziet om; het is, als klonk hem eene Godspraak in de ooren, en de vlam der liefde blaakt op eens met meer gloed in zijne borst. Hij meent het punt te herkennen, waar hij den dierbare, zwaar gewond, zag nederstorten, en onder den uitroep; quot;ik zal hem redden of sterven!« ijlt hij andermaal naar de vest. oVirenl les yueux\'.a. klinkt het hem te gemoet: »de dood aan het Spaansch gespuis!» Links en rechts giert het lood langs hem heen; doch hij siddert of deinst niet terug; hg denkt slechts aan de zun\'iga, die in Guadalafara met hem opgekweekt werd; die onder het zoet geluid der herderschalmei de kudde met hem weidde; wiens ziel zoo geheel met de zijne samensmolt, die hem zoo vaak zijn lieven broeder noemde en die daar thans licht te zieltogen, wiens hart misschien niet meer klopt.

— ))Ja!(( roept hij met nieuwen moed uit: »d;iar viel hij; ik erken die plek; ik red hem of sterf naast zgn lijk.cc De kogels

165

gonzen hem voorbij: maar treffen hem niet, hij genaakt den wal en bevindt zich op de plaats, waar de züniga viel. Donkerrood, tot gs gestold bloed kleurt daar den grond: gewonden liggen met al hunne zwaarte op den stervenden; hij bezichtigt ieder lijk, loost een zucht bij den aanblik der dapperen , die daar vielen, verwentelt met een traan in het bruine oog de lichamen en — herkent hem.

— :»Heilige Maria! nog leeft hij,® roept hij met een teeder

en toch pijnlijk gevoel uit. »Mtjn broeder!.... de zuniga!____

spreek, ik ben het____feudixandok

Maar de koude heeft zuxioa\'s lippen als verstijfd; het bloed van den Spanjaard, dat nog dien ochtend, als eene golvende zee door al zijne aderen bruiste, is als het ware in iedere ader gestold, en het geschon-dene verkleumde gelaat heeft al het muurbleeke van een lijk. En toch leeft hij nog. Met al zijne kracht tilt de jonge FERDt-xaxdo het kolossale lichaam van den grond. Het is eene vracht, die hem zal doen bezwijken, maar eene kostbare vracht; want de ztjxiga is zijn broeder. IJlings ontdoet hij den gevallene van diens zware, ijzeren wapenrusting, voelt duidelijk het kloppen van het hart: eene wereld heeft zich voor hem geopend.

— sHeilige moeder! gij zijt geprezen,« spreekt hij zacht, en met al de inspanning der liefde, met eene steeds aangroeiende kracht torscht de jonkman den last op zijne schouders. Hij wijkt van de plaats, vordert voet voor voet over de glibberige ijsbaan, en schoon zijne knieën knikken, schoon al zijne zenuwen trillen, schoon de last zijne krachten te boven gaat, toch stort hij niet neder, wankelt hij niet, maar wint schrede op schrede, ziet den overkant, en wint in moed, wint in hoop. Maar daar knalt, flikkert het van Haarlem\'s wal; een musketkogel giert aan, dringt hem in den schouder, en de held wankelt, dreigt te bezwijken. Andere musketten zijn op hem gericht, maar op eens springt daar kenau hasselaab te voorschijn. Eenige oogenblikken vroeger streed zij er als eene leeuwin; thans komt zij er als een engel van liefde.

— ,igt;Bij den hemel, brave makkers! laat af met uw geweer en doodt hem niet! clt; roept zij; want haar gevoel zegt haar, dat hier een edele, moedige daad wordt verricht. Op haar verzoek worden de musketten afgewend en ferdixando, schoon zwaar gewond, bezwijkt niet met zijnen last. Het bloed vloeit hem langs de leden, het doodszweet licht op zijn gelaat; maar hij draagt de zuniga; hij torscht zijn broeder en Goddank! hij redt hem; hij bereikt de Spaansche verschansing, waar hij machteloos en uitgeput met zijn last nederzinkt, maar waar hij gered heeft, wat hem op de wereld het liefst was.

VIJFTIENDE HOOFDSTUK.

Het beleg van Haarlem is allerbelangrijkst en schijnt een breid, een bijna onafzienbaar veld van beschouwing aan te bieden, zeide ik, toen ik de Meuwegracht (quot;de voormalige Stads Buitengracht), de Eidderstraat en zooveel andere straten betrad, waar bijna drie eeuwen geleden, voor de vrijheid en den godsdienst zoo bloedig gestreden werd. En inderdaad! hoe meer wij iedere plek leerden kennen, waar kenau streed, -svaar ripperda bolwerk door bolwerk deed vervangen, waar vax der laax den standaard der volharding plantte, hoe meer wij beseften, dat Haarlem een eik was, die voor geen stormwind boog.

De eerste dag van Februari was Zondag, rustdag zelfs voor vele steden van het bedreigde Nederland, maar geen rustdag voor Haarlem of voor den vijand. De strijd van daags te voren was bloedig, was afmattend geweest, en toch klonk weer de doffe donder van het geschut boven het statig lofgezang in de St.-Bavo\'s kerk. In de woning van den geheimzinnigen vreemdeling zaten kippekda. , vax der laax en kexac voor diens legerstede: want de held, die daags te voren zooveel tot \'s vijands nederlaag toegebracht had, was plotseling krank geworden : en zulk eene krankheid volgde bij hem altijd na den afloop van een bloedig gevecht. »Daar bracht hij dan — om met hoopt te spreken—-een boezem, ledig van hitte en hevigheid, stortte te bed en lag ettelijke dagen ziek van moed, zich erbarmende in \'t nadenken van al dat bloedvergieten , over \'t ellendig lot des menschdoms, met eene wonderlijke

•167

wisseling van zoo strijdende hartstochten in een en denzelfden geest. (

Intnsschen hegon de vijand ook bij de zeven molens op den Jansweg schansen op te werpen, om het Spaarne te kunnen beschieten en aan de schepen het in- en uitvaren te beletten. Zij brachten er twee slangstukken en betrokken wachten bij de twee molens, die door den laatsten brand waren verschoond geworden. Eenige ruiters trokken de Schalkwijker- en de Zijlpoort uit om den vijand eenige afbreuk te doen; doch hun voordeel bestond slechts in het ombrengen van twee en het gevangennemen van een gelijk getal. Des namiddags werd de tocht buiten de Zijlpoort herhaald en toen bestond de buit in een zak met acht en twintig broeden, welke men aan eene van het Leprozenhuis komende vrouw ontnomen had. Drie dagen te voren was er afgelezen dat, op zware boete, het ossenvleesch voor niet duurder dan twee blanken, eu het koeienvleesch niet hooger dan voor een braspenning het pond zou mogen verkocht worden; en nu werd nog dienzelfden dag bevolen , het roggebrood, thans met gerst gemengd, voor niet hooger dan twee, en eene kan Rhijnsche wijn voor zes stuivers te ver-koopen, terwijl de voorzichtige magistraat een ieder onder de verplichting bracht, om brandemmers, ladders en haken, en gedurende den nacht eene brandende kaars voor het glasvenster, in gereedheid te houden.

Hadden de Spanjaarden op dienzelfden dag een postbode van llaai-lein gevat en te Hillerjom opgehangen, en hadden zij dertien met levensmiddelen beladen sleden veroverd, ofschoon hun deze door de vrijbuiters van Aalsmeer weder ontnomen waren geworden, vier dagen later echter kwam er weder eenig koren binnen de stad en bemachtigde men van den vijand eene zoogenaamde Kleefsche kar met twee paarden. Evenals in het beleg van Muliini, iiertius den ingesloten bextus, door middel van duiven, kennis van zaken gaf, zoo deed ook de prins. Wel werd er soms eene door den vijand geschoten; doch op denzelfden dag kwam er weder een brief van oranje, waarin hij eippeeda meldde, dat men te Buren een vijandelijken postbode de hij hem berustende brieven had ontnomen, waardoor hij te weten kwam, dat de Spanjaard de belegerden meer vreesde dan hij voorwendde, doch dat men binnen de stad niet genoeg waakzaam kon zijn, en hij eindigde met de belofte, zou spoedig mogelijk weer eenig buskruit en levensmiddelen te zullen afzenden. Had de vijand daags te voren aan de Kruispocrt eene mijn willen doen springen, doch was door het beleid van m:ui)i;i \\ dit plan verijdeld en den Spanjaard door het losbarsten der tegenmijn een gevoelige neep toegebracht geworden, hetzelfde

168

wedervoer hem dezen dag andermaal, terwijl nog daarenboven een waaghals, die het bolwerk wilde bezichtigen, zijne stoutheid met den dood bekocht en vervolgens over den wal werd geworpen.

Naar evenredigheid der aangroeiende bezetting, groeiden ook de behoeften; en de kloeke vax beedekodb door den Waalschen hopman vimij vergezeld, vertrok acht dagen na den laatsten storm naar het prinselijk leger. De zending van beiden was dan ook van dat gevolg, dat er reeds des Zondags een rijke voorraad van meer dan honderd vrachten koren binnen de stad werd gevoerd. De Spanjaards, wrevelig over den gedurigen aanvoer, over de noodlottige nederlaag, welke hg dien dag door het springen eener tegenmijn, weder geleden had, en door het barsten van negen zijner Namensche Miexjen, zwoer, de Haarlemsche vesten zóó te ondermijnen, dat ze niet dan met het grootste gevaar zouden te betreden zijn. Als een door hen aangevangen werk in het Blokhuis van de Kruispoort, verdient intusschen hunne schietkat of heuvel-beukerij wel eene korte schets. Men verbeelde zich dan eene dertig voeten hooge, vierhoekige batterij, welker frontbiedende zijde de langste was en eenigszins opliep, en aan de zijde naar de schansen had men een opgang tot aanvoering van geschut. Schanskorven, aardzakken en stevig ineengevlochtene teenen, welker tusschenruimten nog bovendien met graszoden waren aangevuld tot dekking van de flanken der borstwering, terwijl alles nog met rijs- en vlechtwerk en met klei gevulde paaltjes voorzien werd om het vuur der Haarlemmers te beter te kunnen weerstaan. Het doel van die kat was, om de stads-ravelijnen geheel en onbelemmerd te kunnen overzien en de straten in alle richtingen te beschieten. Maar uippeuda het oogmerk doorgrondende, liet oogenblikkelijk in onderscheidene wijken der stad eene soort van dwars-wallen en groote blinden opwerpen, ten einde de uitwerking zooveel mogelijk tegen te gaan. Ook werd nu het bolwerk voor de Janspoort, welks spits reeds bijna geheel was afgeschoten, met aarde, rijs en hout weder opgehoogd, zoodat nu de borstwering de noodige sterkte terug verkreeg. Evenmin als het geweld rustte, was ook de list niet werkeloos. Eeeds eenige dagen geleden was de dooi ingevallen en nu meldde zich in den vroegen morgen van den elfden Februari een vijandelijk Duitscher, die in den Hout lag, aan. Met zijn helmhoed wuivende, begeerde hg binnen de stad gelaten te worden en vertoonde eenige brieven met het opschrift aan den hopman der Duitschers, steenbach. Men gaf aan zijn verlangen gehoor, bracht hem naar het kwartier van steenbach , en deze, de brieven aangenomen hebbende •—■ zekerlijk toch wel nadat hij er met

109

uippeiida over gesproken had — vond men het raadzaam, dec soldaat ten scherpste te ondervragen. De uitslag baarde achterdocht en ten einde nader achter de waarheid te komen, werd de Duitscher voorloopig gevangen gehouden. Zonderling, dat niet reeds toen een welverdiend wantrouwen tegen den baatzoekenden steenbach zeiven werd opgewekt.

Inmiddels toonden de naburige zustersteden, dat zij den moed der Haarlemmers wisten te waardeeren. Leiden zond een met levensmiddelen beladen vaartuig, hetgeen op Woensdag daaraanvolgende , en tevens met toezending van twee metalen stukken geschut, herhaald werd. Ook kwamen , vijftien dagen na den laatsten bloedigen storm, weder veertig haakschutters binnen, met zich brengende zestig last rogge, tarwe, boonen en anderen voorraad, benevens de tijding, dat den volgenden dag een turfschip van Aalsmeei en een met brood en visch geladen vaartuig zou binnenkomen, alsmede eene slede met proviand geladen, die door twee vrouwen van Amsterdam naar het leger werd aangevoerd en buit was gemaakt. Niet alleen werd deze belofte getrouwelijk vervuld, maar uitroepingen van vreugde klonken door gansch Hcwrlem, toen een dag later een Duitsch hopman, chmstoffel (.uxteh geheeten, met vierhonderd kloeke soldaten en acht en twintig met allerlei mondbehoefte bevrachte schuiten, binnen de beleg\'erde veste kwam. Dat was in staat om de zwakken moed in te blazen, en den moed der sterken te verhoogen; ook was nu het dooiweder zó6 toegenomen, dat men reeds eene eerste galei, ter lengte van vier en tachtig voeten, in de Haarlemmermeer bracht. Tot het maken daarvan leverde kenau hasselaaii de balken en het kromhout uit hare houtkooperij. Het was met dezelfde galei, dat men daags daarna belette, dat de Amsterdammers eene kleine galei en vier vaartuigen den dijk bij Penningsveer doorstaken. In dien Veerdijk lag een klein sluisje. Ook had men vele jaren vroeger twee sluizen gelegd in den dijk naast het Spieringmeer. Met zuid-westewind viel de persing op de groote Waal; — en om diepte in het Spaarne te behouden en het gemakkelijke van de doorvaart hadden de Haarlemmers acht jaren vroeger de Lie gestopt; door welk een en ander zich begrijpen laat, dat de vijand zich, door het doorsteken van den Veerdijk, den weg naar de Haarlemmermeer zou geopend hebben. Terwijl dit nu plaats greep, liep er aan de Eendjes of Leidsche Waterpoort een met tien gotelingen — metalen stukjes geschut — en met buskruit geladen damlooper binnen. De Haarlemmers werden door dezen gedurigen voorspoed nog moediger, doch begrepen ook, dat de Spanjaard van nu af niet slechts

170

te land, maar ook te water zou moeten bevochten worden. Het eerste gevecht, dat, van dien aard, in eenige aanmerking verdient te komen, had drie weken na den storm op den wal plaats De Amsterdammers en Spanjaards namelijk trachtten met hunne galeien en schuiten het aangevangen werk aan Pennim/sveer door te zetten, maar de Haarlemmer galei onder bevel van Jacob antiio-mszüox hield zich zoo dapper, dat de vijand moest aflaten. Ook begaf zich de ritmeester enkiiuijzex met eenige ruiters buiten de Spaarnwouderpoort, werd met ponten of, zooals meu ze toen noemde, met plempschuiten, aan land gezet, en veroverde een vijandelijken damlooper, waarvan de bemanning grootendeels doorstoken of in de Fuik werd opgehangen Van meer belang echter en roemrijker was het gevecht van vijf dagen later. G-ekakü de jong namelijk, kapitein van de groote galei, veertien Amster-damsche karveelschepen op de Heer ziende komen, was onvoorzichtig genoeg om, zondereen der overige hoplieden te waarschuwen, den vijand alleen te gaan bestrijden, zich streelende met de gedachte, den prijs alleen te zullen behalen. Het noodlottig gevolg was, evenwel, dat zyn schip met geweld genomen, het grootste gedeelte zijner bemanning gekwetst werd en hij zelf met eenige anderen ternauwernood het leven door de vlucht redde. 3Iaar na deze nederlaag was het, dat de dapperheid van den Haarlemmer geus, jacob axthoxiszoox, bijzonder uitblonk. Niet zoodra had hij de onheilsmaar vernomen of met de kleine galei, waarop hij bevel voerde, viel hij met de andere hoplieden krachtig en manmoedig op den vijand aan. Zóó hevig was de schok en zoo uitmuntend het beleid, dat de reeds sinds twee uren verlorene galei weder heroverd werd. Men vond daar toen eenige verborgene vijanden in, die aan de ra\'s, door den strop, oogenblikkelijk om het leven werden gebracht; doch het voordeel achtervolgende, joeg men den vluchtenden vijand na en veroverde een karveelschip, dat als het ware met Spanjaarden en Walen beladen was. Toen vernieuwde zich echter ook weder een dier tooneelen, welke vooral sedert het innemen van den Briel den geuzen tot gewoonte waren geworden. Onder kreten van schimp en hoon werden de vijanden over de kliug gejaagd, toen het een der schepelingen inviel om den belegerden binnen Haarlem een levend bewijs hunner overwinning onder de oogen te brengen. Vier hunner, onder welke zich een Leuvensch edelman, iiavenschot genoemd, bevond, werden gespaard en met het afgehouwen hoofd van den Spaanschen aanvoerder aan bippeuda gezonden, waarna men vervolgens weder naar de Fuik terugtrok en lustig den beker zwierde, tot

171

dat liem de schepelingen reeds toen den rang van vice-admiraal voorspelden, die in lateren tijd door liem bekleed werd.

Hoe ken liet anders, of de Spanjaard moest door spijt en wrevel aangegrepen worden? Hier zag hij doortrapte, heimelijke list door nog fijner en schranderder list verijdeld — daar driest en donderend geweld door vernietigend tegengeweld gekneusd of geknot; den te harden en daardoor brossen ijzeren koevoet dooiden buigzamen houten gebroken. Hoe dichter hij Haarlem zocht in te sluiten, des te trotscher verhief zich de stad evenals een ceder te midden van een onafzienbaar woud. In dat Haarlem zag hij, ja een enkelen verrader; maar een verrader, die, bij al zijne sluwheid, niet in staat was, hem grooter dienst te bewijzen dan eene diep gegravene mijn doet, welke, bij gemis van buskruit, niet kan losbarsten. En tegenover dien verrader zag hij mannen en vrouwen met onkreukbare standvastigheid en ijzeren wil. Hij zag uipperda, van dek laan, kenau hasselaaii en zooveel andere helden kracht en moed aan den dag leggen, kracht in het dragen van hez(vaarnissen, ■— moed in het wederstaan van gevaren. Kortom, hij zag niets dan schande om eigen hoofd, niets dan eer om het hoofd der Haarlemmers. Men greep derhalve naar eene stroowisch, als een schijnbaren balk —• er werd krijgsraad belegd.

Het laat zich begrijpen, dat het in dezen krijgsraad niet aan verschillende meeningen ontbrak: doch de gevoelens der meesten, zelfs van ceessonxièees en xoiucarjies , die in den aanvang gewaand hadden, dat Haarlem spoedig zou vallen, kwamen daarop neder, dat een langer beleg verderflijk was. Immers, men lag in het midden van een moerassig land, zonder behoorlijke brandstof gelegerd, — de Spanjaarden, aan eene heete luchtstreek gewoon, waren in menigte op hunne posten bevroren: — zij hadden aan de meeste levensbehoeften gebrek, terwijl zij in Haarlem den overvloed zagen. Dien gedurigen toevoer konden zij niet beletten; want de Hollander, de behendigste schaatsenrijder van Europa, snorde hen op schaatsen met de snelheid van een vogel voorbij — en schaterend hoongelach klonk hen na. Hoe zou fkedeuik de stad door honger tot overgaaf kunnen dwingen? De Spanjaarden hadden zoo vurig gewenscht, dat de snerpende vorst door dooi mocht vervangen worden. Hun wensch was verhoord; maar wel verre, dat zij daarvan de begeerde vrucht oogstten, plukten zg slechts doornen: de wateren zwollen en vermeerderden van dag tot dag; de Hollandsche grond werd dras en onbetreedbaar, en

172

in de verblijven der kikvorsclien vond de vijand den dood; de vaartuigen kwamen met zwellend zeil binnen de stad en schenen evenals de vroegere schaatsenrijder met den belegeraar te spotten. Ai deze gronden brachten feederik tot het besluit, om beunardik de jiendoza met eene schets van den toestand des legers aan alva af te zenden.

— »Bij San-Jago!lt;( sprak alya, »keiit de zoon den vader niet meer ? — Gij spreekt van verzinking in de moerassen; no es nada ! (het is niets) die zullen opdrogen. Gij gewaagt van gebrek aan levensmiddelen . . , no es nada! wij zullen toevoer zenden. Wat is het dan? Is de pest in het leger? Neen, zegt gij. Steken er rebellen het hoofd op ? Neen, zegt gij; want alva\'s soldaten kennen slechts de tucht. Is dan de moed uitgebluscht? Neen! antwoordt gij fier; want de moed der Spanjaards is altijd blakend en brandend. Wat is het dan? No es nada, en — het beleg ga voort!cc

Maar niet slechts met dat no es nada — dat in alva\'s mond bestorven was, wanneer hij slechte tijdingen gering wilde achten en, door laconische antwoorden, eene gemaakte deftigheid en versmading wilde aan den dag leggen, — niet slechts daarmede vertrok bernardin de mendoza, al va gaf hem ook nog een geschrift voor zijn zoon mede, en wij willen, den, van zijn toorn getuigenden inhoud, volgens een zijner levensbeschrijvers mededeelen :

»Indien gij wilt, frederik! dat ik u voor mijn zoon zal erkennen, dan moet gij de stad nemen, of in het beleg sterven. Zoo gij sneuvelt, zal ik, schoon met zware pijnen wegens ziekelijkheid, en met gemelijkheid beladen, met uw verlies vergenoegd, uwe plaats komen bekleeden. Treft mij hetzelfde lot, dan zal uwe moeder, op de tijding onzer lijkstatie. uit Spanje komen en het beleg eindigen. Sneuvelt ook zij, dan zal haar dood al datgene vervullen, wat wij aan den koning, onzen souverein, en aan de onversaagde standvastigheid dei-hertogen van alba , onze voorzaten , verschuldigd zijn; —• maar zoo zij roemvol uit de onderneming treedt, zal zij zorgen om voor haar zoon en haar gemaal gedenkteekenen ter eeuwiger geheugenis te stichten op de puinhopen eener oproerige, hardnekkige stad.«

— »Dat is te veel!cc riep frederik verbaasd en gegriefd, toen hij dat geschrift ontving. »\'s Vaders gezonken vertrouwen op den zoon zal uit Haarlem\'s rook en vuur weer oprijzen, dat zweer ik,

173

en zoo ik mijn eed breek; zal geen priester mij ooit de biecht afnemen. Het beleg ga voort!«

Het beleg ging voort; en als de hnurlingen in liet Spaansche leger hunne verwondering over het vertrouwen op den landvoogd te kennen gaven, dan klonk hun het pochend antwoord van de Spanjaards in de ooren: ))Wij weten, dat de hertog geene bevelen geeft, zonder van den goeden uitslag verzekerd te zijn: uit den stand der zaken doorziet hij de toekomst, dringt door in de gedachten zijner vijanden en bepaalt uit de vogelvlucht, wat aller lot zijn zal.cc

Inderdaad! voor een zoo onhandig staatsman als alva , voor een zoo jammerlijk voorspellingstalent zouden Home\'s wichelaars wel nooit eene eerbiedige buiging hebben gemaakt.

haarlem II.

ZESTIENDE HOOFDSTÜ K.

)\\\'cij mei dm overwonnen basterd,

Die, mei venmaanden lach, der vuadren deugden lastert En \'1 taclitifijariji pleit beschimpt in trotschen waan.

Helmees.

Eeu paar dagen voor de onderneming van jacob axïhoniszoon had men twee galeien naar de Puik gezonden, en gerakd de joxg , zijne onvoorzichtigheid willende vergoeden, tastte daags daarna den vijand zoo moedig aan, dat hij hem op de vlucht joeg, ofschoon de galeien door het vuur van den Spanjaard nog al aanmerkelijk beschadigd werden : daarentegen waren zij in de gelegenheid, om het gegraven gat in den dijk met hout en puin weder te dempen — eene gelegenheid, waarvan ijverig gebruik werd gemaakt.

Eindigde Sprokkelmaand met het doen springen eener mijn aan de Kruispoort, waardoor verscheidene Spanjaarden in de lucht sprongen, de eerste dag van Lentemaand vervulde sommige stedelingen met een angstig voorgevoel; men vond namelijk \'s morgens eene oude vrouw dood op hare legerstede, en een der soldaten van vuil, hij haar ingelegerd, werd verdacht gehouden haar om het leven te hehhen gebracht, wijl zijne plunderzucht aan sommigen niet onbekend was. Bij gebrek echter van bewijzen, ontging hij voorloopig de verdiende straf.

De vijand inmiddels besloten hebbende, de stad aan alle zijden te omsingelen, bleef op den duur graven, schansen opwerpen, uit zijne mortieren beuken en schepen op de Meer brengen. Hoog verhief zich zijne schietkat boven van den ouden en nieuwen wal en bracht, in weerwil van de opgeworpene dwarswallen en blindeeringen , de stad veel schade toe met de vier stukken geschut,

175

die aan de voorzijde, als op eene zoldering geplant stonden. Op den derden Maart, reeds vroeg in den morgen, kwamen twee met levensmiddelen en kruit bevrachte schepen binnen de stad; en het laatste derhalve niet behoevende te sparen, vernielde de Schotsche hopman, .iohax cunixgham de vijandelijke kat dermate, dat de Spanjaard over het verwoesten van zooveel arbeid zijne woede niet kon verkroppen. Behalve van Leiden, hadden de belegerden acht dagen te voren, ook van Dordrechl vijf ijzeren slangen benevens twee fraaie metalen stukken geschut, welke vier en veertig en dertien pond schoten, ten geschenke ontvangen; en vooral met deze had men \'s vijands werk zoo geteisterd, dat toen hij een paar dagen later er andermaal geschut op geplant had, het door ouxixgham schier geheel onbruikbaar werd gemaakt.

Het mag niet onopgemerkt blijven, hoe, na de helft van Louwmaand de levensmiddelen binnen de stad waren aangegroeid. Zoo had de regeering in den aanvang van Februari afgekondigd, ■lat een zesponds roggebrood, alsook een pond boter slechts twee stuivers zou mogen gelden, dat de prijs van een mengel zoete melk niet hooger dan zes en die van een pond kaas slechts van vijf tot negen duiten zou mogen zijn, terwijl op den zevenden Maart daaraanvolgende alle artikelen vrij van impost werden verklaard. Dit baarde, vooral ten opzichte van het bier, geene geringe vreugde, naardien de Staten van Holland ruim eene maand vroeger den impost op wijn en bier hadden verhoogd. Tot nog toe was alleen het bier, dat binnen scheepsboord gedronken werd, vrij; de pachters van den impost moesten vier stuivers per grove ton en van de smaltonnen en halve vaten in evenredigheid ontvangen , en dat was aanmerkelijk hoog, als men bedenkt, dat eene ton slechts een gulden kostte. Wat toch baatte het den ingesloten Haarlemmers, dat alles, wat buiten het rechtsgebied gedronken werd, niet aan impost onderhevig was? Men kan zich dus de vreugde voorstellen, toen de magistraat op eenmaal allen accijns ophief, en deze verbeelding wordt levendiger, bij de gedachte , dat bier de algemeene vaderlandsche drank was, in een tijd, toen men ons nog niet met geurige thee en koffie verrijkt had.

Het was nu Dinsdag de zestiende Maart geworden. De vijandelijke mortieren bulderden niet onverpoosd op de stad; want er werden dien dag slechts acht en veertig schoten geteld, doch de uitwerking van sommige dompelde menigen Haarlemmer in diepen

12*

-176

rouw. Ongeveer te elf ure begaf zich boreel naar de woningvan doctor elsex, om er het middagmaal te houden, terwijl kapitein makgottin zijne plaats aan de Janspoort had ingenomen, iets, dat toen beurtelings de een voor den anderen deed, wanneer er geen rechtstreeksche aanval to duchten was.

Boreel was wrevelig en tegelijk somber te moede; want nog dienzelfden morgen had hij onderscheidene toespelingen en plagende verwijten moeten aanhooren, dat hij, een der moedigste verdedigers. zijn hart schenken kon aan eene der vreesachtigste schoonen van gansch Haarlem, en zelfs waren er woorden gevallen, die een nog onaangenameren indruk bij hem achterlieten.

— sVaart gij kwalijk, vriend?« vroeg de doctor, toen boreel, zonder een woord te spreken, zich aan tafel zette.

— »Is er iets ergs, dat u de tong zoo stille doet zijn?« vroeg axxa, terwijl zij hem vriendelijk in de oogen zag.

Boreel antwoordde niet; maar zag den vader en de geliefde verdrietig en tevens gramstorig aan.

-—• »G-ewis, daar smeult iets kwaads,« zeide de doctor, met een angstigen trek om den mond; »hebben de galeien op de Meer neerlaag ontmoet, of heeft het gerucht weer wat euvels van mij geklapt ? Ik sta ten doel voor booze tongen en leugensprekers, zonder dat ik iemand iets in \'t spoor leg.«

— 7gt; Aanhoor mij, meester! ik zal kort en rond spreken antwoordde boreel. ))\'t Is de laatste dag, dat mijn voet uw huisvloer strooken zal; dat doet mij droevig zijn en bitter tevens.«

— »De laatste dag ! . ... «herhaalde de doctor met verbazing, »wat woorden?... . wat schuilt er in uw zin?«

— «Komt dit uit uw gemoed, liefste?» vroeg axxa, met innerlijke ontroering, die zij echter trachtte te verbergen: »gij zoudt vertrekken uit dit huis — mijn vader en mij uit de oogen gaan— Wat is het, dat u drijven kon tot zoo een ras besluit?«

— xDat vraagt gij nog, axxa! als eene, die haars dcens ontweiend is,« antwoordde boreel. )iquot;\\Vat ik niet al menigen dag mij heb verpijnd om er niet van te reppen! — wat ik het harde, grievende woord al niet vaak heb teruggestooten. als het op mime lippen kwam. Maar nu is het uitgesproken, axxa! — ik moet van u scheiden; de band van onze min moet worden losgemaakt. clt;

— «Losgemaakt!____« riep de doctor, in eene gemengelde

gemoedsbeweging van angst, verwondering, en verontwaardiging: »zijn dat woorden, met nuchter overleg in u opgerezen? Zijn dat woorden van uw\' mond, waaraan het hart zijn deel heeft?«

— ))Ja, meestor! het is geen kind, dat ze met lossen geest

477

belacht lieeft: ik ben man, en hoe zwaar liet mij valt, het besluit is nochtans tot rijpte gekomen; vandaag\' neem ik afscheid van deze gastvrije woning: tusschen anna en mij mag niet langer de baud van min bestaan.®

— ))SiJjrox!« zeide axn.a , een oogenblik kampende tusschen het machtig gevoel der liefde en het niet minder krachtige dei-jonkvrouwelijke fierheid en eigenwaarde, »sijmox! — dat woord moest ik eer verwacht hebben, ik, kortzichtige, die ik ben; want nu het van uw mond is geglipt, doet het mij niet verwonderd wezen, \'t Is waar: tusschen den koenen boheel en de lafhartige AXXA kan geene overeenkomst zija.«

Ofschoon er in die woorden eene ironie lag, die boueel wondde, kou a\\na echter de schokkende gewaarwording van haar gemoed niet genoegzaam overmeesteren. Zij beefde zichtbaar en was op het punt om de kamer te verlaten, zoo een blik haars vaders haar niet had teruggehouden.

— »Dat zijn harde, bittere woorden, axna!« sprak bobeel , vnooit heeft mijn mond u lafhartigheid toegeschreven; nooit heb ik u te laste gelegd, dat gij koud waart voor den moed van Haarlem\'s vrouwen; maar, dat zeg ik, hoezeer het mogelijk even hard klinkt, dat uwe liefde te zwak is tegenover de sterke liefde van mij.cc

Nauwelijks had hij dit laatste gezegd, of axna stond in gemoedsvervoering van haren stoel op, snelde in de armen haars vaders, drukte een paar gloeiende kussen op diens voorhoofd en zeide toen op pijnlijk droevigen toon: »Vader! zóó wordt mijne liefde voor u mij straf! tot Si.jmox! wat zijt gij wreed.«

— »Axxa!« zeide de doctor, atot straf!.... het zal u niet tot straf wezen, dat gij mij zoozeer lief hebt. Wie aan uwe liefde twijfel sla, de gebenedijde maagd kent uw hart.« Zich vervolgeus tot boheel wendende, voerde hij dezen op ernstigen toon de woorden te gemoet: szoo het u licht van \'thart mag, den band tusschen ons te breken, dan zal het mogelijk tot heil van ons allen wezen; ik hoop, jonge vriend, dat het u nooit tot rouwe zal zijnkc

— -gt;gt;Licht eau \'/ hart Ia riep nu boheel met een droevig en hartstochtelijk gevoel tevens, ygt;:uo \'l mij licht run H hart marj!..« herhaalde hij, des doctors en axxa\'s hand te gelijker tijd aangrijpende »weg met die woorden! Leest ge dat uit mijn oog? Dan kent gij mij bijster gering. God weet het, hoe het mij zwaar valt, hoe ik dagen en weken onder den last gebukt heb gegaan, schromende en weifelende om hem van mij af te werpen en geen moeds hebbende om het woord te spreken. Vandaag heb ik het

178

gedaan, maar eilaas! of gij weten mocht, hoe groot de smart is_r waarvoor ik zooveel moed kocht. Anna, anna! het ware mij beter geweest, zoo ik u nooit gezien had.«

— »Zoo spreekt gij,« zeide anna, »en gij noemt mijne liefde zwak, gij, wiens zucht naar roem uwe liefde tienvoudig te hoven gaat. Maar het zij zoo! het woord is gesproken, en dat bidde ik alleen, dat het u nooit tot berouw strekke.«

— »Anna!« riep hij hartstochtelijk, terwijl zij met een maagdelijk gevoel van eigenwaarde, waartegen echter de liefde bleef kampen hare hand terugtrok, »anna ! en gij wilt het, dat wij scheiden? Gij will, dat die band worde verbroken en dat weedom over mijn gemis de plaats vervange van de vreugd der zoete min? Gij will het, dat ik uit dit huis ga, alsof mijn voet den dorpel nog nooit gestrookt had? Neen, anna! het mag en kan niet, en toch moet het.cc

— sGrij spreekt als een, dien het hoofd is berooid,« zeide de doctor. »Wat wilt gij dan? Maar neen, het is mij klaar; mij, ouden, zwakken man wilt gij aftrekken van \'t geen mijn steun is; mij wilt gij ter palei brengen en den dood aandoen: gij wilt mij anna ontnemen, u niet kreunende over deze felle grief.«.

— »Och, of gij toch mocht afleggen die groote vreesachtigheid,« sprak boiieel , de hand van den doctor warm drukkende. »Och! of gij tot het wakker besluit mocht geraken om anna te bevrijden van den blaam, die op haar kleeft. Nog is het niet te spade, en op mijne knieën bid ik om een kwijtschelding voor wat mijn mond gesproken heeft.«

— sSpaar daar vrij ieder woord van,« zeide de doctor, »nooit zal mijn gemoed instemmen, dat anna gewapend naar den wal streeft. Wat heb ik toch voor leeds en kwaads gewrocht, dat gij met zooveel gretigheid naar mijn dood haakt ?clt;

— »Laat die inbeelding van u varen,® hernam boreel, ))gij moogt een enkelen dag vol onrust wezen; maar dan zal zij hand aan hand van u wijken. Wat tal van dagen en weken zijn nu al niet voorbij, sinds kenau met haar vrouwen- en maagdelijn den Spanjaard die ons bestookt, met spies en rapier te keer gaat, en maar vier van die allen hebben kwetsuren bekomen, die al weder geheeld zijn. Moet het dan anna wezen, die men uitleest om den dood te vinden? En schoon ook dat lot haar deel wierd, (wat God voor u en mij verhoede!) wie wijst mij schooner dood, dan den dood voor het vaderland en de vrijheid ? O, anna dat ik krachtiger taal hadde om u te bidden! — Och, liefste anna ! voorkom eene scheiding, die mij storten zal in de diepsten afgrond van leed.

170

Dat was eene andere taal; dat was niet meer de sombere, harde taal; »de band die ons verbindt, zij verscheurd, voor eeuwig,«: dat waren de woorden niet meer, die in anna\'s boezem de jonkvrouwelijke fierheid een schokkenden kamp deden voeren met de vlam der liefde. Neen! nu waren het woorden, die wel niet de kleur droegen, dat boueel zijn onwrikbaar besluit zou herroepen, maar die toch uit zijne ziel waren gegrepen, die blijken gaven , hoe innig hij anna liefhad: en dat de koene jonkman zicli niet schaamde om anna te bidden, te smeeken, hem hare liefde niet te doen derven, — eene liefde, die zij in hare macht had, wanneer zij sterk genoeg was, hem een zwaar offer te brengen. Eene vrouw vergeet zoo licht de wonde, die haar de liefde sloeg, wanneer diezelfde liefde die wonde weer tracht te heelen.

— »Sijji:on!« sprak zij, diep getroffen hem aanstarende »wat ge mijn gemoed bestrijdt en foltert! . . . . denk u mijn toestand, als gij \'t vermoogt, en vraag dan u zeiven, wat u van \'t hart mag. Weet gij niet wat het zegt, een vader op de borst te treden! Weet ge niet, dat dit den vloek der Heiligen op uw hoofd brengt? Laas! zoo ge mij lief hebt, en dat weet ik, sijmon! laat dan af, mijn boezem te knellen in schroeven, die mij zoo bitter een wee aanbrengen. Och sijmon ! laat uwe liefde sterker zijn dan de begeerte naar roem.«

— »Anna, liefste!« sprak boheel, »indien ge met de hand in mijne ziel mocht kunnen tasten 1 . . . gij zoudt zoo groot een strijd vinden, als in uw binnenste. Maar ik ben een man, van wien men grooter kracht eischt, om den kamp te voleinden. Ik helt dien voleind en bij de heilige maagd! plicht heeft de overhand gehad op mijne min. \'t Zal mij in eene diepte van leed doen vallen; maar het zijn donkere, kommervolle dagen, waarin het oog van heel Holland rusteloos op de mannen van Ifaarlem gericht is. Kloekheid en ernstige wakkerheid, ziedaar, wat men van ons wacht. De nakomeling zelfs moet op niemand van ons de smet kunnen doen kleven, dat de vreugd der min hooger wit van ons streven was, dan de vrijheid en glorie der stad. \'t Pijnt mij, het te moeten herhalen, maar het is zoo, meester elsen ! de opspraak, dat gij overhelt naar den Spanjaard, wordt al vaster en vaster geankerd, en tracht gij die niet te doen wijken, gij zult er de zure vrucht van plukken. Nog is het tijd; de dagelijksche storm tegen mij, de scheeve blik zelfs, die van sommigen op mij geslagen wordt, heeft mij het forsche woord doen spreken, dat anna onder het vendel van kenau , of ik niet langer haar minnaar zou worden gerekend. Die stap is gedaan en. .. .«

ISO

— »Onvergeeflijk stukk viel de doctor hem in de rede, terwijl zijue armen eene krampachtige trilling aannamen, »men loert op mijn verderf, men haakt met gretigheid naar mijn ondergang. Heilige Maria! gij weet, in wat leed ik zal gesleurd worden en dat door booze vijanden alleen. Wat heb ik misdaan? Wat aanleiding gaf ik ooit, dat ik alya , den tiran aanhing ? Laas, eilaas! het kwaad zal voortloopen, en dat zal ik te danken hebben aan den zoon van mijn vriend, die alleen bekommerd voor eigen naam, mij aan verder leed blootgaf en verdere achterdocht. Maar nooit.. . .«

— »Neen, niet verder in zulken zink sprak boreel, doctor elsex\'s woorden afbrekende, »drijf mij geene schuld toe, die verre van mij is; wrijf mij geen kwaad aan , waaraan ik niet schuldig ben. Ga bedekt onder \'t volk: hoor, wat men mompelt en gij zult vernemen dat ik het ben, die alle argwaan van u afwerp; maar de verdediging van eenen, die door liefde of vriendschap niet onzijdig wordt gerekend, geeft luttel baat. Het eenige waardoor allengs de achterklap op de vlucht zal worden gedreven, is, dat gij Haarlem geneigd toont te zijn, door anxa niet langer terug te houden van hetgeen haar plicht is.«

De grijsaard beefde aan al zijne leden; beurtelings sloeg hij het vermagerd gelaat met den hollen blik op zijne dochter, als smeekte hij haar, standvastig te blijven aan haar kinderlijken plicht; dan weder wendde hij zich tot Haarlem\'s verdediger, als bade hij dien om medelijden te hebben met zijne witte kruin en hem niet verder te bestormen met een strijd, onder welks hevigheid hij bezwijken zou. Maar boiieel had zijn besluit, hoe zwaar het hem viel, te onwankelbaar genomen. De worsteling van zgn hartsgevoel met zijne hoog opgevoerde begripgen van voorstander der vrijheid, had hem bij de meerdere macht van het eerste reeds te dikwijls doen blozen over de zwakheid van het laatste, en die blos had hem eindelijk al zijne krachten doen samenvatten om de sterkere tegenpartij op eens te verwrikken, te verpletten, hoezeer terugdeinzende voor de wonden, die hem onder dezen kamp zouden worden toegebracht. Een oogenblik zwijgend, hield ook hij het oog op den vader, daarna op de dochter gericht. Hoe gaarne had hij gewild, dat an na , na zijne laatste woorden, spreken zou: zóó spreken, dat hij voor eene laatste smartelijke herhaling zou gespaard zijn. Maar axxa sprak niet. Zij wilde het, maar zij kon, zij mocht niet, als zij op de zenuwachtige siddering van den grijsaard het oog sloeg, en — zij zweeg.

— »Axna, liefste van mijn hartkc zeide de jongeling, voor

181

wiea die zwijgende toestand eene marteling werd, »ik verlaat u; mijns eer als Haarlem\'s verdediger en als man, mijn plicht vordert dit van mij. Axxa ! dat de heilige maagd met u zij; het offer valt mij zwaar, maar het moet, axxa! het moet.«

Met onstuimig gevoel sloeg hij de heide armen om haren hals om zich voor het laatst vast te klemmen aan het dierbaar voorwerp, waarvan hij zich tegelijk wilde afscheuren; dat was eene omklemming als die van den half gezonken schipbreukeling aan het drijfhout waarvan eene aanrollende golf hem zou afslingeren. En wat schok voor axxa! een schok, te hevig voor het vrouwelijk gemoed: en toch wederstond zij dien; toch zonk zij niet machteloos met gebogen hoofd ineen: de lelie, schoon door een rukwind geteisterd, bleef nog op haren stengel staan.

— »Als het moet, smiox! zal het Gods wil wezen,« sprak zij, maar wee u, zoo, bij de verantwoording, uw gemoed niet eenstemmig zal zijn met wat uw mond spreekt; wee u, sldiox ! als gij een hart vol oprechte min koelbloedig met den voet trapt. Neen! dat bid ik, dat de heilige moeder Gods het u nimmer tot rouwe doe zijn.cc En met een naar den hemel geslagen oog, waarin zich onschuld, liefde en berusting zonder een zweem van gekrenkt gevoel of miskenning spiegelden, wond zij zich zachtkens uit ie armen van den jongeling, den wreeden, maar toch zoo warm beminden geliefde. Dat was een oogenblik van worsteling tusschen gevoel en hartstocht; daar kampten godsdienst, vrees, liefde, eer met al hunne nevengewaarwordingen; en de schoonste van die allen was de liefde van axxa ; want het was de heilige kinderliefde. Maar het was ook het oogenblik, waarin vrees en duistere godsdienstzin geweldig bestreden werden door ouderliefde. Waat axxa\'s vader! . . sidderend stond hij daar; maar toch besefte hij, wat offer hem gebracht werd. Kon hij dat aanzien, dat dulden, zonder er een offer tegen te stellen ? Hij zag niet, hoe de boezem van zijn kind gefolterd werd; maar hij voelde het aan het kloppen van zijn hart. Xog kon hij terugtreden, de vrees van zich werpen; nog kon hij beproeven, of de toekomst hem moed genoeg geven zou om zijn lot te torsen: hij weifelde, hij wankelde; de strijd was zwaar, het offer dat hij brengen zou, groot: maar hij bracht het, of liever, hij bracht het thans.

— sNeen, axxa!« sprak hij, »dat mag, dat kan niet; de vrees zal van mij wijken, ik zal moedig wezen. Als God het wil, dat het dan zoo zij, en ik zal dag en nacht bidden, dat de heilige Maria u tot schut en scherm zij in het dreigend gevaar.«

Uu wilde hij axxa aan zijne borst drukken; nu wilde hij bokeel\'s

182

liand in de zijne klemmen en een moed toonen, dien liij nooit gekend had, maar op eens, op het oogenblik, dat boeeel de sidderende hand aangrijpt, dreigt de grijsaard op den grond te storten; hij wankelt, als door een electrieken schok getroffen onder een schellen angstkreet. Op eens hoort men eene losbarsting; het is de ontploffing eener mijn, en op die ontploffing volg-t een daverend schot.

— ïiMijn God!« roept axna; want hoezeer aan den donder der slangstukken en het losbarsten der mijnen gewoon, is de schok echter thans even onverwachts als geweldig. Maar de uitwerking op boeeel is zoo min die van vrees als schrik. Nauwelijks hoort hij den slag, of hij rukt zich los van anxa, slaat de reeds uitgestrekte hand aan zijn rapier, en onder den uitroep; »Tijands geschut! Naar den walk snelt hij het vertrek uit, zonder verder een woord te spreken en verlaat de woning van den doctor als een pijl uit den boog.

Maar nauwelijks is hij uit het huis, of er valt andermaal een schot.

— bVoort!« roept hg in zichzelven, aan niets anders meer denkende, dan aan de verdediging der stad. Eene nieuwe losbranding volgt. In /((■/ gat van de Houtstraat, naar de markt, ziet hij mannen en vrouwen met drift naar de hooge Zijlstraat spoeden, en nog is hij niet aan den ingang van de Barteljorisstraat, om langs dien weg naar de Kruispoort te snellen, of het geschreeuw: szij is dood!« treft zijn oor.

— »Wat is er? Wie is dood?« vraagt boeeel aan eenigen onder de menigte.

— »\'k Weet er niets van, heerk is het antwoord, ))maar \'t volk gaat te hoop naar de Zoetestraat: daar moet het wezen.«

Onder die woorden snellen zij de anderen achterna, terwijl boeeel inmiddels naar den wal ijlt.

Al meer en meer stroomt de menigte, op het onzekere gerucht, naar de Barteljorisstraat en de hooge Zijlstraat, terwijl velen van de Kruisstraat afkomen en de groote en kleine Krocht reeds als met menschen bezaaid is, die elkander naar de Zoetestraat dringen.

— »Jezus mama, wat ongeluk!clt; roept de eene.

— »\'t Was een droef gezicht, daar \'t hart bij breekt !c laat een ander hooren. »Een meisken zoo zoetaardig van geest, zoo kloek van moed: och, lieve Heer!. . .«

Hoe verder men voortdrong, hoe luider de klachten en het misbaar werden. Zoo op eens toch heeft het geschut van den belegeraar rouw in menig gemoed gebracht; het vendel van ken ai;

J 83

telt eene heldin minder; de wakkere mama vax scuootex is dood.

Gereed om de woning haars vaders te verlaten ■— toenmaals een zeer schoon gebouw in de Zoetestraat, waar in de helft dezer eeuw-de Eouwkamer was, zijnde thans perceel No. 13 — vertoeft mama vax schootex nog een oogenblik op de stoep, wijl de schrijver of klerk van hopman va dek van den kant der Zijlstraat nadert en haar een teeken geeft, dat hij haar iets heeft mede te deelen. Zij toeft alvorens den weg naar de lange Margarethastraat in te slaan en — dat oogenblik is haar noodlottig. Plotselijk doet zich de losbarsting der mijn hooren, te gelijker tijd ook het geschut en — de beide beenen afgeschoten, is een leven vol liefde, vol jeugd, vol moed, eensklaps vernield. Dat deed uit de oogen van hen, die het zagen, een tranenvloed springen. Maar nog eischte de dood andere slachtoffers. Door ontzetting aangegrepen , staat de jongeling, die haar wilde aanspreken, een oogenblik stom en wezenloos en — dat oogenblik is ook zijn dood: een andere kogel giert aan en onder een gil valt hij, in de borst getroffen, stervend op den grond. Dat is een tooneel van smart en van wanhoop : dat herschept de woning van genoegen en tevredenheid in eene woning van jammer en radeloosheid: dat verscheurt de borst van zoo menigen vriend en vriendin, van zoo menige speelgenoot, en allen die mama liefhadden schreien, neen weenen over haren dood. Zie, in dat huis; nog korts zag men er eene lenteroos, een bloeiend leven — thans eene afgerukte witte lelie, den killen dood. Zie die moeder, dien vader, die zuster bij het lijk: eerst bedwelming, daarna woedende smart, ten laatste folterend lijden. Zie die gelaatstrekken, die gebaren, kampende tegen het wee van de ramp; zie dat optrekken der wenkbrauwen, als wilden zij het woelende brein tot hulpe zijn; dat flikkerend en vluchtig licht in de oogen; dat hijgen der boezems, die trekking van al de zenuwen en spieren, en dien naar den hemel gewenden blik. Stort hem uit, dien tranenvloed, die, onder eene zoo zichtbare schokking der ziel, opwelt: stort hem uit, droeve ouderen ! het zal verlichting geven aan uw leed.

Maar niet in dezen woning alleen heerscht wanhoop, woont rouwe. Ginds bij de Ursulasteeg ziet men eene andere moeder, radeloos, met losgeslingerde haren door de saamgevloeide menigte-heendringen. Drie harer kinderen zijn door één kogel getroffen, en de stuiptrekkingen van een hunner getuigen, dat het nog leeft. maar dat weldra de laatste vonk zal uitgebluscht zijn. De wanhoopskreten der moeder vervullen de lucht. De arme, do ongelukkige! wie kan haar diep gemis vergoeden? Maar opnieuw gieren er

184

kogels door de lucht: angst, schrik maakt zich meester van de menigte, die hier weeklaagt, daar den Spanjaard vervloekt, doch allengs zich verspreidt, opdat de dood geen jammer te meer voege hij het reeds zoo treurig tooneel.

Wij zagen bokeel naar den wal snellen, waar op mppehda\'s bevelen, aanstonds honderden gereed zijn tot het opwerpen van nieuwe blindeeringen, als zoovele bolwerken tegen\'s vijands geschut.

De avond komt; de belegerden tellen vijf slachtoffers meer, zonder dat er een storm had plaats gehad. Het was een dag geweest als zooveel andere dagen, waarop de vijand zijn kruit gespild en geen voet gronds gewonnen had.

Maar voor hoevelen ook, vooral was die dag onvergetelijk voor axn\'a en bokeel • want beider worsteling tusschen liefde en plicht zou hervat worden, met een uitslag, te grievender, omdat de reeds opgevatte hoop bijna te gelijker tgd zou verdwijnen.

Toen bokeel naar doctor elsex terugkeerde, had de beroemde geneesheer duvius hem juist verlaten, en nu vond hij den doctor in een grooten armstoel, en nog daarenboven door de lieve axxa ondersteund.

— »Wat is dat, assa? wat is dat, meester elsex?« was zijne eerste vraag, zoo dra hij het bleeke gelaat der geliefde en liet hijgen van des doctors borst zag.

— »Een schrik, sijjion , die mijn vader zoo zeer aangegrepen heeft, sinds het ongeluk van dezen middag. Laas! wat dat ook een smartelijk geval is geweest.«

— »Bovenmate!clt; zeide bokeel, »maar, waarom doctor, ziet gij mij zoo donker aan ?...«

— »Och, ik oude man, ik overleef het niet,« was het klagend antwoord, dat met een pijnlijken trek om den mond vergezeld ging, ))wat mij de schrik op het lijf is gevallen. O, wat lagen van droefheid, waarin alles om ons heen donkerder is dan ;le nacht. Leider! het is mij zoo beklemd dat ik geen lucht kan vinden voor woorden, en toch moet ik spreken;. .. . ik moet het, bokeel ! en aanhoor mij: nooit zal axna mij verlaten, zoolang ik leef; nooit; liever sterf ik, dan dat zij van mij zal gaan.....c(

— »Wat spreekt gij nu?(( zeide bokeel, »wat is het, dat zoo fluks een omkeer in uw gemoed heeft gewrocht? Zijt gij dan de raan niet, die geene woorden herroept?®

Terwijl hg dit zeide, wierp hij een veelbeteekenenden blik op axxa , die echter de oogen strak op haren vader gericht hield,

185

als duchtte zij en als zou het haar smarten, die van smrox tf-ontmoeten, — of als gevoelde zij schaamte over de vreesachtigheid en zwakheid van haar vader.

— »Laat af met zoo bittere taal,« hernam de doctor. «iSTooit . nooit zal axva met het rapier naar den wal streven; nooit, zoolang de heilige maagd mijne grijsheid nog zal sparen; maar geene lange dagen zal ik meer leven; mijn zwak hoofd kan het niet harden, dat ik van den eenen schrik in den anderen verval, niets ziende en hoorende dan geweld en rumoer. Laat dan af met uwe dagelijksche kwellaadje; toef, totdat ik van de wereld zal zijn; dan ten minste zult gij voorkomen, dat ik het rouwkleed nog aantrekke over mijn eenigsten schat.

— sGroote God! zoo ben ik dan niets waardig in uwe oogenic vroeg bokeel , den grijsaard aanziende. sMij, den zoon van uv.-vriend, kunt gij met een hard gemoed in leed storten ? Mij, die uwe axxa zoo zeer bemin, en met een heiligen eed zweer, haar verdediger en trouwe helper te zijn, mij kunt gij van u afstooter. en ontnemen al mijns levens zoet?.. . . En dat kunt gij, nadat gij licht in mijne ziel hebt doen opgaan. Na de hoop kunt gr weder wanhoop in mijn gemoed brengen ?.... O ! dat is wreed: dat is eene woordbreuk, die mij feller vlijmt, dan de dood.®

— ))Mijn vader.... suitox! och, spaar hem,« smeekte anxa, een teederen blik op hem werpende, yihet tooneel van dezen dag heeft hem aangegrepen met bijsteren schrik. Hij heeft u lief, si.niox, van heeler harte. Mijn vader! spreek het uit, dat woord: Heft gij den zoon van uwen vriend niet?«

Haar toon was zoo roerend, en de liefde, waarmede zij de hand van den grijsaard in de hare drukte, zoo innig en gloeiend, dat zij op dit oogenblik de Engel der liefde zelve scheen.

— »Hem lieven, axna!« antw^roordde de doctor, smoet ik dat herhalen? Aan wien is, na u, mijn hart vaster verkleefd?. . ..(_

— ))Neen! dat is het niet,« sprak boreel, »dan zoudt gij mij niet doen storten in de diepte der smart.®

— »//{ ben het, dien gij wreed grieft. 0; hernam de doctor met eene bevende stem; »ben ik niet een zwak en afgeleefd man? Gr hebt het mij afgeperst, dat ik neigen zou tot uwen wil; maar na zulk een jammertooneel van dezen dag.... Nog hoor ik de bange kreten; ik zie mama\'s vader bij het bloedige lijk; ik zie hare moeder in wanhoop en afgetobt door weedom. Heilige mama ! was zij niet eene van kenau\'s vendel ? En vond zij niet een wreeden dood, waarbij mij \'t gemoed opbarstte, schoon ik haar vreemd ben ? O ramp zonder weerga! dat zou ook anna treffen en ik zou

186

mijn eenigen schat zien baden in haar bloed! — hoeveel dooden zon ik niot sterven! Neen, sijmox ! neen; ik zweer het bij de heilige moeder Gods! — Axxa verlaat haar grijzen vader niet.clt; Dat was beslissend: het vonnis onherroepelijk geveld. Die woorden des doctors, gesproken met eene zwakke, sidderende stem, evenals van iemand, die den dood voelt naderen, die eed bij de heilige moeder Gods! wat behoefde de jongeling meer, om te beseffen , dat des doctors besluit onwrikbaar genomen was ? Geene smeekende of overtuigende taal werd dan ook verder door boreel gebezigd: maar ook zijn besluit was onwankelbaar; en terwijl hij de hand van den doctor in de zijne nam, sprak hij op roerenden en vasten toon tevens:

— gt;iWelaan dan, en moge God u sparen voor bitter naberouw , :lat gij axxa\'s geluk en het mijne voor altijd hebt verwoest: vaarwel, vriend van mijn vader! dat bid ik de heilige maagd !lt;c Vervolgens de hand terugtrekkende, stak hij die uit naar axxa, sloeg een somberen, maar toch liefdevollen Mik op haar en zeide;

— »Vaarwel, axxa ! vaar ook gij wel; het lot is geworpen ; verbroken is het snoer, dat ons samenbond; de gebenedijde maagd neme u in hare hoede; dat bid ik met hope en liefde!

Aan anna\'s voeten scheen, bij deze woorden, de grond te ontzinken. Toch w^rankelde zij niet: toch hield zij zich krampachtig aan den armstoel geklemd: toch vloeide geen traan uit haar oog, want met welk eene onstuimige kracht de vloed opgestuwd werd, hare macht om dien te keeren, behield de overhand. Dat had zij iien middag met geestkracht besloten; zij had den nieuwen strijd voorzien en er zich met vrouwelijken moed tegen gewapend. Dat kon zij te eerder, omdat zij den vijand, dien zij bekampen moest, had leeren kennen; en toen nu de aanval plaats had, wankelde noch bezweek zij; maar de op haar drukkende last, dien zij met overspanning torste, beklemde haar toch de borst; de tranen, die zij met geweld terugdrong, deden haar ook geen lucht vinden voor woorden, voor klanken, en zij stond daar stom en onbewegelijk als een marmerbeeld.

— ))Gg smaadt, gij veracht mij, ann\'a!« riep boreel, terwijl hij onstuimig hare hand greep, die stijf op hare heup hing; oslechts één woord, anxa! één woord slechts, dat ge mij niet veracht; want bij de heiligen! zóó verlaat ik u niet.....«

Sn anna sprak dat woord, en afgebroken zeide zij:

— «Vaar.... wel, sijjiox!«

— :»God lof!« riep boreel en nu wilde hij zich met verrukking voor het laatst om haren hals werpen, den afscheidskus op

187

haren mond drukken .... maar toen lig reeds de handen uitstrekte, deinsde hij plotseling terug, evenals men terugdeinst voor den angel eener slang, die ons met den dood dreigt.

— ))Voort! voort!« riep hij uit, »eer ik zwak word; vaarwel, voort!....«

Zonder verder een blik op den doctor of axna te werpen, verliet hij het vertrek, snelde als een vervolgde het huis uit en ijlde de straat op, waar de koel hem tegenruischende avondwind eene verfrisschende lucht schonk aan zijne felbenepene borst.

Zóó als BoiiEEL vlood, de zonde te ontvluchten, dat zou edeler, dat zou grooter wezen, dan een strammen grijsaard te martelen, dan een geliefd voorwerp zóó te verlaten, om roem en eerzucht te bevredigen.

Mochten sommige lezers dit uitroepen, voor dezulken dan is dit vaderlandsch verhaal niet geschreven. Maar mocht men boiieel hier dwepend, mocht men hem hard noemen, — wij willen gaarne de hand op den mond leggen. Maar verplaats u, zoo ge dit vermoogt, in den jare 1573; vertegenwoordig u den strijd van het zwakke Nederland tegen het machtige Spanje. Zie dat Xe-derhind later aan dat Spanje de wet voorschreven; vraag u dan af: 9waardoor werd die grootheid verkregen?® Mogen dweepzucht of hardheid somwijlen het hunne hebben gedaan, niet minder deed een wil van metaal, een ijzeren moed, met het oog op God, niet minder deden opofferingen, die weerklank vonden, die soms wel diepe wonden sloegen, maar ook vonken van moed aanbliezen tot een onuitbluschbaar vuur. En geene stad kan met meer recht dan Haarlem de woorden van hooft op zich toepassen ; ))de grondslag van ons tegenwoordig geluk werd gemengd en gemetseld in den kalk van het bloed en de tranen van ons voorgeslacht.«

ZEVENTIENDE HOOFDSTUK.

Eenige dagen vóór liet verhaalde het vorige hoofdstuk, Iiad de beruchte Gouverneur van Noord-jSolland, jonker dideiiik sojtoij, den prins voorgeslagen, om den Hoogendijk door te steken en lij het Huis lev Hfnl en de daarbij gelegene sluizen tusschen het IJ en de Meer schansen op te werpen. Hierdoor nu zou de Spanjaard als het ware op een eiland zijn verbannen geworden; maar devrijl het noch uitvoerbaar was, noch vrucht dragen zou, zoolang de belegerden niet volkomen meester op de Meer waren, werd de voorslag door den prins van de hand gewezen. Daarentegen werd soxou gelast om den Diemerdgk bjj Jmphames tnsschen AmUrdom en Muiden te bemachtigen, ten einde den vijand te water en te land daardoor den toevoer van levensmiddelen als anderszins af te snijden; want gelukte het, dan zou men aan de eene zijde meester zijn van het IJ en aan de andere van de Diemermeer, welke zich tot in den Amstel en aan den Utrechtschen weg uitstrekte.

Dit voornemen was even welberekend als stout. Den twaalfden Maart vertrok so nou van Hoorn met drie oorlogsbooten, vijf galeien en zestien krapschuiten, te zamen eene bemanning uitmakende van achthonderd soldaten, delvers en pionniers. Het gelukte hem, den dijk te bemachtigen, en na eene der sluizen vernield en een weinig verder een opening te hebben gegraven. maakte hij een aanvang met de verschansingen waaraan de gravers zoo ijverig werkzaam waren, dat men binnen twee dagen reeds aanmerkelijke vorderingen gemaakt had, zonder dat de Amsterdammers er de lucht van kregen. Dan, soxoi.i beging den misslag, zich te vroeg met eenige schepen naar Edam te begeven, ten einde zich van levensmiddelen te voorzien. De vijanden vernemen het eene en andere bijna te gelijker tijd, en beseffende, hoeveel hun aan het behoud van den dijk was gelegen, zonden zij drie en twintig met

180

liassen en gotelingen gewapende waterschepen derwaarts, overvielen liet volk van sonoij even plotseling als krachtdadig en — deze deinsden terug. De vijanden drongen nu op de schepen, welke voor de schans op de reede lagen, zoo onstuimig aan, dat soxoi.fs benden weldra de drie oorlogsbooten, met twee galeien en eene krapsclmit moesten ruimen, terwijl het aan de overige vaartuigen slechts met moeite gelukte, zich onder het geschut dei-nieuwe schans gedeeltelijk in veiligheid te stellen. Vermetel over dit aanvankelijk voordeel, poogden zij nu ook de schans in te nemen, alvorens soxou met meerder volk kwam opdagen. Er had, nadat de schepelingen eerst geland waren, een onverpoosde storm plaats. Op den dijk, zoo wel naar .hnslenknn als naar Muiden, wierpen de vijanden insgelijks schansen op, en hadden daar de \'meeste macht van volk en geschut. Aan de binnenzijde brachten zij verscheidene galeien en jachten op de Diemermeer, zoodat daardoor een slagboom gesteld werd voor hen, welke naar dien kant heen of terug wilden, — terwijl hunne eigenlijke vloot op het IJ lag.

De soldaten van soxou verweerden zich nochtans dapper en menig Spaanschgezind Amsterdammer bezweek onder den storm. Sonoij intusschen onderricht van den benarden toestand der zijnen, verzamelde in Weal-Friesland zóó snel een veertigtal schepen, dat hij er reeds den zestienden Maart mee onder onder zeil ging om de Diemerschans te ontzetten. In den aanvang gelukte hem dit weder in zooverre, dat de vijand op het gezicht der vloot, vol vrees, terugweek. Maar spoedig bijgestaan door eenige afgezon-dene schepen, sloeg de schrik op eens, op de Noordhollanders over. Zij vloden en lieten soxou, die zich op dat oogenblik met een boeier voor het front en in het midden der vijanden bevond, aan duizenden gevaren prijs, hoezeer het hem ten laatste nochtans gelukte, er zich dapper door te slaan.

Dat was een onheilspellend gezicht voor de ingeslotenen in de schans. Moedig en onder een algemeen krijgsgeschreeuw hadden zij hunne schepen vaardig gemaakt en de zeilen in top geheschen, toen zij het gewenscht ontzet zagen naderen, ten einde soxou het teeken te geven, dat ook zij, bij den algemeenen aanval niet werkeloos zouden zijn. En op eens zagen zij nu de helpers, als door een panischen schrik aangegrepen, in verwarring de vlucht nemen.. terwijl de vijanden luide den triomf aanhieven en de bezettelingen, die voor- noch achterwaarts konden, met een wissen dood bedreigden.

Terwijl soxou\'s benden, aldus ingesloten, door moedeloosheid werden aangegrepen, was binnen Haarlem kkxaü Hasselaar haarlem II. 13

190

plotseling door eene lievige koorts aangetast geworden, en genoodzaakt zich binnen hare woning te houden. De deelneming harer talrijke vrienden en vriendinnen getuigde toen van de geestdriftvolle bewondering voor hare persoon, en geen uur, waarin niet deze of gene door een bezoek ten harent daarvan de sprekendste blijken gaf.

Zoo was het Zaterdag voor Paschen, dat op de verheugende tijding harer beterschap, onderscheidene dier vrienden in hare woning bijeen waren. Men verbeelde zich in die woning in de Spaarnwouderstraat — het tweede huis van de tegenwoordige Sleutelstraat, thans gedeeltelijk verbouwd als winkel der coöperatieve winkelvereeniging — een ruim en volkomen vierkant vertrek, met houten wanden. Deze glinsterden echter als ivoor en waren met eenige schilderijen behangen. Ook zag men er de kaart en teekening van hare hofstede aan de Beek met de huizing en landen, grenzende aan de duinen, onder Overveen gelegen, beuevens een aantal landschapjes, waaronder vooral uitmuntte een gezicht op de Wille Blink en andere, die den stempel drukten op den goeden smaak der eigenares. Men zag in dat vertrek van kenau Hasselaar den eenvoud des burgers van die dagen op de onge-zochtste wijze vereenigd met eenige geriefelijkheden van den def-tigen stand. Wel was de blinkende steenen vloer met geen kostbaar tapijt belegd, doch de reusachtige spinde of spijskas was reeds fraaier en kunstiger uitgesneden, dan men die in het algemeen aantrof, en behalve de bijna onzichtbare kastjes in de wanden, zag men, aan weerszgde van de spinde nog eene keurig gewerkte citroenkleurige armkast, in vorm niet ongelijk aan de prachtige hoekbuffetjes in de woningen van den adel. Op den hoogen mantel van den kolossalen schoorsteen, op de uitstekende net geschilderde lijsten van den wand, prijkten in smaakvolle rangschikking die Delftsche porseleinen, welker veelvuldig gebruik zoozeer den bloei bevorderde der plateelbakkerijen, en die slechts op de buffetten der hoogaanzienlijken door sieraden van zilver vervangen werden. De vierkante tafel in het midden van het vertrek was omgroept door eenige dier stoelen met hooge leuningen en met zachte kussens bedekt, terwijl kenau zelve in een breeden, gemakkelijken armstoel, dicht bij den haard was gezeten, waarin nog een vriendelijk turfvuur flikkerde, ofschoon de twintigste van lentemaand een ware lentedag was.

Kenau , of zoo als men haar aansprak, juffrouw bokst, had een bruin lakensch keursje aan, waarover een groote witte halsdoek met de twee punten nederhing. Haar hoofdhulsel bestond in eene eenvoudige muts met insgelijks nederhangende slippen, en verried dus het gewaad van eene zieke, maar van eene zieke, reeds ge-

191

iioeg hersteld om een deelnemend bezoek te kunnen afwachten, zonder dat zij aan hare kleeding eene angstvallige zorg scheen besteed te hebben. Eene harer dochters was niet in het vertrek; huiselijke op haar rustende plichten wettigden dit volkomen, vooral daar gukrt.ie den bezoekers al de kleine diensten bewees, welke gewoonte en beleefdheid vorderden. Aan de stokbeurs en het sleuteltuigje, op haren bruin lakenschen rok hangende, zag men, dat-op güuiitje, althans gedeeltelijk, de taak van de moeder rustte: en zij kweet zich daarvan zoo innemend en rap, dat de mindere bevalligheid van hare houding en haar gelaat er vrij wat behagelijks door verkreeg.

Eondom den haard zaten of stonden reeds iupperda , die gedurende kenau¹ s ongesteldheid haar eiken dag met zijn bezoek vereerd had, alsmede burgemeester tan der laak en tan vliet, terwijl het gezelschap nog door tan duiten vooude en lancelot tan biiederode vermeerderd werd. Ook zag men er hendrika tan tlieï en geerïruide tan brederode! welke laatste reeds eenige oogenblikken voor haren vader gekomen was.

— sWat het mij vreugde doet, juffer borst, dat gij beter vaart,« sprak tan brederode, als de laatst binnengetredene, onder het doen van den gebruikelijken handkus; ))op zulk eene goede mare repte ik de voeten herwaarts, om zelf te zien en te hooren; maar ik kan verdere vraag sparen; want uwe trekken zijn vrij wat opgeluisterd sedert verleden Woensdag.®

— »Voorzeker, mijne heerenk antwoordde kenau, met eene kleine buiging van het hoofd. »Ontvang mijn dank voor uwe deelneming, die mij tevens tot geene geringe eer is. Als doctor elsen het mij niet had verboden, ik zou met zoo zoeten lentedag mij niet in dit vertrek sluiten; ik hunker naar de frissche lucht. Daarbij verlang ik een troostwoord te brengen in het huis van mijn heere tan schoot en, wiens deerlijk ongeval mij zeer aan het harte gaat.«

— » Speen u van dat verlangen,cc hernam brederode, «zoolang gij niet gansch welvaart, \'t Mocht u tot nadeel wezen, en mogelijk dat gij er langer last door leedt dan nu. Ik moet nochtans instemmen, dat het uw gemoed hard valt, bij mijnheer tax schooten geen enkel troostwoord te spreken. Maar voorwaar, daar is geen troosten aan.clt;

■—■ »Ja, voor elke wonde is geen heelmiddel, cc sprak kenau : swat zij een meisken van moedigen, kloeken geest was; wat zij met vuur naar den wal streefde, om den Spanjaard te keeren! Al droevig zou het geweest zijn, zoo zij omgekomen ware in de verdediging; maar zoo jammerlijk uit hel leven te gaan, terwijl zij daar den voet uit het huis zette, dat was een ramp, die mij bitter grieft, cc

13-

192

— »\'k Heb den dood in velerhande gestalten aanschouwd. ■ zeide tax bredekode, »maar schrikwekkender nooit.«

— ^Haaiiem\'s beleg kost bloed en tranen,« sprak iupperda, »maar op Haarlem is het, dat heel Nederland den blik slaat; Ilaarlein moet de grondslag der vrijheid zijn, of het gebouw wordt nooit in top gehaald.®

— »Het is daar een huis van rouwe en weedom,« zeide vax deh laan, sen ook mij pijnt het fel; want ik liefde jiauia, niet enkel uit gevoel van maagschap, maar omdat zij edel van gemoed, wakker en kloek van geest was. De ramp is groot; zal daar wel één dag aanbreken, zonder dat wij gewapend moeten wezen op allen kommer en ongeval? God weet, wat ons boven \'t hoofd hangt; maar in plaats dat eenig onheil onzen moed verzwakke, verhooge het dien veeleer. Dat wij zijn mogen als de steen en het staal; hoe meer slagen, hoe meer vonken.®

— »Zoo zijn wij, en zoo zal het blijven,« sprak beedeeüde. »Mijne dochter — ik schroom niet dat zij het hoore — mijne GEEimin is mijns levens zoet; maar schoon zij een gelijken dood mocht vinden als jiauia tax schootex — ik zou nog moediger wezen, om iederen druppel van haar bloed op den Spaanschen kop te wreken; geen zoo zwarte nacht mag er komen, of er moet licht uit te scheppen zijn.®

— »Ja,« hernam kexau. ))Xooit versaagd, wat ons ook treffe! — Toen ik, drie dagen geleden, door eene felle koorts aangetast lag, werd ik zwaarmoedig bij de maar, dat de vijand ons eene mijn afhandig gemaakt had en aan het blokhuis dreigde te komen. Ik duchtte ongeval; maar op eens werd ik weer moediger bij de gedachte aan \'svijands neerlagen sedert de laatste drie maanden. Schot op schot hoorende, wilde ik voort naar den wal; — maar mijn wil sterker wezende dan mijne kracht, moest ik aflaten; ook ging gulutje mij wakker te keer en sloot mij den uitgang; maar nu ik weer in beterschap ben, zal de vijand geen aanslag doen, waarbij ik hem niet mede te keer ga. Wees gerust, (iEEK.Tii.riDA, dat gij zonder mij het vendel niet zult zwaaien op den wal, en dat Juffer kies, in plaats van kexae simoxsz.de aanvoerster niet zal zijn.cc

Deze laatste woorden, met een kleinen glimlach vergezeld, getuigden op het levendigst, hoe kexau\'s geestkracht nooit insüu-nierde en hoe zij rusteloos bezig was met het denkbeeld eeuer kloeke verdediging.

— »\'t Zou u nochtans weinig geraden wezen, te ras uit uw huis te gaan,« zeide burgemeester tax tliet.

193

— »6owis,« voegde vax duivenvoorde er bij, »wij moeten u quot;bidden, dat gij u niet bloot geeft, zoolang uwe kracht niet gansch zal teruggekeerd zijn.cc

— »Bekommer u niet, mijn lieerek antwoordde kex.uj. »A1s ik \'/ mijne kracht nog niet terug heb, geloof ik, dat het gezicht van het bolwerk wel de rest doen zou.«

—• sWel mogelijk,« zeide van beu laan, »vooral de plek waar ccxingham en ma^sottin, drie dagen geleden, zoo kloek vochten en niet rustten, voordat zij de mijn hadden herwonnen, waar de Duitschers het niet konden harden. Maar hoe is het met den vaandrig scot, heer van duivenvooe.de? Is zijne wonde nog van groot gevaar?«

— »Ik hen zoo flus uit het gasthuis gekomen,« was het antwoord, \')en vernam met vreugde, dat hij vrij wat aan de beterhand is.cc

Ieder der aanwezigen gaf daarover insgelijks zijne blijdschap te kennen; want de vaandrig scoï had zich aan de zijde van .maii-goïtinquot; weder even dapper gedragen als in den storm van den laatsten Januari, en men had aanvankelijk gedacht, dat zijne sedert drie dagen bekomen wonde doodelijk was.

— »Meester elsen komt niet meer in \'t gasthuis ?« vroeg Hendrik a van vlieï, minder om deze vraag bevestigd te zien, dan wel om een woord over den doctor te hooren spreken, daar het pasgebeurde met aw v en boiieel aan de meesten niet onbekend was.

— sAl sedert weken niet meer,« antwoordde güurïje.

— »0, daar is hij gansch de man niet toe,« sprak kenau, ))als hij eene zware kwetsuur ziet, dan wordt hij zoo door schrik aangetast, dat hij niet meer spreken kan .. ..«

— quot;Het verwondert mij, dat hij de praktijk laat slippen,® zeide geeutuuida van brederöde , .ivooral nadat

En nu zoude zij meer gezegd hebben, toen op hetzelfde oogenblik de deur van het vertrek werd geopend, en doctor elsen in persoon binnentrad.

Wist zich in gansch Haarlem niemand te herinneren, dat men ooit eenige kleur op des doctors aangezicht gezien had, thans droeg dat gelaat volkomen den tint van een lijk; wanneer men hem in eene onbeweeglijke houding gezien had, zou men er op gezworen hebben, dat hij dood was; maar dat aschverwig gelaat was geen oogenblik zonder beweging; iedere spier, elke zennw scheen er in werking, scheen nu eens te zwellen dan weder uitgerekt of plotseling saamgekrompen te worden, evenals bij iemand, wiens smart tot bitter leedgevoel overslaat. En dat alles was beklemming, angst, vrees, schrik, die hem onophoudelijk in verschillende gedaante bestreden; want

194

doctor ELSEx was een rondslingerend wrak gelijk, waartegen nu eene kleine, dan weder eene grootere golf, met mindere of meerdere lievigheid bijna onverpoosd aanbeukt — een wrak, dat iedere minuut dreigt te zinken en echter blijft ronddrijven, zonder dat het verbrijzeld wordt.

— »Meester elsenUc zeiden eenige der heeren tegelijk, terwijl guuutje hem te gemoet trad, en zij, die gezeten waren van hunne stoelen opstonden.

— sik — ik kom eens zien zeide de doctor stamelend en zichtbaar verlegen, zooveel bezoekers aan te treffen, die hij allen tegelijk wilde groeten, doch het eigenlijk niemand deed, omdat hij er óf den moed of de kracht niet toe had.

— »Het is vrij wat beter met mij gesteld, meester elsex!« zeide kenau, die zijne verlegenheid zooveel mogelijk te gemoet wilde komen, sgeen zweem zelfs van de koorts, en ik ben u dank schuldig voor de artsenij, die mij zooveel baat gaf.«

— »Ik had het gegist en het doet mij vreugd,« zeide de doctor, terwijl hij zichtbaar beefde en het zweet op zijn voorhoofd kwam, toen hij bespeurde, dat aller oogen op hem gericht waren, »maar eilaas! met mij is het kwalijk gesteld; geen lid van mijn lichaam, dat zonder pijn is .. . .«

— ))Wat gij rept, meester!....« hernam kenau, »wat euvels is u weervaren ?«

— »Ach! ik schep geene lucht meer,« sprak de doctor met een hijgende stem; »mijne knieën knikken; mijne beenen zijn weigerachtig mij te dragen. Ik, oude zwakke man, dra zal ik mijn huisdorpel niet meer kunnen aftreden; en had ik niet zoo langen tijd omgang gehad in dit huis, toen nanmxg bohsï nog niet van de wereld was, voorzeker, ik zou den voet niet meer in de deur zetten.-

— »Zulke woorden zou u menigeen kwalijk afnemen, meester!« zeide kenau vriendelijk; »ik meende, dat gij mij beter gezind waart; maar ik hoor het nu : \'t is dus om den wille van mijn overleden man, dat ik de gunst van uwe praktijk heb?....«:

— «Bewaar mij de heilige maagd!® stamelde de doctor, »duidt niet in zulken zin, wat ik gezegd heb. Ik heb evenzeer groote achting voor u; maar ik meen enkel, de lange jaren, die ik hier in- en uitging, binden mij aan de huizing, en zoo heb ik nog andere vrienden, die ik niet kan verlaten; maar al de rest, die mijne hulp tot genezing zoeken, moet ik afstaan. Ik, oude zwakke man! ik kan niet meer .. . Wat zal ik tot hulpe zijn voor anderen, ik, die ieder uur zelf hulp van doen heb . . ..«

— »Wat gij droevig klaagt, meester!« hernam kenau, ))zijn

195

uwe jaren dan al zoo hoog, dat het leven u schier een ondraaglijk pak is ? Geloof mij, gij beangst u al te zeer; \'t zou beter met u gesteld wezen, zoo gij moediger waart.«

De doctor wilde weer het woord opnemen, toen laxcelox van BiiEDEKODE, een paar schreden dichter naderende , hem op eens wat forsch te gemoet voerde;

— sMaar, meester! hoe kon \'t u van \'t hart, om mijn heere boueel uit uw huis te laten gaan ? quot;Wat hadt gij in uwe zwakheid niet al hulp te wachten van een zoo wakker en kloek man! Mij dunkt, dat gij daar deerlijk berouw van zult hebben.«

Nauwelijks was deze vraag gedaan, of de doctor sloeg een angstigen blik op den ruwen watergeus, en zijne armen begonnen zoo koortsachtig te beven, dat de vrouwen reeds medelijden gevoelden. Zij vestigden het oog op brederobe, als baden zij hem. den grijsaard niet hard te vallen; doch brederode veinsde dit niet te zien en hield ernstig en strak het oog op den doctor gericht.

— ))Ik — ik hem uit mijn huis laten gaan, mijn heerkc zeide de doctor. «Laas! de heilige moeder Gods weet, dat de jonkman zich met geweld van mij afgescheurd heeft, en — ik had hem zoo lief. Mijne axva, al mijn levensschat, wilde hij van mij afrukken .... mij, ouden man! wilde hij den eenigen steun ontnemen ; hij wilde mij den dood aandoen; h ij is het, die zich losgerukt heeft van axxa —• van mij: denk eens, hoe bitter mijn kind er onder lijdt.«

— ))Daar zijt gij de schuld van, meester!quot; sprak brederode, ))hij heeft gedaan, zooals passend was voor een rustig en wakker man; en dat zeg ik met rondheid, de dwaze vrees van uw gemoed zal de oorzaak wezen, zoo gij in eenig leed komt.cc

— «Lieve Heer! . . .. zoo moet mij nog zwaar verwijt toegedreven worden ....«; klaagde de doctor, »zoo moet de schuld geladen worden op mijn hoofd... Laas! ik had het gedacht; ^rt is nog niet genoeg, dat ik mijne ansa gedrukt zie door wee; — ik, oud en zwak man moet met nog harder kwaad worden bedreigd. Maar God, die mij kent, zal mij tot schut wezen; want er kleeft niets euvels op mij. cc

— »Mijn heere va\\ brederode meent het zoo heftig niet, als gij denkt, meester elsex!« sprak kenau. »Kom, laat ons over die dingen niet verder reppen, en zeg mij liever eens, doctor, of ik van uwe artsenijen nog vlijtig gebruik maken moet.cc

Die woorden vielen als balsemdruppels in het gewonde hart van den doctor, en wanneer hij door geene getuigen omringd ware geweest, zou hij zijne dankbaarheid hebben uitgedrukt. Dat was

-196