Henricus EskelliofF Grravemeijer, (jch. 13 April 1813 — overl 5 Dcc. 1890.

Tweede druk.

Op nieuw hevzien en uitgegeven

1gt;R. K. C. ii it ï J-\' it

pred. Utrecht.

DERDE DEEL.

-OOC\'

U T R E C H T ,

H. TEN HOOVJ.

Kast 212 i\'l. □ N⁰.10

^v\' ~ \'

LEESBOEK.

OVER DE

GEREFORMEERDE GELOOFSLEER.

in.

RIJKSUNIVERSITEIT UTRECHT

1295 7357

I //1, /amp;. 1.0

LEESBOEK

OVER Dli

BEBEFORMEEBM GELOOFSLEER

DOOK

Henrious EskelliofF Grraveraeijer,

geb. 13 April 1813 — overl. 5 Dec. 1890,

Tweede druk.

.

Op nieuw herzien en uitgegeven

DOOIl

lgt;ii. E. C. MEIJER,

jjred. te Utrecht.

DERDE DEEL.

UTRECHT,

TEN HOOVE.

■ \' ■ I

. : .. ., ■

....

r - . -

.........

^iii - V

....

■ ■quot; -----.... \'■ gt;■ • : . . -;i ...... • ■. ■■ \' .

\'

........

■

•■■.: ...

Inhoud van het Derde Deel.

Hoofdstuk XVII. bl. 1-107.

Wet.

vm

bladz.

§ 3. Noodig...........117—125

, 4. God alleen aanbiddelijk......125—127

, 5. Aanbidding van den Heere Jezus . . 127—130

„ 6. Het gebed tot den Vader.....130—134

„ 7. Aanroeping der heiligen.....134 — 140

„ 8. Bidgestalte..........140 — 150

„ 9. Zaken...........151—153

_n 10. Ter heiligmaking........153—155

„ 11. Het gebed des Heeren......155—162

„ 12. Inhoud . . . ........162—174

Hoofdstuk XiX- bl. 175 267.

Kerk.

§ 1. Naam............175—183

„ 2. Deelen...........183—185

„ 3. Triomfeerende Kerk.......185—189

„ 4. Strijdende Kerk........189—191

„ 5. Leden der strijdende Kerk .... 192 — 193

„ 6. Onzichtbare Kerk........ 193— 201

„ 7. Hare eigenschappen....... 201—203

„ 8. Haar Hoofd.......... 204-216

„ 9. Zichtbare Kerk........216—222

„ 10. Door Christus gesticht......222—227

_M 11, Deelen en verdeeldheid...... 227—234

, 12. Oorzaak der Verdeeldheid..... 234 -239

„ 13. Omvang des naams Christelijke Kerk . 239—242

„ 14. Gemeenschap met de Kerk .... 243 — 247

„ 15. Waarom Gereformeerd...... 247—251

„ 16. Verplichting......... 251—254

IX

Mndz.

Geen Zaligmakende Kerk ..... 254—25C Geen Zaligheid uit Kerkelijke gemeenschap 256—260 Persoonlijke taak........ 260—267

X

XI

REGISTER.

T. Plaatsen uit de Heilige Schrift.

II. Aanhalingen uit den Heidelbergschen Catechismus ,

de Nederlandsche Geloofsbelijdenis en de Dordsche Leerregelen.

III. Zaken.

ZEVENTIENDE HOOFDSTUK.

W E T.

1. Goddelijk Richtsnoer.

Er is een vast richtsnoer voor den wandel van Gods volk, een onkreukbare regel voor de gerechtvaardigden en aanvankelijk gehelligden in iedere betrekking en verhouding luins levens, jegens God in alles en dienvolgens jegens hen zeiven en jegens hunnen naaste, in hun doen en laten , in spreken en zwijgen, in hun peinzen en bidden , in hun geven en nemen , in hunne blijdschap en droefheid , in hun lijden én mijden.

Dat richtsnoer, die opperste, gezag hebbende regel is de Wet Gods, en de taiik zijns \\o\\ks is gehoorzaamheid. Aan dien hoogsteu regel moeten alle eigene bepalingen en alle verordeningen of aanbevelingen van menschen ondergeschikt en getoetst wenden: alleen wal daarmede overeenkomt kan den lleere behagen, wat daarvan afwijkt, al schijnt het goed , is c en gruwel in zijne oogen. De wil van den huisheer is de regel voor lieel het huis, daar heeft men niet

Gvavemcijcr , Gorof. Gel. loer. 111. 1

§ 1. GODDELIJK RICHTSNOER.

te vragen wat anderen willen en hoe anderen doen. Gods Wet Is de regel, waarnaar allen zich hebben te richten. Hij wil gediend worden wel vrijwillig , maar niet willekeurig , niet naar eigen goeddunken of naar menschelijke vonden en eigenmachtige inzettingen, waartoe de natuurlijke , zelfzuchtige aard des menschen altijd geneigd is, waardoor men zich echter aan de souvereine rechten der Majesteit Gods vergriipt \').

Want de TI eer e is onze Hechter , de lleere is onze Wetgever , de Heere is onze Koning, Hij zal ons behouden, Jez. 33: 22. Daar is een eenig Wetgever, die behouden kan en verderven, Jac. 4: 12¹).

Omdat I]ij , do eeuwige God die alleen door zich zeiven is , alles geschapen heeft en onderhoudt, is Hij ook de Eigenaar en oppermachtig en souverein Heer van alles , de Albeheerscher, de Alleen-koning van \'t heelal. En omdat inzonderheid wij menschen in Hem leven , ons bewegen en zijn, en met geheel ons bestaan en lot naar ziel en lichaam volstrekt van Hem afhangen en in zijne hand zijn , heeft Hij ook het hoogste recht om ons de Wet te stellen, niet slechts voor het uitwendig gedrag, maar ook voor ons hart en geweten. En Hij is de Fontein van alle goed : ook de volmaakte Wet kan alleen van Hem afkomen. Hij is de heilige , de alleen-wijze God en daarbij de liefderijkste Vader : daarom is ook zijn gebod heilig, rechtvaardig en goed voor zijne kinderen.

¹

-) Calvin. lustit. IV. 10. 7. sqq.

§ I. GODDELIJK RICHTSNOER.

Gods Wet is de verklaring van zijnen heiligen wil. Dit is de vraag, waarop het in alles aankomt, welke de goede en uelbehagende en volmaakte wille Gods zij (Hom. 12 : 2). Anders verzinkt men in duisternis en jammer , gelijk de dienaars en bevragcrs der doode afgoden. Zul niet een volk zijnen God vragen ? zal men voor de levenden de dooden [vragen] ? De Profeet roept : Tot de Wet en tot het Getuigenis ! zoo zij niet spreken naar dezen woorde, \'t zal zijn dat zij geenen dageraad zullen hebben, Jez. 8: 19, 20. Hij heeft u bekend gemaakt, o mensch, wat goed is: en wat eischt de Heere van u, dan recht te doen en weldadigheid lief te hebben en ootmoediglijk te wandelen met uwen God ? Mich. 6 ; 8.

De Wet Gods, die het onveranderlijke richtsnoer is voor den wandel, is de geopenbaarde, geschrevene, aan Israël gegevene Wet. Het is de Wet der woorden, waarin God door stellige, uitgedrukte bevelen zijnen wil heeft bekend gemaakt en bepaalde levensregelen voorschrijft, bijgekomen bij de zoogenaamde natuurlijke wet of wet des gewetens , welke alle menschen hebben.

Want ook die zonder de geschrevene Wet zijn, zyn niet zonder wet. Ook de gevallene mensch is mensch; hoe diep ook gezonken, hij heeft rede en geweten, een onderscheidend gevoel van goed en kwaad, en voor de toenemende verstomping daarvan is hij verantwoordelijk.

Rom. 2: 14: Want wanneer de Heidenen, die de Wet niet hebben, van nature de dingen doen die der Wet zijn, dezen de Wet niet hebbende, zijn zich zeiven eene wet. 15» [Als] die betoonen het werk der Wet geschreven in hunne harten, hunne conscientie wede getuigende, en de gedachten onder elkander [hen] beschuldigende of ook ontschuldigende.

§ 1. GODPFLIJK BICHTSNOER.

De Wet is den Apostel geene andere dan de Wet dor woorden Gods, aan Israël gegeven; aan deze kent hij onbepaald gezag toe : in deze immers is de wille Gods als belichaamd en gestereotypeerd. Eene natuurlijke wet noemt hij eigenlijk niet, hoewel hij niet ontkent dat in uitwendige dingen de natuur zelve den mensch leert wat betamelijk is. 1 Kor. 11: 14. Hij zegt ook niet dat in de harten der Heidenen do Wet geschreven is, maar«üerfc der Wet, dat wat de Wet eischt. De grondtrekken van de geopenbaarde Wet Gods liggen, hoe verdonkerd ook, in \'s menschen rede en geweten; aan deze sluit zich de Wet Gods , bij deze vat zij den mensch aan. — De Apostel had vooraf gezegd: Zoovelen als er zonder Wet yezondiyd hebben, zullen ook zonder Wet verloren gaan (v. 12), namelijk do Heidenen. Dat kon onrechtvaardig schijnen, daarom voegt hij er aanstonds bij : zij hebben een geweten , en hun geweten is hun in plaats van de Wet en geeft voldoenden grond tot hunne rechtvaardige veroordeeling \'). Dus kunnen zij zich niet onlschuldigen met onwetendheid, ook zij worden geoordeeld rechtvaardiglijk, naar \'t geen zij wisten en konden en moesten weten.

Doch de dusgenaamde natuurwet, het zedelijk gevoel, het geweten , leert op zich zelf de ware heiligheid niet, ook de uitnemendite wijzen en wetgevers onder de geciviliseerde Heidenen raakten daar niet toe; bovendien

\') Ovor het geweten en over Rom. 2: 14, 15 zie nader ükr-ste Hoofdstuk § 10 en 12. Calvin, lustit. II. 2. 22. sqq. II. 8. 1. Idem, Commentav. lu Hom. 2; 14. 15. March, Morch XI. 24. lt;7. Weizsücker in Hurzogs Real-Encykl. Ie Ed. V. S. 123 if. u. d. W. Gesetz {Das natürliche Siltengesetz),

§ 1. GODDELIJK RICHTSNOER.

wordt de „natuunvelquot; gaandeweg naar , om en door de zondige neigingen gebogen en kun zicli deswege niet ongeschonden en zuiver uilen \').

Maar De H\'et des Heer en is volmaakt, bekeerende de ziel: de getuigenis des lieer en is gewis, den slechten wijsheid gevende. De hevelen des Heer en zijn recht, verblijdende het hart: het ejehod des Heer en is zuiver, verlichtende de oogen, Ps. 19 : 8,9. Dij .maakt Jukoh zijne woorden bekend, Israël zijne inzettingen en zijne rechten. Alzoo heeft Hij geen en volke gedaan , en [zijne] rechten die kennen zij niet, Ps. 147: 19, 20. De „natuurwetquot; is eene flauwe nachtkaars , de Wel des Heeren als de zon, met gloed en stralen⁵).

§ 2. De geopenbaarde Wet.

Uit Egypteland had de Fleere zijn volk uitgeleid , in Kanaan wilde Hij hol inbrengen ; lusschen beide , in de woestijn , geschiedde de Wetgeving , de bijzondere , bepaalde en alleen gezaghebbende wilsverklaring van Jehovah , den souvereinen Koning, de vaste grondlegging, nauwkeurige afbakening en regelmaat voor het leven, den dienst en de regeering des volks.

Het is eene eenige Wet, al hare onderscheidene voorschriften maken één geheel uit en slaan samen in nauw verband 3), zij alle zijn de uildiukking van den eenigen wille

\') Zie Eerste Hoofdstuk § 21. bl. 50.

\'ⁱ) Tweede Hoofdstuk § 11. bl. 168.

³) Von Oer lach , A. T. Elnloit. zu Exod. 20. Oe/der, Theol. des A. T. I. S. 277.

§ 2. DE GEOPENBAARDE WET.

Gods, welke is: heiligheid ! bij alle is het eenzelfde Gebieder , die met onvoorwaardelijk gezag spreekt, die in alles en bij allen gehoorzaamheid eischt en geenen eigenwil en eigendunk gedoogt. Niet alleen in de zedelijke, maar ook in de burgerlijke geboden, die immers samen gegrond zijn op de verbondsbetrekking des volks tot Jehovah , zijnen Koning; desgelijks in de ceremoniëele of ritueele verordeningen. Beiden bevestigden de zedelijke Wet en dienden om het volk in alle levensbetrekkingen afhankelijk van God te stollen en het in alle genot, werk en verkeer God te doen dienen \') , zoodat ook het burgerlijke godsdienstige beteekenis verkreeg. Staat en Kerk vloeiden in één en doordrongen elkander. Ook van de ceremoniëele voorschriften kon geen één worden waargenomen , of de zedelijke Wet kwam daarbij te pas : want deze wees aan , hoe men daarbij gezind en gesteld moest zijn. In het boek Deuteronomium is door Mozes uitvoerig geleerd, met welke gezindheden en gevoelens van liefde , eerbied en dankbaarheid jegens God alle ceremoniën betracht moesten worden, en Deul. 26 is zelfs een formulier voorgeschreven om bij de offering van de eerstelingen aller vruchten zulke gezindheden uit te drukken.

\') Calvin, Praefat. iu Commontar. in V Libros Mosis Vol. II. p. 7 (Corpus Reform. Vol. LIL Brunsv. 1882) boschonwt, ze als appendicos, aanhaugsols, bijlagen bij do Tien geboden, en wel de caeremoniae en externa pietatis exercitia bij do Eerste tafel, de loges politicae bij do Tweede tafel : om reden dat, beide deolen geen andere strekking hebben dan om do onderhouding van do zedenwet te bevorderen (ut legis moralis observationeiu adjuvent), als adminicula, quae ad Deum rite colendum , et ad justitiam onm homimbus colendam nos quasi manu duoant.

§ 2. de geopenbaarde wet. 7

Evenwel is de gewone verdeeling der geheele van God door Mozes gegevene Wet in de Wet der zeden, de H\'et der ceremoniën en de Burgerlijke JFet of Wet dor Rechten of Justitie, dienstig en gepast tot overzicht van de onderscheidene verordeningen in de Godsregeering (Theocratie). De Schrift zelve gaat ons daarin voor. Mozes zeide Deut. 6 : 1 : Dit zijn dan de geboden , de inzettingen en de rechten i), die de Heere uw God geboden heeft om u te leeren : opdat gij ze doet in den lande, vaar hetwelk gij henen trekt, om dat erfelijk te (Vergel. Deut. 5 ; 31).

3. Burgerlijke en ceremoniëele Wetten.

De burgerlijke of politieke Wet, de Wet des volks, de Staatswet behelst nauwkeurige voorschriften voor alle we-reldsche aangelegenheden, dergelijke anders door men-schelijke wetgevers, door koningen en overheden worden verordend , maar die aan Israël werden gegeven door God zeiven , den Koning en Heere van volk en land. Want Hij , die Hemel en aarde bezit, had zich dit volk ten eigendom en dienst uitverkoren.

Dies gaf Hij bijzondere geboden en regelen over personen, zaken en handelingen en verklaarde hoe Hij het onder zijne regeering wilde hebben en wat men had in acht

\') De geboden niXSH (elgonlijk het gebod), de inzettingen

D^nn , de rechten Van doze drie acbterccnvol-

gondo woorden boteekeut het eerste (naar \'t meeste gevoelen) do wet der zeden, het tweede de ceremoniale wetten, hot derde de politieke of burgerlijke wetten of rechten.quot; Kantteek. Calvin. Instit. IV. 20. 14: mores, ceremoniae, judicia.

é

8 § 3. BURGERLIJKE EN CËREMONIËELE WETTEN.

te nemen aangaande erfdeel en eigendom der burgers, aangaande oorlog en vrede mei andere volken; voorts belangende de noodige ambten en bedieningen , reclitshandel , straf op misdaden (waarbij tot grondbeginsel werd gesteld het recht der wedervergelding, jus talionis); verder over echt-staat en huisgezin, he eren en knechten en dergelijke meer.

De ceremoniëele Wet, de Wet des heiligdoins bevat voorschriften van al wat geheel den uitwendigen Godsdienst, de openbare en bijzondere vereering Gods betreft: van de heilige plaatsen (tabernakel , daarna tempel), van de heilige gereedschappen in het heiligdom, van de heilige personen (Hoogepriester, Priesters , Levieten), van de iieilige tijden (sabbat , feesten) , van de heilige verrichtingen (offeranden , geloften , wasschingen), van reine en onreine spijzen , en zoo meer.

De burgerlijke rechten en de ceremoniëele inzettingen hebben onder het Nieuwe Verbond geene kracht van wet meer. Zij raakten alleen de Joden in hun land en tot de komst van Christus, het lichaam der schaduwen. De Joden zeiven kunnen de burgerlijke Wet niet meer onderhouden, sinds zij geen zelfstandig volksbestaan meer hebben en onder alle volken verstrooid en aan de staatswetten van dezen onderworpen zijn. Evenmin de ceremoniëele (kerkelijke) Wet, daar zij geen tempel noch priesters meer hebben en dus geene offeranden kunnen doen en geen feest naar de oude Wet kunnen vieren.

Door de verwoesting van Jeruzalem en door de verstrooiing des volks heeft God zelf metterdaad verklaard dat deze wetten hadden uitgediend. Het waren schaduwen der toekomende dingen, maar het lichaam (het wezen, de vervulling) is van Christus (Kol. 2: 17. Hebr. 10: 1), schaduwen,

§ 3. BUHGERLIJKE EN OEREMONIËELE WETTEN. 9

die wel eenige gelijkheid met het lichaam hebben en des-zelfs gestalte eonigermale aanduiden en afbeelden , maar toch niet het lichaam zelf zyn.

De ceremoniën waren een aanschouwelijk onderwijs. Geheel de ceremoniëele Wet had eene voorbeeldende bctee-kenis : zoo was het heiligdom een beeld van don hemel, de Hoogepriester voorbeeld van Christus, de offers voorbeelden van zijne offerande (Hebr. 8: 1—5). En ook do burgerlijke Wet heeft in al hare bijzonderheden eenen dieperen zin, behelst onder do uitwendige schors gewichtige leeringen en wijst ook voor allo Christelijke wetgeving de rechte grondbeginselen aan gt;).

De ffet der yeboden in inzettingen [bestaande] Efez. 2 : 15 was eene omtuining om Israël, die het verbondsvolk afzonderde en gescheiden hield van alle Heidenen. Het volk was onder de Wet in bewaring gesteld (Gal. 3 : 23) , als kinderen, dio onder opzieners, verzorgers en tuchtmeesters staan en wegens de beperktheid hunner vrijheid in het gebruik van hun erfgoed naar dienstknechten gelijken. Wol hadden de geloovigen en oprechten in Israël vertrouwen en liefde tot God , waarvan zij dikmaals groote proeven en uitstekende bewijzen gaven , maar toch wordt hun m het algemeen een Geest der dienstbaarheid tot vreeze toegeschreven , die voor de deelgenooten des Nieuwen Ver-bonds niet meer voegt. (Rom. 8: 15).

De menigerlei, omslachtige inzettingen, die groote zorg-

\') Du voortreffelijkheid en uitnomoiule doelmatigheid der Mozaïsche Wet ia door Geleerden van allerlei richting erkend on geroemd. Zie o. a. Winer, Bibl. Eealwörterb. u. a. W. Arme I. S. 100.

10 § 3. BURGERLIJKE EN CEREMONIEELE WETTEN.

vuldigheid on nauwlettendheid vereischten en veel moeite veroorzaakten , saam genomen en altijd in verband met den hoogen eisch der zedenwet, die daarbij ook eene heilige gezindheid vorderde, waren een drukkend juk, waarvan Petrus op de Kerkvergadering te Jeruzalem verklaarde , dat men daarmede de geloovigen uit de Heidenen niet moest bezwaren. Tegen de geloovigen uit de Farizeën, die zeiden dat men hen moest besnijden , en daardoor hen verbinden om de Wet van Mozes te onderhouden Hand. 15 : 5 , sprak de Apostel v. 10: Wat verzoekt gij God, om een juk op den hals der discipelen te leggen , hetu-elh noch onze vaders noch ivij hebben kunnen dragen ?

De Heere Jezus zelf had den weg reeds aangewezen in de verhevene uitspraak Joh. 4 : 23 : De ure komt en is nu, wanneer de ware aanbidders den Vader aanbidden zullen in geest en waarheid: ivant de Vader zoekt ook alzulken, die Hem [alzoo] aanbidden. 24. God is een Geest en die Hem aanbidden, moeten [Hem] aanbidden in geest en waarheid\').

Die uit den Geest geboren zijn (Joh. 3:6), dienen God in geest en waarheid: een geestelijke offerdienst, door Paulus genoemd de redelijke Godsdienst der geloovigen. Rom. 14: 1 : Ik bid u dan, broeders, door de ontfermingen Gods, dat gij uwe lichamen stelt tot eene levende, heilige [en] Gode welbehagelijke offerande, [welke is] uw redelijke Godsdienst¹).

Nederl. Belijdenis des Gel, Art. XXV : IVij gelooven dat

\') Zie Derde Hoofdstak § 3. \'²) if hoymyt ^xrpsix.

§ 3. BURGERLIJKE EN CEREMONIËELE WETTEN. 1 1

de ceremoniën en figuren der Wet opgehouden hebben mei de komste van Christus en dat alle schaduwen een einde genomen hebben ; alzoo dat het gebruik van dien onder de Christenen weggenomen moet worden; nochtans blijft ons de waarheid en substantie van dien in Christus Jezus, in denivelken zij hare vervulling hebben. Ilierentusschen gebruiken wij nog de getuigenissen , genomen uit de Wet en de Profeten, om ons in het Evangelie te bevestigen , en ook om ons leven te reguleeren, in alle eerbaarheid tot Gods eere, achtervolgende zijnen ivil.

§ 4. Wet der zeden.

Van altoosdurende kracht is de Wet der zeden lt;) of de Wet der heiligheid. Deze is en blijft verplichtend voor alle menschen , in alle plaatsen en te allen tijde. Want zij is de onveranderlijke uitdrukking van den wille Gods voor \'s menschen doen en laten , voor bestaan en leven, inwendig en uitwendig.

\') De naam Wet der zeden (evenals Ethiek, Moraal) is eigenlijk minder gepast, en is niet bijbelsch maar uit Heidensch spraakgebruik overgenomen. Want zeden (f^, jonisch ^, moros) zijn iets uiterlijks. Do uitdrukking voegde wel in den mond dor Joodscho Schriftgeleerden, die in bet uitwendige bleven hangen , en die Stephanus beschuldigden , hij had gezegd dat Jezus dc Nazarencr de zeden (tx sóy) veranderen zou, die Mozes hun had overgeleverd, Hand. 6: 14; maar in plaats daarvan zegt Stephanus Hand. 7 : 38: de levende woorden, welke Mozes ontving om die aan het volk te geven. Stier, Die Reden der Apostel. t829. I. S. 231 (Hand. 7 : 38). Dezelfde , Die Reden des Herrn Jesu 1843. I. S. 129 (zu Matth. 5 : 20). — Wuttke, Handb. der Christl. Sittenlehre, Ste Aufl. I. S. 3 (vergel. S.

10 § 3, BURGERLIJKE EN CEREMONIËELE WETTEN.

vuldigheid en nauwlettendheid vereischten en veel moeite veroorzaakten , saam genomen en altijd in verband met den hoogen eisch der zedenwet, die daarbij ook eene heilige gezindheid vorderde, waren een drukkend juk, waarvan Petrus op de Kerkvergadering te Jeruzalem verklaarde , dat men daarmede de geloovigen uit de Heidenen niet moest bezwaren. Tegen de geloovigen uit de Farizeën , die zeiden dat men hen moest besnijden, en daardoor hen verbinden om de Wet van Mozes te onderhouden Hand. 15: 5, sprak de Apostel v. 10: Wat verzoekt gij God, om een juk op den hals der discipelen te leggen , hetwelk noch onze vaders noch wij hebben kunnen dragen ?

De Heere Jezus zelf had den weg reeds aangewezen in de verhevene uitspraak Joh. 4 : 23 : De ure komt en is nu, wanneer de ware aanbidders den Vader aanbidden zullen in geest en waarheid; want de Vader zoekt ook alzulken, die Rem [alzoo] aanbidden. 24. God is een Geest en die Hem aanbidden, moeten [Hem] aanbidden in geest en umarheid»).

Die uit den Geest geboren zijn (Joh. 3:0), dienen God in geest en waarheid: een geestelijke offerdienst, door Paulus genoemd de redelijke Godsdienst der geloovigen. Rorn. 12: \\ : Ik bid u dan, broeders, door de ontfermingen Gods, dat gij uwe lichamen stelt tot eene levende, heilige [en] Gode welbehagelijke offerande, [welke is] uw redelijke Godsdienst¹).

Nederl. Belijdenis des Gel. Art. XXV : IVij gelooven dat

\') Zio Derde Hoofdstuk § 3. ²) •/! XoyMv) hxrpelx.

§ 3. BURGERLIJKE EN CEREMONIËELE WETTEN. 1 1

de ceremoniën en figuren der Wet opgehouden hebben met de Icomste van Christus en dat alle schaduwen een einde cieno-men hebben ; alzoo dat het gebruik van dien onder de Christenen weggenomen moet worden; nochtans blijft ons de waarheid en substantie van dien in Christus Jezus, in denwelken zij hare vervulling hebben. Hierentusschen gebruiken wij nog de getuigenissen , genomen uit de Wet en de Profeten, om ons in het Evangelie te bevestigen , en ook om ons leven te reguleeren , in alle eerbaarheid tot Gods eere, achtervolgende zijnen wil.

§ 4. Wet der zeden.

Van altoosduronde kracht is de Wet der zeden lt;) of de Wet der heiligheid. Deze is en blijft verplichtend voor alle menschen , in alle plaatsen en te allen tijde. Want zij is de onveranderlijke uitdrukking van den wille Gods voor \'s menschen doen en laten , voor bestaan en leven, inwendig en uitwendig.

\') De naam Wet der zeden (evenals Ethiek, Moraal) is eigenlijk minder gepast, on is niet bijbelsch maar uit Heidensch spraakgebruik overgenomen. Want zeden {tÖy, jonisch yöy, mores) zijn iets uiterlijks. De uitdrukking voegde wel in den mond dor Joodsoho Schriftgeleerden, die in het uitwendige bleven hangen , en die Stephanus beschuldigden , hij had gezegd dat Jezus de Nazarener de zeden (ra. sóït) veranderen zou, die Mozes hun had overgeleverd, Hand. 6: 14; maar in plaats daarvan zegt Stephanus Hand. 7 : 38 : de Levende woorden , welke Mozes ontving om die aan bet volk te geven. Stier, Die Eeden der Apostel. 1829. I, S. 231 (Hand. 7: 38). Dezelfde, Die Eeden des Herrn Jesu 1843. I. S. 129 (zu Matth. 5 : 20). — Wnttke, Handb. der Christl. Sittenlehre, 3te Aufl. I. S. 3 (vergel. S.

§ 4. wet der zeden.

Zij wordt dan ook door het geloof niet tenietgedaan, maar bevestigd. Tegen die anders meenen zegt Paulus Rom. 3; 31 : Doen wij dan de Wet te niet door het geloof? Vat zij verre; maar wij bevestigen de Wet. „Niet otn daardoor voor God gerechtvaardigd te wordenquot; (want de Apostel had vooraf uitdrukkelijk verklaard , dat de Wet en de Profeten van de rechtvaardigheid door het geloove getuigden, v. 21), „maar om God voor deze zijne weldaad behoorlijke dankbaarheid te bewijzen , zijnen naaste te stichten en van zijne eigen rechtvaardiging voor God meer en meer verzekerd te wordenquot; (Kantteek.)

De heilige God wil heiligheid, Hij haat de zonde. Daarin verandert Hy niet. Moord , echtbreuk , diefstal , valsch

462) vindt ook do Hoogduitsche , sedert Mosheim gebruikelijke uitdrukking »sitteulohrequot; dubbulzinuig, waut dozo»könute auch als Lehre von den Sit,ten verstanden werden , statt als Lehre von dor Sitte, d. h. dom Sittlicbon ; bestimmter wilro Sittlich-Iceitslehre.quot; Waarom niot Ueiligkeitslehre ?

Wat de etymologie betreft, zoo ligt bij söss, Sitte , zede de godachte nabij aan Zet, zotten (gezette , gelijkvormige betrachting oener zaak). Naar Kulin bij Curtius , Grundzüge der Griecb. Etymologie. 4to Aufl. S. 251 ; Sdbstsetzung. Doch naar Curtius zeiven (volgons hot Sanskrit): eigen doen. Wie h\'innte die Sitte treffender bozeichnet werden , denn als eigenes Thun, eigenes Halten eines Volkes ?

Het Latijnscbe mos leidt men af van modus. Döderlein, Lat. Syn. u. Etym. V. S. 74: Mos ist die Befolgung iiigend eines modus, sowie modostia die Befolgung des modus y.XTquot;

oder dos absoluï hechten Maasses, Naar Döderlein is «mos een product van de rede en van don zelfbewusten wil en hoeft zijnen gi-ond in de moroole en aosthotischo begrippen en gevoelens van recht, deugd of betamelijkheid.quot; Dus ook hier een zetten, en wel eono Selbstsetzung.

§ 4. WET DER ZEDEN.

getuigenis en boozen lust verfoeit Hij bij een Christen niet minder dan bij eenen Israëliet. Dat men Hem met onverdeelden harte zal lielhebben , en dat men in [leni liefhebbo den naaste als zich zeiven , in \'t gemeen dat men heilig zal zijn wijl Hü heilig is , heeft Hij door den mond der Profeten en Apostelen den Israëlieten en den Christenen even nadrukkelijk aangekondigd. De uitspraken der zedelijke Wet worden met dezelfde woorden in het Nieuwe Testament herhaald, en de verachters der geboden niet minder bedreigd dan in het Oude Testament. (Zie voorts hierna § 13).

§ 5. Tien geboden.

De algemeene , altoos geldende zedelijke Wet, de Wet der heiligheid is begrepen in de Tien geboden, die bij uitnemendheid genoemd worden de Tien woorden \'). Tien, het getal van een gesloten , volkomen geheel (ook het getal der vingeren) duidt het alomvattende, de volledigheid en volmaaktheid dezer Wet aan. De Tienge-boden-wet is voor geheel het veelledige samenstel der Mozaïsche Wet wat de ziel is voor het lichaam ; zij is de Grondwet voor het Verbond Gods met het volk, weshalve zij ook hot Verbond zelf genoemd wordt, Deut. 4: 13, waar Mozes tot het volk zegt: Toen verkondigde Hij u zijn Verhond, dat Hij u gebood te doen,

LXX Cf iïsxx Koyoi, van daar Decalogus

(so. liber, Gr. IsyMKoyo; se. ftifikoc). Verschillende meenin-gen over de beteekenis van de Tien vindt men o. a. bij Kurtz, Gesch. des A. B. 2to Autt. II. S. 288 f.

§ 5. TIEN GEBODEN.

de tien woorden en schreef ze op twee steen en tafelen.

De Wet der Tien geboden is heerlijk gemaakt en uitstekend boven ai de andere.

1. In het bijzonder hierdoor, dat God zelf ze plechtig, onder ontzaglijke vertooningen van zijne heilige Majesteit, onmiddellijk met eigene stem van den berg afkondigde, met eigenlijke woorden en zoo luide, dat het gansche vergaderde volk beneden het kon verstaan. De Schrift zegt het, Exod. 20 : 1 : Toen sprak God al deze ivoorden. Weshalve Cal vims , waar hij zich tot de verklaring der Tien geboden wil begeven, den overgang daartoe maakt met deze nadrukkelijke opwekking tot eerbiedige aandacht: Am laut ons God zeiven met zijne noorden hooren spreken \').

Niemand zag God (Deut. 4: 12), maar de teekenen van zijne Majesteit zagen de duizenden, de stemme zijner woorden hoorden zij ; God sprak al deze woorden.

De Heere had te voren wel tot enkele mannen gesproken, inzonderheid ook tot Mozes, maar nooit zóó, nooit tot een geheel volk; een openbaringswonder dat zich, hoewel op andere wijze, herhaalde in het wonder van den Pinksterdag, de vestiging en afkondiging van het Nieuwe Verbond. Misleiding, begoocheling van zinnen kon hier, by zoovele getuigen niet plaats hebben. Alle gedachte, dat het geen eigenlijk, woordelijk spreken was, wordt afgesneden doordat Mozes later bij het volk zelf zich op de heugenis van dit ongehoorde wonder beriep, Deut. 4 : 32 : Vraag toch naar de vorige dagen, die voor u geweest zijn, van dien dag af,

\') Calvin. Instit. II. 8. 12 oxtr. : Nunc Deum ipsum audia-nius loquentem suis verbis. Treffend ook Calech. Roman. Pars III. Cap. 1. Qu. 3.

§ 5. TIEN GEBODEN.

dat God den mensch op de aarde geschapen heeft, van het \\eene] einde des hemels tot aan het \\anlt;ler \\ einde des hemels; of alzulk een groot ding geschied of gehoord zij als dit. 33. Of een volk gehoord hehbe de stemme Gods, sprekende uit het midden des vuurs, gelijk als gij gehoord hebt, en zij levend gebleven. Mozes zou niet hebben onderstaan, het volk zelf tot getuige er van op te roepen, ware het wonder niet werkelijk geschied. Maar noch toen noch ooit daarna werd het door eenig Israëliet ontkendof weersproken»). — Toen God de Tien woorden sprak, stond Mozes beneden bij het volk : de andere wetten werden door den Heere aan Mozes alleen, bij diens verblijf op den berg, geopenbaard en door Mozes daarna den volke bekend gemaakt,

2, Eene andere onderscheiding der Tien geboden was, dat zij door God zeiven op steenen tafelen of platen werden gegraveerd. De overige wetten liet God door Mozes in een boek schrijven, maar de Tien geboden schreef Hij zelt op twee steenen tafelen, die Hij de eerste maal zelf van het berggesteente had geformeerd, de tweede maal echter door Mozes liet bereiden, nadat deze de eerste bij den aanblik van de afgoderij met het gouden kalf had verbrijzeld¹).

Maar is dit werkelijk geschied? Kan God scluijven , in steen graveeren ? Zeker. Hij , wiens Geest Bezaliël en Aholiab met wijsheid vervulde, om te werken in kun-

\') Zie Tweede Hoofdstuk § 8.

■²) Ook do mouwe tafelen beschreef de Heere zelf, niet Mozes. Dit wordt door velen ontkend. Ten onrechte. Zie schrijvers »Aanteeken. op do lui. van Dr. Hoodemakers Handbookquot; op § XVIII. Niouwo druk, Snoek bij J. Campon 1887. bl. Gö v.v.

§ 5. TIKN GEUODEN.

stige steensnijding en in alle vernuftig handwerk (Exod. 35: 31 v.v.), verstond dat zelf ook wel. Heeft Hij niet ook voor de oogen van Belsazar op de kalk van de wand in het koninklijke paleis geschreven ? (Dan. 5 : 5). Hoe beschreef Hij de steenen tafelen ? Hij sprak en het was er , Hij gebood en het stond er. Bovendien heeft Hij zijne Engelen , die Hij ook bij geheel de wetgeving als getuigen en dienaars gebruikte \'), terwijl het de Engel zijns Aangezichts , de Logos , was , in en door wien de Verborgene versclieen en zich openbaarde¹).

In steen werd de der Tien geboden gegraveerd, ten teeken van hare duurzaamheid en van baar blijvend gezag, maar tegelijk eene aanduiding dat zij als het onveranderlijke getuigenis van den heiligen wille Gods hard tegen den mensch overslaat, totdat de Geest haar in het harte schrijR.

Als een heilig kleinood, als Getuigenis van het Verbond , werden de beide Tafelen in het heiligdom neergelegd en bewaard , en wel in de allerheiligste plaats, in de Arke des Verbonds.

De Schrift zelve geelt ons hiervan een volzeker en onbetwistbaar verhaal. Vaa de eerste Tafelen zegt zij Exod. 31 : 18: Kn Hij (de Heere) yaf aan Mozes, als Hij met hem op den hery Sinaï (de eerste 40 dagen en nachten) spreken geëindigd had, de twee Tafelen der getuigenis*),

¹

) Zie Vierde Hoofdstuk § 5.

^:l) Camp. Vitringa. Observat. sacr. Lib. Ut. Cap. I. § 7 verstaat mny, in den zin van contestatio , betuiging, liever dan

testimonium , getuigenis. In Decalogo proprie est contestatio Dei de oificio homiuis ab ipso invitati ad suam comiiuiniouem.

§ 5. TIEN GEBODEN.

tafelen van steen , beschreven met den vinger Gods. 32 ; 16: En diezelve tafelen waren Gods werk; het geschrift was ook Gods geschrift zelf, in de tafelen gegraveerd.

En van de nieuwe Tafelen verhaalt Mozes later in de velden van Moab aan het volk Deut. 10: 1: Terzelver tijd (Exod. 34: 1) zeide de lieere tot mij: Houw u twee steenen tafelen, als d\'i eerste, en klim tot mij op dezen berg, daarna zult gij u eene kist van hout maken. 2. En Ik zal op die tafelen schrijven de woorden, die geweest zijn op de eerste tafelen, die gij gebroken hebt, en gij zuil ze leggen in die kist. 3. Alzoo maakte ik (vergel. Exod. 37: 1) eene kist van Sittimhout en hieuw twee steenen tafelen als de eerste; en ik klom op den berg , en de tivee tafelen waren in mijne hand. 4. Toen schreef Hij op de tafelen, naar het eerste schri/t, de tien n oorden , die de lieere, ten dage der verzameling, op den berg uit het midden des vuurs tot ulieden gesproken had; en de lieere gaf ze mij. 5. En ik keerde mij en ging af van den berg en leide de tafelen in de kist, die ik gemaakt had; e7i aldaar zijn zij, gelijk als de lieere mij geboden heeft.

§ 6. Berg der wetgeving.

De gedenkwaardige plaats, voor de groote gebeurtenis door God bestemd en daartoe uitnemend geschikt, was de berg Sinaï, door Paulus (naar de LXX) genoemd Sina , een berg in Arahiè Gal. 4 : 25 , namelijk in het Steenachtig (Petraeisch) Arabië (Arabia Petraea), met de hoofdstad Petra i). Het is de herg Gods (Ex. 24 : 13),

\') Winer , Bibl. Realworterb. 2te Aufl. I. S. 38. u. d. W. Awibim. li. Von liaumer , Palacstiua. 2te Aufl. S. 268.

Gravomojjor, Gorof, Gol. Icor. 111. 2

§ 6. BERG PER WETGEVING,

heilig en geducht aan Israël , zelfs tot bijgeloovigheid toe, daar thans nog geen streng Jood het waagt dezen berg te beklimmen en deszelfs einde aan te roeren \') ; heilig gehouden ook bij de Mohammedanen ; met eerbied genoemd bij de Christenen , als tooneel en blijvend godenk-teeken van de luisterrijkste openbaring Gods , waar Hij die Wet gaf, van welke geen jota of tittel zal voorbij gaan, totdat het alles zal zijn geschied.

Dit was eene bij uitstek bekwame plaats\'²) voor de geheimmsvolle onderhandeling van God met zijn volk. Hier , bij den Sinaï, gelegen in het midden van een groo-ton kring van granietbergen , was men in eene stille eenzaamheid , van de wereld afgezonderd. God wilde met de Israëlieten alleen zijn , Hij had met hen te sproken. En hier, bij dezen berg (den Dschebcl Musa, Mozes-borg , die naar de waarnemingen van bezoekers en hare vergelijking met de Schrift voor den berg der Wetgeving is te houden) juist hier en hier alleen in heel dit bergland was genoegzame ruimte voor de legering van het talrijke volk en mogelijkheid tevens voor al de scharen om don top des bergs te zien. Want aan den noordkant van den berg Sinaï ligt een ruime vallei (er-Rahah) en desgelijks eene langs zijnon zuidelijken wand (es-Sehajeh genoemd). De steil opgaande berg (tot eene hoogte van meer dan 7000 voet boven de zee) was voor het volk van uit die dalen in zijn geheel, van den voet tot de

\') G. 11. Von Schubert, Rei se in das Morgeulaud. IT. S. 312 f. ■) Kurtz , Goschiehtü des A. Bundes. 2te Aufl. IJ. S. 272. Ilen\'jstenberg , Gesch. dos Roiclies Gottes uutor dom A. B. 11. 1. S. 87. 116. Arnold in Herzogs Iloal-Encykl. Ie Ed. XIV. S. 424.

1

T

I

§ 6. BERG DER WETGEVING. J9

kruin zichtbaar, zoodat het met eigen oogen de teekenen zag , die zich daar vertoonden.

^ Met den naam Sinaï wisselt in de Schrift Horeb af.

Met reden onderscheidt men beide aldus, dat Horeb in ruimer zin liet gebergte beteekent , in hetwelk Sinai als een afzonderlijke berg zich verhief. In Mozes\' laatste aanspraken (in Deuteronomium) wordt doorgaans Horeb genoemd , toen het volk Arabic reeds had verlaten en den berg niet meer zag, weshalve hij met den algemoenen naam het gebergte noemde , tot hetwelk de berg Sinaï als een deel behoorde quot;). —

Paulus zegt ons Gal. 4: 25 , dat in zijnen tijd de berg Sinaï bij de Arabiërs genoemd werd Agar (Hagar), hetwelk beteekent rots, s/eewberg. Uij was zelf in Arabië geweest (Gal. 1 : 17). Dit was ook de naam van Abrahams dienstmaagd , moeder van Ismaël, wederpartij van Abrahams echte vrouw Sarah, moeder van Izaak. De Apostel ziet daarin door de wijsheid Gods voorgebeeld ^ de twee verbonden. De dienstbare Hagar met Ismaël een

beeld van het verbond der Wet , naar hetwelk degene zal leven , die de wet volkomen onderhoudt; de vrije Sahra met den zoon der belofte Izaak , beeld van het verbond des Evangelies, waarin hot eeuwige leven beloofd wordt den zondaren die in Christus gelooven. Ismaël beeld van de natuurlijke, werkgerechtige menschen; Izaak van de ware kinderen Gods ; twee soorten , die er onder | verschillende vormen altijd zijn geweest.

Bij de wetgeving op Sinaï had God vooraf uitgeroepen

\'gt; -----------

\') Kurtz i Gesch. des A. B. II. S. 2G1 f. Arnold in Herzogs Real-Euc. lo Ed. XIV. S. 421 f.

\\

1

§ G. BERG DER WETGEVING.

dit woord van genade : Ik hen de Tleere uw God , die u uit Egypt eland, uit den diensthnize uitgeleid heb. Maar het volk over \'t geheel, dienstbaar en slaafachtig , verstond zijne vrijheid niet, terwijl het, wispelturig, nu sidderde voor Gods majesteit en dan aanstonds weer moedwillig zondigde en om het gouden kalf danste. En zoo was het steeds met de kinderen der dienstbare : angstvallige wettischheid en wrevelig zondigen beurtelings met elkander afwisselende ; bovenal te Jeruzalem, do moeder, de voorname kweekplaats en zetel der dienstbaren , bijzonder in Paulus\' dagen. Maar het oordeel Gods bleef niet uit. Het dienstbare Israël, dat slaafs aan het Oude Verbond der Wet hing en het Nieuwe Verbond des Evangelies versmaadde , werd uitgeworpen uit het huis Gods en moest dolen , maar het nieuwe , ware volk Gods uit alle volken , ontving den zegen der belofte.

§ 7. Dag der Wetgeving.

De Wet der Tien geboden gaf God op den vijftigsten dag na den uittocht der kinderen Israels uit Egypte.

Zij togen uit van Rahmeses •), de hoofdstad van het land Gosen , de verzamelplaats des volks, waar ook Mozes en Aaron waren. Num. : 3 : Zij reisden dan van Rahmeses; in de eerste maand (Abib , arenmaand, Exod. 13:4, later Nisan genoemd) , op den vijftienden dag der eerste

\') Dezelfde stad , dio later den Grielischea aaam lleroöpolis droeg. Von Getiach zu Geu. 47: 11. Hengstenberg, Gesch. des Eeiches Gottes uutur dom A. B. 11. 1. S. 65 f. Auders Kurtz, Goscb. des A. B. 11. S. 165 f.

§ 7. DAG DER WETGEVING.

maand: den anderen daags van het pascha, togen de kinderen Israels uit door eene hooge hand, voor de ooyen aller Egjpfenaren.

Naar de Joodsche overlevering geschiedde de doorgang door de Roode zee op den zevenden dag na liet eten van het paaschlam \').

Num. 19: 1 : In de derde maand (naderhand Sivan geheeten) na het uittrekken der kinderen Israels uit Egyp-teland , ten zeiven (te dezen) dage (den dag der nieuwe maan , den eersten dag dezer derde maand , want met de nieuwe maan begon iedere maand en telde 30 dagen, dus na 15 en 30 dagen , alzoo 4ö dagen na den uittocht uit Egypte) kwamen zij (uit Raphidim) in de woestijn Sinaï. Op den zesden dag dezer maand²), ook naar de overlevering der Joden , had de plechtige wetgeving plaats : de pinksterdag des Ouden Verbonds, zeven weken na paschen.

§ 8. Twee tafelen.

Floe vele geboden er op iedere tafel hebben gestaan , zegt de Schrift ons niet. Maar wel zegt zij Exod. 32 : 15: Deze tafelen waren op hare beide zijden beschreven, zij ivaren op de eene en op de andere zijde beschreven. Dus op al de vier zijden der twee tafelen geen opene plaats , waar niets stond, zoodat er door menschenhand geen woord kon worden bijgevoegd noch ook ongemerkt afgedaan (vergel. Deut. 4 ; 2). Zij waren van eene zoodanige grootte, dat zij in de voor haar bestemde bewaarplaats

\') Kurtz, Geach. des A. B. II. S. 157. -) Dezelfde, II. S. 247 f.

§ 8. TWEE TAFELEN.

(Deut. 10: 1—5), namelijk in de Arke des Verbonds konden liggen , die twee ellen en eene halve lang was en anderhalf ellen breed (Exod. 37 : 1. De elle tot l¹^ voel).

Naar de in de Gereformeerde Kerk aangenomene verdeeling bevat de eerste tafel vier , de tweede zes geboden.

Zoo Calvijn \')• In de thans gebruikelijke uitgaven van den lleidelb. Galechismus Vr. 93, naar de vertaling van Datheen , wordt de verdeeling in vier en zes niet vermeld, maar alleen; In twee tafelen: ivaarnan de eerste leert, hoe wij ons jegens God zullen houden. De andere, wat wij onzen naaste schuldig zijn. Maar wel in den oorspronkelijken (Hoogduitschen, en zoo ook in den Latijnschen) tekst, waar het is: waarvan de eerste in vier geboden leert. — — De andere in zes geboden — ²). In het Kort Begrip Vr. 5. 6. zijn de vier en de zes uitdrukkelijk genoemd.

Joodsche geleerden telden vijf op iedere tafel 3), waarin thans velen hen navolgen. Men rekent dan het vijfde gebod tot de eerste tafel, en voert als reden aan , dat de ouders hier niet als naasten der kinderen voorkomen, maar als hunne oversten , als plaatsvervangers en stedehouders van God , en wel als vertegenwoordigers van alle overheden en machten in \'t gemeen, en dat daarom dit gebod niet van liefhebben maar var, eeren spreekt , door

\') Calvin. lustit. II. 8. 12: praecopta pritnae quatuor , so-cundae tabulae sex.

■²) J. J. Van Toorenenhergen, Symbol. Schriften p. 103. n. Dr. Doedes , De Held. Cat. 1881. p. 425.

Blijkens PI ulo eu Josephus. Omstaudig handelt over dit punt De Moor, Comraentar in Marck. Pars II. p. 677 sq. Vergel. ook Von G er lach, A. T. Einleit. zu Exod. 20. Oehler, Theol. des A. T. I. S. 282 ff.

§ 8. TWEE TAFELEN,

de kinderen aan hunne ouders , door alle onderhoorigen aan hunne meerderen te bewijzen. Maar maakt men daarvan eene soort van Goddelijke eerbewijzing , dan zondigt men tegen het eerste gebod. Vader en moeder , en alle machthebbenden zijn menschen , en kunnen niet op de eerste tafel Gode worden bijgevoegd, maar behoo-ren op de tweede tafel bij hunne evenrnenschen , hunne naasten, waar ook do Heere Jezus zelf ze plaatst Matth. 19: 19i). Daar echter staan zij bovenaan, in het vijfde gebod, hetwelk het eerste gebod is met eene (bijzondere) belofte , Efez. G : 2.

De Roomschen maken van de twee eerste geboden één, „versteken het tweede onder het eerste²)quot; , terwijl zij het verkorten , ten behoeve van hunnen beeldendienst. Bij hen heeft dan de eerste tafel drie geboden. Maar op de tweede tafel tollen zij zeven geboden, daar zij het laatste gebod in twee splitsen. Gij zult niet hegeeren uws naasten huis is hun het negende gebod , Gij

) Calvin, (Joramontar. iu IMatth. 19: 19 legt er gowicht op dat Christus daar het grbod van het ceren der ouders achter de andere geboden stelt, daar hot Hem op de volgorde niet aankwam. Interim notatu dignum , praeceptum do colcndis parontibus se-cundae tabulae ascribi, ne quern decipiat Josephi error, qui ad priorem tabulam putavit. spectare. — Dat het vijfde gebod tot de eerste tafel behoorde , zoekt ook Stier (Luthersch) , Brief an die Eph. II. S. 397 vruchteloos tu bewijzen.

-) Brakel, Red. Godsd. II. p. 72. Calvin. Instit. II. 8. 12: Praeceptum de amaginibns numero expungunt, vol certe sub primo occultant, quum maudati loco haud dubio a Domino distiucte positum sit.

Catech. Rom. Pars Hf. Cap. II. Qu. 16. Verklaring van den Mechelschen Catechismus. 1843. p. 155.

§ 8. TWEE TAFELEN.

zult niet hegeeren uws naasten vrouw enz. het tiende \').

Luther nam de Roomsche verdeeling over. [ietgeen bij ons Gereformeerden het tweede gebod is, verstond hij alleen van den eigenlijken afgodendienst, hield het slechts voor nadere omschrijving en uitbreidend aanhangsel tot het eerste , en oordeelde dat liet de Ghristenhei l letterlijk niet meer raakte. Dies liet hij het weg , als ook het Voorwoord voor de Wet: — uit Egypteland — uitgeleid. Het laatste gedeelte van het tweede gebod echter, de Goddelijke dreiging en belofte , want ik de lleere uw God ben een ijverig God enz. voegde hij achter de Wet⁵).

Anders de Gereformeerden, die erkenden dat in het gebod : Gij zult u geen gesneden beeld noch eenige gelijkenis maken enz. nog iets anders werd verboden dan in het eerste, nameUik alle beeldendienst, niet alleen ter eere van afgoden maar ook van den waren God , terwijl het eerste de afgoderij verbood 3). De nieuwere Lutheranen stemmen in dezen meestal met de Gereformeerden in.

Het tiende gebod verdeelde Luther gelijk de Roomschen in twee, zoodat hij evenals dezen tot de eerste tafel drie, tot de tweede zeven geboden rekende. Het negende gebod zou dan zijn : Gij zult niet hegeeren uw naasten huis , het tiende : Gij zult niet begeeren uws naasten vrouw enz. Maar tusschen het eerste hegeeren en het tweede

\') Gatech. Roman. Pars III. Cap. X. Qu. 2.

\') Zoo in Luthers Cateohisrnon , don Kleinen on clou Groote-ron. Latynsch in do Concordia Pia cd. lieohenberci 1756, Ca-teeh. minor. p. 366 sqq. Cat. Major. p. 399 sqq.

■■\') Calvin. Instit. II. 8. 17, Idem, Commontar. in Socnndum praoceptum , in het Corpus Reformator. Vol. LIL p. 367. Hei-delh. Cateck. Vr. 69—98.

§ 8. TWEE TAFELEN.

bestaat geen onderscheid •), en de herhaling van Gij zult niet hecjeeren duidt niet aan dat bij het tweede beyeeren een nieuw gebod aanvangt. Veelmeer de herhaling dient tot meerder nadruk en inscherping, en tot nader vermelding van hetgcne in huis is begrepen, beginnende met de vrouwquot;¹). Dat het maar één gebod is, blijkt ook uit de plaatsverwisseling van huis en vrouw in de wederha-ling der tien geboden, Deut. 5: 21 : Gij zult niet hegeeren uws naasten vrouw, en zult n niet laten gelusten uws naasten huis enz. Maar Exod. 20: 17 waar beschreven wordt zooals het op de steenen tafelen stond, „wordt liet huis des naasten voor zijne vrouw gestold : tot een klaar bewijs, dat dit maar één gebod isquot; (Kantteek.J s).

§ 9. Eerste Wettafel.

Vóór de geboden zelve sprak God: Ik hen de Ileere uw

¹

) Naar de Ronmschen wél. Catech. Rom. Pars UT. Cap. X. Qu. 2 , met boi-oop op Augustlnus. Zoo ook de Verklar. van den Mechelschen Catech. p. 222: »Dio eens anders goed be»eort, tracht alleen naar voordeel, en dio oons anders vrouw begeert, tracht niet naar voordeel , maar naar wellusten des vleesohes.quot;

Exod. 20 : 17 staat in hot Hobr. beide malen voor hegeeren hetzelfde woord , lonn, maar Deut. 5 : 21 do tweede maal

niKnn gij zult u niet laten gelusten. Do zin is één.

-) Calvin. lustit. II. 8. 50. fin.

^:l) Da Moor, Comraentar. in Marck P. II. p. 683. Andera Kurtz, Gesch. dos A, B. II. S. 294 ff. die ten onrechte do volgorde van Deuteron, voor de oorspronkelijke houdt. Opmerkelijk is dat do (ounauwkourigo) LXX Exod. 20 : 17 de vrouw vooraan stellen

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

God, die u uit Egypteland, uit den diensthuize, uitgeleid heb (Exod. 20: 2).

Hetzij men deze woorden bij het eerste gebod voegt of ze afzonderlijk als hoofd boven de Tien geboden plaatst, in allen gevalle zijn zij eene Inleiding tot geheel de Wet gt;). Hier gebiedt noch verbiedt God iets, maar Hij treedt op met de verklaring van zijn souverein gezag, waarop zijne wetgeving berust. Hij noemt den eigenlijken grond van \'s volks verplichting tot gehoorzaamheid, gelegen in zijn Wezen en in de weldaad der verlossing en in zijn verbond met hen. Doch juist hierom staan deze woorden, schoon zij de geheele Wet raken, in nauw verband met het eerste gebod : Geen andere Goden !

Deze woorden waren voor Israël en zijn ook nog voor ons van hoog gewicht. Zij zijn een evangelische ingang tot de Wet, ook ten bewijze dat eerst de verlossing en de verbonds-genade Gods moet gekend worden, eer er eene vervulling der wet, welke de liefde is , geschieden kan.

De Heere stelt het volk eerst in het rechte gezichtspunt, waaruit de gansche Wet beschouwd moet worden, daar Hij op die bijzondere, genadige betrekking wijst waarin Hij tot dit volk was getreden en op dat wondervolle werk van uitleiding en verlossing hetwelk Hij aan dat volk had begonnen.

\') Zeer nadrukkelijk komt hiervoor op Calvin. lustit. II. 8. 13, eu iu zijuen Commentar. ovei\' de Praefatio iu Legem. Corpus Reformator. Vol. LIL p. 209 : Non dubito quin generalis sit praefatio, quae prueparat populi animos ad obsequium.

Iu de eerste uitgaven vau don Ileidelb. Caiec/i. zijn deze woorden met het eerste gebod saaiugevoegd , later en iu de tegen-yyoordige uitgaven afzonderlijk bovenaan gestold. Dr. J. I. Doedes, Do Heidelb. Catech. 1881. p. 424.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

Aan het hoofd der Wet, nog eer Hij een v/oord des gebods heeft gesproken, stolt Hij zijnen beloftevollen naam Heere, Jehovah , zooals IJ ij zich aan Mozes had bekend gemaakt: Jehovah, Hij die is, de Wezende en de Wezenaar, de onveranderlijke, waarachtige en getrouwe Ver-bonds-God: Ik de Heere uw God. In het licht en den glans van den verbondsnaam Jehovah moest het oude en moet het nieuwe Israël erkennen, dat do Wet do belofte niet zou wegnemen maar als middel zou dienen voorden Heere om de verlossing zijns volks voort te zetten ; en altijd strekt zij om hen, die Hij van de slaafsche banden vrijgemaakt, uit de macht des Satans uitgeleid heeft, nu ook verder te leiden op den weg der gerechtigheid naar het hemelsche Kanaan.

Het is geen nieuwe , maar eene vernieuwde Wet. De algemeene zedelijke verplichtingen, welke de Israëlieten met alle andere menschen gemeen hadden, werden daardoor niet veranderd ; veelmeer die onveranderlijke verplichtingen, in de natuur des menschen gegrond, werden nu ten sterkste weer bevestigd en bekrachtigd, werden van onder de asch der vergetelheid , waaronder zij bij het menschdom , ook bij Abrahams verbasterd zaad bedolven lagen, weer in hare volle kracht, klaarheid en scherpte aan hot licht gebracht en aangedrongen in deze Wet der Tien geboden \'). En de sterkste drangreden tot vrijwillige gehoorzaamheid uit dankbaarheid gaf de Heere aanstonds in de eerste woorden , in de herinnering van do verlossing uit Egypteland, waarvan het aandenken ook door het jaarlijksche pascha bij het volk zou bewaard en verlevendigd worden en het-

\') Calvin. lust,it. II. 8. 1.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

welk hen moest aanzetten om door gehoorzaamheid hunne dankbaarheid jegens Hem te bewijzen.

Beide tafelen verplichten ons eigenlijk alleen tot den dienst van God, slechts met dit onderscheid, dat de eerste ons leert Hem onmiddellijk, de tweede, Hem middellijk, namelijk in en aan onze medemenschen te dienen. Iedere plicht is zonder meer eene wilsbepaling van God, een uitvloeisel van zijn gezag en van onze afhankelijke betrekking tot Hem, zonder eenige bedreiging van straf door de wereldlijke Overheid bij overtreding, maar ook zonder om tijdelijk voordeel tot gehoorzaamheid te bewegen.

De eerste tafel is de grondslag van de tweede. Houdt men zich alleen aan de tweede , dan bouwt men zonder fundament. Al des menschen gedrag jegens zijnen naaste, hoe goed het ook schijne , is ijdel , wanneer daarbij geen Godsdienst, geen liefde tot God ten gronde ligt.

En omdat God Geest is , is ook zijne Wet geestelijk. Zijne geboden en verboden hebben een veel dieperen en omvattenderen zin , dan de voorschriften van menschelijke wetgevers. f3e heilige God, die hart en nieren proeft, ziet nooit alleen op het uitwendige , de daad , maar ook op het inwendige, de gezindheid, begeerte, neiging, bedoeling, beginselen en beweegredenen, gelijk ook aan een ieder het eigen geweten zegt, wanneer het door den Heiligen Geest wordt verlicht.

In zulken zin is de heiligheidswet der Tien geboden dan ook op uitnemende wijze door Luther gt;) en door Calvijn\'¹)

\') In zijnon Grooteron Catechismus, od. Rochenb, Concordia Pia p. 403 sqq.

²) Instil. II. 8. 13 sqq. Eu in zijn Commontar. in Legem.

§ 9. eerste wettafel.

uitvoerig , on naar dezen zoo bondig als volledig en schoon in den Heidelb. Catechismus uitgelegd Vr. 94. v.v. — Wij geven hier geene volledige verklaring, maar stuan bij enkele punten stil.

De eerste tafel verbiedt afgoderij, leeldendienst, misbruik van Gods naam, en gebiedt heiliging van den dag des Heer en.

Het eerste gebod verbiedt alle afgoderij, gebiedt daarmede de erkentenis , belijdenis , vereering en dienst van den eenen, waren, levenden God (Monotheïsme), in tegenstelling tegen den Veelgodcndienst (Polytheïsme) der IJei-denon en tegen alles wat de natuurlijke mensch tot zijnen God maakt. Heidelb, Gut. Vr. 94 en 95 lt;).

De Wet spreekt verbiedende. Dit is wel opmerkelijk. Wanneer men iemand iets verbiedt, dan laat men daardoor de veronderstelling blijken , dat hij geneigd is om het te bedrijven. Ieder verbod is eene aanklacht, eene beschuldiging. Er ligt iets verootmoedigends en beschamends in, het houdt ons de vernederende waarheid voor, dat wij van nature geneigd zijn tot alle kwaad. Maar het verbod van het kwade is tevens een gebod van het tegendeel, van het goede.

liet tweede gebod verbiedt den beeldendienst. Het zegt uiet hetzelfde als het eerste (zie hierboven bl. ^4), hoewel de afgoderij, die in het eerste wordt verboden, en de beeldendienst, welken het tweede verbiedt, nauw verwant zijn en in elkander vloeien. ïegen het eerste gebod zondigt men, wanneer de eere van God aan valsche, ingebeelde ge-

Corpus Roformator. Vol. LU. p. 2(il sqr. Veel bisvuttoiul eu zorgvuldig is de Verhandeling over de Wet iu Ch. IJodgc, Systematic theology Vol. 111. C\'hiipt. XIX. p. 259 — 405.

\') Vergel. Eerste Hoofdstuk g 15. Derde Hoofdstuk § 5 en 6.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

den geeft, tegen hot, tweede, wanneer men den waren God eon valschen dienst opdraagt; tegen het eerste, wanneer men schepselen als God, tegen hot tweede (blijkens Dout. 4: 12, 15), wanneer men God als schepsel vereert. Bij het Joodsche volk vertoonden zich in vervolg van tijd voortgaande deze twee trappen des afvals: eerst nog de vereering van den waren God onder een beeld : zoo de kalver- of stierendienst in de woestijn en sedert Jerobeam, den zone Nebats, in het rijk Israël ; en dan de dienst van valsche goden , als Baal, Astoret enz.

Afgodische beeldendienst was openbare verzaking van den waren God , was verbreking van den Israëlitischen Godsdienst. Van daar in do Wet strenge dreiging op deze misdaad: Want Ik, de Ueere uw God hen een ijverig God, die de misdaad der vaderen hezoeke aan de kinderen , aan het derde en aan het vierde [Z/rf] \') dergenen die mij haten. Exod. 20: 5.

Dit zegt niet, dat God in \'t gemeen alle zonde der ouders aan hunne kinderen wil straffen, ook wanneer dezen daarin niot mededoen. Integendeel, de zoon zal niet dragen de ongerechtigheid des vaders, Ezech. 18 : 20. Zoo kwamen wel de goddelooze zonen van Dathan en Abiram om, maar de kinderen van Koraeh stierven niet, Num. 2G : 11, omdat zij de muiterij niet mede bedreven. Hoe goddeloos koning Achaz in Juda was, zijn rechtvaardige zoon Hiskia werd van God gezegend. Ook Amons zonde werd niet aan Jozia gestraft.

Maar hetgeen de Ileere in het tweede gebod dreigt, is dat hij de misdaad van den afgodischen beeldendienst ze-

¹) lu hot Hebr. staat: aan de derde en aan de vierde, na-niülijk kinderen (mtkomelingei]) ; aan , Hebr. telkens

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

kerlijk wilde straffen aan de kinderen, die hunner vaderen voetstappen navolgden, althans aan het dorde en aan het vierde lid, en niet langer geduld wilde hebhen quot;). Zoo heeft Hij op eene in het oog loopende wijze gedaan aan de afgodische en beeldendienende koningsfamiliën in het rijk der tien stammen, waarvan geene langer bestond dan tot het derde of vierde geslachtslid. Jerobeam had maar éénen zoon ten\'opvolger, Nadab. Hem doodde Baësa , die het gansche huis van Jerobeam sloeg en daarvan niets overliet. Van Baësa wederom maar één zoon koning, Ela, gedood door Zimri. Zimri verbrand. Uit Omri\'s geslacht drie koningen na hem ; alleen van Jehu vier. En na dezen verhaasting van Gods oordeelen , snelle verdelging van don eenen door den anderen: iedermaal eene nieuwe bevestiging en Goddelijke handhaving van het tweede gebod, hetwelk zij hadden geschonden. — Eindelijk verdreef God geheel het volk uit het land. Door de ballingschap werd hun de beeldendienst en (grove) afgoderij afgeleerd²).

De beelden zijn uitingen van denkbeelden. Naardat iemands denkbeeld van God is , is ook zijn Godsdienst. Wij mogen ons God niet anders denken , noch op eene andere wijze vereeren dan Hij in zijn Woord geopenbaard en bevolen heeft.

Wij moeten een zekere voorstelling, eenig begrip van God hebben. Daartoe leiden ons ook reeds zijne namen. En hoe

\') Gottfr. Menken, Predigton. Bremen 1825. S. 42. ff. Verg. Gou. 15 : 16. Dus bet oordeel Gods over de iifgodische Kana-anicten in het vierde geslacht voor Israël tot een waarschuwend voorbeeld gestold.

\'²) Derde Hoofdstuk § 7. bl. 310.

§ 9, EERSTE WETTAFEL.

zullen wij Hem anders aanbidden\')? Wij mogen en moeten van een Godsbegrip¹) spreken, gevormd uit en naar Gods eigen Woord; waarmede wij intusschen geenszins zeggen dat wij God kunnen begrijpen , absoluut, dat wij eindige schepselen een geheel adaequaat begrip van Hem kunnen hebben : Hij is de Oneindige , en wij bekennen de onbegrijpelijkheid Gods \').

Maar „de Gereformeerden, alhoewel zij met beide hunne armen omhelzen, dat het geoorloofd is, oen begrip te hebben van God, ja dat zulks ten hoogste noodzakelijk is, zoo wij geene Atheïsten zijn willen, zeggen evenwel, dat oen begrip van God, onder de gedaante van een mensch of van eenig ander lichamelijk ding volstrekt ongeoorloofd is»).quot; In tegenstelling ook tegen de h\'ooinschen, die goedvinden God den Vader af te beelden als een oud man (de Oude van dagen) , zittende op eenen troon , met geopende boeken voor Hem (naar Dan. 7:9, 10), ter afschetsing van zijne eeuwigheid, alwetendheid en gerichte amp;).

Intusschen bekennen de Roomschen met ons, dat God, de Onzienlijke, naar zijn Wezen niet kan worden afgebeelde).

De bijgeloovige vereering der beelden van Christus en van de heiligen werd in de westersche of Roomsche Kerk sedert de tiende eeuw algemeen \').

¹

) Zie Derde Hoofdstuk § 3. bl. 293.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

Daar is eindelijk vastgesteld ; „Dat men beelden van Christus, van de Moeder Gods en van andere heiligen voornamelijk in de kerken moet behouden en aan dezelve behoorlijke eer en vereering bewijzen. Niet dat men mag gelooven, er zij iets Goddelijks of eenige kracht in, waarom men ze moest eeren, of dat men van dezelve iets moet bidden, of dat men zijn vertrouwen op de beelden moet stellen, zooals eertijds de Heidenen deden. Maar omdat de eere, aan de beelden bewezen, gericht wordt tot hen, die er door worden voorgesteld, zoodat men door de beelden, die men kust en voor welke men het hoofd ontbloot en knielt, Gliristus aanbidt en de heiligen vereert, die door de beelden worden vertoond \').

In de oostersche of Grieksche Kerk is er meer dan honderd jaren lang hevig over getwist, terwijl nu eens de beeldbegtryders (soms beeldstormers), dan de beeldenvereerders ^ï) de overhand hadden. De laatste beslissing, op de synode te Konstantinopel S4i onder Theodora, was aoor de beelden. Doch verschilt de Grieksche Kerk van de Roomsche hierin, dat de eerste geen gesnedene of gehou-wene beelden van heiligen duldt, maar alleen geschilderde s), als die minder lot afgoderij verleiden.

Lutherschen en Gereformeerden verwerpen beiden de godsdienstige vereering van beelden, en verschillen alleen over de versiering der kerken met beelden (en altaren).

¹) Conoil. Trident. Soas. XXV, De iDvocatiouo sauctorum cott. ed. Tauchn. p. 174. Cateoh. Roman. Pars 111. Cap. 11. Qu. 18.

\'O slxovoftxxoi (soms ehovoxhixtrTixi) en

■^rj Wmer, Compar. Darstell. 1882. S. 70.

Gravomoüer , Gerof. Gol. loor. XIJ. 3

§ 9. eerste wettafel.

De Luterschen acliten deze geoorloofd, hoewel onverschillig, de Gereformeerden keuren ze af •)•

Het derde gebod is tegen het ijdel gebruik van Gods naam , van al die namen, onder welke Hij als de Schepper en Heere des hemels en der aarde en inzonderheid als Verbondsgod zich aan Israël had bekend gemaakt, waarbij nu voor ons ook de gezegende naam van Jezus komt.

Wat dit gebod al verbiedt en wat daardoor bij gevolg geboden is, leert kort en treffend onze Heidelb. Catech. Vr. 99.

De lastering zijns naams heeft de Heere met den dood te straffen bevolen (Vr. 100). Niet iedere lastering, niet eene Godslastering bij enkele gevolgtrekking, niet ieder kettersche leer , maar de uitdrukkelijke en eigenlijke lastering van den naam des Heeren, een verguizen, verachtelijk hoonen van Israels God , een vervloeken van Jehovah ^ Levit. 24 : 16: Wie den Naam des Heeren (Jehovah) r/e-lasterd 3) zal hebben, zal zekerlijh gedood worden, — ds vreemdeling gelijk de inboorling, —

Verscheidene oude en nieuwere kerkleeraren en sekten lt;)

\') Dezelfde, S. 258.

²) Vergel. J. D. Michaëlis, Mozaïsch Tïoclit. Ncderdnitscho Vertal. 1776. V, p, 189. Nitzsch, System 5t,o Aufl. S. 287.

^:i) Zie Derde Hoofdstuk § 12. bl. 330. Calvin. Coramcntar. i. 1. (Corpus Eeformator. 1882. Vol. LH. p. 574), die dit bevel onder de Appendices tertii praecepti politicae aanvoert , gelijk hij wijselijk achter ieder gebod do daartoe behoo-ronde nadere bepalingen bijeenbrengt.

^) Belangrijk is het geschiedkundig verslag vau Tholuck, Auslegung der Bergpredigt Christi. 2to Ausg. S. 182 ff. Wutthe, Handb. der Christi. Sittenlehrc. 3te Aufl. II. § 244, en de An-merkung, S. 559 f.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

oordeelen het eedzweren onder het Nieuwe Verbond ongeoorloofd, op grond van Matth. 5: 34—37 en Jac. 5:12, Voornaanilijk ook do Pelagianen. Maar de algemeene Christelijke Kerk acht den eed geoorloofd en noodzakelijk (Hobr. (5 : 16). Zoo handhaaft dan ook inzonderheid onze Gereformeerde Kerk den eed, als eene heilige, godsdienstige handeling, doch niet nadrukkelijke bepaling, op welke wijze , in wolk geval en tot welk einde een eed mag en moet gedaan worden. Ileidelb. Cat. Vr. 101. 102.

Alleen hij den name Gods mag men eonen eed zweren, gelijk ook van de laatste dagen is verkondigd door Jezaja G5 : 10 : Wie zweren zal op aarde, die zal zweren hij den God der waarheid. Niet bij geschapene dingen of wezens, als bij den hemel, bij de aarde en dergelijke. Dat is het wat Christus verbiedt Matlh. 5 : 34, waar Hij bedoelt: Zóó zweert ganschelijk niet, noch waar noch valsch! en Jacobus 5 : 12 : noeh eenujen anderen eed, namelijk van dien aard. Zulke eeden golden niet eens voor de Joodsche rechtbanken , maar werden bij de Joden in het gemeene leven onderling gebezigd om den naam Gods te ontwijken. Noch de Heere Jezus, die immers Matth. 5 : 17 de Wet of de Profeten niet ontbond, noch zijn dienstknecht Jacobus spreken tegen den rechten, heiligen eed bij den name Gods. — Inzonderheid komen de Protestantsche Kerken tegen hot zweren bij do heiligen op, door de lioomsche kerk goed-geheeten en beglimpt \'),

Do Geroformcordcu liamlhavcn den ocd inzonderheid tegen de Mennonieten, die, overeeukomstig huu droombeeld van eene ideale Kerk , den eed ook voor het gericht als eeu onchristelijk bedrijf verwerpen. Scholten , Leer der Uerv. Kerk. 11. p. 292 v.v. \') Cotech. lioviun. Pars 111. Cap. III. Qu. 8, alwaar geleerd

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

Voorts , Godzaliglijk: in de vreeze des Heeren , met levendig besef van zijn alwetendheid, overaltegenwoordigheid, almacht, heiligheid en rechtvaardigheid en aldus met een oprecht en eerlijk hart, dat Gods gunst boven alles schat en bereid is om liever alles te ondergaan dan door valschen eed zich of eenen ander uit verlegenheid te redden of er een betwist tijdelijk goed en voordeel door tot zich te halen. Wat baat het eenen mensch, zoo hij de geheele wereld gewint en lijdt schade zijner ziele ? De Heere gebiedt Jer. 4:2 te zweren in waarheid, in recht („of oordeelquot; Kantteek.) en in gerechtigheid¹).

Als het de Overheid van hare onderdanen of anderszins ook de nood vordert. Zoo de burgereed, de krijgsmanseed, de eed bij het aanvaarden van een burgerlijken post, van den hoogsten staats-ambtenaar tot den voogd der onmon-digen toe. Of anderszins, b.v. de eed bij verbonden.

Daar is het om de trouw te bevestigen; men zweert

wordt: Wie bij hot Evangelio zweert, die zweert bij God zeiven , wiens waarheid in het Evangelie is vervat; gelijkerwijs ook bij de heiligen , die tempelen Gods zijn en die aan do evangelische waarheid geloofd en haar geëerd en verbreid hebben.

Bij welke voorwerpen men oudtijds al zwoer , in en buiten Israël , meldt Winer, Bibl. Realwörterb. 1. u. d. W. Eld. Tho-luch, Bergpredigt Christi S. 279 f.

\') Hiernaar de eanonische regel van de voreischten eens eeds, van hetgeen er bij oenen eed zijn moet, comités juramenti : Veritas in mente (waarheid, oprechtheid in gezindheid en bedoeling) , judicium in jurante (juist oordeel . behoorlijke ouderscheiding, bedachtzaamheid) , jastitia in objecto (gerechte zaak). G. F. Göichal in Herzogs Real-Euoykl. III. S. 717. u. d. W. Eid. Van deze drie voorname eereischten handelt leerzaam de Catechism. Roman. Pars III. Cap. III. Qu. 11 —14.

§ 9. EEnSTE wettafel.

bij God Almachtig dat men de verplichtingen , die men op zich neemt, en de beloften, die men doet, getrouw wil vervullen.

Of het is om de waarheid te bevestigen. Zoo inzonderheid de eed van getuigen. De aardsche rechter stelt hen voor het gerichte Gods, die de waarheid weet en de leugen straft i).

Het rechte eedzweren geschiedt dan tot Gods eere en des naasten zaligheid, dat zegt, ten beste, ten nutte, ter hulp van onzen naaste. Het is een Godsdionstwerk, eerbiedige erkentenis en plechtige belijdenis, dat het gericht Godes is , dat Hij is de Rechter der gansche aarde, en dat Hij de waarheid en het recht zal handhaven en leugen en bedrog zal straffen. — En het is een verschuldigde naastendienst, een liefdedienst voor den evenmensch, die eene rechtvaardige doch betwiste zake heeft, om hem tot zijn recht en tot vrede te verhelpen. Men bevestigt de waarheid en eindigt het ge?chil.

Christus zelf heeft Matth. 26, 63, 64 een gerechtelijken eed afgelegd, en dat nog wel voor zulk eene Overheid, voor den Joodschen raad¹)!

¹

) Dat hot wettig oodzweren den Christenen geoorloofd is , wordt togen do Wederdoopers op voldoende gronden gestaafd ook in Ursinus\' Schatboek over don Heidelb. Cat. bij Vr, 101. ed. Gorinchom 1736. II. p. 218 v.v.

Het Program § 67 zegt: Jezus\' verbod om te tweren raakt den burgerlijken eed niet in het minst. Dat verbod toch werd ge-

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

Het vierde gebod gebiedt de heiliging van den dag des Heeren. Een rustdag was reeds in het paradijs ingesteld voor den naar het beeld Gods geschapen mensch, die hot voorbeeld Gods zou navolgen. Toen immers is geschied wat het vierde gebod als den eersten grond der sabbatsviering met nadruk herinnert, toen zegende de Heere den sabbatdag en heiligde denzelven, Exod. 20 : 11. Want dit heeft de Heere niet eerst bij de wetgeving op den berg Sinaï gedaan, maar toen Hij de schepping had volbracht en van al zijn ivevk, dat Hij gemaakt had, heeft gei ust. Gen. 2 :2, waarop dan onmiddellijk volgt v. 3 : En God heeft den zevenden dag gezegend en dien geheiligd, omdat Hij op denzelven gerust heeft van al zijn werk, hetwelk God geschapen had om te volmaken \').

Men heeft dit 3de vers voor een voorverhaal van Mozes verklaard, voor eene vooruitneming (prolepsis) van hetgeen eigenlijk eerst in zijnen tijd was geschied : hij, schrijvende

geven aan den engen kring van zijn volgelingen en geldt dus voor de Keuk , op wier terrein dan ook nooit de eedzwenng mag worden toegelaten. (Doch zie hiorboven bl. 31). Maar niet voor de burgerlijke saamleving tegenover de overheid, gelijk Jezus dan ook zelf den eed voor Cajaphas heeft afgelegd. Immers de Kerk is in de wereld ou heeft met do wereld te doou. Iholuek, Beig-pred. S. 288: 1st es wohl glauhtich, dasz der Erlöser hier (Matth. 5: 34:. v.v.) hlosz für den Verkehr wahrer Christen unter tieh und im Hinhlick auf die Zeit einer Verwiirkliehung der (ixTtXslx ein Gebot geben wolle? gewisz nicht; gewisz denkt er sich hier ebensowohl als auch v. 39-37 seine Janger zugleich im Verkehre mit der Welt. Iets auders G. F. Goschel, in Herzoga Real-Ene. III. S. 716, die den eed ook biiinen do Kerk (onder do Christenen ondeiiiug) brengt. Eu waarom niet ? 2 Korinth. 1 : lt;i3.

\') Hioiovei zie Zesde Hoofdstuk § 12. bl. 675 v.v.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

als Israëliet voor de Israëlieten, zou, om de viering van den zevenden dag dor week des te nadrukkelijker te staven en aan te dringen, hot zegenen en heiligen van dien dag door God hebben vooruit genomen en aanstonds bij het scheppingsverhaal gevoegd. Maar daarmee komt men èn de Goddelijke ingeving der Heilige Schrift èn de waarheids-Helde van Mozes te na. Mozes zou van dit zegenen en heiligen Gen. 2 : 3 gewisselijk niet hebben geschreven, ware het hem niet eene geschiedkundige waarheid geweest, aan hem, op dezelfde wijze als de schepping, bekend geworden \').

Op den berg Sinaï gaf God aangaande den zevenden dag een streng gebod Exod. 20 : 9, 10, hetwelk vervolgens nog nader werd uitgebreid en gescherpt ¹). En Hij zelf vestigde en hechte het op den in den beginne gelegden grond, Exod. 20 : 11 : Want in zes dagen heeft de Ileere den hemel en de aarde gemaakt, de zee, en alles wat daarin is en Hij rustte ten zevenden dage: daarom zegende de Heere den sabbatdag, en heiligde denzelven ²).

¹

) De nadere bepalingen vindt men bijoon in Calvin. Commentar. (Corp. Reformator. Voll. LII. p. 582 sqq.)

²

) Anders Dout. 5 : 15 , waar op do verlossing uit Eypte wordt teruggewezen. Dies heeft de nieuwere critiek èn Exod.

§ 9. EERSTE WETTAfEL.

Openbaarlijk wijzen deze woorden terug op hetgeen aanstonds na dc volbrachte schepping is geschied. Op den berg Sinaï heeft God niet uitdrukkelijk eenen zegen op den zevenden dag gelegd ; maar terstond na de schepping deed Hij het. En toen heiligde Hij dien dag ook. Dit heiligen was tevens een instellen \'). Want dit was eene keur en afzondering van de andere dagen. Dezen dag eigende de Heere zicli in het bijzondere too, dit was zijn dag, bij uitnemendheid Hem toebehoorende en aan Hem gewijd, de dag des Heeren. Dit wordt dan ook Exod. 20 : 10 als eene oude en bekende waarheid verondersteld: de zevende dag is de sabbat des Heeren uws Gods; weshalve Mozes vóór de wetgeving op eenen Vrijdag tot de Israëlieten zeggen kon Exod. 16 : 23: Morgen is de ruste, de heilige sabbat des Heeren, En v. 26 : Zes dagen zult gij het manna verzamelen : doch op den zevenden dag is het sabbat, op denzeloen zal het niet zijn.

Calvijn zegt; „Uit Exod. 20 :11 leidt men de aanneme-

20 ; 11 èn Dout. 5 : 15 uit den oorspronkelijken decalogus van Mozes geschrapt. Vergel. Scholten , Loer der Herv. Kerk I. p. 376. Deut. 5; 6 v.v. is eene vnjo wederhallng der Tien geboden door Mozes , niet do wetgeving zelve door God: vandaar juist onder de leiding des Geestes in een en ander verschillend van Exod. 20. Het opmerkelijkste verschil is Deut. 5 ; 15, waar niet op de ruste Gods na de Schepping wordt teruggewezen , maar op de uitleiding des volks uit Egypte , wijl deze nu haar einde stond te vorkrijgen , daar do ingang in het land der belofte, als eene rust na de moeite: aanstaande was. Te eer kon Mozes alzoo doen, daar de Goddelijke voorafspraak vóór de Wet er toe leidde. Vergel. Brahel, Bed. Godsd. II. p. 122.

¹) Dit wordt ontkend en bestreden o. a. ook door Hengstenberg , üeber den Tag dos Herrn. 1852. S. 16. 134.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

lijke veronderstelling af, dal de heiligheid van den sabbat eerder is geweest dan de Wet. En zeker wat Mozes vooraf (Exod. 16 : 26) heeft verhaald, dat den Israëlieten verboden werd op den zevenden dag manna te zamelen schijnt genomen te zijn uit overgeleverde kennis en gebruik. En daar God den heiligen het gebruik des of\'ferens heeft gegeven, is het niet geloofelijk, dat het onderhouden van den sabbat zou zijn achterwege gelaten. Maar naar de verkeerdheid van den menschelijken geest was het bij do wereldsche volken geheel te niet gedaan, in Abrahams nageslacht echter bijna in onbruik geraakt. God nu vernieuwde het in zijne Wet, teneinde de sabbat heilig en ongeschonden wierde onderhouden lt;).quot;

Al de nadere Goddelijke verklaringen door Mozes en de Profeten geven te verstaan, dat de sabbat geheel anders moet worden aangezien en gebruikt dan de werkdagen. Het is de dag des Heeren, voor bijzonderen dienst van Hem bestemd. Hij wil alle dagen gediend worden, maar op den sabbat met staking van het dagelijksche werk. Doch het rusten van den arbeid is niet hoofdzaak of doel, maar slechts middel tot hooger doel: het is dienstig en noodig, om te bekwamen tot hooger, tot geestelijk werk, en om al datgene verre te houden, wat de ziel daarin stoort. Het is geen dag om te luieren en de zinnen te vermaken, geen dag voor wereldsch pleizier en geen ezelsdag, gelijk onze Brakelquot;¹) waarschuwt.

Reeds de vermeerdering van het dagelijksche offer (op

•) Calvin. Commentar. ia Exod. XX: 11. (Corpus Reform. Vol. LIL p. 580. sq.)

\'-) Redel. Godsd. 11. Cap. VI. § 10.

9. EERSTE WETTAFEL.

den sabbat telkens twee lammeren, Num. 28 : 9) gaf te kennen, dat het op dien dag niet om rusten te doen was, maar om meerderen, bijzonderen dienst van God.

Het was een dag voor heilige samenroeping (Levit. 23 : 3), voor godsdienstige vergadering, niet alleen bij het nationale heiligdom (waar alleen de offeranden mochten geschieden), maar ook overal in den lande. In het rijk der Tien stammen hielden de godvruchtigen hunne samenkomsten bij de Profeten, die aldaar de plaats van de verdrevene wettige Priesters vervingen en „vergadering hielden tot bewaring van de rechte leere en den zuiveren Godsdienstquot; (Kantteek. 2 Kon. 4 : 23). In die bijeenkomsten, later geregeld in de synagogen, werd de naam des Heeren aangeroepen in gebed en heiligen zang. Ps. 92 was uitdrukkelijk voor den sabbatdag bestemd. Daar werd Gods Woord voorgelezen, en bij gevolg ook uitgelegd en toegepast, dus gepredikt. Dies kon Jacobus Hand. 15: 21 zeggen ; Mozes heeft er van oxide tijden in elke stad, die hem prediken, en hij ivordi op eiken sabbat in de synagogen geleren. En de Priesters hadden den kinderen Israels te leeren al de inzettingen, die de Heere door den dienst van Mozes tot hen gesproken heeft, Levit. 10 : 11; en de Levieten zouden Jakob de rechten des Heeren leeren en Israël zijne }Vet, Deut. 33 : 10. Tot uilrichting van deze hunne taak, om liet volk in de Goddelijke leer te onderwijzen, gaf hun de rustdag, waar de aardsche bezigheden stilstonden, uitnemende gelegenheid.

Daarbij echter riep de rustdag eenen iegelijk in het bijzonder tot overdenking van de Wet des Heeren, tot bepoinzing van zijn Woord en zijne werken en wegen , in schepping en verlossing, tot stillen inkeer, tot ver-

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

ootmoediging wegens het verledene, tol bemoediging voor het toekomende tot het zoeken van ruste voor de ziel in God hij liet licht zijner genadige beloften, tot geheele overgeving en toewijding aan Hem, om van de zonden , maar ook van werkdienst af te staan en met zelfverloochening en verzaking van al het eigene God te dienen alle dagen (vergel. Jes 58 : 13). Dus een heilige ruste , geheel iets anders dan hetgeen waarin de werkheilige en muggeziftende Farizeën den sabbat stolden , die bij al hunne angstvallige nauwgezetheid om geen werk te doen toch verre van de ware ruste bleven.

Uil dit alles blijkt reeds, dat de schoone uillegging en uitureiding van het Vierde gebod in den Heidelh. Catech. Vr. 103 op bijbelsche gronden steunt en uit den Woorde Gods is gelrokken en bij wettige gevolgtrekking daaruit afgeleid. Ook wal de Scholen betreft, waarmede van zelf in de eerste plaats bedoeld zijn de Hooge. Scholen •), als noodzakelijk voor den Kerkendiensi, „nademaal zonder de geleerdheid en wetenschap van spraken en konslen de menschen niet bekwaam worden om te leeren, noch de reinheid der leere zonder dezelve kan onderhouden of legen de ketters verdedigd worden. Uit de scholen moeten voorkomen en genomen worden degenen die de gemeenten zullen regeeren, lot Gods eere en zaligheid der ge-loovigen Waaruil vanzelf volgt, dat hel geen kweekplaatsen mogen zijn voor ongeloof en kerkbederf. Maar ook de Lagere Scholen zijn, in noodzakelijk verband

\') Of Sumuuuiëu, zamp;aierijen om harders en leeraars aan te fokken (Hooft).

²) Ursiuus\' Sahatboek over den Heidelb. Catech. 1736.11. p. 359.

§ 0. ËliRSTE WETtAPEL.

daarmede , naar Gereformeerde grondstelling zaak van de Kerk. Gereformeerde schoolmeesters moet de Gereformeerde Kerk hebben, om hare kinderen naar Gods Woord te leeren en op te leiden •). Ontrouw wordt gestraft ook met verdrukkende wetten , waaronder het land zucht en waarop past wat de Heere zegt Ezech. 20 : 25 : Daarom gaf Ik hun ook hesluitingen die niet goed waren, en rechten, waarhij zij niet leven zouden.

De dag is veranderd met het einde des Ouden Verbonds: do eerste dag der week is de Sabbat , de rustdag der Christenen geworden.

De gemeente der geloovigen, uit Israël overgebracht, droeg van den beginne het besef in zich van de nood-zakelpheid eens wekelijken vierdags. Zij had dit uit de Heilige Schriften des Ouden Verbonds, uit de Wet des Heeren, en bleef gedachtig aan den zegen, dien het oude volk van de onderhouding dezer Goddelijke instelling, niettegenstaande al het daarbij ingedrongen bederf, genoten had.

Maar de geloovigen verstonden weldra, dat zij niet aan den laatsten weekdag waren verbonden en dat het wezen des God del ij ken gebods niet hierin was gelegen, juist dezen dag, maar in \'t gemeen éénen dag wekelijks te vieren en tot gemeenschappelijke en openbare Godsdienstoefening af te zonderen en geheel dien dag heilig te houden naar het gebod.

Doch welke dag moest dit zijn? De Heere gaf hiervan geen uitdrukkelijk bevel. Maar de noodzakelijkheid om do vermenging van Joodsch en Christelijk te ontwijken en

\') Dordrechter Kerkenordening Artik. 21.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

tegen te gaan, bracht er van zelf toe om voor den laatslen weekdag eenen anderen te kiezen \'). En daar wees de Geest van Christus, die de gemeente bezielde, haar den eersten dag der weke aan , dien dag zoo gedenkwaardig wegens de opstanding des Heeren, hot luisterrijk bewijs dat Hij het groote werk der verlossing had volbracht, wegens de herhaalde verschijning van den herrezene in den kring der zijnen, en eindelijk wegens de uitstorting des Heiligen Geestes op den eersten dag der weke geschied. Deze wordt reeds Openb. 1 : 10 de dag des Heeren ²) genoemd.

De Gereformeerde Kerk erkent in het vierde gebod een blijvend, voor alle tijden geldend voorschrift, om wekelijks ^eenen bepaalden dag af te zonderen tot plechtige , gemeenschappelijke Godsdienstoefeningen met staking van het dagelijksche werk.

Door sommige Puriteinen, uit Engeland naar Zeeland uitgeweken, was hier geijverd voor strenge onderhouding van de Mozaïsche Sabbatswet. De gevoelens der Neder-landsche leeraren waren verdeeld en men begon er over te twisten (sedert 101:2). De Synode te Dordrecht 1619 benoemde eene commissie van vier Godgeleerden , die , met toestemming van de broederen uit Zeeland, zes

\') Neander, Pflanzung dor Chv. Kirohe. 1832. S, 137. Dezelfde, Allgora. Gosoh. der Chr. Hol. u. K. 1829. 11. Band. S. 430 ff. Augusti, Handb. der Christl. Archïiol. 183G. I. S. 512 ff. Neander botvvijfelt do viering van den Zondag in du tijdeu dei-Apostelen ; Augusti aebt haar van apostolischeu oorsprong. Hengstenberg , Tag dos Herrn S. 160 ff. stelt buiten twijfel, dat de Zondag tijdens de Apostelen roods algemeen werd gevierd. \'■O ^ xvpiixuii yiftépx, dies dominica.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

Artikelen ontwierpen, welke inde 164ste Zitting (Nahande-lingenquot;) werden voorgelezen en geapprobeerd. Het zijn deze :

I. in het vierde gebod der Goddelijke Wet is iets ceremoniëels en iets moreels.

II. Ceremonieel is geweest de ruste van den zevenden dog na de schepping en de strenge onderhouding van denzelven dag , hel Joodsche volk bijzonder opgelegd.

III. Moreel, dat een zekere en gezette dag den Godsdienst zij toegeeigend, en daartoe zooveel rusie als tot den Godsdienst en tot deszelfs heilige overdenking van noode is.

IV. De sabbat der Joden afgeschaft zijnde, moet de dag des lieer en van de Christenen solemneljk geheiligd ivordrn.

V. Deze drnj is sedert de tijden der Apostelen in de eerste Katholieke Kerk altijd onderhouden.

VI. Dezelve dag moet alzoo den Godsdienst toegeeigend worden, dat men op denzelven ruste van alle slaafachtige werken, uilgenomen die de liefde en tegenwoordige noodzakelijkheid vereischen, mitsgaders van alle zoodanige recreatiën, die den Godsdienst verhinderen.

Deze wijze en bemiddelende verklaring was echter niet in staat, het gescliil eensvooral te beslechten. De strijd ontbrandde weldra op nieuw op de Hooge Scholen en onder de voorgangers der genieenten en bleef met tusschen-poozen lang voortgaan. En wel tusschen de volgelingen

\') De Nahandelingen , Post-acta , zijn lang vermist gewocst. (Doch »clit moet buiten allen twijfel van het origineele Schrift zelf verstaan wordenquot; .1. Bns. kort hls. Berigt enz. 1733 pag. 170 aanm.) maar , bij eene visitatie der Nationale Schriften, gevonden 1GG8; geschreven in het Latijn mut de hand vau Feslus Homtnius , Scriba der Synode , in hetzelfde jaar IGGS gedrukt on voorts in do Nederlandsche taal overgezet. Jac. Leydekker, Eero van do Nat. Syn. vau Uordr. 1785. I. p. 90. v.

§ 9. EEKSTE WETTAFEL.

van G. Voetins ex\\ A\\e\\a.\\\\ Joh. Coccejus *). Beiden achtten den rustdag nuttig en noodig. Maar naar do Voetiancn was de viering ook voor de Christenen naar de Coccejanen vrijwillig gebruik. Voor de Voetianen was in het vierde gebod niets ceremoniëels, maar behoorde het tot den onveranderlijken regel van heiligheid des levens, reeds voor den val gegeven en verbindende alle menschen van alle tijden ; terwijl na Christus\' komst de dag is verzet „blijvende het wezen van den sabbat in zijn volle kracht en na zes werkdagen telkens omkomende.quot; Voorde Cocce-janen was het gebod van den rustdag ceremoniël , aan Israël geboden en alleen voor Israël verbindend, in Christus vervuld en tenietgedaan en voor den Christen geen wet meer maar een werk van vrijheid.

Wij hebben ons vooral te houden aan hetgeen Christus heeft gezegd Mare. 2:27: De sabbat is gemaakt om den mensch, niet de mensch om den sabbat, (lemaald, niet door Mozes gegeven , maar, reeds in den beginne door God gemaakt, geworden, nadat de mensch geschapen was. Om den mensch: dus is de mensch te meer verplicht en verschuldigd hem te onderhouden. Niet de mensch om den sabbat: do sabbat zal den mensch ten heil dienen, tot

\') Ilenystenbery, Tag dos Hurrn S. 120 ff. Schollen , Loer dor Herv. Kerk 1. p. 376. v. Eouo uitvoorigo lijst van de verhandelingen ovor don Sabbat vindt men bij Campeg. Vitringa , Doctrina Cbr. Kolig., cur. Mart. Vitringa 1768. Pars IV. Cap. XX. p. 360. sqq. (Coecejaan). Zakelijk ou klaar is do breede uitoenzotting van Brafiel, lied. Godsd. II. p. 121. v.v. — De velorloi bijzondere gevoelens van Coccejus on do goscbiedonis daarvan vindt men iu een kort overzicht bijeen in Fr. Span-heim, lutroductio ad Histor. eccles. ed. C. Van Volzon. 17-10. p. 634—039.

§ 9. EERSTE WETTAFEL.

zijne verkwikking en versterking naar ziel en lichaam, de mensch zal geen slaafsch dienstknecht van den sabbat zijn, zoodat hij door angstvallige nauwgezetheid zich en anderen er om zou mogen kwellen, beschadigen en laten omkomen (v. 25 en 3 : 4). Is de mensch meerder dan de sabbat: Zoo is dun de Zoon des menschen, de tweede Adam, de heilige Zoon Gods, die om den mensch mensch is geworden, het Hoofd dor nieuwe menschheid, — Heere ook van den sabbat, v. 28, Om hem af te schaffen? Dat zij verre ! Maar om hem nieuw te maken, opnieuw te zegenen en te heiligen in den rustdag zijner geloovigen, den eersten weekdag, den „dag dos ileeren,quot; die zijn licht zal spreiden over al de volgende dagen dor weke \'). De

\') Wat thaus do Christen billijkerwijze van de Overheid kan eischon , is omschroven in Het Program , door Dr. A. Kuyper § 71, terwijl § 70 herinnerd wordt aan ons recht, om de Zondagsheiliging af te leiden uit de * natuurlijke Godskennisquot; , op welker basis ook de Overheid staat. {Vergel. Jirakel, Red. Godsd. 11. p. 135. Calvin. Gommentar. in Exod. 20: 12 : Principibus esso obediendum sensus ipse naturae dictat).

In eene belangrijke Aanteekening op Wuttke, Handb. der Christl. Sittenlehre. 3te Anfl. II. S. 563 wordt gezegd: [Vel kan noch de Kerk noch de Staat eene waarlijk geestelijke Zondagsviering door dwang bewerken; dat is de zaak van het Christelijke geweten. De Staat kan — de burgerlijke viering ordenen; niet bloot tot bescherming van de kerkelijke Godsdienstoefeningen tegen storingen , maar tot bescherming zijner leden ; en daarin heeft hij bijzonder in Duitschland (enz.) veel verzuimd en niet Engeland en Amerika genoeg tot model genomen. De Staat heeft een recht, ja een plicht om tusschenbeide te konen , dat de inwoners niet tot bloote machines verlaagd en door het egoïsme der menschen verbruikt worden. Spoordienst — posterij enz. —

Van de algomeene Christelijke feestdagen zie Tweede Hoofdstuk § 38. bl. 25G.

§ lü. tweede wettafel.

rustdag is behoefte \') en weldaad, tot aan den ingang in die ruste die er overblijft voor het volk Gods (Hebr. 4 : 9).

§ 10. Tweede Wettafel.

De tweede tafel schrijft ons de plichten voor eerst jegens ouders en jegens allen die over ons gesteld zijn, daarop jegens al onze medemenschen aangaande leven, echtstaat, eigendom, goeden naam, en verbiedt ten slotte allen boezen lust.

Met de tweede tafel daalt de Wet af in de onderlinge, maatschappelijke samenleving naar hare verschillende betrekkingen en standen. En daar heeft de Goddelijke wijsheid bovenaan gesteld het gebod: Eer uwen vader en uwe moeder. Reeds de natuur leert het, gelijk dan de Tien geboden slechts opnieuw sanctioneeren en bekrachtigen wat bereids in de natuurwet ligt. Dit vijfde gebod is in de tweede tafel het eerste, naar orde en gewicht. Hieraan is verbonden de vrede , de welvaart, de bloei van het huisgezin en bijgevolg van geheel de maatschappij. Want in het huisgezin schuilen de wellen , vanwaar de beekjes van heil of onheil langs allerhande wegen in Staat en Kerk uitvlieten.

\') Dat deze hehoefte alleen onder het Oude Verhond plaatshad en dat voor den Christen teder dag een sabbat is , zal geivis niet degene beweren, die in waarheid in het geestelijke leven gevorderd is , maar alleen wie bij zijn gedroomd Zelf (ingebooklo volmaaktheid) zijn werkelijk Zelf (zijn zondig bestaan) heeft vergeten. Het vulseiw spriritaalisme , waaruit zulke beweringen voortkomen, is een ivorm , die veel verderfelijker aan ons leven knaagt dan de wettisch-heid het ooit konde doen. Hengstenberg , Tag des Herrn. S. 156.

Cinivomeijor, Gorof. Gel. loer. 111. ■!

§ 10. tweede wettafel.

Do ouders staan voor de kinderen boven alle naasten : de God van orde heeft hen met hoog gezag bekleed. God wil het zoo. Op denzeltden grond berust de eerbieding der Overheid en van al degenen die over iemand door de Goddelijke Voorzienigheid gesteld zijn. Het ouderlijke gezag over de kinderen, de vaderlijke macht is ook de eerste bron geweest, uit welke alle andere regeerings-macht is voortgekomen lt;). Zullen echter vader en moeder geëerd worden, zoo is dit bij gevolgtrekking meteen ook een gebod voor de ouders zei ven, om zich eerwaardig te gedragen , eu voor iedere Overheid, om hare onderhoorigen vaderlijk te behandelen. Ouders en Overheden beiden zijn dit niet door zich zeiven maar bij de gratie Gods en^ hebben te regeeren in zijnen naam en naar zijn Woord.

Al de plichten der kinderen jegens hunne ouders drukt de Heere uit door het ééne woord eeren, hetwelk echter naar den wijden en geestelijken zin der Wet veel inhoudt. Heidelb. Caleclt. Vr. 104.

Hij het vijfde gebod is opmerkelijk dat het eene belofte heeft. De Ueere dringt het aan door den kinderen, die hun vader en moeder eeren, het vooruitzicht te toonen op een lang eu gelukkig leven in hun land, ook als tegendeel van moeilijk omzwerven, hetwelk Israël lang bleef heugen : Opdal uwe dayen verleujd wovden in den lunde dat u de Ueere uw God geeft. Dat was voor de Israëlietische kinderen Kanaan. Dit ging den Israëlieten boven allo

\') Wuttke, Haudb. der Chr. Sittonl. 3to Auü. I. S. 44G: JJe

ouders zijn de eerste vorsten , en de rechte vorsten zijn vaderen des volts; Patres was een eernaam der Romeinsche senatoren; Oudsten heeten in gelifce beteekenis de leiders der zedelijke maatschappij in bijna alle vrije organisatiën der oude wereld en der Kerk.

§ 10. tweede wettafel. 51

landen, deels omdat de Heere dit land aan hunne vaderen had beloofd on zij derhalve, het bewonende, zich in de ^ de vervulling dezer Goddelijke belofte konden verheugen,

hetwelk hun dan een pand en waarteeken moest zijn van Gods gunst en van de verdere vervulling zijner beloften, inzonderheid van de zending des Verlossers ; deels omdat God zich dat land geheiligd had tot plaats en zetel van zijnen dienst, waar het licht der waarheid zou schijnen, terwijl duisternis de overige aarde bedekte; deels eindelijk, omdat het door ongemeene vruchtbaarheid en schoonheid uitmuntte. Thans behoeft niemand te wenschen daar te wonen en oud te worden, nademaal er nog een vloek op licht en de Turk er heerscht. \'t Is derlialve voor ons troostrijk, dat de Apostel Paulus, onder leiding des ^ Geestes, Efez. 6 : 3 de belofte nu aldus stelt: Opdat hei

u welya (Deut. 5 : 16) en [dat] gij lang leeft op de aarde, waarbij onze Kantteekenaars te recht aanmerken :

zeyt in het algemeen op de aarde_; omdat de Heere onder het Nieuwe \'Testament alle landen der yansche aarde nu heelt geheiligd, en zijnen zegen beloofd aan degenen die Hem gehoorzamen, in welk land zij ook zijn. Want de godzaligheid heeft de belofte des teyemcoordiyen en des toekomenden levens, 1 Tim. 4 : 8.

Dat er gehoorzame en godvreezendc kinderen vroeg sterven, maakt deze belofte Gods geenszins te niete. Voor dezen zou het gewis ge^n zegen zijn geweest, hadden zij langer geleefd. God had voor dezen dan iets beters voorzien. Zooals voor Abia, Jerobeams zoon, in wien wat goeds voor den Heere yevonden werd ( 1 Kon. 14 : 13). Daar „vervult de Heere zijne belofte niet minder dan wanneer Hij iemand, dien Hij maar één bunder lands

§ 10. TWEEDE WETTAFEL,

had beloofd, honderd bunders schonk •).quot; Dus by de uitzonderingen moeten wij Gods vrijmacht en wijsheid erkennen. Overigens houdt de belofte haren vasten gang in den weg der Voorzienigheid Gods. Het is daarmede als met hetgeen de Schrift ook zegt : De hand der vlijtig en maakt rijk (Spreuk. 10 : 4) : dat is de algemeene regel in Gods bestuur , die niet vernietigd wordt, als hier en daar een vlijtig mensch arm blijft ²).

Paul us zegt Efez. 6:2: Eer uwen vader en uwe moeder, hetwelk het eerste gebod is met eene belofte. Maar heeft niet reeds het tweede gebod eene belofte ? Die belofte van barmhartigheid, roemende tegen het oordeel, over de duizenden Israels in de lengte en in de breedte, zag op al de geboden („die mijne geboden onderhoudenquot;); daarentegen het vijfde gebod heeft eene bijzondere belofte voor zich zelf. Het is dus het eerste gebod met eene speciale belofte.

Intusschen eerste duidt op meer zulke, die volgen, er volgt echter in de Tien geboden geen ander met eene bepaalde belofte. Hieruit blijkt dat Paulus bij eerste niet alleen op do Tien geboden ziet, maar op geheel de reeks der gezamenlijke geboden, welke God door en sinds Mozes heeft gegeven : onder al deze geboden is dit : lier uwen vader en uwe moeder \\\\q\\. eerste met eene WxyLonAevebelofte, waaruit deszelfs groot gewicht blijkt. Het is dan ook het eerste in tijd voor den mensch : ontzag en gehoorzaamheid jegens vader en moeder is de eerste plicht en zegensbron voor het kind, naar CJods ordonnantie. Het is het kiem-

\') Calvin. Instit. II. 8. 37.

\'^J) Ch. Uodga, Systematic Thool. III. p. 352.

§ 10. TWEEDE WETTAFEL

rijke grondgebed voor al do daarna volgende plichten der samenleving. Verstoring hiervan verwoest de maatschappijquot; Dit gebod legt den grond tot de rechte verhouding der standen onderling: hiertoe namelijk, dat elk mindere zijne meerderen zoo zal eeren als overeenkomt met hun stand , rang, ambt en macht, waarin God hen gesteld heeft, in huis, Staat en Kerk. In het huis, een koninkrijk in \'t klein : God wil dat de hoofden der huisgezinnen door de dienstbaren worden geëerbiedigd en gehoorzaamd, Efez. G : 5. 1 Petr. 2 : 18. In den Buryerstaat de Koning en verdere Overheden, Rom. 13: 1 v.v., namelijk in alle dingen die niet strijden tegen Gods Woord (Neder). Belijd, des Gel. Art. XXXVI). In de Kerk de voorgangeren en opzieners, Hebr. 13 : 17. 1 Tim. 5 : 17. De Kerk kent binnen zich geen overheden in dien zin als de Burgerstaat •). Zij houdt Jezus Christus voor haar eenig Hoofd (Nederl. Belijd, des Gel. Art. XXIX). En aangaande de Dienaars des Woords, in wat plaats dat zij zijn, zoo hebben zij ééne zelfde macht en autoriteit, zijnde allegader Dienaars van Jezus Christus, des eenig en alge-meenen Bisschops en des eenigen Hoofds der Kerke ²). Maar, opdat de heilige ordinantie Gods niet geschonden worde of in verachting koine, zoo zeggen wij, dat een ieder de Dienaars des Woords en de Ouderlingen der Kerk in zonderlinge achting behoort te hebben om des werks wille dat zij doen, en in vrede met hen te zijn zonder murmureering , twist of tweedracht, zooveel mogelijk is (Art.

\') Vergel. Dr. A. Kuiper, Tractaat van do Reformatio dor Kerken § 18. Volksuitgave pag. 42.

,₂) Zie Elfde Hoofdstuk § 35. bl. 283. v.

§ 10. tweede wettafel.

XXXI) Hierentusschen yelooven wij, hoewel het nuitelijk en goed is dat die Regeerders der Kerke zijn (Herders, Ouderlingen en Diakenen) onder zich zekere ordinantie instellen en bevestigen tot onderhouding van het lichaam der Kerk, dat zij nochtans zich wêl moeten wachten af te wijken van hetgene ons Christus, onze eenige Meester, geordineerd heeft (Art. XXXII).

Na den plicht van de kinderen jegens hunne ouders, daarmede van alle minderen jegens hunne meerderen in huis, Staat en Kerk, kondigt de heilige Wet ons aan wat wij jegens alle menschen, die samen onze naasten zijn, te betrachten hebben, en wel eerst, in het zesde gebod, ten opzichte van hun leven, hetwelk God hun gaf.

Door de zonde zijn\' wij wel allen des doods schuldig. Maar God zelf wil de voltrekker van dit vonnis zijn. Hij wil niet dat de een den anderen eigenmachtig het leven neme of krenke ; Gij zult niet doodslaan!

De uitdrukking is significant, kenmerkend. Het is niet: Gij zult niet dooden, maar niet doodslaan, of nog nauwkeuriger naar de eigenlijke beteekenis van het Hebreeuwsch : gij zult niet moorde)i. Waaruit al dadelijk blijkt, wat hier al of niet wordt verboden. Want moorden is een dooden met boos opzet en wreedheid, en het oorspronkelijke woord i) in de Wet beduidt juist het vermoorden van een mensch en drukt tegelijk het afgrijselijke van de daad uit.

Al het moorden verbiedt God, niet alle dooden. Het

\') Hebr. HVI ) oigeulijk verbrijzelen. Hot is hot Latijnsche

quot; T

Irucidave.

§ 10. TWEEDE WETfAPEI,.

schadelijke gedierte mag men dooden, gelijk Paulus de adder Hand. 28 : 5. Dieren, tot voedsel dienstig, mag men slachten, doch niet kwellen, niet moorden. God gaf ze, in zijne verordening aan Noach, den mensch tot spijze. Maar het bloed verbood Hij hem (Gen 9 : 3, 4), om hem des te meer het bloed des menschen te doen ontzien (v. 6) en van alle wreedheid af te schrikken \') ; hot bloed in het lichaam is de zetel van de ziel des vloesches, de Heere wilde het op het altaar geven (Levit. 17 : 11), Hij eigende het zich toe en stelde hot tot heilig voorteeken van het bloed dos Lams; dat bloed moet gedronken worden (Joh. G ; 53) door het geloove.

Het verbod ziet op het ombrengen van menschen. Doch met uitzonderingen, a. De Overheid mag en moet den doodslager dooden. Zij draagt ltd zwaard en moet dit dreigende omhoog houden, om den doodslag te toeren {Heidelb. Cat. Vr. 105). Hot ovorhoerschende liberalisme ook onder de volksvertegenwoordigers zoekt op het standpunt van eene kwalijk begrepene humaniteit thans overal de doodstraf af te schaffen, lijnrecht tegen Gods Woord \')) Gen. 9 : 6. Exod. 21 : 14. Rora. 13 : 4.

b. De Overheid draagt het zwaard ook tegen \'s lands

\') Calvin. Gominentar. in Levit. 19 : 2G (Corp. Reform. Vol. LIL p. 618). Wuttlce , Handb. dor Chr. Sittenlehro. IT. S. 284f.

\') Aangaande de doodstraf wordt door Palmer in Herzogs Real-Enc. XXI. S. 342 f. aan do beslissende uitspraken der Schrift te weinig gezag toegekend. Een beknopt overzicht van do geschiedenis dor doodstraf geeft Sohulze in Wuttlce, Handb. der Chr. Sittenl. II. 8. 587 f. De positief Geroformeordo blijft vanzelf de onderhouding van Gods ordinantie oischeu; Program , door L)r. A. Kuyper § 184. Zie ook dit Leesboek Derde Hoofdstuk § 48. bl. 403.

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

vijanden van buiten : het dooden van den vijand in den krijg is geen strafbare moord. Ook het Nieuwe Testament veroordeelt den krijgsmansstand niet, zooals de volgelingen van Socinus en van Menno Simons doen. Maar voor onrechtvaardige oorlogen, uit enkel veroveringszucht, of uit overmoed en eerbejag blijven de regeeringen verantwoordelijk.

c. Ook anders kan de noodweer tot een onschuldig dooden drijven, nameliik wanneer er geen uitweg meer is om het eigen leven tegen eenen aanvaller te beveiligen. Buitendien niet. Wie van iemand eenen slag ontvangt, mag hem daarom nog niet weer slaan maar moet, liever dan dit, zich nog eens laten slaan, doch zonder hiertoe (dat zou zijn tot nieuwe zonde) uit te lokken, Matth. 5 : 39. Vergel, Joh. 18 : 23).

d. Eindelijk zondert de Schrift ook uit het dooden van iemand bij ongeval, bij voorbeeld door eenen houthakker Deut. 19:5. Geen doodstraf stond hierop, maar toch eene straf (want er was een mensch gedood!), een burgerlijke dood, het verblijf in eene der zes vrijsteden tot aan den dood des Hoogepriesters (Num 35 : 11,25).

Overigens geldt het Woord Gen. 9:6; JFie des men-schen bloed vergiet, zijn bloed zal door den mensch ver-(joten worden: want God heeft den mensch naar zijn beeld gemaakt\'), waarmede het 5de vers is te verbinden ; van de hand eens iegelijken zijns broeders zal ik de ziele des menschen eischen. Dus de grond is deze: onze naaste is een mensch, die (als persoonlijk wezen) Gods beeld nog draagt (bet beeld in ruimer zin), en : onze naaste is onze broeder, wij zijn kinderen van éénen vader (Adam).

\') Hoo dit te verstuau is, zio Negende Hoo/dstnlc § 13. bl. 40.

§ 10. twkede wettafel.

De wijde geestelijke zin van het zesde gebod was reeds in het Oude Testament klaar genoeg opengelegd en ook daar werd op dzw wortel des doochlags gewe\'/.an. Zoo Levi;. 19 : 17 ; Gij zult uwen broeder in uw hart niet haten. Christus heeft het nog nader verklaard (Matth. 5:21 v.v, en daarna in velerlei uitspraken en leeringen), waarin de Apostelen Hem zijn gevolgd (zooals 1 Joh. 3 : 14 — 16). Geheel op de Schrift gegrond is de uitlegging van dit gebod in onzen Heidelb. Cathechismus Vr. 105—107, waar de verbodene moordzonden en de gebodene levensplichten jegens onzen naaste en jegens ons zeiven staan aangetoond.

Met het zesde gebod, het leven aangaande, staat zakelijk in nauw verband het zevende, van den echt, zijnde deze naar Gods ordinantie de middelbare bron, waaruit het leven wordt verkregen, de eerbare weg ter voortplanting van het menschelijke geslacht. Het zevende gebod trekt eenen muur om don echtstaat, ten einde dezen tegen alle aanranding en schending te beschutten.

Het huwelijk behoort wel tot de gedaante dezer wereld en gaat met. haar voorbij (1 Kor. 7 : 29, 31. Matth. 22: 30). Toch is hot een heilige staat, naar oorsprong, doel en aard. Want hot is door God in hot paradijs voor den val ingesteld\') (Gen. 1 : 28. 2 : 18 v.v.) en na den val, doch met bijvoeging van do vrucht der zonde, bevestigd (Gen. 3 : 1G). Het zou dienen om de oogmerken Gods bij het geslachtsondorschoid op eene Hem verheerlijkende wijze te verwezenlijken, door wederzijdscho zelfovergoving aan elkander in den Hoore, door vereeniging van man en

\') Zio Zesde Hoofdstuk § 20. bl. 122. 124. v.

§10. TWEfcDE WETTAFEL.

vrouw in wil en zin met ziel en lichaam. Het is eene afbeelding van de gemeenschap Gods met zijn volk, van Christus met zijne gemeente (Efez. 5 : 32). Ook heeft op de bruiloft te Kana de allerheiligste gast, de Heere Jezus Christus zelf den huwelijken staat hoog vereerd door zijne tegenwoordigheid, giften en wonderteekenen (Joh. 2).

Het is de nauwste verbintenis, waarin twee menschen op aarde kunnen komen. Er kunnen vrienden zijn, zoo innig als David en Jonathan verbonden ; de gemeente der geioovigen te Jeruzalem was één hart en ééne ziel (Hand. 4 : 32): maar van echtgenooten alleen is gezegd: Die twee zullen tot één vleesch zijn, Alzoo dat zij niet meer twee zijn, maar één vleesch (Matth. 19:5, 6.)

Maar de zonde heeft alles bedorven \'). De wereld zet God er geheel buiten en er wordt wel geene verbintenis zoo ijdel behandeld, zoo lichtvaardig ingegaan, zoo onrein en trouweloos gehouden en zoo jammerlijk verstoord en verscheurd als het trouwverbond. De Kerk daarentegen

\') Horat. Od. III. 6: Feeunda culpao saocnla nuptias

Prirnum inquinavero et gonus ot domos; Hoe fonto derivata clades In patriara populumque fluxit. Vruchtbaar iu zondou hobbou de tijden eerst deu echt vervuild eu het geslacht en do huisgezinnen ; uit deze brou afgeleid is onheil in vaderland en volk gevloeid.

Ongetougelde vrijzinnigheid (doordravend liberalisme) heeft wederom Communisme en Socialisme gebaard, en leidt tot gemeenschap ook der vrouwen: »vrije liefde,quot; mot opheffing van den echt. Wutthe, Christl. Sittenlehre II. S. 88. Uitspattend kwam de veelwijverij, doch niet ongestraft, zich vertoonen in Amerika bij de Mormomen, op mohammedaansche wijze, zelfs op grond van voorgewende openbaring. Dezelfde, I. S. 505. 11. S. 570.

§ 10. TWEËDE WETTAFEi,.

eerbiedigt Gods ordinantie en terwijl zij naar de Schrift gelooft dat God de 11 eere voor Adam zijne huisvrouw geschapen, zelfs toegebracht en hem gegeven heeft, belijdt zvj dat God nog hedendaags eenen iegelijk zijne huisvrouw gelijk als met zijne hand toebrengt (F ormul. om AenhuwcX. staat voor de Gemeente van Christus te bevestigen).

Want staan de geringste handelingen aller menschen onder Gods regeering \'); en ware dat niet, hoe zou de Schepper zijn doel bereiken? zouden het dan niet de huwelijken, deze gewichtigste en gevolgen rijkste aller verbintenissen? Ongetwijfeld, beide de kwade en de goede, tot oordeel of zegen.

In dezen zin is het zeggen waar „dat de huwelijken in den Hemel gesloten worden ¹).quot; Dezelfde God die aan

¹

) Zie Zevende Hoofdstuk § 6. bl. 804.

^J) Bilderdijk, Vaa de Algeineene en Bijzondere Voomenig-hoid. In zijue Nieuwe Mongolingou. 2de dr. 1. Deel bl. 249 v.v. Hij verhaalt, !gt;dat in Londen op oen maaltijd bij jonggehuwden door iemand word geopperd, dat het in Holland oen spreekwoord was : de huwelijken wierden in den Hemel gesloten. Do gaston plooiden het gezicht tot lachen en men vroeg Bilderdijk als Hollander, of hij dit ook geloofde. Zoo afkeorig hij was van de Leerstukken dos Christendoms noodeloos in gezelschappen uit te kramen, zoo had hij altijd gegruwd van zijue erkentenis er van te vorbloemen. Hij achtte het eene niet onschuldige onvoorzichtigheid, wanneer men ze aan don smaad der bespotting van lichtzinnigen blootstelde, maar hot was hem eene verloochening van hot Kruis van Jezus, wanneer mon ze zich toonde te schamen. Hij antwoordde dus eenvoudig en met ernst; Ik geloof aan eene Bijzondere Voorzienigheid in alles. Men zweeg ettelijke oogenblikkon, en hot gesprok veranderde. Maar een oud man van de andore zijde der tafel, dien hij naderhand verstond een Kerkelijke te zijn, stond op, verhaalt hij, drukte mij

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

Abraham Sarah, aan kaak Rebekka gaf, heeft ook aan Job zijne trotsche üina (indien zij dus heette), aan Elkana de verdrietige Peninna en aan de kloeke Abigail den dwazen Nabal toegevoerd : samenvoegingen, vergelijkbaar met den toestand van den gevangenen Paulus te Piome, toen hij met een keten aan eenen krijgsknecht was gebonden (Hand. 28 : 1G, 20).

Maar deze waarheid, dat de huwelijken in don hemel worden gesloten, kan alleen daar tot levendige bewustheid komen en hare hoogst bemoedigende kracht uitoefenen, waar het trouwen in dm Heere geschiedt (1 Kor. 7 : 39), waar het is als Paulus in een ander opzicht van die in Macedonië zegt 2 Kor.8 : 5 : Zij gaven zich zeiven eerst aan den Heere en [daarna] aan elkander, door den iville Gods. Daar kan men zeggen, wat in Bethuëls huis bij Eliëzers aanzoek om Rebekka voor Izailk eenstemmig werd betuigd Gen. 24 : 50 : Van den Ileere is deze zaak voortgekomen.

Hetgeen dan God samengevoegd heeft, scheide de mrnsch niet, zegt onze Heere Jezus Christus Matth. 19 : 6. God scheidt eenmaal wat Hij heeft saamgevoegd. Hij scheidt door den dood. Maar de mensch scheide niet. \'tls eene verbintenis voor het leven, voor eene „ tijdelijke eeuwigheid,quot; eene ondervindingsrijke oefen- en voorbereidingsschool voor het hemelleven.

Eene eenige reden is er, naar de uitspraak des Heeren (Matth. 5 : 32), waarom de echtscheiding is toegelaten,

do hand, waarop hij eon bowooglijkon traan vallon liet on zei mij half fluisterende ; Gij hebt {/olijk, Mijnheer, en ik dank u; want eene algemeene Voorzienigheid is zoo goed als geen.quot;

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

namelijk uit oorzaak van hoererij. Maar tegen deze eenige oorzaak van scheiding is dan ook Mot zevende gebed vooral gericht: Gij zult niet echtbreken. In de herhaling der Wet is door de Onzen vertaald : Gij zult geen over-spel doen; doch in den grondtekst slaat daar hetzelfde woord i) Exod. ;20 : 14.

Wil de Wet do eenige oorzaak van scheiding weren, zoo is zij daarmede togen alle scheiding gekeerd. Men heeft dus een goeden grond, dat de Kerk de echtscheiding niet verricht in don name Gods en mot zogenspraak, gelijk het haar toekomt den echt aldus te bevestigen, den band vast te maken, te irowwew ^a), maar dat, wegens de aardsche belangen, de wereldlijke Overheid dit doet.

Gij zult niet echtbreken. Daarmede is alles verboden wat rechtstreeks of middelbaar tegen de door God gestelde orde dos huwelijks strijdt, wat op zich zelf den echtband losmaakt en breekt en al wat daartoe voorbereidt en er toe leidt, lleiclelb. Catech. Vr. 108. 109. Bovenaan overspel en trouwelooze verlating ; veelwijverij a); bloedschan-

0 nwn *6

t ; •

■^!) Verhol. Program, door Dr. A. Kuypor § Slü. Wuttke, Haudb. dor Christl, Sittoiiluhro. 3te Aufl. II. S. 571. 583 f. Goschiodkundig: Gösehen, iu Herzogs Koal-Encykl. III. S. C86 f. u. d. W. E/te. S. van Velzen, De Huwelijks-bovostigiug. Kaïnpon 1886 (Afdruk uit do Vrijo Kerk) p. 30.

Bogouuou vuu Lamech, don Kaïuiot, dio twoe vrouwon nam, Gon. 4 : 19 «rogolreoht togou Gods ordinantiequot; {Kantteek).— Niomaud hooft iu het Oude Teatamont zooveel van deu echtstaat goschrovou als Salomo eu niomaud hoeft dieu zoo onbehoorlijk gehouden als hij. — De (Westersche) Joden hebben do polygamie oorst in hot jaar 1070 n. (J. op ooue vergadering vauhou-

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

de \'), waar do band des bloeds door den daartoe komenden echtband overmocht en dus geschonden wordt. Voorts alle ontucht en vleeschelijke onreinheid in het gemeen, in daden, houding, woorden uitwendig, en in gedachten en lusten inwendig. De heilige Jezus heeft betuigd Matth^ 5 : 28 : IK zeg u, dat zoo wie eene vrouw [aan]ziet om dezelve te hegieren (zooals Eva Gen. 3 : 6 den verboden boom aanzag), die heeft aireede overspel in zijn hart met haar gedaan. De zonde zit dieper dan de Parizeen meenden, zij komt van binnen (Matth. 15 : 19). Zij ligt als tondel in het hart, en wordt door een invallende

dord Rabbijnen te Wonus afgeschaft. Bijbelsch Woordenboek I. p. (323. o. h. w. Huwelijk. — Wuttlce, Chr. Sittonlehro I. S. 441 : V ielweiberei ht nur eine rechtlich geordnete Bulder ei, macht wirkliche persönliche Liebeshingebung, also die Ehe, unmüglich.

De ondo Homerus veronderstelt en oert nog bij zijne holden de monogamie. De eenige echtvrouw alleen kou tot haren man zeggen wat Andromache iu don glood harer liefde tot Hector sprak Jl. VI. 429. 430:

quot;Ey.rop, iZTxp lt;70 /tol htji vrxr^p kx) ttotvix y^t^p, ipf KXviywiToq, tri/ Sé yoi (txXspoq xxpxzoir^g.

Hector, (vader en moeder en brooders zijn mij ontnomen) maar gij zijt mij vader en vereerde moeder en broeder, maar gij mij een bloeiende gade. Von Nagelsbach, Homer. ïheol. 2to Aufl. S. 259. Dezelfde zegt S. 249 ; Der dchte Homer ist einer der unsclmldigsteu Dichter aller Zeiten.

\') Uit Levit. 18 blijkt, dat veel wat vroeger door do noodzakelijkheid was vereischt of door God toegelaten , onder do Wet tot zonde werd gemaakt.

Lovit. 18 : 18: ziet op do polygamie. Gij zult geene vrouw tot hare zuster nemen — in haar leven, dus gelijktijdig, simultaan. Beperking dor polygamie: geen huwelijk met twee zusters tegelijk, zooals van Jakob met Loa en llachel. Van do jaloerschheid, hot verdriet en krakeel, tusschen meer vrouwen gewoon, zouden

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

vonk lichtelijk ontstoken. Dies is het eene wettige gevolgtrekking uit het gebod, dat gemeden en gevloden moet worden niet alleen allo oukuische daad zelve maar ook wat den mensch daartoe trekken kan [Ileiddh. Cat.) als verleidend gezelschap, brasserlj en dronkenschap, slechte boeken en dergelijke ; en evenzoo, dat door ongehuwden en gehuwden gedaan moet worden het tegendeel van het verbodene, zooals geheel naar de Schrift treffend wordt geleerd en vermaand in het schoone/\'quot;omonzer Kerk,

althans zusters verschoond worden. Calvin. Commontar. i. 1. (Corpus Reform. Vol. LIL p. G64. sqq.).

Uit Levit. 18 : 16: Gij zult niet tot vrouw nemen de huis-vrouw (weduwe) uivs (overleden) broeders, heeft men willen besluiten : dus mag ook eene jongodochter niet gehuwd worden aan den man (weduwnaar) van hare (overleden) zuster. Zoo ook Calvin. 1. c.

Hiertegen brengt men in Deut. 25 : 5 : Wanneer van twee samenwonende broeders de eene gehuwd is on kiuderloos sterft, dan zal de overlevende, ongehuwde broeder de weduwe zijns verstorven broeders huwen. Deze exceptie van Lev. 18 ; 1G zou meu dan ook, zegt men, op de zuster eener overleden vrouw moeten toepassen, zoodat, was er van eene kinderloos overleden huisvrouw eene (ongehuwde) zuster, deze aan den weduwnaar mo/\'.st gehuwd worden. Dit bezwaar ontwijkt Calvijn door te zeggen : Levit. 18 : 16 is door broeder te verstaan een lijfelijke. broeder (frater germanus), maar Deut. 25 : 5 in ruimer zin, naar Hebreeuwsohe spreekwijs, bloedverwant, eu wel alleen zoodanig een bloedverwant voor wien anderszins zulk een huwelijk door de Wet niet was verboden: want, om den naam des doodeu te bewaren, kon God toch geen bloedschendige huwelijken toelaten die Hij elders had verboden. Weshalve deze twee voorschriften (Lev. 18 : 16 en Deut. 25 : 5) wël mot elkander overeenkomen : dat de lijfelijke broeder niet mag huwen de weduwe zijns broeders, en nochtans naastbestaauden door het recht van bloedverwantschap verplicht worden om voor overledenen zaad

§ 10. tweede wettafel.

Om den Huwelijken*) staat (niet civiel, burgerlijk, voor de wereld, maar, gelijk het Opschrift zegt) voor de Gemeente van Christus te bevestigen.

*) Vader Cats, Bruid: Huwelijk schijnt den naam te hebben van tiw-gelijk.

Op de bescherming van \'s naasten leven in het zesde gebod, en van den echt, waaruit het leven zal worden ontvangen, in het zevende, volgt geleidelijk in het achtste de handhaving van ieders eigendom, van zijne aardsche goederen, als zijnde noodig tot zijns levens onderhouding

to vorvvokkeu, waar namelijk anders naar do Wot dit huwelijk vrij staat. Zoo trouwde Boaz Kuth, die met zijnon bloedverwant was gehuwd goweost. Aldus Calvinus a. W. p. 664 en p. 712. Hij verstaat dan ook onder de broeden Matth. 22 : 24 v.v. bloedvenvanteii, cognati gradu sanguinis proximi. Com-mentar. in Matth. 1. c.

Anders Luther, Sttmmtl. Worke. Erlangen 1829. XXster lid. S. 63. u. S 88. Verboten zn ehelicheu slnd: — — 6, Weibs Sekwester, so das Weib lebt. Daraus folget, dasz ieh meines Weibes oder meiner Bruut Sekwester, naak ihrem \'Tada, ekelichen mag, dazu auch des Bruders Weib, nach seinem Tode, im Geseiz befoklen war tu nelmen, Matth. 22 : 24.

Desgelijks J. D. Michaëlis, Mozaïsch lleoht. Vertaald. Haarlem 1773. Ilde Deel. § 116. bl. 288—-290, die ten sterkste ontkent, dat hot huwelijk uous mans mot de zuster zijner overleden vrouw door Mozes zou zijn verboden. En zoo de meosto nieu-weren, doch niet zonder tegenspraak. In Engeland sedert 1849 dikmaals ook in hot Parlement behandeld. Adhuc sub judice lis est. Ch. llodge, Systematic Theol. III. pag. 417. 420, oordeelt dat onder de verbodene huwelijken medo begrepen is het huwelijk eens weduwnaars met oeuo zuster van zijne gestorvene vrouw. „Immers zij is zijne zuster geworden, en haro zusterlijke betrokking tot hom blijft dezelfde als voor haar zus-

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

en welvaren. God, de souvereino lieer en Oppereigenaar van alles, stelt ook hierin vaste palen, Hij wil dat elkeen des anderen bezitting eerbiedige, en verklaart, dat Hij alle aantasting en schending van \'s naasten eigendom voor dielstal houdt: Gij zult niet stelen ! Gelijk ieder blad twee zijden heeft, zoo ligt ook hier wederom achter het verbod het stellig gebod van het tegendeel.

\'t Is dienstig hierbij den grond wat dieper te delven.

Er bestaat eene lichamelijke gelijkheid aller menschen : allen komen naakt in de wereld, en gaan er naakt weer uit. Er is ook eene geestelijke gelijkheid onder allen: allen zijn zondaars en derven de heerlijkheid Gods en hebben alle rechten verbeurd.

Want aan Adam, aan den mensch, doch altijd slechts als leenman, gaf God de aarde en hare volheid te bezitten quot;), en ware de zondenval niet gebeurd, al het aardsche ware gemeenschappelijk goed gebleven. Geen eigenbaat of gierigheid, ja geen uitsluitend eigendom ware er opgekomen, want allen hadden dan immers een Goddelijk recht tot alles gehad.

Maar Adam, de mensch, heeft toen hij zijn eigen heer en als God wilde zijn, het recht van heerschappij over het aardsche verloren. De mensch is een afgezette koning. Geen graankorrel kunnen wij nu naar Goddelijk recht als ons eigendom beschouwen, of wy moeten weten dat wij

tors dood.quot; — Aaugaando do gronden vau do strengheid dor Wot in hot verbod vau liet huwelijk tussehen magou is belangrijk de vorhaudeling vau 11. Ewakl, Die Altherthümer dos Volkes Israül-Gött. 1848. S. 221 ft\'. Hij telt 14 vorbodeu graden. Betrekkelijk het twistpunt acht hij alleen verbodou die lleirat\'i ruil der ISchwester der noch LEüendkn Frau.

¹) Achtste Hoofdstuk, § ö. bl. 863.

Uiavcmoijor , (jurof. öol. leor. IJl. 5

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

met Abraham (Rom. 4 : 13, 14) erfgenamen der wereld zullen zijn. Om echter erfgenamen te wezen, moeten wij kinderen Gods zijn en God tot onzen Vader hebben, alzoo leden zijn in het lichaam zijns Zoons. Allen die door Gods genade Christus worden ingelijfd, welken God gesteld heeft tot een erfgenaam van alles (Hebr. 1 : 2), worden daarmede weder in de heersrechten ingezet, en zullen ook eenmaal de aarde erfelijk bezitten, waarom Paulus zegt (1 Kor. 3 : 21) alles is uw.

Doch hoewel voor God alleen de begenadigden in den Zoon zijner liefde een hergeven recht hebben tot de goederen der aarde, zoo is er echter voor en tegenover de menschen onderling een recht van eigendom door Gods ordinantie gevestigd, waarin bij den tegenvvóordigen ge-mengden staat allen deelen. Wat iemand door gifte, door erfenis, door arbeid, door koop en verdrag of anderszins langs eerlijken weg heeft verkregen, daarop heeft hij een bijzonder recht. Dit is Gods wil, God heeft dif Recht gesteld. God blijft wel de Eigenaar van alles, maar Gods Voorzienigheid wees hem het aan en schikte het hem toe, en tegenover andere menschen kan zoodanig bezitter zeggen: „Het is mijn.quot; Anderen hebben derhalve geen vrijheid om het aan te tasten of er over te beschikken.

En het is noodzakelijk voor de rust der maatschappij, dat elk zijn eigen goed hebbe en dat hem zulks worde gehandhaafd. Anders heerschte er vanwege de algemeene verdorvenheid de grootste wanorde overal; en wierd het ook eens ondernomen eene gelijkheid van bezit in te voeren, binnen weinig tijds zou weer de ongelijkheid daar zijn. De Engelen in den hemel hebben denkelijk geen eigen, en onder hen zal er wel geen zeggen : Dit is mijn, dat

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

is uw. Maar bij de menschon op aarde is dit zoo noodzakelijk, dat, te recht heeft men dit aangemerkt, zelfs jonge kinderen elkander niet verdragen, wanneer hun iets gemeenschappelijk zal behooren.

Gemeenschap van goederen i) is een droom- en drogbeeld ; vruchteloos aangeprezen of zelfs beproefd in oude tijden door Pythayorische en Platonische ^s/) wijsgeeren en door de Joodsche sekte der Esseners a) ; daarna ook door sommige partijen binnen de Christelijke Kerk, inzonderheid door het monnikendom in de middeleeuwen, door de Wederdoopers en Libertijnen in de hervormingseeuw, en hedendaags niet alleen voorgestaan en gewild door sommige luie buiken, maar ook geleerd, stelselmatig verkondigd en met felheid geëischt door alom verspreide revolutiemannen, woelige Communisten en Socialisten.

Men beroept zich zelfs op de Schrift, als Matth. 19 : 21: Zoo gij wilt volmaakt zijn, ga henen, verkoop wat gij hebt en geef het den armen. Maar dit was iets bijzonders voor

¹ j Hundeshagen, Communismus uud Socialismus, in Herzogs Eeal-Euc. III. S. 21 fi\'.

^u) Intusschen hot bij do volgoliugou van Pythagoras (f 504 v. C.) gangbaro spreekwoord to, twv (plxcov ncivtx. Omnia ami-corum comraunia, Onder vrienden is alles gemeen sloot nog niet hot recht van eigendom uit.

Plato (f 348 v. 0.) stolt in zijne theorie Van den Staat geene gemeenschap van goedoren onder allen, maar alleen de twee heerschondo klassen : de archonton en do krijgslieden onderwerpt hij volstrekt aan communistischen dwang. Doch zijn Staat is hem niet hot doel zelf (eene philosophischo theocratie), maar het middel tot het dool, »het louterondo strafgericht der ver-toorndo philosophiequot; (Niedner).

^:l) Hundeshagen a. W. S. 25 Bijbelsch Woordenboek III. p. 316, onder het artikel Sekte.

§10. TWEEDE WETTAFEL.

den rijken jongeling en zou dienen tot zijne zelfontdekking : hij moest arm van geest worden. Door den uit-wendigen eisch nam de Ileere Jezus het eigendomsrecht niet weg, zoomin als Luc. 12:14; integendeel hij staafde het: want iïij kende dezen jongen overste het recht toe over zijn goed, om het te verkoopen, en dan over den koopschat, om dien met overleg uit te deelen, of om het niet te doen.

Voornamelijk echter meende men grond en voorbeeld van gemeenschap der goederen te vinden in de eerste gemeente te Jeruzalem, Hand. 2 : 44 : En allen die geloof den, waren bijeen en hadden alle dingen gemeen. 4 : 32 : En niemand zeide dat iets van hetgeen hij had zijn eigen was, maar alle dingen waren hun gemeen.

Maar dit was geen afschaffen van alle eigendom, geene gemeenschap van bezit, maar van gebruik ; niet geboden, maar geheel vrijwillig; alleen in Jeruzalem, maar naderhand in geene Christengemeente ingevoerd. Die goederen hadden, verkochten hunne vastigheden en uit de opbrengst werd onder toezicht der Apostelen eene algemeene kas opgericht tot ondersteuning der armen ; noodzakelijk, omdat de gemeente meest uit geringeren bestond, en velen om des geloofs willo hunne broodwinning verloren; te williger gedaan, bij de gedachte aan den voorspelden, nakenden ondergang der stad. Dat het geene vernietiging was van het eigendomsrecht, blijkt klaarlijk uit hetgeen Petrus zelf tot Ananias sprak van diens verkocht land, Hand. 5:4: Zoó het gebleven ware, bleef het niet uw ? en verkocht zijnde was het niet in uwe macht ? De Apostelen hebben vervolgens nergens op afstand van alle goederen aangedrongen, maar tot milddadigheid vermaand, naardat

§ 10. tweede wettafel. G9

een ieder welvaren liad verkregen, hetwelk eenen eigendom veronderstelt.

Communisme en ook Socialisme in hunne ruwe vormen zijn eene gewelddadige verstoring van natuurlijke rechten, en daarom iets onnatuurlijks. Immers de onderscheiding, de erkenning, het gevoel en de eerbiediging van „het mijn en het dijnquot; aangaande goederen en betrekkingen ligt in de natuur der menschen. Elk mensch hoeft eene natuurlijke, bijzondere betrekking tot het zijne, en een ingeplant rechtsgevoel, dat tegen iedere schending daarvan onwillekeurig opkomt.

God zelf is het die door zijne voorzienige beschikking de aardsche goederen ongelijk uitdeelt, vrijmachtig, wijs en goed. Hij doet rijken en armen nevens elkander wonen, om de menschen samen te houden en aan elkander te verbinden, overmits nu de een den andere wel moet helpen en dienen ; en zijn geroepen volk stelt Hij daardoor in den weg om in hebben en missen, in genieten en derven zich zelf te verloochenen, liefde en gerechtigheid te oefenen en in geven en ontvangen Christus te verheerlijken.

Hoe onze Kerk volgens de nadere verklaringen •) der Schrift dit gebod verstaat, en wat God daarin al verbiedt en in tegendeel gebiedt, is saamgevat in den Heidelh. Cat. Vr. 110. 111.

Ook het negende gebod in wijd van strekking, ruim van

\') Hot was oouo uUnemoncle gedachte van Calvijn, in zijnen Commentar. bij ieder der Tien geboden do verdere bepalingen en bijvoegselen harmonisch saam te stellen. Zoo bij het achtste gebod, Corpus Reformator. Vol. LH. p. 670—712.

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

omvang en inhoud. Gij zult geen valsche getuigenis spreken tegen uwen naaste.

Het ziet wel eerst en eigenlijk op valsche getuigenis voor gerichte i), hetzij dat men zelf iemand zonder grond gaat aanklagen of dat men valsche beschuldigingen van anderen, en wel met eede, bevestigt, waardoor men zich tegelijk tegen het derde gebod bezondigt. Maar God verbiedende ééne hoofdzonde, verbiedt daarmede alle daaronder begrepene of daaraan verwante zonden. Terwijl Hij den top van den giftboom aanpakt, heeft Hij het op geheel den boom gemunt, om dien met tak en wortel uit te roeien. Op den wortel vooral : dat is valschheid, onoprechtheid, leugenachtigheid. Daarentegen wil Hij waarheid en oprechtheid in zijn rijk planten. Hij gebiedt: Gij zult het liegen laten (Efez. 4 : 25), Gij zult onder elkander niet meer veinzen, maar waarheid spreken en ongeveinsd handelen.

Gelijk het dooden, echtbreken, stelen veel bevat, zoo ook dit negende gebod. Men bekrimpt en beperkt deszelfs zin en strekking veel te nauw, wanneer men het aldus opvat, als wierd daarmede alleen bedoeld de eerbiediging en handhaving van \'s naasten goeden naam. Veelmeer, iedere beschadiging des naasten door leugen, veinzing en onoprechtheid verbiedt God hier, zij het kwetsing en bekladding van naam en eere, of krenking en berokkening van nadeel in eenig recht en bezit, en in \'t gemeen alle

\') Dit wordt aangeduid door hot Hebr. woord hetwelk

eigenlijk beteekent antwoorden. Het is hot antwoorden van den getuige aan den vragenden rechter. Seb. Schmid vertaalt : Non rcspondebis contra proximum tnum (ita ut sis) testis falsns.

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

opzettelijke misleiding van een ander door woord, houding en daad. Het is Gods geopenbaarde en verklaarde wil, dat ieder mensch wederom oprecht, getrouw, waarachtig worde jegens zijne medemenschen, in zijn spieken en in geheel zijn gedragquot;). In dezen ruimen zin is dit negende gebod ook uitgelegd in Aen Heidelh. Catech. Vr. 112, waar eerst ten slotte het voorstaan en bevorderen van \'s naasten eere en goed geruchte wordt genoemd.

De waarheid gaat vóór den vrede. Hebt dan de waarheid en den vrede lief, zegt de Heere der heirscharen Zach. 8 ; 19. En de wijsheid die van hoven is, die is ten eerste zuiver, daarna vreedzaam, Jac. 3 : 17.

God is waarheid, Deut. 32 : 4. God is waarachtig Hij is de waarheid zelve. Hij kan niet liegen, niet misleiden en bedriegen noch misleid en bedrogen worden. Deze waarheid is de grondslag van al ons geloof in God en aan al zijne woorden, beloften en bedreigingen. Het is eene wezenlijke eigenschap Gods, waaraan wij in onzen deele gelijkvormig moeten worden : door de waarachtigheid. Hij heeft lust tot ivaarheid in het binnenste, Ps. 51 : 8. De waarheid is in zich zelve schoon en liefwaardig ; zij is een voorname trek van het beeld Gods, naar hetwelk de mensch is geschapen en in Christus wordt vernieuwd, Efez. 4 : 22—25. Zij kenmerkt den burger van Sion, Ps. 15 : 1—4.

Liegen en bedriegen, kwaadspreken en lasteren zijn eigene werken des duivels. Want de duivel is een leuge-

¹) Calvin. Instit. II. 8. 47 : Finis «jus (praocepti): Quouiam meudacium Deus (qui vovitas est) exseoratur, veritatem sine fuco esse inter nos colendam. Evenzoo Ch. Hodge, Syst. Theol. III. p. 437.

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

naar en \'s leugenaars vader (Joh. 8 : 44). Door leugen, valsche beloften en voorspiegelingen heefl hij Eva om den tuin geleid. Wie liegt en bedriegt, doet duivelswerk, maar laadt ook den zwaren toorn Gods op zich. Die leugenaars blijven, hun deel zal zijn in den poel die daar brandt van vuur en sulfer, Openb. ïJl ; 8.

De God der waarheid haat en verbiedt het liegen. Men liegt, wanneer men tegen beter weten onwaarheid zegt, of de waarheid verbloemt, bemantelt, verminkt en bekort of er iets bij doet, door ellipse of pleonasme. Alle leugens zijn zonden en strafbaar voor God. Hoewel niet in gelijke mate. Het zwaarst die welke gedaan worden met vijandig opzet om den naaste te schaden. Maar zonde is het ook, te liegen om best wil, om den naaste te baten en om toorn en ergernis te vermijden. Dat is de ware liefde niet : de liefde verblijdt zich niet in de ongerechtigheid, maar zij verblijdt zich in de waarheid, 1 Kor. 13 : 6.

Velen hebben de noodleugen •) voor geen kwaad geacht, zich beroepende op Abraham, Sarah, Rebekka, Jakob, David en andere heiligen. Maar de Bijbelheiligen waren geen Engelen en niet zondeloos, en Gods Woord, hetwelk de waarheid is (Joh. 17 : 17), vermeldt hunne fouten, maar ontschuldigt ze niet, en stelt ze niet tot navolging, maar tot waarschuwing en tot leering. Hun liegen uit verlegenheid toont ons dat zij menschen waren en dat het

\') Vau de diinstleugen (lengon, dioustig om oon goed doel l;o bereiken) en de noodleugen (om zich of anderen uit oene verlegenheid of uit oen gevaar te reddon), handelt De Moor, Com-montar. in Marck. P. II. p. 950 sqq. Palmer in Herzogs Real. Kmc. XVII. S. 468 tl. u. d. W. Wahrhaftiglceit. Wutkke, Chr. Sittenlchre II. S. 325. S. 567 f. Nitzsch, System. § 172.

§ 10. tweede wettafel.

hun soms bij hunne wijsheid aan liefde en vertrouwen haperde, of dat het hunner liefde aan wijsheid ontbrak. Eon noodleugen, indien er anders waarlijk nood was, is eene noodzonde, is dus zonde, evenals liet stelen van brood uit nood zonde is (Spreuk. 30 : 9); er is vergeving voor noodig.

In dit gebod verbiedt dan God in het algemeen en buiten eenige uitzondering iedere krenking en afwijking van de waarheid, en gebiedt ons volle, ongeveinsde, ondubbelzinnige waarachtigheid in geheel onze verhouding, in al onze handelingen en in elke betrekking tot onzen naaste. Deze waarachtigheid, en eerbiediging en het betrachten der waarheid, is de onmisbare grondvest der menschelijke maatschappij : zonder haar geen veiligheid van eer en goeden naam, van goederen, van leven, geen rechtvaardigheid in het gericht, geene zekerheid en betrouwbaarheid van verbonden en beloften, geen mogelijkheid van koophandel en in het gemeen van menschelijke samenleving en onderling verkeer\'). En over het geheel, alle huichelarij voor God en menschen wordt door dit gebod veroordeeld en oprechtheid en eerlijkheid geboden: wij moeten waarlijk wezen hetgene wij willen schijnen. God wil gediend worden in geest en waarheid.

In het tzende gebod verbiedt God het begeeren. Exod.

¹) P. Van Mastricht, Godgol. IV. p. 661. Merkwaardig en uitnemend is het Besluit van het Hof van Holland 1731, bij De Moor, Commontar. in Marck. P. II. p. 948 sq., tegon een lasterlijk en gevaarlijk boek van Fr. de Bruys, op aanleiding van hot geschrift over de Gedienstige lengen door den trouwen waarheidsvriend Saurin.

§ 10, TWEEDE WETTAFEL.

20 : 17 : Gij zult niet hegeeren uws naasten huis: gij zult niet hegeeren uws naasten vrouw enz. Deut. 5:21: En gij zult niet hegeeren uws naasten vrouw: en zult u niet laten gelasten uws naasten huis enz.\').

In de eerste plaats ziet dit gebod bepaaldelijk op de begeerte naar \'s naasten goed. Want de naaste met zijn goed wordt uitdrukkelijk genoemd. Huis, vrouw, akker (Deut. 5 : 21), dienstknecht, dienstmaagd, os, zijn niet alleen bedoeld, maar worden slechts bij voorbeeld vermeld, als bijzondere voorwerpen en deelen van \'s naasten bezitting, en het verbod van begeeren raakt alles wat ons niet toekomt en hom behoort, gelijk God zegt: noch iets dat uws naasten is.

lutusschen niet alle begeerte naar goederen van onzen naaste is hiermede verboden, niet de zoodanige, waarbij men \'s naasten recht erkent en eerbiedigt, niet de begeerte om op rechtvaardige wijze, door koop of andere wettelijke middelen, zonder krenking van \'s naasten recht en zonder zijn nadeel en met zijnen wil een gewenscht goed van hem te verkrijgen; maar alle onrechtvaardige, kwaadwillige begeerte, uit afgunst en hebzucht, die ook reeds in de vorige geboden, bijzonder in het zevende en achtste, ingewikkeld in de verbodene daden als haar wortel was begrepen, maar hier nu in het bijzondere met nadruk als zonde voor God wordt verboden ^ï).

De heilige God, de vrijmachtige uitdeeler van alle goederen, verbiedt hier alle onvergenoegdheid, al het gretig

\') Over hot onderscheid iu beide teksten zie hiervoreu § 8. bl. 25 v.

²) MarcJc, Compeud. XII. 33. Vergel. Catech. Roman. Pars III. Cap. X. Qu. 18.

g 10. TWEEDE WETTAFEL.

haken naar hetgeen men niet heeft. Het vertoornt Hem, wanneer men in zijn hart den naaste eenig voorrecht of goed, dat deze heeft, niet gunt, hem er om benijdt en zichzelven in \'s naasten plaats, huis, stand of bezitting wenscht. God wil, dat een ieder met zijn deel en lot tevreden zij, hetwelk alleen dan mogelijk is, wanneer de afgodische liefde tot de dingen dezer wereld uit het hart is uitgedreven en vervangen door de liefde Gods en Ps. 73 : 25 waarheid is geworden : Wien heb ik [nevens U] in den hemel ? Nevens U lust mij ook niets op de aarde.

Doch het is niet alleen de zondige, baatzuchtige begeerte naar hetgeen een ander bezit of in \'t gemeen naar tijdelijke, wereldsche dingen, wat God verbiedt, maar iedere begeerte, welke het ook zij, die niet overeenkomt met den geopenbaarden wil van God, die afwijkt van Gods Woord, dus alle van God afgaande lust, elke belustheid op het verbodene.

De diepe zin van dit gebod is uitgedrukt in den Ileidelh. Cat. Vr. 113: Dat ook de minste lust of gedachte tegen eenig gebod Gods in ons hart nimmermeer kome, maar dat wij ten allen tijde van ganscher harte aller zonden vijand zijn en lust tot alle gerechtigheid hebben.

In de Schrift zelve wordt deze ruime beteekenis er aan gegeven. Paulus zegt Rom. 7 : 1 -. Ik kende de zonde niet dan door de Wet: want ook had ik de heg eerlijkheid niet geweten [zonde te zijn], indien de Wet niet zeide: Gij zult niet hegeeren. Wel te letten, de Apostel haalt het gebod aan zonder vermelding van de daarin genoemde zaken, hij noemt geheel geene bijzondere voorwerpen der begeerte die verbodenquot; zijn, maar het hegeeren als zoodanig op zich zelf: Gij zult niet hegeeren.

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

Het is oponbaar, dal Paulus hier niet spreekt van die booze begeerte, met welke de wil instemt en die zich daardoor al tot een besluit en voornemen vormt, hetgeen reeds een eerste stap is tot de uitvoerende daad. Dat zulk eene begeerte zonde is voor God, wist Paulus, die aan de voeten van Gamaliel had gezeten, ook vóór zijne hoogere verlichting wel. Dat wisten en leerden zelfs de Heidenen. Maar nadat hij een gezicht gekregen had in de geestelijkheid der wet, erkende hij, wat de Farizeën, tot wie hij had behoord, niet verstonden en wat ook nog de Room-schen\') van de wedergeborenen niet willen weten, dat de begeerlijkheid op zich zelve, ieder tegen eenig gebod Gods strijdige gedachte en lust ook reeds in het eerste opwellen, ook zonder dat men er zijne goedkeuring aan geeft of er in bewilligt ²), zonde is en ons in de oogen van God, die op het harte ziet strafbaar maakt.

Dienvolgens is dan dit gebod niet zoo op te vatten, als wierde hier geen andere booze lust verboden dan die zich uitstrekt naar hetgeen des naasten is. Het gebod verbiedt alle zondige begeerte en gedachte, zij moge uit ongeloof, onvergenoegdheid, hebzucht, of uit wellust, of uit hoogmoed, of uit haat, nijd en wraakzucht voortvloeien, en meteen veroordeelt het deze onreine beginselen zelve, waaruit de kwade begeerten ontstaan. Al is men niet willens ze in te volgen en door ongeoorloofde middelen

\') Zio Zestiende Hoofdstuk § 7. bl. 29. Intusschon leert de Room-sche Kerk wel uitdrukkelijk, dat de Wet Gods, in onderscliei-diug vau meuschelijke wetten, roinhoid van harte oisoht. Cat. Roman. Hars HI. Cap. X. Qu. 5.

⁵) Calvin. Commentar. in Rom. 7:7. Deus hoe praecepto ad concupiscentiam usque penetrat, quae voluntate oceultior est.

§ 10. TWEEDE WETTAFEL.

en wegen uit te voeren, toch zijn ze zondig in Gods oogen: men moest en mocht zulke begeerlijkheid niet hebben, hetzij begeerlijkheid der oogen of begeerlijkheid des vleesches of grootschhcid des levens (1 Joh. 2 : i6). Elke onvergenoegde, gierige en hebzuchtige ; wellustige; hoogmoedige, eigenlievende, nijdige, toornige en wraakgierige gedachte is verdoemelijk, God verbiedt die alle.

Het gebod is eene lamp en de Wet is een licht (Spreuk. 6:23). Hier treedt het Woord der Wet op ais een oor-deeler der gedachten en der overleggingen des harten (Hebr. 4: 12). Hier raakt het de eerste aanritselingen en vonken van het kwaad, de diep verholene, in onzen boezem schuilende vuile bron, de verborgen zaden en alsemwortelen in den onzuiveren grond onzer natuur, geheel het booze gedichtsel der gedachten onzes harten (Gen. G : 5).

God verlangt een hart, zuiver als goud, rein als het licht, van heilige liefde alleen doordrongen, van geen anderen lust ontstoken dan van den lust tot allo gerechtigheid, bloot door Goddelijke driften bewogen, door hemelsche begeerten ontvonkt.

Dat werpt nu wel alle denkbeeld van eene eigene gerechtigheid omver, doch vo.)r allen die uit den Geest Gods zijn wedergeboren is het ook een machtige aandrang om de kwade begeerlijkheden te dooden, waartoe de Apostelen gedurig vermanen en hetwelk zij tol kenmerk stellen van het ware Christendom. Gal. 5 :24 : Die van Christus zijn, hebben het vleesch gekruisigd met de bewegingen en begeerlijkheden.

§ 11. HOOFDSOM.

§ 11. Hoofdsom.

De hoofdsom van al de geboden is liefde. Liefde is de ziel van alle plichtsbetrachting, niet alleen naar het Nieuwe Testament, maar, hetgeen sommigen in openbare tegenspraak tegen de Schrift ontkennen, niet minder naar de leer des Ouden Testaments. Men dwaalt, wanneer men meent dat in het Oude Testament de vreeze, in het Nieuwe de liefde tot grondbeginsel der gehoorzaamheid wierd gesteld, waardoor de zedenleer des Ouden Testaments in haar wezen eene geheel andere zou zijn dan die van het Nieuwe. Men heeft zich daarbij ten onrechte beroepen op Christus\' uitspraak tot zijne discipelen Joh. 13 : 34: Een nieuw gebod geef ik u, dat gij elkander liefhebt; maar hetgeen Hij er bijvoegt : Gelijk ik n liefgeluid heb, dat ook gij elkander liefhebt, geeft al aanstonds te verstaan, dat „het een nieuw gebod wordt genoemd niet ten aanzien van de substantie, maar ten opzichte van de omstandigheden. Dit was wat nieuws dat zij Jezus\' voorbeeld en manier der liefde hadden en volgen moesten De zaligmakende en vernieuwende genade Gods, in Christus verschenen, maakt ook het oude gebod der liefde tot een nieuw gebod en maakt het levenskrachtig (1 Joh. 2:7 — 11).

Bij al wat Gods Wet ons voorschrijft van werken en woorden, is niet alleen de uiterlijke daad bedoeld, maar tevens en vooral de gezindheid : zij eischt liefde in hot

¹) Fr. Ridder us, Scbriftuurl. Licht. IV. p. 5138. Dezelfde, Apollos 11. p. 835. Do versctiillondo opviittiugeu van Joh. 13 : 34 windt men kortehjk vermeld bij Meyer, Koimuuut. z. d. St. en uitvoerig besproken by Stier, lieden Jesu uach Johannes.

§ 11. HOOFDSOM.

hart en verbiedt en veroordeelt alles wat tegen de liefde strijdt. In de Tien geboden zelve is de liefde genoemd. In het tweede gebod zegt de Heere : Ik doe barmhartigheid aan duizenden dergenen die mij liefhebben en mijne geboden onderhouden. Liefhebben, dat is het oude en nieuwe gebod, liefhebben eerst God en dan om Gods wille en in God den naaste, den broeder. Hel Nieuwe Testament kon geen hoogeren eisch in dezen doen dan in het Oude reeds was uitgesproken,

Deut. 6:4: Hoor, Israël, de Heere onze God is een eenig Heere. 5. Zoo zult (jij den Heere uwen God liefhebben : met uw gansche hart en met uiv gansche ziel en mei al uw vermogen. De liefde tot God wordt in deze verheven uitspraak op Gods eenheid en eenigheid gegrond. Omdat Hij de eenige levende God is, de volheid en bron van alle leven en zaligheid, die zich als do Verbondsgod zijns volks met voorkomende liefde heeft geopenbaard, daarom zal nu ook zijn volk Hem onverdeeld liefhebben; en omdat Hij niet slechts „eene zeer overvloedige fontein aller goedenquot; is, maar alleen goed is, want niemand is goed dan één, [namelijk] God (Malth. 19: 17), zoomoet Hij het eenige voorwerp onzer liefde zijn en wat wij anders liefhebben moet uit die liefde vloeien. Weshalve de Schrift ook niet zegt: heb God boven alles lief, maar heb Hem lief met al wat gij zijt : met uw gansche hart en met uwe gansche ziel en met al uw vermogen. Liefde is toeneiging, is gevoel van welbehagen in en welwillendheid jegens haar voorwerp, is drang naar vereeniging. De liefde geeft zich zelve: zoo wil de Heere geheele overgegevenheid zijns volks aan Hem, zonder achterhouding, zonder voorbehoud.

§ 11- HOOFDSOM.

Geheel ten onrechte leert men gewoonlijk, dat de leden des Ouden Verbonds alleen door slaatsche vreeze\') tot onderhouding der geboden werden gedreven. Maar zoo was het slechts bij den grooten hoop, bij het vleeschelijke deel des volks. „Vooral de Psalmen zgn vol uitdrukkingen van de innigste, kinderlijkste liefde tot God, van het hartelijkste in de liefde wortelende vertrouwen, van de uit de liefde voortkomende overgegevenheid, van blijdschap in God en zijne werken, en zoolang de Kerke Gods op aarde duurt, zal zij aan dit vuur der liefde Gods zich verwarmenquot; (Uenysteiibery).

Ook van de liefde des naasten spreekt het Oude Testament nadrukkelijk, krachtig, teeder, roerend. Zoo Levit. 19 : 18: Gij zult niet wreken, noch [toorn] behouden teyen de kinderen uwn volks; maar gij zuil uwen naaste liefhebben als ti zeiven: Ik hen de Heere, Ü4. De vreemdeling die als vreemdeling hij u verkeert, zal onder u zijn als een inboorling van ulieden : gij zuil hem liefhebben als uzelven ; want gij zijl vreemdelingen geweest in Egypte-land: Ik ben de Heere, uw God.

Christus heeft hierop het zegel gedrukt. Hij zelf heeft de liefde voor den hoofdinhoud van geheel de Wet verklaard. Iets hoogers had ook Hij niet te eischen.

Matth. \'ii : 37—4U. Een wetgeleerde komt tot Jezus met de vraag, welk het voornaamste gebod in de Wet zij, op hetwelk hij zich dan wel bijzonder wil toeleggen. Dit was eene twistvraag onder de Joodsche Schriftgeleerden, die zich aan de buitenzijde der Wet hielden en niet naar binnen zagen. De Rabbijnen telden in de Mozaïsche Wet

\') Te recht komt daartogon op o. a. ook Hengstenberg, Com-moutar über die Fsalmeu IV. 2. S. 2t)5 f.

§ 11. HOOFDSOM.

365 verboden, 248 geboden\'), samen G13 onderscheiden voorschriften.

Jezus antwoordt: Gij zult liefhebben den Heere uwen God, met geheel uw hart en mei geheel uwe ziel en met geheel uw verstand. Dus God de lust en het verlangen voor ons hart, alzoo dat ons hart geenen lust hebbe dan in Hem (Ps. 73 : 25), Hij het leven voor onze ziel, Hij het licht voor ons verstand, zoodat onze ziel haar leven in Hem hebbe, en ons verstand geen licht begeere noch volge buiten het licht van God en zijne waarheid, naar het woord van den psalmist: Bij ü is de fontein des levens, in uw licht zien wij het licht, Ps. 3G : 10.

Dit is het eerste en het groote gebod. Om twee redenen. Vooreerst, omdat het in de Wet voorop staat, bovenaan in de eerste tafel, ten teeken, dat God altijd en in alles moet voorgaan, do nuaste moet volgen en achteraan komen. Waar de wille Gods en de wil eens menschen, al was \'t onze eigen wil, tegen elkander staan, gaat God voor: Men moet Gode meer gehoorzaam zijn dan den menschen (Hand. 5 ; 29). Ten tweede, omdat in de liefde tot Gocl al de geboden der eerste wettafel begrepen zijn.

En het tweede, aan dit gelijk, [is] : Gij zult uwen naaste liefhebhen als u zeioen, v. 39. Gelyk het eerste al de geboden der Eerste tafel behelst, zoo dit tweede al de geboden der Tweede tafel. Daarin zijn beide elkander gelijk. En beide eischen liefde. Doch met onderscheiding.

\') Met opzicht tot de 365 dagen dos jaars en do (dus gore-licudo) 248 loden van hot menschelijke lichaam. Oehler, Theologie des A. T. I. § 84. S. 279 f. Daarbij maakten zij een onderscheid tusschen groote eu kleinere geboden on strodon daarover, wolke dit waren.

Gravomoijor , Gorof. Gel. leer. 111. ^

§ 11. HOOFDSOM.

Hot is ; Gij zult uwen naaste liefhebhen, niet afgodisch , niet als God, maar ah n zeiven, als uws gelijke, als uwen evenmensch. Den naaste liefhebben is hem wél willen en wél doen, Naar den gulden regel Matth. 7:12; Alle [dingen] dan, die gij rvilt dat v de menschen zouden doen, doet gij hun ook alzoo : want dat is de Wet en de Profeten.

Aan deze twee geboden hangt de gansche Wet en de Profeten, v. 40, Toespeling wellicht op de twee toppen, hangende aan het opperkleed, door den lleere verordend (Num. 15 : 38 v.v.), ter afbeelding en herinnering der geboden\')- Gelijk van die twee toppen ieder wel uit vele draden bestond, maar met een hemelsblauw snoer was saamgebonden en aan dat koord hing : zoo zijn de vele geboden saamgebonden door de hemelsche Wet der liefde en hangen aan dien band. Gepast, daar de Heere Jezus hier met eenen van de Farizeën te doen had, die deze franjeloppen bijzonder groot droegen (Matth. 23 : 5).

Deze twee geboden zijn dan hierin gelijk, dat zij beide hoofdgeboden zijn en beide samenstemmen in den eisch: Gij suil liefhehben ; waarin de eenheid der geheele Wet ligt en waardoor de liefde tot eenigen grondslag wordt gelegd van alle heiligheid en zedelijkheid; waaruit tevens dit volgt: Wie tegen één gebod zondigt, maakt zich schuldig aan alle (Jac. 2 : 10), aan de gansche Wet, omdat hij tegen de liefde zondigt.

Wie God liefheeft zoekt geen andere goden, dient Hen\', in Geest en waarheid, heiligt zijnen naam, onderhoudt den dag des Heeren. En do liefde doet den naaste geen kwaad maar goed, eeit de ouders, krenkt het leven van

\') Stier, Boden des Herru Jesu II. S. 473. zu Matth. 22 : 39, 4(.

§ 11. HOOFDSOM.

zijnen ovenmensch niet, eerbiedigt den echtstaat, raakt \'s naasten eigendom, naam en eere niet aan, is niet afgunstig en denkt geen kwaad. Zoo is dan de liefde de vervulling der Wet, Rom. 13:8—10. Zij is de band der volmaaktheid, Kol. 3 : 14.

Zij was Adams wet\'). Zij wordt in liet hart des uitverkorenen wederom geboren uit het goloove door den Heiligen Geest. Daarom zegt Paulus 1 Tim. 1:5: Het einde des gebods is liefde uit een rein hart en [uit] eene goede conscientie en [uit] een ongeveinsd geloof. — —

L)o Ileidelhergsche Catechismus heeft de hoofdsom der Wet Gods in het Eerste deel. Van des menschen ellendigheid, geplaatst (Vr. 4), maar de ontwikkeling en verklaring der bijzondere geboden in het Üerde deel, Van de dankbaarheid. Deze schikking wordt door sommigen zeer afgekeurd ²). Geheel ten onrechte.

De opstellers van den Catechismus hebben recht gedaan\'), dat zij de uitvoerige ontvouwing van Gods Wet voor liet Derde deel, van het dankbaar leven des geloovigen, spaarden, ten bewijze, dat de Wel door het geloof niet wordt te niet gedaan, dat zij verre! maar wij bevestigen de Wet, zegt de Apostel Rom. 3 ; 31 ; dat zij echter daar, waar zij willen toonen, hoe wij uit de Wet Gods

\') Zie Achtste Hoofdstuk § 10.

-) Zoo door Da Costa, Paulus II. p. 325 v. En vooral door I)i\'. I. Doedes, Do Heidelb, Cateoh. 1881. p. 54. p. 60—65.

Hot Kort Begrip noemt, in het Eerste deel de Tien gebodeu op, met hunne hoofdsom, verklaart ;\',e euhter niet in hot bijzondere ; maar het Derde deel bevestigt zo wel degelijk voor den geloovige , Vr. 64—69.

^:\') Dit wordt toegestemd ook door Dr. Ed. Böhl, Dogmatik. 1887. S. 516.

§ 11. HOOFDSOM.

onze ellendigheid loeren, niet de enkele geboden afzonderlijk voorstellen, maar ons bij de hoofdsom der Wet, de liefde, bepalen. Want bij de afzonderlijke beschouwing der enkele geboden denkt . men nog lichtelijk in vele stukken te kunnen bestaan: daar heeft men van het verboden kwaad dit of dat toch niet bedreven, en van het geboden goede nog al merkelijk wat gedaan. Maar wie den samenhang en de innerlijke eenheid van alle geboden erkent, doordat bij alle ten gronde ligt de eiscli der liefde tot God en der daaruit voortvloeiende liefde tot den naaste, die weet dat hij met iedere overtreding van eenig gebod tegen alle misdoet, wijl hij de liefde verzaakt.

ïe recht blijft dan de Catechismus in zijn overtuigend Deel niet bij bijzonderheden staan, maar graaft dieper in den grond. Hij wil niet slechts \'s menschon verdorvenheid in zijne daden, maar de verdorvenheid zijner natuur bewijzen, waaruit de daden voortkomen, en daartoe diende juist allermeest het grondgebod der liefde, waarvan de natuur het volslagen tegendeel is (Vr. 5).

Maar voor den ivedergeborene is de uitlegging dor Wet in hare bijzonderheden behoefte ; wie veranderd is door de vernieuwing zijns gemoeds begeert te weten, hoe hij zich in alle omstandigheden en betrekkingen heeft te houden, en welke de goede en welbehageiijlce en vohnaakle wille Gods zij (Hom. 12 : 2).

§ 12 Christus en de Wet.

Heeft Christus de oude Wet veranderd, verbeterd en vermeerderd en haar, als tijdelijk en onvolkomen, door eene nieuwe volmaakte vervangen ?

§ 13. CHRISTUS EN DE WET.

Tegen degenen, die met dergelijke, voor het leven invloedrijke en diepingrijpende stellingen optraden, hebben de rechtzinnige Protestanten zich met kracht verzet.

Zoo tegen de onstuimige Anabaptisten, de Wederdoopers, die in het denkbeeld van een onafhankelijk Godsrijk onder Koning Jezus een geheel nieuwen slaat van zaken met geweld wilden invoeren en al meer verwilderden. En tegen de edeler Doopsgezinden, volgelingen van Menno Simons, die wel de woeste gewelddadigheid der Wederdoopers verfoeiden, maar toch het gronddenkbeeld van eene van de wereld afgezonderde heilige Kerk als apart Godsrijk onder Christus op aarde, vasthielden, en (ontijdig, anachronistisch, voorbarig) wilden verwezenlijken. Naar hen zou de Kerk eene vergadering zijn van enkel wedergeborenen. Vandaar bij hen de verwerping van den Kinder-. doop, van het bekleeden van Overheidsambten, van den eed (als zijnde onder het Oude Testament, toegelaten, maar door de nieuwe Wet, door Christus verboden), van het voeren van oorlog; daarbij de strenge kerkelijke ban en de gebodene „mijdingquot; van omgang met gebannenen en onbekeerden ; allen broeders, allen gelijk, felle weerzin tegen hierarchie, afkeuring zelfs van eenen bijzonderen leeraarstand \')•

Voorts tegen de Socinianen, die in het Jodendom en in het Christendom beide slechts eene door Goddelijke beloften ondersteunde wetgeving, in Christus een nieuwen Wetgever zagen, die de Wet van Mozes aanvulde, verbeterde, vergeestelijkte, volmaakte ¹). Waarin Arminianen en Rationalisten hen volgden.

¹

) Catechesis Racov. Qu. 199. od. üedcr p. 404. Ju dezen

§ 13. cnnisTus en de wet.

Vragen wij nu : in welke verlionriiiig heeft dan Christus zich tot do Wet gesteld ? zoo moeten wij vasthouden : Hij is gekomen om zijn volk zalig te maken van hunne zonden, en niet om de Wet Gods te verbeteren: want de Wet des lleeren is volmaakt, Ps. 19 : 8, zijnde de zuivere uitdrukking van den wille Gods ; veelmin om alle Wet als zoodanig af te schaffen, naar de meening der Antinomianen.

Maar ten eerde, Hij heeft de Wel als onkreukbaar en blijvend bevestigd. Toen die jongeling Matth. 19 : 1G v.v. van Jezus wilde weten, wat goeds hij doen moest om het eeuwige leven te hebben, kreeg hij het antwoord : Onderhoud de gehoden. En terwijl hij daarop vraagt : welke? zegt de Heere Jezus hem woordelijk eenige van de Tien geboden voor, met de hoofdsom dor Tweede tafel (v. 18, 19). Dus geen nieuw gebod, zooals de jongeling wol had bedoeld en verwacht, maar verwijzing naaide oude Wet. En eischte de Heere (v. 21) van hem het offer zijner aardsche goederen, zoo was dit een voorhouden aan hem van hot eerste gebod, om hom te overtuigen dat de mammon nog zijn God was. Dus bevestigt Christus do Wet. En beslist on plechtig heeft Hij betuigd Matth. ö : 18; Voorwaar zeg ik u: Totdat de hemel en de aarde

Sociniaanscheu Cateohiinus worden du Tiou gebodou uitvoerig behandeld en bij ieder gebod Christus\' vermeende bijvoogselen aangegeven, (Ja. 209—311. p. 422—48i. Daarna Christus\'eigene en bijzondere geboden. Drie zedelijke (naar Luc. 9 ; 23) : Verloochening van onx zeiven, opnemen en dragen ean hel kruis, navolging van Christus Qu. 313 sqq. p. 385 sqq. — Eóu cere-uioniüel : hut Avondmaal, Qu. 333. p. 491. (De Doop slechts tijdelijk verordend, Qu. 345 p. 530 sqq.; du kinderdoop geheel niet geboden, Qu. 346. p. 575).

§12. flllniSÏUS EN DE WET.

vcorbijgaan, zal er niet één jota noch één tittel van de Jfet voorbijgaan, totdat het alles zal zijn geschied: alles, namelijk wat de Wel vordert, hetwelk geschieden zal door volkomen volbrenging van den wille Gods (Matth. G: 10), wanneer naar zijne belofte nieuwe hemelen komen en eene nieuwe \'aarde, in dewelke gerechtigheid woont (2 Petr. 3 : 13). — Dies spreken dan ook de Apostelen van geen nieuwe Wet, maar zij bevestigen de oude (Rom. 13 : 9. 3 : 31).

Ten tweede^ Christus heeft de Wet in haren geestelijken zin uitgelegd. Niet, dat Christus do Wet heeft vergeestelijkt, tot eene geestelijke Wet gemaakt, naar de leer der Socinianen. Neen, de Wet is geestelijk (Rom. 7 : 14) naar hare eigen natuur en bedoeling, en het is moedwillige miskenning van de waarheid, wanneer men beweert, dat de Wet alleen uitwendige gehoorzaamheid en eerst het Evangelie, als nieuwe Wet, de inwendige gezindheid der liefde tot God en den naaste zou eischen. Christus zelf leerde anders, Matth. 22 : 37, en reeds Mozes en de Profeten hadden steeds op het hart aangedrongen. Maar door de Joodsche Schriftgeleerden was de geestelijke zin der Wet bezwalkt, overdekt met allerhande bijgevoegde inzettingen en onkenbaar gemaakt door hunne letterlijke verklaring der geboden als ziende slechts op uiterlijke werken, waarin zij bij hun eigengerechtig streven al meer verliepen. Zoo dachten zij bij het verbod van doodslag en overspel alleen aan de uitwendige daden. Tegenover deze uiterlijkheid getuigde de Heere Jezus en legde den diepen, wijden geestelijken zin der geboden aan eenige voorbeelden open (Matth. 5 : 21 v.v.) ter beschaming der Parizeen en aller zelfgerechten. Hij stelt zijn zeggen niet

§ 12. CHRISTUS EN DE WET.

tegen liet zeggen van Mozes, niet tegen oenig Goddelijk gebod, maar tegen de van ouds overgeleverde verklaringen der Schriftgeleerden, der Ouden.

Ten derde, Christus heeft de Wet in zijn leven en sterven vervuld. Namelijk door zijne dadelijke en lijdende gehoorzaamheid, zooals naar de Schrift is voorgesteld in het Twaalfde Hoofdstuk § 37 en 38. Daartoe was Hij gekomen, naar zijne eigene uitspraak Matth. 5 : 17 : Meent niet dal ik (jekomen ben om de Wet of de Profeten te ontbinden : ik ben niet (jekomen om [die] te ontbinden, maar te vervullen \').

Wat is dat vervullen, hetwelk de Heere tegen het ontbinden stelt? De oude Kerkvaders en de Reformatoren hebben het wél verstaan, maar door de Socinianen ²) en hunne rationalistische navolgers is er eene uitlegging op de baan gebracht, die Christus verdienste kleiner maakt, waarnaar het vervullen zou zijn een aanvullen, verbeteren en dus alleen op leeren zou nederkomen.

Maar vervullen, gesteld tegen ontbinden, afbreken, verbreken, zegt hier niet alleen leeren en inscherpen, maar volkomen doen, volbrengen (vergel. Matth. 3 : 15. Rom.

\') oï/y. y\'/.öov mTatórxi, xK/.x nyv^rnxi. Zie hierover Elfde Hoofdstuk § 13.

-) Zie hiervoren bl. 85. Tholuck, Bergpredigt Christi zu Matth. 5 : 17. 2te Ausg. S. 137 ff.

Onder de Gereformeerden hoeft zelfs C. Vitringa de uitspraak des Hoeren verdund door TTÏ.vpoüv, naar hot Chaldeeuwsche (goiui\'ir, docere en discere) te nomen in de boteekenis van

leeren, insohorpon, terwijl dau ontbinden niets anders zou zoggen dan niet leeren. Obsorvat. Sacr. Lib. I. Cap. § 3. ed. 1712. Tom. I. p. 207 sq. on Lib. VI. Cap. XVIII. § 3. Tom. III. p. 457. Niet weinige Gereformeerden zijn hem hierin gevolgd.

§ 12. CHRISTUS EN DË WET.

13 : 8). Wel hoeft Ghvistas, die Leeraar ter (/erechtigheid Joël 2 : 23, de Wet in haren waren geestelijken zin geleerd; doch hiertoe alleen had Hij niet behoeven te komen, dit hadde ook een van God buitengewoon begaafd tnensch kunnen doen : maar Hij, de Zoon Gods, kwam om zelf de Wet in al hare eischen als plaatsbekleedend Borg en Middelaar te volbrengen, eerst in zich voor de zijnen en dan door zijnen Geest ook in zijn volk.

De zedenwet (de Wet der heiligheid) heeft Hij vervuld in zijn volmaakt heilig menschelijk leven door onafgebroken gehoorzaamheid aan zijnen Vader, en tegelijk de Ceremoniëele Wet (de Wet des heiligdoms) door voltooiing van zijne zelfopoffering in den dood, den dood des kruises. Dit wordt den geloovigen toegerekend : Christus is hunne rechtvaardigheid voor God; maar Hij wordt dan ook hunne heiligmaking (1 Kor. 1 : 30): zijn Geest werkt in hen tot vervulling van de zedelijke Wet (Rom. 8:3, 4) en ook van het wezen der Ceremoniëele Wet die geestelijk in hen vervuld wordt doordat zij zich zeiven stellen tot eene \'levende, heilige [en] Gode welbehagelijke offerande, [welke is] hun redelijke Godsdienst (Rom. 12 : 1).

Daarmede vervult Hij ook de Burgerlijke Wet, die aan Israël als voorbeeldend Godsrijk was gegeven, daar Hij haar pit en wezen voortgaande gaat verwerkelijken in zijn geestelijk Koninkrijk, do gemeente. En zoo bevestigt Hij metterdaad wederom de Wet, want geen koninkrijk kan zonder geboden bestaan.

§ J3. De geloovige en de Wet.

Christus heeft, gelyk wy voren aantoonden, de Wet

§ 13. DE GELOOVIGE EN DE WET.

bevestigd. Maar heeft Hij ons dan niet vrijgemaakt van de Wet? Haakt de Wet den geloovige nog? Hier komt het op behoorlijke onderscheiding en op een vast standpunt aan om koers te houden en bewaard te blijven voor verderfelijke afdwalingen, waarin, gelijk de Kerkgeschiedenis leert, niet weinigen zijn vervallen en schipbreuk hebben geleden. Er dreigt tweeërlei gevaar, eenerzijds van de harde rots Scylla, versteende wettischheid uit eigengerechtigheid, aan den anderen kant van den wilden draaikolk Gharybdis, wetteloosheid uit wanbegrip van evangelische vrijheid bij lichtzinnigheid en goddeloosheid des harten.

Tegen beide hadden reeds de Apostelen te strijden , niet alleen tegen Joodsche wetdrijvers (Brief aan de Galat), maar ook tegen loszinnige wetverachters (^J2 Petr. en Brief van Judas). En voor!gaande openbaarde zich in de Christelijke Kerk een belangrijk verschil nopens de verhouding tusschen Oud en Nieuw Testament, tusschen Wet en Evangelie. Mardon (in het midden der 2de eeuw) en de Marcionieten, bitter tegen al wat naar Joodsch geleek, waren vijandig tegen het Oude Testament, inzonderheid tegen de Wet gekant en wilden alleen van het Evangelie welen, doch onderscheiden zich door eenen ingetogen wandel\') Maar andere Gnostieken, volslagen Antinomisten, hoonden alle zedenwet en riepen bandelooze vrijheid uit ^ïj.

¹) Neander, Allgem. Goscb, dor Chr. Rel. u. K. 1820. II. Baud. S. 533. Mardon was do zoon oeus bisscbops van Siuopo aan do Zwarte Zee ; in de jaren 140 tot 150 was bij te Rome, dan wederom in bot noordelijk Kloin-Aziü. Eenc georganiseerde Maroioniotiscbe Separaat-Kerk beeft in Kloin-Aziü lang bestaan.

²) Neander a. W. I. S. 435.

g 18. DE GELOOVIGE EN DE WET.

Antinomistische dwalingen hebben in de Protestantsche Kerken zich gedurig vertoond, ook ten tijde der Hervorming, doch zijn ook telkens door de rechtzinnigen niet kracht afgeweerd. Zoo in Duitschland de dwalingen van den eigenzinnigen Johannes Agricola \'), die wilde dat de Wet niet meer zou gepredikt worden aan de Christenen. Voorts aldaar en in de Nederlanden en in Zwitserland de uilspattingen der Anabaptisten en Libertijnen ¹). En in Engeland, in de 17de eeuw, de dwalingen der ook daar zich voordoende wetbestrijders, Antinomi, door wie de Wet-verdedigers Neonomi (Nieuw-wettischeu, Wet-nieuwers) werden genoemd, en die leerden dat onder het Nieuwe Testament de Wet tot geenerlei gebruik meer dient, waartegen mannen als Samuel Rhetorfort hunne stem verhieven 3). Antinomisten waren in ons land, in Zeeland, ook de Hattemisten, volgelingen van Pontianus van Ilattem, predikant te Filipsland, en de Schoristen,

¹

) Spanheim, a. W. p. 564. sq.

§13. DE GELOOVIGE EN DE WET.

(Hehreën) dus genoemd naar Jacohus Verschoor van Vlissingen, in de laatste helft der 17de eeuwi).

üe geloovige is vrij van de Wet, en niet vrij, al naar dat men vrijheid en Wet verstaat.

Vrij : de Wet verdoemt den geloovige niet meer ; niet vrij : maar zij blijft zijn levensregel. Christus heeft ons verlost van den vloek der Wet, maar Hjj geeft geen vrijheid tot eenige zonde²).

Wij weten dat al wat de Wet zegt, zij dat spreekt tot degenen die onder de Wet zijn ; opdat alle mond gestopt worde, en de geheele wereld [voo)-] God verdoemelijk zij, Rom. 3 : 19. En de Schrift heeft het al onder de zonde besloten, opdat de belofte uit het geloof in Jezus Christus den geloovigen zoude gegeven worden. Gal. 3 : 22. Allen zitten van nature in de gevangenis der zonde en des doods, en kunnen er niet uit, totdat de sterkere, Christus, komt met zijne gerechtigheid en zijnen Geest, en den sterke zijnen buit ontneemt. Christus heeft als plaatsbekleedend Borg de Wet in volmaakte gehoorzaamheid vervuld en haren vloek gedragen, Hij heeft ons verlost van den vloek der Wet, een vloek geworden zijnde voor ons (Gal. 3:13). Aan het recht der Wet is door Hein in allen deele voor zijn volk voldaan. Wie nu niet meer in zich zeiven, in zijn eigen, maar door het geloof in Christus is, op dien heeft de Wet geen recht meer om hem te veroordeelen

\') Spanheim, a. W. p. 734. 745. P. Van Hattem word afgezet 1683. J. Verschoor, Studout iu de Godgeleerdheid maar nergens kerkelijk toegelaten, werkte bijzonder in Leiden, dan weer in Zeeland. Zijne volgelingen noemden zich Hebreün en ver-emilgden zich eindelijk met do Hattemisten. Hij stierf 1700.

\'²) Zie Zestiende Hoofdstuk § 12 : Noodzakelijkheid der heiligmaking.

§13. DE GELOOVIGE EN DE WET.

en in den eeuwigen dood te storten. Want in Christus heeft hij eene volkomene, eeuwig geldende gerechtigheid. Wie in Hom gelooft, die is rechtvaardig voor God; niet; hij is als het ware of zoo te zeggen rechtvaardig, maar hij is rechtvaardig. Het is eene werkelijke, waarachtige rechtvaardigheid, die hein onverkort is toegerekend, en in welke hij vrijmoedig voor Gods aangezicht verschijnen kan en niet behoeft te vreezen beschaamd te zullen worden. In dat sieraad, in dat genadekleed gevonden te worden schatte Paulus zijn hoogst geluk, en daarvoor achtte hij alle dingen schade ; in geen ander kon of wilde hij Gode welbehagen. M\'ie zal beschuldiging inbrengen tegen de uitverkorenen Gods ? God is het die rechtvaardig maakt. Wie is het die verdoemt ? Christus is daar, die gestorven is ja wat meer is, die ook opgewekt is (uit den angst en uit het gerichte weggenomen Jez. 53 ; 8), die ook ter rechter\\hand\\ Gods is, die ook voor ons bidt, Hom. 8: 33, 34.

Maar de gerechtvaardigde is niet wetteloos, de Wet Gods blijft zijn levensregel. De geloovige heeft met de Wet niet te doen om er door te worden gorechtvaardigd; daartoe is nu de Wet ook niet gegeven: maar om er naar geheiligd te worden. Zij is de uitdrukking van den heiligen, onveranderlijken wille Gods. Heiligheid blijft ook bij de genade zijn wil, zijn gebod. Geen Evangelie zonder Wet; geen genade of zij werkt ook heiligheid, geen geloof of het leidt door liefde tot gehoorzaamheid.

Is dan Christus een dienaar der zonde ? Dat zij verre (Gal. 2 : 17). Wat mededeel heeft de gerechtigheid met de ongerechtigheid ? en wat gemeenschap heeft het licht met de duisternis? En wat samenstemming heeft Christus met Belial? 2 Kor. 6 : 14, 15). De Christen is vrij, maar

§ 13. DE GELOOVIUE EN DE WET,

niet om to zondigen en zich van de Wet des Heeren te ontslaan. Gij zijt tot vrijheid geroepen, broeders, alleenlijk \\gebruikt\\ de vrijheid niet tot eene oorzaak voor het vleesch, als een dekmantel der hoosheid, vermanen de Apostelen (Gal. 5 : 13. 1 Petr. 2 : 1G).

Om hier wél te onderscheiden en niet alles dooreen te warren en tevens niet te scheiden wat God hooft saamge-voogd, zijn verlichte oogen noodig.

God legt aan de Wet geen volslagen stilzwijgen jegens don geloovige op. Maar ten eerste mag zij niet meer den geloovige als een drijver den slaaf met de zweep tot werken jagen om tichelsteenen te strijken voor den bouw van eigene gerechtigheid ; ten tweede mag zij niet meer als oen schukleisclier den geloovige bij de keel grijpen en hem toesnauwen: Betaal mij wat gij schuldig zijt, of ik worg u (Matth. 18 : 28). De schuldbrief is aan hot kruis genageld, Kol 2 : 14). Integendeel, zij spreekt liefelijk tot Gods kind, dat haar bemint, dat haar zoet vindt en zegt: „Geen honing kan \'L goliemelt beter smaken zij onderwijst den geloovige en stiert zijne gangen, zeggende : Dit is de tveg, wandelt in denzelven (Jez. 30 : 21).

De Apostel Paul us vat beide stukken, dus de gansche waarheid saam in de volheerlijke uitspraak Rom. 8:1: Zoo is er dan nu geene verdoemenis voor degenen die in Christus Jezus zijn, die niet naar den vleesche wandelen, maar naar den Geest. Vooreerst, hen treft geen doem-vonnis, nademaal door Christus hunne schuld is gedelgd. Ten tweede, zij wandelen naar den Geest, hetwelk uit het zijn in Christus volgt en bewijs en merkteeken is van waarachtige gemeenschap met Hem. En Rom. ü : 14 : Want de zonde zal over u niet heerschen, want gij zijt niet

§ 14. VERSCHILLENDE VERHOUDINGEN TOT DE WET. 95

onder de Wet, maar onder de genade. Wat do Wet oischt, geeft de genade, waardoor het recht der Wet in hen wordt vervuld (Rom. 8 : 4).

§ 14- Verschillende verhoudingen tot de Wet.

Uit het verhandelde blijkt reeds, dat de Goddelijke Wet diep ingrijpt in de geestelijke levenservaringen van don mensch. Wie ter zaligheid geleid wordt, heeft voortgaande van het begin lot het einde niet de Wet te doen. Doch onder zeer verschillende verhoudingen. Zonder alle aanraking met de Wet wordt niemand zalig. En bij allo onderscheid en menigvuldigheid van weg en leiding werkt de Heilige Geest met de Wet in al de uitverkorenen lot éénzelfde heerlijk einde.

Wat moet er dan met den mensch ton aanzien van de Wet gebeuren? De hoofdzaak komt hierop neer. De zondige mensch moet eerst onder de Wet komen, die hem doodt; daarop door het geloof in Christus levend en vrij worden van den dienst der Wet ; terwijl hij haar dan in zijn hart ontvangt tot vrijwillige gehoorzaamheid.

1. Ieder mensch is gehouden om God in liefde lo dienen en te gehoorzamen. Aangaande zijne verplichting behoeft hij niet eerst onder de Wel te komen, hij is er onder. Maar naar zijne verdorven natuur leeft de gevallene mensch zonder de Kei¹ (Rom. 7 : 9), ja in vijandschap daartegen, (Rom. 8 : 7), de Heiden tegen de hem inge-schapene wet, zij die Gods Woord hebben, daarenboven togen de geopenbaarde Wet. Een staat van wetteloosheid, waarin men nog wel eenig besef hoeft van hot gebod, maar dit niet erkent en eerbiedigt als een heilig gebod

90 § 14. VERSCHILLENDE VEIillOUDINGEN TOT DE WET.

9

des almachtigen Gods, en daarom er geen acht op slaat en er geen werking van voelt.

In dezen staat van Qod-vervreemdlieid, hetzij daarbij in het uitwendige zedig gewandeld wordt of teugelloos doorgedraafd, is de mensch levend ; doch slechts schijnbaar : hij ontwaart en bevroedt niet de macht des doods, waaronder hij toch gevangen is, heeft geen gevoel van de tijdelijke en eeuwige ellende, die de zonde hern baart: hij stelt zich gerust met ingebeelde eigen deugd en goedheid, of met zijnen voorspoed en zijn tijdelijk welvaren in de zonde, zoolang het duurt.

Anders wordt het, wanneer de Overluiger, de Heilige Geest (Joh. 16 : 8), met de Wet op verstand en hart aandringt en hare eischen verstaan en voelen doet, en in dezen zin de mensch onder de Wet komt. Dan wordt de zonde levend, wakker, de verdorvenheden en zondige neigingen komen uit en verzetten zich tegen het heilig gebod en aldus leert de mensch én zijne schuld én zijne onmacht ondervindelijk kennen.

De Wet doodt hem. Zij is hem nu geen doode letter, maar doodend \') : zij neemt hem het leven uit zijne eigene hand, zij spreekt den vloek en het doodvonnis over hem uit. Kn zoo is het gebod, hetwelk, wierde het volkomen gehoorzaamd en ware de natuur rein ten leven was, hem door de zonde ten dood bevonden (Hom. 7 : 10). Want de kracht der zonde is de Wet (1 Kor. 15 : 56).

Aldus wordt de behoefte aan den Verlosser en het verlangen naar Hem in den zondaar verwekt die onder het oordeel der Wet en midden in den dood ligt, hij wordt

\') Zio Kantteek. op 2 Kor. 3 : 6.

§ 14. VERSCHILLENDE VERHOUDINGEN TOT DE WET. 97

gedrongen, willig en begeerig gemaakt, om gerechtigheid, leven en zaligheid uit genade te ontvangen door het geloof in den Zone Gods, dien het Evangelie hem verkondigt en de Heilige Geest hem deelachtig maakt. Dan is het als Paulus zegt Gal. 3 : 24 : fle Wet is onze tuchtmeester \') geweest tot Christus, opdat wij uit het geloof zouden gerechtvaardigd worden.

2. In de rechtvaardiging door het geloof in Christus wordt het recht ten leven verkregen door toerekening ; maar krachtens de vereeniging met Christus wordt in den geloovige ook het leven gewrocht door den levendmakenden Geest: de zondaar wordt levend¹). En hij wordt vrij van de Wet: vrij van haren vloek en van haren uiterlijken druk en dwang, vrij van slaafachtigen, om loon werkenden wetdienst waaronder hij te voren zich vruchteloos vermoeide ; vrij gemaakt door den Zone Gods op zijn vriendelijk lokken en noodigen, dat als het suizen eener zachte stilte na storm en aardbeving en vuur de matte zie verkwikt, daar Hij, de Schiloh Jakobs, spreekt: i£bmlt; Aer-waarts tot mij, allen die vermoeid ») en belast zijt, en ik zal u ruste geven (Matth. 11 : 28).

3. Het Christendom is geene ongebondenheid. Is de begenadigde van den vloek der Wet en van hare harde heerschappij door Christus verlost, dan ontvangt hij door den Geest de Wet in zijn hart, om haar vrijwillig te

¹

) /Ao Zestiende JJoofdstulc § 1.

\') -MTriMTs:, eigenlijk arbeidenden, hot zelfde woord als Lnc. 5 : 5, waar bot door arbeiden is vertaald: Wij hebben den ge-heden nacht over gearbeid {y.OTTUXTXVTS?) en niets gevangen. Gravomoijor, Gorof. tiol. leer. 111. \'

98 § 14. VERSCHILLENDE VEIUIOUDINGEN TOT DE WET.

gehoorzamen i). Naar de verbondsbelofte des Heeren: Ik zal mijne Wet in hun binnenste geven en zal die in hun hart schrijven (Jer. 31 : 33). En ik zal mijnen Geest geven in het binnenste van u, en ik zal maken, dat gij in mijne inzettingen zult wandelen en mijne rechten zult bewaren en doen (Ezech. 36 : 27).

Dus dezelfde Wet, die eerst den zondaar veroordeelt, vervloekt en doodt, totdat het Evangelie der genade hem aanstraalt en Christus over hem komt lichten en hij door het geloof in Christus vrij wordt van de Wet: diezelfde Wet (want de verbondsbelofte spreekt van geen andere Wet), wordt hem vannieuws gegeven, niet uitwendig „in steenen tafelen of perkamenten ²),quot; maar door den Heiligen Geest binnen in het hart, waardoor de wille Gods, in de Wet begrepen, in den wil des menschen inzinkt en dezen met zich vereenigt; dezelfde Wet, maar nu als eene Wet die der vrijheid is (Jac. 1 : 25), die niet uit dwang of dienst om loon, maar in vrijheid, in nieuwe, kinderlijks gehoorzaamheid, uit liefde wordt gedaan.

Het is een dienst, maar liefdedienst 3). De liefde maakt alles licht. Wat doen lievenden niet voor elkander! Jakob moest zeven jaren om Rachel dienen, en nog wel eenen harden heer, maar die jaren waren in zijne oog en als eenige dagen, omdat hij Rachel liefhad (Gen. 29 : 20). Wat doen en dragen lievende ouders en kinderen niet voor eikander! Nu echter is geen aardsche liefde aan die

\') Vergel. Zestiende Hoofdstuh g 8.

-) Kantteek. op Hebr. 8 : 10. Vergel. Zestiende Hoofdstuk § 6.

\') Vergel. Zestiende Hoofdstuh § 6. bi. 806.

§ 14. VEKSGHILIiENDE VERHOUDINGEN TOT DE WET. 99

liefde gelijk, die eene verloste en begenadigde ziel voor haren God en Zaligmaker gevoelt.

Het is een dienst mei lust. Een werk, dat met iemands neiging strookt, valt niet zwaar. Ezau zou voor zijnen vader Izailk ook wel voel anders hebben gedaan om \'s vaders zegen te ontvangen, maar geen gebod kon hem zoo welkom zijn als dit: Ga uit in het veld en jaag mij een wildbraad (Gen. 27 : 3), want dat was een werk naar zijnen zin, want Ezau was een man verstandig op den jacht, een veldman (Gen. 25 : 27). De wedergeborene nu heeft eene nieuwe natuur ontvangen, heeft een vermaak in de Wet Gods, tiaar den inwendigen mensch (Hom. 7 : 22), en het smart hem, dat het overblijfsel van zijne oude natuur, zijn vleesch, daartegen strijdt, en dat hij zijnen Ueere niet beter dienen kan. Maar zijn lust is in den lleeren Wet en hij overdenkt zijne Wet dag en nacht, Ps. I : 2. En hij ondervindt, wat zijn Verlosser en Koning verzekert: Mijn juk is zacht en mijn last is licht, Matth. 11 : 30.—

liet is een dienst, waartoe de Heere zelfs de noodige kracht verleent. [Toe zwaar een last zij, de zwaarte komt niet in aanmerking wanneer men genoegzame kracht bezit. Wat een kind niot dragen kan, lilt een man gemakkelijk. Hetgeen hard is en zwaar voor vleesch en bloed, valt licht voor bet genade vermogen des geloofs. De natuur staat verlegen voor kleine steenen, het geloof verzet bergen. Men moet wel vreezen en wanhopen, wanneer men alleen op zich zelvon ziet, op de eigene zwakheid, en op de macht der zonde, op de kracht der gewoonte, op de verzoekingen der wereld en op de werkingen van den Vorst der duisternis. Dan is het als met de versaagde verspieders van het

100 § 14. VEnSCHILLENDE VERHOUDIHGEN TOT DE WET.

land Kanaan, die zeiden : Wij hehhen daar reuzen gezien, hinderen Sn aks, en ivij waren als sprinkhanen tegen hen (Num. 13:33). Maar het geloof gaat van het eigene at en steunt op den Heere en grijpt zijne sterkte aan. Paulus kon zeggen : Ik vermag alle dingen door Christus, die mij kracht geeft, Fil, 4 : 13.

Het is een dienst, die zich zelf loont. Gelijk Jacobus 1 : 25 zegt; De dader des werks zal gelukzalig zijn in dit zijn doen; niet: wegens, of voor, of om of door, maar in dit zijn doen: in het doen zelf smaakt hij gelukzaligheid. David zegt tot den Heere Ps. 19 : 12 : Door uwe geboden wordt uw knecht klaarlijk vermaand : in het houden van die is groote loon, een genadeloon, welken God genadiglijk aan zijnen dienst verbindt. Reeds de getuigenis van een goed geweten is een loon van getrouwen dienst. Maar bovenal de bewustheid van Gods welbehagen, daar zijne kinderen zich kunnen verzekerd houden, dat Hij hunnen dienst, hoe gering, hoe gebrekkig ook, met genadig welgevallen aanneemt. Wanneer men niet weet, of hetgeen men voor iemand doet, ook wel goed wordt opgenomen, moet men zelfs twijfelen, of de dienst dien men aan anderen bewijst, hun aangenaam zij, men wordt traag en onverschillig. Maar die den Heere dienen, mogen er voor houden, dat Hij zelfs het geringste, wat zij voor zijnen naam doen, met welgevallen gadeslaat, zelfs eenen beker ivaters in zijnen naam te drinken gegeven (Mare. 9 : 41), en dat Hij het minste leed, hetwelk iemand om zijnentwil voor recht en waarheid moet dragen, niet voorbij ziet.

Uit al het gezegde blijkt, in welke verschillende verhoudingen de mensch en Gods Wet onder de werkingen des

§ 14. VERSCHILLENDE VERHOUDINGEN! TOT DE WET. 101

Geestes tot elkander komen te staan. Eerst gaat de Wet als een heraut voor Christus aan, om Hem baan te maken, den weg voor Hem te bereiden, om den rnensch tot Christus te leiden, Daarop verdwijnt de Wet, door het geloove in Christus. Want het einde der Wet is Christus, tot rechtvaardigheid eenen iegelijk die gelooft, Rom. 10 : 4. Maar dan komt zij weer te voorschijn, doch in eene andere gedaante, nieuw en toch dezelfde Wet, niet meev nevens den mensch gaande, niet meer op hem liggende als een last op den pakdrager, maar in hem, door Gods Geest met hot schrift der liefde in \'s harten grond geschreven en weer uitblinkende in hare schoonheid en liefelijkheid door het genadelicht en de heerlijkheid van Christus. (2 Kor. 3 ; 7—11).

Opmerkelijk is hetgeen Paulus Rom. 7 : I—6 van de verhoudingen tot de Wet bij gelijkenis leert. 1. De Wet, den mensch gegeven, verliest hare heerschappij over hem niet eer dan wanneer hij sterft; zoolang hij quot;) in leven is, blijft hij aan haar onderworpen. 2. Aldus bij voorbeeld in de huwelijkswet. Zoolang de man leeft, heerscht de wet des mans over de vrouw, zij is door de Wet aan haren gemaal verbonden ; maar is de man gestorven, dan is zij vrij, de dood des mans ontslaat haar van den band. Dit voorbeeld kiest de Apostel, wijl zgn oogmerk is, de ver-

\') £0\' sarov xpwov namelijk S möpcoTros. Onzo Stateu-Overzottors hebben het recht gevat. Sommigen nemen verkeerdelijk o vó/tos als subject. Tegen v. 2 en 3, waar geleerd wordt, niet, dat de dood der Wet, maar de dood des menschen do verbindende kracht der Wet over hem doet ophouden.

102 § 14. VERSCmiJ.ENDE VERHOUDINGEN TOT DE WET.

bintenis dor van de Wet vrij gemaakte ziel met Christus als een nieuw huwelijk af te beelden, znoals hij v. 4. doet. 3. Zoolang de man leeft, kan zij de vrouw niet worden van een anderen man, of zij bedrijft overspel ; maar is de man dood, dan is zij van de wet, die de vrouw aan den man verbindt, ontheven, en zij zondigt niet tegen de wet, wanneer zij nu met eenen anderen man trouwt. De wet staat haar niet meer in den weg.

4. Dit brengt nu de Apostel tijpisch over tot de Christenen. Zoo dan, mijne broeders, gij zijt ook der Wet gedood. Hij zegt niet: de Wel is u gedood, maar gij zijt der Wet gedood.

Wij hebben hier niet met velen eene verwisseling van subject aan te nemen. De Apostel blijft zich gelijk. Immers ook bij de vrouw v. 2 en 3 heeft hij niet gezegd: de wet dos mans is gedood, maar: doordat de man gestorven is, is de vrouw vrij gemaakt van de wet, hetwelk zegt: door den dood des mans is de vrouw zelve voor de (huwelijks-) wet eene doode geworden, de wet heerscht over haar zoo min als over een doode.

Gelijk nu de vrouw door den dood des mans voor de huwelijkswet een doode is geworden, zoo zijn ook de geloovigen door Christus\' dood voor geheel de Wet gedood. Want zijn dood was hun dood, krachtens hunne geestel^ko gemeenschap met Hem (Rom. 6 : 8). Gelijk de vrouw door den dood haars mans der wet, die haar aan den man verbond, is ontstorven, zoo zijt ook gij, geloovigen, der gansche Wet dood gemaakt, haar ontstorven, van haar ontbonden, en wel ook door den dood van eenen, die zich daartoe heeft overgegeven, namelijk (en dit is het groote gonadewonder) door het lichaam van Christus, doordat

§ 14. VERSCHILLENDE VERHOUDINGEN TOT DE WET. 103

Christus\' lichaam gedood werd, waarin uwe eigene dooding is begrepen.

En waartoe dit? Opdat gij eens anderen zoudt worden. Dit is het doel der vrijmaking, dit de hoofdzaak : opdat gij in eene andere verbintenis zoudet komen, aan eenen anderen eigen zoudet worden, namelijk aan Hem, die van de dooden is opgewekt. De geloovigen zijn door Christus\' dood en door hun sterven in Hem vrijgemaakt van de Wet, maar het is, om nu toe te behooren aan hunnen Bevrijder, als hunnen Heere en Eigenaar, die uit de dooden opstond en leeft en heerscht. De betrekking tusschen Christus en de gemeente der geloovigen is als een echtverbond. De Wet verbiedt en verhindert dit nieuwe huwelijk niet, omdat de vrijmaking van hare heerschappij is geschied.

Deze echtverbintenis strekt hiertoe: opdat wij Gode vruchten dragen zouden, „namelijk de vruchten van dit geestelijk huwelijk met Christus, welke zijn de vruchten van heiligheid en rechtvaardigheid, waardoor God van ons wordt geeerd en geprezen. Joh. 15:8quot; fKant teek.J

De Apostel teekent dan v. 5 en G den verschillenden toestand onder de Wet en onder de genade. Hij spreekt van zich en alle geloovigen.

5, Vóór onze vrijmaking (door de toeëigening van Christus\' dood), toen wij .in het vleesch waren, \\n fan Aiensi onzer verdorven natuur, werkten in ons de bewegingen der zonden, de neigingen en driften, die de zonden voortbrengen en die door de Wet zijn; door de Wet opgewekt en gaande gemaakt worden, uil hoofde van het natuurlijke haken naar het verbodene, „gelijk door de zon de kwade dampen ontdekt en opgewekt worden, die in het aardrijk

104 § 14. VERSCHILLENDE VERHOUDINGEN TOT DE WET.

verborgen zijnquot; (Kantteek.) ; zij waren werkzaam in ome leden, om den dood vruchten te dragen, om oen leven te leiden, dat al meerder doodschuld op ons bracht.

6. Maar nu zijn wij vrijgemaakt van de IVet, overmits wij dien (aan datgene) gestorven zijn \'), onder welken (in hetwelk) wij (als in hechtenis) gehouden werden, namelijk het dominium, de heerschende macht der Wet en der zonde : alzoo dat wij God dienen in nieuwigheid des geestes, van harte, gewillig, tengevolge van de werking des levendmakenden Heiligen Geestes, en niet [in] de oudheid der letter, der uitwendige Wet, die „eene doodslaande letterquot; (Kanlteek) is, en, ongeestelijk opgevat, misbruikt wordt tot een bolwerk van uiterlijke eigengerechtigheid en van inwendige, geheime zonde, maar de kracht niet medebrengt om de zonde te overwinnen en den mensch in zijn ouden, natuurlijken staat van bederf en schuld laat liggen. Maar tot de geloovigen is het: Gijlieden, houdt het daarvoor dat gij wel der zonde dood zijt, maar Gode levende zijt in Christus Jezus, onzen Heere, Rom. 6 : 11. —

De strijd tusschen Godgeleerden over gebruik of onbruik der Wet onder het Nieuwe Testament heeft de rechtzinnige Protestantsche geloofsleeraars tot nadere, duidelijke verklaringen geleid, waartoe de Wet dient.

a. Tot een burgerlijk gebruik ²): tot handhaving van orde en veiligheid in de menschelijke samenleving, tot een toom en teugel voor de goddeloozen, om hen in bedwang te houden en hen althans van grove uitspattingen af te

\') XTTodxvivTe;. Do lezing xxaduvévm; heeft goone genoegzame autoriteit.

\'²) Usus politicus sive uivilis. Calvin. Inst. II. 7. 10. Dr. FaI. Böhl, Uogmatik. 1887. § 49.

§ 14. VERSCHILLENDE VERHOUDINGEN TOT DE WET. 105

schrikken. In welk opzicht Paulus zegt: Dat den rechtvaardigen de Wet niet is gezet, maar den ongerechtigen en den halstarrigen, den goddeloozen en den zondaren enz., 1 Tim. 1 : 9, 10.

b. Tot overtuiging des zondaars van zijne ellendigheid cn om hem daardoor tot Christus op te leiden en uit te drijven i). (Zie hiervoren hl. 9G.)

c. Ten regel voor de wedergeborenen ^I), waaruit zij voortgaande hebben te leer en wat in ieder omstandigheid de wille Gods zij, gepaard met krachtige vermaningen, om er naarstig naar te doen. Hetwelk noodig is, want de heiligen zijn nog met vleesch bezwaard. Voor dit vleesch, hetwelk, naar Galvijn in den trant van Luther zich uitdrukt, gelijk als een loome, luie ezel is, is de Wet eene zweep; voor den gewilligen geest zijn de geboden en vermaningen sporen, die hem prikkelen en niet toelaten in den loop te vertragen.

\') ügus olenohticus sivo paodagogicas. Calvin, last. 11. 7. 6-8. Dr. Böhl a. W. § 50 S. 270 flf. § 70. S. 403 f.

■²) üsus didacticus, uormativus sive tertius. Calvin. lust. II. 7. 12. Do Luthersche Kerk heeft zich over dit artikel, togen do Autinomisten , klaar en krachtig uitgesproken in do Formula Concordiae, Do tertio usu legis, on wol in do Epitome, cd. llechenb. p. sqq. on in do Solida Declaratio p. 717 sqq-Sommigen onzer oude dogmatici goven oeue nadere formulee-ring van do verhoudingen der Wet tot den mensch in zijnen drievoudigon staat, status institutus, destitutus, restitutus, in den staat dor rechtheid (oorspronkolijko normaliteit), na den val (abnormaliteit), in de nieuwigheid des levens. Zoo H. Witsius, Oeconomia. Lib. IV. Cap. IV. 40 sqq. Zakelijk eveuzoo als in de Luthersche Form. Cone 1.1. c.c. uitvoerig is beschreven.

De tertius usus wordt aangewezen in den Heidelb. Cat. Vr. 115. Dr. Ed. lliild, Dogmat. § 73. S. 515 f.

106 § 14. VERSCHILLENDE VEUIIOUDINGEN TOT DE WET.

Welk is nu het doel der wetprediking ? Dit leert en belijdt onze Kerk in dm Heidelb. Catech.Yr. 115. Waarom laat ons dan God alzoo scherpelijk de Tien geboden prediken, zoo ze toch niemand in dit leven houden kan ?

Den onbekeorden wordt de Wet met hare strenge eischen gepredikt, om hen van hunne zonden te overtuigen en tot Christus uit te drijven. Maar de scherpe prediking van Gods Wet gaat ook de bekeerden aan, zooals immers ook do Apostelen hunne Zendbrieven aan de geloovigen gewoonlijk besluiten met scherpe vermaningen en voorschriften, uit de Wet getrokken en op deze gegrond. En waartoe ?

Eersielijk, a. opdat wij ons leven lang onzen zondelijken aard hoe langer hoe meer leer en kennen. Dit is noodig, om ons ootmoedig en klein te houden, om van ons zeiven gering te donken, en zachtmoedigheid, medelijden en geduid jegens anderen te bewijzen. De Wet, in hare goheele uitgebreidheid over allo zonden en over alle plichten voorgesteld, toont den bekeerden, welke volmaakt heilige en godzalige menschen zij behoorden te zijn. Daaraan heeft een ieder zijn hart en wandel gedurig te toetsen. In den helderen spiegel der Wet bij geesteslicht inziende, verliest de geloovige zijne jammerlijke, genadebehoeftige gedaante niet uit de oogen ; dat brengt hem tot boete en vernedering voor den hoogen God en tot een innig mishagen aan zich zeiven waarin de grondslag ligt van alle ware heiligheid.

b. En opdat wij dies te begeeriger zijn, de vergeving der zonden en de gerechtigheid in Christus te zoeken \').

\') Dat dit uiet strijdt tegou do rrchtvaardigiug eeus vooral, zie Vijftiende Hoofdstuk § 11.

§ 14. VKRSCHlLLENDE VERHOUDINGEN TOT DE WET. 107

In het dagelijksche gebed van Gods kinderen behoort ook de bede; Vergeef ons onze schulden, onze zonden! Hoe zal er in waarheid om vergeving worden gebeden, wanneer men zijne zonden niet erkent ? Door de Wet is de kennis der zonde (Rom. 3 : 20). Daar ziet de geloovige, dat hij met zijn wezen en doen in geenen deele en in geen oogen-blik voor den heiligen God kan bestaan, en dat hij in alles en altijd den Borg en Middelaar noodig heeft ; dies hij met Paulus begeert, in Hem gevonden te worden, niei hebbende eene eigene rechtvaardigheid die uit de Wet is, maar die door het geloof in Christus is, [namelijk] de rechtvaardigheid die uit God is door het geloof, Fil. 3 : 9.

Daarna, dat wij zonder onderlaten ons benaarstigen en God bidden om de genade des Heiligen Geestes, opdat wij langs zoo meer naar het evenbeeld Gods vernieuwd ivorden, totdat wij tot deze voorgestelde volkomenheid na dit leven geraken. Na dit leven ; niet eer: maar dan gewisselijk. Dan volmaakt in kennis, in liefle, in heiligheid, dan heerlijk in de verheerlijking van den Drieëenigen God.

_______

ACHTTIENDE HOOFDSTUK,

GEBED.

§ 1. Wet en Gebed-

In de Wel heeft God zijnen heiligen wil geopenbaard, tot regel en richtsnoer voor de verlosten, om in dankbare liefde daarnaar te leven. Maar allen vinden zich daartoe in zich zeiven geheel onbekwaam. Vanwaar dan de kracht en bekwaamheid? Van God, die „eene zeer overvloedige fontein aller goedenquot; is. En hoe te zoeken en te halen ? Door gebed. Dus leidt de Wet tol gebed. Waar de Heilige Geest lust en begeerte naar heiligen wandel in den weg der geboden heeft ontstoken, maar daarbij een levendig gevoel van onvermogen verwekt, daar dringt Hij ook tol bidden. Dat zien wij treffend voorgeteekend in den 119den Psalm, die niet ten onrechte „een A B dei-godzaligheidquot; is genoemd, v. 4 en 5 : eerst de bekentenis des godvruchtigen: \\Heevé\\ gij hebl geboden, dat men uwe hevelen zeer bewaren zal, en dan aanstonds de bede ; Och

§ 1. WET EN GEBED.

dat mijne weyen gericht wierden, om uwe inzettingen te bewaren.

Dat in de onderhouding van Gods geboden met \'s men-schen kracht niets wordt uitgericht, dat God het is die daarbij het willen en liet werken werken moet, daarvan heeft alle Gods volk van den beginne af een diep besef gehad. Abraham is de eerste, wiens gebeden in de Heilige Schrift uitdrukkelijk vermeld en beschreven worden ; maar hij was de eerste bidder niet: wie als Abel offerde, bad ook, en de gevallene maar begenadigde Adam zelf zal wel hebben leeren bidden. Nergens wordt God meer in verheerlijkt dan in het gebed, „die noodzakelijke, die profijtelijke, die heilige en heiligmakende plicht \')quot; van iederen vrome.

Het gebed is het middel, oin al wat waarlijk goed is, van den goeden God te verkrijgen, van den Vader dei-lichten, van wien alle goede gave en alle volmaakte gifte is afkomende (Jac. 1 : 17), van den eenigen Heere, rijk zijnde over allen die Hem aanroepen (Rom. 10 ; li2). Bij Hem klopt men niet te vergeefs aan. Jac. 1:5: Indien iemand van u wijsheid (bijzonder onder beproevingen) ontbreekt, dat hij ze van God beyeere, die eenen iegelijk mildelijk geeft en niet verwijt, en zal zij hem gegeven worden. Augustinns zei de in zijn Bekentenissen tot God : Gc.ef wat gij gebiedt, en (dan) gebied wat gij wilt ²).

\') Brakel, Red. Godsd. II. p. 360.

^:) Contmentiam jubcs ; da quod jubes, et jube quodvis. Auyustin. Confess. Lib. X. Cap. 29 en wederom Cap, 37. Deze woorden van Augustinns worden doov Pelagius to Homo hom kwalijk

§ 2. BIDDEN.

§ 2. Bidden.

Bidden is geloovig met Gjd spreken, ais van een begunstigd onderdaan met zijn genadigen Koning, van een lievend vriend met den vertrouwde zijner ziel, van een kind met zijnen vader : het uitnemendst voorrecht, waartoe een nietig mensch kan worden verwaardigd, maar ook de innigste uiting van godsdienstig gevoel en geestelijk leven, erkentenis en verheerlijking van God in al zyne volmaaktheden.

In zijn Woord spreekt God tot ons; in het gebed spreken ivij tot Hem, en wel op zijn Woord, hetwelk ons leert, wat en hoe wij zeggen moeten. De biddende David sprak tot den Heere Ps. 27:8: Mijn hart zecjt lot u : \\Oij zegt Zoekt, mijn aangezicht (Deut. 4:29): ik zoek uw aangezicht, o lleere. En Ps. 19: 15: Laat de redenen mijns monds en de overdenking mijns harten welhehagelijk zijn voor uw aangezicht, o lleere, mijn Rotssteen\' en mijn Verlosser.

Bidden veronderstelt geloof. Hebr. 11 : G : Want die tot God komt moet gelooven dat Hij is (ofschoon Hij niet gezien wordt: het geloof\' betoont zich daar als een bewijs der zaken die men niet ziet v. 1), en dat Hij een belooner is dergenen die Hem zoeken (waarbij het geloof is een vaste grond der dingen die men hoopt).

De Atheïst kan niet bidden: want voor Hern is er geen God. De moderne Pantheïst evenmin : want hij erkent

genomcu en betwist (ed. K. Von Raumer, Gütersloh. 1876. p, 270). Vursoheideue andere treffende gezegden deszelfdeu Kerkvaders nopens Wet en gebed haalt Calvinus aan, Instit. II. 7. 9.

§ 2. BIDDEN.

geen persoonlijken en transcendenten God, geen Koning der eeuwen, geen God die, terwijl Hij overaltegenwoordig is, toch van alles onderscheiden blijft en boven het heelal oneindig verheven staat; bidt hij, dan aanbidt hij zich zeiven, als deel der Godheid of wel als God. Niet beter de Naturalist, voor wien er niets boven de Natuur bestaat, die God tot Natuur maakt, gelijk de Pantheïst de Natuur maakt tot God; bidt hij, hij aanbidt de Natuur. Ook het bidden van den Deïst is een ijdel ding: want hij zet God buiten de wereld en laat deze op hare schijven loopen ; deïsme is wegbereider voor atheïsme. Geen meerder wezen en waarde heeft het bidden van den Fatalist, oud en nieuw : zijn bidden is schijn, of hij al bidt, hij zegt zich zelf, het baat hem niet, want alles zit toch vast geklemd in de ijzeren handen van het onbeweeglijke, duistere Noodlot. — Van deze of soortgelijke wangevoelens is ook de oprechte bidder nog niet altijd geheel vrij, en waar een of ander daarvan bij hem in het bidden insluipt, bederft hot zijn gebed.

Onder alle oefeningen van den redelijken Godsdienst is er geene zoo gewichtig als het bidden, maar ook geen waartoe de mensch uit zich zeiven minder bekwaam is. Bidden is het nederigste en het hoogste. Godsdienst-werk. Geen ander is er waarbij de mensch tot zoo nederbuigende bewustheid van zijne en aller schepselen volslagen afhankelijkheid komt en in zijn niet verzinkt en God hem in waarheid Een en Alles blijkt. Maar ook geen hooger werk kan er zijn. Want bidden is verheffing van hart en gemoed mot gedachten, gevoelens en begeerten boven al het geschapene, een opklimmen der ziel, boven het stolïe-lijke, een naderen tot den Onzienlijke alsof men Hom zag,

§ 2. BIDDEN.

de innigste gemeenschapsoefening met Hem, den Hoogen en verhevenen, die in de eeuwigheid woont en wiens naam heilig is (Jez. 57 : 15) en die zegt : De hemel is mijn troon en de aarde is de voetbank mijner voeten (Jez. G6 : 1). Bidden is geloofswerk, ja de hoogste geloofshandeling, waarin al de God verheerlijkende uitingen en werkingen van het geestelijke leven, van het geloof zelf, van de liefde en de hope geconcentreerd zijn, ver-eenigd samengaan en zich openbaren, hetzij dat ook de mond of alleen het hart woorden spreekt.

Gelijk de Heilige Geest het geloof en geheel het geestelijke leven werkt en onderhoudt, zoo is Hij ook de Werker van het gebed. En wel door eene bijzondere werking in de geloovigen, in wie Hij woont. Hij zet tot bidden aan, Hij geeft het reukwerk en ontsteekt het en doet de offervlam naar boven gaan De wedergeborene is, waar zijn vleesch macht oefent, traag, lusteloos, hard, ongevoelig, verward, verdonkerd, omneveld, verstrooid in wereldsche dingen, zoodat de gedachten zich niet willen laten zamelen op het eene waarop alles aankomt. De Heilige Geest geeft licht en vrijmoedigheid, verwekt gedachten, gevoelens en tochten naar God, en terwijl Christus in den hemel de Voorbidder is voor de geloovigen, bidt de Heilige Geest in hen op aarde voor hen. Zoo, zegt Paulus Rom. 8 : 26, Komt de Geest onze zwakheden mede te hulp : want wij weten niet wat wij bidden zullen gelijk het behoort, maar de Geest zelf bidt (in ons) voor ons met onuitsprekelijke zuchtingen. 27. En die de harten doorzoekt, weet, welke de meening des Geestes zij, dewijl Hij naar God voor de heiligen in henbidt. Naar de verbonds-belofte Zach. 12: 10: Ooer het huis Davids en over de

Gravemcgor , Gorof. Gel. loer. 111. 8

§ 2. BIDDEN.

inwoners van Jeruzalem zal ik uitstorten den Geest der genade en der gebeden.

Bidden is vooral aanbidden: diepe buiging voor het eeuwige Wezen, de werkende oorzaak van al het wezende ; erkentenis en belijdenis van God als den alwetenden , almachtigen en souvereinen Heere des hemels en der aarde, die de wereld regeert en wiens Voorzienigheid over alles gaat; dus vereering en huldiging van Hem en onderwerping en toewijding aan Hem. Het is een aanroepen van Hem, die een levend God is en hooren kan. Want de oogen des Heeren zijn op de rechtvaardigen, en zijne ooren tot hun geroep, Ps. 34 : 16. Het is eene vertrouwelijke ontboezeming en uitstorting des harten voor Hem : \'t is dankgebed met opzicht tot het verledene en tegenwoordige, bij herdenking des bidders van hetgeen de Heere tot hiertoe voor hem is geweest; bidgebed en, met aandrang, smeekgebed, bij tegenwoordige of aankomende behoeften en nooden, voornamelijk om kracht tot gehoorzaamheid, tot het doen en lijden van den wille Gods. En de liefde voelt en bidt niet alleen voor zich zelve en voor het eigene, maar mede voor anderen: het gebed van Gods kind is steeds ook voorbidding.

Volmaakt bidder was Christus, de Gezalfde met den Geest zonder mate. Daar geheel zijn leven op aarde eene samenhangende gehoorzaamheid en volbrenging van den wil zijns Vaders was, zoo heeft Hij bij alles wat Hij deed cn leed, het oog gehad op den Vader en op diens wil en onafgebroken gemeenschap met Hem geoefend. Zijn leven was een gebedsleven, een bestendig verkeer met zijnen Vader. Dat bleek reeds toen Hij twaalf jaren oud was (Luc. 2 : 49), en werd al kennelijker na zijn openlijk

§ 2. BIDDEN.

optreden. De grond en kracht van geheel zijn openbaar leven en werken was een gedurig bidden tot zijnen Vader, waartoe Hij zich dikmaals afzonderde. Hij ging uit naaiden berg om te bidden, en Hij bleef den nacht over in het gebed tol God, zeggen de Evangelisten meermalen van Hem (Luc. G : VI. Matth. 14 : 23).

Nog sterker brak dit uit tegen het einde zijns levens. Waarvan gezegd wordt Hebr. 5:7: Die in de dagen zijns vleesches (in den staat zijner vernedering, vooral in de laatste dagen, en wel bijzonder in Gethsemané) gebeden en smeekingen tot dengenen, die Hem uit den dood konde verlossen, met sterke roeping en tranen geofferd hebbende, en verhoord zijnde uit de vreeze ^l), 8. Hoewel Hij de Zoon was, [nochtansj gehoorzaamheid geleerd heeft uit hetgeen Hij heeft geleden. Niet slechts één gebed of smeeking heeft Hij gedaan, maar herhaalde en aanhoudende gebeden en smeekingen ; niet slechts gebeden, gelijk Hij Joh. 17 verheven bad, toen Hij zeide: Vader, ik wil, maar ook smeekingen, hetwelk een nederig, klagend, dringend aanspreken om hulpe beteekent van een zwaar gedrukte, geperste en diep ellendige ; Ootmoedig en in eene houding die ons verbazen moet heeft in Gethsemané do groote Hoogepriester gesmeekt; op zijn aangezicht heeft daar de Zoon voor den Vader gelegen, als mensch in den naam en onder don last van die menschheid die Hij verlossen zou.

Bij Hem was \'t een offer. Hij offerde wel zich zeiven geheel en al, maar daartoe behoorden ook zijne gebeden en smeekingen: want in deze offerde Hij zich zeiven, zich overgevende aan den wil zyns Vaders. Dat was de wel-

\') Zio Twaalfde Hoofdstuk § 1(3. § 20.

§ 2. BIDDEN.

riekende reuk aan zijne offerande (Efez. 5 : 2), voorgebeeid door het reukwerk van welriekende specerijen (Lev. 1G : 12), door den Hoogepiiesler voor hel sprengen des bloeds in het heiligdom gebracht.

Eu Hij heeft in zijn bidden geroepen, gekermd: met sterke roeping en tranen, vanwege zijne hooggaande nooden en benauwdheden, terwijl intusschen uit den mond van dezen heiligen Bidder niet één woord is gekomen, dat ook maar het minste van eigen zonde en verdoemelijkheid deed blijken.

Hij wist ook nu. God was zijn Vader : tot zijnen Vader bad Hij, die Hem uit den dood konde verlossen, bad niet om verscbooning van den dood, maar om kracht tot overwinning des doods, om verlossing uit den dood, die volgens zijne eigene duidelijke verklaringen naar den eeuwigen raad voor Hem en bij Hem vaststond.

En Hij is verhoord (en door de verhooring verlost) van de vreeze quot;) (Luc. 22 : 43). Gesterkt is Hij opgestaan in hoogeprieslerlijke hoogheid van de aarde, op welke Hij met zijn aangezicht was neergevallen, en beeft zich willig en stil laten leiden als een lam ter slachting. En aldus heeft Hij, hoewel Hij de Zoon was, [nochtans] (jehoorzaam-heid geleerd uit hetgeen Hij heeft geleden. De gehoorzame wil woonde van den aanvang af hemelrein in Hem;

¹) sitx\'mvróas xtto tïjï sv^xfisixs. Anderen verstaan dit: verhoord van luege zijne godvruchtigheid. Luther: darum dasz er Gott in Ehren hat te. En aldus velen, ook Lilnemann, desgelijks Cremer, Wörterb. S. 389 u. d. W. EvÏMpsix. Ongepast wegens xtto, en niet vereischt door suXxftsM, hetwelk de vreezo als eeno heilige vreeze keuteekeut ; onvoldoonde bij verhoord; niet voegend vóór v. 8, Zie onze Kantteek., die Galvyu volgen.

§. 3. NOODIG,

maar het bewijzen van de gehoorzaamheid door de daad, door een onschuldig, allerbitterst, schandelijk en evenwel vrijwillig en gewillig lijden, heeft Hij geleerd, in al hooger gaande beproeving en al zwaardere oefening, tot den dood, den dood des kruises. In Christus vertoonde zich op de volmaaktste en allerkrachtigste wijze het innige verband en de wederkeerige werking van gebed en gehoorzaamheid.

§ 3. Noodig.

Bidden is gunst en plicht. De mensch mag bidden, en hij moet bidden.

Het is eene nederbuigende goedheid van den grooten, algenoegzamen God, dat Hy den mensch, die alles verbeurd heeft, nog tot zich toelaat. Versmading van dit voorrecht is hoon voor God, toppunt van ondankbaarheid en goddeloosheid. Die de vreeze vernietigen en het gebed voor het aangezicht Gods wegnemen (Job 15:4), toonen dat zij ook de laatste banden hebben verscheurd, — schoon God hen nog niet loslaat,

En het is stoutmoedig verzet tegen Gods geopenbaarden wil. Want het bidden is niet slechts vergunning maar ilitdrukkelijk bevel van God, en wel met aanmoedigende beloften, waardoor alle uitvluchten worden afgesneden. God wil aangebeden, aangeroepen worden, en Hij heeft beloofd, dat het niet vergeefsch zal zijn. Christus heeft gezegd Matth. 7:7: Bidt, en u zal gegeven ivorden ; zoekt, en gij zult vinden; klopt,\'en u zal opengedaan worden. 8. fFant een iegelijk die bidt, die ontvangt; en die zoekt, die vindt; en die klopt, dien zal opengedaan ivorden. De God der goden, de Heere spreekt Ps. 50:15: Roept mij

§ 3. NOODIG.

aan in den dag der benauwdheid, ik zal u er uithelpen, en gij zult mij eeren. Hij is een levend God, die gebeden verhoort. David zegt tot Hem Ps. 65 : 3 : Gij hoort hei gebed, tot u zal alle vleesch komen, al wat mensch is, met zijne zwakheid en nooddruft. Zelfs van het redeloos gedierte wordt gezegd Ps. 104: 27 : Zij allen wachten op God, dat Hij hun spijze geeft te zijner tijd. En Ps. 147 : 9 : Hij geeft het vee zijn voeder, den jongen raven als zij roepen. Hij hoorde ook de stem van den niet eens biddenden maar huilenden Ismaël (Gen. 21:17).

Zoo God acht geeft op het onbewust verlangen en uitzien van redelooze schepselen en op het schreeuwen van een dorstig kind, mogen wij dan met Kant zeggen: „het zijn onwijsgeerige dwepers, die meenen dat God hoort en antwoordt op een gebed i)quot; ?

Maar mag en kan een onbekeerde bidden De Schrift zegt Spreuk 15 : 29 : .De Heere is verre van de goddeloozen ; maar het gebed der rechtvaardigen zal Hij verhooren. En 28 : 9 : Die zijn oor afwendt van de Wet te hooren, diens gebed zelfs zal een gruwel zijn. Ook de snuggere blindgeborene wist (hij had dit wel van zijne ouders uit de Schrift gehoord) Joh. 9:31 : Dat God [de] zondaars niet hoort; maar zoo iemand godvruchtig is en zijnen wil doet, dien hoort Hij.

Onbekeerde zondaren mogen en moeten bidden ; om althans nog hunne afhankeliikheid van God te doen blijken ; omdat God het heeft bevolen en in het bidden behagen

\') Ch. Hodge, Systcmaüc Theology TIL q. G95. C. Beck in Herzogs Keal-Enc. IV. S. 678.

²) Vergel. Brak el, lied. Godsd. II. p. 368.

§ 3. NOODIG.

heeft, al is het niet in de wijze hoe zij bidden, zoo toch in deze daad dat zij bidden ; eindelek wyl voornamelijk het gebed middel en weg is om tot bekeering en geloot te komen. Niet dat onbekeerden bidden mishaagt den Heere, maar dat zij zich niet bekeeren, alschoon zg bidden, maar wetens en willens in hunne zonden voort-loopen, zoodat hun bidden een ijdel gebruik is van den naam des Heeren. Kunnen zy zich niet bekeeren, zy moeten juist hierom bidden ; kunnen zij niet bidden, zy moeten het al doende leeren ; beginnen zij behoefte te voelen aan hooger kracht, dan is het hun reeds gegeven te bidden.

Simon de toovenaar was onbekeerd, zat in eene gansch hittere gal en samenknooping van ongerechtigheid, maar mocht, moest hij niet bidden ? Ja, maar met bekeering ! Petrus zeide tot hem: Uw hart is niet recht voor God, Bekeer u dan van deze uwe hoosheid en bid God of misschien u deze overlegging uws harten vergeven wierd, Hand. 8 : 22.

Al wat door het natuurlijk verstand tegen de noodzakelijkheid en nuttigheid des biddens wordt ingebracht, berust op verkeerde voorstelling van het gebed.

Zoo inzonderheid betreffende de uitwendige verzorging, wanneer men voorwendt: God doet zijne zon opgaan over boozen en goeden, en regent over rechtvaardigen en onrechtvaardigen, Hij voedt menschen en vee, ook onge-beden, ja aau die niet bidden geeft Hij het vaak beter dan hun die bidden. Maar ons gebed zal God ook niet eerst bewegen om de wereld te onderhouden en te regeeren, om Hem dus aan het werk brengen, maar dient juist om Hem te eeren als dien God, die door zijnen eeuwigen raad

§ 3. NOOD1G.

en voorzienigheid alles onderhoudt en regeert; als dien die het voedsel voor zijne schepselen bereidt door zijne onnagaanbare werkingen, en door ontelbare middelen en het langs velerlei wegen den mensch toeschikt ; als dien die de Heere en Eigenaar is van alles en zijne goederen vrijmachtig en wijs in verschillende mate uitdeelt, wiens gaven wij, onderscheiden van het redeloos gedierte, met dankzegging als uit zijne hand behooren te ontvangen en wiens bijzondere zegen nog bovendien van noode is, zal hetgeen Hij geeft, ons wel gedijen.

Aangaande de geestelijke verzorging kan er geen sprake zijn of men bidden moet. Wie zijne zielsbehoetten voelt, dien leert van zelf de nood bidden, en de verlossing danken.

Desgelijks denkt men verkeerd van het gebed, wanneer men het wegens Gods alwetendheid onnoodig acht : „Hij weet onze nooden en begeerten ook zonder ons bidden.quot; Maar dit is juist een voorname troostgrond en steun voor den bidder, dat hij eenen God aanbidt, tot wien hij met David zeggen kan : Heere, gij doorgrondt mij en kent mij. Gij verstaat van verre mijne gedachten. Als er [nog] geen woord op mijne tong is, zie, Heere, gij iveet het alles (Ps. 139: 1 v.v.). Beter dan wij zeiven kent de Heere onze nooden en begeerten; maar Hij wil, wij zullen toonen dat wij ze ook kennen en waarlijk voelen, en dat wij Hem ais den eenigen en machtigen Helper erkennen. En biddende tot den Alwetende leeren wij in zijn licht ons zeiven grondiger verstaan. Zoo is Hij door zijne overaltegenvvoordigheid ook altijd bij ons, al bidden wij niet, maar biddende zijn ook wij bij Hem. De Heere Jezus zeide tot zyne discipelen Matth. 6:8: Uw Vader weet, wat gij van noode heht, eer gij Hem bidt, en juist

§ 3. NOODIG.

terstond daarop leerde hij hun, hoe zij bidden moesten.

Eene averechtsche gedachte van het bidden ligt ook ten gronde bij het bezwaar wegens Gods raadsbesluit: „God heeft bij zich zclven vastgesteld, wat wij al of niet zullen ontvangen, en het gebed kan daarin niets veranderen : dies is \'t onverschillig, of men al dan niet bidde.quot;

Maar God beveelt: bidt ! En wij zullen niet bidden, dat Flij zijn besluit verandere, niet donken dat zijn wil zich door ons gebed zou laten omzetten. Veelmeer de rechte bevatting en strekking van het gebed is, dat wij onzen wil geheel onder zijnen wil buigen, ons aan Hem onderwerpen en overgeven, naar hot volmaakte voorbeeld van den Bidder in den Olijvenhof: Niet mijn wil, Vader, maar uw wil geschiede! vertrouwende op Gods beloften, en van Hem, die zoo goed is, alle goeds verwachtende.

En vraagt men twijfelmoedig, ol God op ons gebed, om ons te believen, een ingreep zal doen in zijn wereldplan: zoo ligt het afdoend antwoord juist in hetgeen Christus zeide : üw Vader weet, wat gij van noode hebt, eer gij Hem bidt. Hij weet het vooraf; sinds wanneer ? van voor allen tijd. Vanwaar weet Hij het ? Van zich zeiven. En waardoor ? Omdat Hij \'t besloten hoeft. Dus behoeft Hij bij de verhooring van een gebed zijn plan niet te wijzigen : gebed en vorhooring waren in den raad des Eeuwigen verordineerd.

De vrijgeest J. J. Rousseau achtte het gebed niet alleen onnoodig, maar bestreed het zelfs, om reden dat de wereldorde niet door de bijzondere wenschen van enkele menschen konde worden veranderd. De wijsgeer Kant gaf ook geone plaats aan hot gebed, maar eischte daarvoor het voornemen van een goeden levenswandel en oordeelde dat

§ 3. NOODIG.

dit zelfs in het gebed des Heeren duidelijk werd geleerd i).

De beschaafde oude Heidenen waren ijverige bidders. Uitgezonderd de materialistische Epicureërs, die van geene Goddelijke Voorzienigheid wilden weten, baden Grieken ¹) en Romeinen bij alle belangrijke handelingen, particulier en openbaar, tot hunne goden. Maar al hun bidden miste den rechten grond: zij kenden niet den waarachtigen God. -

Het gebed is de ziel van het christelijk leven. De Christen is priester, geroepen om geestelijke offeranden op te offeren, die Gode aangenaam zijn door Jezus Christus (1 Petr. 2 : 5). „Geheel het leven van dén Christen behoort een samenhangend groot gebed te zijn, waarvan ieder bijzonder gebed of uitstorting des harten een deel uitmaaktquot; {Origenes)\'). Want dankbaarheid jegens God voor zijne genade in Christus, kinderlijke aankleving aan Hem, het gevoel der nooddruftigheid en de bewustheid van in zich zei ven niets te zijn en niets te vermogen zonder Hem, moet het gansche christelijke leven bezielen. Zoo wordt

¹

) Wutthe, Handb. der Christl. Sittenlehro I. S. 387. Vorgel. Vlrici in Herzogs-Encykl. VII. S. 347 u. d. W. Kant. Doch in zijne Vorlesnngen tiber die philos. Religionslehre. Herausgeg. durch Politz. 2te Aufl. Leipz. 1830. S. 212 laat Kant het gebed wél toe, ook wanneer het lichatnelijko voordeeion betreft, met vertrouwen maar ook met onderwerping aan den wijzen God. Der gröszte Nntzon davon bleibt doch unstreitig der moralische, weil dadurch Dankbarkeit und Ergebung gegen Gott in una gewirkt wird.

§ 3. N00D1G.

het leven een voortgaand dankgebed voor de genade der verlossing, een voortdurend gebed van verlangen naar volkomener heiligmaking in de gemeenschap met God en den Zaligmaker,

Zoo moest het zijn. Maar zoo is het volmaaktelijk bij geen Christen. Het vleesch staat hem in den weg en maakt hem traag. En hij heeft zelfs de vermaning noodig om het bidden niet te verwaarloozen.

Dies bindt ook onze Heidelb. Catech. Vr. 116 den geloovigen de noodzakelijkheid van het bidden met drangredenen op het hart. Waarom is het gebed den Christenen van noode ? Daarom dat het het voornaamste stuk der dankbaarheid is, hetwelk God van ons vordert, en dat God zijne genade en den Heiligen Geest alleen dien geven wil, die Hem met hartelijke zuchten zonder ophouden daarom bidden en daarvoor danken.

Geheel het godzalig leven van een bekeerd mensch draagt, ten blijke dat het geen verdienstelijk werk is, in den Catechismus den naam van dankbaarheid •)• Het is eene geestelijke offerande des danks (Ps. 50 : 14. Rom. 12 : 1), daar de verloste en duur gekochte met ziel en lichaam zich aan zijnen Verbondsgod voortdurend opdraagt, overgeeft en verbindt, om voor Hem te leven naar den regel zijns Woords. Dat kan hij niet zonder bidden, zonder gedurig te spreken tot en met God. En wel met bepaalde en uitdrukkelijke dankzeggingen, om zijne erkentelijkheid te betuigen in bijzonderheden voor genotene weldaden. Bidden en dankzeggen behooren bij elkander. Fil. 4:6: Weest in geen ding bezorgd, maar laat uwe

\') Zestiende Hoofdstuk § 13.

§ 3. NOODIG.

begeerten in alles door bidden en smeeken met dankzegging bekend worden bij God.

Lichamelijke en aardsclie gaven geeft God ook aan velen die niet bidden, maar geestelijke en hemelsche niet zonder, maar juist in en door het gebed. Zou Hij ze geven aan die ze niet eens waardig achten om er om te bidden? Te meer, zulken zijn er onvatbaar voor.

Het is aldus. Waar God zijne genade en den Heiligen Geest wil geven, maakt Hij zelf den mensch ook biddende. Maar voor den mensch is dit de geopenbaarde wille Gods, waaraan hij zich heeft te houden : bid, zoek, klop aan! Zoo belooft de Heere Ezech. 36 aan Israël eerst groote, geestelijke en lichamelijke weldaden, maar dan zegt Hij (v. 36): Daarenboven zal ik hierom van het huis Israels verzocht worden, dat ik liet hun doe. Toen Israël in Egypte was, zag de Heere wel al hun harden dienst, maar als zij tot Hem riepen, kwam Hij neder om hen te verlossen, zeggende : Ik heb hun geschrei gehoord (Ex. 3 : 7).

Zonder bidden geene heiligheid. Het bidden zelf, het naderen tot een heilig God, heeft grooten, heiligenden invloed op den zedelijken toestand des menschen. Wie nooit bidt, wordt al zinlijker en zondiger. Zielen, die niet bidden, blijven leeg en laag. Die ijverig in het gebed zijn, leeren veel van God kennen wat anderen verborgen blijft; genieten menig verkwikkend bewijs van zijne liefde en vriendelijkheid, waarvan anderen niets gewaar worden. Nimmer nadert men met eene oprechte begeerte zonder iets te ontvangen. Ja, het bidden en ontvangen zijn van elkander geheel niet te scheiden : hot bidden zelf is een genot; het trekt licht, kracht en troost uit God. De ver-lichtste en heiligste mannen, als Abraham, Mozes, David,

4. GOD ALLEEN AANBIDDELIJK.

Elias, Daniël, Luther, waren ook de vurigste bidders. En gelijk het bidden een werk is des geloofs, 7.00 voedt en sterkt, onderhoudt en bewaart het ook wederom het geloof. „Het gebed is een muur des goloofs,quot; zeide Tertullianus 1). Overdenking van Gods Woord en oefening des gcbeds zijn de voornaamste middelen, om water te schoppen uit de fontein des hails en vervuld te worden tot al de volheid Gods (Kf. 3 : 19). Hetgeen de ademhaling is voor het lichamelijke leven, is hot gebed voor hot geestelijke : beide én blijk én middel van \'t leven.

§ 4. God alleen aanbiddelijk.

Bidden is eene godsdienstige daad, ja het hoogste godsdienstwork; eene eere die alleen aan God, don Ongeschapene, en aan geen schepsel mag worden bewezen. Dit is het eerste en voornaamste veroisch, dat wij alleen den eenigen waren God, die zich in zijn Woord ons geopenbaard heeft, om al hetgene dat Hij ons geboden heeft te bidden, van harte aanroepen. {Heidelb. Cat. Vr. 117), overeenkomstig het Eerste gebod.

Do Heere Jezus zelf hooft dit den duivel voorgehouden, toen deze, als overste dezer wereld van hom aanbidding vergde, Matth. 4 : 10: Ga weg, Satan, want daar staat geschreven: Den Heere uwen God zult gij aanbidden en Hem alleen dienen. Hij, die zelf geworden was onder do Wet, wijst den verzoeker op het gebod Deut. 6: 13: Gij zult den Heere uwen God vreezen en Hem dienen. Het woord alleen stond daar wel niet, doch met grond

) Ncandev, a. W. I. S. 323.

§ 4. GOD ALLEEN AANBIDDELIJK.

voegt Jezus \'t er bij, naar den zin van v. 14: Gij zult andere goden niet navolgen, van de goden der volken die rondom u zijn; een verheven gebod, gericht tegen alle afgoderij en schepselendienst, in wat vorm en maniere ook.

De God der Schrift •) alleen bezit die eigenschappen en volmaaktheden, welke het voorwerp van aanbidding hebben moet. \'t Is de Eeuwige en Ontzaglijke vol majesteit en heerlijkheid, en toch toegankelijk, één Wezen, maar in drie Personen : Vader, Zoon en H. Geest; \'t is die, uit wien, door wien en tot vvien alle dingen zijn, schepping, verlossing en heiligmaking, en daarom de alleen Aanbiddelijke; alwetend, alomtegenwoordig, almachtig, genadig en barmhartig, getrouw Verbondsgod zijns volks, open Toevlucht voor verlegenen, volvaardig Helper in allen nood. Die de hemelen en de aarde heeft gemaakt door zijne groote kracht en door zijnen uilgeslrekten arm, wien geen ding te wonderlijk is. Groot van raad en machtig van daad (Jer. 3:2 : 17, 19).

De Heidenen dienen en aanbidden degenen die van nature geene goden zijn (Gal. 4 : 8). De oude Grieken en Romeinen verbeeldden zich eene heele wereld van goden, eenen goden-staat, met bepaalde rangorde en machtsverdeeling, en zij aanbaden niet slechts alle goden en godinnen in het gemeen, maar hadden ook voor alle betrekkingen, vakken, toestanden en werkzaamheden in huis en raadzaal, te lande en ter zee, in vrede en oorlog

\') Vierde Hoofdstuk § 35. Van de aanbidding dos Drieëenigen Gods bandelt geschiedkundig Augusti, Handb. der Chr. Archüol. II. S. 14 ff.

§ 5. AANBIDDING VAN DEN 1IEERE JEZUS. 127

bijzondere godheden\'), die zij naar hunne aangelegenheden en omstandigheden om hulp en zegen of tot lof en dank geregeld en nauwgezet aanriepen: niets bij hen zonder gebed ²). Beschamen zij daardoor menig Christen, toch ontbrak bij al hun bidden datgene, wat aan het gebed eerst grond en wezen geeft en het eerste en onmisbare vereischte is, de erkentenis van den waren^God.

§ 5. Aanbidding van den Heere Jezus-

Aanbiddelijk is alleen de eeuwige, ware God. Hij zegt Jez. 42 ; 8 : Ik hen de Heere (Jehovah), dat is mijn naam, en mijne eere zal ik geen anderen geven. Mag men dan tot den Zaligmaker bidden ? Zeker, want Hij is God, geopenbaard in het vleesch. Jezus Christus mag en moet

\') Fora Nagelsbach, Horaor. Thool, S. 216 f. Zoo roept Ho-ratius, Sat. II. 6. 4 Mercurius aan, den gever van ieder ongedacht gewin en den beschermer der dichteren, met het oog op de rustige Sabinische villa vau Maecenas ontvangen ; en v. 20 bidt hij tot Janus, den Italisohon God aller ingangen en uitgangen, aan wien het begin van jaar en dag was gewijd, ten opzichte van zijne drukke bezigheden in Rome, die daar voor hom telkens als met den dag begonnen. Heindorf z. d. St. En in het Carmen Seculare bidt de dichter om allerlei zegeningen van onderscheiden godheden en houdt zich ten slotte verzekerd, dat Juppiter en al de goden hem verhooren.

\'²) Von Nagelsbach, Nachhomemcho Theologie S. 217 : Keine religiose Lehre steht für das öJfentUche und hanstliche Leben (des griechischen Volkes) fester, als dass Alles ruit der Gottheid, das ist mit Gebet und Opfern begonnen werden müsse. C. Plinius, Panegyr. init. zegt het ons: Bene et sapienter-majores instituerunt, ut rerum agondarum ita dicendi initium a precationibus capere: quod nihil rite nihllque providenter homines sine deorum immor-talium ope, consilio, honoro auspicareutur.

128 § 5. AANBIDDING VAN DEN 1IEERE JEZUS.

aangebeden worden. Doch niet op Sociniaansche gronden : niet wegens zijn Middelaarsambt en wegens zijne Hem van God verleende uitnemende waardigheid en macht, zoodat Hij buiten deze niet aanbiddelijk zou zijn. Maar wegens zijn Persoon: omdat Hij waarachtig God is, ééns Wezens met den Vader en den Heiligen Geest, het afschijnsel van \'s Vaders heerlijkheid en het uitgedrukte beeld zijner zelfstandigheid. Dus alleen op grond van zijne eeuwige Godheid\'), daar Hij is de ware, eeuwige God, die Almachtige, denwelken wij aanroepen, aanbidden en dienen (Ned. Belijd. Art. X).

Christus zelf heeft in de dagen zijns vleesches Goddelijke oere aangenomen. Waar men Hem aanbad, Hij wraakte het niet. Hij die toch zelf het grondgebed verkondigde : Den Heere uwen God zult gij aanbidden (Matth. 4 : 10). 1 :ij nam het ook van Thomas aan, toen deze aanbiddende tot Hein uitriep: Mijn Heere en mijn öoc?/ (Joh. 20 : 28). En beslist eischt Hij die eere voor zich, als Hem toekomende terwijl Hij betuigt dat Hij den Vader gelijk is in al zijne werkingen, in levendmaken en oordeelen, Joh. 5 : 23 : Opdat [zij] allen den Zoon eeren gelijk zij den Vader eeren. Die den Zoon niet eert, eert den Vader niet, die Hem gezonden heeft. Niet slechts zooals een gevolmachtigd gezant geëerd wordt gelijk zijn Vorst die hem

\') H. Witsius, Exercit. in Oratiouem Dominicam I. § 21. § 22. § 29—37. Zio ook dit Leoaboek Tiendo Stuk § 13. g 21. Dertiende Stuk § 18.

Uit hot bovougezogdo volgt ook, dat hot uiot past, Christus aanbiddoudo »Broederquot; te noemen. Hij verklaart wel de zijnen voor zijne broederen, maar 1. Hij spreekt niemand rechtstreeks aan: «Mijn Broeder;quot; 2. nergens vinden wij dat oen discipel Hem «Broederquot; hoeft genoemd. Von Gerlach, zu Matth. 12 : 50.

§ 5. AANBIDDING VAN DEN HEERE JEZUS.

zendt, maar als Zoon, één met den Vader, die in Hem en niet buiten Hem geëerd wil worden. Ook niet, gelijk men het rationalistisch heeft verflauwd, als of Christus alleen bedoelde het eeren van zijne zaak, als zijnde ook de zaak des Vaders, maar het is het eeren van zijn Persoon. Allen zullen eenmaal moeten bekennen, dut Hij de Heere is, tot heerlijkheid des Vaders, hetzij met blijdschap als hun Zaligmaker en levengever of met verschrikking als hun Rechter.

De Christenen hebben van den beginne af den Zaligmaker aangebeden. Stephanus beval stervende zijnen verlosten geest in de handen des Zoons, zooals de Zoon zijnen geest in de handen des Vaders had bevolen, aanroepende en zeggende: Heere Jezus, ontvang mijnen geest, Hand. 7 : 59. Het aanroepen van zijnen naam is kenmerk der Christenen, is uitdrukking dos geloofs in Hem. Paulus noemt de geloovigen 1 Kor. 1:2: allen die den naam omes Heeren Jezus Christus aanroepen in alle plaats, heide hunnen en onzen [Heere]. (Hand. 9 : 14. Rom. 10 : 13. Vergel. Rom. 9 : 5). Dat de aanroeping van Christus bij de eerste Christenen gebruikelijk was, wordt ook bevestigd door hetgeen een Heidensch staatsambtenaar uit de vroegste tijden, de jongere Plinius, Stadhouder in Bithynië, van de Christenen aldaar aan zijnen Keizer Trajanus meldt: dat zij op bestemden dag voor lichten vergaderden en Christus met lofzang als God verheerlijkten i). Hierin lag aanbidding van Christus.

\') Plinii Epist. Lib. X. 97 (omtrent hot jaar 110 na Ohristns goboorte): Do Christonon, rechterlijk onderzocht, verklaarden onder anderen, dat zij gewoon waren stato die ante lucem convenire, carmenque Christo quasi Deo dicere secum invicem. — Over het

Gravomcyor, Goref. Gol. loer. 111. 9

§ 6. HET GEBED TOT DEN VADER.

Doch ook liet gebed hoeft zijne eigene orde en onderscheiden trappen.

§ 6. Het gebed tot den Vader.

De aanbidding van den waren God is een aanbidden van den Vader en den Zoon en den Heiligen Geest. Want het is een eenuje God, een eenig Wezen, in hetwelk zijn drie Personen, — — alle drie van gelijke eeuwigheid in éénzelfde Wezen, — — alle drie één in waarheid, in mogendheid, in goedheid en barmhartigheid (Nederl. Belijd, des Gel,, Art. VIII).

Gelijk men op tweeërlei wijze van God kan spreken, óf algemeen óf bijzonder\'), zoo ook tot Hem. Algemeen, wanneer men gedachte en woord tot het Opperwezen richt, tot dat eenig en eenvoudig geestelijk Wezen, hetivelk wij God noemen (Nederl. Belijd. Art. 1). Bijzonder wanneer men in hetgeen Hij van zich in zijn Woord hoeft geopenbaard, nader ingeleid en volgens do gevoelde zielsbehooften bepaald wordt bij de drie onderscheidenlijke Personen {Heidelh. Cat. Vr. 25), den Vader en den Zoon en den Heiligen Geost, in wie het eenig en onverdeeld Wezen bestaat en werkt, in wie God de God van volkomen zaligheid voor zondaren is, on in wie de bidder God alleenlijk en in waarheid vatten en hebben kan. De Vader komt tot ons door don Zoon als Middelaar in den Heiligen Geest als Werker der gemeenschap, en zoo komen wij

gebed tot Christus in de oude Christenkerk is belangrijk hot historisch verslag van Angusti, Handb. der Chr. Archiiol. II. S. 23 ff,

^l) Vergel. Derde Hoofdstuk § 1 iu hot bogin.

§ 6. het gebed tot den vader.

biddende in den Heiligen Geest door den Zoon tot den Vader: door Christus hebben wij beide (geloovige Jood en Heiden) den toegang door (in) éênen Geest tot den Vader, Ef. 2 : 18.

Dat en op welken grond Christus mag en moet aangebeden worden, is hiervoren {§ 5) getoond.

Ook de Heilige Geest is aanbiddelijk \'): omdat Hij te zamen met den Vader en den Zoon waarachtig en eeuwig God is (Heidelb. Gat. Vr. 53).

Doch naar de Schrift en naar de leere onzer Kerk en overeenkomstig de Goddelijke huishouding en heilsorde is de Vader ^a) het eigenlijke voorwerp der aanbidding.

Want in do Goddelijke huishouding (Oeconomie) is het de Vader, die de Godheid vertegenwoordigt, die niet gelijk de Zoon is gezonden en niet als de Heilige Geest uitgaat, die bij uitnemendheid God wordt genoemd, de eeuwige Vader des eeuwigen Zoons. Zoo ook in de XII Geloofs-arlikelen: Christus „Zittende ter rechterhand Gods des almachtigen Vaders.quot; Dies zegt ook de tleidelb. Cat. Vr. 120 : dat god onze Vader door Christus geworden is. Het, gebed des geloovigen is dan tot den Vader, naar de orde, die ook in de Nederl. Belijd, des Gel. Art. XXVI wordt aangewezen : Aangezien het God beliefd heeft, ons zijnen Zoon tot Voorspreker te geven — —, Daarom, achtervolgende het bevel van Christus, zoo roepen wij den hemelschen

\') Van do aanbidding do^ Hoiligon Geustos is gohandold Vierde Hoofdstuk § 34. H. Witsius, Exoroit. in Symbol. Apostol. XXIII. 29, 30.

\') Zie Dertiende Hoofdstuk § 18. (togen de Herrnhultersche achtovstolling van don Vader).

132 § 6. HET GEBED TOT DEN VADER.

Vader aan door Christus, onzen eenigen Middelaar, gelijk wij in het Gebed des Heer en geleerd zijn.

Het rechte christelijke g-ebed is dienvolgens een bidden tot den heineischen Vader, in den naam van Jezus Christus en dat is bidden in den Heiligen Geest, want niemand kan Christus erkennen en belijden dan door (in) den Heiligen Geest, 1 Kor. 12 : 3_f

Christus heeft tot zijne discipelen gezegd Joh. 14: 13: Zoo wat gij hegeeren zult in mijnen naam quot;), dat zal ik doen, opdat de Vader in den Zoon verheerlijkt worde. En Joh. 1G:23: Voorwaar, voorwaar ik zeg u, al tvat gij den Vader zult bidden in mijnen naam [dat] zal Hij u geven.

Wat is het bidden in den naam van Jezus Christus ³) ? Het is het tegendeel van het bidden in onzen eigen of eenigen anderen naam (Hand. 4 ; 12). Het is bidden in geloofs- en liefdegemeenschap met Christus : op het geloof wees Hij Joh. 14 : 12: die in mij gelooft, op de liefde v. 15: Indien gij mij liefhebt. De naam van Jezus Christus is het onderscheidende kenmerk van zijn Persoon, de samenvattende uitdrukking van geheel de openbaring en werkzaamheid des Zoons Gods als Middelaars. De naam herinnert aan zijne groote daden. Hij heeft zich eenen heerlijken naam gemaakt (vergel. Jez. 63 : 14), eenen naam ontvangen boven allen naam, opdat in den naam

\') èv Tm ovó^xri [tov.

²) Verschillond opgovat blijkens de uitleggers op Joh. 14: 13. Vergol. Schleiermacher, Dor Chrisll. Glanbo II. § 147. Wuttke, Sittoulehre II. S. 248. 556. Van Oosterzee, Dogm. II. p. 465. Brakel, Red. Godsd. II, p. 366. Ehrard in Herzogs Real-Eno. IV. S. 692 ff. u. d. A. Gebet in uamen Jesu.

§ 6. HET GEBED TOT DEN VADER.

van Jezus zich zoude buigen alle knie (Fil. 2:9, 10). Toen Hij daar tot de jongeren sprak, moest er nog eerst veel gebeuren : door zijnen dood aan het kruis en door zijne verhooging en daarna volgende machtsbetooning werd hun de volle beteekenis van zijnen naam ontsloten. Daarom zeide Hij tot de discipelen Joh. 16:24: tot nog toe hebt gij niet gebeden in mijnen naam. Het bidden in zijnen naam veronderstelt zijne lichamelijke afwezigheid en zijn heengaan tot den Vader ; nu was hij nog in den lichame bij hen.

Eerst nadat Christus het verlossingswerk had volbracht en verheerlijkt was, konden zij bidden in zijnen naam, als naar Hem genoemd, door Hem verzoend en gekocht en -Hem toebehoorende, steunende en zich beroepende op Hem en op zijne genoegdoening, en daardoor vervrij • moedigd.

Ook de geloovigen des Ouden Testaments hebben in hunne gebeden op den Verlosser en Middelaar gezien, maar in den spiegel der belofte, als dien die komen zou; nu echter was Hij bij name bekend, zijn Persoon en werk, zijne vernedering en verhooging waren geschiedkundige werkelijkheden, en dat alles was begrepen in zijnen naam, aan dit alles deed zijn naam gedenken.

In den naam van Jezus Christus*) bidden geeft dan te kennen, dat de bidder den Persoon en geheel het werk des Verlossers levendig voor oogen heeft en zich verdiept in en zich vestigt op hetgeen Christus voor zijn volk gedaan en geleden heeft op aarde en nu als Koning en Hoogepriester, als de machtige Voorspraak doet bij den

§ 7. AANROEPING DER HEILIGEN.

Vader in den hemel ; alzoo dat de bidder alleen op Christus verdienste en voorspreking de hope van verhooring grondt, wetende dat hij in zich zelven een onwaardig en onver-hoorlijk zondaar is en tot den Vader niet kan komen dan door den Zoon (Joh. 14 : G. Hebr. 10 : 19—22).

Van zelf sluit het ook dit in, dat het aangaande bedoeling en inhoud een bidden zij naar den zin van Christus. Wie in Christus\' naam bidt, bidt om niets wat tegen zijnen wil, tegen zijn Woord en gebod en tegen het belang van zijn Koninkrijk is, en stelt ook niets buiten verband met Hem maar alles, ook de tijdelijke aangelegenheden, in betrekking tot Hem en lot de eere zijns naams.

§ 7. Aanroeping der heiligen.

Dat de eere der aanbidding alleen don waren, drieëenigen God toekomt, den Vader en den Zoon en den Heiligen Geest, wordt over het geheel door alle Christelijke Kerken beleden ; en het kan niet anders : want waar deze fundamen-teele waarheid verzaakt wordt, verliest men het merk en recht van Kerk. Doch de Roomsche Kerk, alsook de Grieksche, verbindt daarmede eene aanroeping van goede Engelen en van hare afgestorvene heiligen. Hiervan is reeds nader gehandeld in het Elfde Hoofdstuk, § 29 : Een eenifj Middelaar.

De Engelen zyn gedienstige geesten (Hebr. 1 : 14), door God geschapen, om zijne zendhoden te zijn, en zijne uitverkorenen te dienen quot;) {Nederl. Belijd, des Gel. Art. XII). Godsdienstige vereering van hen is strijdig tegen

\') Zie Zesde Hoofdstuk § 14.

§ 7. AANROEPING DER HEILIGEN.

Gods Woord, hetwelk voor den dienst der Engelen waarschuwt (Kol. 2 : 18). Als Johannes eenen Engel wil aanbidden, zegt deze tot hem : Zie dat gij dat niet [doet], ik hen uw mededienstknecht, aanbid God (Openb. 19 : 10. 22 : 8, 9).

In de Roomsche Kerk wordt de aanroeping van Engelen aanbevolen, „wijl ze bestendig God aanschouwen, en de bescherming onzer zaligheid, hun opgedragen, zeer gaarne op zich nemen i).quot; Lulherschen geven toe dat de Engelen voor ons hidden en beroepen zich daarvoor onder anderen op Zach. 1 : 12 (ten onrechte: want de Engel des Heeren die daar voor de Kerk bidt, is geen geschapen Engel maar de Middelaar Christus), doch willen daaruit niet afleiden dat men hen moet aanroepen ⁱ).

Naar de Luthersche leer bidden ook de Heiligen in den hemel voor geheel de Kerk \'), doch is de aanroeping der heilgen een antichristisch misbruik«).

\') Catechism. Roman. Pars III. Cap. II. Qu. 10 ; Invocandi sunt (angoli), qnod et porpotuo Domn intuont.ur ot patrocinium salutis nostrao sibi delatum libentisaimo suscipiunt.

-) Melanchthon, Apologia Confessionis IX. ed. Rechenb. p. 224 : Hoe largimur, qnod Augeli orent pro nobis. Exstat euim testimonium Zaohar. 1 : 12, ubi Angelus orat: Domine oxor-cituum cett. Luther, Articnli Smalcald. ed. Rocb. p. 311 ; Etsi Angoli iu ooelo pro nobis orent — — tarnen inde non sequitur. Angelos et sanctos a nobis ease invocandos, adorandos cett. Vergel. Bretschneider, Handb. der Dogm. I. S. 669 f.

^:\') Apologia Confess. IX. ed. Recb. p. 224: De sanctis con-cedimus, quod sicut vivi orant pro Ecclesia universa in genere, ita in coelis orent pro Ecclesia in genere.

■\') Ar lie. Smalc. Rechenb. p. 310: Invocatio sanctorum est etiam pars abusuum et errorum Antichristi, pugnans cum primo prineipali articulo et delens agnitionem Christi.

136 § 7. AANROEPING DER HEILIGEN.

De Roomschen roepen hen aan als voorsprekers en middelaars bij God. Waartegen onze Gereformeerde Kerk met kracht van redenen zich heeft verklaard in de Nederl. Belijd, des Gel. Art. XXVI \'). En wie kan en mag zonder een getuigenis der Heilige Schrift gelooven, dat de Heiligen in den hemel de aanroepingen en begeerten van tallooze bidders aan de verschillende plaatsen der aarde hooren en verstaan ^J) ? Hen aanroepen is nutteloos, godonteerend, Christus\' Middelaarschap verdonkerend, en in de Heilige Schrift is er geen voorbeeld dat iemand eenen gestorvenen heilige heeft aangeroepen dan de rijke man in de helle Luc. 10 ; 24, een Jood in de rampzaligheid, die daar in zijne pijn en desperaatheid niet tot God maar tot vader Abraham roept.

De Protestantsche Kerken belijden naar de Schrift: Wij hebben eenen Voorspraak bij den Vader, Jezus Christus den rechtvaardige, 1 Joh. 2:1, die een onovergankelijk priesterschap heeft, IVaarom Hij ook volkomenlijk kan zaligrnaken degenen die door Hem tot God gaan, alzoo Hij altijd leeft om voor hen te bidden, Hebr. 7 : 25.

\') Zie Dertiende Hoofdstuk § 19.

-) Dit werd den heiligen-aanbidders ook voorgehouden door Vigüantius, Presbyter in Barcelona, tegen het einde der 4de eeuw, wakker strijder tegen het heidendom in den eeredienst der Christenen, bij do Roomschen als ketter gebrandmerkt (zie Verklar. van don Mechelsch. Catech. p. 171). Daartegen behielp zich Hieronymus (f 420), die voor de heiligen-vereering ijverde, met een beroep op Openb. 14 : 4, dat do verheerlijkte heiligen het Lam volgen waar het ook henen gaat: is het Lam overal meende hij, dan moet men gelooven, dat ook zij, die met hot Liim zijn, overal zijn; dus mot Christus de zalige geesten overal trgoE woordig ! Neander, Kirchengesch. liter Band (1830) 8.437.

§ 7. AANROEPING DER HEILIGEN.

Aangaande de Roomsche en Grieksche Kerken is tweeërlei wél op te merken. Vooreerst, in hare leer, hoewel niet in de practijk des volks, wordt een bepaald onderscheid gemaakt tusschen aanbidding en aanroeping. Eigenlijke aanbidding kennen zij alleen aan God toe, de aanroeping der heiligen noemen zy wel bidden doch bedoelen en rekenen dit niet als Goddelijke eer\'). Zij verzekeren: „Niet op gelijke wijze roepen wij God en de heiligen aan. Want God bidden wij, dat Hij zelf ons of het goede geve of van het kwaad bevrijde ; maar van de heiligen, wijl zij in hooge genade bij God staan, vragen wij, dat zij voorspraak voor ons doen, om voor ons datgene van God te verkrijgen wat wy behoeven ¹),quot; daar zij, als bijzondere vrienden en gunstelingen Gods door hun in Christus\' naam tot God gericht gf.hed ons de begeerde weldaden kunnen bezorgen. Want Christus is en blijft de eenige Middelaar der verzoening «).

Ten tweede, in de Besluiten der Roor.sche Kerkvergadering te Trente is de aanroeping der heiligen niet als godsdienstige plicht geboden, maar als goed en nuttig aanbevolen.

\') Voor God XxTpeix, voor de hoiligon louXeix, voor Maria inrspouhslx. Zie het aangehaalde Elfde Hoofdstuk g 29. Ver-klariug van den Mechelschen Catechismus XXIIste Les p. 165. Hagenbach, Dogmengesoh. § 188.

Het woord adorare, aanbidden, gebruikt de Roomsche Kerk niet alleen en uitsluitend van God, maar ook in ruimeren, minderen zin, b.v. Cat. Rom. P. III. Cap. II. Qu. 9 van koningen: Sancti viri, qui Deum unum colebant, »llego3 adorabantquot; id est, supplices venerabantur.

²) Catech. Roman. Pars IV. Cap. VI. Qu. 3.

^:i) Cat. Rom. P. III. Cap. II. Qu. 14. Mech. Cat, p. 170.

\') iiouum atque utile. Concil. Trid. Sess. XXV : De invocatione

1^8 § 7, AANROEPING DER HEILIGEN.

De aanroeping van Engelen en heiligen, met ontblooting des lioofds, buiging der knieën of nedervallen des lichaams en andere teekenen van godsdienstige vereoring, \\s afgoderij, daar zij niet kunnen worden aangeroepen zonder hun Goddelijke eigenschappen toe te schrijven en de kenmerken van heidensche denkwijs vertoonen zich er in, namelijk vergoding van het menschelijke en verzinnelijking van het geestelijke ; ingedrongen en verbreid van toen af dat groote menigten en gansche volken zonder voorafgaande grondige onderwijzing in de Kerk werden opgenomen. Overgekomen uit het Heidendom en bezet met overgeleverde voorstellingen van huis-, familie-, en nationaal- goden, stond hun de eenige God te hoog en te verre, en toen dan sommige leeraren (sedert de 4de eeuw) hen wezen op de heilige Engelen als beschermgeesten, en op de verheerlijkte Apostelen en bovenal op de moeder des Heeren, de gezegende onder de vrouwen, vond dit gereeden ingang. — Het getal van aangeroepene heiligen •) werd hoe langer

sanctorum, ed. Tan oh n. p. 174.

Indes wird der Protestant aber doch immer den hiblischen Grund solcher invocatio vermissen, und — — sich an der Fürhitte Christi genügen lassen, und es hedauern, dass die römische Kirche oder der römische Klerus nicht ernstlicher dem so leicht möglichen und wirklich auch weit verhreitden Aharglauhen und Missbvauche steuern. Winer, Com par. Darst. 1882. S. C7.

\') Aan do gocanonisoorde heiligen wordt oponbai-e verooring bewezen : hun ter eere worden feesten gevierd, missen gehouden, kerken gebouwd enz.; de niet gecanoniseerden worden slechts particulier vereerd. — Het, recht der canonisatie, opneming in den canon fhet register) der heiligen berustte in de Rooinsche Kerk oerst bij de bisschoppen, thans bij den Paus. Winer Compar. Darst. 1882. S. 67. llagenbaoh, Dogmengesch. § 188.

§ 7, AANROEPING DER HEILIGEN.

hoe grooter, en in de middeleeuwen maakte de uitsporige verbeelding ze lot een soort van eigenlijke beschermgoden, naar heidensche manier, en men ging hulp en zegen bij hen zoeken in alle gevaren, in ziekten en bij alle wichtige ondernemingen gt;)•

Daaraan paarde het bijgeloof de vereering hunner heelden ^), in welke men de heiligen vertegenwoordigd dacht en ze aldus als nabij zich had; en van hunne reliquieën 3), hun gebeente, asch, kleederen en andere overblijfselen van heiligen, waaraan men wonderbare werkingen toeschreef, zelfs met ongepast beroep op Gods Woord, als Matth. 9 : 20 v.v. (genezing door het aanraken van Christus\' kleed; maar de kracht ging van Hem uit Luc. 8 : 46); Hand. 5 : 15 (door de schaduw van Petrus), Hand. 19 : 12 (door de zweetdoeken van Paulus) en 2 Kon. 13 :21 (een doode levend door aanroering van Eliza\'s gebeente)») — waarachtige wonderen in de kracht des Heeren (zie Hand. 3 : 12—16) door zijne dienaren geschied ten bewijze dat zij van Hem gezonden waren. ~ Het bidden voor dooden, bij de Roomschen amp;), vooral

\') Neander, Kircliengesch. Illter Band. 183-1. S. 182 f. Dr. Aug. Hahn, Das Bekountnisz dor evangel. Kirche. S. 33 ff. \'²) Van den beeldendienst zie Zeventiende Hoofdstuk § 9. ^:l) Winer, Compar. Darst. S. 68 ff. Hayenhach, Dogmenge-schichte § 257. Herzog in de Real-Euo. XII. S. 725 ff. u. d. W. Reliquien.

⁴) De Confessie Helvet. Secunda verklaart Cap, 5 (ed. Tiguri 1566. p. 6): De oudo godvruchtigen oordeelden, dat de alleredelste overblijfselen der voorvaderen \'waren hunne deugden, leere en geloof. Omnium nobilissimas reliqaias majoruin aestimabant esse virtutes, doctrinam et fidem. Namelijk, tor navolging.

*) Tridentin, Sess. XXII. Cap. 2. ed. Tauchn. p. 118. Canon

§ 8. BIDGESTALTE.

in de zielmissen gebruikelijk, is door de Protestanten verworpen, wijl in de canonieke Heilige Schriften daarvan geen bevel of voorbeeld is gegeven, en nergens aangeduid wordt, dat het iets baat, hetzy ter hulpe voor de rampzaligen of tot voordeel voor de zaligen, wegens de onveranderlijkheid van beider staat i).

§ 8. Bidgestalte.

Na het allereerste en noodzakelijkste vereisch bij het bidden, namelijk dat alleen de eeniye ware God worde

3. p. 121. Verldar. van dm Mechelschen Cat. p. 298. —Augustin. Enchirid. ad Laur. Cap. CX : Neque mgandum est, defunctorum animas pietate suonwi viventium relevari, cum pro illis sacri/lciuin mediatoris offertur vel eleemosynae in ecclesia fiunt. Hij voegt er 9chter bij : Sed eis haec prosunt, qui, cum viverent, ut haec sibi postea possent prodesse, meruerunt. Het gebed van Augustinus voor zijne verstorven moeder Monica: Confess. Lib. IX. Cap. 13. — Het eenvoudige bidden voor dooden achten sommigen strijdig met de leer der Roomsche Kerk zelve van het vagevuur. K. Von Raumer in Angustini Confess. Lib. IX. Cap. 12. nota 13. Ook Ch. Hodge, System. Tbeol. III. p. 252 gewaagt daarvan.

\') ür. Augusti, Handb. der Christl. Archiiol 1837. III. S. 282 f. De Moor, Comment, in Marck. Pars V. p. 30. sq.

Door Dr. Ad. Wuttke, Handb. der Christl. Sittenlehre 3te Aull. II. S. 338 wordt de voorbidding voor de gestorvenen in bescherming genomen, als Liebesband zwisehen den lebenden und den Todten. Desgelijks door zijn laatsten uitgever Dr. L. Schulze, ibid. S. 5G7, naar wien echter eone kerkelijke voorbidding voor de dooden niet is toe te laten.

Luther, Sermon auf das Evangelium Luc. 16 : 19—31. In de Vermischte Predigten, Erlangen 1828. Illter Band. S. 263, laat de particuliere voorbidding voor dooden toe, doch slechts voor eenige keeren. Ich kann \'s nicht abschlagen, dasz man für sie bitten soli, sondern ich mag selber für meine Freunde bitten und

§ 8. BIDGESTALTE.

aangebeden (§ 4), de hemelsche Vader in den naam zijns Zoons (§ 6), komt het voorts op de rechte gesteldheid en verhouding des bidders, op de betamelijke bidgestalte aan. En diesaangaande zijn alle vereischten saambegrepen in hetgeen de Heere Jezus heeft gezegd Joh. 4 : 24: God is [een] geest, en die Hem aanbidden, moeten [Hem] aanbidden in geest en waarheid.

Dus vooral aandachtig: dat wij er wél aan denken wat wij zijn en wat God is; waaruit voortvloeit dat wij ootmoedig en met vertrouwen bidden.

1. Het is een voornaam vereisch, dat wij omen nood en ellendigheid recht en grondig \') kennen, o^dat wij ons voor het aangezicht zijner majesteit verootmoedigen. [Heidtlb. Cat. Vr. 117).

Wie aan zich zei ven ontdekt is en de les van den ouden wijze, Ken u zeiven, van den Heiligen Geest heeft geleerd, is in zijne eigen oogen een arm en diep ellendig schepsel. Zoo voegt het inzonderheid bij het gebed, en wel een kennen niet slechts van onze en aller menschen ellende-staat in het algemeen, maar aldus dat wij onze bijzondere ellendigheden en nooden klaar en onderscheiden zien en

sprechen: tgt; O alhndchtiger Gott! ich erJcenne deine Gcwalt, ich hitte dich für diese Seele; may sie schlafen oder leiden. 1st sie im Leiden, so hitte ich dich, ist es dein göttlicher Wille, dasz du sie erledigest.quot; Bas ware recht gebetet. Aher dasz man Mesz und Vigiliën will singen und immer Jahrtag halten, das ist Narrenwerk, es ist hein Nutz. Einmal oder zwei magst du hitten, und damit aufgehort, und keine Stiftunq aufgerichtet, es hat \'s der Teufel er dacht, in der Schrift findet \'man Holle und Himmel, und keine Mittelstatt dabei; es kann aher wohl ein Mittel seyn. {?)

) Zoo Dathenus; de oorspronkülijko lezing is : recht grondig. Dr. J. 1. Doedes, Heidelb. Calech. 1881. pag. 473.

§ 8. BIDGESTALTE.

voelen en onder het drukken van den last tot God roepen om hulpe en verlossing. De Meere zegt zelf tloz. 5 : 15: Ik zal henengaan en keeren weder tot mijne -plaats, totdat zij zich zeiven schuldig kennen en mijn aangezicht zoeken; als hun hang zal zijn, zullen zij mij vroeg zoeken,

De arme spreekt smeekingen (Spreuk. 18 : 23). Hoogmoedig bidden is een gruwel. Ootmoed betaamt den bidder. Een gering onderdaan nadert tot den grooten Koning, tot den allerhoogste Majesteit, een nietig schepsel tot zijnen Schepper, een machtelooze creatuur tot den almachtigen God, een zondaar tot den Heilige, een schuldige en alleszins doemwaardige tot den Rechter der gansche aarde. Abraham, schoon een vriend Gods genaamd, zeide: Ik heb mij onderwonden te spreken tot den Heere, hoewel ik stof en asch hen •), Gen. 18 : 27. De tollenaar Luc. 18 ; 13 durfde zelfs de oog en niet opheffen naar den hemel, maar sloeg op zijne borst (op zijn hart waar hem de pijne zat) ²), zeggende: O God wees mij zondaar a) genadig! hetwelk de grondtoon in alle gebed moet zijn. De offeranden Gods zijn een gebroken geest: een gebroken en verslagen hart zult gij, o God, niet verachten, zegt David Ps. 51 : 19. En de Heere spreekt Zefanj. 3 : 12: Ik zal in het midden van u doen overblijven een ellendig en arm volk; die zullen op den naam des Beeren betrouwen.

\') Iloratius, Carm. IV. 7. 15: Pulvis et umbra sumus.

\'²) stutttsv, percutiebat, prae dolore auimi. Ubi dolor, ibi manus. Bengel, Gnomou.

³) Eigenlijk: mij, den zondaar: \'OMvêvrl ftoi hij is de zondaar, hij vergelijkt zich niet, •els de Farizeör, met anderen.

§ 8. BIDGESTA.LTE.

2. Bij den ootmoed, waarin de bidder het met zich zeiven opgeeft en in den wille Gods neerzinkt, is er behoefte en plaats voor het geloof, voor het vertrouwen, dat Hij nadert tot eenen God, die zich verbidden laat (2 Kron. 33 : 13), die niet alleen machtig maar ook gewillig is om te helpen. Dit behoort tot het rechte bidden, dat wij dezen vasten grond hebben, dat God ons gebed, niettegenstaande dat wij zulks onwaardig zijn, om des Heer en Christus wille\') zekerlijk wil verhooren, gelijk [lij ons in zijn Woord beloofd heeft flleidelb. Gat. Vr. 117).

a. De vaste grond des vertrouwens ligt buiten den bidder, is gelegen in Christus met zijne verdiensten en voorspreking by den Vader, en in Gods beloften, die alle in Christus ja en amen zijn. In en door Christus alleen kunnen wij tot den Vader gaan, biddende in zijnen naam (§ 6), alzoo dat wij Hem als onzen Borg Gode voorhouden, op zijne aangebrachte gerechtigheid pleiten, dat wij biddende niet meer in ons zeiven maar als in Christus staan, en nief meer onzen naam, maar den naam des Zoons voor den Vader brengen. —

b. En gelijk de Vader den Zoon altijd hoort, zoo wil

¹) Dit zegt, dat wij onze gebeden — — zullen voordragen alleen op de uitnemendheid en waardigheid onzes Heeren Jezus Christus, wiens rechtvaardigheid de onze is door het geloove. Nederl. Belijd, des Gel. Art. XXVI. Om Christus wille, niot iu Romonstrautschcu zin, als wierd God oerst door Christus tot genade bewogen. Zie Vijfde Hoofdstuk § 15. Scholten, Leer der H. K. I. p. 20. — Do hedondaagsche Remonstrau,ten onthouden zich van do uitdrukking Om Jezus\'\' wil. Scholten, a. W. II. p. 435. — God zelf is het, dien het beliefd heeft, ons zijnen Zoon tot Voorspraak te geven. En als God Hem ons gegeven heeft, zoo wist Hij wel dat wij zondaars waren. Nederl. Belijd, a. Art.

§ 8. BIDGESTALTE.

Hij ook eenen iegelijk die in den naam zijns geliefden Zoons bidt, zekerlijk verhooren (Joh. 1G : 23). Hieraan mogen wij niet twijfelen. Want God is getrouw. Wie dan wijsheid of eenige andere gave begeert, Dat hij ze begeere in geloof, niet twijfelende: want die twijfelt is eene baar der zee gelijk, die van den wind gedreven en op en neder geworpen wordt, opklimt maar telkens weer terug zinkt. Want die mensch meene niet dat hij iets ontvangen zal van den Heere, Jac. 1 : 6, 7, De twijfelaar is als iemand die eene gifte vraagt doch de hand niet stil houdt maar haar telkens weer terugtrekt.

c. Intusschen blijven niet ook vele oprechte gebeden onverhoord ? Job klaagde eens: Ik schrei tot u, maar gij antwoordt niet; ik sta, maar gij acht [niet] op mij (30 . 20). Maar verleent de Heere soms het gebedene niet, Hij geeft er wel iels anders. Iets meerders voor in plaats. Werd Paulus niet van den scherpen doorn in het vleesch bevrijd op zijn herhaald bidden, hij kreeg daarvoor dit heerlijke Woord van den Heere : Mijne genade is u genoeg : want mijne kracht wordt in zwakheid volbracht, 2 Kor. 12 ; 7—9. Uit wijze liefde weigert wel de Vader zijnen kinderen iets, namelijk hetgeen hun niet noodig of niet nuttig is •)• Ook laat Hij den bidder wachten, opdat deze aanhoude en, eer hij ontvangt, eerst recht leere, dat hij het nu niet van zich zeiven heeft. En de Heere heeft zijnen tijd. Wat Hij eenmaal weigert, geeft Hij vaak op een anderen tijd, opdat Hij te meer geëerd worde. Want hetgeen men lang zoekt en eindelijk verkrijgt, haart des

\') Quaodain oniin negat propitius Deus, qaao concedit iratns. Augustinus. Vergel. Catechism. Roman. Pars IV. Cap. II. Qu. 4.

§ 8. BIDGESTALTE.

te hooger vreugd en dankbaarheid en wordt te meer in waarde gehouden, gelijk de Bruid in het Hooglied (3 : 1—4) den Geliefde harer ziel te vaster hield toen zij Hem na veel zoekens vond. —

3. Hoogst wichtig is hetgeen de Heere Jezus tegenover het farizeesch en heidensch bidden heeft geleerd Matth. 6 : 5—8. a. Hij waarschuwt v. 5 en 6 voor farizeesche geveinsdheid, waarbij men van het gebed een vertoon maakt en er mede praalt voor de menschen. Men mag en moet ook in het openbaar bidden, waar \'t behoort; maar dan ook oprecht, zonder sier en zwier. Doch voor het bijzondere, persoonlijke gebed wijst de Ileere Jezus de eenzaamheid aan. Naar zijnen aard, ais gemeenschapsoefening der ziele met God, eischt het gebed stille afzondering, om althans van buiten alle verstrooiing en storing te weren : eenzaam, met God gemeenzaam.

b. \\\'oorls waarschuwt de Heere, ook den bidder in de binnenkamer, voor ijdel verhaal gt;) en veelheid van woorden (v. 7 en 8). Hij keurt het niet af, dat het volle hart ook in eene volheid van woorden zich uitstorte en lang aanhoude in het smeeken en worstelen met God. Maar het dodderig en gedachteloos opdreunen van formulier-gebeilen, het gedurig herhalen van dezelfde woorden, of ook van uitroepingen met gemaakten ijver, en daarvan iets verwachten, dat, zegt de Heere Jezus, is heidensch. Eén oprechte zucht uit het hart is meerder gebeds en Gode

¹) (SxTTOhoysIv. Luther; plapporn. Uitvoerig handelt daarover, philologisch eu historisch, Tkoluck, Borgpredigt Christi zu Matth. 6 ; 7.

Gravomegor, Gorof, Gol. ieer. 111. 10

§ 8. BIDGESTALTE.

aangenamer clan veel woorden zonder gevoel. Geheel strydig tegen deze waarschuwing des Heeren handelen de Roomschen mei hun hidden naar den rozenkrans quot;)•

4. Aangaande de lichaamsgestalte bij liet bidden mogen wij met lirakei \') zeggen : De yesltn of cjeharen yeven geen tvaardiyheid of kracht aan het gebed; de heiligen hebben in verscheiden posturen des lichaams gebeden^ nedervallende op het aangezicht, zittende, staande; mam-doorgaans hebben zij het gedaan knielende, zijnde een teeken van de grootste verootmoediging.

Vanzelf is hierin bij het eenzame bidden meerder vrijheid dan in de tegenwoordigheid van anderen»). Wie alleen bidt, mag vrijelijk de bewegingen zijns harten volgen ook in de houding des lichaams, terwijl wederkeorig de beweging des lichaams ook op het harte werkt. Maar in liet bijzijn van anderen, in vergaderingen, moet men in dezen allen altij l zien op het gebruik van verscheidene lijden en landen, en ivat daarin eerlijk en stichtelijk is (Kantteek. 1 Kor. 1 I ; 4).

De Jood bidt overal met gedekten/(oo/v^-, op Oostcrsche wijs : want de hoed is zijn tulband ook onder Westerschen hemel. In de Westersche landen echter bewijst overigens de man zijnen eerbied door ontblooting van het hoofd.

\') Rosarium. Do tjewone rozenkrans bovat 55 koralen, dio dusdanig aan elkander zijn geregen, dat op 10 kleine Ave Maria-koralen eono groot,e Paternoster koraal volgt. Steitz in Herzogs Real-Enc. XIII. S. 126. u. d. W. Rozenkrant.

) lied el. Godsd. II. p. 380. Ue verschillende manieren bij do oude Hcbreön vermeldt o. a. Pressel in Herzogs Real-Eue. IV. S. 67\',). li. d. Artikel Gebet hai den llebrüern.

H. Witsias Exoreit. in Orat. Domin. IV. 46.

§ 8. B1DGESTALTE.

Waarbij komtquot;) het byzondere voorschrift van den Apostel Paulus 1 Kor. 11 : 4 v v., waaraan de oude Christenkerk zicli streng liectt gehouden : dat de mannen met ontdekten hoofden zouden bidden, maar do vrouwen gedekt, als betamelijk wegens hare ondergeschiktheid en naar den eisch der zedigheid.

De oogen dichl, ook in het kamerke, te meer in kerk of bidzaal. Van de deuren der zinnen dient deze vooral gesloten, opdat de ziel tot zich zelve iukeere, afgekeerd van het zichtbare; \'t zegt: zij wil niets zien, haar uitzien is naar haren God en Vader.

De handen gevouwen. In de oudste tijden was dit wel niet gebruikelijk, maar opheffing der handen en uitbreiding der armen, teeken van vertrouwen en van uitgestrekt, sterk verlangen. Thans is het vouwen algemeen (behalve bij de Engelschen), ook bij de Roomschen, bij wie alleen nog in de Misse do verheffing en uitstrekking der handen plaats heeft. Wat beteekent het ? Een Paus verklaarde niet ten onrechte hot gebed met saamgevoegde handen en ineengesloten vingeren ^a) voor een teeken dat wij ons voor dienstknechten onzes floeren, voor gevangenen en gebondenen van Christus bekennen.

Doch er ligt moer in. Do handen uitstoken is werken, do handen vouwen is rusten. Do hauden samenleggen bij het bidden duidt aan, dat men onderwijl niets anders

\') Vergol. Augusti, Handb. der Chr. Archiiol. II. S. 155 f., diü intusschen dwaalt wauneer hij iu Paulus\' zeggen verheffing der vrouw en niet onderschikking vindt.

) Junctis manibus, digitis co ^vipressis, compositia palmis. Paus Nikolaas I. (t 807). Auyusli, Handb. der Chr. Archtlol. II. S. 155.

148 § 8. B1DGESTALTE.

doet en alle ander werk laat liggen om dit ééne. En het vereenigen en samensluiten der vingeren is daarbij eene herinnering, om alzoo ook de gedachten saam te hechten en als in één gesloten te bepalen bij het ééne noodige en ze niet verstrooid heen en weer te laten fladderen. Dat is de vereeniging van het verdeelde en zwerfzieke hart, altijd noodig maar vooral in het gebed ; eene genade, om welke David den Heere bad Ps, 86 : 11 : Vereenig mijn hart tot de vreeze uwe naams. En is het niet alzoo, dat men biddende de handen des te inniger samendrukt en de vingeren te vaster klemt, hoe meer de drang des harten stijgt, als had men daarin iets gevat wat men gaarne wilde vasthouden (vergel. Gen. 32 : 26) i)?

Op de knieën.

Den Oosterlingen is in het algemeen eigen, staande te bidden, het staan voor den meerdere aangemerkt als teeken van eerbied, gehoorzaamheid en dienstvaardigheid ; ook in de Heilige Schrift aangeduid (Gen. 18:22. 19:27.

¹) Mr. Christian Scriver (f 1693), Erbaulicho Parabeln. Barmen. 1840. 2te Aufi. S. 181 f. merkt van het vouwen dor handen aan: De duimen liggen kruiswij\'/.e over elkander en leeren, dat men niet anders, dan wegens den gekruisigden Heere Jezus, verhooring hopen en verwachten zal. — En nog: De gevouwen handen leiden ook tot ootmoed in het gebed, wijl wij ons gelijk als kwaaddoeners aan den rechtvaardigen God vertoonen, erkennende, dat wij met onze veelvuldige zonden verdiend hebben aan handen en voeten gebonden en in de duisternis uitgeworpen te worden, weshalve wij dan alleen genade en geen recht hegeeren.

Bij do oude Heidenen, althans bij de Grieken vouwde men de handen niet. De Griek strekte ze uit naar do streek, waar hij du Godheid vermoedde, dus doorgaans naar den hemel of naar do zee. Von Ndgelsbach, Nachhomor-ïheol. S. 214-

§ 8. BIDGESTALTE.

Jer 15 : 1. Luc. 18 : 13. Marc. 11 : 25). De Christenen behielden deze Oostersche gewoonte, terwijl men aan het staan verschillende, geheimzinnige beteekenissen gaf. Het staande bidden was in de Christelijke Kerk geene uitzondering, maar regel; het was de ordinaire, gewone houding, in dezen zin, dat men, om bij het gebed eerbied te toonen, het ten minste staande moest doen quot;).

Dieper gaat het knielen. Nog dieper het vallen op het aangezicht, dikmaals in de Schrift vermeld, van Gen. 17 : 3 aan. De ceremonie der kniebuiging hebben de heiligen in het bidden gebruikt tot een teeken van ootmoedigheid des harten, met dewelke wij voor God verschijnen moeten (Kantteek. 1 Kon. 8 : 54). David vermaant er toe Ps. 95 : 6 : Komt, laat ons aanbidden en nederbukken, laat ons knielen voor den Heere, die ons gemaakt heeft. Daniël (6 : 11) knielde drie tijden \'s daags op zijn knieën en hij bad en deed belijdenis voor zijnen God. In de vergadering der geloovigen bij Paulus te Milete heeft hij nederknielende met hen allen gebeden, Hand. 20 : 36.

Het knielen ²) is symbool van ootmoed. Op de knieën vallende maken wij ons kleiner, klein voor God (voor

\') Augusti, Handb. der Chr. Archiiol. II. S. 149 ff. H. Wit-sius, Exercit. ia Orat. Dotniu. IV. 12. sqq. — Ook de oude Griek bad staande tenzij hij de knieën van een godenbeeld omvatte. Von Ndcheïsbach, Nachhomer. Tbeol. S. 214.

\'²) Das Knien beim Gebet — — istzwar nicht etwas schlecht-hin wesentliches nnd nothwendiges, aber als ein Zeichen der selbstverleugnenden Demut vor Gott eine schone und sinnige Sitte, deren Verachtung nicht ebea ein Beweis von lebendiger Fröminigkoit ist. Wuttke, Haadb. der Christl. Sittenlehre. II. S. 258. Kant, geen voorstander van het bidden, oordeelde het knielen en zich neerwerpen ter aarde strijdig tegen de men-

§ 8. BIDGESTALTE.

geen mensch moet men knielen, Hand. 10 : 25, 26) en bekennen diuirmede onze geringheid voor den Allerhoogste. Knielende bidden past wol bijzonder, doch niet alleen, in de binnenkamer, maar ook, waar \'t naar de gelegenheid der plaatse kan, in kerk en vergaderingen. Ten tijde der Reformatie was het bijzonder in gebruik ook in onze landen: in hunne bijeenkomsten op veld en berg, in woestijn en woud baden de geloovigen op hunne knieën. Ton tijde dor Nationale Synode te Dordrecht 1619 werd in do Kerk aldaar nog standvastig knielende gebeden. Dus mag men, zegt Witsius, dogenen niet van nieuwig-heidszucht beschuldigen, die het knielen, als voor biddenden passend ook in Kerkelijke gebeden, waar het bekwamelijk geschieden kon, hebben aanbevolen \'). Daar de heiligen in Oude en het Nieuwe Testament dus hebben gedaan, Hoe kunnen wij dan anders dan mede in zulke nederige lt;iesta\'te des lichaams tot God komen, om God te verheerlijken, zoowel in onze lichamen als zielen \').

schenwaardo on noemde hot oon slaafsoh orifintalisme. Wuttke ii. W. II, S. 559. Stier, Brief au dio Eplios., zu Kap. 3 : 14.

Dat. het knieion bij do oude Christenen ook in vergaderingen in gebruik was, toont Augusli a. W. U. liet blijkt uit Pruden.tins, Cathomerinon II. v. 50 sqq. To meute pura et simpliei, Te voco te cantu pio Rogaro curvato genu Flendo ot canondo, diseimus. En do aantookoning van Obbarins aldaar. Desgelijks uit Augmtin. Do Civ. Dei Lib. XXIF. Cap. 8, ed. Tauchn. Tom. II. p. 381 : Ad oratiouom ingrossi sumu», nobis ox more genua figentibus atque inoumbonlibus torrae.

\' I Witsius, Exercit. in Orat. Domin. IV. 3. l)e Moor, Com-mentar. in Marck. Pars V. p. 43.

\') Brakcl, Red. Godsd. IT. p. 380. Calvin. Cotnmentar. op Hand. 20 : 36. Idem, Instit. III. 20. 33.

§ 9. ZAKEN.

§ 9. Zaken.

Tot het rechte, Gode behugelijke gebed behoort ook dat men om de rechte zaken bidde. Niet om alles waar-loc maar de begeerte in ons opstijgt, niet om iets wat togen Gods Woord, tegen zijnen geopenbaarden wille strijdt. Maar overigens om al wat wij van noode hebben voor ziel en lichaam {Heidelb. Gat. Vr. 118). Naar de Schrift, Fil. 4 : ü : ireest in yeen ding bezorgd, maar laat uwe heyeerlen in alles door hidden en smeeken met dankzegging hekend worden hij God. Doch niet alles past in een openbaar gebed, menschen mogen niet alles hooren, maar Gode mogen wij alles zeggen : Vertrouwt op Hem, o gij volk, stort idieder harte uit voor zijn aangezicht: God is ons eene toenlucht, Ps. 0:2 : 9.

Te denken, dat men alleen om geestelijke goederen mag bidden en niet om lichamelijke, is tegen Schrift en rede, is verloochening van die Voorzienigheid Gods, die over alle, ook over de geringste dingen gaat. In alles zijn wij van God afhankelijk, wij moeten geheel uit zijne hand loven, lichamelijk en geestelijk.

Dies mogen en moeten wij ook alle lichamolijke nooddruft van Hem bidden en Hem er om danken zoo wij ze hebben : om gezondheid des lichaams, om voedsel en deksel, om zegen op land en vee, op werk en ambacht, op eerlijke hanteering en kostwinning. Mits 1. mot naarstige aanwending der middelen : men moet de handen reppen. Ora et lahóra, bid en werk. 2. Niet mot de begeerte om rijk te worden. Om rijkdom mag men niet bidden (1

§ 9. ZAKEN,

Tim. 6 : 9), Maar om het dagelijksche brood «), naar het Gebed des Heeren en naar de bode van Agur, den zoon van Jake, Spreuk. 30 : 7 : Twee dingen heb ik van u begeerd, onthoud ze mij niet aleer ik sterve: 8. IJdelheid en leugentaal doe verre van mij; armoede noch rijkdom geeft mij niet: voed mij met het brood mijns bescheiden deels; 9, Opdat ik zat zijnde [u] dan niet verloochene en zegge: ÏVie is de Heere ? of dat ik verarmd zijnde, dan niet stele en den naam mijns Gods aantaste. En 3. met geheele onderwerping *) aan Gods wil en met de heilige begeerte om Hom te verheerlijken, „om Gods genade, goedheid, hulp en macht daarin te zien, te erkennen en te prijzen en zich daarin te vermaken \') quot;

Maar hoofdzaak is onze geestelijke nooddruft : alles wat wij tot ons zedelijk en geestelijk leven en welleven behoeven, al die geestelijke gaven, die ons noodig zijn, om God met blijdschap en ijver te kunnen dienen en verheerlijken. In het Gebed des Heeren is maar eene eenïge bede, namelijk de vierde, om lichamelijke nooddruft, terwijl al de overige op geestelijke zaken gaan, geheel overeenkomstig zijne groote les Matth. 6 : 33 : Zoekt eerst

\') In Psalm 67 : 1 berjjmd staat wel: cV algoede God zij ons gsnadig En zegen\' ons met overvloed. Zoo ook in do berijming van P. Datbenus. Maar niet in den bijbeltekst, in dozen is het alleen: God zij ons genadig en zegene ons. — Do Catechism, hoinun. P. IV. Cap. IV. handelt in bijzonderheden Z)e its qucie petenda sunt.

■^!) Psalm 33 : 11 berijmd heeft: Weer steeds alle smart, hetwelk in do Schrift niet staat, ook niet bij Dathenus. Doch

vergel. de bede van Jabez 1 Kron. 4 : 10 : Indien gij--met

het kwade [alzoo\\ maket, dat het mij niet smarte.

^:l) Brakel, Red. Godsd. II. p. 865.

§ 10. TER HEILIGMAKING.

het Koninkrijk Gods en zijne gerechtigheid, en al deze (lagere) dingen zullen u toegeworpen ivorden \') De goede Koning zorgt voor zijn volk.

§ 10. Ter heiligmaking.

Door het gebed wordt de heiligmaking bevorderd. Vooreerst, omdat het gebed het van God verordende middel is, om van Hem alle noodige gave en bekwaamheid tot aflegging van de zonde en tot het doen van het goede te ontvangen. (Zie hiervoren § 1 en § 3). Het is het middel, om tnet kracht versterkt te ivorden door zijnen Geest in den inwendigen mensch (Ef. 3 : 16). David zegt Ps. 138 : 3 : Ten dage [ «/«] ik riep, zoo hebt gij mij verhoord: gij hebt mij versterkt [met] kracht in mijne ziel.

Ten tweede, naar zijn eigen aard werkt het bidden heiligend. Want a. het gebed is het voornaamste middel en de eenige weg tot vereeniging van onzen wil met den wille Gods. Naar het voorbeeld van Christus zeiven, die biddende zich overgaf aan den wil des Vaders, Vader, of gij wildet dezen drinkbeker van mij wegnemen I doch, niet mijn wil, maar de uwe geschiede, Luc. 22 : 42 ¹). Biddende

\') Zio hierover Eerste Hoofdstuk § 1, waar ook gezegd is, wat door het Koninkrijk Gods en zijne (Gods) gerechtigheid wordt beteekend. Mr. M. F. Roos, Die Lehro u. Lebensgesch. Jesu Christi. Tübing. 1847. T. S. 270 herinnert: Dat een mensch, die het Rijk Gods erlangen wil, eene gerechtigheid niet zelf maken, maar door een aanhoudend hongeren en dorsten (Matth. 5 : 6) zoeken moet, bij welke hem niet alleen het Raadhuis zijner woonplaats, maar God zelf, als zijn Koning, voor eenen rechtvaardige houden kan.

²) Zie boven § 2.

§ 10. TER IIEir.IGMAKING.

leerde Paulus den eigen wil verzaken en word gewillig om zijn zwaar kruis te dragen, op hel woord des Heeren: Mijne genade is u yenoey : want mijne kracht irordt in zwakheid volbracht, 2 Kor. 12 : 8, 9 \'). Voor de allerhoogste Majesteit zinkt al liet eigene, en het gebod is naar zijnen aard onderwerping aan Gods wil.

b. Het gebed dient ook bijzonder tot toetsing van alle werk en genot: want al hetgene, waarbij wij om Gods bijstand en zegen niet mogen bidden, is uit den Booze. Dit geldt van ieder bedrijf dat men oefent, van ieder voornemen dat men wil uitvoeren, van ieder vermaak dat men wil genieten. Fn al wat gij doet met woorden of hiet werken, [cloef\\ hel alles in den naam des Heeren Jezus, dankende Ood en den Vader door Hem, Kol. 3 : 15.

c. Het gebed werkt mede ter heiligmaking ook reeds door den stillen inkeer tot ons zeiven, door de tijdelijke afzondering buiten het gedruis en gewoel der wereld. Die zich afzondert, tracht naar wat hegeerlijks; hij vermengt zich in alle bestendige wijsheid, Spreuk. 18 : 1 (naar de Staten overzetting, zie de Kantteek,). En daarvan blijft doorgaans iets na : weer afdalende van de hoogte en terugkeerende tot het aardsche werk en tot den slrijd des levens, blijft bet hart naar God kloppen en in die biddende, naar God gekeerde stemming, die al ons doen vervullen moet en zonder welke men den goeden strijd niet strijden kan. Daarom wordt Ef. G : 18 de geestelijke wapenrusting met het gebed samengevoegd : Mei alle bidding en smeeking, biddende te allen tijde in den Geest: het gebed, niet slechts als een afzonderlijk gedeelte van de

\') Zie hlervoron § 8.

§ 11. HET GEliEl) DES IIEEREN.

wapenrusting, niet als nog een wapen bij de andere, maar als de rechte stemming, in welke wij al de wapenen moeten hanteeren, ais middel en wijze om geheel de wapenrusting aan te doen en goed te gebruiken, om to kunnen weerstaan in den hoozeti day en alles (trouw en met volharding) verrichtende, staande te blijven. (Et\', ü : 13). En wel met alle bidding en smeeking, in allerlei maniere, geen van de onderscheiden soorten en wijzen ties biddens verzuimende, openbaar of bijzonder, inondelljk of zonder woorden, op gezette tijden (\'s morgens, \'s middags, \'s avonds) of bij bijzondere gelegenheden \'), maar altijd in den Heiligen Geest, die aan geen tijd gebonden is.

§ 11. Hot Gebed des Heeren.

Wij hebben een volmaakt voorschrift voor het bidden. Dat is het Onze Vader, het Gebed des Heeren. Niet dat de tleere Jezus zelf het bad. Hij, de zondelooze en volmaakte kon niet bidden : Vergeef ons onze schulden. Gebed des Heeren zegt: door den Heeie Jezus gegeven, voor zijne gemeente, voor allen die zijne discipelen waren of worden zouden, zooals Hij zelf daarbij zeide : Gij dan bidt aldus. Het is een bewonderenswaardig, weergaloos werk der opperste Wijsheid, beknopt en eenvoudig, klaar zelfs voor kleinen en zwakken, en daarbij onuitputtelijk diep en rijk van zaken, zoodat alles wat ooit een bidder op aarde bidden kan en al wat God ons bevolen heeft

\') Publioko gebeden of particuliere, orale of mentale, ordinaire of occasionuole. Daarbenevens: uitsuliietondo geboden (ook onder hot werken), proces ejaculatoriae. Witsius, Exercit. in Orat. Uomin. IV. 43. Brakel, Eod. Godsd. II. p. 361.

§ 11. HET GEBED DES HEEREN.

van Hem te bidden, alle geestelijke en lichamelijke nooddruft als in eene hoofdsom begrepen is in dit Gebed hetwelk de Heere Christus ons zelf geleerd heeft {Heidelb. Cat. Vr, 118).

Hij heeft het gegeven voornamelijk tot een richtsnoer bij ons bidden, maar ook tot gebruik met dezelfde woorden. Het is het grondgebed voor de deeigenooten van het Koninkrijk der genade, gelijk de Tien geboden er de grondwet voor zijn. En gelijk de rijkswet tweemaal beschreven staat (Exnd. 20 en Deut. 5), zoo ook dit rijksgebed.

Eerst Matth. 6 : 9 v.v., in de bergpreJikatie, na de waarschuwing voor het heidensch woordgeprevel: Gij dan bidt aldus. „Niet dat wy aan deze woorden alleen of altjjd zouden gebonden zijnquot; (Kantteek.J; maar evenmin dat dit gebed geheel niet woordelijk zoo zoude gebeden worden. Gij dan bidt aldus, dat zegt niet alleen : bidt om deze zaken en op deze wijze\'), maar meteen ook: bidt met deze woorden: want anders zou het slechts eene zijdelingsche en geen rechtstreeksche tegenstelling zijn tegen de battologie en polylogie, tegen het ijdel verhaal en de veelheid van woorden ; de tegenstelling eischte, dat de Heere ook woorden gaf.

Dat Christus het aldus bedoelde en ook zijnen discipelen bepaalde woorden wilde opgeven, zonder hen echter slaafs aan iedere syllabe te binden ⁵), blijkt nog ontwijfel-

\') Aldus wordt in navolging van Grotius outco? Matth. 6 ; 9 door velen verstaan. Te recht komt daartegen op Tholuck, Bergpredigt Christi. 2te Ausg. 8. 374.

^J) Witsiu», Exercit. de Orat. Dom. VI. 23.

§ 11. HET GEBED DES HEEREN.

baarder uit Luc. 11:2. Daar zeide Hij hun voor de tweede maal hetzelfde gebed voor, met dezelfde woorden. En wel op verzoek van een discipel, die uitdrukkelijk begeerde, Jezus zou hen leeren bidden, gelijk ook Johannes zijne discipelen geleerd had. Daarop zeide Hij tot al de aanwezige discipelen: Wanneer gij bidt, 200 zegt: Onze Vader enz., hetzelfde gebed als hetwelk Hij in de bergrede had opgegeven. Dit zouden zij zeggen, verklaart Hij hier bepaaldelijk.

Intusschen ontbreekt bij Lucas •) het slot, de doxologie, de lofverheffing Gods ; doch ook het Amen, hetwelk toch bij een gebed behoort (1 Kor. 14 : 16). Ook staan bij Lucas eenige andere uitdrukkingen dan bij de eerste mededeeling op den berg (in de 4de en de 5de bede),

\') Ook bij Matthoüs is het God-verheerlijkend slot zeer betwist, en de nieuwere uitgevers van het Grioksche N. T. laten het weg. Men zie de Commentaren op Matth. 6 : 13, inzonderheid Tholuck, Bergpredigt Christi. 2te Ansg S. 43G if. Hot bestaat geheel uit woorden der Schrift. Men houdt er voor, dat het bij het gebruik van het gebed in de Kerk is bijgevoegd. Ook Dr. J. 1. Doedes, Heidelb. Cat. p. 4S8 acht hot te recht gt; van zeer ouden kerkelijken oorsprongquot; genoemd. Vóór de ocht-heid wordt echtor te recht gewezen op de Syrische Overzetting, Peschito genaamd, die volgens sommigen roeds in de 2de oeuw zou zijn vervaardigd (z. Tischendorf, Nov. Testam. Graece. ed. 7. crit. minor. Prolog, p. GXIV). Deze heeft de betwiste woorden. Doch de critische waarde dier Overzetting wordt ook weer betwijfeld. Vergel. Arnold, in Herzogs Ileal-Ene. XV. S. 442. u. d. Art. Syrische Bibelübersetzuny. Uit innerlijke gronden handhaaft de echtheid Stier, Reden des Herrn Jesu Ister Theil. 1843. S. 221 f. Apte, apposite quadrat, zegt Calvinus Comment, i.l-, en Instit. III. 20. 47, dien het vreemd voorkomt, dat de Latijnsche Overzetting (de Vulgata) dit slot van \'t gebed hoeft weggelaten. Claus Harms, Das Vaterunser. S. 156: lm betenden

158 § ^1\' n^\'¹quot; gebed des heeren.

docli in denzelfden zin, evenals de herhaling dor Wet, (Deut. 5) eenigszins verschilt van de eerste afkondiging.

Het Onze Vader is dan én model, ideaal voor ons bidden, én formulier. Weten wij niet wat wij zullen bidden, de Heere komt ons te hulp en geeft ons de woorden in den mond \'), waarmede wij tot Hem zullen komen, als Hoz. 14 : 3; Neem [deze] woorden met n, en bekeer u tot den Uecre, zey tot Hem: Neem weg alle ongerechtijheid en yeef het goed\'\', zoo zullen wij betalen de varren onzer lippen.

Aangaande het gebruik ²) van het Onze Vader brengt men in: Wij lezen niet dat de Apostelen en eerste Christenen hel woordelijk hebben gebezigd. Maar was er oorzaak en noodzakelijkheid om dit uitdrukkelijk te vermelden? liet stilzwijgen der Schrift bewijst geenszins «),

Horzen liegt ein soldier Schlusz, und mit seinen Worten hat der Herr diese Worte hervorgernfen, er selber, und hat sie erhalten seit so vielen Jahrhunderlen.

\') Verba nobis in os suggerit, quae mentem nostram oinni haesitationo expediant. Calvin. Instit. III. 20. 34.

Aangaande het bidden van het Onze Vader door gcloovigen, bjjzondor oud-r zware verzoekingen en aanvechtingen, zegt Claus Harms, Das Vaternnser. In eilf l\'redigt.on 1838. S. l-i : Toevlucht ivas \'t, wapen teas \'t, hemelsladder teas het, vleugelen waren deze xvoorden, waardoor de ziel tot God zich verhief, ivoorden ter hand nog, wanneer alle geestelijke schat afhandig was, en in dorre tijden, waar de geest ook niets kon voortbrengen,] zijn eenig houvast en zijne eenige verkwikking/.

Het gesch\'edkundige over het kerkelijke gebruik van het Gebed des Heeren vindt men o. a. bij Augusti, Handb. dor Chrlstl. Arehiiol. II. S. 60—79. Tholuak, Bergpred. Christi. 2to Ausg. S. 375 ff.

^:\') Witsius, a. W. VI. 24.

§ 11. IIKT GEBED l)KS UKKKIi.N\'.

dat zij het niet hebben gebruikt. De Schrift zegt ook niet, dat do Apostelen gedoopt hebben in don naam des Vaders en des Zoons en des Heiligen Geestes. Wij mogen echter aannemen dat door hen niet is nagelaten, heigeen hun door den Heere was bevolen.

Vlak tegen hot doel, waartoe do tleere Jezus dit Gebed gaf, loopt het in, wanneer men liet gedachteloos on harteloos gaat opzeggen, zooals inzonderheid bij de Roomschen geschiedt, waar men het naar een voorgeschreven getal vele malen achtereen bidt, naar den rozenkrans gt;), en zulks voor een verdienstelijk en genoegdoend werk rekent.

Hot zeer gedurig bidden van dit gebed dagelijks, en het altijd, gezel bidden van hetzelve in de godsdienstige vergaderingen, waarop de Lulherscho Kerk bijzonder gesteld is, wordt al licht een ijdel verbaal der woorden.

Maar het is ook niet gegeven, om het ongebruikt te laten⁵). Wie zal dit kleinood naar waarde schatten! liet

\') Augusti, Haudb. der Christl. Archilol. II. S. 79. Vergel. hiervoren § 8. bl. 40.

²) Ook Brakel, lied. Godsd. ft. p. 393 (Gap. XXIV. 2) is niet tegen het woordelijk gebruik. Hij /.ugl, wel : De Heere Jezus heeft dit gebed gegeven tot een, voorschrift of voorbeeld, waarnaar ivij onze gebeden moeten richten, zoo ten opzichte van zaken als orde, maar niet dat wij het gebed van woord tot woord zouden verhalen (waarin hij overeenstemt met Calvin. Instit. III. 20. 49. en Coiumontar. in Matth. 6 : 9). Maar hij voegt er bij: Wij mogen diX gebed, \'t zij in openbare vergade\' lagen, V zij alleen zijnde, wel bidden, maar wij zijn er niet aan verbonden.

Scholten, Leer der Herv. Kerk i. p. 26 wijst op liralcel als zijnde in strijd met den llelde\'b. Catechism. Vr. 118 — 120. Doedes, Heidelb. Cat. 1881. p. 475 : Hot gebed bij Lucas zou als een formulier kunnen beschouwd tquot;\'. gebruikt worden, maar hetgeen bij Mattheüs staat, niet.

§ II. HET GEBED DES HËEUEN,

is gegeven door Hem, die beide, den Vader en den niensch kende, die wist wat de Vader in den hemel gaarne hoort en wat voor ons menschen te bidden noodig, oorbaar en heilzaam is.

En het dient uitnemend tot versterking des geloofs en der hope op verhooring. Immers wanneer de eigen zoon eens konings voor den in nood verkeerenden, hulpe vragenden onderaan een smeekschrift stelt en in de hand geeft, dan is er te meerder grond, om verhooring te verwachten.

Ook verlevendigt het de bewustheid van de gemeenschap der heiligen. Dit gebed biddende kan het kind Gods de verheffende gedachte koesteren, dat tegelyk duizenden kinderen Gods op aarde voor zich en voor elkander met dezelfde woorden den Vader aanroepen.

Het is een gebed, voor alle tijden, landen en volken gepast. De eerste zondaar, Adam, zou het even goed hebben kunnen gebruiken als wij, en voor de laatst levende menschen zal het niet minder voegen dan voor ons geslacht.

Doedes, a. W. p. 488 oordeult: Het Onze Vader in zijn geheel is niet bestemd, om in onze gebeden opgenomen te worden, nog veel minder bestemd, om gebruikt te worden als het slot of einde van onze gebeden. Onze vaders hebben er anders over gedacht, blijkens de Formuliergebeden, zonder de Lntherseho overdrijving, die bij iedere godsdienstige handeling het Onzo Vader eischte, „wie Salz und Würze zu allem geistlichen Werk hinzugothanquot; (Claus Harms Das Vaterunser. S. 11.)

Bengel, Gnomon in 1 Petr. 1 : 3 wijst op eene singuliere overeenkomst van heel den Eersten Brief van Petrus met het Gebed des Heeren.

§ 11. HET GEBED DES HEEREN.

Doch men herinnert: „Christus\' Middelaarsschap en verzoeningsdood zijn er niet in genoemd.quot; Maar met wijsheid, zich schikkende naar zijne toenmalige discipelen, voegde Hij de uitdrukkelijke vermelding daarvan er niet in ; naderhand zouden zij en alle geloovigen de verzoening door Hem er wel in aangeduid vinden, reeds in de aanspraak, in den Vadernaam, en vooral in de vijfde bede om vergeving der zonden.

Maar is dan het Onze Vader tot algemeen gebruik gegeven, voor bekeerd en onbekeerd, en ook voor de jonge jeugd, die er niet rijp voor is om het te verstaan en om het waardiglijk te bidden ?

Hel is waar, zijne volle beduidenis en kracht heeft dit gebod eerst in den mond van den wedergeboren Christen. Deze alleen kan de Aanspraak en het Slot, deze alleen iedere der zes Beden met klare bewustheid en hartelijke begeerte in waarheid uitspreken.

Edocli het is daarmede als met geheel de Bergrede, in welke de lleore Jezus het Gebed voor de eerste maal gaf. Deze veronderstelt en eischt een gemoed, in hetwelk de zaligsprekingen, waarmee de Heere aanhief en waarop de gansche Bergpredikatie is gebouwd, bevindelyke waarheid zijn geworden. — Wat men nog niet is, moet men dan trachten te worden. En het volmaakte Gebed moet de begeerte ontsteken en hiertoe aandringen, om die kinderlijke en heilige gezindheden te erlangen, die bij dit gebed ten gronde liggen. — Aan dit gebed moet men bidden leeren.

En, maakt men bezwaar tegen het algemeen gebruik van het Gebed des Heeren, dan geldt dit evenzeer tegen

Graïomeyor, Geref. Ooi. loer. III.

§ 12. INHOUD.

de Psalmen i), ja geheel het Evangelie, van hetwelk het Onze Vader een deel is.

Ook kinderen mag men het niet onthouden, zoomin als het Evangelie. Slechts worde er gezorgd dat zij \'t eerbiedig bidden.

§ 12. Inhoud.

Het Onze Vader behelst eerst eene Aanspraak tot God als Vader voor zijne kinderen door Jezus Christus, daarna zes Beden en ten slotte eene Lofzegging.

De Lutherschen tellen met de Eoomschen, in navolging van Augustinus, meestal zeven beden, daar zij de woorden Alaar verlos ons van den Booze als eene afzonderlijke bede aanmerken. De Gereformeerden, hierin Chrysostomus volgende, rekenen zes, en aldus ook de Socinianen en Arminianen *).

§12. INHOUD.

De Roomschen lateu het sluL weg, naar Lucas»). „De Papisten verhalen het Gebed uit Lucas zonder \'t Besluit, wij uit Mattheüs met het Besluit ¹).quot;

Allervoortreffelijkst is de uitlegging en uitbreiding van dit Gebed in onzen Heidelb. Catechismus Vr. 120, v.v. Ook Luther heeft het in zijne Gatechismen verklaard, vol van zalving des Heiligen Geestes.

Gelijk de Wet der Tien geboden in twee tafelen bestaat, zoo scheiden zich kennelijk de zes Beden van het Gebed des Heeren in twee deelen 3). Alle bedoelen wel de verheerlijking Gods, maar de drie eerste met uitsluiting van al het andere, de daarop volgende drie met opzicht tot ons en onze naasten.

In het eerste drietal is het driemaal Uw: Uw naam, Uw Koninkrijk,-Uw wil; in het tweede telkens o«sGeef ons enz.

Slaan wij het oog op den rijken inhoud van het Gebed des Hoeren, wij zullen hoe langer hoe meer bevinden,

de tegonstelling: »mot — maarquot; zijne goedkonring aan de yereeniging, dus aan de onderscheiding niet van zeven, maar van zes beden zooals de Catechismus heeft.

Zegt de bidder : En leid ons niet in verzoeking, \'t is blijkbaar dat hij dan nog niet uit heeft en dus dit geen afzonderlijke bede is, maar dat er in éénen adem nog iets stelligs volgen mout en dat zonder dit deze bede onvolledig zou zijn.

\') Do Vulgata heeft ook bij Mattheüs 6 het Godverheerlijkend slot niet. En in haar ontbreken bij Lucas zelfs ook de woorden : Maar verlos ons van de booze, waarin sommige uitgevers vau den Griekschen tekst haar navolgen. Vergel. ook Dotdes, Heidelb. Cat. p. 475. Zie nog hierboven bl. 157. n. 2.

²) Brakel, Eed. Godsd. 11. p. 393. Vergel. Vcrklaring van den Mechelschen Catechismus, p. 125.

³) Calvin. Instit. III. 20. 35. Comment, in Matth. 6 : 9.

§12. INHOUD

dat elk deeltje daarin zijn gewicht heeft, ieder woord is een pond.

A. Zoo in de Aanspraak: Onze Vader, die in de hemelen zijt.

a. De Zoon leert ons den Vader aanbidden. De naam Vader beteekent in de Schrift standvastig den eersten Persoon in het drieëenige Goddelijke Wezen. De Vader is niet in de wereld gekomen ; Christus zeide niet dat Hij de Vader was, maar dat de Vader in Hem was en Hij in den Vader (Joh. 10 : 38), en de Heilige Geest is de Geest des Vaders en des Zoons. Deze drie zijn één in Wezen, één aanbiddelijk God. Wie den Zoon niet eert, die eert den Vader niet, en niemand kan Jezus in waarheid Heere noemen dan door den Heiligen Geest. Wij kunnen tot den Vader niet genaken dan door den Zoon, den Middelaar, in den Heiligen Geest. (Ef. 2: 18). In de huishouding der genade in het de eerste Persoon, de Vader, die de majesteit der Godheid vertegenwoordigt (1 Kor. 8 : 6). Tot Hem is het gebed \')•

God is niet de Vader van alle menschen, niet alle menschen zijn kinderen Gods. Hij is de Vader der geloovigen door en in Christus geworden (Heidelb. Cat. Vr. 120), de geloovigen zijn niet als kinderen Gods geboren, maar zijn daartoe aangenomen en wedergeboren.

De velerlei betrekkingen tusschen vader en kind hebben haren diepsten grond in den samenhang van het wezen des kinds met zijn vader. Tusschen menschen en God heeft dit dan alleen daar in waarheid plaats, waar geestelijke eenheid tusschen beiden bestaat. In den volsten zin

\') Zie hiervoren § 6 bi. 131.

§12. INHOUD.

daar, waar deze eenheid van geest en wezen volkomen is. In de hoogste beteekenis is God dus maar de Vader van eeaen, die bij uitnemendheid de Zoon Gods wordt genoemd en die zelf van zich betuigt : Ik en de Vader zijn één (Joh. 10 : 30). In dien zin als Christus kunnen menschen nimmer God hunnen Vader noemen, daarom dat Christus alleen de eeuwige natuurlijke Zoon Gods is, het uitgedrukte beeld der zelfstandigheid des Vaders en de glans zijner heerlijkheid, Hem in alles gelijk zijnde, maar de geloovigen rijn om zijnentwil uit genade tot kinderen Gods aangenomen {Heidelh. Cat. Vr. 33. Nederl. Belijd, des Gel. Art. X.)

In de Schrift wordt God Vader van menschen genoemd in eenen anderen, meerderen zin dan bij de oude Heidenen •). Bij dezen zag de naam alleen op de schepping en onderhouding. De Perzen noemden hunnen God Mithras „Vaderquot;; bij de Grieken heette Zeus, bij de Romeinen Juppiter „Vader der goden en der menschen.quot; Zij spraken van God als „den maker en vader der wereld.quot; Vader der wereld noemt de Schrift God nooit: de wereld is niet van Goddelijk wezen. De ware geestelijke betrekking tusschen God en menschen als tusschen Vader en kinderen was den Heidenen onbekend. Deze bestond alleen daar, waar men onder het licht der openbaring, onder de bedeeling van Gods Woord leefde.

\') Tholuck, Bergpredigt Christi S. 386. Augusti, Handb. der Chr. Archttol. II. S. 67 zegt: Darin stimmen fast alle Erlddrer aus den ersten fünf Jahrhunderten überein, dass die Worte ■rrxTsp yf/.cóv ó sv toïi; oupxvols in einem pragncmten und geheimniss-vollen, nur dem Christenthume eigenthümlicheii Sinne zu nehmen seyen.

§12. INHOUD.

Zoo noemt God zich den Vader des Iraëlietischen volks, en hen saam zijne kinderen, zijnen zoon, zijnen eerstgeborene, Exod. 4:22: Mijn zoon, mijn eerstgeborene is Israël (— geheel het verbondsvolk als één mensch beschouwd, evenals bij Paulus Ef. 2 : 15 al de geloovigen uit Joden en Heidenen door de geestelijke schepping eenen nieuwen mensch uitmaken). Het is, omdat Hij hen uit al de volkeren had uitverkoren en tot zijn volk gemaakt (Deut. 32 : 6), hetwelk Hij wonderbaar leidde, leerde, opvoedde, in hetwelk Hij zijn huis en haardstede had (Ps. 147 : 19, 20). In dien zin is ook Mal. 2 : 10 te verstaan : Hebben wij niet allen éénen Vader ? heeft niet één God ons geschapen ? Waarom handelen wij [dan] trouwelooslijk, de een legen den ander, ontheiligende het verbond onzer vaderen ? Niet dat God daar wierd genoemd de Vader van alle menschen uit oorzaak hunner lichamelijke schepping, maar de Vader van Israël wegens het verbond, als drangreden voor hen om zich aan zijne Wet te houden. Ook Hebr. 12 : 9 zegt Vader der geesten mei alleen Schepper, voortbrenger der geesten, maar blijkens het verband vooral opvoeder der geesten, waarbij de kastijding niet ontbreekt. (Vergel. Mal. 1 : 6. Jer. 3 : 4. Ps. 100 : 3).

Ook onder het Oude Verbond waren alle geloovigen in waarheid kinderen Gods, maar zij genoten nog niet in volle ruimte al de rechten en vrijheden van het kindschap. Met de menschwording van Gods Zoon, door de volbrenging van het werk der verlossing en door de zending des Heiligen Ueestes ging daarover een nieuw licht op, gelyk dan ook Paulus het onderscheid in dezen tusschen de

12. INHOUD.

oude en de nieuwe bedeeling klaarlijk teekent Gal. 4: 4—6. Rom. 5 : 15.

Onze Vader I dat zeggen wg dus in volle kracht, wanneer wij tot God bidden met de bewustheid, dat Hij onze Vader door Christus geworden is. Want dit kindschap is eene macht, een voorrecht, hetwelk alle geloovigen hebben verkregen door middel van Hem, die in den hoogsten, absoluten zin de Zoon Gods is. Zoo velen Hem aangenomen hebben, dien heeft Hij macht gegeven kinderen Gods te worden, [namelijk] die in zijnen naam gelooven; Welke niet uit den bloede, noch uit den wil des vleesches, noch uit den wil des mans, maar uit God geboren zijn, Joh. 1 : 12, 13. Hier is dus gemeenschap des Geestes, nog wel onvolkomen, weshalve de geloovigen ook nog de aanneming tot kinderen verwachten (Rom, 8 : 23), doch eens, wanneer ook het lichaam, in de opstanding, zal verlost zijn, zoo volmaakt, dat de verlosten den heelde des Zoons Gods gelijkvormig zullen zijn, opdat Hij de eerstgeborene zij onder vele broederen (Rom. 8 : 29).

God de Vader der geloovigen. Hier bestaan en werken al de betrekkingen tusschen vader en kind. Met vaderlijke liefde bemint God zijne kinderen (Ps. 103 : 13. Jez. 49 : 15), en de kinderen hebben den Vader lief, met kinderlijke vreeze en grootachting; zij zijn zijne erfgenamen, medeerfgenamen van Gods eeuwigen Zoon ; zijn der Goddelijke natuur deelachtig (2 Petr. 1 : 4), zijn navolgers Gods in goeddoen, leven in gemeenschap met Hem en staan onder zijne allerbijzonderste leiding, verzorging en bescherming.

Het is Onze Vader. Dat is eene uitdrukking van geloof, die de Heere Jezus den vaak twijfelmoedigen en bestreden bidder in den mond geeft om hem te vervrymoedigen.

§12. INHOUD.

Evenals Jez. 6?; : 16 Israël tot God spreekt: Gij zijt toch ome Vadtr, — — onze Verlosser van ouds af is uw naam. — En wel, niet alleen mijn, maar onze Vader. Daardoor leidt de Heere den bidder in de gemeenschap der heiligen : hij zal in liefde ook der broederen gedenken, biddende voor allen die tot Gods rijk en huis behooren. „Want wie ennen huisvader hartelijk lief heeft, omvat ook met liefde en welwillendheid diens gansche huis •)quot; De Boden zelve breiden zich uit tot „alle menschenquot; (Heidelb. Gat. Vr. 124).

b. Die in de hemelen zijt. Luther heeft vertaald : in den hemel, en zoo bidt de Luthersche Kerk. De Onzen nauwkeuriger: in de hemelen*). Deze meervoudige, dus algemeener uitdrukking zegt, dat wij niet zoo aan eene bepaalde plaats moeten denken, als of God daarin dusdanig woonde, gelijk de Engelen en zalige geesten, dat Hij niet tegelijk overal zoude zijn.

Het is, vooreerst Opdat wij van de hemelsche majesteit Gods niet aardsch gedenken (Heidelb. Gat. Vr. 121), inzonderheid geen menschelyke zwakheden en onvolmaaktheden van aardsche vaders in God stellen. De hemelen spiegelen Gods grootheid af, zijne onbevlekkelijke reinheid en zalige rust, zijne onveranderlijkheid, zijne oneindigheid, zijne verhevenheid boven al het aardsche. De aanspraak

\') Calvin. Instit. III. 20. 38. Do Luthersche Cl. Harms, Das Vatevunser S. 23 vorzokurt mot don moesten nadruk, dat naar Christus\' bedoeling God do Vader aller monschen is. Vergel. daartegou Calvin 1. c. en Commentar. in Matth. 6 : 9, en Brakel, Rod. Godad. II. p. 397.

^a) Hiervan is nader gehandeld in het Derde Hoofdstuk ë 22.

§12. INHOUD.

dient, om ons hiervan aanstonds een diepen indruk te geven.

Ten tweede, opdat wij van zijne almachtigheid alle nooddruft des lijfs en der ziele verwachten. Des lichaams. Want de hemelen zijn Zijn tuighuis en schatkamer (Deut. 28 : 12. Hand. 14 : 17). Die in de hemelen is, dat stelt ons Hem voor als dien, die zon, maan en als de sterren beheerscht en dus voortgaande de tijden ordineert; en die ook de lucht en de wolken regeert en de gever is van licht en warmte of koude, van regen en droogte ; als dien van wien alle zegen komen moet. - Inzonderheid voor de ziel. Hij is de Vader der lichten, die zijne zaligmakende gaven en alle geestelijke zegening van boven tot zijne nooddruftige kinderen doet afkomen door Jezus Christus (Jac. 1 : 17. Ef. 1 : 3), die verhoogd is in de hoogste hemelen, in den hemel der hemelen, waar de troon Gods is en zijne majesteit en heerlijkheid in vollen luister uitblinkt. — Christus heeft dan naar zijne Goddelijke wijsheid geleerd met deze woorden God aan te spreken, om in de biddende ziel kinderlijk ontzag en vertrouwen te verwekken, die de grondslag zijn van de rechte bidgestalte.

B, Nu volgen de zes Beden, die zakelijk in een nauw verband met elkander staan.

a. In de drie eerste beden wordt ééne groote zaak begeerd: de verheerlijking Gods. Deze ééne voorstelling en hoofdgedachte wordt ontwikkeld en gaat uit in drie trappen. 1. Dat God moge erkend worden als die, die Hij is, als de Heilige : de eerste bede. Utv naam worde geheiligd. 2. Zal Hij als de Heilige erkend worden ; zoo moet Hij zich in de harten der menschen openbaren door oprichting en uitbreiding van zijn geestelijk en hemelsch ryk in hen

170 § 12. INHOUD.

de tweede bede : dat Hij als de Heilige moge heerschen over alle menschen: Vw Koninkrijk kome. 3. Komt het Koninkrijk Gods tot de menschen, zoo moeten dezen ook als ware onderdanen Gode gehoorzaam zijn en den wil des Konings doen; en wanneer allen willig en trouw zijne bevelen doen, komt de hemel op aarde: de derde bede: Uw wille geschiede gelijk in den hemel alzoo ook op de aarde.

De eere Gods vooraan ; daarna mogen wy met onze belangen komen, naar het tweede drietal, nauw verbonden met het vorige. 4. Zullen wij namelijk bekwaam zijn om den wille Gods te doen, zoo moeten wij levenskrachten bezitten. Om te leven, hebben wij onderhoud noodig. Hij alleen kan het geven, uit zijne hand moeten wij het ontvangen : de vierde bede, de eerste der tweede tafel : Ons dagelijks brood geef ons heden i). 5. Doch ons dagelijks brood en allen anderen tijdelyken zegen kunnen

\') tov xprav yfiuv tov sttioufiov Sa? yif^ïv v/ifMpov, Matth. 6 ; 11. Volon vertalen : het brood voor den aankomenden dag. Anderen : het bovennatuurlijke hrooA. I e Vulgata: panera nostrum super-substantialem da nobis hodio. Dr, Doedes, Heidelb. Catech. p. 481 acht beter vertaald : toereikend of genoegzaam brood ; goed naar den zin, maar niet naar de beteekenis. Het woord sttioutios, hetwelk in al de 1200 werken der oude Grieksche letterkunde niet voorkomt, is naar de meeste waarschijnlijkheid samengesteld uit sV) en oï/plx, tot en wezen, en beteeken t: het brood dat tot ons wezen, aanwezen, bestaan dient, of dat wij tot ons tijdelijk bestaan behoeven. Onder de Commentaren is vooral belangrijk de verhandeling van Tholuck, Bergpredigt Christi S. 400 tf. Voorts Cremer, Wörterbuch der neutest. Grüc. S. 239 ff. u. d. W. 67rioult;7ios. Vergel. ook Augusti, Handb. der Chr. Archttol. II. S. 69 f.

§ 12. INHOUD.

wij niet in rust en vrede noch met waar genoegen genieten, of wij moeten met God en onze medemenschen verzoend zijn : de vijfde bede : En vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij vergeven onzen schuldenaren. 6. En zoo noodig als dagelijks de bede is om vergeving der weer gemaakte schuld, zoo noodig is \'t meteen te bidden om bewaring voor nieuwe bezondiging, waarin wij door de verzoekingen zouden geraken ; waarbij de gedachte, dat in den staat dezes levens altijd nog de Booze werkt en de zonde woelt, het verlangen opwekt naar volkomen verlossing : de zesde bede: En leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van den Booze \').

b. Dus tweemaal drie Beden behelst het Gebed des Heeren. Zou dat toevallig zijn ? Letten wy op de zaken, in ieder drietal vermeld, zoo kunnen wij niet miskennen, dat ieder drietal beantwoordt aan de drievoudige huishouding van den Vader en den Zoon en den Heiligen Geest\').

Want 1. De erkentenis van God als den Heilige ziet voornamelijk op den Heiligen Vader. 2. Zijn Koninkrijk, zijne genadeheerschappij in de menschheid wordt bemiddeld

\') Matth. 6 : 13; pvrxi wxs xtto toü Trovypov. Luther; erlöse uns von dem Uehel. — De vertaling «de boozequot; (behoed ons voor den booze) oordeelt ook Dr. Doedes, Held. Cat. p. 485 verkieslijk boven » het booze.quot; Zoo ook Meyer z. d. St. Hiertoe leidt ook dat or xtto staat en niet èy,. ivetrdxi is echter meer dan behoeden.

\') TholucJc, Bergpredigt Christi. 2te Aasg. S. 384 f. Ebrard in Herzogs Real-Enc. IV. S. 098 u. d. W. Gebet des Herrn, Stier, Reden des Herrn Jesu. 1843. Ister Theil. S. 200. Ook Von Oerlach zu Matth. 6 : 9.

§ 12. INHOUD.

door den Zoon, dien Hij tot Koning heeft gezalfd. En 3. Het is door de bekeerende en heiligmakende werking des Geestes, dat de wille Gods op aarde gedaan wordt gelijk als den hemel.

Evenzoo is het met de tweede tafel. I. De onderhouding van het lichamelijk leven raakt schepping en voorzienigheid, bij uitnemendheid het werk des Vaders. 2. De wegneming der zondenschuld is gegrond op de verzoening door den Zoon. 3. De bewaring voor de macht der verzoeking en de eindelijke overwinning en vrijmaking van den Booze behoort tot de heiligmakende werkingen des Heiligen Geestes.

G. Na de beden volgt het majestueuze, Godverheerlijkende slot: Want Vw is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid in der eeuwigheid.

Hiermede wordt den bidder een vaste grond gegeven voor zijne vrijmoedigheid en voor de hope op verhooring : namelijk door de verlevendigde bewustheid van Gods macht, goedheid en eere. Want die al deze goederen, in het gebed begrepen, geven zal, moet een onbeperkt vermogen en oneindige goedheid bezitten. Daarom doet Christus bij het einde des gebeds nog eerst eenen straal van Gods heerlijkheid in de biddende ziele vallen en doet haar afzien van zich zelve en zien op dien God, die dat alles geven kan en wil.

In ons zeiven hebben wij geen recht of grond, waarop wij het durfden wagen zoo tot God te bidden en zooveel van Heoi te vragen. In ons is niets dan ellendigheid, niets wat ons waardig maakt en ons bij Hem aanbeveelt om ons te verhooren. Maar daarom zullen wij denken : Hy is almachtig en goed. „Hy kan en wil en zal in nood,

§ 12. INHOUD.

zelfs bij het nad\'ren van den dood, Volkomen uitkomst geven. (Vergel. 1 Kron. 29: 11, 12).

God Is Koning: de Vader is het, die door Christus in den Heiligen Geest alle ding regeert. Menig huisvader kan zijne noodlijdende kinderen niet helpen; menig koning kan of wil het zijne onderdanen niet. God kan het en wil het. Riep in den hongersnood te Samaria die vrouw 2 Kon. 6 : 26 : Help mij, heer Koning! Koning Joram kon slechts antwoorden : De Heere helpt u niet, waarvan zou ik u helpen? Maar bij den Heere is fcracM, Hij is machtig meer dan overvloediglijk te doen boven al wat wij bidden of denken, Ef. 3 : 20. Is de Booze, is de wereld en do zonde machtig, God is boven allen. Hij kan den sterken de kracht benemen en den zwakken kracht geven. — Hij hoort en helpt den oprechten bidder gewisselijk. Hij heett er immers heerlijkheid in, wanneer Hij geeft hetgeen tot zijne eer gebeden wordt. Hij zal er in alle eeuwigheid de eere van hebben, dat Hij de gebeden der ellendigen verhoort. En wanneer alles vervuld zal zijn wat gebeden wordt in het Gebed des Heeren, zullen al de gezaligden Hem de eere er van geven en zijnen heiligen naam eeuwiglijk met dankzegging prijzen. En daartoe doet Hij het eenmaal komen. Want Hij is onveranderlijk, ook in de volvoering van zijne raadsbesluiten en beloften. Niets kan Hem zijn Koninkrijk, zijne kracht en zijne heerlijkheid ontrukken. Hij blijft wat Hij is in alle eeuwigheid.

Hierop kan dan de bidder geloovig Amen zeggen, hetwelk uitdrukt de zekerheid der verhooring, en wel inzonderheid van dit Gebed des Heeren, maar voorts ook van al die gebeden, die overeenkomstig dit Gebed naar den wille Gods gebeden worden; eene verhooring, die

§12. INHOUD.

zelfs van het gevoel en de gevoeligheid des biddenden niet afhangt: Want mijn geheel veel zekerder van God verhoord is dan ik in mijn hart gevoele, dat ik zulks van Hem begeere (Heidelb. Gat. Vr. 129). Zelfs heeft de Heere beloofd Jez. 65 : 24 : En het zal geschieden, eer zij roepew zoo zal Ik antwoorden; terwijl zij nog spreken, zoo zal Ik hooren.

NEGENTIENDE HOOFDSTUK.

K E R K.

§ 1. Naam-

Wij komen thans tot de Kerk, een onderwerp, dat hedendaags schier in aller mond den boventoon voert, zoodanig zelfs, dat een bedachtzame op het gevaar wijst „de Kerk te prediken in plaats van Christus •)quot;, of ten minste, Christus om de Kerk, in plaats van de Kerk om Christus,

Om hier koers te houden en niet af te dwalen, komt het op het rechte gezichtspunt aan, hetwelk de Heilige Schrift ons klaar genoeg en onfeilbaar toont. En naar de Schrift hebben wij hier bij den ingang dan wel aanstonds en voorop dit tweeërlei vast te houden.

Vooreerst. De mensch wordt persoonlijk ter zaligheid bewerkt. De Heilige Geest brengt iederen uitverkorene

\') Gispen, in de Bazuin. 1887. No. 39.

§ 1. NAAM.

bijzonderlijk, door zijne werking in diens hart, tot het geloof in Christus. Niet door eene gemeene beweging, niet bij hoopen of Iroepsgewijs, maar persoonlijk. Het geloof eener genieenschap geeft geen zaligheid, ieder moet voor zich zeiven het geloove in Christus hebben. Het is: Opdat een iegelijk, die in Hem gelooft, niet verderve, maar het eeuwige leven hebbe. Joh. 3 : 16. Het is : De rechtvaardige zal door zijn geloof leven, Hab. 2 : 4.

Ten tweede. Wie Christus door een waarachtig geloof wordt ingelijfd, komt daardoor dadelijk in geestelijke gemeenschap met alle geloovigen. Dit heeft zijnen grond ook in het Koninklijk Ambt gt;) des Middelaars, onder wien al de verlosten tot één volk worden vereenigd. En aldus en in dezen zin is Hij de Zaligmaker niet slechts van ieder enkelen geloovige afzonderlijk, maar van een volk, naar het woord des Engels tot Jozef: Gij zult zijnen naam heeten Jezus : want Hij zal zijn volk, zalig maken van hunne zonden, Matth. 1 : 21, een eigen volk, hetwelk Hij zich zeiven zou reinigen. Tit. 2 : 14.

De waar geloovige is dus niet alleen staande, op zich zeiven, maar deelgenoot van Christus is hij medegenoot van allen die mede in Christus zijn, is lid van een groot, eerwaardig genootschap, bij ons de Kerk genoemd. \'k Geloof één Kerk, een algemeen genootschap, Geheiligd en vergaard door \'s Hemels boodschap, (Kerste Berijm, van de Xll Art. des Gel.)

In onzen Bijbel komt het woord Kerk ¹) geheel niet voor.

¹

) Niedner, Kirchengesch. S. 1 zegt vau Kirche: Ein uicht urchristlicher und nicht urkirchlicher Name, vou ungewisser und unbokaanter sprachlicher Abkunft wie sachlichor Bodouting.

§ 1. NAAM.

Daar wordt de vereeniging en geestelijke maatschappij der geloovigen genoemd de Gemeente Gods. Dat is haar eigenlijke naam. Naar haar geheimzinnig wezen en verband met Christus, heet zij het lichaam van Christus en draagt in de Schrift nog velerlei andere, zinnebeeldige en beteeke-nisvolle namen.

De Stadsschrijver of Secretaris te Efeze noemt Hand. 19 : 35 Efeze de Kerkbewaarster \') van de groote godin Diana, maar het oorspronkelijke beteakent Tempelbewaarster ; en v. 37 zegt hij, dat Paulus en zijne metgezellen geen Kerkroovers ¹) waren, hetwelk beduidt beroovers van het heilige van den tempel.

1. Het woord Kerke, zooals het in het Middelneder-landsch luidde, waarvoor later Kerk gebruikelijk werd, is al zeer verschillend afgeleid 3). Zeker is het niet afkomstig, wat sommigen wilden, van karen, (bekeeren), noch van kuren (keuren, kiezen, verkiezen); maar naar de meeste waarschijnlijkheid van het Grieksche (onzijdige) Kyriakon «), hetwelk reeds sedert de vierde eeuw voorkomt in de beteekenis huis des Heeren (den Heere, Kyrios, eigen, toebehoorende) waarvoor later in gebruik kwam Kyriake b)

¹

*) ispóvuhot. Vergel. Rom. 2 ; 22.

§ 1. NAAM.

de vrouwelijke vorm van het bijvoegelijk naamwoord, te verstaan oikia of oikodomé (naar Efez. 2:21), maar dan als zelfstandig naamwoord gebezigd.

Naar deze meest aannemelijke afleiding beteekent dan Kevk oorspronkelijk quot;s Heeren huis. En wel, om aan te duiden niet slechts de vergaderp/aa/s, maar bij overdracht de vergadering zelve der geloovigen.

Kerk is dus huis, gebouw, het huis des Heeren. Maar in geestelijken zin. Christus zelf noemde do vestiging zijner gemeente een houwen, Matth. IG : 18 : Op deze Petra zal ik mijne gemeente bouwen, waarmede Hij immers geen lokaal bedoelde maar een volk, en wel met inbegrip van alle voor de groote huishouding noodige instellingen en ordeningen ; dus in gelijken zin als er in de oude bedeeling van het huis Israels wordt gesproken, van de Israëlietische

ipsis Graecis kyrch a xupios ot multa alia accepunus; aicut domus Dei basilica i. o. rogia a rego, sic etiam kyrika seu kyriaka i. ü. dominica a domino nuncupatur, quia domino do-iniuantium ot rogi regum in illa servitur.

Anderen gaven de voorkeur aan do afleiding van hot Latijn-sehe curia. Ook Luther, Cat. major in de Concordia ed, Eechen-borg p. 498. Niedner 1. e. acht niet onwaarschijnlijk : die Benennung (Kirche) soi ausgegangen bei don Slawen, im Oston, von Ki/pios alloin ; boi der Gonnanen-Mehrheit, nahor dom Westen, von xvpiog und curia ncbeneinauder. (wegens het verkeer met Homo en Italië). De algemeouo beteekeuis van het woord curia laat deze afleiding wel toe. Vorgel. Glossarium mammie mediae et infimao Latinitatis. od. Adolung. Halae 1773. Tom. II, p. 844. De uitspraak wijzigde zich dan verschillend naar de ger-maanscho dialecten. Franck 1. c. oordeelt, dat het woord Kerk van de Westgormaneu, bij wie het reeds zeer vroeg aanwezig was, door middel van Gotische stammen tot de andere Germanen ia gekomen.

§ 1. NAAM.

volksgemeonte, door don ITeere zeiven zijn huis genoemd Num. 12 : 7 : mijn kneclit Mozes, die in mijn qansche huis getrouw is (vergel. Hebr. 3 : 2—6). De Kerk is alzoo niet dat doode gebouw van hout en steen, waarin men samenkomt, maar eene zekere, vereenigde menigte van menschen ; doch niet van doode menschen met hun oude steenen harten, integendeel het is een geestelijk huis, uit levende steenen gebouwd, gelijk Petrus het beschrijft (1 Petr. 2 : 5), die daarbij nog wel wederom zal hebben gedacht aan het woord van de Petra, uit \'s Meeren mond gehoord. Van Christus zegt de Schrift, dat de gemeente is zijn eigen huis, van de gemeente der heilige broeders, die der hemelsche roeping deelachtig zijn, wordt in hunnen naam gezegd : re ij zijn zijn huis, Hebr. 3 : 6.

Eene heerlijke teekening geeft de Apostel er van Efez. 2 : 19. Zoo zijt gij dan niet meer vreemdelingen (als de Heidenen) en bijwnners (als de jodengenoten der poorte, de proselieten zonder geheele inlijving en rechtsbevoegdheid, hebbende in den tempel geenen toegang dan tot in het voorhof der Heidenen, en in de synagogen achteruitgezet aan een afgezonderde plaats; dat alles is nu afgedaanquot;), maar medeburgers der (met gelijken toegang, v. 18)

en huisgenooten Gods ; 20. Gebouwd op het fundament der Apostelen en Profeten, waarvan Jezus Christus is de uiterste hoeksteen^)-, 21. Op welken het geheele gebouw, bekwamelijk te zamen qevoegd zijnde, opwast tot eenen heiligen tempel in den Heere; 22. Op welken ook gij mede gebouwd wordt tot eene woonstede Gods in den Geest. Als

\') Hierover zie Eerste Hoofdstuk § 24. bl. 60.

§ 1. NAAM.

huisgenooten Gods zijn de geloovigen samen zeiven een huis.

2. De bijbelsche naam is Gemeente, die in de Schritt gewoonlijk voorkomt, waar zij zonder beeld spreekt. In dezen naam is niets oneigenlijks, figuurlijks, zinnebeeldigs, overdrachtigs. Hier hebben wij den eigenlijken naam voor het vereenigde volk des Heeren.

Maar wat is de beteekenis ? Onze Nederlandsche Statenoverzetting zegt Gemeente voor het Hebreeuwsche kahal (soms eedah) en voor het Grieksche ehkleesla \')• Bij beide woorden ligt het begrip van roepen, samenroepen ten gronde. Het Hebreeuwsche kahal stamt zelfs van kol, stemme, en in het Grieksch is kalein roepen, kleesis roeping, kleeioi zijn geroepenen ^a). Het Grieksche ek beteekent uit. Bij de oude Grieken was ekkleesla de gebruikelijke naam voor de vergadering der vrije burgers in de belangen van het gemeenebest, door eenen heraut daartoe van Overheidswege uit het volk en uit hunne woningen opgeroepen.

Dit woord ekkleesla, overeenkomende met het Hebreeuwsche kahal, geeft dan tweeërlei te kennen. Vooreerst, eene eenheid, gemeenschap, eene door gemeenschappelijk doel verbondene menigte, verzameling van burgers, burgerij,

\') Cremer, Wörterb. der noutest. Grïic. 2te Aufi. S. 333 ff. u. d. W. \'ExKhyrlx.

*) Hebr. verzameling. roepon, samenroepen.

stem. vergadering.)

Grieksch: roepen, icMja-ii roeping, x^rot geroepenen.

En merkwaardig, het roepen is een xypvrirsiv, roepen door eenen heraut (nijpv^).

§ 1. NAAM. 181

zoodat de vertaling door Gemeente treffend past. En ten tweede eene roeping als het middel ter verzameling en toebrenging ; maar meteen ook als begrenzing der eenheid en gemeenschap, aanduidende wie er toebehooren, namelijk de geroepenen, en op welken grond, te weten uit hoofde der roeping.

Zoo is het volk Gods eene verzameling van geroepenen, geroepen door God en van zijnentwege en als zoodanig zijn zij samen Gods gemeente. De roeping is geestelijk, doch niet oneigenlijk maar aliereigenlijkst. Zij is het geestelijke middel ter verzameling, ter vorming der gemeente. Bij deze roeping heeft ook het uit (het Grieksche ek) zijne beteekenis en kracht: het is eene roeping uit de wereld, uit de dolende volken, eene afzondering naar de vrije verkiezing Gods. Dus heet Israël zijn geroepene, ^ Jez. 48 : 12: floor naar mij, o Jakob ! en gij Israël, mijn

geroepene! Ps. 149 •. \\ : de gemeente [zijner] gunstge-nooten. Mich. 2:5: de gemeente des Heeren. En het nieuwe Israël, de gemeente Gods onder de nieuwe bedeeling zijn de geloovigen in Christus, de ware Ghrist-geloovigen (Nederl. Belijd, des Gel. Art. XXVII), door God geroejwn tot de gemeenschap zijns Zoons Jezus Christus omes Heeren 1 Kor. 1 : 9, geroepen met eene heilige roeping, naar zijn eigen voornemen en genade 2 Tim. 1 : 9, heilige broeders die der hemelsche roeping deelachtig zijn Hebr. 3:1.

Ket Grieksche ekkleesfa is overgegaan in het Latijn: ecclesia \'). Ook de oude Laüjnsche Overzetting (Vulgata) gebruikt dit woord. Waar- in het Nieuwe Testament in het

lt;\' ¹) Over het gebruik eu de verschillende beteekenissen van

dit woord handelt uitvoerig het reeds aangehaalde Glossarium manuale Tom. III. p. 256 sqq. o. h. w. Ecclesia.

«

§ 1. NAAM.

Grieksch ekkleesia staat en in Onze Staten-Overzetting gemeente, zegt de Latijnsche ecclesia (b.v. Matth. 16 : 18. 18:17. Ef. 5:25). Dit woord nu, ecclesia, is algemeen in gebruik gekomen in de beteekenis van Kerk. Waar men Kerk iatynsch wil uitdrukken, zegt men ecclésia en het Latijnsche ecclésia vertaalt men Kerk. — Intusschen onze Nederlandsche Bijbel weet van geen „Kerk,quot; maar alleen van Gemeente, en waar men nu van ZiTerA: spreekt, heeft men wél toe te zien of op die Kerk datgene past wat de Schrift van de Gemeente zegt en wat zij behalve dezen eigenlijken naam met hare andere benoemingen bedoelt en uitdrukt.

3. Beteekenisvol is de henoemmg lichaam van Christus, waarmede de Apostel Paulus de gemeente omschrijft. Efez. 1 : 22, 23 : God, de Vader der heerlijkheid, heett Christus der gemeente gegeven tot een Hoofd hoven alle dingen, Welke zijn lichaam is, [en] de vervulling desgenen die alles in allen vervult.

Het lichaam van Christus. Dat is een hooge naam, die aan de gemeente in het Oude Testament nog niet werd gegeven, maar dien zij heeft ontvangen nadat de Zoon Gods mensch was geworden, ons vleesch en bloed deelachtig geworden (Hebr. 2 : 14).

Onder al de titelen, die de gemeente draagt, is er wel geen zoo veelzeggend en vol van verborgenheden, en toch zoo bepaald en klaar als deze : het lichaam van Christus. Eene omschrijving van de gemeente, nauw en ruim. Nauw, uitsluitend, afperkend : want dit ligt er in: wie Christus niet is ingelijfd, behoort niet tot de gemeente. Ruim: want allen die Christus waarlijk zyn ingelijfd, behooren er toe, hoe nederig, hoe bedekt ook, en waar

§ 1. NAAM.

zij ook zitten. De Heere kent degenen die de zijnen zijn, en al dezen, hoezeer plaatselijk en tijdelijk van elkander verwijderd en in vormen verschillend, zijn samen zijn lichaam.

Het is maar één lichaam, van éénen Geest bezield. Hoezeer verschilden in vele opzichten de Christenen uit de Joden van die uit de Heidenen! Maar toch verklaart Paulus ze voor één lichaam, 1 Kor. 12 : 13 ; Want ook ivij allen zegt hij, zijn door éénen Geest tot één lichaam gedoopt, hetzij Joden, hetzij Grieken, hetzij dienstknechten, hetzij vrijen, en tvij zijn allen tot éénen Geest gedrenkt. En v. 20: Er zijn wel vele leden, doch [inaar ] één lichaam.

Alleen de gansche gemeente der geloovigen kan Christus\' lichaam heeten, gelijk ook, de geheele gemeente zijne Bruid is. Één geloovige is het lichaam niet, maar is lid van dit geestelijk lichaam. 1 Kor. 12 : 27 : Gijlieden zijt het lichaam oan Christus en leden in het bijzonder. Ieder lid in dit groote lichaam heeft zijne eigenaardige plaats, bestemming, gave en werking, bewust of onbewust ten dienste voor elkander en alzoo voor het geheel. —

De naam Kerk is nu eenmaal in algemeen gebruik, waaraan wij ons dan ook hebben te houden. Wij handelen hier dus van de Kerk, met dien verstande, dat zij ons is wat de Schrift Gemeente noemt.

§ 2. Deelen.

De Kerk bestaat in twee deelen. Een gedeelte van haar is op aarde, de eenige plaats harer vorming ; het andere reeds in den hemel, de woningen der zaligheid. Meer

§ 2. DEELEN.

deelen zijn er niet. Nergens anders is er iets van de Kerk dan op de aarde en in den hemel.

Dit te erkennen eischt de Schrift. En het is noodig, er nadruk op te leggen, tegenover verschillende dwalingen.

1. Tegen de Ruomsche Kerkleer. De Roomschen stellen ééne Kerk, maar drie deelen ; een deel op aarde, een in het vagevuur, een in den hemel. Wel onderscheiden zij de Kerk voornamelijk gt;) in twee deelen : de strijdende Kerk op aarde en de zegepralende in het hemelsche vaderland. Maar wijl volgens hen alleen geloovigen ^ in het vagevuur komen, namelijk zoodanigen, die hunne „dagelijksche, vergefelijke zonden\')quot; hier op aarde niet geheel hebben afgeboet, en wier zielen daar door het vuur en andere pijnen gezuiverd en bekwaam en waardig gemaakt worden „om naar de hemelsche glorie te gaan, waar niets dal besmet is zal binnenkomenquot;, waartoe zij allen dan ook op bestemden tijd geraken ; wijl dus de zielen in dit overgangsverblijf samen tot de (Roomsche) Kerk behooren: zoo is naar de Roomsche voorstelling een deel van de Kerk in het vagevuur. Dus drie afdeelingen der eenige Kerk : de strijdende op aarde, de lijdende in het vagevuur, de zegepralende in den hemel.

2. Tegen de onschriftuurlijke stelling van eenen witóei-staat in den zin van Luthersche en vele andere universalisten (voorstanders van eene algemeene verzoening), volgens

\') praectpue; Catech. Roman. Cap. I. Pars X Qu. 5, alwaar de duae ecclesiae partes, triumphans una, militans altera, wel treffend omschreven worden.

■²) Cat. Rom. P. I. Cap. VI. Qu. 3. Verklar. van den Meohelschen Cat. p. 105.

³) Zie Negende Hoofdstuk § 23. bl. 74. Twaalfde Hoofdstuk § 4ö. bl. 475.

§ 2. DEELEN.

welken tot aan den jongsten dag toe de prediking des Evangelies ook onder de dooden, namelijk zoovelen het bij hun leven niet hadden gehoord, zou voortgaan, uit wie dan de zich bekeerenden en in Christus geloovenden nog zouden worden gered en toegebracht \')• Dies zou er een deel van de Kerk nog in de helie schuilen. Immers wat men ook van den Hades, in onderscheiding van de helle, zegge, de Schrift spreekt slechts van twee verblijfplaatsen der gestorvenen, van helle en hemel, van zalig en rampzalig. De Schrift duidt nergens aan, dat de Heere ook onbekeerd gestorvenen uit de helle tot zijne Kerk, zijne Gemeente, toebrengt: op aarde vergadert Hij haar, in de helle is geen deel van de Kerk.