■

11^

I ■

M. Porcius Cato unus fuit ex iis municipibus, qui interdum a superbis nobilibus peregrini dicebantur i); ortus enini est Tusculü-) e municipio clarissimo ¹) et antiquissimo\'), jam anno 381 a Romanis civitate cum suffragio donatoö); civis Romanus igitur fuit tribu Papiria, natus e familia plobeja\'i). Nomen matris nescimus, patris autem Marcus traditur fuissequot;). Gum nemo e majoribus Romae honoribus functus esset \'^s), homo novus fuit^!)); ipse dicere solebat se hominem novum quidem esse, sed ortum e familia factis et virtute vetere, quia et pater probus atque fortis vir fuisset et proavus magnas res gessisset, pro quibus a populo multa praemia accepisset¹⁰). De anno quo natus sit, duao opiniones apud auctores exstant. Secundum Ciceronem n) natus est anno antequam Q. Fabius Cunctator primum consul fuit, unde apparet Ciceronem credidisse eum natum esse anno 234 a. C. n.; idem annus efficitur, si conferi-mus locum, ubi Cicero dicit Catonem anno 85 natum e vita excessisse, ipso anno quo contra Ser. Galbam ad populum

\'2, 10; 3, 4, 0; 8, 15, \'2. Veil. \'2, 35, \'2. Plin. 7, \'28; 14, 5. Solin. 1, 107. Ael.

summa contentione dixisset¹), cum eo, ubi tradit eum mor-tuum esse L. Marcio M\'. Manilio consulibus (anno 149) -); prae-terea Cicero memorat²) eum 65 annos natum fuisse Q. Marcio Philippo iterum Cn. Servilio Caepione consulibus (anno 1G!)). Cum Cicerone facit riinius³). Ab bis dissentit Liviusü), qui contendit eum anno nonagesimo suasisse rogationem Scribonii, quod ostendit hunc auctorem aetatis putavisse Catonem natum esse anno 239; idem quoque Plutarchus tradit \'i), sed is pug-nantia loquitur, nam alio loco narratquot;), locupletem testem laudans, etenim Catonem ipsum, quamquam opera ejus, ut infra apparebit, probabiliter non inspexit, eum decem et septem annos natum primum stipendium eo tempore meruisse, quo Hannibal rem bene gereret in Italia; sequitur ut necesse sit opinionem Livii improbemus. At si ad Ciceronis sententiam accedimus, ratio optime convenit; boc igitur statuendum esse videtur: anno 234 Cato natus est, et primum militavit septi-mum decimum annum agens, anno 217, quo Hannibal magnam victoriam apud lacum Trasumenum reportavit.

Fortasse Plutarchus recte narrat*) Marcum patrem Catonem nominatum non esse, sod hoc cognomen filio, cum rem publicam capessivisset, inditum esse, nam, ut Mommsen i\') demonstravit, plebeji neque Romae neque in municipiis honoribus functi nondum eo tempore cognomina habebant; hoc cognomen igitur tractum ab ingenii acumine, ut Plutarchus optime intellexit, quia origo bujus nominis repetenda est ab adjectivo gt;catusquot;, quod apud Sabinos idem valebat atque »acutusquot; 10), primus e familia sua habuisse videtur, nisi quis contendere mavult jam majores ejus Tusculi honores gessisse; cui opinioni non obstat, quod nomen ejus plane ignotum fuisse dicitur n), nam prae nominibus magnis et splendidis nobilium genus illius municipis, etiam si majores in municipio suo honoribus erant functi, igno-bile erat. Sed in boc sine dubio Plutarchus errat, quod dicit eum principio Priscum vocatum esse ¹²); hoc enim agnomen

cf. Nop. Cat. 1. ^s) Cat, maj. ^!\') Römisclie Forschungen 1, 00. lquot;) Varr.

Soxow\'Tcor. Val. Max. 3, 4, fi; «nomen suum Tusculi ignobile.quot; ^I2) Cat. maj. 1.

Catoni postea impositum est, ut a Catono Uticensi discerneretur ; eadem de causa appellabatur Major !) sive Superior -). Praeterea propter »multarum renun usum^:!)quot; Sapiens \') dicitur, propter eloquentiam Oratorquot;¹); a severitate, qua censuram gessit, nomen Censorium traxit\'»).

Heres a patre relictus erat fundi in regione Sabinorum, ibique versatus est, antequam honoribus est functus quot;). Pater ejus videtur fuisse vir minime egenus, quin etiam pro suis rebus satis locuples, ejus avus enim equestria stipendia meruerat²), qjse filio suo fundum in Sabino reliquit; bas ob causas, ut videtur, Drumann affirmavit⁰) eum non fuisse pauperem. Auc-tores quidem dicunt Catonem filium pauperem fuisse³), aed hi ea voce utentes rationem liabent loei, quem filius postea tenuit in urbe, cum ad rem publicam gerendam accessisset, ubi inter familias nobiles ingentibus divitiis praeditas Cato, quamquani rem familiarem multis modis, quos infra copiosius explicabo, amplificavit u), sane pauper erat, quod in ejus patrem non cadit; Plutarcbus rem ad justum modum refert, cum dicat Catonem, ut Aristidem et Themistoclem, je ovx •jTrxpxourryi: ad rem publicam gerendam se contulisse 1-). Utique Porcius pater, vir rusticus, e parvo municipio oriundus, cultu vitae modico, frugali, agresti utebatur sine ulla luxuria. Hoe testatur filius i^;i): »ego jam a principio in parsimonia atque in duritia atque industria omnem adolescentiam meam absiinui, agro eolendo, saxis Sabinis, silidbus repastinandis atque con-serendis.quot; Tam severa disciplina igitur Catonem continebat pater; ipse elementa eum docebat; fastidiosus cujusque rei novae, ut fere omnes agricolae et maxime Italici hujus temporis, eum eo amore morum patriorum imbuebat, quem Cato semper servavit;

Oic. Lael. 4. 2) Val. Max, 3, 2, 1(1; 8, -15, \'2. 3) Cic, Lael. 0, 1) Cic. ibid.;

verbis ntitnr: «tuae opes et copiao.quot; I\'lut. comp. Arist. c. Cat. 3 lialict: ó Kütcov

per totam vitam filio exeniplum maximae frugalitatis atque in-dustriae edebat monebatque eum ut luxuriam omnium malorum fontem duceret; tunc Cato illo amore agriculturae captus est, quern usque ad extremam senectutem fovit. Praeterea ad indolem ejus fingendain magni momenti erat, quod pueritiam et adules-centiam degebat inter Sabinos, vivos frugales, severos, belli-cosos, strenue agriculturam exercentes, quorum laudes Horatius in illis corruptis temporibus finis rei publicae liberae celebra-vit\'), qui etiam animo Vergilii obversabantur, cum describeret mores antiquorum Italicorum-). Vicina ejus agris erat villa M\'. Curii Dentati, qui, quamquam Samnites, Sabinos, Pyrrhum vicerat atque ter triumphaverat, parvuin fundum solitus erat ipse colere et aeque parce et frugaliter vivere atque agricola quivis; eum Cato semper admiratus est et sibi ad imitandum proposuit; facta et mores ejus, quae domus parva, ab eo saepe adita , ei in memoriam reducebat, eum adhortabantur, ut magis industrie operam navaret viveretque magis sobrie atque onmes sumptus evitaret, qui non necessarii viderentur^;!); cum servis suis agros colebat, hieme vestitus tunica substricta et brevi, quae vocabatur, aestate nudus ; eodem pane vescebatur

Brevi etiam in Sabinis illis, inter quos pueritiam atque adu-lescentiam transegit, subsistere velim atque ea attingere, quae de iis Cato memoriae prodidit. Quanto opere eos semper su-spexerit, ostendit cura, quacum de iis egit in libro, qui » Origines\'\' inscribitur. Ibi tradidit⁶) eos originem duxisse a Sabo Sanco sive Dio Fidio, quem dixit fuisse deum indigenam. Huic famae fidem tribuens Strabo eos appellat\'). Praeterea Cato

affirmat eos principio domicilia Testrunae prope Amiternum habuisse et inde in agros Reatinos incursione facta, quam re-gionem eo tempore, qui Aborigines dicuntur, tenerent, maximam urbem Cotylias occupavisse; deinde eos vera sacra facientes quoqueversus colonias misisse, et inter alias multas urbes Cures quoque condidisse, ut mox neque a mari Hadriano neque a mari Tyrrlieno longe abessent. Ilaec Catonem tradidisse dicit

!) Oil. !!, (i, 37 Fi|q. -) A en. 0, (iUri. \'■lt;) Pint. Cat. mnj. Cic. Cat. 55; ilc rep. 3, 40. O cf. Verg. Gc^oig. 1, \'299; «Nudus ara, sore nudus.quot; quot;\') 1\'lut. Cat. maj. 3. Dionys. ant. Rom. 2, 49. \') 5, 3, i.

Dionysius, neque est causa , cur huic testi fide derogata negemus Catonis sententiam ab eo recte expositam esse; apud Servium \') quidem scriptum videmus et Hyginum et Gellium et Catonem memoriae prodidisse illum Sabum Lacedaemone in Italiam pro-fectum esse, de hac re autem inter se dissensisse auetores, quod ille scripsisset eum in Perside natum Lacedaemonom transisse, Cato et Gellius vero scripsissent eum fuisse Lacedaemonium; sed videtur Servius «doctrinam Hygini Catoni imputavissequot;-). Quod Dionysius dicit^:i) fuisse, qui crederent aliquot Lacedae-monios, quos institutorum atque legum poeniteret, quae turn Lycurgus patriae daret, Peloponneso excessisse et in regione, in qua Sabini sedem haberent, domicilia locavisse, non mira-mur, si reputamus Lacedaemonios Sabinis simillimos fuisse; ut illi omnibus Graecis, hi ceteris Italicis praestabant fortitudine, moribus severis, frugalitate. Proxime ad eos accedebant antiqui Romani, quorum ad disciplinam conformandam sine dubio Sabini plurimum valuerunt; aeque fortes, aeque frugales , aeque probi atque integri, aeque pii, aeque magistratuum dictis audientes erant; quo accedit, quod ille populus mox totius Italiae dominus multa ex eorum institutis ascivisse videtur \'), ut Cato non immerito dixerit^rgt;): »Salnnorum moren populum Romanum secutum esse.quot; Ipse quoque per totam vitam exemplum de iis capiebat aliosque adhortabatur ut eos imitarentur.

Cato juvenis tum, cum stipendia non faceret et ab agricultura vacaret, studebat, ut eloquens orator fieret atque juris peritia praestaret. His artibus per circumjacentia loca magis magisque innotuit; itaque multi eum rogabant, ut ipsorum causas ageret; libenter pro iis causam dicebat, lucrum autem e patrocinio suo non faciebat •\'); hic mos antiquitus apud Romanos fuerat, ut causae gratis dicerentur, sed is paullatim ita exoleverat, ut anno 204 necesse esset lege Cincia de donis et muneribus sanciri nequis ob causam orandam pecuniam donumve acciperet quot;). Cum cives Romani, quorum causas orabat, in propinquo in conciliabulis municipiisque habitarent, neque ullum numicipium

annot. 10. ^:i) Ant. Rom. \'2, -iO. cf. Strab. 5, 4, i\'2. Pint. Rom. Ui; Num. i. Zonar. 7, li. \') Scliwegler, Röm. Gesch. 1, \'245. \'^r\') Serv. ad Aen. 8. 658. *\') Plut. Cat. maj. 1. \') Tac. ami. II, 5; 15, \'20. LIv. ;i4, 4. Cic. Cat. 10; tic or. \'2, \'280; atl Att. ,1, 7.

eo tempore jurisdictionem propriam haberet, sed Roma semper praefecti jure dicundo eo mitterentur \'), admodum probabiliter inde colligere possumus Catonem apud illos praefectos causas suscepisse. Fama eloquentiae atque juris peritiae, frugalitatis atque industriae ejus effecit, ut L. Valerius Flaccus vir nobi-lissimus, e Sabina gente oriundus-), qui juxta eum fundos babebat, cum eo consuetudinem conjungere cuperet; is maximo cum dolore videns mores a majoribus traditos solvi et sperans Catonem fore, qui secum cos revocare et vellet et posset, saepe cenae eum adhibebat et, cum videret se recte de eo judicavisse, emu adhortatus est, ut Romam migraret atque ad rem publicam accederet. Postquam in Urbe consedit, patrocinium Flacci multos amicos ei conciliavit, multos etiam causis orandis nactus est^:i).

Sicut jam supra dixi , Cato primum anno 217 stipendia meruit. Tres expeditiones, quibus interfuit, nobis nominantur; cum ceteras nescimus, turn ignoramus utrum quotannis milita-verit necne. Anno 214 enim cum Q. Fabio Maximo quartum consule ad Capuam profectus est^rgt;), et anno 20!) cum eodem quintum consule ad Tarentum^(!); praeterea dicitur a Nopote \') anno 207 miles in exercitu C. Claudii Neronis strenue pugnavisse in pugna apud Senam, in qua Hasdrubal, ex Hispania fratri Hannibali auxilium ferens, profligatus et interfectus est. Cato igitur in iis fuit, quos C. Claudius Nero numero 6000 peditum, 1000 equites ex Apulia, ceteris copiis Hannibalem, contra quern castra munierat, asservare jussis, cum nuntium accepisset Has-drubalem in Umbriam processurum esse, maximis itineribus secum duxit, ut succurreret collegae contra Hasdrubalem profecto ⁸).

In illis expeditionibus Catonem non fuisse unum e militibus, quos in itinere manus movere dicebat, in pugna pedes, et cla-rius stertere quam clamare, documento erat corpus vulneribus coopertum ¹¹\'); maxima cum fortitudine pugnabat, truci vultu et magna voce atque minis utens¹¹). In itinere ipse sua anna ferebat, uno servo sequente, qui necessaria portabat; eum cenam prae-parantem saepe adjuvabat neque unquam vitium in ea re commis-sum exprobrabat; sitim potionibus vilissimis explore solebat i-).

l) Moramson, Riimisclies Staatsrecht It, HI4. -) Dion. ant. Rom. 2, 40. ^;1) Pint. Cat. maj. 3; coinp. Arist. c. Cut. 1. Nep Cat. 1. \') vid. pag. \'2. •gt;) Cic. Cat. 40. ⁽i) Pint. Cat. maj. \'2. ⁷) Cat. 1. ⁸) l.iv. \'27, 43. Polyb. 11, 1. \'■\') Pint. Cat. maj. 0. ¹⁰) Pint. Cat. maj. i. U) Pint. ibid. 1-) Pint, ibid.; l.iv. iifl, 40.

In ea re omnes auctores consentiunt eum tribunatum militarem gessisse, sed quo anno eo functus sit, pro certo affirmare nobis non licet. Apud Ciceronem \') scriptam est eum tribunum militum pugnavisse apud Thermopylas, sed de tribunatu ar.\'te quaesturam gesto tacetur ; Plutarchus -) vero tradit eum illo munere functum esse ante quaesturam, et id quidem, ut videtur, post Tarentum captum. Nepos solus incertus non est, quo anno Cato tribunus militum fuerit; contendit enim eum Q. Fabio M. Claudio con-sulibus in Sicilia tribunatum gessisse; sed sine dubio in hoc errat, quod dicit eum hoc anno 214 in Sicilia fuisse, quia, ut supra memoravi, Cicero diserte dicit eum turn in exercitu Q. Fabii militavisse. Drumann ^l), cum de anno Nepoti fidem habeat, conjecit Catonem anno \'214 duce Fabio tribunum militum fuisse; hoc vero minus probabile mihi videtur; nam, quamquam for-tasse nondum eo tempore, ut sine dubio aetate Polybii, lege cautum erat nequis, qui decern vel saltern quinque stipendia non meruissct, tribunus militum fieret⁵), mirum tamen mihi est, si ille vir e parvo municipio ortus post tria maxime stipendia jam ilium honorem adeptus esset. Nihil igitur nobis restat nisi ut alia conjectura veritatem assequi conemur; si enim nobiscum reputamus Catonem secundum Nepotem in pugna apud Senam affuisse et secundum Plutarchum tribunatum post annum 209 gessisse, valde simile veri fit eum in ilia pugna tribunatu militari functum esse. Hue accedit, quod verba, quibus Nepos usus est: „qua in pugna magni opera ejus existimata estquot; melius dicuntur de tribuno militum quam de milite gre-gario. Si re vera ad Senam tribunus militum pugna vit, unus fuit ex 24 tribunis, quos Livius tradit eo anno a populo primis quattuor legionibus creatos esse*\').

Tarenti, postquam Fabius cepit, cum Nearcho hospite, sectam Pythagorae sequenti, de placitis illius scholae collocutus esse dicitur \'); sed haec fortasse commenticia sunt\'^s); nam admiratio ilia philosophiae plane ab ejus indole alicna erat; praeterea Plutarchus opinatur eum jam turn Graece scivisse, quam linguam senex demum didicitquot;).

i) Cat. li\'i. 2) Cat. maj. 3. ■•) Cat. I. 0 Gesch. Horns. 5, 98. !gt;) Polyb. 0, 10: cf. Mommsen, Kom. Staatsr. \'2, 50\'2, Ti. quot;) \'27, 30. \') Plut. Cat. maj. \'2. Cic. Cat. 41. ^x) Nissen, Kritische Untersuchungen über die Qnellen dec 4\'eii und 5\'en Decade des Livius, pag. \'29.^r). \'•\') IMnt. Cat. maj. \'2. Cic. Cat. \'2(1; Acad. \'2, 5. Val. Max. 8, 7, 1. Quint. 12, 11 , \'23. Nep. Cat. 3.

Inter omnia, quae Catonem talem reddidenint, qualis in his-toria comparet, maximi niomenti sunt stipendia, quae duco Fabio meruit; iis annis nata est admiratio, qua per totam vitam ilium virum coluit¹); quod non mirum, si perpendimus, quanto opore cum ejus educatione in re publica rationes Fabii congruc-rint. De consiliis hujus viri, quom Cato noster in multis rebus exemplum sibi esse voluit, brevi agere oporae pretium est. Is familia nobilitate insigni ortus-) antiquitatis erat specimen; ornatus erat eisdem virtutibus atque Romani, qui Italiam suo imperio subjecerant, eademque consilia sequebatur; ab externis et novis moribus maxime abhorrebat. Obtemperatione, quam legibus atque decretis senatus populique a se deberi censebat, et observantia in magistratus, quarum virtutum tota ejus vita documentum est, neminem parem babebat; tribus rebus maxime ostendebat se esse virum antiquum: pietate erga deos, procu-ratione rei publicae, administratione belli. Eo tempore, quo deorum ciütus paullatim, imprimis a primoribus, deseri coeperat et superstitio mentes occupare incipiebat, ipso deos rite colebat: post pugnam ad lacum Trasumenum dixit plus neglegentia caerimoniarum auspiciorumque quam tomeritate atque inscitia esse peccatum^;!); deinde postquam dictator dictus erat, non babuit quidquam antiquius quam ut sollemnes religiones expiaret; anno 215, ut hoc exemplum afferam, copias, quae apud Gales castra habebant, trans Volturnum flumen non traduxit contra Hannibalem, quod auspicia repetebat⁴). In administranda re publica quoque saeculi sui consuetudinem impugnabat. Quod magistratus in annum creabantur ot hoc tempore exacto de po-testate decedebant, quamvis utile esset roi publicae liberae insti-tutorum et legum incolumitati, hoc incommodum tamen habebat, quod nullo modo caveri poterat, ut, qui quotannis creabantur, viri essent rei publicae gerendae pcriti; praeterea etiam si hoc malum evitabatur et forte homines creabantur, qui artibus suis hoc honore digni erant, periculum erat, ne is, qui succedebat, omnia evertcret, quae decessor perfecerat. Sed no quis putet huic malo comitiis populi subvoniri potuisse: ea magnis negotiis publicis hujus temporis minime suppetebant; qua ratione enim, ut exempli

Pint. Cat. miij. 3. Oic. Cat. 10. -) 1\'lut. Cat. inaj. 2. ³) l.iv. \'22, 10. \') Liv.

gratia ponam, sperari poterat fore ut major pars populi recte dijudicaret, utrum e ro piiblica osset helium indicere an pacem praestare? Concilio igitur opus erat, quod valde rerum civilium peritum clavum rei publicae firmiter teneret, ut et magistratus et comitia ei morem gererent; hoc munus senatus susceperat. Quo rem publicam gerente Roma Italiam suae dicionis fecerat concusseratque opes aemulae Carthaginis. His do causis Fabius in ro puhlica cum optimatibus consontiebat, quorum facile princeps factus est; ejus consilia oo spectabant, ut sonatus quam maxima auctoritate potentiaquo fruerotur; itaque semper cum plebis ducibus, qui operam dabant ut pro senatu vulgus regna-ret, graves simultates exercebat, gravissimas cum Flaminio: sic anno 233 oxeunte consul ei tribuno plebis legem foronti invito senatu de agro Gallico ot Piceno viritim dividendo infestissime adversatus est, cpiod is, cum populo permittoret ut sonatus voluntatis ratione non habita do agro publico statuerot, potos-tatcm illius consilii violaret atque civitatem corrumperet; in ea opinione orat, quam Polybius do ea logo promulgata tradidit, dicens e tribunatu Flaminii populum in pejus mutatum esse \'). Tertio ratio, qua helium cum Hannibale geri volobat, ostendit etiam eum opinatum fuisse salutem oivitatis sitam esse in pre-mondis vostigiis antiquorum Romanorum; eandom prudontiam et cautionem atque illi adhibendas et omnia incepta audacia vitanda esse censobat. Indo ei, semper suadenti Romanis ut ante omnia Italiam tuorontur ot Hannibalom ox ea expellerent, displicebant ilia magna proelia, quibus tota res puhlica in aleam dahatur, qualia Flaminius et Varro commisorunt; in hac sen-tentia erat, ut putarot Romanos excrcitum Hannibalis dobore pedotontim oppressum delore, urbes validis praesidiis oblinentes, commeatu eum intercludentes, parvas manus magna multitudine semper invadontos. Quamquam hac ratione sine duhio rem publicam sorvaverat, stultitia Flaminii summo discrimini cf)m-missam, qui nimium rei militaris scientiae suae tribuerat, multi noquo ii tantum, qui idem de re puhlica quod Flaminius son-tiebant consiliaquo ejus probahant, dictatorem carpebant atque eum ducem sognem atque timidum dicobant-); quod non mirum, nam praeterquam quod turpe videhatur esse legiones Romanas

bene in armis cxercitatas inulto sinere hostes sociorum res in suo conspectu agere et ferre, periculum orat no, antequam dictator eo modo Italiam ab hostibus liberare posset, socii amici-tiam eorum, qui tantis calamitatibus eos afficere poterant, anteponerent sociotati cum iis, qui injurias defendere non valebant. Inde illud decretum a populo factum de jure magistri equitum M. Minucii Rufi juri dictatoris aequando, et consulatus datus C. Terentio Varroni, qui rei militaris scientiae plane expers, sed artibus popularibus apud vulgus gratiosus, Romanis magnam illam cladem apud Cannas attulit. Turn tandem malis moniti Romani sequenti anno denuo Fabiuni ad bellum miserunt et deinde saepissime ejus opera usi sunt.

Cum a Fabio turn ab illis viris turbulentis C. Flaminio atque C. Terentio maxime differebat M. Claudius Marcellus. De Catone scripturo non mihi videbantur omittendae esse dissensiones, quae fuerunt inter Fabium et Marcellum; his enim quasi parva imagine referuntur inimicitiae multo vehementiores, postea inter Catonom ot Scipionem gestae, et causae dissensionis utriusque simillimae fuerunt. Marcellus famam sibi comparaverat, quod fratrem suum summo vitae periculo in Sicilia e manibus hostium eripuerat^l) et deinde anno 222 consul apud Clastidium Gallorum copiis caesis fusisque regem eorum Virdumarum ipse confecerat atque tertius spolia opima Romam rettulerat\'-). Illarum rerum gestarum fama nondum anno pugnae Cannensis abolita erat; re publica ea clade ad ultimum discrimen adducta omnes in ilium egregium ducem oculos conjecerunt, praetura fungentem et Sicilian! provinciam sortitum, sed nondum profectum: nuntio pugnae adversae accepto senatus eum Canusium misit, ut reli-(]uiis legionum praeesset^;i), et deinde fere assidue usque ad mortem ejus opera usus est. Marcellus civium spem non fefellit: cum Fabio rem publicam ab exitio vind\'cavit atque bellum Ilannibalicum contudit \')• Quamquam igitu. optime de re publica merebatur, suscepit tamen multorum acerbissimas inimicitias; saepe enim Livius ejus obtrectatorum mentionem facit, Plutar-clius ejus ixópüv. Illi inimici partim erant vulgi turbatores, non minus ei quam Fabio infensi, quod aeque atque ille propugnator

\') Pint. Marc. i. -) Polyb. •!, ;i4. Plut. Mure. (3. Cic. Tusc. 4. 40. Liv. op. \'20. Prop. 5, 10, 39. l\'quot;lor. \'2, i, 5. ^;1) Liv. \'22, 57. Plut. Marc. 0. \') Cic. do rep. 1, 1.

senatus a dominatu plebis alienus erat; banc invidiam ostendit rogatio C. Publicii Bibuli. Is enim tribunus plebis anno 20!), qnod Marcellus priore die pugnae ad Canusium male pugna-visset neque sequenti die victoria reportata usus esset, sed milites media aestate in tecta abduxisset, de imperio ejus abro-gando cgit, non solum Marcellum, ut Livius dicit, sed omnem nobilitatem accusans, quod eorum fraude belium traheretur; Marcellus vero, cum a necessariis monitus Romam redisset, bas criminationes facile reppulit res a se gestas memorans, atque populo persuasit, ut rogationem tribuni antiquaret; postero die omnes centuriae Marcellum in sequentem annum consulem crea-verunt¹). Sed multi e nobilibus quoque ei adversabantur, in-primis patricii, qui ejus auctoritati officere cupiebant, quod vir plebejus erat; inter hos adversaries primas partes Fabias egit; quod in promptu est, si reputamus fere omnibus in rebus inter duos illos viros multum interfuisse. Fabius salutem rei publicae in moribus majorum sequendis sitam esse putabat, at Marcellus unus ex iis erat, qui cum intellegerent, quantum Romana disciplina Graecae cederet, maxima admiratione litte-rarum artiumque Graecorum erant imbuti -). Vidimus supra Fabium, ut antiqui Romani solebant, semper maxima pietate erga deos omina atque auspicia observavisse; sed alter multo minoris res divinas faciebat, ne dicam eum eas contempsisse, qui, quamquam haruspex dissuaserat, cum post trunca atque turpia exta nimis lacta apparuissent, valde acer et pugnax^;i) eam pugnam inierit, in qua occubuit⁴). Hue accedit, quod Marcellus longe alia rationa atque Fabius bellum cum Cartha-giniensibus administrabat; cum enim cerneret consilia Cuncta-toris Italiam ipsam , antequam Hannibal expelleretur, perditura esse, saepissime hosti occurrebat, magno cum dolore Fabii, qui putabat eum hoc modo rem publicam in aleam dare; tamen ille semper cavebat, ne proelium committeret, ubiubi hostis ei potestatem pugnandi faciebat, sed iis locis tantum, quibus non temere sperabat se aut victurum esse aut, si vinceretur, magnam cladem non esse accepturum; hoe discrimen jam aequales recte significaverunt, dicentes Fabium scutum populi Romani fuisse, sed Marcellum ensemS).

\') Liv. \'27, \'21. I\'lut. Miirc. \'27. -) l\'lnt. Marc. 1. ^!!) Cic. do rop. 5, 10, cf. I\'lnt. Mme. 1 ■\') Liv. \'27, \'20. Plut. Mare. \'20. •gt;) Pint. Mare. 0.

Praeterea, quod gravissimum fuit, Marcellus, ut probabile est, nimis gloriae cupiditate incensus plus justo senatus jussa neglegere Fabio videbatur; id enim proprium erat omnium, qui postea Marcelli consilia sequebantur. Hoe non dico Fabium ejusque factionem ambitiosos non fuisse, sed longe alius laudis studio trahebantur; hi quoque pracclaris facinoribus splendere cupiebant, sed semper spectabant ut eommoda rei publieae tuerentur et quam maxima auctoritate atque potentia senatus frueretur, cujus ministros tantum, quoties honoribus fungeban-tur, se esse putabant; satis habebant si, quae munus injungebat, maxima cum gloria sua senatus voluntatis ratione habita exse-quebantur, tuin sine dolore aliis succedentibus de potestate decedebant. Marcello vero et iis, qui cum eo consentiebant, quamquam fortasse sibi conscii non erant, minus erat curae, ut in honoribus gerendis rei publieae rationibus consulerent quam ut ipsi egregia facinora ederent, e quibus maximam glo-riam sibi compararent atque opes consequerentur; optimi ex iis, inter quos Marcellus erat, patriam sane amabant atque senatum aestimabant, sed decus suum atque domesticum pluris faciebant; inde semper operam dabant, ut regio more custodia molesta senatus se exsolverent atque potius domini ejus quam ministri essent; hos spiritus semper factio Fabii comprimere conabatur. Denique Fabius in illum egregium ducem suo nomine infensus erat, quod metuebat, ne adversarius, qui ardenter concupiscebat se victorem Hannibalis praedicari \'), magnis vic-toriis reportatis suo decori officeret; qui metus inanis non erat, cum re vera Marcellus interdum ex proeliis cum Hannibale commissis superior discederet-).

Ut supra dixi, inter Fabium ejusque amicos et Marcellum multae et graves contentiones fuerunt; adversario suo princeps optimatium usque ad ejus mortem magnas molestias fecit. Anno 215 Marcellus, consulatum adeptus L. Postumio consule designate in Gallia mortuo, magistratu se abdicare ab auguribus coactus est, qui eum vitio creatum videri dicebant, quod ineunti consulatum tonuisset; in ejus locum tum Fabius, qui ipse augur erat, suffectus est^:!). Postquam anno 211 e Sicilia Syracusis captis Romam rediit, senatus triumphum ei negavit, quod debel-

1) Pint. Miire. \'28. -) Plut. comp. Pelop. c. Marc. •\') Liv. \'2!}, 31. Plut. Mare. 12.

latum nondum osset, exercitus non esset reductus\'); profecto more majorum imperatori, qui exercitum in provincia reliquisset, triumphare non licebat -); nihilominus paullo post Q. Fabio Tarento capto, quamquam exercitum successori tradiderat^;!), triumphus est decretus -i). Marcellus deinde ovans urbem est ingressus, postquam superiore die in monte Albano triumphavit. Sequenti anno adversarii denuo eum petiverunt; Syracusanis enim persuaserant, ut ad senatum de eo querimonias deterrent, quod urbem sociorum, qui semper Romanis fidem servavissent, sed a Carthaginiensibus coacti essent Marcello portas claudere, durissime diripuisset atque agros vastavisset; anno 210 legati, qui in villis inimicorum Marcelli deversabantur, in senatum introducti sunt, postquam eorum urbis expugnator, qui eo ipso anno consulatu fungens Sicilian! et classem sortitus erat, pro-vincias mutaverat cum collega M. Valeric Laevino, cui Italia cum bello adversus Hannibalem evenerat. Quamvis legati eum aspere atque acerbe accusarent et multi senatores in eum vebe-menter inveherentur, res hue evasit, ut acta ejus confirma-rentur⁵). Hae criminationes iniquae fuisse videntur, cum saepis-sime temperantia ejus in ulciscenda defectione hujus urbis atque aliarum in Sicilia maximis laudibus efferatur⁰), magis etiam iniquae, si reputamus senatum Campanis eo ipso anno de poenis a se datis querentibus necesse non judicavisse Q. Fulvium Flaccum, qui Capuam ceperat, inde arcessiquot;), neque Fabium ipsum sequenti anno se mitem adversus Tarentinos praebuisse. Denique anno 208 pontifices Marcellum aedein Honori et Virtuti ad Clastidium ab eo votam et ad portam Capenam aedificatam dedicare prohibuerunt, quod duobus deis unam cellam dedicari non liceret, quia, si prodigii aliquid in ea factum esset, sciri nequiret utri deo sacra facienda essent⁸). Turn Marcellus du as aedes statui jussit, sed exaedificatas eas non vidit; anno 205 demum post mortem ejus filius dedicavit^!)).

Ea templa, ut hoc interponam, Marcellus exornavit signis atque tabulis pictis, quae captis Syracusis admiratione Grae-

i) Liv. \'2(i, \'2-1. Plut. Marc. 1\'2. Val. Max. \'2, 8, 5. -) Mommsen, Röm. Staatsr. 1, 130. 3) Liv. -27, 21; 22. \') Plut. Fab. 23. ^rgt;) Liv. 26, 20; 30. Plut. Maro. 23. (i) Liv. 25, 40. Plut. Marc. 20. Cic. Verr. 5, 81; 2, de rep. I, 21. Pseud. Asc. in Divin. p. \'100. \') Liv. 26, 33. 8) Liv. 27, 25. Plut. Marc. 28. Val. Max. 1, 1, 8, Cic. Verr. 4, 123. ») Liv. 29, It.

carum artium adductus Romam devexerat¹). Ille novus mos urbis spoliandae ab eo inductus ost eaque de causa dicere solebat se primum populum Romanum operibus mirabilibus Graecorum delectari docuisse-); postea multi duces, quibus consilia ejus placebant, eum imitati sunt atque omnia ornamenta profana atque sacra urbium, quas expugnaverant, Romam transportaverunt. Hanc agendi rationem Fabius ejusque amici omnino non probabant, non (pio censerent urbibus captis esse parcendum, ut apparet e gravibus poenis a Tarentinis Fabio principi optimatium paullo postea datis atque e praeda ab eo inde Romam translata^:i), sed quod opinabantur rapinas orna-mentorum aedium a pietate erga deos abhorrere, et contempla-tionem illorum operum mores populi Romani esse corrupturam²). Ideirco Fabius, cum Tarentum cepisset, signis ac tabulis, quibus illa urbs abundabat, se abstinuit neque ullum ornamentum praeter signum Herculis ingentis magnitudinis Romam secum deportavit, jubens deos iratos Tarentinis relinqui ^rgt;). Cum eo senatus illo tempore faciebat; nam is anno 210 decrevit omnia signa, quae de Campanis capta esseut, iis restituenda esse, cum profanas statuas tantum non redderet⁰). Sed quamquam signa atque tabulas pictas illi imperatores ex urbibus captis rapiebant, iis nondum utebantur, quibus domos suas exornarent; bic pravus mos post Marcelli mortem demum, sed jam Catonis aetate invaluit; nam cum ille e magna praeda Syracusana nihil aliud nisi sphaeram Archimedis domum deportavisset quot;), hic jam ita questus est: „Miror audere atque religionem non tenere, statuas deorum, exernpla, carum faeierum, signa domi pro supel-leetile, statuerequot; ⁸).

Illis contentionibus, in quibus apparet Marcellum inferiorem fuisse, Fabium contra principatum in civitate obtinuisse, ut ostendit quoque quod is anno 209 princeps senatus lectus est^!l), repente finis morte Marcelli impositus est; is enim anno 208 apud Venusiam in insidiis ab Hannibale structis occubuit¹⁰). Turn partium contentio paullisper sedata est, donec multo

l,iv. 25, 40. Plut. Mare. 21; 28. Plut. Mare. 21. 3) ],iv. 27,16. Pint. Fab. 21.

rep. 1, 21. 8) or. 71 .lord. pag. 69. «) l.iv. 27, 11. 10) Liv. 27, 26. Polyb. \'10, 32.

majore studio exorta est inter Fabium et P. Cornelium Scipio-nem, postea Africanum dictum, postquam is anno 206 ex His-pania rediit. Ille vir valde artes disciplinasque Graecorum admirans¹) atque gloriae cupiditate flagrans toto pectore ad aniicos Marcelli se applicaverat; mox ingenii vi atque temporibus princeps eorum factus, memoria Marcelli obscurata, faction! suum nomen indidit. Illa gloriae cupiditate tractus semper magna facinora edere concupiscebat, simul autem, ut supra de amicis Marcelli in universum dixi, contendebat atque laborabat, ut senatus custodia se exsolveret, cum intellegeret, quod illud concilium omnibus rebus praeerat, sibi impedimento esse ad ambitioni suae satisfaciendum; se positum et elatum esse ultra populum putabat neque se legibus rei publicae liberae constric-tum teneri; nihilominus patriae salutem curae habebat, sed eam consistere in rebus magnis a se atque suis gerendis opinabatur. Quamquam non minus quam Fabius et Marcellus a populi domi-natu alienus erat neque unquam ejus causam egit, tarnen multis inodis, cum populi favor ei necessarius esset ut cogeret senatum libere agendi potestaten! sibi dare, gratiam populi quaerebat, neque hoe frustra; quod non mirum, si animis ingenium et mores ejus fingimus. Cum fortuna semper euin foveret, apud vulgus rumor erat eum omnia divinitus monitum facere; et re vera multum fortunae debuit, nam, quamquam dux rei militaris valde peritus erat, peritior saltem quam quisquam alius e Ro-manis illius temporis, apparet tarnen vere ejus facilitates bellicas aestimanti saepe eum felicius quam sapientius rem gessisse. Illum autem rumorem non modo non impugnabat, sed etiam favebat, ut cives magis se suspicerent atque obtemperarent -); eo etiam pertinet, quod unoquoque die mane in cellam Jovis, quae in Capitolio erat, ire solebat atque ibi plerumque solus tempus terere, quasi cum deo deliberans, pietate partim vera, partim simulata²); eadem de causa quoque virtutes, quas maximas ac plurimas habebat, non sine quadam ostentatione prae se fere-bat\'). Si ad lias artes addimus maximam liberalitatem^rgt;), sua-vissimos mores, facundiam insignem, ita regalem animum^,!), ut ingenii magnitudinis sibi conscius aliena merita aperte lau-

Dio Cass. (14. Vul. Max. li, (ï, 1. -) Polyb. 10, 2. I.iv. 20, 10. ^;!) l.iv. 26, 10.

claret, alienis peccatis libenter ignosceret , intellegere possumus eum omnium amorem, quorum animos studia non occupaverant, sibi facile conciliavisse, neque civium tantum, sed etiam exter-norum populorum atque regum. Quod mores Marcelli ei ita placebant, gravissiina causa tuit acerrimarum inimicitiarum, quas Fabius cum eo usque ad mortem suam exercuit; sed acce-debant plura, inter quae prima ratio mihi dicenda est, qua helium iu Ilispania gesserat; eo enim liieme 210—209 post mortem patris atque patrui missus erat. Nam cum ambigeretur, quis mittendus esset, senatus permiserat ut populus, quem vellet, proconsulem in Hispaniam crearet; unus tantum tum nomen professus erat, P. Scipio, qui, quamquam viginti et septem annos modo natus erat, jam famam sibi comparaverat, quod in pugna ad fluvium Ticinum patrem suum, qui vulneribus adversis et honestis ceciderat, e manibus hostium eripuerat, et deinde post cladem ad Cannas nobiles juvenes, qui de salute patriae desperantes animum induxerant Italiam relinquere, mina-cibus verbis ab incepto desistere coegerat; itaque privatus cum im-perio in Hispaniam proficisci jussus erat -). Necessarium esse mihi videtur sub unum aspectum subjicere, quae in ejus administra-tione hujus belli Fabio displicuerint. Cum anno 209 tres exer-citus Carthaginiensium, qui tum in Ilispania erant, iter non minus decern dierum a Nova Carthagine abessent, Scipio cupidus praeclari facinoris edendi, quod et sibi magnam laudem afferret et Romanos celerius dominos Hispaniae faceret, flumen Hiberum trajecerat 3000 militum tantum relictis, et iter Novam Cartha-ginem fecerat; post septimum diem quam viani erat ingressus, ante portas affuerat; statim terra marique aggressus ea plena apparatu belli, pecuniis, navibus potitus erat¹\'). Hoc consilium valde audax atque temerarium et senatus voluntati plane con-trarium, qui eum, sicut antea patrem, potissimum operam dare jusserat ut transitum Hiberi et saltus Pyrenaeos tutaretur, jure a Fabio vituperatum est; nam Hasdrubale fratri opem ferre jam parante Carthaginienses, si urbs paullo diutius restitisset, facile Hiberum transire, et parva manu deleta , quam Scipio reliquerat, iter in Italiam facere potuerunt, sed id omnium spe celerior

Mommsen, Röm. Gesch. I, ()31. 2) I.iv. \'20, quot;18. Polyb. 10, \'2. Appinn. I liber. 18. IJio Cass 57, It9. Val. Max. 3, 7, 1. ^:1) I.iv. \'20, 41. Polyb. 10, C. Appian. Ilibci\'. 10. Front. Strat. \'2. 11. 5. Dio Cass. 57, 41. Zon. 0, 8,

reditus Romanorum prohibuerat; itaque melius quam Scipio foi\'tuna Romae saluti consuluerat, et in bonum vertorat, quae ille nimiae gloriae cupiditati indulgens peccaveiat. Sequenti anno ejus soeordia rem publieam paene in praeceps dederat; eo anno Hasdrubalem, qui ut fratri suo subveniret magnas copias collegerat, apud Baeculam in certamen descendere coe-gerat eiquo gravem cladem intulerat; nihilomiuus ille dux cum robore peditum atque elephantis et pecunia per hostes per-ruperat ac ad Hiberum et montes Pyrenaeos, inde in Italiam iter fecerat¹); cum Scipio debuisset vestigiis hostium insistere eosque ad internecionem caedere, e mambus eos dimiserat neque aliud quidquam nisi praesidium miserat, quod saltus Pyrenaeos occuparet; quamquam rerum auctores hoe excusare conati sunt, dicentes eum metuisse, ne cum Hasdrubale, si eum persequeretur, reliqui exercitus se conjungerent, Scipionis neglegentiae Fabius non immerito imputavit -), quod anno 207 civitas Romana invasione Hasdrubalis in summum discrimen erat adducta. Quantum esset hoe periculum a Scipione Italiae immissum, etiam sensit Cato juvenis, cum, ut supra vidimus^!i), tribunus militum adesset in pugna ad Metaurum gesta; veri-simile est rationem Scipionis ei jam tuin non minus displicuisse quam Fabio. Gum Hasdrubal, secundum Hannibalem optimus dux Carthaginiensium, florem et robur copiarum ex Ilispania abduxisset, Romani sine magno labore duabus tantum pugnis commissis, altera anno 207 a M. Junio Silano, Scipionis adjutore, cum Magone et Hannone, altera a Scipione ipso anno 20(5 cum Hasdrubale Gisgonis filio et Magone apud Baeculam, illius paeninsulae domini facti erant, quatenus Garthaginienses eam occupaverant, praeter Gades, quo reliquiae copiarum hostium confugerant. Paullo post Scipio, qui jam transitum in Africam volvebat atque parabat, cum cerneret amicitiam populorum, qui ibi domicilia habebant, magni momenti sibi fore, ad Sypha-cem, eo tempore Garthaginiensium socium, magnis cum donis G. Laelium amicum suum miserat; cum rex respondisset se a societate cum Romanis alienum non esse, sed antequam eam inii-et, sibi Scipione convento opus esse, is, fide a rege accepta adventum fore tutum, cum G. Laelio duabus quinqueremibus

Liv. \'27, \'17. Polyb. quot;10, IH. Appian. Hiber. Zon. 0, 8. Val. Max. 5, I. 7. -) Liv. \'2S, V2. 3) viJ. pag. 7.

Nova Carthagine in African! ad regem trajecerat, apud quem tuin forte septem triremibus transvectus Hasdrubal Gisgonis filius ver-sabatur; ita duo illi duces, qui tot et tantas pugnas inter se commiserant, mox a rege ad cenam vocati in eodem lecto accubuerant; deinde foedere icto Scipio in provinciam redierat. Hoe inceptum valdo teinerarium fuisse videtur, cum fructibiis, quos Scipio ex illa sociotate percepturus erat, pericula non compensarentur, quibus se atque rem publicam objecerat, e regione nonduni pacata sine satis firmo praesidio trajiciens in hostilem terrain ad regem, cujus fidei nulla pignora habebat; quin etiam paene in manus Hasdrubalis venerat si, antequam nautae Carthaginienses ancoras tollere potuissent, in portuin non esset invectus !). Fabius ut Scipionein impugnaret, libenter hoe telum quoque arripuit, quod adversarius ipse sua temeritate ei dederat-); praeterea de laxiore disciplina non tacuit^;i), qua Scipionem milites coërcuisse seditio ostendit in castris apud Sucronem orta. Nam cum post reditum ex Africa in gravem morbura incidisset, sed fama in majus aucta percrebruisset eum jam mortuum esse, 8000 militum seditionem moverant, cum quod stipendium jam diu exsolutum non erat, tuin quod cupi-ditate praedae accensi erant, quam se capturos esse putabant omnibus rebus fama ejus mortis turbatis; tribunos e castris expulerant atque imperium ad duos milites gregarios detulerant; sed mox Novam Cartiiaginem vocati ut stipendium, sicut simu-labatur, acciperent, capitibus morte multatis ad officium redie-rant⁴). Eodem tempore fama ejus mortis moti Mandonius et Indibilis reguli Ilergetum defecerant, cum perspicerent Romanos libertatem, quam promiserant, Hispanis non esse daturos, et Celtiberorum juventute adscita agros Suessetanorum atque Sede-tanorum, sociorum populi Romani, depopulati erant; cum Scipio post seditionem exstinctam copias contra eos duxisset et proelio commisso cladem iis intulisset, regulis veniain petentibus pe-cuniam tantum in stipendium militum iinperaverat⁵). Hoe quoque Fabio non placuit, qui, ut antiqui Romani facere soliti erant, ab illis regulis graves poenas repetendas fuisse censebat, no in posterum tale quid inoliri possent: obsides imperandos, arma

I) l.iv. \'2S, -17. I\'iiIvI). 11, Win, Appian. I.ib. \'10; llibcr. \'20. Zon. 0, 10. Val. Max. 0, K, 1, -) l.iv. \'2K, 42. ^:!) l.iv. \'20, 10. l) l.iv. I\'olyb. ll, \'25. Appian. Iliber.

Ii4. Zon. 0, -10. quot;\') l.iv. \'2S, lil. Polyb. 11, 31. Appian. Iliber. 37. Zon. 0, 10.

adimenda, praesidia urbibus imponenda fuisso; Scipionem His-panos non perdomuisse dicebat, sed simulata oboedientia con-tentum fuisse; neque hoe inuuorito ci vitio dabat, nam statim post Scipionis discessum in Italiam illao gentes rebollavenuit, quo factum est ut Romani de integro eas subigere debuerint. Hoe niunus autem perdomandae Hispaniae postea, post decern annos, ad Catonem consulem delatum est, xit infra videbimus; in ea re quoque Cato operam suam navare debuit operi alicui, quod Scipio imperfectum reliquerat. Postremo simile veri est Fabium Scipionem valde carpsisse, quod non prohibuerat Ma-gonem fine anni 206 in Italiam navigare, ut ibi Gallis atque Liguribus conductis Hannibali auxilium ferret\'); ea neglegentia multo gravior fuerat quam socordia, qua permiserat ut Jias-drubal in Italiam iter faceret, quia iiaec quodammodo tegi potuerat excusatione magnitudinis copiarum Hasdrubalis cete-rorumque imperatorum, at Scipio Magonem, qui solus e tot ducibus in Hispania relictus erat, admodum parvam manum secum habentem facile detinere potuerat.

Ob haec omnia, quae enumeravi, Fabius ei adversari paratus erat, postquam anno 200 Romam rediit, cum Gadibus quoque post Magonis abitum reeeptis in praesens res satis ei quietae in Hispania viderentur, ut gloriari posset se imperio Romano His-paniam subjecisse; quamquam pro certo affirmare non licet Fabium Scipioni consulatum in annum 205 petenti refragatum esse, tamen hujus rei magna commendatio est; si fecit, frustra operam dedit, quia Scipio moribus ac gloria rerum gestarum valde gratiosus apud populum erat; omnes centuriae comitiis magna frequentia celebratis consulatum Scipioni detulerunt-). Deinde autem Fabius ei in senatu restitit, poscenti ut provincia Sicilia sibi decerneretur cum potestate in Africam transeundi^;i). Scipio enim cum victor Hannibalis invicti praedicari concupis-ceret atque famam belli confecti sibi comparare, intellegeretque muitos annos effluere posse antequam anna in Italia quiescerent, quod neque Hannibal Romanis grave damnum inferre valebat neque Romani Hannibalem expellere poterant, in Africam ipse bellum transferre in animo habebat atque ibi cum Hannibale debellare, transitu suo ex Italia detracto. At Fabio ejusque

!) I.iv. quot;iS, \'M). Appian. Iliber. \'M. Zon. 0, 10. -) Liv. \'2H, liS. Appian. Ifamiib. 55. Val. Max. 8, 15, 1. ^:») Liv. \'quot;2S, liO sq(|. Appian. Lib. 7; Hannib. 55. Pint. Fab. \'■25.

amicis ea oxpeditio necessaria esse non videbatur, quin etiam rei publicae noxia. Ea dissensio de necessitate ejus expeditionis inde oriebatur, quod inter Fabii factionem et Scipionem ejusque amicus ambigebatur, qua ratione populus Romanus adversus pontes extra Italiam habitantes se gerere deberet i). Factio enim Fabii existimabat populum Romanum, ut majores, valde cautum esse debere in immiscendo se earum negotiis, praesertim cum metuerent, ne magistratus in illis longinquis regionibus jussa senatus parum curarent, atque arma ultro inferre iis populis tantum, unde rei publicae periculum impenderet, sed si Romani cum gentibus ultra fines Italiae bellum gerere cogerentur, eas perdomandas atque in dicione tenendas esse, ne in posterum denuo negotia Romanis facessere valerent. Altera factio multo audacior erat; sicut Graeci, eorum magistri, hoe egerant ut suae urbi quisque aliquod imperium constituerent, Romae imperium orbis deberi opinabantur; qua de causa concedere debemus eos multo longius quam alteram factionem futuros casus rei publicae prospexisse; recte enim dicit Nitzsch-): »Freilich gingdie ganze Entwickelung Roms einer solchen Weltherrschaft schon langst entgegen, aber das Bewusstsein dieses Strebens lebte in keinem vor Scipio so rein und bestimmt, in wenigen nur nach iliinquot;; cum autem Scipio ejusque amici metuerent, ne finibus profe-rendis propositum tardius assequerentur quam ut res niagnas ipsi gerere possent, deinde ne civitas oneribus nimis premen-tibus pro ipsorum gloria in longinquis regionibus dimicare re-cusaret, operam dabant, ut hostes infirmos tantum redderent et parvas civitates ubique crearent, quae cum se ipsae regerent aequatis fere viribus se inter se cohiberent atque, cum commoda inter se repugnarent, populo Romano obsequerentur; huic eorum rationi congruit, quod nullam civitatem unquam deleverunt, nullum regnum sustulerunt; eadem consilia Scipio in rebus in Ilispania constituendis quoque secutus esse videtur^:i). Itaque Fabius ejusque amici illi expeditioni Scipionis adversabantur, quamquam consilium initio belli captum legionum in African! trajiciendarum probavisse videntur, cum nusquam alibi bellum gen posse opinati essent nisi vellent exspectare, dum Cartha-ginienses in Italia ipsa Romanos impugnarent; malebant enim

\') Heit/.buï\'g, Ilesrliirlift¹ GiioclienUinds mitor der Herrscliaft der Dinner. 1, !(\'2.

-) l\'olybius, HS. cl\'. Nitzsch, die Giaeehen und ilire niiclisten Vorgüngor, p. 58.

Hannibale ox Italia oxpulso cum Carthaginiensibus pacisci, qui viribus fractis debilitatisque cladibus ab Hannibale accoptis atque amissione Hispaniae rei publicae in posterum nil nocere possent. Alia etiam erant, quae cos ab transitu in Africam boc anno faciendo deterrobant; nondum enim liberati timore Han-nibalis, quamquam in extremum angulum Italiae rejectus erat, putabant, si praeter opinionem necesse esset in Africam trans-vehi, valde temerarium esse partem copiarum trajicere, dum hostis in Italia staret, sed ante omnia hoc agi debere, ut reliquiae hostium exigerentur; praeterea nolebant summam imperii deferri ad socium ejus factionis, cujus mores atque consilia formae antiquae rei publicae exitiosa esse judicabant, omniumque minime ad Scipionem. Fabius non sine livore, sicut antea Mar-celli gloriae inviderat, in senatu eum graviter increpuit atque suasit, ne copia transeundi ei fieret; senatus illam provinciam negaturus esse videbatur, offensus voce Scipionis rumore vidgata se senatu non morigerante ad populum do provinciis laturum, e qua adversarii dicebant conjici posse quanti senatus jussa in posterum esset duoturus: cum autem altercatione orta inter consulem ct tribunos plebis, quod hi decernebant se Fabio, recusanti ne sententiam diceret, auxilio fore, nisi consul rem senatui permitteret, Scipio dixisset se fore in auctoritate senatus, is ei concessit ut in Africam transiret, quia metus et am-bitio multos prohibebant popular! consuli resistere¹); decrevit senatus ei 30 naves longas et exercitum, qui in Sicilia erat; praeterea Scipio tenuit ut voluntarios milites secum ducere sibi liceret; quae insuper ei opus erant, civitates Etruriae sponte sua dedisse dicuntur-). Cum 7000 militum voluntariorum eo anno in Sicilian! trajecit.

Cato, qui in illis stipendiis supra a me memoratis^;i) mores Fabii diligere atque admirari didicerat, ejus partes in certamine cum Marcello toto pectore erat amplexus; omnes assectatores illius viri, qui cum Fabio dissentiebat, ei in odio erant, maxi-meque Scipio, cujus temeritate tanta pericula rei publicae con-flata viderat, pugna ad Senam aegre discussa; itaque grato animo occasionem arripuit ad operam amico suo navandam et infringenda consilia consulis rei publicae exitiosa. In annum

l.iv, \'2«. 40. \'■!) Liv. \'28, 45. Appian l.il). 7. I\'lut. I\'alj, \'25. Zon. 0, 11. ^:i) vid. pag. Ci.

204 quaestor creatus Sicilian! provinciam sortitus est!); do quo anno omnos auctores consentiunt praeter Nepotem -), qui eum Scipione consule hoc munere functum esse tradit, sed sine dubio erravit. In Sicilian! proficiscenti Fabius, qui etiamtum nondum dcsperabat se impedire posse, quominus Scipio bellum in Africa gererot, mandavit ut adversarium suum specularetur atcpie custodiret et secum omnia communicaret, quae ille faceret. Profecto Cato in quaestura so ita gessit, ut exspectationem ejus expleret, quin inuno superaret; nam in Sicilia nequaquam observato more, qui ,,quaesturae conjunctionem liberorum ne-cessitudini proximam voluit essequot;^:!), jam illas inimicitias cum Scipione exercuit, quae usque ad mortem ejus permanserunt \')■ Cum onim cerneret eum maxima luxuria trui, palaestrae operam dare, Graecis litteris studere atque ad earn admirationem Grae-corum progredi, ut consul in provincia cum pallio et crepidis in gymnasio versaretur, et cum milites, magnas pecunias pro-fundentem ut bene viverent, parum severa disciplina coërcere^rgt;), magnis rixis ortis quorimonias Romam detulit eaque omnia eo scripsit; ibi Q. Fabius libenter ea audivit et opportunitatem Scipionis aggrediendi oppertus est. Earn adventus legatorum Locrensium dedit, qui Romam inissi erant ut de injuriis que-rerentur, incolis illatisquot;); in ea urbe enim, quam Scipio supe-riore anno ceperat, praesidium duce Pleminio legato relictum vehementer saevierat; quamquam et legatus et tribuni militum et milites aeque sontes erant, Scipio tamen aut ambitione aut neglegentia neminem puniverat nisi tribunos, qui legato, a quo mulcati erant, manus intulerant\'). Fabius, Scipionem vehementer increpans, consult eum revocandum, „quod do provincia injussu senatus decossissetquot;, quae verba Mommsen recte dicit pertinere⁸) ad oppugnationem Locrorum, non ut idem alio loco conjecit^!l), ad transitum Scipionis in Africam, cum is nondum trajecisset, atque agendum cum tribunis plebis, ut do imperio abrogando ad populum ferrent, ot, ut panels comploctar, Pleminium Romam deportandum, ut in eum quaostio haborotur; damna Locrensium sarcionda. Senatus, cum oa sontentia gravior videretur, decrevit

\') Liv. \'2!), 25. Pint. Cat. maj. Li. Cic. Cat. 10; Brut. (il). -) Cat. I. ³) Cic. ad Kara. I:!, 10, 1. 0 Pint. Cat. maj. 4. Nep. Cat. 1. 5) Liv. \'20, -HI. Nop. Cat. 1. Plut. Cat. maj. 21!. «) Liv. 20, IC. V) Uy, 20, K—0; 17. 8) Rom. Staatsr., i, 5(1, 2°. «) Ibid. 2, 305, 1°.

auctore Q. Caecilio Metello, ut M. Pomponius praetor cum decern legatis, a consulibus e senatoribus lectis, duobus tribunis plebis et aedili plebis tribus diebus proficisceretur in Siciliam et in earn rem inquireret; si bi ea t\'lagitia jussu aut voluntate Sei-l)ionis admissa esse cognovissent, ut eum Romam reverti jube-rent; sin minus, ut ad exercitum manereti). Locros postquam advenerunt, omnia , quae senatus jusserat, fecerunt; deinde, cum Locrenses negavissent se credere Scipionis jussu aut voluntate ea facinora commissa esse, quainvis vituperarent ejus indul-gentiam in milites, ad Scipionem se contuleruut, ut explorarent essentne ilia crimina vera necne. Syracusis, quo Scipio iis obviam venit, cum vidissent eximie ab eo bellum paratumesse, neglectis illis criminibus, victoriam animis praecipientes, Romam redierunt -).

Eodem anno Scipio in Africam trajecit; ii)se classis dextro cornu praefuit, C. Laelium et Catonem laevo praefecit •\'). Auc-toritate Livii freti rejicimus, quod dicit Plutarchus\') Catonem Romam e Sicilia revertisse, ut Scipionem criminaretur. De rebus, a Scipione in Africa gestis, ne a proposito declinein, dicere omittam, neque de pacis condicionibus, quas Cartbaginiensibus dedit, multa verba faciam, sed capita tantum earum in lu-evi conspectu ponam, ut appareat eum hostibus pacis leges dixisse, quae a rationibus in re publica non discreparent. Neque vas-tavit Carthaginem neque Romanis attribuit, sed permisit, ut libori suis legibus viverent; jussit cos omnes naves tectas praetor decern triremes tradere atque elephantos, solvere decern milia talentum argenti, discripta pensionibus acquis in quinquaginta annos, obsides centum dare; concessit iis urbes in Libya, quas ante bellum Hannibalicum habuerant, ct agros, quos olim i)()s-sederant, praeter oppida et regiones, quae antea Masinissae ejusque majoribus fuerant; imperavit ut ea regi traderentur; deinde interdixit iis, ne anna inferrent gentibus, quae sedes extra Africam habebant, neve bellum gererent cum populis in Africa injussu populi Romani⁵). Hls condicionibus opinabatur se vires Carthaginis ita fregisse atque debilitavisse, ut lateri ejus adhaerente Masinissa urbs semper populo Romano mori-geraretur. Haec pax amicis Fabii omnino non placuit; putabant

1) Liv. \'id, 20. •;) Liv. \'2\'.), 19—igt;\'2. Plut. Cut. iiuij. 3. 3) Liv. \'20, \'25. 1) Cat. maj. li. •■\') I.iv. 30, 37. Polyb. 15, 1«. Appian. Lib. 54.

Scipionem magis e ro publica facturum fuisse, si civitatem Cartliaginiensem siistulisset vol in aliquot locis praecipuis saltern praesidia reliquisset. Ante alios Cato semper hujus pacis con-diciones carpsit, donee cantando illa verba: „Ceterum censeo Carthaginem esse delendamquot;, in extrema senectute civibus per-suasit, ut quod damnum respublica consiliis Scipionis pertulis-set, novo bello resarcirent.

Frustra inimici ciun viris ambitiosis conati erant impedire, quominus Scipio bellum conficeret, vel evincere saltern, ut alius pari imperio rem cum eo gereret; bis enim, quamquam Fabius jam anno 203 mortuus est, baud multum afuit, quin quod age-bant, iis successerit. Anno 202 M. Servilius et Ti. Claudius con-sules a senatu poposcerunt, ut Italia at(pie Africa in sortem conjicerentur, sed multis in utramque partem disputantibus a senatu res ad populum rejecta est: consules cum tribunis plebis agere jussi sunt, ut, si iis videretur, populum rogarent, quem in Ai\'rica bellum gerere vellent; tuin iterum apparuit, quanto opere gratiosus apud populum P. Scipio esset; omnes enim tribus eum bellum administrare jusserunt. Mirum est, quod praeterea nobis traditur: primum consules nulla ratione illius plebisciti babita jussu senatus ilium provinciam in sortem con-jecisse, et Ti. Claudio evenisse, ut cum 50 quinqueremibus in Africam trajiceret atque pari imperio cum Scipione ros gereret¹); deinde licet consul omnibus viribus contendisset, ut provincia Africa sibi docorneretur, atque nuntio accopto Carthaginionses jam condicionibus pacis latis atque acceptis rebollavisse senatus eum mature in Africam trajicore juboret, eum proficisci non festinavisse, sod sero domum vela in altum dedisse, quod senatus decrovisset arbitrium pacis condicionum pones Scipionem fore. Consul in Africam non pervenit, nam gravibus tompestatibus coortis coactus est cursum Carales dirigere, ut naves reficeret, deinde circumacto anno Romam privatus classem roduxit-). Consul anni 201 Cn. Cornelius Lentulus quoque postulavit, ut in Africam mitteretur, sod Q. Minucius Tbermus et M\'. Acilius Glabrio tribuni plebis voluntatem ejus impugnaverunt, quod indicium amicitiao, (juae iis cum Scipione erat, facit ut intelle-gamus, cur postea Cato graves inimicitias eum iis exercuerit³).

\') Liv. 30, \'27. Zou. !•, k. -) l.iv. HO, ÜS. Zon. 9, 14. ^;!) Mommsen, Höin. Korscli.

Post magnam contentionem tribunis cum consule convonit,, ut rem senatui jurato permitterent; is turn consules provinoias Italiam et classem quinquaginta navium inter so comparare sortirive jussit; deinde decrevit ut, utri classis obvenisset, in Siciliam navigarot, et inde, si Carthaginienses paceni aspernati essont, in Africam trajiceret, ut is mari, Scipio terra bellum gereret; si autem pacis condiciones hostes accepissent, tribuni plebis populum rogarent, utrum consulem an P. Scipionem juberet pacem dare, et quern, si deportandus exercitus ex Africa esset, deportare; si pacem per Scipionem dari atque ab eodem exercitum deportari populus jussisset, ne consul e Sicilia in Africam trajiceret¹). Deinde paullo post consul, cum bellum in eo esset ut cum Carthaginiensibus componeretur, senatusconsulto intercessit, sed idem tribuni iterum de gloria Scipionis optime meriti sunt; tulerunt enim ad populum vellent juberentne senatum decernere ut cum Carthaginiensibus pax fieret; quem earn pacem dare, quemque ex Africa exercitus deportare juberent. Omnes tribus pacem facere senatum jussere, P. Scipionem earn dare atque exercitus deportare-).

Ut ad Catonem revertar, narrant eum ex Africa Romam redeuntem Q. Ennium ex Sardinia secum duxisse²); sed nesci-mus, quid eo tempore in Sardinia Ennius egerit, nisi fortasse ibi stipendia meruit³), neque cur Cato eo navem appulerit. Postea cum Ennio artissimo amicitiae vinculo conjunctus fuit ⁴); inde etiam dicitur linguam Graecam ab eo didicisseⁿ); utrum hoc verum sit necne dijudicare nequimus; si autem re vera Ennius Catonis magister fuit, hoc munere multis annis post demum functus est; nam Cato non ante senectutem Graecarum litterarum studiis operam deditquot;), Ennius anno 169 mortem obiit.

Anno 199 Cato cum C. Helvio aedilitate plebeja fungens, in (pia ludi plebeji saepe ab iis instaurati sunt^s), ut simile veri est, propter vitia commissa, praetor creatus est¹\'). Sed antequam de hac praetura exponam, velim mihi liceat, cum nunquam mihi magis idonea occasio offeratur quam hoc loco, ubi de ejus aedilitate mentionem feci, paullulum a proposito digredi ut

•i) Aur. Vict, ile vir. ill, M. \') Pint. Cat. maj. \'2. Cic. Cat. I!; \'20; Acad. \'2, Val.

Max. H, 7, \\. Quint. 1\'2, H, \'2:1. Nep. Cat. 3. «) Nop. Cat. \\. I.iv. \\\\-l. 7.

pauca de ea quaestione dicam, de qua Cato disseruit in oratione inscripta: ,_taedilesplebissacrosanctos essequot;¹). Quod Cato judicavit necesse esse ut orationem de ea re haberet, ostendit eo tempore jam in contentione positum fuisse, utrum aediles plebis sacro-sancti assent necno, ut Livii quoque temporibus in controversiam cadebat; nam is, postquam eo loco, quo L. Valerium M. Hora-tium consules plebi tribunatum restituisse narrat-), dixit: ,,ipsis quoque tribunis ut sacrosancti viderentur, cujus rei prope jam memoria aboleverat, relatis quibusdam ox magno intervallo caerimoniis renovarunt et cum religione inviolatos cos turn lege etiam fecerunt sanciendo, ut qui tribunis plebis, aedilibus, judicibus decemviris nocuisset, ejus caput Jovi sacrum osset, familia ad aedem Ceroris, Libori Liberaequo vennm iretquot;, nobis deinde tradit juris interpretes fine rei publicae liberao negavisse quemquam ex iis magistratibus ex hac lege esse sacrosanctum, sed eum, qui eorum cuiquam nocuisset, Jovi sacrum sanciri. Contendobant tribunos sacrosanctos esse e jure jurando a plebe jurato in monto sacro; in iiac igitur sententia orant, ut putarent tribunos sacrosanctos esse, quod plobs jure jurando so obstrinxisset, ut in eum animadverterot, qui vim tribunis plebis afforrot, ot hoc jusjurandum legem sacratam esse, (piod Festus quoque dicit^;1): ,,leges sacratas esse, quas i)lobos jurata in monte sacro sciverit.quot; Secundum eos igitur plebs tribunos civitati obtrusit; contendobant sacrosanctum idem valere atque religione inviolatum et jusjurandum illud caerimoniis, a Livio memoratis, renovatum esse atque o lege a consulibus i)erlata tribunos etiam inviolatos factos esse. Cum putarent aedilitatem ])lobis i)ost illud jusjurandum constitutam esse, ut apparet ex eorum argumentatione, aediles plebis secundum eos non erant sacrosancti, sed lege inviolati. Mommsenii\') quoque opinio est e jure jurando illo tribunos fuisse sacrosanctos; opponit sacrosanctam potestatem potestati legitimae ceterorum magistratuum: ,,sio warquot;, inquit, „nichts als die permanente Revolution.quot; Aediles autem sacrosanctos fuisse judicat, quod putat illud jus jurandum etiam pertinuisse ad aediles plebis. At E. Herzogquot;\') ostendit rem non ita se habere. Assentiens iis.

or. 06 Jord. pa};. 67. -) !(, 55. 3) 318 if, |,iv. \'2, 3ii, 3. \') Röm. Forsch. I, 17!): Staulsr. \'2, \'27(); 290. quot;) .lahrbüchor für Clussischo Philologic •|S7(), p. Hill: «die, lex sncrata nml ilas sacrosanctum.quot;

quao Festus dicit\'); „sacratae loges sunt, quibus sanctum est qui quid adversus eas fecerit sacer alicui deorum sit cum familia pecuniaquequot;, et „sacrosanctum dicitur quod jure jurando inter-posito est institutum, si quis id violasset, ut morte poenas pen-deretquot;, et quae Cicero habet-): „sacrosanctum esse nihil potest nisi quod populus plebesve sciverit; deinde sanctiones sacrandae sunt ant genera ipso aut obtestatione legis aut consecratione poenae, cum caput ejus, qui contra fecerit, consecraturquot;, de-monstrat legem sacratam fuisse legem a populo in comitiis centuriatis jussam obtestatione legis i. e. „unter feierlicher Anrufung des Schwurgottesquot; et consecratione poenae i. e. ,,in der Form des sacer esto alicui deo fiir den Zuwiderhandelnden und mit der Erklarung der Straflosigkeit fttr den die Verletzung Rachendenquot; (nam secundum cum Cicero usu aetatis in errorem inductus scrii)sit tertium ,,autquot; pro ,,etquot;). Demonstrat igitur eum, qui sacrosanctus erat, fuisse et lege et religione inviolatum, atque legem Valeriam Horatiam illis caerimoniis, quas Livius memorat, illam legem sacratam renovasse; sequitur ut aediles ])lebis sacrosancti fuerint. In eadem opinione Cato erat, ut apparet e titulo orationis; ejus aetas jam oblita erat aediles plebis sacro-sanctos esse, quia munera aedilium curulium et plebis eadem facta erant, et illi sacrosancti non erant ^:i). Quo anno Cato orationem habuerit, nobis non traditur, neque conjectura assequi possumus.

Cato praetor Sardinian! provinciam sortitus •) in earn missus est cum duobus milibus peditum socium et nominis Latini atque ducentis equitibus, jussus veteres milites dimittere ■quot;gt;); earum copiarum opera usus non est, nam Aurelius Victor erravisse videtur, dicens eum motus Sardorum compressissequot;). In ea provincia quoque se praebuit Fabii consiliorum in re publica socium, quae eo spectabant, ut cogerent magistratus, qui in provinciis nitebantur ut omnia suo arbitratu fierent, jussis senatus atque populi scitis oboedire prohiberentque eos inso-lenter atcpie immodice potestate sua abuti et cum damno provincialium opes colligere atque amicos divites roddere. Magistratibus in provincias proficiscentibus publico omnia, quibus terra marique iter facerent, praebebantur et supellex vol.

!) 318. \'-) Cic. p. Halt). IW (ut locum corruptuin llerzog emendavil). ^;l) Momitison, Horn. Staatsr. \'2, 47(1. \') l.iv. Ii\'2 H. Pint. Cat. ma.j. ti. Nep. Cat. I. quot;\') l.iv. :!\'2, 8. \'\') de vir. ill. 47.

ut banc sibi coemeront, pecunia ex aorario dabatur (vasarium); praeterea magistratibus licebat, quae iis et comitibus et iniliti-bus necessaria erant, partim gratuito suinere a provincialibus, partim emere atque pecuniam aerario expensam ferre^J). Sed Catonis aetate magistratus provinciis oneri esse jam incipiebant; nam praeterquam quod numerum ministrorum et amicorum semper augebant, et agebant ut bi maximum lucrum e provinciis caperent, evectione danda ut exempli gratia ponam, magistratus damno sociorum ab antiquis et frugalibus moribus recedebant; dona ilia, quae olim provinciales, ut magistratus honorarent, sua sponte dederant, inter quae illud „vinum honorariumquot;, postulabantur atque arrogantia atque avaritia Romanorum magis magisque crescebant-). Pravas bas consuetudines Cato vehe-menter indignabatur; partim quod natura a luxu abhorrebat, partim ut exemplum continentiae ederet, in provincia sua valde frugaliter vivebat, neque amicos fructum ex ea percipere sine-bat¹) neque ilia dona accipiebat²); omnes sumptus imminuit aut sustulit^rgt;). Pedibus per insulam iter faciebat, uno servo publico sequente, qui vestem et pataram ad sacra facienda portabat; sumebat sibi atque suis comitibus in singulos menses vix 18 modios tritici et jumentis in dies minus quam 9 modios hordei⁰), quod non multum erat, cum servo solerent dari 4 modii hieme, aestate 41/2\') vel 0 modii⁸), militi 4 i\') in singulos menses. In orationibus postea habitis Cato saepe diligenter exposuit consuetudinem quam teneret et semper tenuisset in administranda republica. Sic in oratione, cui fortasse titulus fuit: ,_}de innocentia suaquot; ^l0) gloriatus est se nunquam, ne privatum quidem, accepisse „vinum honorariumquot;, quod in provinciis a praetoribus et consulibus vulgo exigi soleret. Memorabile imprimis est fragmentum orationis habitae, cum consulatu abisset, quae ,,dc sumptu suaquot; inscribituru). In ea oratione Cato nonnullas sententias rettulit, depromptas ex oratione quadam, quam i])se antea habuerat, „de sponsione cum M. Cornelio factaquot;, et lias quidem: ,,Numqvam, ego pecuniam neque meam neque sociorum per ambitionem dilargitus sum\'\';

■^r|) l.iv. H2, »27. ^|;) Plut. Cat. rnaj. 0. quot;) Cat. ilo r. r. 56. ^x) Sen. ep. 80, 7. quot;) l\'olvb.

„numquam praefectos per sociorum vestrorum opj) Ida imposivi, qui eorum bona, liberos diripcrent\'\'; „numquam cyo praedam neque quod de hostibus cap turn enset, neque manubias inter pauculos amicos rneos divisi, ut illis eriperem qui cepissentquot;; , ,numquam eyo evectionem datavi, quo amid mei per sy mbo los pecunias maynas caperentquot;; , ,numquam ego argentum pro vino congiario inter apparitor en atque amicos meos disdidi, neqne eon malo publico divites feci.quot; His sententiis, cx altera oratione repetitis, Cato ostendit se non mediocriter, et id optimo quidem jure, lus bene factis gloriari; simul vero denionstravit, talem continentiam ab aequalibus suis alienam esse et vehementer eis displicere, finxit enim se lias sententias non andere ad judices pronuntiare, quod hi nollent talia andire, qu(j acerbius vix qnidquam excogitari poterat ad vituperandos mores illius temporis.

Praeter magistratus eorumque comités etiam privati praeda-bantur in provinciis; nam multi divites Romani jam tuin in iis sedem collocabant, ut incolis pecuniam fenori darent. Hos onmes Cato, qui feneratorem pejorem civem esse existimabat quam furem¹), e Sardinia exegit-). Propter liane ejus opinionem mihi persuadere non possum eum in oratione, quae inscribitur: „de feneratione. Ley ia Juniae dissuasioquot; ^;!) dissuasisse legem fenebrem; fortasse fuit lex, quam existimabat fenus aucturam esse, et dixit tunc de feneratione. De tempore hujus orationis niiiil constat; qui credunt eam fuisse legem fenebrem, conjiciunt earn latam esse fere anno 192 •⁴).

Cum metueret ne multi exemplum suum laudarent, sed per-pauci sequerentur, lege quoque illos sumptus imminuere voliüsse videtur; fortasse enim Lange quot;\') recte dicit eum consulem auctorem fuisse „legis Porciae de sumptu provincialiquot; quot;).

Non minus quam probitas, qua injurias a provincialibus de-fendere conabatur, ostendebat severitas, qua imperium exerce-bat, eum re vera antiquum Romanum dici posse\').

Praeterquam quod provincialibus praesidio erat, tulit fortasse quoque legem, qua caveret ne in cives magistratus potestate sua abuterentur, quod interdum accidisse videtur; nam apud

ile r. r, \'I cf. Cic. ilo off. \'2, 80. -) Liv. IV2, \'27. ^;!) or. (i. .lord. :)9 l) Liv.

Festumi) scriptum videmus eum in oratione, quae inscribitur 2): ,,contra M. Caeliumquot; sive „si se M. Caelius trib.pl. appeUasset^,,dixisso: „Praeterea pro scapulis atque aerario multum rei pu-blicae profui.quot; Fortasse haec verba pertinent ad „leges Porcias de tergo civium latasquot;; nam quamquam fere omnes, qui de liis legibus agunt, unius legis Porciae mentionem faciunt, Cicero^;i) diserte dicit: „leges Porciae, quae tres sunt trium Porciorumquot;, ut dubitare non possimus, quin tres leges fuerint. E locis, in quibus eae memorantur -t), colligimus eas magistratus gravi poena proposita vetuisse civem verberare verberandove necare cum in urbe turn in provinciis et in exercitu quot;gt;), etiam si aliae leges earn poenam constituerant\'gt;), sed quid unaquaeque lex jusserit nescimus, quamquam Lange⁷) accurate statuere conatus est. Cato cum postea in oratione quadam, tempore incerto _t,de re Floriaquot; habita, contenderet corpora civium ab injuriis integra esse debere, non ad legem suam, sed ad mores majorum pro-vocavit; dixit⁸) enim: ,,sed nisi qui palam corpore pecuniam quaereret ant se tenoni locavisset, etsi famosus et suspitiosus fuisset, vim in corpus liberum non aecum censuere adferri.\'\' Tarnen simile veri est Catonem unam ex illis legibus tulisse, sed neque quae fuerit pro certo affirmare possumus neque quo tempore Cato pertulerit; Lange⁹) credit in praetura.

Si Cato auctor fuit hujus legis, hoc fecit ut licentiam magis-tratuum contineret, praeterea quia turpe ei videbatur civem Romanum tali ignominia affici; quod Lange dicit iquot;) eum liane legem tulisse ut auram popularem captaret, ejus ingenio minime convenit, qui favorem populi nunquam sectatus sit. Ut hoe quoque addam: de oratione, e qua Festus illa verba laudavit, in tenebris versamur. In nonnullis enim fragmentis vir, in quein Cato orationem habuit, Caecilius vel M. Caecilius, in plerisque M. Caelius appellatur; hoc autem constat e verbis Gellii ^u) eum fuisse tribunum plebis (nam Macrobius i-) errat dicens eum fuiamp;se senatorem); inde pro verbis Gellii i^:!); „si se Caelius tribunum plebis appellassetquot; legunt „si se Caelius tribunus plebis appel-

\') \'21)4. -) or. 40 .lord. pa}.\'. 57. de rep. % 54. \') Liv. 10, 0. Sail. Cat. 51 , \'22; 51, 40. Cic. p. Rab. 8; l\'2; 13; Voir. 5, 163. Pseudosallust. in Cic. I, 5. ») cf. Sail, .lugurth. 60. «) llt;\\-st. \'234. \') Kom. Alterth. \'2, 520. «) Or. 57. I r. I .lord. p. 64. ^,J) llöm. Altertli. 2, 102. I\'¹) Ibid. quot;) N. A. 1, 15, 10: Cato — oidern M. Caello tiib. pl. vilitatom opprobrans. Sat. 3, 14, 0. 13) I, 15, 8.

lasset.quot; Illud ,,sequot; ad Catonem esse referendum omnes consen-tiunt, sed de significatione verbi „appellarequot; hoe loco dubitatur. Sunt qui dicant id verbum hie idem valere atque accusare, sed Jordan¹) ostendit hoc falsum esse; opinatur id significare, quod semper significat, at deinde dicit huie opinioni sibi, monito a Mommsen, videri obstare, quod nullo modo intellegi possit, cur tribunus plebis, qui ipse jus intercedendi haberet, Catonem senatorem vel gerentem magistratum appellaverit. Mihi vero omnia recte procedere videntur, si putamus liane orationem pertinere ad censuram Catonis atque rem ita se habere: collega Catonis L. Valerius Flaccus ostendit se M. Caelium propter mores malos esse notaturum; M. Caelius autem, cum censores consentire deberent, dixit se Catonem appellaturum esse, sed id non fecit, quia se frustra laboraturum esse opinabatur; Cato postea in eum orationem habuit, in qua vehementer in eum invectus est atque dixit, cur in animo non habuisset ei auxi-lium ferre.

Cum narratio mea illuc progressa sit, mourn est dicere, quid sentiam de quaestione, quae hoc loco exsistit: quo anno Cato senator factus sit? vel ut planius dicam, utrum jam eo tempore lege sanctum fuerit, ut viri, qui aut quaestura aut tribunatu l)lebis aut aedilitate plebeja perfuncti erant, a proximis censo-ribus in senatum legerentur necne? Inter viros doctissimos constat jam ante legem Oviniam, quae paullo ante censuram Ap. Claudii et C. Plautii vel fortasse eo ipso anno lata i) lectionem senatus, antea a consulibus et tribunis militum consular! potes-tate exercitam, censoribus mandavit, viros dictatorios, consu-lares, praetorios potissimum munere senatorio functos esse-); neque quisquam dubitat, quin iis, qui magistratum curulem ceperant, sed nondum in senatum erant lecti, quod, antequam de potestate decedebant, jam censores lustrum condiderant, lege ilia perlata in senatum venire licuerit et sententiam dicere et discessionis participes fieri, donee aut in senatum lecti sunt, aut notis adscriptis praeteriti, quamquam re vera senatores non erant; ea de causa magistratus, qui senatum cogebant, his verbis uti solebant: „senatores quibusque in senatu sententiam dicere licetquot;*). Verba autein Festi: ,,lii, qui post lustrum conditum

\') Mommsen, Horn. Staatsr. \'2, 411), annot. it. Willems, 1« Sénat de la Republiqne liomaine, I, ■I5(i. -) Willems, Sénat i, 4⁽.). Mommsen, Horn. Korscli. 1, 205; Staatsi\'. ;i, 858. Lange, Uom. Alteitli. 2, 334. 3) dell. 3, 18. Kest. 339. Liv. \'23, 3\'2, 3; 30. 3, 3. lt;f. I*\'. Ilofmann; der Hom. Senat zniquot; Zcit dor Uepublik 35 sqq. Mommsen, Hom. Staatsr. 3, 858. Willems, Sénat 1,40. Lange, Rom. Altertli. 2. 348.

e junioribus magistratum curulem ceperunt, et in senatu sen-tentiain dicunt et non vocantur senatores antequam in senioribus sunt censiquot;, Mommsen¹) mihi non recte interpretari videtur, dicens eum, qui magistratu functus esset, necduni quadragesimum sextum annum excessisset, a censoribus legi non potuisse, ni-hilominus autem in senatu affuisse, nam eum ca explicatione non eonvoniunt verba-): „post lustrum conditum.quot; Itaque oum omnino non dubium sit quin magistratibus curulibus functi in senatu plerumque fuerint, ambigitur jusseritne lex eos, qui quaestores, aediles plebis, tribuni plebis fuerant, in senatum legi. In ea lege secundum Festum^:i) scriptum erat censores legere debere „optimum quemque ex omni ordinequot;; quaeritur quae vis sit verborum „ex omni ordine.quot; Sunt qui dicant: ex omni ordine = e patriciis et plebejis, sed si hoe verum esaet, debuit Festus scribere: „ex utroque ordinequot;; Becker ea verba interpretatus est: „ex omni populoquot;, quod etiam improbandum est, quia „optimum quemque ex omni populoquot; idem significat atque „omnes bonos.quot; At e verbis Livii⁴): „(caesi sunt) ambo consulum quaestores — et viginti unus tribuni militum consu-lares praetoriique et aedilicii — octoginta praeterea aut senatores aut qui eos magistratus gessissent, unde in senatum legi deberentquot;, apparet illa verba legis: „ex omni ordinequot; perti-nuisse ad ordines magistratuum; ideo Willems⁵) contendit legem censores jussisse optimum quemque ex omnibus magistratibus in senatum legere, sed eos tantum, qui in sella curuli sederant, jure sententiae dicendae usos esse, postea illud quoque quaestores, aediles plebis, tribunos plebis adeptos esse^(l). At id ipsum, quod magistratibus curulibus perfunctis tantum sententiam in senatu dicere licebat, et quae Livius⁷) tradit de ratione, qua M. Fa-bius Buteo senatum legit; „primos in demortuorum locum legit, qui post L. Aemilium C. Flaminium censores curulem magistratum cepissent necdum in senatum lecti essent, ut quisque eorum primus creatus erat; tum legit qui aediles, tribuni plebis quae-storesve fuerantquot; faciunt ut Lange proxime ad verum accessisse videatur, qui verba ita supplenda esse putat⁸): ,,ex omni ordine eorum, qui magistratum curulem susceperunt, necdum in sena-

turn leeti sunt.quot; Itaque morem, qui jam antea observari solobat, lex sanxit, quod interdum patricii consules atque tribuni militum consulari potestate plebejos, qui magistratum curulem ceperant, partium studio praeteribant!); neque quaestorios, neque aedili-cios plebis neque tribunicios censores e lege Ovinia senatores facere debebant, sed si ox iis, qui magistratibus curulibus per-functi erant, senatum supplere nequibant, potissimum eos, qui susceperant magistratus, quorum mentionem feci, in demortuorum locum allegere solebant, et deinde alios, qui hoc honore digni videbantur-). His omnibus, qui sella curuli non sederant, pe-dariis nomen inditum esse Willems dicit^:i), improbans quae Gellius habet⁴): ,,non pauci sunt, qui opinantur pedarios senatores appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam pedibus irentquot;, eidemque opinioni Lange favet •gt;), quamquam illorum „paucorumquot; definitioni manusdat; contendit enim magistratibus non curulibus functis illud nomen inditum esse, non quo iis interdictum esset, ne sententiam dicerent, sed quod, quae ad rem pertinerent, a consularibus atque praetoriis expositis, nihil haberent, quod adderent, indeque tacere solerent; sed ut hanc sententiam viri doctissimi defendant, argumenta afferunt a temporibus Ciceronis desumpta, cum in senatu non aderant nisi qui magistratus gesserant. Hofmann \'•) auctoritate illorum „paucorumquot; fretus contendit pedariis sententias in senatu dicere non licuisse, sed eos nihil aliud nisi pedibus in sententiam alienam iisse, hosque fuisse eos senatores, qui nondum magistratum curulem suscepissent; cum Mommsen 7) secutus est nisi quod de ea re dissentit ab eo allectos tantum plebejos pedarios appellatos esse, nunquam patricios vetitos esse sententiam dicere; id inihi quoque simile veri est. Sed ut eo revertar, unde digressus sum: constat omnes, qui magistratum susceperant atque depo-suerant, temporibus Ciceronis in senatu fuisse atque jus senten-tiae habuisse, sed vidimus legem Oviniam illud quaestoriis, tribuniciis, aediliciis plebis non dedisse; reliquum igitur est ut exponam, quo anno hi illud adepti sint. In lege Acilia repetun-darum anno 123 aut anno 122 perlata scriptum videmus: ,,dum nequem eorum praetor legat, quei tribunus plebis, quaestor.

\') Mommsen, Röm. Forsch. 1, \'2ÜC. -) Mommsen, Rom. Staatsr. 3, RiH, aim. 3. Lange, Röm. Alterth. 2, 337. ^:!) Sénat \'1, Wi. 3, 18. rgt;) Uóm. Altertli. 2, 351. •S) Sunat 19. quot;) Röm. Forsch. 1, 257; Staatsr. 3, 962.

III vir capitalis, tribunus militum legionibus IIII primis aliqua earum, triumvir agris dandis assignandis siet fueritve queive in senatu siet fueritvequot;; deinde juxta senatoren» i. e. juxta eum, qui jam a censoribus in senatum lectus est, enumerantur omnes, qui dietatores, consules, magistri equitum, censores, aedilos erant aut fuerant; sequitur ut eo anno nondum tribunicii et quaestorii in senatum legi debuerint, sed aedilicii plebis jam turn hoc jure usi sint¹); ex iis, quae supra dixi Livium¹) de senatus lectione anni 216 tradidisse, colligimus turn nondum sanctum esse, ut aedilicii plebis munus senatorium sustinerent^:i); inter annos 216 et 123 igitur iis illud jus datum est. Tribunos plebis scimus id adeptos esse plebiscito Atinio \'), sed quo anno hoc perlatum sit nobis non traditur; nihilominus conjectura assequi possunms, nam e loco apud Appianum²) efficitur ut jam anno 102 valuerit\'¹). Quaestores deinde Sulla eodem honore donavit; post eum saepe legimus quaestores in senatu senten-tiam dixissequot;).

Haec omnia, quae dixi, reputanti mihi simile veri est Catonem praetura functum demum jus sententiae in senatu dicendae usurpavisse et paullo post a Sex. Aelio Paeto et C. Cornelio Cethego censoribus senatorem factum esse.

Semper ille agricola, inter antiquos Sabinos longe ab Urbe habitans, a puero vicinos et propinquos audiverat maxima cum reverentia loquentes de senatu, in quo sederent illi venerandi viri optime de patria meriti, qui provincias magistratibus decer-neret, cum externis populis ageret, bellum indiceret, pacis condiciones daret, rei publicae denique praeesset; deinde ea admiratio etiam creverat consuetudine, quae ei cum Fabio fuerat. Quanto igitur honori sibi esse existimaverit, quod nunc sibi liceret sententiam dicere in sanctissimo illo publico consilio, cogitatione nobis depingere possumus; ut nobis liqueat, quae in re publica consilia tum ceperit, satis est memoriam repetere eorum, quae Fabium spectavisse dixi; vovit se totum se datu-rum esse defensioni dignitatis senatus atque auctoritatis perpe-tuam propugnationem sibi suscepturum; proposuit sibi et ut

\') Mommsen, llotn. Staatsr. 3, 801, \'2; Sti\'i. VVilleins, Sónat I, \'2HÜ. -) \'2H, \'211.

adversaretur vulgi turbatoribus, quorum mores in oratione inscripta: ,,si se Caelius trib. pleb. appellassetquot; eum tribunum increpans maxima salis acerbitate exagitavit, et ut flecteret frangeretque atque senatui obtemperare illos ingeniosos viros cogeret, qui minus rei publicae atque senatus rationibus quani suis consulebant cupiebantque magna facinora edere, quibus se atque stirpem suam sempiternae gloriae commendarent; postu-labat ut unusquisque, qui magistratum gerebat, ad senatus voluntatem se conformaret neve quidquam aliud uisi oboediens minister ejus esset atque omnem gloriam insignium facinorum in illud corpus conferret; recte inter praecipua Catonis merita hoc refert Valerius Maximus¹): „auctam ab eo esse majestatem senatusquot;. Semper ut supra dixi-), animo ejus obversabatur M\'. Curius Dentatus, qui, quamquam ter triumphaverat, ipse fun-dum suum colore solitus erat atque a Sabiuorum legatis rapas coquens erat conventus; oadem de causa fortasse, ut boe addam, nomina imperatorumlibrissuis, quos „ Onr/mesquot; inscripsit, nomina detraxit³), cum opinaretur nihil referre, qui de patria bene meriti essent, sed satis esse si cives scirent, quomodo res publica firma ac robusta facta osset. Itaque Mommsen me in suam sententiam non adduxit, qui Catoni ejusque factioni nomen „Oppositionsparteiquot; indidit •); rectius mihi videtur unus ex iis dici, qui agerent ut antiqua rei publicae instituta conser-varentur; at minime Cato erat fautor dominatus nobilium: neque magnae divitiae, neque eximium ingenium, neque splen-diduin genus, neque insignis doctrina ab eo aestimabantur, sed diligentia atque officium tantum. Eum animum nunquam adjecisse ad statuin rei publicae commutandum atcjue emendandum, sed tantum operam dedisse ut ejus formam antiquam salvam prae-staret, ostendit quoque quod summos honores non petivit eum viris novarum rerum cupidis, sed cum amico L. Valerio Flacco, praedivite patricio et patriorum morum cultore.

llaec capessendae rei publicae consilia ejus apta et consentanea sunt admirationi, qua mores consuetudinesque antiquorum Ro-manorum colebat, qui agris suis colendis victum quaerere sole-bant; quanti fecerit eorum probitatem, frugalitatem, parsimo-niam, pietatem adversusdeos, amorem patriae, obtemperationem

:t, 0. -) vid. |iag. 4. ^;!) Nep. Cat. ü. Plin. 8, 5. •\') Röm. Gescli. 1, 814.

legibus, observantiani in magistratus, apparet o monitionibus et castigationibus, quibus nsus est, ut populum pristinos mores repetere cogeret, et e vita, quam ad majorum exemplum accom-modabat; deinde praeter verba Servii\'): „Italiae disciplina et vita laudatur, quam et Cato in Originibus — memoratquot;, hoc testantur fragraenta operum ejus, quae supersunt; ostondunt enim eum in scriptis suis, praesertim in Originibus, magnam curam collocavisse in majorum publica ac privata vita descri-benda; bujus rei pauca exempla adjungere velim. Tradidit nobis eos, qui magistratum curulem ceperant, mulleis aluta vinctis esse uses, ceteros peronibus-); candidates toga indutos sine tunica fuisse^:i): mulieres capillum cinere unctitasse, ut rutilus esset⁴); easdem, cum lugerent, caeruleam vestem gestasse •gt;). Laudat eorum frugalitatem atque parsimoniam, quod duobus fercidis contenti in atrio epularentur⁽ⁱ); quod in foro honeste vestirentur, domi quod satis esset; quod equos carius quam coquos emerentquot;). Memoriae quoque prodidit veteres, quamquam pootas in bonore non habebant⁸), virtutes clarorum virorum ad tibiam celebrare solitos fuisse^!)); ipse quoque in cenis, ad quas cum rure erat, vicinos invitabat, plerumque laudes civium praedicabat, qui bene de patria meruerant 1°). Studium ejus omnium rerum, quae apud majores in honore fuerant, et no-varum atque externarum odium ostendit quoque medicinae atque medicorum contemptus, quem prae se ferebat; ipse consiliis scriptis in parvo libro, fortasse jam a patre filio relicto, suam atque omnium suorum valetudinem curare conabatur; onines medicos Graecos filium in ,,praeceptisquot; suis cavere jussit, qui hoc tantum agerent, ut barbaros interficerent n), et fastidivit pbarmacopolas, „quorum verba audiuntur, quibus vero nemo se eommittit, si aeger estquot; V). Non solum a medicina, sed ab omni Graeca disciplina abhorrebat: vaticinabatur enim Romanos imperium esse amissuros, simul ac Graecas litteras perdidicissent^I:i): „quandoqucquot;, inquit^,4) „ista gens suas litteras dahit, omnia conrumpet^u; Graeci ipsi quoque ejus gratia minime florebant;

!) ad Verg. Aen. ()0H. \'-) Fns(. IW; cf. Mommsoii, Stiiiitsi\'. I!, HSH. ■\') Pint, quafst. Rom. 4\'.I; Coiiol. 14. \'\') Chur. 1, 101. Serv. ad Vcrg. Aen. 4, (IW. quot;\') Serv. ail Verg. Aen. 3, 04. ⁽ⁱ) Serv. ad Verg. Aen, 1, 7\'2(i. ï) Geil. II, i. quot;) Gell. 11, \'2. Cic. Tusc. 1, ;t. \'■gt;) Cic. Tusc. 1, 3; 4, \'2; liriit. 75. I») Pint. Cat. maj. 25 quot;) Pint. Cat. maj, \'23. Plin. \'2\'.), 8; cf. librum tie medicina. 1-) Or. 40 fr. 1, Jord, pag. 58. 1quot;) Pint. Cat. maj. \'23. H) plin. \'29, 7, 14.

eodem loco enim scripsit: „vincarn nequissimurn et indocile esse genus illoruinquot;; senex demum hanc opinionem de vi pestifera illarum litterarum deposuit atque ad earum studium se applicavit.

Sed ut ad factiones redeam: cum Cato maximo cum vigore animi nihil intentatum relinqueret, ut propositum perageret, mox factionis, cui antoa Fabius praefuerat, princeps factus est; hanc sequebantur divites patricii antiquorum morum atque illi plebeji, qui, ut Cato ex agricolis orti, ad honores evecti sim-plicitate morum patriorum delectabantur; in altera erant viri nobili genere nati ambitiosi ut P. Scipio, et plebeji, ut M\'. Acilius Glabrio, qui commune habebant, quod adducti exemplo M. Marcelli Graecorum artes disciplinasque aeque admirabantur et pari cui)idir,ate gloriae flagrabant. Si antiqui, qui ad historiam illorum temporum se applicaverunt, omnem suam curam ac operam non contulissent ad depingenda magna bella, quae po-pulus Romanus tum gerebat, neque de factionibus consiliisque eorum, qui ad gubernacula rei publicae sedebant, agere prae-termisissent, ut vel principum rationum e parvis indiciis, nisi Plutarchi doctrina nos adjuvat, conjecturam capere debeamus, uberrime hoe loco de ingenio moribusque uniuscujusque adver-sariorum Catonis exposuissem, quibuscum senatorio munere tum vel paullo post fungentibus gravissimas inimicitias exercuit; sed cum plurimorum ex iis nihil nisi nomen nobis traditum sit, alii, quamquam paullo melius de eorum facinoribus a rerum aucto-ribus docemur, nihilominus umbrae atque imagines tantum videantur nobis esse, dicam, quatenus materies suppetit, de iis, qui magnis rebus gestis oculos posterorum quoque in se converterunt. De P. Scipione, qui inter ceteros alte eminebat, ut ab omnibus princeps factionis haberetur et nomen suum ei imponeret, jam supra satis mihi videor dixisse. L. Scipio, qui et rerum civilium et belli gerendi valde imperitus i) nullam ob aliam causam nisi quod fratrem habebat eximiis facultatibus praeditum atque clarum magnis facinoribus, in oblivione non jacet, sed nihilosecius ita ambitiosus erat, ut e victoria fratris consiliis reportata se appellaret Asiagenum, dignus non est, de quo inulta verba faciam. Si memores sumus eorum, quae supra dixi de difficultate consiliorum atque morum auctorum consilii

publici enarrandorum, non miramur, quod interdum in contro-versia est quid quidam de re publica senserit; sic de M\'. Acilio Glabrione a viro doctissimo Nissen¹) dissentio, qui contendit eum secutum esse causam Catonis; mihi enim reputanti eum tribunum plebis anno 201 Scipioni auxilio fuisse, no successor ei mitteretur-), et postea, ut infra videbimus, Catonem contra eum testimonium dixisse, manifestum esse videtur eum partibus Scipionum studuisse. Is homo novus²) illorum virorum favore amplissimos honorum gradus assecutus est; anno 196 praetura functus est¹), et postea inveniemus eum consulem bellum in Graecia gerentem; ubi ostendit se multo magis idoneum esse ad populos vi subigendos quam blandis verbis eos impellendos, ut ad amicitiam Romanorum se conferrent; videtur fuisse magis rei militaris peritus quam in re publica exercitatus, neque un-quam bene perspexisse, cur cum illis populis victoria reportata potius agendum quam bellandum esset, cur in libertatem restitui deberent, in dicione populi Romani non teneri; inde longe aberat a P. Scipionis humanitate, et adversus victos se aspere atque dure gerebat; saepe amici eum consiliorum factionis ad-monere debebant^). At is, qui post eum Aetolos subegit, M. Fulvius Nobilior consul anni 189, illi factioni totum sedederat: quod illa sibi proposuerat, optime in Graecia assecutus est; quanto opere Graecas artes litterasque admiratus sit, ostendit quod Ambracia potitus ex ca, ut Marcellus antea Syracusis, omnia signa aenea marmoreaque et tabulas pictas evexit; ea rapina M. Aemilio Lepido, consuli anni 187, ei irato quod Fulvius, postquam is consul creatus est ceterique candidati, inter quos M. Aemilius Lepidus erat, legitima suffragia non confece-runt, postero die collega Cn. Manlio Vulsone dicto eum dojece-rat⁽ⁱ), et denuo, cum e Graecia redisset ut comitia haberet, impediverat, quominus consul in annum 188 fieretquot;), ansam praebuit Fulvii petendi, quod mihi, cum de ea re infra uberius again, quia Cato operam Lepido navavit, nunc leviter signifi-cavisse satis est, ut nobis appareat in illa factione quoque magnas discordias fuisse; nam Lange ex ea inimicitia colligens⁸) M. Aemilium stetisse a L. Aemilio Paullo, qui quamquam aeque

Krit. Unters. 183, -\') vid. pag. \'24. «) I,iv. 37,57. I) Liv. 33,24 ;26. ^r\') Nitzsch,

Staatsr. 1, 200, aan. 4; 210, ann. 1. \') lav. 38, 35. \'^s) Röm. Alterth. 2, 206; 247.

atque Scipiones Graocas artes disciplinasque admirabatur i), ab iis in re publica dissentiebat atque fere medium inter eorum partes atque Catonis se gerebat, mihi videtur nimis perspicax esse voluisse; re vera erat Lepidus partium Scipionum fautor, ut ostendit quoque, quod anno 179 Fulvio reconciliatus maxima concordia cum eo censuram gessit. Earundem partium fuisse eum, cujus praeteriens jam mentionem feci, Cn. Manlium Vul-sonem docet, quod Fulvius eum collegam dixit; in hoe homine erat tanta ambitie, aviditas, luxuriae cupiditas, ut animos optimorum e factione ipsa, cui favebat, a se abalienaret; nam ut ea vitia expleret in Asia, quae provincia ei obvenerat, injussu senatus atque populi, commodi rei publicae ratione nonhabita, ut infra apparebit, populo Galatarum bellum indixit; id latro-cinio simile fuit, atcpie copiae, quas ambitione motus laxa dis-ciplina coërcuerat, visae sunt potius caterva latronum esse quam exercitus populi Romani.

His omnibus praecellebat aemulus P. Scipionis T. Quinetius Flamininus. Is nobilissimo genere ortus atque summo ingenio praeditus, admodum juvenis honoribus functus est; nam viginti fere annos natus duce Marcello tribunus militum fuit-), deinde annis 205 et 204 extra ordinem cum imperio Tarentum missus^:i) et paullo post pace cum Carthaginiensibus facta unus e decem-viris agris metiendis dividendisque creatus est⁴), mox e quaestura nullo alio magistratu gestoS) consulatum in annum 198 magna cum contentiono, nondum tricesimum annum egressus adeptus est\'¹) et bellum cum Philippo rege Macedoniae gessit. Artes disciplinasque Graecorum magno opere admirans atque paternos mores prae illis externis parvi faciensquot;), factioni Scipionum se addixerat, quam potissimum putabat occasionem famae sibi com-parandae daturam esse; honoris enim maxima cupidine flagra-bat\'^s), et quidem ea, quae eum, sicut jam de omnibus illius factionis fautoribus dixi, impelleret, ut ipse praeclaras res gerere studeret, neve quod recepisset, alium perficere vellet. Quae indoles magnam vim habuit in rebus Graecis constituendis,

Plnl. Aem. (i; 28. 2) pint. Flam, 1. «) l.iv. 2!), lli. 4) l.iv. :H, 4; 4lt;). I\'lut, (•\'lam. 1. f\') Apml l.iv. lil, 4 sciiptum osl eum aedilom cuiulem fuisse, sed eo loco auctor fratrem ejus l.uciiim ilixisse videtur, quod nonien ibi nunc a plerisque editoribus restitutum est. quot;) Uv. ü\'2, 7. Polyb. 18, 12. Plut. Flam. 2 cf. Liv. \'A\'S, li.\'i. 7) pint. Flam. 3; 5. «) Plut. Flam. I.

nam èt quod regnum Macedonicum consiliis suae factionis utens delere nolebat, sed libramentum aliquod parvarum civitatum creare in animo habebat, quarum singulae praevalere non possent, èt quod, sicut Livius saepe dixit, metuebat no sibi successor mitteretur, qui gloria finis bello impositi fruoretur, primum cum Philippo et Nabide, rege Lacedaemonis, nondum devictis, invitis sociis de pace egit, deinde iis satis tolorabiles condiciones concessit. Postea ilia gloriae aviditas ultra modum progressa est, ut Hannibalem mortem sibi consciscere per regem Prusiam coëgerit, quo gloriaretur se patriam ab illo infenso hoste liberavisso; sed cum Romanis ipsis hoc flagitium indignum videretur, pro laude quam speravorat, multorum invidiam collegit!). Ut per se intellegitur, vir valde ambitiosus, qui id agebat, ut non tantum se, sed etiam gentem suam immortali gloria afficeret, suscepit inimicitias nonnullorum ejusdem factionis sociorum, qui eodem nitebantur; certo quidem scimus eum semper cum P. Scipione in simultate fuisse. Ceteroquin cum vir maxima comitate atque humanitate esset, ut omnes notum haberent eum libenter aliis commodare, nemo nisi ille aemulus apud cives plus auctoritate valebat neque quisquam facilius populis externis persuadebat, ut omnia ad nutum imperiumque suum agerent. Ut praeterea hoc addam: erat valde praeceps ad iram, sed ea sedata severitate in puniendo non utebatur; verbis laudantium maxime gaudebat atque reprehcn-sionibus magno opere laedebatur, quod praesertim Aotoli senserunt.

Eo ipso anno, quo Cato in senatum veniebat, in hoc concilio magna contentio inter factiones fuit, qua ratione resin Graecia constituendae ossent, quarum arbitrium victoria apud Cynos-cephalas hoc anno a T. Quinctio reportata senatui dederat, sicut paucis annis ante sine dubio certatum erat utrum helium Philippo esset indicendum necne; attamen auctores, qui magna cum diligentia res gestas atque condiciones pacis memoriae produnt, de variis illis opinionibus fere nihil nobis tradunt. Si Fabius anno 201 nondum mortuus esset et Cato jam turn munere senatorio functus, sine dubio bellum cum Philippo dis-suasissent, nam praeterquam quod fautores hujus factionis in ea sententia fuisse videntur, ut valde inconsultuin atque teme-

rarium esse putarent bellum quodvis denuntiari eo tempore, quo Italia etiam laborabat vulneribus ab Hannibale inflictis, cum eorum rationibus in re publica minime conveniebat consilium laces-sendi bello regis extra Italiam, qui turn pacem cum populo Romano violare omnino non cogitaret. At altera factio putabat populum Romanum ut in Hispania atque in Libya , etiam in i)arte maris Me-diterranei ad Orient-em vergenti praevalcre debere; quod ut asse-querentur ei populi debilitandi erant, qui plus opibus valerent quam ut Romano populo morem gerere vellent. In iis regionibus turn tria regna plurimum pollebant, quae semper inter se conten-debant atquo so invicem librabant: Macedonia, Aegyptus, Syria. Macedonia, quae etiam eo tempore, cum incolae fere similes essent majorum suorum, qui cum Alexandro regnum Persarum deleverant, facile principem locum inter civitates Graecas occupabat, multum debebat Philippo, qui, quamquam prius bellum cum Romanis magna cum inertia gesserat, vir strenuus et rei militaris erat peritus, sed propter superbiam, crudelitatem, perfidiam in multorum odium incurrerat. Imperio ejus subjectae erant tota Thessalia et Magnesia; ejus consilia sequebantur Achaei, Acarnanes, Epirotae, Roeotia, Locris; praeterea multa loca ab eo occupata erant: Orchomenos, Herae, Triphylia, et Corinthus, Demetrias, Chalcis „vincula Graeciaequot;. Macedoniae adversabantur, quamquam impares erant, Aetoli, a quibus odio et metu Achaeorum stabant: Lacedaemon, ubi Nabis rerum potitus erat, Elis, Messenia. Athenienses consiliis regum Aegyi)ti favebant. Plane diversa ab ilia erat Syria, infirmissimum regnum, quamquam erat maximum ; nomine perti-nebat a mari Mediterraneo ad Indum, re vera ad Tigrim, ultra quem populi paene liberi erant; sed etiam citra hoc flumen multi populi et oppida a regibus Syriae defecerant; praeterea Aegyptus multas regiones occupaverat. Haec Aegyptus, cum plurimum mari polleret, principem locum tenebat inter eas civitates, quarum incolae mercaturam exercebant; classe sua magnas regiones in oris ejus partis Mediterranei maris, quae in Orientem spectat, atque insulas in potestatem suam redegerat: Cyrenas, Phoeniciam, Cyprum, Cyclades, praeterea multa oppida in ora Thraciae et Asiae. Itaque non mirum est, quod reges Macedoniae et Syriae, quamquam sibi invicem quoque aemulabantur, Aegyptum, quippe quae occupavisset tot atque tantas regiones, quas sibi vindicabant, pro communi hoste

habebant et conjuncti opes ejus frangere conabantur; sed Aegypti reges, ut Macedoniam atque Syriam cohiberent, omnibus civi-tatibus favebant, quae libertate fruebantur, atque earum pa-tronorum partes agebant; ea de causa quoque in incolas locorum, quae suae dicionis fecerant, grave imperium non exercebant, quod metuebant ne ii, si asperius tractarentur, regibus Mace-doniae et Syriae se traderent.

Ex his tribus regnis Aegyptus jam diu soeietate conjuncta fere in clientela populi Romani erat, regibus vero Macedoniae et Syriae fautores Scipionum sibi probandum esse intellegebant populum Romanum inter omnes gentes principatum obtinuisse, ut sentirent arbitrium Europae et Asiae in posterum non apud se, sed apud Romanos fore; quod ut assequerentur iis imprimis necesse erat frangere opes Macedoniae, cum ea firmior et Italiae propior esset; sperabant fore ut Philippo victo Antiochus rex Syriae atque ceteri reges civitatesque putarent salutem suam in amicitia Roma-norum esse sitam, atque ad senatus nutum converterentur. Fortasse autem factio Scipionum adversariis obtemperare coacta esset, monentibus ne statim post bellum Hannibalicum alii populo arma inferrentur, atque bellum distulissent, nisi Philippus ipse Romanis causam belli praebuisset; is, si prudens fuisset, omnia esset exper-tus, ut totius Graeciae favorem sibi conciliaret, quo regnum suum quam maxime firmaret contra eum populum, a quo bellum ei impendebat, sed cupiditas regni augendi et crudelitas eum perdiderunt; cum in opes Aegypti temere incursionem facere coepisset, civitates Graecas permovit, ut sibi caverent atque auxilium peterent a Romanis. Anno 201 enim Rhodii atque Attains et fortasse etiam Aetoli i) legatos Romam miserunt, qui a senatu peterent, ne Philippum totam Graeciam imperio sult;/ subjicere sineret; fere eodem tempore legati Athenienses quoque Romam venerunt ut de Philippo quererentur -); is enim auxilium tulerat Acarnanibus sociis suis, cum Atticam exercitu misso depopularentur, Atheniensibus irati, quod hi duo juvenes inter-fecerant, qui non initiati per errorem templum ingressi sacris Eleusiniis interfuerant *). Non surdis auribus Romae hoe omnes cecinerunt; valde enim amici Scipionum illis querimoniis gavisi sunt; nam cum diu, ut dixi, in animo haberent Philippum bello afficere, ut opes ejus regni imminuerent debilitarentque, at([ue

1) Appian. Maced. 4. I.iv lil, 39. -) Liv. 31, 1. Appian. Maced. 3. 3) I.iv, 31, li

earum gentium, quae Macedonibus parebant, liberatorum par-tibus agonclis temporationem aliquam parvarum civitatium crearent, quae se invieem cohiberent, ut inter eas populus Romanus maxima auctoritate frueretur, simul ut sibi immor-talem gloriam parerent, illae injuriae ab eo Graecis illatae iis ansam ad regem petendum dederunt. Jure enim dicebant illud bellum dilationem non recipere, ne Macedonia opibus nimium augendis altera Carthago fieret, cum jam apparuisset Macedonian! , quamvis parvam si earn componeres cum viribus Romae, civitatem Romanam in maximum periculum adducturam fuisse, si Philippus cum Hannibale fortiter rem gessisset. Ilia factio splendidissimis rebus a Scipione in Africa gestis superior facta evicit ut senatus decerneret bellum in firaecia esse gerendum. Si tum major numerus senatorum alteri factioni favisset eaque illud bellum e re publica esse judicavisset, quam celerrime copias traduci jussisset et regnum Macedonicum evertisset, sed magno opere cavisset no negotiis Graecorum se immisceret. At amici Scipionum longe aliter egerunt; nam ii cum non solum opes Macedoniae debilitare vellent, sed etiani res in Graecia post bellum confectum ita constituere, ut nullis regionibus occupatis in posterum quoque apud Graecos auctoritas populi Romani plurimum valeret, atque opinarentur se optimo jure rebus Graecorum se interponere posse, si Romani pro eorum libertate illud bellum suscepisse viderentur atque ab iis patroni haberentur, senatui persuaserunt, ut legati mitterentur\'), qui pollicentes Romanos Graeciam a Philippo esse libera-turos, civitates impellerent, ut societatem cum Romanis inirent atque regi bellum indicerent; sed alia quoque iis legatis mandata sunt; nam cum nondum quidquam Philippus fecisset, quod Romanis jus daret arma ei inferendi, quoniamea, quibus Livius dicit-) Philippum pacem turbavisse, aut belli denuntia-tione indigna erant aut falsa, Rhodii atque Attains imploravis-sent quidem auxilium Romanorum, sed bellum ultro ei intulis-sent, Aegyptus e contrario, quamquam hostes valde urgebant, operam daret, no Romani negotiis Graecorum so immiscorent, legatis mittondis, qui promitterent regem auxilium Atheniensibus missurum esso^:i), senatus eos curare jussit, ut populus Romanus

videretur a Philippo bello lacessi. Populus autem ab hoe bollo ita alienus fuit, ut anno \'200 post bellum ab Atheniensibus Philippo indictum comitia antiquaverint rogationein a P. Sulpicio Galba consule promulgatam, qui provinciam Macedonian! orat sortitus; sod voluntati senatus non diu adversabantur, nam paullo post, cuin senatus falsum rumorem disseminasset Plii-lippum in Italian! esse invasuruin, nisi huic rei legionibus in Graeciain mittendis praeverterent\'), maximis hujus belli oneribus injunctis sociis, bellum jusserunt-). Exeunto aestate hujus anni P. Sulpicius consul cum duabus legionibus et 1000 equitibus a Massinissa missis in Graeciain transiit. Ita denuo bellum inter Philippum et Romanos ortum est.

Sicut supra dixi, eodem anno, quo Cato in senatum venit, pugna apud Cynoscephalas a ï. Quinctio consule anni 198 bellum est confectum; de pace turn sine dubio inter factiones acerrima contentio est orta, cui veri simile est Catonem quoque inter-fuisse. Pax enini minime placuit iis viris, ad quorum amicitiam Cato se applicaverat, sed optime cum consiliis alterius factionis convenit.

Legati Philippi, qui pacem peterent, Romam venerunt cou-sulibus novis designatis, sed nondum munere fungentibus^:i). Quamquam do deliberationibus do pace in sonatu habitis nobis fere nihil traditur \'), pro certo affirmare possumus Catonem ejusque amicos magno opere earn dissuasisse; veri simile est eos contendisse, si regnum Macedonicum Romano imperio tam periculosum fuissot, quam adversarii ante belli denuntiationom dixerant, e re publica non fuisse cum rege pacisci, sed illud regnum tollendum fuisse. Senatui non persuaserunt; deinde populus pacem ratam fecit, M. Claudio Marcello frustra adversanto, qui provinciam Macedoniam sibi decerni volebat quot;gt;). Senatus docemviros in Graeciam misit, ut pacem cum Philippo facerent atque res in Graecia constituerent, senatus consulto facto, in quo in universum statuebatur, quo modo hoc facere deberont; jussi enim sunt omnes Graocas civitates liboraro praetor Demo-triadem, Corinthum, Chalcidem, sod do iis decernere, ut e ro publica iis vidoretur⁽ⁱ). Admodum probabiliter conjicore nobis

licet factionem Scipioni et Flaminino aclversariani suasisse, ne totus exercitus e Graecia deportaretur, sed ut unus alterve locus praesidiis teneretur; Cato saltern utram sententiam dixerit, mihi quidem videtur in dubium vocari non posse. Cum auteni impedire non potuissent, quin Graecia libertate donaretur, evi-cisse videntur, ut inter eos legates aliquot fautores suae factionis essent; nonnulli enim ex iis non intime sentiebant totam Grae-ciam esse liberandam, sed metu ne alius, praesertim Antiochus, eas urbes occuparet, praesidiis Romanis deductis, existimabant eas Romanis esse tenendas; at Quinctio contra dicente ad ex-tremum decreverunt, ut Corinthus Achaeis redderetur, sed Acrocorinthum, Chalcidem, Demetriadem Romani tenerent, dum Antiochus libertati Graeciae immineret!). Condiciones Philippo bae dictae sunt-): ut civitates in Graecia et in Asia, quae liberae essent, libertatem retinerent; civitates in Graecia, quas sibi subjecisset, ante Isthmiorum tempus Romanis traderet; e civi-tatibus in Asia occupatis praesidia deduceret easque in libertatem restitueret; ut omnes transfugas et captivos Romanis sociisque redderet; omnes naves tectas traderet praeter quinque et unam navem sedecim versibus remorum actam, et 1000 talenta daret, quorum dimidium praesens solvere jussus est, dimidium decern annuls pensionibus. Praeterea in foedere scriptum erat neque Philippo licere auxilium ferre hostibus populi Romani atque sociorum, neque Romanis hostibus Philippi; non licere ei bellum sociis Romanorum inferre, si autem hi bellum ei indicerent. Romanos ei permittere, ut eos repelleret. Romani eum societatem cum sociis suis inire vetuerunt; si controversiae inter hos et Philippum orerentur, jussus est de iis jure ac judieio disceptare. Non multo post etiam Philippo legati persuaserunt, ut Romam mitteret, qui de societate agerent \'^!).

Legati declaraverant se proximis Isthmiis edicturos esse, quid de Graecia constituissent; frequentes inde Graeci aderant solli-citi et suspensi; nam Aetoli, Romanis infensi quia frustra spe-raverant se uberrimum fructum ex bello percepturos esse, eorum consilia suspecta reddebant et Graecos adversus eos incitabant, quod non statim urbes a Philippo traditas liberaverant. Eo majore cum gaudio et gratioribus animis Graeci ibi audiverunt

\') Polyb. 18, 45. Liv. 33, 31. Appian. Maced. 0. Pint. Klam. 10. -) De his con-dickmiliiis secutus sum Nissen, Krit. Unters. 145. ^;!) Polyb. 18, 48. I.iv. 33, 35.

Romanos totain Graeciam libertate donare¹). Deinde in conventu legatorum eivitatum singula decemviri edixerunt, de quibus nihil addam nisi quod Aetoli frustra e foedere petiverunt Phar-salum et Leucadem, sed acceperunt Phocenses et Locrenses, qui antea quoque eorum socii fuerant.

Qualis illa libertas, quam senatus populo Graeco dedit, mihi fuisse videatur, apparer, ex iis, quae supra dixi. Si quis reputat consilia factionis Scipionis eo spectavisse, ut omnes gentes, quae in oris maris Mediterranei habitabant, Romanos orbis terrarum dominos factos esse sentirent, indeque senatum illud bellum non suscepisse, quo Graeciae antiquam libertatem redderet, sed ut populus Romanus, ut in Hispania et in Libya, in Graecia et in Asia quoque finibus non propagatis praevaleret, atque liac de causa senatum eo modo res constituisse, ut aequilibrium aliquod parvarum civitatium crearet, quae sibi invicem invi-dentes et inter se aemulantes salutem suam in amicitia et pa-trocinio populi Romani consistere existimarent, concedere debet Romanos semper eam libertatem in ore habuisse ut honesta specie cupiditatem suam tegerent. Hoe consilium autem Roma-norum ad irritum cecidit, quemadmodum semper hujusmodi consilium ad irritum cadet; nam ad id obtinendum opus est moderatione patronorum et clientium, quam supra vires homi-num, praesertim Romanorum et Graecorum illius temporis, esse jure contendere possumus; Romani fortasse facturi fuissent, quod cum ipsis tuin Graecis magis expediisset, si Gatonis ejusque amicorum consilio paruissent atque statim ostendissent se tota Graecia dominari veile neque quidquam sibi propositum esse quam ut paullatim subjicerent et frangerent omnem libertatem Graecorum ; si statim Graecis severe imperare coepissent, praesidiis occujjata tenuissent loca praecipua et omnia fecissent, quae cele-riter ad eum finem duxissent, qui utique evitari nullo modo poterat, ut delerent libertatem civitatium Graecarum. Hoe si fecissent, excitaturi non fuissent in animis Graecorum spem inanem, qui ut mox frustraretur utique necesse esset, et ipsi multis negotiis supersessuri fuissent. Inde apparet me cum Mommsen non consentire, qui dicit i): „Nur von der veraclit-lichen Unredlichkeit oder der schwachlichen Sentimentalitat

kann es verkannt worden, dass es mit der Befreiung Griechen-lands den Römern vollkommen Ernst war — Es war nichts Geringes, dass eine machtige Nation das Land — mit ihrem machtigen Arm plötzlich zur vollen Freiheit führte und jeder Genieinde derselben die Befreiung von fremder Schatzung und fremder Besatzung und die unbeschrankte Selbstregierung ver-lieh.quot; Certe negari non debet Romanos ipsos vere putavisse libertatem, quam darent Graecis, mansuram esse, neque con-tendi debet ipsos jam perspexisse talem condicionem, qualem in Graecia instituerant, nullo modo stabilem esse posse: ipsi decepti sunt artibus, quibus Graecos deceperunt; nimis severe judicat, qui dicat Romanos ab initio in animo habuisse evertere libertatem Graecorum, turn ipsum cum verbis et specie earn instituerent. Eatenus mihi non placent, quae Iline dicit^L): Ro-manum populum exspectavisse dum sibi commodum esset totam Graeciam occupare.

Deinde ut res in Peloponneso Romani constituerent, necesse fuit; ibi T. Quinctius eadem consilia secutus est, qidbus citra Corinthium sinum est usus, atque ex lis in easdem reprehensiones adversariorum incurrit; sed Cato senatui de iis deliberanti non affuit, quia tum in Hispania erat. T. Quinctius ut regnum Macedonicum ab Aetolis, sic regnum Nabidis ab Achaeis tuitus est. Mommsen condicionem, quam Quinctius ibi constituit, valde laudat, cum dicat eum optimam rationem inisse, quod neque Nabis neque exules ea contenti essent-), sed mihi non persuasit. Neque Achaei, qui speraverant Lacedaemonem sibi attributum iri, neque tyrannus, qui aegre ferebat se coactum esse urbes maritimas tradere, neque exules, qui non dubitaverant quin reducerentur, quieturi erant; itaque magna materia malorum a T. Quinctio relicta est. Is postquam sequent! anno a senatu jussus Romam copias reducere in concilio Corinthi habito Graecis suasit, ut modice libertate uterentur, praesidia Demetriade, Chalcide, Acrocorintho deduxit, Romam rediit et triumphavit. Ex hac deductione Graeciae multa mala, magnae molestiae populo Romano orta sunt, quae evitari potuerunt, si senatus Catoni ejusque amicis aures praebuisset.

consilia adversus externos sequi populo Romano maxime expe-dire putaret, seel saepe quoquo sine dubio dixit, quid sentiret de malis, quibus agricolae succumbebant, eorumque remediis; nam de iis quoque duao illae factiones plane diverse judicabant.

Condicio agricolarum, qui fundos suos ipsi colentes se fami-liamque suam sustentabant, in diem pcjor fiebat, atque paullatim eorum numerus imminuebatur. Si sciscitamur, quae hujus mali causae fuerint, prima, quae nobis occurrit, Hannibalicum bellum est. Illi enim agricolae aut assidua militia agros suos colere prohibiti erant aut territi populationibus Italiae, a Romanis et Carthaginiensibus certatim factis, Romam fugerant atque ad earn inopiam erant redacti, ut Hannibale expulso pecuniam non haberent, qua sibi denuo compararent instrumenta, quae inter-ievant, et servos, qui partim occasione arrepta aufugerant, partim ut milites fierent a re publica erant abdueti; itaque agros suos vendere cogebantur, et quidem parvo pretio, quia qui vendere debebant multi erant, et insuper ingenti multitu-dine agricolarum bello absumpta praedia vacua plurima erant, sed paucissimi erant, qui emere volebant poterantque. Numerum illorum agrorum tuin venalium maximum fuisse ostendunt verba Livii i): „magna pars eorumquot; (privatorum, qui pecuniam M. Valerio M. Claudio consulibus civitati mutuam datam anno 200 reposcebant) „agros vulgo venales esse dicebat et sibimet emptis opus esse.quot; Optimum fuit si senatus atque magistratus pecunias ex aerario erogavissent atque nullo vel saltem exiguo fenore illis miserrimis agricolis mutuas dedissent; re vera quoque anno 206 illud concilium videtur intellexisse illi malo mederi suum munus esse, cum eo anno consules moneret, ut plebem in agros reducerent ^), „quae resquot;, ut Livius addit, „haudqua-quam erat facilis, liberis cultoribus bello absumptis, et inopia servitiorum et pecore direpto viliisque dirutis aut incensisquot;; sed si ea rationa, qui rei publicae praeerant, agricolis succur-rere voluerunt, hoe rei pecuniariae inopia impedivit, qua aera-rium, diutino bello exhaustum, etiam pace facta laboravisse inde apparet, quod senatus iis privatis, quorum supra mentionem feci, pro pecunia agrum publicum extra Romam intra quinqua-gesimum lapidem dare debuit. Ita igitur in possessionem magnae

partis Italicorum agrorum pauci divites veniebant; seel reliqui quoque agricolae, qui paternos agros vendere iis calamitatibus non crant coacti, gravissimis temporibus conflictabantur. Cum enim annona eo tempore ita laxaret, ut anno 202, ut unum exemplum a Livio traditum¹) citem, mercatores in Africa pro vectura frumentum nautis permitterent, atque Cato in libro sno-) docens, qui fructus maxime quaestuosi fuerint, sexto demum frumentum nominaverit, plerique e possessoribus par-vorum fundorum frumentum serentes nullum fere fructum facere poterant, immo vero magnum damnum; quominus autem hi culturas mutarent, multa erant quae impedirent, etiam si natura fundi patiebatur. Eorum agri quoque paullatim divitibus cede-bant, qui, si volebant, paullo minus difficulter poterant pergere frumentum serere; iis enim multos servos babentibus sumptus minuere licebat atque minore lucro esse contentis. Cur autem annona ita levata est? Primum quod nobiles saepe frumentum a provincialibus, quo eos colerent, Romam inissum vili pretio distribuebant, ut sibi conciliarent favorem plebis urbanae, quae jam turn in coinitiis maxime valebat; quanto opere illae largi-tiones agricolis nocerent atque bonis moribus essent exitiosae multi intellexerunt, inter quos etiam Cato erat, qui aliquando populum earum cupidum vehementer exagitavit^;i): „difficile estquot;, inquit, ,,ad stomachum dicere aures non babentem.quot; Deinde, quae res majoris est momenti, quod agricola non habebat ubi frumentum suum venderet, nisi in Italia quanivis parvo pretio; id enim, quo exercitus atque praetores alerentur, exportare in provincias nequibat, cum provinciae ad id ipsum magnam vim frumenti dare deberent eoque etiam decumae Siciliae a publi-canis mitterentur⁴); praeterea frumentum, quod exercitibus opus non erat, vilissimo pretio venibat. Imprimis autem agri-colam pessum dabat frumentum Siciliae, cujus jam aetate Catonis tanta vis in Italiam importabatur, ut is insulam ,,cellam pena-riam rei puhlicac nostrae, nutricem plebis Romanaequot; nominaret^rgt;); ibi enim frumentum in maximis fundis, ut videtur, multo mi-noribus sumptibus quam in Italia seri poterat, quo accedebat, quod majoribus impensis Romam ex extrema Italia quam ex insula ilia transportabatur. Itaque illud Siciliense frumentum

l.iv. IM), ÜH, -) de r. r. I. ³) I\'lut. Cat. inaj. 3 cf. Polyb. 31, \'24. \'lt;) Marquardt,

Omnia praedia venalia, ut supra dixi, divites et praesertim nobiles emebant, quos lex Claudia magno rei publicae detri-mento anno 218 perlata pecunias suas in agris collocare coge-bat; ea enim hujusmodi erati): „ne (juis senator cuive senator pater fuisset maritimam navem, quae plus quam trecentarum amphorarum esset, haberotquot;; ,,idquot;, ut \'Livius addit, „satis habitum ad fructus ex agris vectandos; quaestus omnis patribus indecorus visasquot;. Itaque ex illis parvis fundis agricolarum, qui bello Hannibalico et vili annona ad egestatem erant redacti, magni fundi fiebant; vice strenuorum ac laboriosorum illoruin cultorum, roborum Italiae, servi fungebantur. Si apud Romanos fuissent agricolae, qui certa pecunia suo periculo agros colendos conduxissent, hoe fortasse quamvis leve remediuin fuisset; in-venimus apud Catonem ~) politores in agro frumentario et par-tiarios in vinea, sed eorum condicio multo pejor erat quam eornm, qui apud nos agros conducunt, cum fore mercenarii essent; agrum enim colendum conducebant valde parva parte messis; ceterum opera mercenariorum liberorum possessores non utebantur nisi eo tempore, quo servi operi non sufficie-bant, tempore messis, et in locis insalubribus; vulgo domini agros colendos i)er servos curabant, custode vilico etiain servo.

Divites autem serere frumentum non pergebant; mutabant enim agros frumentarios in pascua, quae multo magis quaestuosa erant; quod testimonium nobis Cato dicit, cujus verba Cicero nobis ita tradit^a): ,,A sene Catone cum quaereretur, quid maxime in re familiari expediret, respondit: bene pascero; quid secundum? satis bene pascere; quid tertium? bene ararequot;; quo ac-cedebat, quod pecuaria iis minus molestiarum praebebat quam agricultura; nam si frumentum serebant, agros suos in aliquot praedia dividere debebant, quae necesse erat interdum adirent, ut rationem a vilico reposcerent, cum in iis habitare non solerent, at si pecuariae operam dabant, quam maxime augere poterant. In agro publico plerumque his de causis et quod magnis pecuniis ad earn rem opus non erat et possessio ejus agri semper erat incerta, pecuariam exercere solebant. Eam per servos faciebant;

in illis pascuis mercenariorum liberorum opera omnino non utebantur. E liboris agricolis, possessionibus expulsis, qui erant socii, in eolonias Latinas transire solebant; Romani et Latini, quamquam hi ex Urbe exire saepe jussi sunt, Romam migra-bant atque plebem urbanam augebant, quae inertiae dedita beneficiia divitum vitam tolerare solebat; iis succedebat maxima multitudo servorum, rei publicae valde exitiosa; jam saepe Catonis aetate illi nulla disciplina assuefacti magnos motus faciebant. Rectissime igitur dicit Plinius 1): „Latifundia Italian! perdidorunt.quot;

Nitzsch, qui copiose de condicione agricolarum agit in libro, qui inscribitur: ,,die Graechen und ihre nachsten Vorgangerquot; contendit e tributo et diutina atque crebra militia maxima ex parte ilia mala orta esse; sed id mihi saltern non probavit; nam etiam si militia cultores nimis urebat, tributum omnino non erat, quod tot et tanta mala efficere posset. Utram factionem mala agricolarum magis sollicitam habebant? Nitzsch factioni Scipionum maximam curam agricolarum calamitatum fuisse dicit; horum enim virorum consilia eo spectavisse, ut militia civium levaretur et magnis pecuniis a victis populis exigendis tributum minueretur. Sed omnia, quae de iis supra dixi, faciunt ut ea opinio mihi probabilis non esse videatur; quis enim putet malls agricolarum illos nobiles valde motos esse, qui id semper agebant, ut omnes gentes populo Romano in clientelam se dica-rent ipsique eum hoc patrocinio condonarent atque populos contumaces bellis persequerentur, quibus sano magnam gloriam sibi comparabant, sed gravia onera civibus imponebant? Quod etiam Nitzsch a se dissidens concedere mihi videtur, cum dicat²) senatum post bellum Macedoniae indictum omnem suam curam ac diligentiam ad negotia externa contulisse; nam quae vere justeque dicta sunt de senatu, imprimis pertinent ad earn factionem, quae turn in eo superior erat. Neque mecum dissidet Lange, qui his verbis de principe illius factionis judicat³): „Scipio war seiner persönlichen Anlage und friiheren Laufbahn entsprechend mehr geeignet als Feldherr und Diplomat die aus-wiirtigen Angelegenheiten ruhmvoll zu gestalten deun als Wirth-schafter den Staatshaushalt auf solide Weise zu regeln.quot; Nitzsch

Catonem et eos, qui idem de re publica sentiebant, summa opo atque opera enisos esse dicit!), ut populus Romanus do-minum gentium se praeberet, sed hoc potius in alteram facti-onem cadit. Neque video, quo jure idem auctor sibi videatur posse contendere Catonem, quamquam agricola erat, calami-tatum agricolarum nunquam miservdsse-). Mirum enim est, si vir, qui librum de agricultura scripserit et laudibus earn ex-tulerit, omnino motus non fuit malis agricolarum; etiamsi illa agricolarum causa ei curae non fuissent, rei publicae causa ea neglegere non poterat, qui in praefatione libri sui ,,de re rusticaquot; scripserit: ,_}et virurn bonum quom laudabantquot; (majores) _uita laudabnnf, bonum agricolam bonumque colonum. At ex agricolis et viri fortissimi et milites strenuissimi gignuntur, maxirneque pius qüacstus stabilissimusque oonsequitur minimeque invidiosus, minimeque male cogitantes sunt, qui in co .studio occupati mnt.quot; Ille agricola Sabinus majoris moment! esse putabat incolas Italiae opibus maxime florere quam senatus auctoritatem tota Graecia valere; secundum eum eo mode magna onera iis impone-bantur, qui nullos fructus ex ea re erant percepturi. Ut agricolarum condicio melior fieret, imprimis necesse erat ut iis agri darentur, quod erat facile factu, cum esset magnus ager publicus; at senatus aegre adduci poterat, ut agros iis assig-naret, cum nobiles maximam partem illius agri occupavissent atque agricolae nobilium dominatui magis adversarentur quam plebs urbana. Semper videtur Cato suasisse ut agris agricolae donarentur; ab altera factione quoque fortasse aliquot coloniae missae sunt, sed quae deductae sunt non sufficiebant. Praeterea senatus agricolis, ne in posterum ob easdem causas eadem mala iis imminerent, aliis modis subvenire debuit, frumento adven-ticio, ut exempli gratia ponam, gravi portorio imponendo; sed hoe Romani videntur necessariurn esse sibi persuasum omnino non habuisse, quandoquidem prohibebant frumentum Siciliense alio exportari quam in Italiam; id enim ostendit decretum senatus, quo is anno 169 concessit ut Rhodii frumentum ex illa insula exportarent^:i). Deinde necesse erat, ut pecunia tolerabili fenore agricolis mutua daretur, atque iinpediretnr, quominus pauci omnes agros coemerent. Cato autem tale quid non rep-

perisse videtur; vori simile est eum non magis qnam omnes, qui una vivebant, intcllexisse illud frumentum adventicium agri-colas pessum dare, cum Sicilian) iis maxime exitiosam honori-ficentissime appellaverit: ,,cellam penariam reipublicae nostrae, nutricem plebis Romanaequot;; fortasse sperabat fore ut revocandis moribus majorum, quorum unusquisque suam terrain colobat, ilia mala reprimerentur.

In annum 19ö Cato cum L. Valerio Flacco consulatum petivit et adeptus est!). Majorem liiijus anni partem in Hispania confecit, quam provinciam est sortitus, postquam idibus Martiis mayistra-tum iniit; antequam autem narrem cur eo missus sit et quomodo munus ibi confecerit, primum dicturus sum de fontibus, e quibus res ab eo hoc anno gestas cognoscimus, deinde eatradam, (juae ante profectionem suam in Urbe egit.

Si orationes, quas Cato complures de consulatu suo habuit superessent, in tantis tenebris haudquaquam versaremur, quantae nunc nobis offusae sunt; cum enim omnia bene procedant atque perspicua sint, quae rerum auctorcs dc negotiis ab eo in Urbe gestis tradunt, valde obscura sunt, quae narrantur de ejus facinoribus in Hispania. Praeter Plutarchum in Catonis vita atque Appianum, qui pauca de iis rebus in Hibericis suis habet, uberrime Livius in libro 34,8—21 eas memoriae prodidit; is videtur potissimum secutus esse in iis narrandis annalium scriptores²), e quibus bis Valerium Antiatem auctorem laudat, sed etiam usus est libris Catonis, ut nobis ostendit, quod frag-menta aliquot, (juae supersunt e Catonis oratione, quae ,,dieruni dictaruni de consulatuquot; inscribitur, plane cum verbis Livii eon-veniunt. Orationum Catonis de consulatu, quarum fragmenta nobis traduntur, hi indices sunt\'*): „dieruvi dictamrn de consulate suoquot; ,,de sumtu suoquot;, ,,cum in Hispanimn jiroficiscereturquot;,

!) Liv. li!!, 4\'2. Cic. Unit. 61; Cat. 10; 31. Nep. Cat. \'2. Pint. Cat. maj. 10. Tac. ami. 4, 56. Aur. Vict, do vir. ill. M, Goll. 13, \'23. Or. 4, \'20. Zon. 0, \'17. -) cf. Nissen, Kiit. Unters. 154. ■\') De his orationibus agit Jordan prol. 64—69.

,,da triumpho ad populumquot;, „oratio, quam hahuit Numantiae a-pnd equites.\'\' Inter omnes constat orationem fuisso inscriptam ,in Hispaniam ■profidseereturquot;, sed mihi res ambigua est, quia apud Appulejum!), a quo haec verba tradita sunt, fortasse tempus tantum definiunt et apud Festum -) ea verba ab edito-ribus sunt inserta. Si bic index fuit, fortasse cum Meyer con-jungendus est cum inscriptione orationis apud Jordan praece-dentis et ita legendus: ,, de sumiu, cum in Hispaniam proficis-cereturquot;; utut est, e fragmento apud Appulejum apparet orationem liabitam esse, postquam ex Hispaniaredierit. Jordan³) simile veri esse putat communem indicem omnium illarum orationum, cum editae essent, fuisse: ,,dierum dictarum de consulatu sua libriquot;, e qua inscriptione apparet eum saepe-numero accusatum esse, et unum horum librorum fuisse illam orationem; ut Jordani verbis ipsius utar: „qui liber si primus fuit, facile communi omnium titulo in fronte collocato quasi proprio nominari potuit, cum reliqui suo quisque volumine comprehensus peculiarem inscriptionem omissa communi retine-rent.quot; Mihi videntur illis libris ,,rerum dictarum de consulatu suoquot;, quamquam in ceteris Jordan mihi persuasit, comprehensae non fuisse orationes: ,,de triumpho ad popuhimquot; et „quam hahuit Numantiae apud equitesquot;, nam eae, quas annis li)ó et 194 habuit, pertinere non possunt ad illas accusationes. Quo anno ceterae orationes habitae sint, constituere non possumus; orationis, quae inscribitur „dierum dictarum de consulatu suoquot; verba: „Item uti a Thermopuleis atque ex Asia maximos tumul-tus disjeci atque consedaviquot; pertinent ad res anno 191 gestas; et verbis ejus: „censor es qui post hoc fieri t, formidulosius atque timidius pro re puhlica nitenturquot;, fortasse Jordan recte judicat censuram ejus indicari. Sequitur ut aut post annos , in quibus illas res gessit, accusatus sit aut mox , postquam consulatu est functus, reus sit factus et postea eas orationes conscripserit atque incluserit quaedam, quae post consulatum demum gessit; hoc mihi magis arridet memori eorum, quae Cicero eum anno 150 dicentem facit\'): „causarum ilhistrium , quascumque defendi nunc cum maxime conficio orationesquot;, contra dicente Nepote^rgt;),

1) Or. 3 IV. 1 Jord. pag. 38. -) or. 3 fr. \'2. .lord. pag. 38. S) prol. (i5. 1) Cat. 38. ■^r\') Cat. 3, 3.

qui Catonem ab adulescontia eas conscripsisso tradit. Si hoc verum est, e verbis orationis _udc siirntiiquot; : „miviquam praefcctos per sociorum oppida imposivi, qui eorum bona, liberos diri-perentquot;, quibus Jordan in prolegomenis suis rocte animadvertit res anno 171 gestas respici, effieitur quidem ut earn orationem et orationem ,_}dc ea re, quod sponsionem fecerat cum M. Cornclioquot;, cujus in ilia mentionem facit, post annum 171 confecerit, sed quo anno eas habuerit, non discimus.ydem valet de oratione „dierum dictarum de consulatnquot;, si quidem vere Meyer et Jordan conjecerunt earn orationem et earn ,_}de sumtuquot; simul esse editas. Ac de orationibus ad res hoc anno a Catone gestas pertinentibus satis dixi.

Cato antequam ad bellum in provincia gerendum profectus est, in urbe cum collega suo fecit ver sacrum¹) Hanc caerimo-niam hoc anno senatus perfici jussit, ut exsequeretur votum multo ante factum. Anno 217 enim propter prodigia A. Cornelius Mammula praetor qui turn erat de senatus sententia voverat ver sacrum²); votum post viginti annos debebat perfici. Sed haec caerimonia, cum P. Licinius pontifex maximus censeret earn recte factam non esse, sequenti anno instaurata est a novis consulibus³).

Deinde, ut omittam, cum jam supra de iis mentionem fecerim ⁴), legem de sumptu provinciali et legem Porciam de tergo civium latam, quam Cato hoc anno tulit, si re vera auctor unius e tribus fuit neque in praetura earn promulgavit, consul magnas partes tuitus est in certamine, quod de lege Oppia gestum est; nam hoc anno M. Fundanius et L. Valerius trib. pleb. tulerunt ad j)lebem ut ea lex abrogaretur. Ea Q. Fabio Ti. Sempronio consulibus, anno 215 enim, non anno 213quot;\'), perlata vetuit: ,,ne qua mulier plus semiunciam auri haberet nee vestimento ver-sicolori uteretur neu juncto vehiculo in urbe oppidovequot; (Romano, non Latino⁶) ,,aut propius inde mille passus nisi sacrorum causa veheretur.quot; Haec lex, quamquam non semper observata est, ut inde apparet, quod anno 210 in voluntaria vcrsura matronis singulae unciae relictae sunt\'), luxum prohibebat, qui jam tum divitiis magis magisque crescentibus civitatem corrumpere inci-

!) Liv. ;i3, 44. \'-) I.iv. 2\'2, 0—••10. ^:!) Liv. 34, 44. •\') vitl. pug. \'29. •^r\'^,i Liv. 34, 6: viginti ante annis latam; Id. 34, 8: viginti annis post abrogata est qnam lata, fi) Liv. 34, 7, 5. \') Liv. 26, 30.

piebat, quamvis frugalitas videatur fuisso, si eum componas cum luxu aetatis Ciceronis atque principum; itaque ea lox mu-lieribus valde ingrata erat: in publicum progrediebantur atque viros alloquebantur, ut iis persuaderent, ne rogationem anti-quarent, qua abrogabatur. Cato, qui ut antiquus et severus Romanus moleste ferebat mulieres se rebus publicis immiscere neque probabat consilium abrogandae legis, metu ne deinde luxus magis cresceret, in contionem escendit atque contra legem promulgatam dixit. Orationem tum ab eo habitam posteris tra-ditam non esse inde apparet, quod eum verba facientem inducit Livius, qui alio loco dicit videri sibi nefas esse in libris suis includere orationes illius viri, quae sua aetate etiam superes-sent ; itaque earn orationem Livius finxit; accedit quod auctor temporibus saepe erravit. At neque auctoritas consulis Catonis valuit legem tueri neque minae M. et P. Junii Bruti trib. plebis, qui se intercessuros esse dicebant; mulieres januas horum obse-derunt atque precibus evicerunt, ut ab intercessione recederent. Tum lex abrogata est; statim mulieres ornamentis illis ornatae in publicum processerunt-).

Postea Cato banc victoriam feminarum vindicavit. Mulieres enim non multum gratia apud eum valebant, ut apparet e verbis ejus, quae Augustinus servavit^;!): si absque femina esset mun-dus, conversatio nostra absque diis non essetquot; ; eundem contemp-tum olet lepida narratio, quam orationi: ,,contra Ser. Galham ad militesquot; inseruit; etenim in ea digressione, quae propterea quoque memoratu digna est, quod nos docet, quanta festivitate animos audientium tenere sciverit, tradidit mulierem quandam filium suum praetextatum, nomine Papirium, qui senatui inter-fuisset deliberanti de re, quam is in posterum diem proferendam atque reticendam esse decrevisset, nimis curiosam de ea re interrogantem it a ursisse, ut filius lepido mendacio utens, ne rem enuntiare cogeretur, senatum consilium inisse dixisset, utrum rei publicae magis expediret unum virum duas uxores du-cere an duas uni nubere; postridie hac re commenticia statim ab ilia muliere divulgata magnam catervam matronarum convenisse.

\') 45, 25 cf. .lord. prol. 64. 2) i.iv. 34, 1—8. Val. Max. 9, 1, 3. Aur. Vict. ilo. vir. ill. 47. Or. 4, \'20, 3. Zon. 0, IT. Tac. aim. 3, 34 plurali genero utitur: leges Oppiac, scd hoc spcctat ad singula capita liiijus legis. •^,) serin. 104, (i. \') or. 30 Jord. p. 56.

quae senatum obsecrarent, ut pothis decerneret ut una duobus viris nuberet quam ut unus duas duceret. Garrulitatem atquo curiositatem, quas matri Papirii in ea narratiuncula attribuit, omnium feminarum communes esse opinabatur; dicere solebat se praeter duas alias res, quarum se poeniteret, hoc quoque dolere, quod rem arcanam aliquando uxoris fidei commisisset i). Imprimis imperium mulierum detestabatur, quod jam ita cre-verat, ut saepissime in provinciis feminis Romanis statuae ponerentur, de quo more in censura questus est-); earum do-minatum exagitans dicebat: „omnes homines feminis imperant, nos omnibus, nobis feminaequot;³). Persuasum sibi habebat hujus mali originem potissimum esse, quod mulieres hereditate ditis-simae factae suis opibus ita se efferrent, ut auctoritatem mariti nihili facerent: „principioquot;, inquit\'), ,,vobis mulier magnam dotem attulit, turn magnam pecuniam recipit, quam in viri potestatem non committal; cam pecuniam viro mutuam dat; postca, ubi irata facta est, servum recepticium scctari atquo fla-gitare virum juhetquot; Alias quoque ob causas mibi videtur divi-tias maximas feminarum rei publicae cxitiosas esse putavisse; rem enim magni periculi esse ducebat magnas pecunias feminis ditissimis nubentibus in alias familias transire, quo facto non-nullae familiae veterem splendorem amitterent; deinde quoque metuebat ne, si feminae hereditate ditissimae fierent, cupiditas sumptuosi ornatus atquo luxus nimis crescerent. Itaque postquam cam luxus cupiditatem frustra gravissimis tributis in censura coer-cere conatus est, ut infra videbimus, operam sibi dandam esse ju-dicabat ut instrumentum iis adimeret, quo cam explebant. His de causis postea fecit, ut lege huic rei consuleretur; ipse fortasse adhortatus est Q. Voconium Saxain trib. plob. ut legem ferret ,,ne quis mulierem heredem institueret; certo iianc legem suasit, nam hoc et a Livio\'\') et a Ciceronequot;) traditur, atque pauca fragmenta ejus orationis etiam exstant⁸); in oa, ut e fragmento apparet, quod supra laudavi, multa verba fecit de malis, quae e divitiis feminarum oriri opinabatur, atquo vehementor in luxum invectus est. Hujusmodi capita legis videntur fuisse: ,,no quis, qui centum milia aeris census osset, mulierem heredem

!) Pint. Cat. inaj. 0. -) Plin. 34, (i. 8) piut. Out. maj. S. 1) or. .\'i\'2 fr. 1 .lord, pag. 54. ⁵) Liv. op. 41. Cic. p. lialb. \'21. lt;■) Liv. 1. 1. quot;) Cut. 14. ^x) or. 3\'2 Joid. p. 54.

instituorot!), novo plus logarot quam ad horedem hoi-odesvc porveniret²)quot;; constituobatur otiam ut liac lego tenorentur, qui ab A. Postumio Q. Fulvio censoribus postve oa centum milia aeris censi ossent³). Saopo postori earn legem lusorunt; nam testatores interdum fideicommisso horoditatem relinquebant \'); praeteroa Ciceronis aetate multi, qui censum 2)rofossi non erant, quod diu post Sullam consores non fuerunt, dicebant se ea de causa liac lege non teneri⁵); quae interpretatio, quam vis verba ei favere viderentur, sonsui aperte repugnabat. Ilestat quaestio quo anno banc legem Cato suaserit? Pars librorum Livii, in qua ilia lex memorabatur, poriit, sed in periocha libri 41 is traditur hujus logis mentionom focisse. Ilia periocha res ab anno 178 usque ad annum 174 gostas continet; quia memorabantur in lege consores A. Postumius et Q. Fulvius, qui anno 174 con-sores creati sunt¹¹), ante hunc annum lex lata esse non potest: quominus autem Livius narravorit hoc anno 174 legem perlatam esse obstat, quod ox historia hujus anni apud oum nihil doestquot;); epitomator opinatus esse vidotur Livium earn legem anno 178 latam esse tradidisse. Utrum Livius ita absurde orravorit an epitomator haec falso in periocham hujus libri transtulerit noscimus. Aliud tempus nobis tradit Cicero⁸); dicit onim Catonem Caepione et Philippo iterum consulibus, 65 annos natum, legem suasisse, i. e. anno 169. Cur huic testimonio fidem abrogomus, niliil est.

Statim postquam lex Oppia abrogata est, Cato in Tlispaniam ost profectus; nam cum senatus in oa provincia consulo atque consulari oxorcitu opus esse censuisset, ut grave atque pericu-losum helium ibi ortum restinguorotur, consules jussorat His-paniam citoriorom, quae provincia jam turn, ut infra videbimus, constituta erat, et Italian! inter so comparare aut sortiri; utri Hispania ovonissot, cum duas legiones et quindecim milia socium Latini nominis et octingontos equitos secum portare et naves longas viginti ducere, alterum duabus legionibus Galliam obtinero; Cato Hispaniam erat sortitus, Flaccus Italiam¹¹).

!) Gnj. 2, \'27i. Pio Cass. 56, 10; Psendo-Ascon. ail Verr. 1, 4quot;I, KM ; apiiil (|iios duos logitur: rentiim milia sostertimn. Indo Cato apud Geil. (i, \'II! quaerit quid sit classicus, quid infra classem. -) Cic. Veer. 1, HO. (Jaj. \'2, Alitec Quint, declarn. 264. 3) Cic. Verr. I, 100. \') Gaj. \'2, \'274. Cic. de fin. 2, 55. S) Cic. Verr. 1, 104. lt;■gt;) l.iv. 41. 27. 7) Liv. 42, 21—28. «) Cat. 44. 9) Liv. 43; 44. Cic. Cat. 1)2; divin. in Caecii. 66. Nep. Cat. 2. I\'lut. Cat. rnaj. 10. Aur. Vict, de vir. ill. 47. Appian. Nib. 30. Zon. 0, 17. Flor. 2, 17, 9.

Ut hoc quoque addam: Catoni adjutor erat datus P. Man-lius praetor, cui senatus decreverat legionem, quani ejus decessor Q. Minucius Thermus habebat, et duo milia peditum atque ducentos equites; in Hispaniam ulteriorem Ap. Claudius Nero praetor missus erat cum duobus milibus peditum et du-centis equitibus praeter legionem, quam praetor proximi anni Q. Fabius Buteo habebat¹). Antequain autem tradam, quomodo Cato negotiis in Hispania defunctus sit, pauca repetenda mihi videntur de statu ejus provinciae qui post P. Scipionis abitum fuerit.

Quod supra dixi Scipionem simulata oboedientia contentum fuisse-), id varum esse demonstrat, quod statim eo profecto denuo Ilispani bellum cum Romanis sumpserunt. Anno 205 Indibilis princeps Ilergetum e popularibus atque Ausetanis aliisque populis exercitu 30000 peditum 4000 equitum contracto in agro Seditano cum L. Lentulo et L. Manlio Acidino, qui privati cum imperio missi Scipioni successerant, pugnam com-misit, in qua Ilispani fusi fugatique sunt; 3000 eorum caesa, 1800 capti sunt; Indibilis ipse in ea pugna cecidit. Turn pax in eas condiciones convenit, ut Mandonius et alii, qui cum Indibili bellum conflaverant, traderentur; stipendium ejus anni duplex et frumentum sex mensum sagaque et togae exercitui darentur; obsides fere triginta populis imperati sunt^:i). Haec chides vide-tur animos Hispanorum ita fregisse, ut per aliquot annos anna non moverint; deinde rebellaverunt, sed anno 200 ab iis in eodem agro magnam victoriani C. Cornelius Cethegus repor-tavit²); is enim jussu plebis, quam petente senatu tribuni jjlebis rogaverant •gt;), cui in Hispania imperium esse juberent, privatus cum imperio successor Lentuli missus erat; is jussus si mul cum L. Manlio veteres milites in Italiam deportare, anno 200 ovans urbem est ingressus⁽ⁱ), etsi collega sequenti anno demum e pro-vincia excessit\'). De rebus a Romanis in iis annis gestis, qui pugnam excipiebant, rerum auctores nos non docent; scriptum est tantum Cn. Cornelium Blasionem et Stertinium anno 199 in Hispaniam missos⁸) quattuor annis post magna cum praeda

Liv. U3, 44. 2) vid. sup. pag. 19. ^:1) Liv. 29, 2. Appian. Itib. US, 1) Liv. HI,

domum redisse¹). Post eos privati cum imperio non amplius in Hispania res gesserunt; nam in annum 197 pro quattuor prae-toribus, ut antoa, sex creati sunt, e quibus duo in Hispaniam mitterentur; praeterea eo ipso anno Hispania in duas provincias est divisa, Hispaniam citeriorem atque ulteriorem²), quarum confinium saltus Castulonensis fuisse videtur³); in banc M. Helvius missus est, in illam C. Sempronius Tuditanus. Verum illud decretum, e quo sex praetores in singulos annos creaban-tur, brevi post, cum e re publica non esse videretur quotannis no vos praetores ibi res gerere, lege Baebia abrogatum est; de ea hoc loco pauca sum dicturus, quod de consilio ejus abro-gandae Cato fortasse orationem babuit. Apud Livium \'), qui solus de ea lege mentionem injicit, haec verba leguntur: ,,(anno 180) praetores quattuor post multos annos lege Baebia creati, quae alternis quaternos jubebat creariquot;; nunc quaestio oritur, quomodo haec verba interpretanda sint; significantne: ,,multi anni praeterlapsi sunt, in quibus semper creabantur sex praetores et nunc denuo quattuor creati sunt lege Baebia modo acceptaquot;, an: „jam multis annis ante populus banc legem ac-cepit, sed nunc demum ex hac lege quattuor praetores creati sunt?quot; Mommsen⁵), quocum Lange⁰) facit, verba priore modo esse interpretanda contendit, nam, inquit, si Livius dicere vo-luisset eam legem diu fuisse irritam, causam addidisset, cur irrita fuisset et cur tunc denuo observata sit. Sed cum Livius saepe in talibus rebus narrandis parum accuratus sit, res mihi valde ambigua videtur. Si Mommsenii sententiam sequimur, dubium non est, quin ea lex Baebia eadem sit atque lex anno 181 ,,do ambituquot; a consulibus promulgata et perlata^), quae ambitus convictos per decem annos honores petere vetuit \'^s); si alteram opinionem tuemur, fortasse legis auctor M. Baebius Tampbilus praetor anni 192 nobis dicendus est¹\'). Cum anno 177 denuo sex praetores creati sint, lex post annum 179 abolita esse videtur, fortasse quod honorum cupiditas nimia erat et senatus diuturnas illas praeturas in longmqua provincia exitiosas rei publicae liberae esse judicabat^ll1). Exstant titulus et frag-menta orationis Catonis: ,,ne lex Baebia (lerofjaretur¹¹); non

ö) Horn. Staatsr. 2, 190. quot;) Horn. Altertli. 2, 243, 7) Liv. 40, 10. ⁸) Schol. Bob.

constat utram legem, si duae fuerunt, hac oratione tuitus sit; si verba fecit pro lege ,,de quaternis praetoribus alternis cre-andisquot;, orationem habuit inter annos 179 et 177. Fortasse ejusdem orationis est atque fragmentuni, quod „de aynb\'duquot; \') inscribitur, qua in oratione vehementer, ut conjicere possumus, homines ainbitiosos carpsit atque suasit ne lex Baebia abrogaretur, vel ut graviores poenae ambitui constituerentur.

Sed ut eo, unde hue digressi sumus, revortamur: anno 197 bellum magnum in Hispania ulteriore exarsit. Duo enim reges Calcha et Luxinius desciverunt, cum Luxinio validae urbes Carmo et Baldo et populi Malacini Sexetaniquo et omnis Baetu-ria, cum Chalca 17 oppida; eo nuntio accepto senatus decrevit, ut comitiis praetorum perfectis, cui praetori Hispania obvenisset, primo quoque tempore de hello Ilispaniensi referret -\'). Deinde belluin in Hispaniam citeriorem videtur transisse; nam fere eodem tempore, quo magistratus inibantur, allatum est C. Sem-pronii Tuditani exercitum esse victuin ipsumque cum multis illustribus viris cecidisse³). lllud fuit helium, ad quod gerendum, cum gravius esse videretur, quamquam Q. Minucius Thermus cum legione et quattuor milibus peditum socium ac Latini no-minis , trecentis equitibus in provinciam citeriorem missus erat, Q. Fahius Buteo cum pari numero militum in Hispaniam ulte-riorem\'), senatum supra dixi •\'\') consulari exercitu opus esse existimavisse et Catonem misisse. Paullo postquam ei provincia est decreta, Romam allatum est Q. Minucium in Hispania cite-riore magnam victoriam reportavisse a Budare et Baesadine imperatoribus Hispanis ad Turdam, qua in pugna 12000 homi-num caesa essent et Budar captus⁰); num autem haec victoria tanta fuerit, quantam Livius tradit, dubitare non temere possumus, cum videamus fere totam Hispaniam citeriorem Catone adveniente in potestate hostium fuisse.

Lege Oppia abrogata, statim Cato, ut supra dixi, post non multum tempus quam consulatum iniit, in provinciam profec-turus, cum viginti quinque navibus longis, quarum quinque socii miserant, ad portum Lunae navigavit, quo exercitum convenire jusserat; videtur media hieme Urbe excessisse,

1) or. \'20 .lord. p. 52. 2) Uv. :i3, 21. 3) l.iv. 33, 25. J) Liv. 33, 20. \'lt;) vid. pag. OU. ^fl) Liv. 33, 44.

quod fieri poterat, quamquam idibus Martiis consulatum ca-pessiverat, quia eo tempore Romani in temporum descriptione valde errabant, sicut inde apparet, quod anno 190 defectio solis dicitur fuisse a. d. V idus Quinctiles, quam recentiores astrologi anno 190 ^jridie idus Martias fuisse ostenderunt!). Eadem parsimonia, qua praetura sua functus est-), etiam turn usus est; tres enim servos tantum secum duxit; cum autem hie numerus minor esset, duos emit et cum his quinque in Ilispaniam abiit ^:!). Postquam celerrime nuntiis post adventum ad Lunae portum per oram maritimam missis, qui naves one-rarias contraherent, magnum numerum navium et multum commeatum comparavit¹), omnes naves conscenderunt, et jussi Portum Pyrenaeum cursum tendere praeter oram Italiae atque Galliae navigabant; praeterierunt Massiliam, deinde ventum idoneum nacti Ruscinonem et Illiberim oppida in extrema Gallia sita pervenerunt^r\'). Ex omnibus locis fere provinciae citerioris Romanis tum ejectis, Hispani quoque Rhodam pro Pyrenaeis sitam occupaverant; Cato eos adortus est et expulit, a Portu Pyrenaeo profectus, quo tota classis ex edicto convenerat •\'). Deinde Emporias navigavit ibique omnes suas copias praeter socios navales exposuit; ea urbs duo oppida continebat, mure divisa, unum Graecum, alterum Hispaniense; incolis illius partis gratus ejus adventus erat et counter ac benigne emu accepe-runtquot;), sed Hispani arma in eum ferebant⁸). Simulac in Ilispaniam venit, ut aerarium quam minime sumptibus belli oneraret, quippe qui maxima cum cura etiam rem familiarem administra-ret, homines Romanos, qui frumentum ibi coemebant, Romani dimisit, his verbis utens : ,,helium se ipsum aletquot;; quo autem modo Nitzsch^!l) Catoni ea verba exprobrare possit atque contendere: ,,Der Grundsatz Cato\'s ,,der Krieg nabrt sich selbst,quot; musste in ihren Augen die fortwahrende Feldzüge entschuldigen, solange sie immer neue Zufliisse dem Aerar eröffnetenquot;, mihi in promptu non est. Quod tempus Emporiis morabatur, cum hiems nondum exisset, ut ostendunt verba, quibus Livius est usus: ,,id erat forte tempus anni ut frumentum in areis Hispani haberentquot;,

copias exercuit et milites excursiones facere jussit, in quibus laudando et praemiis proponendis operam dabat vit omnes strenui videri vellent i). Interim ad eum Bilistages rex Ilergetun; filinm suum atque duos alios legatos misit, qui nuntiarent se fidem Roma-nis servantem ab hostibus oppugnari, et auxilium peterent. Cato eum exercitum suum diminuore non auderet, respondit so regi auxilium ferre non posse ; at quia re deliberata metuebat ne omni spe destitutus a Romanis deficeret, callide hoe excogitavit: simu-lans enim, cum reputaret spein auxilii saepe idem valere atque auxilium, se ei subventurum esse, naves in tertium diem ornari et militum tertiam partem eas conscendere jussit, ut regi auxiliaren-tur, sed statim postquam legati, qui exspectaverant dum vidis-sent milites naves conscendentes, domum redierunt praeter filium, quem donis apud se retinuit, fortasse ut obsidis loco esset, milites e navibus eduxit; hoc astu socios suos fiducia et eorum hostes metu auxilii implevit-). Tempore opportuno ad-veniente castra hiberna tria milia passuum ab Emporiis posuit^), non longe a castris hostium; qui ei fuerint, Livius non tradit, sed habitavisse videntur inter Emporias et Tarraconem; fortasse fuerunt Indigetes. Eo loco aliquamdiu moratus ut milites exer-ceret atque hostibus terrorem injiceret, incursionibus in eorum fines faciendis, nocte media exercitum auspicato e castris eduxit et hostibus circumitis a tergo instruxit⁴), ut milites quam maxime strenue pugnarent, cum cernerent sibi nullam spem salutis esse nisi in victoria, quod castra hostium via Romam ferenti eos intercludebant; praeterea Appianus eum naves suas Massiliam misisse tradit⁵). Ut hostes e castris eliceret, tres cohortes sub vallum misit et deinde eos revocavit, cum speraret hostes eas esse secuturos, opmantes metu se recipere. Quod cum factum esset, consul hostes, qui aciem nondum instruxerant, aggressus est; ab utroque cornu equites in hostes immisit, sed hi a dextro repulsi etiam pedites ita turbaverunt, ut consul ipse quosdam vi impedire debuerit, quominus fugerent; statim consul duas

!) (1. (I. 43, -) Ad hanc rem fortasse pertinet tl. d. 14: „eas res non posse snstineri nisi eo praesidia magna frumentumque millerentur; nam ila dicunt palam necessum esse ohcursatum earnus.quot; ^;i) d. d. 13; „Sed uhi anni tempus ven it castra hibernaquot; — quae verba Uvio collato milii videntur ita supplenda esse; „tria milia passuum ab Emporiis posui.quot; 4) J. J. 15: „Postquam auspicavi atque exercitum adduxi pone versus castra hostium.quot; fquot;) Hib. 40.

cohortes a dextra parte hostium circumire jubet et a tergo eorum se ostendei-e!). Acies concurrerunt; diu anceps proelium fuit, donee milites a eonsule e subsidiis missi integri fatigatos hostes in fugam eonverterunt; Romani eos perseeuti et eastra adorti sunt, sed jam repellebantur, cum seeunda legio, quae in subsidio steterat, pleno gradu sed puleherrime instructis ordinibus advenit atque eommilitonibus opem tulit, ducta a eonsule ipso manu ferienti, qui cupiditate eastrorum eapien-dorum ante omnes praecurrere vellet. Quamvis vehemens op-pugnatio esset, maxima cum vi hostes resistebant-), donee consul cum principibus et hastatis secundae legionis porta sinistra, ubi ordines hostium minus densos esse videbat, in eastra irrupit et hostes expulit; milites secundae legionis inhaeserunt tergis hostium; a ceteris eastra direpta sunt. Secundum Valerium Antiatem in ea pugna interfecta sunt 40000 hostium, quantum numerum hostium fuisse Appianus tradit^;i), sed Cato ipse ,,hand sanequot;, ut verbis Livii utar, „detrectator laudum suarumquot; numerum non adscripsif. Sequenti die milites, qui multa praeda erant potiti, inisit ut agros popularentur; Emporitani atque vicini et multi alii, qui Emporias fugerant, se ei dediderunt; bos omnes domum dimisit, benigne appellatos et vino ciboque euratos. Deinde Tarraconem exercitu ducto, quo in itinere omnes populi ejus regionis statim se dediderunt, multi captivi Romani et socii Latini nominis traditi sunt. Cum rumor esset consulem in Turdetaniam esse profectum \'), septem castella Bergistanorum, qui fortasse circum Bergum eastrum sedes habe-bant, rebellaverunt, sed ilico consuli eo profecto se dediderunt; postquam regressus est, denuo defecerunt, sed tunc victi ab eo omnes sub corona venierunt. Cum ut defectiones in posterum prohiberet omnibus populis cis Hiberum arma adimi jussisset, sed Hispani id moleste ferrent, principes omnium civitatum convocavit et eos consuluit, quo modo optime imperio Roma-norum Hispani contineri possent; eis tacentibus litteras dedit, in quibus scriptum erat urbium moenia dirui debere; nisi statim obtemperassent, minatus est se urbes direpturum et incolas venditurum esse; cum singulae civitates uno eodemque die lit-

teris traditis, ut jusserat, sibi solis hoe imperatum esse crecle-rent, omnes dicto audientes fuerunt praeter Segestam; earn deinde consul vi cepit¹). Cato ipse-\') scripsit se co modo 400 urbes moenibus nudavisse, sed veritatem egressus esse videtur; fortasse in co numero fuerunt multa castella et pagi moenibus cincti; conferendus est numerus urbium, quas a Sempronio Graccho captas esse Polybius tradit, et ca attendenda, quae Strabo, qui cum locum servavit, de eo numero dicit^:!). Appianua, quocum Livius consentire videtur, opinatur \') ea oppida sita fuisse circum Hiberum, Polybius autem secundum Plutarchum ^rgt;) tra-didit ea sita fuisse svrog lixinoc; res ambigua est. Interea P. Manlius exercitum suum, cui adjunxerat exercitum Ap. Claudii Neronis, contra Turditanos duxerat; ubi illi babitaverint, non facile dictu est, nam duae gentes ita nominatae memorantur, altera, quae erat maxima et omnium Hispanorum eruditissima, sedes circum Anatem et Baetim habebat, altera in regione Sagunto vicina; quamquam nullo modo pro certo affirmare pos-sumus, utra gens fuerit, mihi saltem praetor exercitum duxisse videtur contra Turditanos circum Saguntum, quod simile veri est verba Liviiquot;) significare P. Manlium summum imperium habuisse, neque intellego, quo modo id fieri potuerit nisi ille populus in provincia ejus habitaret. Cum victi 10000 Celtibero-rum conduxissent, praetor auxilium a consule petivit; qui deinde cum exercitu in ïurdetaniam est profectusquot;). Is post pauca levia proelia misit tribunos militum, qui cum iis agerent atque lias condiciones ferrent ut aut ad Romanos transirent, qui pollice-rentur se duplex stipendium daturos esse quam quantum illi a Turdetanis pepigissent, aut ut domos abirent publica fide accepta Romanos eis societatem cum bostibus populi Romani junctam condonaturos esse, aut ut, si utique bellum placeret, diem

!) Liv. \'.Vt, 17. Appian. Hib. 44. Plut. Cat. maj. 10; comp. Ai\'ist. e. Cat. 5. Aur. Vict, do vir. ill. M. Fiont. strat. 1, \'I, \'1. -) Plut. Cat. maj. 10. ^;i) \'iri, 1: Uolvfltov (V eijióvTOg zQiaxoaiag avTÜgt;r xanü.üocu xohn Tifiégiov rnaxyoy, xco/koöco)\' wtiai toöto t(o l\'ydx/co yagiaaaOai róv ai\'öpa, robi jrvyyovs xaJ.oüi\'ra 7ió}.Eig. ■\') Ilib. 41. f\') Cat. maj. 10. Liv. 34, 14: Interim 1\'. Manlius praetor exercitu vetere a Q. Miuucio, cui successerat, accepto, adjuncto et Ap. Claudii Neronis exercitu — in Turdetaniam proficiscitur. quot;\') d. d. 18; „Itaque porro in Tnrtarn proficiscor ser-vatum illosquot;; d. d. 19; „Inde pergo porro ire in Turlamquot;, fortasse quoque \'20: „Omnia tumultus plena, simul hostium copiae magnae contra me sedebant; usquequaqne lacessebamur.quot;

locumque constituerent, ubi secum armis decernerent. Secundum Plutarchum!), qui opinatus esse videtur eum cum Celtiberis ogisso ante pugnam ad Emporias, respondit iis, qui moleste ferebant eum barbai\'os conducere veile: ,,si vincemus, pretium pecunia hostium solvemus, non nostra, si vincemur, non erunt, a quibus poscant neque qui poscant.quot; Celtiberi nullam ex his condicionibus elegerunt, neque consul eos ad pugnam lacessere potuit; quamquam exercitum duxit Saguntiam, ubi impedimenta eorum esse audiverat\'¹). Si ea urbs sita ei*at in finibus Celti-berorum (Arevacorum), in eo itinere fortasse etiam Numantiam pervenit^:i) et ibi orationem habuit, inscriptam „Numantiae apnd equitesquot;, in qua ad equites dixit ilia verba memorabilia, quibus optime exprimuntur vitae rationes ab ineunti aetate ab eo sus-ceptae: ,,Cogitate cum animis vestris, si quid vos per laborem recte feceritis, labor ille a volt is cito recedet, bene factum a vobis, durn vivitis, non abscedet; sed siqua per voluptatem nequiter feceritis, voluptas cito abibit, nequiter factum illud a.pud vos semper manebitquot; *). Eam orationem videtur dixisse ut equispublicis stipendia merentes carperet, fortasse quiapedites despiciebant, vel quia modestiam et continentiam in iis desiderabat^r\'); saepe enim illi equites, cum plerique eorum nobiles essent, qua de causa Livius eos dicit ,,principes juventutisquot; ⁽ⁱ), ,,primores juventutisquot; ?), „proceres juventutisquot;⁸), „seminarium senatus; inde lectos in patres consules, inde imperatores creantquot; ⁰), disciplinae militari damnum afferebant, ut inde apparet, quod anno 252 in Sicilia recusaverunt, ne cum militibus legionariis opus facerent W). Sed quamquam multum aberat, ut optimi milites essent, Cato tamen aliquando suasit, ut plures fierent, cum pauciores quam pro numero legionum essent; nam e senatoribus, qui omnes eo tempore equites erant u), plerique prae grandiore aetate munera militaria obire non valebant, ceteri, si delectus fiebat, se ex-cusavisse videntur, quod rei publicae causa abessent; e reliquis equitibus multi legati atque tribuni militum erant. De hoe con-

simmn Valeton (Mnein. IS, 428) pertinet dictum Catonis (de re militari fr. 4): „eum

silio Catonis hac occasione data pauca dicturus sum. Cato in senatu orationem, cujus tempus definire non possumus, habuit inscriptam: _},ut plura aera equestria fier entquot;!); in ea dixit: „nunc ergo arbitror oportere restitui quin minus duobus milibus ducentis sit aerum equestriuin^,\\ et ,,de aeribus equestribus, de duobus milibus ne ducentis.\'\' Quid significant illa verba „aera equestria?quot; Aes equestre dicebatur pecunia, quae ei, qui eques factus erat, dabatur ex aorario, ut equuin sibi emeret²) , decern milia aeris³). Cato igitur suasit ut duobus milibus virorum et ducentis ea aera equestria darentur, i. e. ut pro mille et octin-gentis equitibus, quot Mommsen \') fuisse recte contendit, ad-versante Beckero, qui dicit eorum numerum 3600 fuisse⁵), fierent duo milia equitum et ducenti, qui haberent equos pu-blicos\'\'), fortasse ita ut numerus centuriarum non mutaretur, sed in quaque centuria 120 equites essent \'). Hujus rei Cato auctor fuisse videtur, quia oquites equis privatis merentes, qui numerum equitum equos publicos habentium explere debebant, si opus erat, aegre statim equos sibi comparare poterant neque satis exercitati saepe erant^H). Sed senatus ei in hac re non est obsecutus, quod nobiles aliis jura, quibus equites fruebantur, impertire nolebant.

Ut ad propositum revertar: cum consul frustra iter Saguntiam fecisset, stipendium militibus persolvit, hieme jam appropin-quante, et maxima parte copiarum in castris praetoris relicta cum septem cohortibus ad Hiberum regressus est. Interim Lacetani, qui aut nondum in dicionem venerant aut rebella-verant, consule contra Turditanos profecto, incursiones fecerant in fines Sedetanorum, Ausetanorum, Suessetanorum, qui socii populi Romani erantquot;). Cato cum cohortibus et copiis e sociis delectis ad eorum urbem itinere facto, jussit Suessetanos, quorum copiae maximae erant, eam aggredi; Lacetani autem, momores, quam saepe cos fugavissent, eruptionem fecerunt et in fugam eos conjecerunt; quibus cum liostes instarent, Cato cum cohor-

!) or. 04 .lonl pag. (jfi. -) Gaj. 4, \'27. ^:i) Liv. 1, 43. \') Röm. Staatsr. li, 107 ami. 3, et 259. Uöm. Gesch. I, 785, ann. Ilandbucli der Röm. Alterth. \'2, \'237. \'\') Ita interpretatus est Catonis verba Mommsen, Röm. Gesch.\'1, 785; Staatsr. 3,250. ⁷) Mommsen, Staatsr. 3, 200. f) Mommsen, Staatsr. 3, 477. \'J) Fortasse line per-tinet d.il. \'21 : „interea ail socios nqstfos sedulo dispertieram alio frunienlum, alio Ulterds, alio praesidhtm usquequaque..

tibus urbem intravit, antequam illi rodiront, et cepit; turn liostes se ei dediderunt\'). AV) iis omnes transfugas depoposcit; eorum COO interfecit. E Bergio castro denuo incursiones fiebant; quo consuli iter facienti, ut eospuniret, princeps obviam venit, qui culpam in praedones conjecit, qui urbem occupavissent; eum Cato arcem occupare jussit, quo tempore ipse urbem aggrede-retur. Ita urbs capta est. Qui arcem occupaverant, libertatem dedit; ceteros incolas venire jussit et praedones interfici. Mirum autem est, quod Livius nobis tradit denuo Bergistanos defecisse, postquam legimus eos jam antea omnes veniisse; videtur bis idem narravisse, fortasse quod liic ex alio fonte iiausit.

Nuntio rerum a Catone gestarum accepto senatus supplicationem in triduum decrevit, et cum annus 195 jam circumactus esset, eum jussit exercitum dimittere, quia provincia pacata esset-); prae-terea ejus acta senatus confirmavit³). Ei successit Sex. Digitius praetor, Hispania ulterior P. Cornelio Scipioni obvonit, item praetori, sobrino Africani\'). Itaque P. Scipio Africanus, qui hoc anno iterum consulatu fungebatur, in Hispaniam non est missus, ut Plutarchus dicit^r)), qui videtur simili nomine consulis et praetoris in errorem perductus esse, atque insuper narrat eum parvam gloriam rebus ibi gestis adeptum esse; quamquam consul operam dabat ut Italia et Macedonia provinciae in sor-tem conjicerentur, quod grave bellum ab Antiocho immineret, senatus ei et collegae Ti. Sempronio Longo Italiam decrevit¹\'). Ea iteratio magistratuum, ut hoe addam, Catoni minime placebat, fortasse quod metuebat, ne illi viri saepius creati majorem auctoritatem nanciscerentur quam institutis rei publicae liberae conveniret⁷), sed etiam quod intellegebat eo modo homi-nibus novis aditum ad honores difficiliorem fieri; dicebat eos, qui operam darent ut saepe eundem honorem gererent, id agere ut semper, sicut homines viam nescientes, cum lictoribus irent ne errarent, et cives quoque vituperabat: „namquot;, inquit, ,,videbimini munere fungi magni non pendere neque muitos

Pint. Cat. iiiiij. I I dicit hoc factum esse sequenti anno. \'■*) Liv. 35,1. ^:\') Pint. Cat. inaj. II. \') Liv. Ii4, 43. ⁵) Pint. Cat. inaj. II. Nep. Cat. 2 tradit Scipionem senatui iratum, qnoil frnstra potivisset, nt Catoni sibi succedere liceret, consnlatu peracto privatum in nrbe itiansisse. Fieri potest nt Scipio hoc egerit nt sibi ilecei-neretur Macedonia, et deinde ut in Hispaniam mitteretur. \'i) Liv. 34,43. \') Lange, Röm. Alterth. \'2, \'298.

dignos aestimare, qui munere funganturquot; i). Itaque sibi constans suasit rogationem, quae vctabat quemquam iterum consulem fieri¹), orationo ad populum habita, cujus pauca fragmenta super sunt^:i), inscripta: ne quis iterum consul fiat. Cum eo etiam nobiles huic rogationi faverunt, quod iteratione sublata vide-batur fore ut honores omnibus nobilibus magis paterent. Ne-scimus quis ejus legis auctor fuerit neque quo anno sit perlata sed cum anno ir)2, quo M. Marcellus tertium consul creatus est, nondum lex fuerit, ante mortem Catonis autem lata sit, pro-mulgata est inter annos 152—149 ⁴); P. Scipio Aemilianus, anno 134 iterum consul creatus, hac lege solutus est^r\'). Quomodo Cato res in Hispania constituent, scriptum non est; sod mihi reputanti, quae supra dixi de consiliis duarum factionum, simile veri fit, quod Nitzsch dicit de diversis modis, quibus Scipio et Cato res constituerunt: ,,Die Weise, in welcher er (Scipio) die Clanhaüptlinge gewann und sich als ihr llaupt und Herr an die Spitzo dieser kriegerischen Stamme steilte, zeigt uns auch hier dass Rom bis jetzt noch ausserhalb Italiens von den einheimiscben Ordnungen absab, dass es sich in Spaniën wie in Siciliën lieber an die Spitze der hergebrachten Verhiilt-nisse steilte als diese willkürlich in Italische Formen umbildetequot;\'⁵) et ,,Nach gewonnener Schlacht dachte er (Cato) aber weiter und begann die freie Verfassung anzugreifen und umzustiirzenquot; \'). Hoc solum nobis traditur eum, ut Hispania aerario lucro esset, ferrarias et argentarias exerceri jussisse et ex iis magna vecti-galia instituisse.

Livius propter bunc consulatum valde eum laudat⁸), neque id immerito. Strenue enim, ut e narratione apparet, remgessit; operam dedit, ut quam minimi belli sumptus essent, qua de causa illos frumentatores e provincia expulit; ipse quoque ita frugaliter et integre vixit, ut jure dicere posset sibi nihil con-tigisse e rebus captis nisi quae biberit vel ederit; suos quoque eum voluisse easdem virtutes colere et omnes scivisse quam severe punire soleret, qui lucrum cum detrimento rei publicae capiebant, ostendit, quod unus e famulis, cum emisset e capti-vis tres servos et hoc ad Catonis aures accidisset, suspendio

Gesch. \'2, 69; Staatsi\'. 1, .^r)(t\'2. l.iiuge, Horn. Altei\'th. 1, 712; \'2, \'2(18. ^s) Liv. ep. 50.

statim vitam finivit\'). Rectissime igitur sibi laudes impertire poterat, quas supra memoravi-). Quanta fama justitiae et into-gritatis apud Hispanos ipsos usus sit, documento est, quod anno 171 eum patronum suum nominaverunt, qua de re postea agam. Ei anno 194 Romam regresso senatus triumphum decrevit. Tulit in triumpho argenti infecti 25000 pondo, bigati 123000, Oscensis 540000, auri pondo 1400 ■\'). Dicons melius esse muitos redire cum argento quam paucos cum auro⁴), militibus suis e praeda in singulos divisit ducenos septuagenos aeris, triplum equiti \'); haec est maxima summarum omnium, quas triumphatores eo tempore distribuerunt; P. Scipio Africanus et Cn. Manlius tantum lïberalitate eum viceruntquot;). Triumpho habito orationem ad populum dixit de rebus a se gestis, quae inscribitur; ,,rfe triumphoquot; ⁷). In Hispania aediculam Victoriae Virginis voverat; nescimus quo tempore neque cur hoc fecerit; earn anno 193⁸) duumvir creatus, ut videtur, prope aedem Victoriae dedicavit.

Eodem anno, quo triumphum habuit, anno 194, Plutarchus^!)) tradit eum legatum cum Tib. Sempronio Longo missum esse, quocum res in Thracia et circum Istrum constituerit, sed hoe non esse verum ostendit, quod Sempronius hoe anno bellum gessit in Gallia ^¹); contra eum duas orationes vel fortasse unam habuit; quo anno autem et qua occasione ignoramus u).

!) Plut. Cut. maj. 10. \'\') vid. pap. \'28. ³) Valile magna est summa, si earn conferimus cum aliis, quas magistratus linjiis aetatis triumphantes vnl ovantes bx Hispania tuleiunt. 1\'. Scipio Roman transportavit argenti 14ït42 pondo et signati argenti magnum nmnerum (Liv. 28, 38); Cornelius Lentulus argenti 43000 pondo, auri 2450 (Liv. 31, 20); Cn. Cornelius lilasio argenti 2000 pondo, auri 15-15, signati dnnarium 34500; I„ Stertinius argenti 51)000 pondo (I,iv. 33, 27); M. Ilclvins argenti infecti 4732 et signati bigatorum 17023 et Oscensis argenti 19430: Q. Minucius argenti 34800 pondo et bigatorum 73000 et Oscensis argenti 278000 (Liv. 3i, 10); M. Fulvius Nobilior argenti bigati 130000 et extra numeratnin 12000 argenti pondo, auri pondo 127 (Liv. 30, 21). \'\') Plut. Cat. maj. 10. ⁵) Liv. 34,46; fortasse inserendum est: duplex centurioni; secunlum Plutarcbum Cat. maj. 10 dedit singulis militibus libram. ^r\') Liv, 30, 45, 4; 30, 7, 2. ⁷) or. 4 .lord. p. 38. K) Liv. 35, 0, 9) Cat, maj, 12, I¹¹) Liv, 34, 43; 44. U) or. 42 et 43 Jord. p. 00.

Per duos annos proximos de Catono apud auctores silentium est, sed anno 191 denuo sibi gloriam comparavit magnis rebus gestis et id quidem in adversa parte maris Mediterranei. Eo anno enim duce M\'. Acilio Glabrione consule tribunatu militari fungens cum L. Valerio Flacco, item tribuno militum, in Grao-ciam profectus est. Sine dubio fuit tribunus militum et quidem a populo¹), quamquam Livius-\') dicit eum legatum fuisse; verum is non negare videtur Gatonem tribunatum militarem gessisse, sed eum legatum appellare, quod consul Gatonem manui militum praefecit ut rem gereret²). Quod post consulatum Gato iterum hoc molestum munus suscepit, convenit cum more ab antiquis Romanis observato; saepissime enim antea consulares suo in re militari usu rem publicam in lioc inferiore gradu juverant, sed mos paullatim obsoleverat; itaque Gato banc majorum consue-tudinem referre conatus est. Gum Glabrione autem potissimum profectus est, quod necesse esse judicabat custodiri ilium ad-versarium, cui grave bellum cum Antiocho mandatum erat⁴).

Antequam autem agam de rebus ab eo in hoc tribunatu gestis, pauca dicturus sum de fontibus, e quibus eas novimus, ut feci in narratione mea de ejus consulatu, deinde causas atque initium belli, ad quod profectus est, in brevi conspectu ponere velim.

Cic. Cat. 32. Pint. Cat. maj. 12. Appian. Syr. 18. Front, strat. 2, 2, 4. cf. Polyb.

magni momenti sunt¹), trium virorum restant scripta, quae nos docent de rebus a Catone anno 191 gestis; ei sunt Livius, A])pi-anus, Plutarchus. Livius, qui in libro 36 cap. 15—21 copiose de pugna apud Thermopylas a consule commissa dicit, sed de facinoribus Catonis id tantum tradit eum regem circumisse, sine dubio in his rebus narrandis scriptis Polybii usus est, cum hunc in cap. 19 auctorem laudet atque multae locutiones in ejus nar-ratione insint, quas apparet eum e Graeco transtulisse-). Appi-anus, qui in Syriacis suis 18—20 paullo plura de partibus habet, quas Cato in ea pugna tuitus est, ex eodem fonte hausit, ut narrationum concentus docet. Plutarchus, qui uberritne de illis facinoribus in vita Catonis in cap. 13 14 egit, ea nobis tradit, quae Cato ipse litteris mandaverat; laudat enim ejus verba³), sicut multis aliis locis. Quaestio autem oritur, ut occasione data promissum praestem, utrum Plutarchus ipse Catonem legerit, ut Drumann\') contendit, an ab alio ea acceperit, quae auctore illo viro se scribere dicit. Saepe operum Catonis mentionem facit; non ignorat eum composuisse historias, Origines inscrip-tas^f\'), tradit ferri epistulam ab eo ad filium missamquot;), memoratquot;) ejus „apophthegmataquot; sive „multa multorurn facet e dictaquot;*), ejus librum ,,de re rusticaquot; ^!)), fortasse quoque ejus „praecepta ad filiumquot; w), dicit quid sibi ejus orationum proprium videatur esse¹¹). Nihilosecius pro certo affirmare nobis licet Plutarchum orationes Catonis non legisse; si enim inspexisset Catonis librum de consulatu, narratio ejus de rebus in Hispania gestis melius conveniret cum iis, quae Livius habet, cum hie, ut supra dixi, in iis narrandis magna ex parte Catonem sit secutus, neque legit orationem, qua Cato in L. Flamininum invectus est, quod quae de ea re habet, Livius eum docuit 1-), neque celeberrimam illam pro Rhodiis, quam silentio praeterit. Memorat tarnen aliquot orationes, sed quae de iis habet, ab aliis scriptoribus mutuatus est; tantum non semper dicere possumus unde ea hauserit; ut exempli gratia ponam, quae de oratione contra Galbam dicit, annales ei suppeditaverunt, orationem contra

!) Front, strat. 2, 2, 4. Aur. Vict. de vir. ill. 47. Zon. 0, i9. 2) Nissen, Krit, Unters. 75. ^:\') cf. cap. 14: \'Ode Kdxcov — cpijol. l) Gesch. Homs, 5, 08: disputat contra Nissen, Krit. Unters. 207. ^ö) Cat. maj. 20. lt;•) Ibid. 7) lb. 2. Cic. de oilquot;. 1, 104. ■\') Cat. maj. 25. ¹⁽⁽) lb. 21 : jtqotqejiojv öe tov viov em xavra. H) 1b. 7. 12) Ib. 17: ó öe Aifiióg (ptjoi — xal ravza èv kóyco ysygaqpOcu Kdrcorog.

Carthaginienses e libris Polybii cognovit. Si quis contondit apparoro Plutarchum orationes Catonis legisse, quocl do earuin proprietate agit, eum reputare velim nihil obesse, quominus dica-inns Plutarchum id judicium repperisse apud alium scriptorem vol collegisso e dictis Catonianis, quae ante Cicoronis atquo Nepotis aetatem jam erant collecta atquo edita¹). No Origines quidom Plutarchus legit, nam alioquin sine dubio de orationo pro Rhodiis dicero non noglexisset, neque contontus fuisset lis, (piae apud scriptores annalium do oratione contra Galbam invenit; ambas enim orationos Cato in Originibus suis inclusit; praetoroa multa ox iis historiis sumpsisset, quibus vitam Catonis illustrarot. Restant Catonis minora scripta; cum Plutarchus, ut jam supra dixi, nonnulla ex iis memoret et pauca apud eum inveniamus, quae in opusculis illis Catonis quoque leguntur-), fieri potest ut ea legorit; sod quod mihi vidoor admodum probabilitor con-tendisse eum neque Origines neque orationos in manibus ha-buisso, putom simile veri non esse ut operam impondorit ad cognoscenda illa scripta; quae de iis tradit, ab aliis scripto-ribus quoque accepisse mihi saltem vidotur. Utut est, Plutarchus nobis tradit, quae Cato do rebus a se gestis apud Thermopylas scripsit; cum uberrime de iis disputet, eum auctorem sequomur, quamquam narratio Catonis saopo obscura est, quia nomina locorum desunt, et illo vir ,,haud detroctator laudum suarumquot; ²) facinora sua sine dubio in majus celebravit.

Ac de fontibus nostris satis dixi; nunc paucis narrare volim, cur Romani itorum oxercitum in Graeciam miserint.

Antiochus rex Syriae cum Philippo post mortem Ptolomaoi Philopatoris sociotatem inierat, ut Aegyptum dividoront; satis constat eum, cum rationibus suis optime consulturus fuisset, si Philippo stronuo auxilio ferondo Romanos Graecia arcere conatus osset, operam tantum dedisse, ut rognum suum augoret, et socium suum destituisse, Romanis ei concedontibus Phoeniciam, Palaestinam, Gooien Syriam, quibus potitus jam orat. His rogio-nibus non contontus Asiam minorom quoque et oram Thraciae suae dicionis facere volebat ut rognum restituorot, quod Seleucus

Jordan, prol, 106. -) of. locnm utii Plutarchus tradit Catonem suasisse ut Servus senox veniret (cap. 4), cum verbis Catonis r. r. \'2: „pater familias vendat

possederat. Jam anno 198 legati a rege Attalo missi questi sunt Antiochum impressionem facere in fines suos praesidiis nudatos, fere omnibus militibus auxilio Romanis missis; petiverunt nt ant senatns Attalo opem ferret ant Attalo liceret copias revocare; senatns respondit se anxilinm mittere non posse contra „sociiim ac amicum populi Romaniquot;, sed pollicitus est se legates ad Antiochum missnrnm esse, qui ei suaderent ut abstineret finibus Attali, sibi contra communem hostem auxilium ferentis¹). Antiochum ipsum non fuisse, qui tum irruperit in fines Attali, inde apparet, quod eo anno in Syria pugnavit cum Scopa, duce Aegyptiorum; fortasse Zeuxis satrapa Lydiae incursionem illam fecit-). Milites Antiochi deinde redierunt, nam legati eodem anno ab Attalo missi senatui gratias egerunt, quod Antiochus exercitum e finibus Attali deduxisset³). Anno sequenti rex ipse ad propositum peragendum aggressus est. P¹iliis Ardye et Mi-thridate cum magno exercitu Sardes missis, classe centum navium tectarum et ducentorum aliorum navigiorum navigavit, ut urbes. Ciliciae, Lyciae, Cariae adoreretur. Quod Livius dicit eum hanc expeditionem suscepisse ut Philippo opem ferret, plane falsum est; minime enim in animo habebat bellum cum Romanis gerere, sed fines suos tantum propagare volebat. Vere igitur Rhodiis, qui solliciti no Philippo subvenire pararet ad eum legates mi-serant, ut vetarent eum promunturium Chelidonias superare, respondit se nihil hostile contra Romanos facturum esse, ad quos paullo ante legatos misisset. Paullo post allatum est Philippum apud Cynoscei)halas victum esse; Rhodii tum a consilio belli cum Antiocho gerendi destiterunt; contenti erant ope civitatibus liberis ferenda atque ita e periculo eripuerunt Caunum, Myndum, Halicarnasum, Samum⁴); rex eo anno iter Ephesum perrexit ibique hibernavit ^).

Usque ad hoc tempus Romani morati non erant, quominus rex magnas terras expugnatum iret, quod summo opere cave-bant, ne eum interdicto suo sibi infestum redderent, quoad res incolumi Philippo dubiae essentquot;\'); sed mox fractis opibus Macedonum prae se tulerunt se ejus consilia minime probare. Nam cum Cato cjusque amici censerent victo Philippo Hellespon-

\') Liv. 32, 8. -) Nissen, Krit. Unteis. 134. •\') Liv. 3\'2, \'27. 4) Liv, 33, 19 et Polvb. 18, •Ha. quot;) Liv. 33, 38. 6) Liv, 33, \'20: „legati (Homao) comitor auditi dimissique ut teiri|iiis postulabat, inccrto adhuc adversus Philippum eventu belli.quot;

turn finem imperii Romani esse clebere neque populum Romanum curare, quid reges atque dynastae in Asia agerent, alterius factionis consilia eo spectabant ut, quemadmoduni in Graecia, in Asia quoque civitates atque regna servarentur, quae se invi-eem cohiberent atque ad voluntatem populi Romani se accom-modarent; itaque illi viri impediendum esse censebant, quomi-nus Antiochus opes suas nimis augeret; ut hoe prohiberent, satis fore sperabant, si auctoritate populi Romani victoria apud Cynoscepbalas etiam aucta minacibus verbis emu juberent ab Asia atque ora Thraciae abstinere. Itaque T. Quinctius, cum Zmyrna et Lampsacus, quibus Antiochus imminebat, ab eo auxilium imploravissent i), et senatus, ad quem rex legates miserat de ea re, quod urbes in Asia expugnaverat, quas Romani a Philippo liberaverant, rem ad decemviros rojecisset-), post Isthmia, quibus Graeciam libertate donaverat, sine fuco ac fallaciis Antiochum Asiae urbibus excedere et abstinere jussit; vetuit quoque eum in Europam copias trajicere¹). Duo e decemviris ad regem missi sunt: P. Villius et L. Terentius. Hi cum P. Lentulo, qui Bargyliis redierat, quo rerum consti-tuendarum causa profectus erat, et cum L. Cornelio, quem senatus Ptolemaeo querente Antiochum Phoeniciam et Coelen Syriam suae dicionis fecisse²) legaverat, ut inter eos reges disceptaret⁵), Lysimachiae Antiochi reditui ex Thracia prae-stolati sunt. Nam Antiochus initio veris ad Hellespontum navi-gaverat et copiis Abydo in Chersonesum trajectis expugnaverat Madytum, Sestum aliaque oppida; restitui jussa Lysimachia, quae Philippi copiis deductis a Thracibus erat diruta, in Thra-ciam impressionem fecerat, ut eos deterreret ne denuo urbem oppugnarentquot;). Legati eo conventu postulaverunt, ut ex iis urbibus, quae Ptolemaei et Philippi fuissent atque ab eo essent occupatae, discederet et liberis civitatibus se abstineret, vetue-runtque eum in Europam transire. Sed Antiochus cum intelle-geret Romanos rebus in Graecia nonduni constitutis hello se persecuturos non esse, et speraret eos postea rei peractae non esse repugnaturos modo ne eos lacesseret, jussa ilia nihili fecit; respondit se non perspicere, quo jure Romani partes patronorum agerent; se enim rebus Italicis quoque se non immiscere; quod

1) Appian. Syr. \'2. \'-) Nissen, Krit. Unters. 149. ^;i) ],iv. 33, 34. Polyb. IS, 47.

Appian. Syr. \'2. ^rgt;) Polyb. 18, 40. I.iv. 33, 39. C) Mv. 38. Appian. Syr. 1.

attinebat ad oppida in Chersoneso et Thracia sita, contendit se jure ea esse adortum, quod Seleucus cum Lysimacho bellum gerens ea cepisset. Animis jam exasperatis alterca-tione nuntius, qui afferebat Ptolemaeum mortuum esse, deli-berationem incidit; L. Cornelius enim et Antiochus in Aegyp-tum properaverunt. Antiochus copiis suis duce Seleuco filio relictis classe Ephesum navigavit, unde legatos ad T. Quinc-tium misit, qui ei regis amicitiam erga populum Romanum probarent atque de societate agerent; eos Titus, qui advenie-bant cum exercitum contra Nabim erat ducturus, Romam di-misit dicens se nihil decernere posse legatis consilio non adhi-bitis^J)- Rex, Epheso profectus, Pataris cognito Ptolemaeum vivere, in Cyprum navigare constituit, ut eam occuparet, sed classe apud capita Sari tempestate graviter afflicta Seleuciam rediit et inde Antiochiam in hiberna concessit-). Eadem hieme Ephesum profectus est, quo ad eum pervenit Hannibal, qui anno 1Ü0 Carthagine fugerat, quod principes adversariae fac-tionis Romae incusaverant eum cum Antiocbo agere, atque ilo-mani his querelis libenter auditis legatos miser ant, qui in rem inquirerent\'i). Usque ad hoe tempus semper Antiochus operam dederat, ut amicitiam cum Romanis servaret, sed ex eo con-gressu cum Hannibale, qui docebat eum inani spe duci, si opinaretur fore ut Romani Asiam et oram Thraciae regno Syr ia 30 adjungi sinerent, lioc conatu destitit atque magis etiam quam antea jussa senatus neglexit; ceteris populis quoque persuadere conatus est, ut causam suam secum communicarent. Ut ab Aegypto tutus esset, hieme 194^—193filiam Cleopatram Ptolemaeo in matrimonium dedit^); eodem tempore filiam Ariaratlii regi Cappadociae despondebat atque tertiam Eumeni, sed is recusa-vit, opinans salutem suam sitam esse in amicitia populi Romani; quin etiam idem Romanos, ut Hannibal Antiochum, ad bellum incitabat, cum speraret se Antiocho victo magna praemia esse accepturum ⁵). Cum Carthaginiensibus quoque Antiochus per Han-nibalem egit; nam is, qui etiamtum societatem omnium populorum mare Mediterraneum accolentium contra Romam cogitabat

\') Liv. \'25. -) Polyb. quot;18, 49. Liv. 1)3, 39, Do tempore fugae Iliuimbiilis cjusqne adventu nd Antiochum cl\'. Nissen, Ivrit. Unteis. 152. *1) cf. Nissen, Krit. Unteis. quot;ICS, qui ostenilit Appianum Syr. 5 erravisse ilicentem anno 195 nuptias celebratas esse; eo anno fortasse sponsalia facta sunt. ^r\') Liv. 35, 17.

atque existimans, ut antea, bellum cum Romanis in Italia esse gerendum, regi suadebat, ut sibi daret 200 naves, 10000 peditum et 1000 equites, quibus in Italiam invaderet, hominem Cartha-ginem misit, qui cives ad rebellandum compelleret, quo tempore ipse cum classe in Italiam transiret; sed hoc frustra, nan; factio Hannibali infensa rem comperit atque Romam nuntiavit¹). Quamquam eo modo Antiochus ab Hannibale incitatus bellum parabat, per aliquot annos tarnen reformidans se regnumque suum in aleam dare pacem praestabat; neque T. Quinctius ejus que amici belli denuntiationem maturabant, quia opinabantur eum mox ad bonam frugem se recepturum esse atque minacibus jussis senatus morigeraturum; quae spes deinde paullatim ex-tenuabatur atque evanescebat. Annis 195 et 194 legati Romani frustra jusserunt regem, qui copias denuo in Thraciam duxerat, urbes (ïraeciae atque Asiae in libertatem restituere -); nihilo-minus anno 194, ut supra dixi^), neglectis Catonis monitionibus copiae e Graecia deductae sunt. Ilac de re Antiochus magis obstinato animo in retrectandis jussis senatus persistebat, quamquam anno 193 denuo legatos Romam misit. Disceptationem cum lis senatus ad T. Quinctium atque decern legatos rejecit, qui res in Graecia constituerant. T. Quinctius postulavit, ut aut Antiochus Graecia abstineret, aut Romanis liceret amicitias civitatium Asiae tueri atque novas jungere. lias condiciones, quibus T. Quinctius regi concessit ut Asiam suae potestati sub-jiceret, quamquam hoc non conveniebat cum consiliis ejus fac-tionis, ut ea supra exposui, fortasse ea de causa tulit, quod metuens ut Aetoli minime content! bello cum Antiocho orto con-quiescerent atque ea ratione fama sua liberatae Graeciae immi-nueretur, praestare judicabat in praesens pacem cum rege servari; satis finnatis rebus, quae in Graecia constitutae erant, Asiam quoque ab eo liberare in animo habebat. Legati respon-derunt sibi non licere pacisci quidquam, quo regnum Antioclii minueretur; senatu sequenti die liabito petiverunt ne nimia festinatione consilia caperentur; turn ad regem missi sunt P. Sulpicius, P. Villius, P. Aelius !). Antiochus, cujus animus magis magisque ad bellum inclinabat, eos legatos contemptim

I.iv. 34, GO. Appian. Syr. 7. ²) Liv. 34, 33; 34, 50. Appian. Syr. 5. Dioil. 2S, 10. ^:l) vid. pag. 4H. -t) Liv. 34, 57. Dioil. \'2H, 10. Appian. Syr. 0 dicit cos lenatos

tractavit; cum exercitu suo contra Pisidas profectus P. Villium multum tempus Epliesi terere coëgit; is enim solus eo perve-nerat Pergamo, quo legati iter deflexerant; nam Sulpicius Per-gami morbo implicitus erat, atque P. Aelius, cum Livius duorum tantum mentionem faciat, in Italia remansisse videtur. Satis multo post rex Villium Apameae convenit, seel nuntiata mors filii Antiochi disceptationem inciclit; legatus Pergamum concessit, rex Ephesum. Deinde unus ex amicis Antiochi Minnio, quo auctore rex denuo legates arcessiverat, pro eo cum iis egit, sed cum et legati et rex postulatis starent, re infecta domum redierunt. Statim post eorum discessum ab Antiocho consilium est habitum; multis ad bellum adhortantibus, inter quos etiam Alexander Acarnan, antea amicus Philippi, qui dicebat Aetolos, Philippum, Nabidem statim auxilium esse laturos, rex Romanis bellum inferre statuit¹).

Legati illi initio anni 192 Romam pervenerunt. Senatus am-bobus consulibus provinciam Italiam decreverat, sed bello cum Antiocho imminente jusserat eos sortiri vel inter se comparare utri comitia habenda essent; alterum, quo senatus juberet, ire esse paratum; haec provincia evenerat Cn. Domitio Ahenobarbo. Is proficisci vetitus erat antequam legati redissent; cum hi nuntiarent apparatum belli, ab Antiocho factum, magnum non esse, neque se timere, ne rex cum parvis copiis in Graeciam transiret, in praesens senatus satis habuit legatos in Graeciam mitti, qui civitates adhortarentur, ut in fide Romanorum per-manerent; inissi sunt T. Quinctius, On. Servilius, P. Villius; consules in provincias abierunt. Itaque Romani tam diu morati sunt, ut Antiochus facile eos praevenerit in Graeciam copias trajiciens. Senatus M. Baebio Tamphilo praetori Bruttium cum copiis provinciam decrevit, ut semper exercitus in parte Itabae esset Graeciae proxima, qui, si opus esset, ilico eo transire posset, fortasse quod Romani fidein rumori tribuebant Antiochum vel Hannibalem in Italiam esse transiturum; ea de causa etiam Sicilian! magnis copiis occupaverunt; inde Ihne^) non temere contendere videtur metum hujus expeditionis etiam effecisse, ut Romani tam diu cunctati sint copias in Graeciam trajicere, ne Italiam militibus nudarent; hand ita multo post aliis atque aliis

nuntiis bellum instare afferentibus Baebio exercitus Apolloniam deportandi cura mandata est. Praeterea senatus Atilium Serranum praefecit triginta navibus contra Nabiin\'); is enim jam rebella-verat. In Graecia gaudium, quocum Isthmiis praeconem audi-verant libertatem pronuntiantem, valde jam deminutum erat; fere in omnibus civitatibus erant, qui quererentur Romanos Graecos non liberavisse, sed gravissimum jugum imposuisse. Aetoli maxime omnium infensi Romanis erant, quod fructus, quos speraverant, e bello cum Philippo non perceperant; itaque valde gaudebant discidio inter Antiochum et Romanos orto, atque enixe operam dabant, ut regem ad bellum impellerent. Sed Aciiaei in fide Romanorum manebant; Nabis primum armis Achaeorum vexatus, paullo postea interfectus est ab eis, quos Aetoli auxilio ei miserant; quae praeterea susceperant Aetoli ad bellum propagandum, male eis successerunt. Ea omnia singil-latim persequi hoe loco nihil attinet. Legati Romani, qui a. 192 Graeciam perlustrabant, fere omnibus civitatibus persuadere potuerunt, ut pacem servarent aut cum Romanis facerent; quod plurimum valebat, Philippus rex Macedoniae promissis Romanorum permotus cum eis facere ad ultimum decrevit; cum Antiochus ab Aetolis vocatus tandem ad oras Graecas appulisset, Chalcis urbs portas ei aperuit, mox reliqua Euboea in ejus dicionem concessit; hie sordidus exitus laborum Antiochi atque Aetolorum fuit, ut de tota Graecia non nisi una insula et una gens valde imbecilla, Athamanes, ad eorum societatem se ap-plicuisset.

Neque prosperius per hiemem successit coeptis; Ghalcide enim ea hieme cum nonnullis Graecia civitatibus egit legatis mitteu-dis atque audiendis; sic ad eum Elei et Epirotae venerunt; Eleis auxilium misit, qui id petebant, quia Aetolis semper faventes metuebant, ne Achaei bellum sibi inferrent, at Epirotis, qui dicebant se non temere a Romanis deficere posse, quod ante omnes eorum impressioni essent expositi, sed bellum esse juncturos si cum exercitu veniret, respondit se copias quidem, quas mitteret, non habere, sed legates esse missurum-); itaque jure dicebat Cato³): „Antiochus epistolis bellum gerit, calamo et atramento militat.quot; Eorum auxilium levissimum erat. Anti-

\') Liv. 35, 20. Appian. Syr. 15. Pint. Tit. 15. -) Liv. )!(i, 5. Polyh. \'JD, It. Appiiui. Syr. 1!!, .Inst. HI , 5. ^:)) or. 7 .lord. p. I!!).

ochus etiam conatus Thessaliam invadere, paucis urbibus captis, mox adventu Philippi et copiarum Romanarum, quas Baebius pi\'opractor miserat, ab incepto desistere coactus, hiemeiu causatus Chalcidem rediit. Ibi nuptias cum virgine Chalcidensi celebravit atque per luxum atque ignaviam hiemem transegit; neque minus dolicato ac molliter milites vivebauti). Ineunte vere copias Chae-roneani contrahi jussit; Alexandre atque Menippo eas Stratum ducere jussis paullo post ipse eo venit. Mediona fraude praetoris Clyti tradita cum accingebat vim afferre ceteris Acarnanibus, qui fidem Ronianis servabant, Cn. Octavius a Quinctio missus Leuca-dem venit atque, ut sociorum animoserigeret, nuntiavitlegiones jam transisse castraque Romana jam in Thessalia esse. Rex huic nuntio fidem tribuens Chalcidem copias reduxit^). Eodem tempore, quo rox in Acarnania versabatur, Baebius et Philippus copias in Thessaliam duxerunt atque multas urbes receperunt. Cum paullo post Baebius Pelinnaeum obsideret, rex Philippus Limnaeum, cum 20000 peditum, 2000 equitum, 25 elephantis ■\'\') marl trajecto in Thessaliam venit M\'. Acilius Glabrio consul; is enini bello initio anni decreto Graeciam provinciam sortitus erat et a. d. V Nonas Majas ex Urbe erat profectus⁴). Inter tribunes militum, quos secum duxit, fuerunt, ut supra dixi, M. Porcius Cato et L. Valerius Flaccus. Consul tribunos peditea Larisam ducere jussit, ipse cum equitatu Limnaeum profectus est; hac urbe et Pelinnaeo in deditionem acceptis Larisam se contulit, ut de bello deliberaret. Ibi paucos dies moratus Crannonem progressus est, inde iter fecit Proërnam eamque urbeiu recepit; deinde copiis ductis per fauces, quibus Thau-maci imminebant, agrum Hypatensem, turn Heracleensem vastavit⁵).

Interim Antiochus Aetolorum omnem juventutem Lamiam contrahi jusserat; sed perpauci tantummodo ex iis eo convene-rant, ceteri militiam detrectabant. Cum ipse non amplius quam 10000 peditum, 500 equites haberet, numero suppleto ex iis copiis, quae ex Asia advenerant, neque consuli parem se exista-maret. Lamia se recepit intra Thermopylarum saltum, per quem solum e Thessalia exercitus in Graeciam duci poterat; si hunc

1) Liv. W, 11. Poivb. \'20, K. Pint. Flnm. 10. Appian. Syi - K\'- Hiod. \'20, \'2. ²) T.iv. 36, 1-1. Appian. Syr. Hi. :i) T.iv. 3(i, 14. Appian. Syr. 17. \') Liv. 36, 3. ^rgt;) T.iv. 36, 14. Appian. Syr. 17.

adituin diligentissime custodiret, a dextra parte tutus mari et paludibus, a sinistra altissimis immtibus \'), quorum sunimus Callidromus vocabatur, sperabat se Romanis nioram facere posse, dum ceterae coi)iae ex Asia trajecissent; nequo id difficile factu erat. Via enim latior non erat quam sexaginta passus -), sed duobus locis Anthelao et Alpenis vicinis, quae loea inter se fere 15 stadiis aberant, cum inontes mare propeinodum attingerent, ita angusta fiebat, ut uni tantum plaustro pateret^:i;. Aditum apud Alpenos, in orientem spectantem, duplici vailo muroque atque fossa clauserat, fortasse fere eodem loco, quo antea Phocenses Thessalos arcentes et deinde Graeci libertatem a rege Xerxe defendentes⁴); Aetolos, qui convenerant numero 4()()(), partim Hypatam miserat, partim Heracleam ante fauces ad occidentem vergontes sitam, eo consilio ut oppugnatio earum urbium consulem in itinere retardaret; sed spes eum frustrata est, nam consul vastatis agris Hypatensi et Heracleensi castra posuit in ipsis faucibus. Aetoli, qui Hypatam tenebant, turn urbem reliquerunt atque se conjunxerunt cum iis, qui Heracleam occupaverant. Deinde regem timer incessit, ne iiostes montes eadem calle clam transirent, qua antea Persae Graecos circuinie-rant, dejectis Phocensibus, qui ejus custodiam susceperant; ea valde difficilis callia, quae Herodoti aetate \'Kviiroax nominabatur, inci-piebat a flumine Asopo, ubi apud veterem Trachinem (Heracleam) montes perrumpebat; deinde per dorsum jugi ducebat atque in viam exibat, qua Alpenis per montem Callidromum Tithronium in Phocide situm iter fiebat. Itaque rex, ne Romani exercitum circumire possent, nuntio Heracleam misso ab Aetolis petivit, ut occuparent summa cacumina montium, qui circum erant. Aetoli inter se dissentiebant; duo milia Heracleae manserunt, ut aut rege victo civitatibus suis auxilium ferre possent aut consulem victum persequi; ei deinde, quo tempore pugna commit-tebatur, castra Romana aggressi sunt, sed ab eorum praesidio propulsati; duo milia trifariam divisa cacumina Callidromum, Rhoduntiam, Tichiunta occupaverunt. Consul cum lioc vidisset, L. Valerium cum duobus milibus delectorum peditum castella Rhoduntiam et Tichiunta aggredi jussit; de rebus ab eo gestis nihil audimus; id tantum scriptum est eum frustra conatum esse

!) Herod. 7, 170. Appian. Syr. \'17. -) Li v. 3(1, 15. lleroil. 7, 170 ut 200. ■I) Herod. 7, 170.

oa castella subire gt;)• Eodem tempore cum pari numero militum ad Callidromum Catonem misit. Is nocte obscura duce captivo viam est ingressus, sed mox dux via erravit; cum Cato hoe militibus magnum metum injicere videret, cum L. Manlio quo-dam, militibus eodem loco manere jussis, progressus est, ut montes perquireret atque callem investigaret. Postquam, ut opinabantur, multo cum labore eam ducentem ad castra hostium invenerunt, notaverunt saxa, deinde regressi ad milites viam iis monstraverunt, signa inspicientes. Non diu autem calle iter fecerant, cum repente ante eorum pedes fauces hiaverunt; du-bitantibus iis quid sibi faciendum esset, dies interluxit et miles aliquis credidit se voces audire, mox castra quoque Graecorum desplcere, sub saxo praerupto posita. Cato cum nesciret qui castra ibi haberent, neque quanta multitudo esset, cohortem Firmanam arcessivit atque eos quam celerrime decurrere jussit et ex iis, qui custodias agebant, unum vivum capere, quem de ea rlt;i percontaretur. Firmani ex improviso eos adorti disjecerunt atque unum captivum Catoni tradiderunt. Ex eo audito sexcentos esse Aetolos jussit milites signa inferre, atque primus gladio stricto in hostes irruit; eos somno sopitos ultima vigilia oppres-sit, nihilominus post strenuam pugnam demum-\') eos ad castra Antiochi fugavit. Interim consul luce prima copias suas arta fronte ad naturam et angustias loci disposuerat; rex quoque aciem ante vallum instruxerat. Is in prima acie partem levis armaturae posuerat, deinde sarissophoros, a sinistro cornu sub radicibus montium jaculatores, sagittarios, funditores, a dextro cornu elephantos cuin assueto praesidio, atque post eos equites. Levis armatura proelii cum Romanis initium fecerat, sed ab iis pulsa per ordines sarissophorum se receperat, quo facto hi lanceas prae se objecerant •\'); jam ancipiti Marte pugnabatui , cum Cato in montibus castris imminentibus Aetolos prae se agens apparuit atque hostem a tergo circumvenit; statim milites Antiochi anna abjecerunt fugeruntque; conati quidem sunt mu-

I) Mihi non liquet, «bi oa castollii sita fuoiint; non imminebant ei calli, qnn Cato exercituin duxit, nam is Aelolis tenentibus praoteriie non potuit. I\'ausanias (10 \'22, :t) aliam quoque callem inemorat; erantne ea oastella juxta liane viam sita\'? 2) Ua Appianus tradit; seeunJuin Catonem ipsum hostes statim fugerunt. ii) Appian. Syr. 18. I.ivius habef. „Maeedones — pulsi Intra munimenta subiluetis ordinibus concesseruntquot;; quo modo autem id faeere poluei int sine magna eonfusione ordinum, non liquet.

nimentis se dofendero, sed Romani simul cum iis in castra ir-ruperunt. Hostes pi\'aecipitos fugae se mandaverunt, ante onmes rex ipse fugit; eos consul eodem die usque ad Scarpheam est insecutus, turn in castra rediit; die sequenti quoque liostes est persecutus. Rex Elatiae e fuga effusa substiterat, inde reliquiis copiarum collectis Chalcidem cum fere quingentis militibus semiermibus petiverat; ceteri in fuga perierunt, quorum magna pars Elatiae ab equitatu a consule praemisso oppressa est; Romani non plus quam 200 araiserunt. Ne Chalcide quidem Antio-chus mansit; Romanis eo per Pbocidem et Roeotiam, ubi omnes urbes se tradebant, haud secus quam per pacatum agrum iter facientibus, Epbesum trajecit. Postquam consul Chalcidem ceterasque urbes in deditionem accepit, exercitum ad Therino-pylas reduxit.

Sine dubio victoria maxima ex parte Catoni debebatur, nam hostes diu Romanos morari potuerunt, nisi ille eos aversos circumvenisset i). Tamen immodice suis facinoribus gloriabatur, cum esset «haud detrectator laudum suarumquot;-). Primum con-tendebat se illud consilium hostium circumeundorum invenisse; deinde omnes, qui se vidissent hostes persequentem, intellexisse Catonem non tantum populo Romano debere, quantum populum Romanum Catoni, atque consulem quoque hoc agnovisse, nam eum statim post victoriam ipsum amplexum esse et exclama-visse neque se neque populum beneficia Catonis referre posse.

Post victoriam reportatam Cato non multum tempus in Grae-cia trivit; nam, fortasse quod consul specioso titulo se custodia adversarii sui exsolvere volebat, a consule Romam missus est victoriae nuntiandae causa, ut Livius^;i) et Plutarchus\') tradunt. Secundum ilium Creusae navem conscendit, Patras navigavit, inde Corcyram litora Aetoliae atque Acarnaniae legens, tum Hydnmtum trajecit; quinto die inde pedestri itinere valde fes-tinans Romam pervenit; Plutarchus narrat eum Brundisium navigasse, inde uno die Tarentum pervenisse, inde Romam, quod iter, postquam appulsus est, secundum eum quoque quin-que diebus emensus est. Sed de tempore quo missus sit, inter eos ambigitur. Plutarchus dicit consulem statiin eum misisse jjost victoriam reportatam, secundum Livium id factum est.

1) cf. Cic. |). Mur. i(\'2; in belli) virtus enitnit cgiegria Ciitonis. \'-) Liv. 34, 15 cl. I\'hit. Cat. maj. li: rojtgt; idiwv eyxco/iicot\' dysiAiis. ³) 36,21. \') Cat. inaj. 14.

postquam consul Chalcido ad Thormopylas regrcssus est; idem auctor narrat cum ante lucem Romam ingressum statim ad praetorom M. Junium isse primaquc lucc in senatum vocatum esse; cum ibi nuntiaret, quae gesta essent, advenisse L. Scipi-onem, qui aliquot diebus ante Catonem a consule missus essct. Duo legati turn jussu senatus in contionem producti sunt et res gestas narraverunt. Senatus supplicationem in triduum decrevit et praetorem quadraginta majoribus hostiis sacrificare jussit. Hoc miramur narrari consulem duos legates misisse atque pri-orem legatum iter ita tarde fecissc, ut alter ante eum advenis-set; praeterea Livius dicit Catonem missum esse „quod hand dubius auctor essetquot;, quasi tali lande L. Scipio dignus non fuisset. Inde Nissen !) conjecit L. Scipionem non a consule Glabrione esse missum, sed a consule P. Scipione, qui eodem anno magnam victoriam a Gallis reportavit-), et Livium in hac re erravisse. Si hoc verum est, Plutarchus recte dicere videtur Catonem statim post pugnam esse missum, nam simile veri non est consulem aliquot dies praeterlabi sivisse, antequam victoriam nuntiaret. Sed sicut etiam ipse concedit Nissen, banc opinionem probantes credamus necesse est Livium incredibili neglegentia scripsisse. Mihi magis placet consulem statim post victoriam misisse L. Scipionem, et deinde Catonem, ut nuntiaret Antiochum e Graecia expulsum esse; Catonem autem ea de causa iter ita properavisse, ut adversarium privaret gaudio nuntii victoriae allati. Nihil ad rem, quod dicit Nissen L. Scipionem non posse missum esse a Glabrione, adversario Scipionum, nam is, sicut jam saepius dixi, illorum partibus studebat.

Plutarchus nobis tradit, antequam pugna apud Thermopylas committeretur, a consule legates ad urbes Graecas missos esse, et inter eos fuisse Catonem; eum Corinthum, Patras, Aegium Romanis conciliavisse tempusque multum Athenis trivisse. De omnibus his rebus apud Livium nil scriptum videmus; ea legatione Cato functus esse non potest ante pugnam, quia tempus, in quo hoc gereretur, Romanos deficiebat; inde Drumann ■\') credit consulem ei, cum mitteret Romam, simul mandasse, ut operam daret, ut incolas earum urbium in fide Romanorum retineret; ne hoc quidem verisimile est, quia jam Flamininus Achaeis, quorum societatis hae urbes erant, persuaserat ut a

Romanis starent, neque quisquam in Graecia ita stultus a con-sulo haberi poterat, qui deficeret rege Antiocho victo. Itaque fortasse Jordan¹) vere dicit: „legatio Patrensis illa vereor ne Plutarcho ex itinere Patrensi in quandani (juasi celebritatem oxcreveritquot;. Tarnen constat Plutarchum vorum dicerc oum Athenas adisse, quia fragmentum orationis nobis superest, quae inscri-bitur: ,,oratio apud Athen^enses^,\'-), et quia ipse Cato scribit in libris ,,ad Marcum filiumquot;: ,, Dicnm de istis Graecis sua loco, Marce fili, quid Athenis exquisitum habeamquot;, e quibus simul apparet eum diu Atlienis versatuin esse. Fieri non i)otest, ut adierit ante pugnam Athenas neque post victoriam, cum celer-rime iter Romam faceret, nisi forte credamus eum eo tempore Athenas a consule missum esse, quo tempore is Chalcidem exercitum ducebat; sed ne turn quidem multum tempus Athenis terere potuit. Mihi videtur alia occasione Athenas obisse; illud iter non multo post victoriam ab eo factum esse, sed incidisse antequam pax cum Antiocho convenit, ostendunt ejus verba in illa oratione: „Antiochus epistolis helium gerit, calamo et atra-mento militatquot;. Quamquam Livius tacet de legatione a Catone gesta , quo tempore M. Fulvius in Graecia rem gerebat, apparet ex ejus verbis²): ,,M. Fulvio consuli legatus sum in Aetoliamquot; eum tum quoque in Graecia commoratum fuisse³); mihi videtur hac occasione oblata Athenas adisse et orationem habuisse. Plutarchus dicit fuisse, qui traderent euin Graece dixisse se valde admirari virtutem priscorum Atheniensium urbemque; recte autem negat eum Graoca lingua usuin esse, nam: ,,magis-tratus prisci illud quoque magna cum perseverantia custodie-bant, ne Graecis unquam nisi Latine responsa darentquot; ^rgt;). Dicebat Athenienses magna cum admiratione audivisse strictum suum sermonem, nam quae ipse breviter dixisset, interpretem multis verbis renuntiasse.

Prol. 7\'i. -) or. 7 .lord. p. 39. ^:i) or. II fr. i) .lord. p. 43. l) Mnllis legatlo-

„cum esseni in provincia leqaliiH (/nam plures ad praetores et conmles c. q. s.quot;

DE REBUS POST A. I!»I AD CENSUKAM A (JATONE GESTIS PRAETER SOIPION U51 ACCUSATIONES.

Quod Cicero i) clicit Catonem duce L. Scipiono ad bollum cum Antiocho esse profectum, aut mendum librarii est aut orator memoriae lapsu pro Glabrione Scipionem posuit; verba quidem Catonis-): „item ufl a Thermopuleis atque ex Asia maximos tumultus maturissime disjeci atque consedaviquot; cum eo facere vi-dentur, sed quamvis difficilia intellectu sint significare debent: „bellum ex Asia motum.quot; Itaque non dubium est, quin Cato comitatus non sit L. Scipionem anno 190 in Graeciam cum jure in Asiam transeundi missum cum Publio legato; is enim lega-tionem sua sponte obierat, ne senatus, qui fratrem rei militaris rudem esse putabat, bellum cum Antiocho alteri consuli C. Laelio mandaret^:!). Quo modo illi viri in Asia rem gesserint, dicere supersedeo, cum nihil pertineat ad id, quod institui; satis mihi est paucis memorare, quem finem Romani bello im-posuerint, qualem condicionem in Asia instituerint, quid Gatonis judicium de ea fuerit. Cum Scipiones non ea mente in Asiam transissent, ut regnum Seleucidarum delerent, sed ut debilita-rent tantum ejus opes, vixdum Hellespontum transgressi sui conveniendi Heraclidi a rege misso potestatem fccerunt, sed pace infecta eum dimiserunt, quod impetrare non potuerunt, ut rex ex tota Asia cis Taurum excederet atque omnes sumptus

I) p. Muren. 32. ») d. d. \'20. ^H) Liv. 37, 1. Appian. Syr. \'21. Cic. Phil. 11, 17; juo Mui\'. 3\'2. Val. Max 5, amp;, 1.

restitueret, quos Romani in bellum fecerant; frustra doindo legatus Publium corrumpere conatus est promittendo regem ei reddi-turum esse filium, qui initio belli a Chalcide Oreum petons regiis navibus circumventus et captus erat, atque praeterea da-turum pecunias, quantas vellet, atque dimidium vectigalium regni; nihilominus paullo post filius reductus est¹). Post cala-mitosam pugnam apud Magnesiam ad Sipylum i\'ex animum de-misit atque pacis condiciones subiit; eae hujusmodi fuerunt: ut rex decederet Asia cis Taurum, ut solveret 15000 talentum Euboicorum, quorum 500 statim, 2500 pace a senatu et populo rata facta, milia deinde per duodecim annos; ut Eumeni daret 400 talenta et frumentum, quae patri ejus debita erant; praeterea Scipio ei 20 obsides imperavit atque depoposcit Hanniba-lem, Thoanta aliosque; postremo rex jussus est exercitum usque ad foedus factum alere²). Haec pax deinde initio anni 189 Romae rata facta est, cum addita essent, quae prohiberent regem invito senatu bellum gerere atque classem copiasque augere, et pauca quaedam alia. Dein senatus decrevit, ut copiae Romanae omnibus locis captis cederent, ut omnes civitates, quas Anti-ochus cis Taurum possedisset, Eumeni darentur praeter Lyciam Cariamque usque ad Maeandrum amnem, quas regiones Rhodii acciperent; ut civitates Graecae, quae Attalo stipendiariae fuis-sent, Eumeni vectigal penderent, sed quae vectigales Antiocho fuissent, libertate atque immunitate donarentur. De summa rerum senatus satis accurate constituit; qui de singulis disceptarent, decem legates misit^:!). Ita in Asia quoque constituenda, sicut antea in Graecia, peractum est, quod partes Scipionum sibi propo-suerant; fregerunt regnum, quod auctoritati populi Romani grave futurum videbatur, atque e regionibus ab Antiocho iiberatis regnum constituerunt, quod Syriam cohiberet; ne in posterum Pergamum magnos spiritus sibi sumeret, civitas libera Rhodio-rum, quam ea ipsa mente auxerant, atque Galli, veteres ejus hostes, cavcre debebant; sperabant fore ut illae gentes aequatis fere viribus totas so fingerent et accommodarcnt ad populi Romani arbitrium et nutum. Quid Cato do ea pace sonsorit, scriptores nobis non tradunt; quamquam res in Graecia consti-

I\'olyb. \'21, lit. ],iv. ;t7, 34. Apiiinn. Syr. \'29. Diotl. \'20, (i. -) Polyb, \'21, l(i.

J.iv. UT, 45. A|i|iiaa. Syr. I)H. ^;i) Liv. 37, 5\'2. I\'olyb. \'21, 18. Appian. Syr. 44. Uiuil. \'29, 14.

tutas magno opere improbaverat, crediderim eum condicionem in Asia institutam non impugnavisse eamque duxisse malum, quod evitari non posset, temerariis consiliis Scipionum i-ei pu-blicae immissum; quid aliud enim senatus illis valdo remotis regionibus facerct, Graocia otiamtum efforvcscente atquc imperium Romanum aversanteV Cato mihi videtur incertus fuisse atque necessitate coactus earn condicionem accepisso, sed factioni Scipionum non condonavit, quod ejus temeritate populus Ro-manus bello inutili implicitus esset.

Sub finem anni 189 L. Scipio Romam rediit et triumphum postulavit; nusquam legimus Catonem ejus triumpho refragatum esse, quamquam sine dubio non fuit inter eos, qui laudes Sci-pionum praedicabant, sed in numero eorum, qui rebus ab illis viris gestis obtrectavisse dicuntur atque dixisse apud Thermo-pylas jam de summa rerum decretum atque reliquum bellum cum Antiocho leve fuisse; mihi enim videor Catonem audire loquentem, haec verba apud Livium legens: ,,uno memorabili proelio debellatum esse (bellum) gloriamque ejus victoriae prae-floratam ad Thermopylas essequot; i).

Multa me adducunt, ut eredam cum L. Scipionis successore quoque, qui anno 187 rediit, Catonem in certamen descendisse. Cn. Manlius Vulso enim anno 189, cum Romam nondum esset allatum Antiochum in potestatem populi Romani se permisisse, Asiam provinciam sortitus est; quamquam paullo post nuntius victoriae reportatae in urbem venit, nihilosecius senatui placuit consulem cum supplemento copiarum in Asiam mitti. Is vir, qui, ut supra jam dixi, unus e fautoribus factionis Scipionum erat et quidem inter omnes pessimus, ingenti ambitione et, quoad ejus fieri potest, majore etiain auri cupiditate flagrabat, in provinciam profectus bellum gerere tantum meditabatur, quo vitia sua expleret; quod facile factu in illis remotis regionibus esse putabat, ubi pace vix composita omnia mixta atque turbata erant atque senatus omnem magistratuum custodiam missam facere debebat. Postquam, ut videtur»), frustra summa o])e nisus est ut pacem cum Antiocho turbaret, alium populum quaesivit, cui causam belli inferret, ut famam triumphumque sibi compararet atque pecuniam colligeret. Galli sane ab Antiocho in pugna apud Magnesiam pugnaverant sive voluntarii a

rege conducli\') sive publica anctoritate focdere facto a popula-ribus missi-), sed in posterum sine dubio erant quieturi, etiamsi Romani pro illo auxilio iis gravem multam imponerent, quod senatns quoqne intellexerat; quis enim illam parvam gentem ita stultam putare poterat, ut croderet cam post pugnam, in qua regnum Selcucidarum conciderat, dominis totius Asiao arma esse illaturam? Inde verum non est quod Livius dicit Romac, cum Manlius in Asiam mitteretur, metum fuisse, ne cum Gallis esset belligerandum ■\'). Itaque neque Galli animos adjiciebant ad Romanos bello persequendos, neque senatus Gallorum opes frangere atque debilitare cogitabat, e contrario populi Romani interesse putabat, ut in Asia gens ferox atque belli perita super-esset, quae regibus Pergamenis infensa vexando eos cogeret semper meminisse regni salutem consistere in amicitia atque societate populi Romani, et si bi unquam obliviscerentur atque suos patronos destituere vellent, in eos immitti posset. Quam-quam ea de causa neque populus neque senatus bellum cum Gallis jusserat \'), bonum et integrum consulem, quippe qui mallet optata sibi contingere quam rationibus publicis consulerc , rumor magnarum divitiarum, quas dicebantur latrociniis per totam Asiam factis convexisse, atque spes satis facilis victoriae ad bellum cum iis suscipiendum stimulabant. Gum simularet metum ne copiis Romanis deductis, nisi fracti essent, omnia turbarent, quae senatus constituerat, atque totam Asiam in potestatem redigerent, Attalo fratre Eumenis arcessito, cui soli opes eorum concussae expediturae erant, exercitum in regionem Gallorum ducere incipiebat. Expeditio illa praedationi magis similis erat quam justo bello hostibus patriae illato, consul non videbatur esse dux exercitus populi Romani, sed latro latronibus praepositus; in itinere ab insontibus civitatibus atque dynastis magnas pecunias extorsit, dein in Galatiam irrupit; bello ibi felicius quam prudentius gesto atque ingenti praeda facta Ephe-sum rediit. Postquam sequenti anno post adventum decern lega-torum foedus ciun Antiocho ictumest, Manlius ad Hellespontum est profectus; ibi liane condicionem pacis legatis Gallorum tulit, ut morem vagandi cum armis finirent agrorumque suorum terminis se continerent^rgt;); haec condicio sola Gallis post magnum

I) Liv. :i7, 17. 2) Apmui. Syr. (gt;. •\') Liv. 37, 51, quod caput ex iiurmlibus liiiiir--tum est, cf. Nissen, Krit. ünters. 108. ■\') cf. T.iv. Ii8, 45, •\'gt;) Liv. ÜH, io.

illud bellum imposita satis ostenrtit arma iis illata non esse pro populo Romano, sed pro consule, ut ingenti praeda onustus atque magna gloria praeditus ad urbem accederet, et pro amico ejus Eumene, ne Galli eum vexarent. Deinde Manlius domum iter perrexit; sed fatum ejus non erat, ut Integra praeda atque salva fama militari Romam rediret; nam copias per Thraciam ducens incolis aggredientibus sua socordia magnam cladein accepit atque multam praedam amisit; apparebat eum non minus belli imperitum quam ambitiosum atque avarum essei). Anno 187 ad urbem accessit et triumphum postulavit. Si putabat senatum, ignarum quam turpi ratione provinciam administra-visset, triumphum statim sibi decreturum esse, magno errore tenebatur, nam decern legati, vel major pars eorum, omnes ejus injurias patefecerunt atque illustraverunt; ante alios contra eum dixerunt L. Furius Purpuric et L. Aemilius Paullus; ita fere locuti sunt: ,,Cn. Manlium summa ope nisum esse, ut pacem cum Antiocho turbaret, et insidias saepissime struxisse, ut regem caperet; eum non nisi magna opera impediri potuisse quorainus Taurum transiret; bellum, Gallis sine auctoritate senatus illatum, non fuisse bellum publicum, sed privatum latrocinium; eum cum exercitu consulem mercenarium secutum esse Attalum, Eumenis fratrem, quocunque is praeiret; magna cum injuria eum ab innoxiis populis magnas pecunias extorsisse , ubique stipem colligentem; neque solum sua sponte, sed i)essiine etiam bellum gessisse; non consulis peritia curaque factum esse, ut omnia feliciter evenissent, sed benignitate deorum.quot; Senatus eo die videbatur se magis accommodaturus esse ad voluntatem accusatorum quam proconsulis, sed diutius producta altercatio impedivit, quominus hoc die quidquam decerneretur; sequenti autem die amici et cognati ejus pervicerunt, ut trium-phare ei liceret, adjuti a senioribus, qui dicebant nunquam triumphum magistratui negatum esse, qui devictis perduellibus confecta provincia exercitum reportasset Metuens ne lege Petilia causam dicero^:i) cogeretur, triuniphum diu distulit; a. d. III nonas Martias demum triuinphavit. Qui erant, qui eum triumpho fraudare voluerant? Cn. Manlius fautor partium Sci-pionum erat; nam Fulvius, qui certo a Scipionibus stabat.

1) Liv, ;i8, 40. Appian. Syr. 43. -) Liv. 38, 45. ^;|) Itii Livius; liott voruia non osse iipparebit ox iis, (|\\iiie inl\'ia de illii rogatione dicturus sum.

dejecto Lepido eum consulem creaverat; itaque assectatores Scipionum videntur pervicisse, ut ei triumphus decerneretuv, quaniquain non omnes in hac re consentiebant, siquidem ille Fuiüus idem est, quem deinde Cato senatu movit, unde conjicere nobis licet eum partibus Scipionum studuisse; oeteri, qui ejus triumpho refragati sunt, videntur Catoniani fuisse. Quamquam nomen Catonis non memoratur, quin inter Manlii adversaries fuerit, mihi quidem dubium non est; animo fingere possumus, quam vehementer invectus sit in ilium virum, qui neque voluntatis senatus neque commodi rei publicae ratione habita, hoe tantum agens ut immoderatam cupiditatem gloriae atque auri satiai-et, aliis gentibus bellum intulerat, alias exspoliaverat; qui mala ambitione perductus disciplinam militarem omni genere licentiae laxaverat\'); qui exercitum reduxerat voluptatibus Asiae effeminatum, atque instrumenta omnia luxuriae peregrinae Romam secum apportaverat-). Hac occasione data simul etiam mihi videtur totam factionem Scipionum carpsisse, quod eoruin consiliis factum esset, ut magistratus populi Romani in longin-quis regionibus liber a custodia senatus suo arbitrio regio more omnia egisset, atque ita res publica libera paullatiin corrueret; simile veri quoque est eum illis viris crimini vertisso quod eorum temeritate milites Romani cognovissent Asiaticain mollitiem, quae frugales mores a majoribus traditos corrumperet.

Sed fieri potest, ut quis dubitet num Cato re vera operam navaverit decem illis legatis; verum inter omnes constat eum magnas partes tuitum esse in certamine, quod M. Aemilius Lepidus consul eodem anno 187 eum Manlii collega Q. Fulvio Nobiliore gessit, ut suum inimicum fraudaret honore triumphi, quem is postulabat, quod Ambracia capta eum Aetolis debella-verat. Etenim Fulvius anno 189 in Graeciam missus Aetolos malis victos contumaciam exuere atque condiciones pacis subire coegit. Jam saepe per illud biennium post cladem apud Ther-mopylas Aetoli, cum intellegerent se Romanis pares non esse, Antiocho e Graecia exacto, in quo uno spem suam collocaverant, cum consulibus atque senatu de pace egerant, sed hoe frustra, quod condiciones nimis graves dueebant atque putabant Romanos mitiores esse laturos, ne bellum cum Antiocho in Asia gesturi Graeciam non pacatam a tergo relinquerent, donee victoria

apud Magnesiam spiritus eorum repressit. Cum Acilius post pugnam ad Thormopylas Ileraclea potitus esset, ad eum auimis demissis legatos pacis petendae causa miserunt; consul eos jussit, indutiis datis, cum L. Valerio agere, quod otium non ha-beret. Is in concilio principum Hypatae habito statim ita locutus est, ut Aetoli sentirent praetorisse tempus, quo ex aequo cum Romanis disceptabant; nam cum foedus antiquum in ore habe-rent atque verba facere inciperent de beneficiis, quae in populum Romanum contulissent, dixit spem salutis iis non esse, nisi sumniisse veniam peccati a Romanis peterent, persuasitque iis ut fidei populi Romani se permitterent. Ei sunt obsecuti atque legatos ad consulem miserunt, quamquam nomine fidei in errorem ducti non intellegebant quid ilia formula sibi vellet; itaque consule eos jubente, ut qui in potestatem populi Romani se permisissent, nonnullos e civibus atque sociis tradere, primum tale quid legati detestati sunt quasi jure supplicum violato, dein autem, cum Acilius, qui longe ab humanitate P. Scipionis abe-rat, catenas iis minaretur, dixerunt se scire imperata Aetolis facienda, sed civibus consultis sibi opus esse. Ad id iis peten-tibus indutiae datae sunt. Concilium principum, quamvis inge-miscerent injuriae, quam se pati putabant, convocari Aetolos jussit; sed hi non convenerunt, partim quod postulata valde indignabantur, partim quod adventus Nicandri, qui antea ad regeiu missus tum reverterat pecuniam atque promissa auxilii secuui ferens, eis animum ad rebellandum addebat¹); ita de pace agi desitum est. Paullo post, cum consul Naupactum in obsidione tenei\'et, animi eorum conversi sunt; usi T. Quinctio deprecatore, qui consulem admonebat Philippum, cum Romani duas urbes tantum obsiderent, magnas regiones óccupavisse, Magnesiam, Dolopiam, Aperantiain Perrhaebiaeque quasdam civitates, nee tantum Romanorum interesse opes ac vires Aetolorum minui quam non supra modum Philippi regnum crescere, impetrave-runt iudutias, ut a senatu pacem peterent-). Initio anni 190 praesente T. Quinctio legati Aetolorum in senatum introducti sunt; post vehementem contentionem inter partes Scipionum et eorum adversaries, qui magna cum asperitate Aetolos tractari volebant atque fortasse postulabant ut, quod antea omissum esset, reficeretur et praecipua loca regionis eorum Romanis

praesidiis tenenda tradeventur, liae condiciones latae sunt: ut avit senatui liberum arbitrium de se omnibusque suis rebus per-mitterent aut mille talenta statim darent eosdemque arniocs atque ininiicos liaberent, quos populus Romanus. Cum senatus nullum aliud responsum daret, Aetoli autem eas ita latas respuerent, legati jussi sunt intra quindecim dies Italia excedere¹). Initio sequentis anni denuo legati Aetolorum Romam venerunt; nam adbortante fratre Publio, cum ad bellum cum Antiocho festinaret metueretque, ne Aetoli se morarentur, atque sciret Antiocho victo bellum cum iis nullius momenti fore, L. Scipio Amphissae, quo se contulerat ut exereitum a Glabrione acciperet eam urbem post captain Lamiam obsidenti, iis indutias in sex menses de-derat, ut senatum adire possent; frustra cum consule de pace egerant, quod bi petiverant, ut condiciones a senatu latae miti-garentur, is autem postulatis steterat-). Legati in odium offeu-sionemque senatus incurrerunt, quod veniam errati non petebant, sed insolenter se efferentes semper in ore habebant beneficia a gente sua in populum Romanum collata; cum interrogati acci-perentne condiciones jam supra a me memoratas nibil respon-derent, senatus jussit eos curia egredi et intra quindecim dies Italia excedere •\'²).

In Graeciam missus est M. Fulvius Nobilior consul, fautor partium Scipionum. Interim eodem fere tempore, quo legati Romae de pace agebant, Aetoli rebellaverant; auxilium tulerant Amynandro, qui ab incolis instigatus praefectos Pbilippi e regno suo, jam ante cladem ad Thermopylas amisso, ejecerat eoque denuo erat potitus. Deinde Ampbilochos in potestatem suam redegerant, Aperantiam Dolopiamque occupaverant. Tuin autem fama allata est Antiochum esse victum, nee ita multo post legati Roma venerunt, renuntiantes Romanos pacem abnuisse et Ful-vium jam cum exercitu transisse. Aetoli cum intellegerent tandem post cladem Antiochi sibi spem salutis non esse nisi iram Ro-manorum deprecarentur, Athenienses atque Rhodios obtestati ut causam suam agerent, denuo legates miserunt Romam, ut bello finem imponerent, sed bi ab Epirotis capti Romam non pervenerunt; legatus Damoteles, quem deinde miserunt, rediit audito Fulvium copias contra Ambraciam ducere⁴). Fulvius

l\'nlyb. -21, :t. I.iv. :i7, 1. Diod. \'29, 4. 2) l\'olyb. \'21, 4. Liv. \'M. 4. 3) Liv. :!7

enim exercitu trajecto Ambraciam, quae urbs dicionis Aetolorum erat, aggredi statuit, cum principes Epirotarum ab eo consulti dicerent, si Aetoli potestatem sui facerent, campus circa apertos esse ad puguandum, si minus, oppugnationem difficilem non fore, quia magna copia materiae ad opera facienda in propinquo esset et alia, quae opus essent, flumine Arethonte commode comportari possent. Romani fortiter urbem aggressi sunt muris subruendis atque arietibus quatiendis atque omnibus iis facien-dis, quae in obsidione urbis fieri solebant; neque minus strenue incolae se defenderunt; cuniculos transversos agebant, eruptiones faciebant, opera incendebant; nihilominus omnibus patebat urbem vim hostium diu sustentare non posse. Quod cum perspexis-sont Aetoli exercitum contraxerant ut urbem obsidione liberare conarentur; bis iis contigit ut subsidium summitterent, sed quominus omnibus copiis Ambraciae auxilio venirent impedivit, quod eodem tempore Perseus filius regis Philippi incursionem faciebat in regionem Amphilochorum, et Pleuratus rex Illyriae cum sexaginta lembis, adjunctis Achaeorum navibus, maritimani oram eorum vastabat. His calamitatibus Aetoli ad summam desperationem perducti tandem ad preces se converterunt; legatos miserunt, qui veniam peterent atque pacem facerent condicionibus, quascumque consul diceret. Consul respondit se cum Aetolis nisi inermibus agere non posse; postulavit ut anna equosque traderent, 1000 talenta argenti darent, quorum dimidium praesens, et ut eosdem amicos atque hostes habe-rent, quos populus Romanus. Legati, cum condiciones graviores viderentur, redierunt ut denuo praetorem et principes consulerent, sed jussi sunt pacem facere; in itinere ab Acarnanibus circumventi, quibuscum Aetoli bellum gerebant, Thyrreum abducti sunt, sed consul eos ad se adduci jussit, de eorum casu ab Amynandro certior factus. Nam is cum legatis Atheniensium Rhodiorumque, qui missi erant, ut pro Aetolis deprecarentur, in castra Romanorum fide accepta venerat, de urbe sollicitus, ubi diu exsulaverat. Cum ante moenia obambulans cum princi-pibus sermones institueret, omni ope atque opera enitebatur, ut incolas ad deditionem compelleret, postremo consulis per-missu urbem ingressus apud eos verba fecit atque iis persuasit, ut sibi obsequerentur; Ambracienses portas aperuerunt ea con-dicione, ut Aetolorum auxiliares sine fraude emitterentur. Pax in eas condiciones convenit: ut Aetoli quingenta Euboica talenta

solverent, e quibus ducenta praesentia, trecenta per annos sex pensionibus aequis, captivos perfugasque redderent, urbem ne ullani suam facerent, quae post id tempus, quo T. Quinctius trajecisset in Graeciam, aut vi capta ab Romanis esset aut volun-tate in amicitiam venisset i); ut Cephallania extra jus foederis esset; nam earn senatus consulem populo Romano adjungere jusserat. Vir valde ambitiosus, cum et magno opere admiraretur opera mirabilia Graecorum et cuperet quam splendidissimum triumphum agere, turpe facinus ad Ambraciam in se admissit. Quamquam urbs sua sponte se dederat, Fulvius exemplum Marcelli secutus, qui Syracusas spoliaverat, evexit signa aenea marmoreaque et tabulas pictas, quibus Ambracia abundabat, quod regia Pyrrhi ibi fuerat¹). Deinde legati Aetolorum cum legatis Atheniensium atque Rhodiorum et C. Valerio, a consule misso, Romam profecti sunt. Quamquam Philippus per legatos et litteras valde in Aetolos invehebatur, quod Dolopiam, Amphi-lochos, Athamaniam ei eripuerant, senatus precibus Atheniensium et Rhodiorum victus, ut simulabat, sed re vera quod eisdem de causis atque antea Macedonian!, nunc Aetolos servare volebat, pacem iis dedit iis satis mitibus condicionibus, quas consul tulerat; sed de urbibus tradendis senatus decrevit ut Aetolis recipere ne liceret urbes, quae antea in eorum dicione fuissent et L. Quinctio Cn. Domitio consulibus postve eos con-sules a Romanis captae essent aut voluntate in amicitiam populi Romani venissent; praeterea hoe addidit, ut eosdem hostes, quos populus Romanus haberent, et quaedam alia minor is momenti^:i). Postquam consul Cephallaniam imperio populi Romani subjecit et alias res in Peloponeso egit, de quibus meum non est agere, anno 187 Romam rediit et triumphum postulavit. Hoe anno consules erant M. Aemilius Lepidus C. Flaminius. M. Aemilius valde Fulvio iratus quod hic, ut supra dixi\'), bis eum dejecerat, et cupidus inimicitias exercendi, initio anni legatos Ambra-

cienses subornaverat eosque in senatum introduxerat; hi questi erant Fulvium injuste urbem esse aggressuin, cum semper fecissent, quae superiores consules et deinde Fulvius ipse jus-sissent; conjuges liberosque in servitutem esse abstractos, bona adempta et signa deorum esse rapta. Multa falsa criinina legati ab Aemilio instigati protulerant, nam primum Ambracienses adveniente Fulvio societate cum Aetolis juncti erant\'), atque hostes Romanorum; deinde secundum Livium-) et Folybium^;i) signa statuasque ac tabulas pictas tantum consul evexerat neque ullo alio damno urbem affecerat. Jure igitur alter consul contra e(js dixerat atque contenderat merito Fulvium eos aggressum esse; postulaverat ut praesente Fulvio legati iterum audirentur neque antea quidquam decerneretur; sin minus, se intercessurum esse. Per biduum inter consules altercatio fuerat; cum fortasse Flaminius aeger esset, referente Aemilio, ut simile veri est, adjuto a suis amicis atque factionis Scipionum adversariis, senatus decreverat ut Ambraciensibus suae res omnes redderen-tur; ut in libertate essent ac legibus suis uterentur; portoria, quae vellent, terra marique caperent, dum eorum immunes Romani ac socii nominis Latini essent; de signis aliisque orna-nientis, quae quererentur ex aedibus sacris sublata esse, cum M. Fulvius Romam revertisset, placere ad collegium pontificum referri et quod hi censuissent, fieri. Paullo post etiam consul per infrequentiam senatus consultum adjecerat Ambraciam non videri vi captain esse, ut appareret Fulvium turpem in modum illas rapinas fecisse\'i). Fulvius ad urbem venit atque triumphum postulavit antequam consules e Liguria redirent, quae provincia iis decreta erat. M. Aburius tribunus plebis dixit rem esse dif-ferendam duin M. Aemilius advenisset; si senatus ante ejus adventum triumphum decerneret, se esse intercessurum. Post-quam Fulvius orationem habuit, in qua rapinas suas excusabat, quod urbs vi capta esset, et virtutem suam militumque summis laudibus efferebat, Aburius victus precibus et vituperationibus senatorum e curia excessit; turn M. Fulvio triumphus est decre-tus^rgt;). Mense Januario triumphare statuerat, verum cum audi-

l) ef. I.iv, H8, :i, 9; Polyb. \'21, \'2(1, \'2. \'■!) :iH, (t, Hi. ■gt;) \'21, 30, i». 1) l.iv. 38, \\\\\\—44. Aimaliiiin scriptor, e. qiiibus haec sequentia I-ivins hausit, videtnr tredi-dissj\' Ainbriic.iani vi captam esse, idemque rumor Hoinue luisse; eum fortasse Fulvius alebat ut majorc gloria frueretur. Tradit i-ivius contra Aburiuin Ti. Gracclium

visset M. Aemiliuin, ad quem Aburius de ea re epistulani miserat, e provincia esse profectum, sed in itinere in morbum incidisse, triumphum niaturavit. A. d. X Kal. Jan. triumphavit; in circo Flaminio tribunes, praefectos, equites, centuriones Romanos sociosque donis militaribus donavit; militibus e praeda vicenos quinos denarios dedit, duphun centurioni, triplum equiti !).

Cato magno cum gaudio liane rixam inter viros factionis adversariae vidit neque ei defuit; contra M. Fulvium aoerbis-simam orationem habuit²). In ejus consulatu Cato legatus in Aetoliam missus erat ^:i); hac oceasione fortasse nmlta vidcrat, quae enm offenderent; ea tuin in illa oratione adversario obje-cit; sed multa ex lis, (piae protulit, inania videntnr fuisse, cum putaret sibi nihil intentatum relinquendum esse, utinvisain atque rei publicae exitiosam factionem frangeret. Primum repre-hendit Fulvium in ea re, quod poetas secuin in provinciam duxisset: etenim is Ennium secum duxerat t); fingere possumns, quanto opere illnin severum virum pupugerit, quod consul gloriae cupiditati ita indulserat, ut ad bellum proficiscens poë-tain, qui laudes caneret, comitein sibi adjunxisset; Ennius autem munere optime functus est, quia deditionem Ambraciae „perse magnificam insigni laude celebravit ^rgt;).quot; Deinde Cato proconsulein carpsit, quod per ambitionem milites coronis levissimis causis donasset¹¹); in fragmento, quod nobis de ea re servatum estquot;), dicit: „Jam principio quis vidit corona donari quem.quam, mm oppidurn cap turn non asset aut castra hostium non incensa, essent?quot; Quamquam vir ambitiosus fortasse plures juste coronas dederat, tarnen Cato ea minus juste in milites dixit, qui gravissimos labores in ea obsidione strenue perpessi erant. Sine dubio quo-que, etsi id non memoratur, in euin invectus est, quod signa atque statuas Ambracia evexerat, eadem de causa, qua supra dixi Fabium spoliationem Syracusarum Marcello exprobravisse; quo praeterea accedebat, quod Fulvius lioc flagitium commiserat in urbem, quae se ipsa dediderat. Fortasse etiam ei vitio vertit, quod Aetolis meliores condiciones tulisset quam rei publicae

trili. plebis orationem liabuisse; is autem, ut videbiituis, anno 184 iliMnnm natu lnngöbiitnr; inde appai\'et Ijvinin in liis rebus narramlis uarrationoin Valei ii Antiatis esse seciitiini. !) Liv. lii), 4; 5. -) or. 14 .loid. p. 41). or. 11 IV. 3 .lonl. p. 44; „Af. Fulvio consnii legalus mm in Aetoliamquot;; ilo bis verbis cl\'. Monnnsen, Staatsr. \'2, 668, annot 4. \') CIc. Tusc. 1, :i; pro Arob. \'27: Itrnl.. 79. «) A. V. do vir. ill. 52. «) Geil. 5, (gt;, 24. \'*) or. 14 IV. l.

expediret. Qua occasione liane orationem habuerit non constat; sunt qui dicant eum habuisse in senatu, ut persuaderet ne Fulvio triumphus decerneretuv; alii, inter quos Reinius i), contendunt eum orationem babuisse ad populum Fulvio die dicta ob rem in provincia male gestam, quod mihi magis arri-det, quia verba de coronis levissimas ob causas datis pertinere videntur ad dona militaria, quibus dicitur milites donavisse; sed fieri quoque potest ut hoc postea inseruerit, in senectute orationes retractans. Si Cato contra Fulvium reum factum earn dixit, nescimus quern exitum res habuerit; sed Cato operam perdidisse videtur. Utrum eum an ejus filium Quintum, qui saepe a Catone in senatu laceratus est -), cavillans Mobiliorem vocaverit ^:!) incertum est.

Jordan ine in suam sententiam non adduxit, dicens collatis verbis Livii⁴): „(Fulvius) spolia ejus urbis ante currum laturus et fixurus in postibus suisquot;, contra Fulvium Catonem orationem habuisse, quae inscribitur: ,,we spolia fujerentur nisi de hoste captaquot;»), atque eum exprobravisse spolia a Fulvio doini fixa esse ex Ambraciensi praeda comparata; mea quidem sententia Cato non negavit Ambracienses hostes fuisse, sed id tantum tenuit eam urbem vi captam non esse; magis mihi placet eum illam dixisse contra homines, qui immodica gloriae cupiditate inflammati domos suas ornabant ornamentis, quae simulabant a se vel a suis majoribus de hoste capta esse.

Nunquam cum M. Fulvio in gratiam rediit. Cum is anno 171 censor creatus esset cum M. Aemilio Lepido, quocum hunc honorem adeptus a Q. Caecilio Metello in gratiam reductus est¹\'), inimicum suum incessivit, ut apparet ex oratione, cujus mentionem facit Festus ⁷): ,,in ea quam scripsit cum edissertavit Fulvi Nobilioris censuramquot;. Quid in ejus censura vituperaverit, nescimus; e fragmento, quod nobis traditum est⁸), conjectura colligere possumus eum Fulvium reprehendisse, quod censores locaverant aquam adducendam fornicesque faciendos i\'). Alia

ilt! jure critn. Rom. p. (iO\'l, cui assentitui\' Jordan, prol 77. -) Liv. ep. 49. Cic. ile or. \'2, 25(1. I) Liv. H8, 4li. •gt;) or. 7H Joiil. p. 70. •\') Liv. 40, 45. Cic. tie prov. cons. 21. Gell. \'12, 8. Val. Max. 4, 1, 2. ⁷) 282. or. 2!) .lord. p. 53. «) Retr i-tibiis (Cato) — signlficat aqnam, quae est supra viam Ardeatinam inter lapidem seoumlum et tertimn, qua inrigantur liorti infra viam Ardeatinam et Asinariam usque Latinam. Fest. 282. quot;) Liv. 40, 51.

fortasse etiam orant, quae ei vituperatione digna esse videbantur. Livius i) Fulvium nonnullos senatu movere voluisse narrat, sed Aemilium ei persuasisse ne faceret; nulla dubitatio est, quin magna ex parte fuerint consiliorum in re publica socii Catonis; id fortasse etiam Catoni materiam praebuit exagitandae ejus censurae; ut mea fert opinio, exprobravit quoque magna opera, quae censores locaverant, quod opinabatur consores commodis rei publicae nou consuluisse et aerarium exhausisse; minime ei placebant theatrum et proscenium, quae censores exstruenda locaverant¹); in promptu est eum moleste tulisse eos forum, in quo emerentur obsonia, aedificandum curavisse³); sine dubio enim hac re luxuriam augeri putabat. Memoratur quoque Catonis oratio „adv er sus Lcpidiimquot; ²); fieri ])otest ut earn fere eodem tempore habuerit, ut Lepidi censuram casti-garet; si eam hac occasione habuit, inter alia ei fortasse objecit, (piod molem ad Tarracinam fecerat, quod, ut ait Livius⁵), ingratum oi)us erat, quia praedia ibi liabebat privatamque rei publicae impensam inseruerat.

Antequam Cato illos primores factionis invisae, rebus gestis summa gloria florentes, criminationibus petivit, jam paucis annis ante vires suas expertus erat in adversario multo minoris auctoritatis, Q. Minucio Thermo. Is, qui partibus Scipionum favobat, ut inde apparet quod, sicut supra dixi¹\'), anno 201 cum M\'. Acilio trib. pl. caverat, ne ambitiosus consul P. Scipi-onem decore pacis cum Carthaginiensibus faciendae fraudaret, inimico latus praebuit insolentia, qua potestate sua in Liguria abusus est, atque nimia gloriae cupiditate, quae eum permovit ut triumphi agendi causa magnas victorias mentiretur; videtur enim, si valde obscurae relationi Livii fidem tribuere nobis licet, in provincia pessime rem gessisse, quamquam ille auctor ejus facilitates bellicas maximi facit; tradit enim eum anno 196 praetorem in Hispania citeriore magnam victoriam reportavissequot;), et alio loco, ubi narrat eum mortuum esse in Thracia cum Cn. Manlio ex Asia redeuntem, eum laudat tamquam virum fortem ac strenuum⁸). Anno 103, quo consulatu fungobatur, Romam allatum est Ligurum viginti milia in Etruriam irrupisse; eos agrum Lunensem vastavisse atque deinde iter pergentes omnem

I. c. -) Liv. 1. c. Fest. 1^5. \') or. 48 Jord. p. 01. ^rgt;) Liv. 40, 51. viil.

oram niai-is peragrasse, in Galliam quoque impressione facta. Q. Minucius, cui Liguria provincia evenerat, duas legiones urbanas superiore anno conscriptas Arretium iter facere jussit, nt post decimum diem ibi adessent, atqne quindecim milia pedituni et quingentos equites socium ac nominis Latini cogi¹). Postquam Arretium venit, copias snas Pisas dnxit, quam urbem Ligures turn obsidebant; eo adveniente hostes, quorum numerus valde auctus erat et 40000 explebat, recesserunt trans fluvium Auserem\'-), et consul urbem est ingressus; postero die ipse quoque flumen transiit atque inter fluvium et hostes castra posuit. Hoc anno nihil memorabile gessit, nam, quamquam Ligures saepe potestatem ei pugnandi faciebant, pugnam semper detrectabat atque satis habebat castra eorum asservare, cum non confideret militibus novis et ex multis generibus hominum collectis, quod minim dictum esse videtur de exercitu superiore anno usitato modo conscripto; interdum levia proelia commit-tebat, ut impediret, quominus hostes agros sociorum popula-rentur, sod iioc ei paruin succedebat; Ligures eniin palari non desistebant, sed cuncta ferre et agere pergebant atque praedam in regionem suam mittere⁸). Deinde sub finem anni scriptum videmus bostes ad earn audaciam progressos esse ut castra Ro-manorum adorerentur, atque post fiiu ancipitem pugnam demum a consule esse propulsatos. Paullo post exercitum imprudentia sua in summum discrimen adduxit, e quo ab equitibus servatus est; nam cum hostes fauces saltus, queni temere ingressus erat, ab omni parte insedissent atque periculum esset no totus exer-citus interiret, Numidae equites, quos secum habebat, per speciem sui exercendi atque spectaculi edendi ostendentes artem equitandi magis magisque ad eum exitum accedebant, juxta quein plerique vici siti erant; tum repente eruperunt per s^ati-ones hostium, (jui inermes sedentesque spectabant, in domos ignem injecerunt atque omnia vastare coeperunt. Hostes sua ferri agique videntes dilapsi sunt ut suis opem ferrent; consul ita servatus porro progressus est !). Haec narratio vix fide digna est, nam primum dolus ille nimis stultus mihi videtur;

l.iv. \'M. no. -) Inter ilno lluininii Auserem et Ai\'iinm I\'isiic sitae sunt (Plin.

deinde cum initio anni castra habuisset in agro Pisano, et proximo anno eum in eodem loco versantem inveniamus, dicitur hac occasione exercitum in Liguriam duxisse; praeterea neque apparet, quo iter intenderit neque cur castra moverit; ex alio fonte atque cetera Livius haec hausit¹). Postquam imperium Minucio prorogatum erat et decretum, ut in supplementum ei quattuor milia peditum Romanorum, 150 equites et sociorum 5000 peditum, 250 equites mitterentur, traditur pugna cum Liguribus commissa novem milia hostium occidisse ceterosque in castra compulisse; deinde sequenti die castris ab hostibus derelictis potitus exercitum in Ligures duxisse et omnia ibi igni ferroque vastavisse. Num autem re vera tantam cladem hostibus attulerit, magna dubitatio mihi injicitur, quod scriptum est proximo anno hand procul afuisse, quin Ligures castris procon-sulis poterentur; nam cos nocte ex improviso ea adortos pro-hibere vallum scindere Romanus vix potuit, donee sole exorto duabus portis eruptione facta post pugnam demum per duas horas aequo Marte pugnatam summa virium contentione eos profligavit; supra quattuor milia hominum cecidit²). Haec omnia sive ficta sive in majus aucta Romam nuntiavit, sed ibi parum fidei ejus litteris adjunctum est, nam anno 191 P. Sem-pronius Blaesus trib. pleb. P. Scipionem reprehendit, quod Bojis devictis auxilium Minucio non tulisset, qui jam tertium ibi annum dubio bello detineretur«)• Anno 190 a senatu jussus exercitum tradere proconsuli P. Cornelio !), quia scripserat provinciam esse confectam omnesque Ligures in deditionem venisse, Romam rediit eodem fere tempore, quo M\'. Acilius ad urbem veniebat, atque triumphum postulavit, sed senatus morem ei non gessit¹). Cato grato animo occasionem arripuit, qua adversarium ignominia afficeret atque exemplum in cum statueret ad coërcendam ceterorum magistratuum superbiam; contra eum dicitur duas orationes habuisse, inscriptas; „in Q. Mimicium Thcrrnum de decern hominibasquot; ⁽¹) et ,, in Q. Minucium Thernmm de falsis pugnisquot;⁷), sed illis inscriptionibus una eademque oratio videtur significari, quod Cato in utraque de decern hominibus multa verba facit ^). In iis acerbissime Minu-

l.iv. Ii7, 40. ^l\') oi\'. 8 .lord. |i. H\'.l. quot;) or. \'.I Jord. |i. II. ^s) IJriiinmm. Gesch.

cium exagitavit, quod Romam nuntiavisset so magnas victorias reportavisse, cum nullam rem perfecisset, qua fretus jure triumphum postulare posset; deinde quod decern homines e Liguribus nobili loco natos, fortasse magistratusi) ex oppido aliquo ad cibaria exercitui consulari paranda ovocatos indicta causa per Bruttianos verberasset atque interfecisset, specie quod mala fide victus praebuissent, re vera ne de suis injuriis testimonium dicerent; ita enim Catonis verba interpretanda esse videntur: ,, tuuin nefarium facinus pejore, facinore operire postulatequot; -). Gellius eodem loco, quo hoc fragmentum nobis tradit, dicit Catonem Thermum hujus caedis accusavisse, sed mihi persuasit Jordan³) Catonem, cum Ligures legatis missis ad sena-tum questi essent de Thermi facinoribus, auctorem quaestionis instituendae et triumphi negandi suasorem in senatu exstitisse.

Non magistratuum superbiae atque avaritiae vindice solum, sed omnium ordinum morum correctore opus erat, neque huic muneri Cato deerat. Memoratur oratio ab eo habita, quae in-scribitur ,,de conjurafionequot; \'); sine dubio ea pertinet ad quae-stionem anno 186 de Bacchanalibus institutam. Jam diu in Etruria occulta atque nocturna sacra fiebant, quae e Graecia illata cum cultu Bacchi cohaerebant. Ea celebrabantur epulis, in quibus intererant et viri et feminae cujusque aetatis; ab his ebriis vino, quod large potabant, nefaria stupra fiebant, mox quoque alia flagitia committebantur; initiati inter se conjurabant se falsa testimonia dicturos, falsa indicia atque testamenta fac-turos; venificia et caedes constituebant; saepissime inter sacra ipsa homines interficiebantur. Ilaec labes Romam quoque ve-nerat ibique in dies crescebat; eis sacris, quae in luco Similae fiebant, primum non nisi feminae initiabantur ter in anno inter-diu, sed mox ex sacris interdiu factis nocturna exsistebant et quini in singulis mensibus dies initiorum erant; deinde multi viri admittebantur; postremo, quo facilius mores corrumperen-tur, statuebatur ne quis major viginti annis initiaretur; qui initiabantur jure jurando praesente sacerdote recipiebant se omnia turpia facturos atque passuros esse; qui flagitia ilia com-mittere nolebant, pro victimis interficiebantur. Ad extremum res anno 186 patefacta est per P. Aobutium adulescentem et Feceniam libertinam. Ingens pavor senatum cepit, quia metue-

\') Druitiiiiiu, 1. 1. -) Gell. IS, 25,12. or. 8fr. 1. 3) prol. p. 74. 1) or. 16 Jord. p. 4(5.

bant partim no ilia sacra occulta roi publicae damnum inforrent, partim ne amici vel cognati inter initiates essent; nihilominus patres decreverunt ut consules extra ordinem de Bacchanalibus sacrisque nocturnis quaererent; ut caverent ne Aebutio ac Fe-ceniae indicium damno esset; ut alios indices praemiis invita-rent; ut sacerdotes eorum sacrorum, sen viri seu feminae essent, non Romae modo, sed per omnia fora ac conciliabula conquire-rent; ut Romae edicerent et per totam Italiam edicta mitterent ne quis, qui Bacchis initiatus esset, sacrorum causa coiret; ut ante omnia quaestionem haberent de iis, qui stuprum facere facinusve committere conjuravissent. Deinde consul in contionem processit atque rem palam fecit. Supra septem milia hominum dicebantur conjuravisse. Omnes fere, quibus animus male sibi conscius erat, Roma fugiebant, qua de causa consules circa fora judicia exercere debebant; qui conjuraverant tantum nec ullum flagitium commiserant, in vinculis relinquebant; qui illis flagitiis contaminati erant, poena capitali afficiebantur; plures necati quam in vincula conjecti sunt. ,,Deindequot;, addit Livius, „datum consulibus negotium est, ut omnia Bacchanalia Romae primum, deinde per totam Italiam diruerent, extra quam si qua ibi vetusta ara aut signum consecratum esset; in reliquum deinde senatus consulto cautum est, ne qua Bacchanalia Romae neve in Italia essent; si quis tale sacrum sollemne et necessa-rium duceret nec sine religione et piaculo se id omittere posse, apud praetorem urbanum profiteretur, praetor senatum consu-leret; si ei permissum esset cum in senatu centum non minus essent, ita id sacrum fieret dum ne plus quinque sacrificio interessent neu qua pecunia communis neu quis magister sacrorum aut sacerdos essetquot; !). Itaque do hac re Cato in senatu oratio-nem habuisse videtur, inscriptam ,,de conjurationequot; •, in oa multa fortasse suasit ex iis, quae dixi senatum decrevisse, nam cum non nisi una vox nobis servata sit, nescimus, quid dixerit, sed quantum conjectura assequi possumus, flagitavit ut graviter in noxios consuleretur; simul sine dubio carpsit saeculi sui con-suetudinem atque mores nobilium adversariorum, quorum malo exemplo populus quoque magis magisque a priscis frugalibusquo moribus recoderet.

Post consulatuni severus ille morum castigator potissinuim contendebat atque laborabat ut censuram gereret. Anno 189 earn cum L. Valerio Flacco petivit; competitores erant nobiles T. Quinctius Flamininus, P. Cornelius Cn. f. Scipio, M. Claudius Marcellus et unus homo novus M\'. Acilius Glabrio. Nondum autem eo anno Cato voti compos factus est et id maxime sua culpa; nam cum omnium maxima spe honoris adipiscendi Acilius petere diceretur, quod inagnis congiariis in triumpho datis apud populum multum gratia valebat, nobiles, qui turpissimum fore putabant se repulsam ferre homine novo creato, operam dabant, ut eum prohiberent censorem fieri, atque Cato propter impru-dentiam lapsus iis operam navavit. lis instigantibus duo tribuni plebis P. Sempronius Gracchus et C. Sempronius Rufus Acilio diem dixerunt, quod pecuniae regiae praedaeque aliquantum captae in Antiochi castris neque in triumpho tulisset neque in aerarium rettulisset ^]). Omnium rationes pecuniannn, quas is, qui exercitui praeerat, ex aerario acceperat, quaestor ad aerarium doferre debebat, sed do rebus captis tale quid statutum non erat. Ratio praedae duel, cum earn in potestato sua haberet, reddenda non erat, mode ca e re publica uteretur. Praedam aut per milites dividere poterat aut servare ut in triumpho transferret, quo acto in aerarium earn inferre debebat, aut in castris statim vendere; pecuniae, quae e praeda venumdata

!) I.iv. \'M, 57—u8. Omnia, quae sequuntur, constituit Moiiiiusun, Röui. Forscli. •gt;, 432—455.

oxigebantur, manubiae dicebantur. Manubiis uti duci licebat, ut optimum ei videbatur; ex iis congiaria militibus in triumpho dare poterat, aedes facere ac ludos edere, quae voverat; quae supererant, quaestoribus urbanis tradere debebat. Dux, qui aliquid e praeda surripuerat, accusari poterat et id quidem fortasse eodem modo, quo peculatus rei t\'iebant: unus quisque videtur eum accusare potuisse apud praetorem, cui munus no-minis ejus accij)iencli injunctum erat; simile veri est tribunis plebis quoque multam irrogare licuisse, sed bujus rei nullum exemplum exstat, nisi forte credamus Glabrionem accusatum esse, quod ex praeda surripuisset. Dux, qui manubias furto subduxerat, peculatus accusari non poterat: ,,da erquot;, inquit Mommsen, ,,das aus dem Verkauf geloste Geld nicht an den Quastor der Gemeinde abliefert, sondern in seiner Hand behiilt, so ist es nicht bloss eine mögliche sondern selbst die natürliche Auffassung, dass durch den Verkauf der Beute die Manibien zunachst in sein Eigenthum kommen. Damit aber ist der Dieb-stahl ausgeschlossen, der durchaus Verletzung dos Eigenthums-rechts eines Dritten voraussetzt.quot; Nunquam invenimus eum, qui manubias surripuerat, peculatus esse accusatum. Antiquo tempore magistratus nullo alio vinculo nisi jure jurando ob-stricti erant, sod postea tribuni plebis eis, qui partem manubi-arum in suam rem vertorant, multam irrogare solebant. Primum exemplum fuit accusatio Glabrionisi). Tribuni plebis, qui Acilio diem dixorant, testes citaverunt, ut eos interrogantes cognos-cerent, quanta praeda fuisset atque quanti res veniissont, ot ita furti eum coarguerent. Inter eos testes fuit quoque Cato; is dixit se in castris regis multa vasa aurea atque argentea vidisse, quae in triumpho non affuissent; utrum hoc ad veritatem dixerit necne dijudicare non possumus; fortasse ad grave illud testimonium dicendum eum magis compellebant odium amici Scipionum atque cupiditas censurae adipiscendae, quam amor justitiae; utut est, quia eundem honorem atque Acilius petebat, minus locuples testis turn videbatur. Hoc testimonio non magis nocuit Acilii petitioni quam causae suae ipse obfuit; primum enim apud plebem in invidiam veniebat, quia obtrectatores viri liberalis

\') Gollius (i, \'10, 5 ilicit: „nullo exemplo multam irrognvoiit trib. |ilobquot;: liacc verba pertinciit ail accasatioucm I\'. Scipioiiisj praotennisit acuusatioiiem Glabiionis, quod ea ad finem perducla lion est.

atqne popularis arljuvab.it, deinde offensionem habebat, quod legati munere functus in ducem suum testis prodibat. Tribuni centum milium multam irrogaverunt; bis de ea certatumest, sed tertio, quia Glabrio de petitione. destiterat, ut Catonem, sicut simulabat, in odium populi vocaret, nee populus de multa suffragia ferre volebat, tribuni accusationem missam fecerunt. Neque Catoni petitio prospere cessit; repulsam tulit; censores facti sunt T. Quinctius Flamininus M. Claudius Marcellus. Cato dicitur quattuor orationes contra Acilium habuisse, quarumunum fragmentum tantum nobis superest!); sed fortasse in earum numero duae fuerunt, quae aliis titulis inscribebantur, etenim ,,de, praeda militibus dividendaquot; atque _},uti praeda in publicum referaturquot; -); in iis exagitavit homines, qui de pecuniis publicis praedabantur.

Usque adhuc Cato, alios adversaries accusans, alios triumpho fraudans, nequiquam omni ope atque opera nisus erat, ut fac-tionem Scipionum comprimeret; ea etiain intacta atque Integra rem publicam suis consiliis administrabat atque ad ejus nutum omnia fiebant; itaque principes ipsos Cato, ut propositum asse-queretur, aggredi debebat atque eos cogere a negotiis publicis se removere. Jam dudum aucupabatur occasionem, qua vetus atque implacabile odium erga Scipiones expleret, donee cam pax cum Antiocho facta dare ei visa est; sperabat vulgus facile aures esse praebiturum criminationibus, quae ad tantum negotium spectabant, neque rei eventus ejus spem destituit¹).

Uberrime de iis insidiis Scipionibus paratis Livius in libro ;?8, 50 60 egit. Praeterquam quod nonnulla ex aliis fontibus narrationi inseruit, in rebus narrandis Valerius Antias ei auctor fuit; eum enim auctorem saepe laudat\') atque Gellius idem testatur ^rgt;), diccns se ea apud Valerium legisse, quae nos apud Livium invenimus. Livius Valerium secutus ita narrat: anno 187 Cato duo Q. Petilios tribunos ])lebis compulit, ut P. Scipi-oni Africano diem dicerent, quod pecuniam a rege Antiocho

in Röm. Forsch. 2, 417—510 fa!sas nurrationes refutavit et tempora ordinemque constituit; eum in his rebus narrandis secutus sum. Maximi rnomenti sunt etiam , quae dicit Nissen, Krit. Unters. \'213—220; is in ceteris cum viro elarissimo Mommsen consentit, sed »ie tempore ac ordine ab eo dissidet. O 38, 50, 5; 55, 8; 30, 52.

cepisset, ut huic minus duras condiciones diceret. Ubi dies causae dicendae affuit, Scipio orationem habuit do rebus a se gestis, sed de accusatione tacuit; tribuni plebis ei objecerunt vetei\'a crimina luxuriae Syracusanorum hibernorum et Plemiui-anum tumultum qui Locris fuerat, atque regium morem, quo omnia ubique constituisset quasi non esset magistratus liberae civitatis. Die prodicta P. Scipio orationem habuit, in qua popu-lum admonens ilium esse diem, quo Hannibal apud Zamam osset victus, adhortabatur, ut secum Capitolium conscenderet atque pro ilia victoria dis immortalibus grates ageret faceretque sacra. Tum omnis contio, tribunis solis relictis, Scipionem secuta est per totam urbem omnia templa deorum circumeuntem. Nihil-ominus tribuni rem non omiserunt, sed Scipio in praedium apud Liternum, coloniam civium, in ejus altero consulatu deductam \'), concessit consilio capto ad causam dicendam non adesse. Cum dies venisset, L. Scipio frater eum excusavit, quod morbo im-plicitus esset, sed tribuni, qui diem dixerant, excusatione non accepta dixerunt eum per superbiam leges contemnere atque e villa extrahendum esse, ut causam diceret; tum ceteri tribuni a L. Scipione appellati decreverunt, ut collegae, si morbo excu-saretur, earn causam accipere deberent atque diem prodicere. Inter tribunos Tib. Sempronius Gracchus erat; is quamquam erat acerbissimus iniinicus Scipionum, cum vetuisset nomen suum decreto adscribi, decrevit, ut collegae excusationem accipere deberent; se passurum non esse P. Scipionem absentem accusari; sed etiam tum cum Romam Scipio venisset, se appel-latum ei auxilio fore, ne causam diceret; nam eum virum optime de re publica meritum dignum non esse, qui accusaretur. Deinde ei in senatu pro eo decreto magnae gratiae sunt actae atque Petilii valde exagitati. P. Scipio in villa vitae cursum confecit; ibi sicut jusserat, sepultus est et monumentum ejus ibi exstruc-tum. Eo mortuo duo Petilii Catone instigante hanc rogationem promulgaverunt: ,,velitis, jubeatis, Quirites, quae pecunia capta, ablata, coacta ab rege Antiocho est quique sub imperio ejus fuerunt, quod ejus in publicum relatum non est, uti de ea re Serv. Sulpicius praetor urbanus ad senatum referat, quem eam rem velit senatus quaerere de iis, qui praetores nunc sunt.quot; Huic rogationi intercedebant Q. ot L. Mummii tribuni plebis;

senatum quaerere de pecunia non relata in publicum aequum censebant, ut antea semper factum esset; quod falsum est, ut apparet ex iis, quae narrationi meae de accusatione Glabrionis praemisi i). L. Furius Purpurio postulavit ut quaestio quoque haberetur de pecuniis, quae ab aliis regibus civitatibusque captae in publicum relatae non essent, inimicum suum Manlium incessens. L. Scipio, in quem banc promulgationem maxime intendebant, dissuasit; Cato contra , cujus orationem „depecimid regis Antiochiquot; Livius dicit suo tempore etiam exstitisse, pro ea verba fecit , et Mummios movit, ut ab intercessione desiste-rent; deinde onmes tribus rogationem jusserunt. Q. Terentio Culleoni senatus quaestionem mandavit, quem Livius dicit ad eam exorcendam esse delectum, quod Scipionibus valde infensus esset, etsi ipse alio loco -) narrat Polybium auctorem sequens Culleonem pilleatum P. Scipionis triumphum secutum fuisse, quod ab eo Cartliagine in libertatem esset vindicatus, et per totam. vitam eum coluisse; inde alii dicebant eum, cum amicus Scipionum esset, pilleatum in funere ante lectum isse et funus prosequentibus ad portam Capenam mulsum dedisse; ii igitur fidem tribuebant narrationi, quae tradebat P. Scipionem Romae mortuum esse ibique sepultum, atque statuas in sepulcro Scipionum P. et L. Scipionum et Q. Ennii fuisse³). Ad Culleonem rei facti sunt L. Scipio, legati ejus A. et L. Ilostilii Catones, quaestor L. Furius Aculeo, scribae duo ac accensus. L. Hostilius et scribae et accensus absoluti sunt, sed L. Scipio ceterique sunt damnati; praetor sententiam tulit L. Scipionem pacem Antiocho vendidisse, quamquam bujus criminis mentio non fit in lege promulgata, atque sex milia pondo auri, quadringenta octoginta argenti plus accepisse quam in aerarium rettulisset, A. Hostilium octoginta pondo auri, argenti quadringenta tria. Furium auri pondo centum triginta, argenti ducenta. Hostilius et Furius statim praedes dederunt, sed Scipio cum diceret se nihil publici habere et recusaret ne praedes daret, in vincula duci coeptus est. Quod cum vidisset P. Cornelius Scipio Nasica tribunos appellavit, sed ei Terentio praetori contra dicenti morigerati sunt; nam C. Fannius trib. pleb. ex sua collegarum-que praeter Gracchum sententia decrevit, ut praetori liceret

sua potestate uti. At Tib. Gracchus banc sententiam pronunti-avit se non intercedere, quominus e bonis L. Scipionis redige-retur, quod judicatum esset; verum se non passurum Scipionem in eundem carcerem duei, in quern ipse reges victos duxisset; jussit eum mitti. In bona deinde L. Scipionis possessum publice quaestores praetor misit, sed pecuniae suimna, qua erat mul-tatus, nequaquam exacta est; Scipio pecuniam ab amicis cog-natisque et clientibus collatam non accepit, sed necessaria ad cultum tantum a proximis redempta; accusatores ipsi invidian; collegerunt, in quam Scipiones adducere conati erant.

Livium haec narrantem secuti sunt Valerius Maxiinus¹), Plu-tarchus -), Dio Cassius^;!), Zonaras lt;); Appianus ^rgt;) idem narrat atque Livius, etsi non iiausit ex ejus libris, sed alio modo narratio Valerii ad eum pervenit⁰); Aurelium Victoremquot;) Nissen^s) auctoritatem Livii secutum esse putat, sed Mommsen⁹) narra-tionem Valerii ipsius legisse. Nissen et Mommsen ea omnia, quae dixi Livium nobis tradere, plane improbanda esse docue-runt. Livius narrat haec omnia gesta esse anno 187, sed primum jam statim initio sequentis libri ipse dubitat: ,,dum haec, si modo hoc anno acta sunt, Romae agunturquot;, deinde totam suam narrationem refutat iquot;), dicens M. Naevium trib. pleb. P. Scipionem accusavisse eumque tribunatu secundum magistratuum libros anno 184 functum esse. Hue accedit, quod dubium non est, quin P. Scipio mortuus non sit anno 187, ut Livius tradit, sed minimum duobus annis post. Gravissimum autem est quod ilia mira intercessio et pro Lucio et pro Publio facta nequaquam convenit cum narratione, quam Polybius 1\') habet; is enim de intercessione Gracchi pro Publio plane tacet. Si ista narratio Valerii de accusatione Publii falsa est, non est, cur fidem tri-buamus eis, quae ab eo tradita apud Livium de judicio Lucii legimus; quae opinio confirmatur Gellii verbis, qui dicit \'-) Valerium contra auctoritates veterum annalium tradidisse post Africani mortem intercessionem istam pro Scipione Asiatico a Tib. Graccho factam esse, etsi decreta, quae eodem loco memo-rat, genuina non sunt¹³). Si quis nihilominus dubitat num Vale-

rius i\'evera a veritate deflexerit, legat, quae Mommsen l) liabet de ratione poenae ropetendae ab iis, qui manubias surripuerant; is enim demonstrat eos accusari non potuisse, nisi a tribunis apud concilium plebis, neque cum jure veteri convenire, quod Valerius tradit quaestores in bona L. Scipionis possessum a prae-tore esse missos, cum Tib. Gracchus intercessisset, quoniinus Lucius in carcerem duceretur. Itaque narrationem Valerii im-probamus; alteram invenimus apud Gellium-) haustam e libro Nepotis, qui inscribebatur „de exemplisquot; ^:i); cum ea conveniunt, quae Livius habet inserta rerum propositioni, quam a Valerio mutuatus est; et Livii et Nepotis Claudius Quadrigarius auctor videtur fuisse⁴); neque diversa sunt, quae apud Polybium^rgt;) legimus. Eorum auctoritate fretus Mommsen ita res constituit.

Anno 187⁽ⁱ) Cato impulit⁷) duos Q. Petilios trib. pleb., quorum alter cognomen Atejum dicitur habuisse ^H), ut in senatu^!)) postu-larent, ut L. Scipio rationem redderet praedae in bello cum Antiocho captae atque pecuniae, quam rex Antiochus ante foedus jure jurando confirmatum ei dederat; ea pecunia effi-ciebat 500 talenta¹⁰). Quamquam a L. Scipione ratio require-batur, Africanus tarnen pro eo respondit, quod ipse, non frater revera bellum in Asia gesserat resque ibi constituerat. Jam supra dixi nihil fuisse, quod cogeret magistratus pecuniarum,

\') Röm. l\'orscli. \'2, 432—455; ea sti\'ictim atti^i eo loco, ubi de multa M\'. Acilio iriogata egi. -) 4, \'IK; 7, 19. •\'gt;) Nissen, ICiit. Unters. \'214. \'\') Mommsen. Röm. Koi\'sch. \'2, 4^t2(). Nissen, Krit. Unters. 214. ?\') \'2lt, 14. \'i) llunc annum nullus auctor trailit nisi Valerius Antias (J.iv. 50; HO, 6, 4); sed qnamqnam omnia in unum contiaxit et a Petiliis gesta esse narrat, non est, cur credamus eum mutavisse annum, quo P. Scipio petebatur. ⁷) Geil. 4, 18, 7. ⁸) Aur. Yict. 40. Quod is auctor et Polybius 23, 14, 5 dicunt unum tantum rationem repetisse, nullius momenti est. Plut. apophth. 7, 0, 10 eos appellat IhtO.hov xai Koïvtov ; videtur Livium non recta interpretatus esse. I Ho Cass. dicit (Vgt;o dSsX(po{, quod falsum. ¹¹; Ita Livius, 1\'olv-bius, Gellius 11. cc.; Aurelius Victor l. c. narrat hoc factum esse in conspectu po-puli. 1quot;) Gellius 1. c. Polybius l. c.; togt;v xqij/idrcor flafte (se. ó Ihmhoi) jiay MVTióyov jifjó twv ovvOïjxon\' eis rijv rnr otquto.tsSov /noOodoaca)\'. De illis 2500 talentis quae data sunt quo tempore Cn. Manlius et rex in foedus jurabant, Pe-lilii rationem a Manlio repetiverunt repetiturive esse visi sunt; inde Scipio dicere potnit se minu i, quod senatus quaereret, quomodo et a quibus ea 3000 essent expensa (Mommsen, Röm. Forscb. 2, 422, annot. 18). Livius, qui cap. 55, 10 usque ad finem e libris Polybii bausit, tradit eum rogavisse, cur ratio quadragiens (= 100-/3 tal ) requireretur, cum bis milliens (= 83331/3 tal.) in aerariuin intulisset; eadem habet Val. Max. 3, 7, 11. Quomodo factum sit, ut Livius tante errore tene-retur, neacimus.

quas bello ceperant, rationein reddere, seel simile veri est eos solitos fuisse accepta et expensa in libros referre, ut suspicio-nem furti purgare semper possent, et fortasse nonnunquam eos ad aerarium detulisse. Itaque optimo jure P. Scipio recusare poterat, ne rationem redderet, verum commoda sua melius tuitus esset, si minus contumaciter se yessisset, sed adversa-riorum voluntati morigeratus esset. P. Scipio respondit se posse rationem reddere, sed non debere. Vero cum inimiei insta-rent, fratrem librum domo petere jussit; hunc allatum¹) coram omnibus suis manibus concerpsit jussitque eos, qui rationem ab eo requirebant, ipsos ilium librum perscrutari. Deinde sena-tum indignabundus rogavit, cur quaererent, quomodo et a quibus illa 3000 talentum essent erogata, sed non quomodo et a quibus 15000 talenta, quae rex dederat, in aerarium illata essent, neque qua ratione domini Asiae, Africae, Hispaniae facti essent. Superbis his verbis audit-is senatus tacuit. Ea occasione Cato videtur illam orationem _},de pecunia regis An-tiochiquot; habuisse.

Talem rei eventum fortasse Cato atque ejus amici exspecta-verant vel potius speraverant; ad earn rem videntur aggressi esse, ut populo probarent non per se stare, quominus ad ultima auxilia descendere coacti essent, sed per illos viros, qui majores spiritus sibi sumpsissent quam cives liberae rei publicae deceret. Fortasse ut populo se commendaret-), anno 186 L. Scipio ludos per decern dies edidit, quorum antea mentionem non fecerat³). Valerius tradit eum damnatum in Asiam missum esse ad diri-mendas controversias inter Antiochum et Eumenem, atque pecunias ei in ea legatione collatas artificesque congregatos esse⁴); fortasse re vera legatus in Asiam missus est, sed cetera a Valerio videntur ficta esse ut explicaret quomodo Lucius, cujus bona antea dixerat veniisse, deinde ludos edere potuisset. Sed ut redeam ad insidias a Catone Scipionibus paratas: duobus fere annis post M. Naevius trib. pleb. P. Scipionem incessivit; eum enim Publium accusavisse dicit Gellius ^rgt;), eundem accusa-torem Livius^) quoque nominat; praeterea etiam orationem,

!) Minus recte tlicit Gellius I. c.: prolatum e sinu togae. -) Moiniasen, Riiiu. Forsch. \'2, 465. Nissen, luit. Unters. ^:)) Liv. IW, \'2\'2. ■\') I\'lin. ill!. 10, 138

eadem de cuusii (licit a populo pocuniam I.. Scipioni esse i\'ollaüuii. 5) i, 18. U) KH, 56; 39, 5^l2.

quae dicebatur a Scipione accusato habita esse, in titulo nomen Naevii habuisse Livius affirmati); etsi oratio ilia, ut infra apparebit, adulterina est, ostendit tamen Naevium vulgo accusatorem Pnblii habitum esse. Naevius tribunus plebis fuit anno 184, sed hoc munus jam capessivit anno 185 a. d. IV Idus Decembres -); multam Scipioni irrogavit, quod pecuniam a vege Antiocho accepisset, ut huic lieeret condicionibus gratiosis pa-cem cum populo Romano facere^:!). Postquam tribunus locutus est, P. Scipio nihil dixit nisi populum Romanum non decere aures praebere accusatori P. Scipionis Africani, qui fecisset, ut accusatores libere loqui possent; turn omnes abierunt et tribu-num plebis solum reliquerunt. Ita tradit Polybius⁴); ejus auc-toritate fretus Nissen⁵) improbat narrationem Livii⁽ⁱ) et Gellii\'), qui narrant Publium, cum esset dies, quo apud Zamam cum Carthaginiensibus pugnavisset, populum adhortatum esse, ut se in Capitolium sequeretur, ut diis pro ilia victoria grates ageret, atque populum ei obsecutum esse; ea opinio, quam Nissen tuetur, mihi quoque arridet, quod mihi minim videtur, si Polybius hoc memorare omisisset. Mommsen⁸) credit diem fuisse pugnae ad Zamam, sed Scipionem populum adhortatum non esse, verum civitatem sponte sua eum secutam esse. Si ilia narratio vera est, tribunus eum accusavit initio anni 184, quod pugna ad Zamam vere pugnata est⁹). P. Scipio deinde, cum de exitu accusationis sollicitus esset, legatus in Etruriam missus esse videtur, ne rei publicae causa absens causam diceret¹⁰); tum tribunus plebis ab accusatione destitit. Livii aetate exstabat oratio, quam Africanus ea occasione dicebatur habuisse; in titulo scriptum erat earn dictam esse contra M. Naevium, nomen autem in ipsa oratione non inveniebatur; qui Publium accusa-verat, modo nugator modo nebulo appellabatur ^]1); haec oratio jam aetate Gellii adulterina habita est¹-), et re vera est; nam Cicero nobis tradit nullam orationem P. Scipionis sua aetate superfuisse¹³). Cum Publius e manibus Catonis elapsus esset, is Lucium aggressus est, ut hoc viro damnato fratri quoque infamiam inferret¹⁴); sicut clam Naevium contra P. Scipionem

38, 56. 2) Liv. 39, 52. 3) Gell. 4, 18. Llv. 38, 51. 4) \'23, -14. 5) Krit. Unters. \'214. ^u) 38, 51. ⁷) 4, 18. ^s) Rota. Forscli. 2, 4G9, aunu \'102. Mömmsen, Rciin. Gesch. 1, 050, ami. 1°) Liv. 38, 50. 11) Liv. 38, 50. Gell. 4, 18. Gell. 1. o. ^1:!) Cic. de oil\'. 3, 4; brut. 77. ^u) Nissen, Krit. Unters. 218, cui assentitur Iline,

incitaverat, etiam nunc in occulto latebat. Paullo post vere anni 184, ut inde sequitur, quod P. Scipio etiam in Etruria versabatur, C. Minucius Augurinus trib. pleb. ^!) L. Scipioni multam irrogavit -), quod pecunias ab Antioöbo acoeptas surri-puissetTribunus videtur vim adhibuisse⁴); crimini ei daha-tur, quod inauspicato sententiam de en tulisset •quot;gt;). Tribus Lucium pecunia multaverunt; tribunus praedes poposcitquot;). Quia Scipio l)raedes dare recusabat, tribunus, ut ei licebat, damnatum in carcerem ducere incipiebat, cum P. Scipio casu fratris audito ex Etruria Romam rediit et pro fratre suo tribunos appellavit\'). Octo tribuni decreverunt ut collegae liceret potestate sua uti, nisi L. Scipio praedes daret^), sed Tib. Sempronius Gracchus, postquam juravit se inimicitias non esse depositurum, quae ei cum Scipionibus intercedebant^!l), dixit non decere L. Scipionem in carcerem duci, quo tot duces hostium frater ejus duxisset, seque intercessurum esse, quominus Sci[)i() Asiaticus cogeretul• praedes dare¹⁰). Itaque illa accusatio Lucii quoque ad irritum cecidit; nam cum tribuni intercessione Gracchi impediti essent, quominus Lucium in carcerem ducerent, nulla alia ratione eum, recusantem ne praedes daret, solvere multam cogere poterant; nam quod Livius Valerium secutus tradidit bona Lucii esse pu-blicata, legibus illius temporis repugnare videtur u). Niliilosecius Cato assecutus est id, quod omni ope atque opera contenderat, ex quo ad rem publicam se contulerat; hoe enim populi judicio ei contigit, ut Scipionum regnum 12) frangeret; Publius enim inaerore afflictus in villam ad Liternum concessit 13) atque in posterum rei publicae defuit; in villa enim mortuus sepultusque est¹¹) anno 183¹⁵); Lucius autem, qui in oblivione jaceret, nisi

Horn. Gesch. 4, 250, putat I.. Scipionem accusatum esse anno \'187 et 1\'. Scipionem anno \'185, ordinem i^itnr esse mutandum; liane opinionem refutavit Mommsen, Rijm. Forsch. 2, \'»81, ann. 135. \') Geil. 7, 19. -) Geil. I. c. Liv. 38,50, 0. S) i.jy H8, 54. •\') Geil. 1. c. B) Geil. I. c. Si hoc verum est, dictum est de auspiciis pri-vatis cf. Mommsen, Rom. Staatsr. \'2, \'274. B) Geil. 1. c. cf. Liv. 38, 58. quot;) Geil. I. c. Liv. 38, 50. ^s) Geil. 1. c. Liv. 38, 00. 9) Liv. 38, 57. Geil. 1. c. 10) Geil. 1. c. Liv. 38, 57; 00, 4. Cic. de prov. cons. \'18. Aur. Vlet. 53: 57. Liv. 38, 50 dicit se legisse orationem turn a Graccho habitam; verum eam non t\'uisse genuinam ostendit Cic. Brut. 79. Nissen Krit. Unters. \'217 putat eam fuisse declamationem, Mommsen Röm. Forsch. \'2, 502 contra Caesarem esse scriptam. H) Mommsen, Rom. Forsch. \'2, 474. 12) Ita dicit Liv. 38, 54. quot;) Liv. 38, 52: 38, 00. quot;) Liv. 38, 53, 8. Aur. Vict. 49. ¹⁵) Polyb. apud Liv. 39, 52. Hujus auctoritate Mommsen, Röm. Forsch.

ei frater Publius fuisset, vir nullius auctorltatis erat, postquam frater a re publica recessit. Ea Scipionum calamitas factioni eorum extremam plagam inflixit ejusque nervos exsecuit; hujus victoriae indicium est, quod eo ipso anno 184 Cato censuram est adeptus; is ex illo tempore pro P. Scipione principem in re publica locum obtinebat.

\'2, 485 conlisus est; Nissen contia (Klit. Uliters. 51 et 231) auctnres I.iv. 39, 52 et Cie. Cal. 19 sequens probare cnnntus est Piiblinni jam anno 185 mortnnm esse.

Ut in fine superioris capitis dixi, anno 184 Cato censurarn petivit. Cum eo petebant L. Valerius Flaccus, P. Cornelius Scipio Nasica , L. Cornelius Scipio Asiaticus, Cn. Manlius Vulso, L. Furius Purpurio patrien, M. Fulvius Nobilior, Tib. Sempro-nius Longus, M. Sempronius Tuditanus plebeji *). Hi omnes praeter Flaccuin coierunt ut Catonem dejicerent, non solum quod nobiles aegre ferebant hominem novum maximum honorem esse adepturum, sed etiam quia metuebant illius severitatem, quam eum adhibiturum esse intellegebant, ut mores patrios restitueret et adversarios castigaret. Competitores populo blan-diebantur, Cato contra palam minabatur se severe censuram esse gesturum, quod civitas valde laboraret et gravibus remediis ei opus esaot, nam nova flagitia esse punienda atque antiquos mores revocandos; criminabatur eos sibi refragari, qui firmam strenuamque censuram timerent; addebat se hoe magnum opus perficere non posse, nisi populus L. Valerium collegam sibi crearet-). Melior pars civium, magno cum dolore videns luxu-riam crescere et mores in dies magis labi, voluntati ejus morem gessit; eum et amicum L. Valerium censores creaverunt^:t). Prin-ceps senatus lectus est L. Valerius Flaccus \') pro P. Scipione, qui ah anno 194 hoe honorc usus erat; ex ea re Livius^s) efficit P. Scipionem jam ante Catonem censorem creatum mortuum

1) Liv. 39, 40. •-\') I.iv. 30, \'A. Plut. Cat. inaj. quot;16. «) Liv. 39, 41. Plut. Cat. inaj. 16; comp. Aiisl. c. Cat. \'2. Cic. Cat. 19, 42; iiiut. 60. Nep. Cat. \'2. •) Liv. 39, .V2. Plut. Cat. maj. 17. \'^rgt;) Liv. 39, 5\'2.

esse, quod nullus princeps lectus esset, nisi dccessor aut mor-tuus aut senatu motus esset; earn notam autem neminem memoriae prodidisse. Mommsen i) non dijudicat, utrum re vera vetitum fuerit vivo deeessore alium principem legi necne, sed optime mild videtur dicere, si censores Publio hanc ignominiam injun-xissent atquc pro eo vivo Valerium principem fecissent, scrip-tores annalium hoc ab oblivione vindicare neglecturos non fuisse; itaque si Publius anno 183 de vita migravit, censores sub finem spatii duodeviginti mensum demum lectionem senatus absolvisse videntur atque L. Valerio principatum dedisse. In senatu legendo et equitibus recensendis magna severitate usi sunt. Septem senatu moverunt¹), e quibus unus erat L. Quinctius Flamininus; contra eum Cato acerbissimam orationem habuit, ut contra alios quoque eum dixisse Livius testatur; ex ilia oratione hausta sunt, quae ea de re Livius habet. L. Quinctio Flaminino anno quo consul fuerat (a. 192) senatus provinciam Galliam decreverat. In earn consulem secutum erat, magnis donis perductum, scortum Poe-num nomine Philippus. Puer ibi solebat dicere se moleste ferre, quod non spectavisset munus gladiatorium, quod instaret, cum amore consulis ductus in provinciam cum eo profectus esset. Cum forte in convivio accubarent, nuntiatum est transfugam Bojum cum liberis adesse et consulem convenire velle, ut ab eo fidem praesens acciperet. Dum Bojus loquitur consul amasium suum rogat: ,,vis tu, quoniam gladiatorium spectaculum reli-quisti, jam hunc Galium morientem videre ?quot; ^;Jgt;). Eo annuente consul stricto gladio Gallo caput percussit et deinde fugienti atque fidem populi Romani imploranti latus transfodit. Ita Cato in oratione sua *) narravit et praeterea alia etiam ei objecit. Maxime eum compellavisse videtur, quod flagitiosae libidini deditus esset, atque ut scorto voluptatem pararet, valde injuste atque impie transfugam innocentem inter epulas interfecisset. In extrema oratione dixit se cum Flaminino sponsionem facere velle, si is negaret vera esse, quae ei objecisset⁵). Livius dicit Catonem earn orationem habuisse post notam, undo Jordan \'•) putat earn esse dictam in senatu, cum L. Flamininus a censore

latur amasii cupiditatem gladiatoiii certaminis spectandi; nam Festus 2S5 dicit:

praeteritus oblocutus csset, sed Mommsen\') mihi persuasit earn esse dictam in judicio censorum, quod certo valet do oratione contra L. Veturium. Cicei-o-), quem Plutarchus secutus est 3), narrat ilium Galium fuisse rei capitalis damnatum, neque con-sulem ipsum eum interfecisse, sed jussisse lictorem eum securi t\'erire. Ab his discrepat Valerius Antias¹)!, cpii tradidit nuilie-rem famosam Placentiae, quam valde amaret, eum nunquam hominem occidi securi vidisset, ab eo petivisse, ut unum e capitis damnatis interfici juberet; ei tum consulem obsecutum esse. Secundum Plutarchum^rgt;) frater Lucii ad populum pro-vocavit et Catonem coegit dicere cur fratrem senatu movisset, sed satis constat in tali re non licuisse ad populum provocare. Frustra autem Catonem semper impugnavisse rationem incli-nationemque suorum temporum ostendit, quod paullo post, cum spectacuhim ederetur, populus clamore jussit L. Quinctium considere in sedibus consularium 6). Etiam senatu movit Mani-lium, qui nobis ignotus est, sed secundum omnium opinionem consul futurus erat, quod suam uxorem interdiu coram filia osculatus esset: hoc ei videbatur offendere pudicam filiam et mores bonos corrumpere; inde ipse dicebat se nunquam uxorem amplecti nisi tonaret⁷). Ut autem tam severam notam subscri-beret et ipso nunquam uxorem amplecteretur, fortasso etiam effecit mos, quem ipso memorat⁸): „icleo propinquos feminis oacida dare id scirent an temetum olerenV; fortasse ea de causa quoque oum castigavit, quod metuebat, no filia, cum Manilius osculis uxori dandis suspicari videretur earn vinum bibisse, oblivisceretur reverontiae matri debitae. Videtur Cato etiam senatu movisso Claudium Neronem, in quem orationom habuit: ,_tde moribus CUmdii Neronisquot; ⁹). Neque quis ille neque quae causa fuerit notae cognitum est. Inter septom illos a Livio memoratos fuit fortasso etiam L. Furius, de quo infra dicam. De ceteris nihil novimus.

L. Scipioni Asiatico equus ademptus est¹⁰); fortasso Cato causabatur eum longius aetato esse provectum, sod revera

maj. 17. 8) piin, 14, 13, 90. ») or. 20 .lord. p. 50. 1quot;) Liv. 39, 44. Plut. Cat. maj.

videtur fecisse ut odium expleret. Contra Scipionem Drumann i) putat orationem a Catone osse habitam, quae inscribitur ,,contra Cornclium ad populuinquot; -) •, de hac re nihil constat. Equum cen-soros L. Veturio quoque ademerunt, quod is pinguior quani pro militia equitis essct^:!), et quod sacra privata, stata, sollem-nia capite sancta non rite obsorvavisset atque deseruisset¹). Contra cum in Judicio ccnsorum Cato orationem habuit, quae inscribitur „m L. Veturium de sacrificio commisso cum ei equum ademitquot;²). L. Porcius Nasica, qui ei, secundum formulam in censu roganti: ,,ex tui animi sententia tu uxorem habes?quot; jocose responderat; „Non hercule ex mei animi sententiaquot; aerarius factus est, quod reverentiam censori non praestitisset⁽ⁱ).

Deinde censores operam dabant ut luxuriam reprimerent; de ea re verba Livii suntquot;): „ornamenta et vestem muliebrem et vehicula, quae pluris quam quindecim milium aeris ossent, deciens pluris in censum referre juratores jussi;quot; de ea re liabuit Cato orationem ad populum _},de vestitu ac vehiculisquot; *), ut luxuriam exagitaret et consilium, quod ceperat, ei probaret. Deinde addit Livius: „item mancipia minora annis viginti, quae post proximum lustrum decern milibus aeris aut pluris eo venis-sent, uti ea quoque deciens tanto pluris, quam quanti essent, aestimarentur et his rebus omnibus terni in milia aeris attri-buerentur.quot; Hoc censores non fecerunt, ut Romanos cogerent pro servis liberos operarios conducere, sed tantum ut luxuriam reprimerent et abstinerent cives a consuetudine pulchros servos aetate florentes emendi, quos putabant, cum plerumque essent amasii et praeceptores artium disciplinarumque, mores perver-tere; saepissime in orationibus ad populum eam consuetudinem carpsitf). Cum intellegere non possimus, cur censores non jus-serint eas res tricies pluris aestimari et deinde singulos in milia aeris attribui, Mommsen¹⁰) conjecit legendum esse pro voce „terniquot;: „deniquot;, sed huic conjecturae obstat quod eundem numerum jam habet Plutarchus H). Quod (licit Nitzsch\'-): „die Anordnung Cato\'s war diese dass von jetzt für den Fall ciner

re luxuria roprimeretur.quot; ^x) or. 21 Joid. p. 50. 9) Polyb. 31, 24. iquot;) Mommson,

Rom. Staatsr. 2, 370, aunot. 7. Cat. maj. 18. 12) Ji₀ Gracchen e. q. s. •127.

Anleihc dos Aerars zum oinfachen Tributum nur die angeführten Artikel in Zehnfachen Ansatz und obenfalls nur dioso zum do])-delten Tributum, dass erst bei einem etwaigen tributum triplex das übrige Steuercapital mot dom gewöhnlichon 1 pro mille angozogen worden solltoquot;, mihi sagaeius quam vorius invcntum osso vidotur.

In censura etiam Cato vidotur habuisse orationom; ,,de sic/nitt et tabulisquot; \'), in qua vehementor civos, si conjecturam facore licet, objurgavit do amore artium liberalium, quae ei vide-bantur mores depravaro, et do cupiditate oorum statuas sibi ponendi; in ea fortasse quostus est mulieribus statuas in pro-vinciis constitui-). Irridere solebat, qui studebant ut statuas haberont, atque dicere se malle homines quaerere, cur statua sibi posita non osset quam cur posita; nihilominus populum non prohibuit censura poracta statuam suain in aodo Salutis con-stituero³).

Sevorissimo censoros cavebant, no privati occuparent, quae publica erant. ,,Omnis aquaquot;, ut ait Frontinus\'), ,,in usus publicos erogabatur et cautum ita fuit ne quis privatus aliam aquam duceret, quam quae ex lacu humum accideret ot haec ipsa non in alium usum quam in balnearum aut fullonicarum dabatur, eratque vectigalis statuta mcrcedo, (piao in publicum pendoretur.quot; Multi autem videntur aquam contra legem in agros suos et aedos derivavisse; his aquam censoros intercluserunt⁵) et fortasse multam dixerunt; de uno hoc constat; L. Furio (Purpurioni ?) multam dixerunt et fortasse senatu eum moverunt. Contra eum Cato orationom habuit, quae inscribitur: ,,m L. Furium de aqua sive de multa,quot; ⁶). Privati hand pauci in locis publicis venia non data aedificaverant; haec omnia intra tri-ginta dies demoliti sunt 7). In oporibus publicis reficiendis vol novis faciendis commodis rei publicae quam maxime serviebant. Lacus sternendos lapide dotergendasquo, qua opusorat, cloacas in Aventino ot in aliis partibus urbis, ubi nondum erant, fa-ciondas locaverunt; et separatim Flaccus molem ad Neptunias aquas, ut iter populo esset, ot viam per Formianum montem; Cato emit pecunia, quae censoribus decreta orat, in lautumiis

!) or. 7\'2 .lord. p. ti;). quot;) l^lin. 34, (i. I\'lut. Cat. maj. 10; Apophth. 10, 198. Atnmian. Marcel. 14, ti. ■\') de aquis urbis Romac 94. ^fi) Liv. 39, 44. I\'lut. Cat. maj. 19. B) or. 19 .lord. p. 49. quot;) Liv. 39, 44. Plut. Cat. 19.

a parte septontrionali fori duo atria, quae videntur fuissc atria auctionaria, ut ait Cicero i), nomine Maenium et Titium, atquo quattnor tabernas, et ibi juxta curiam Hostiliam, quacum anno 52 in funere Clodii deflagravit -), basilicam aedificandam curavit³); ea Porcia nominata est. T. Quinctius Flamininus offensus ignominia, qua fratrem affecerat, ejusque amici et alii, quibus ilia severa censura stomachum movebat, aedificationem exagitabant; contra eos Cato habuit, ut videtur in senatu, orationem, quae inscribitur: ,,uti basilica aedificeturquot;⁵). Ut aerarium quam maximum lucrum faceret, summis pretiis vecti-galia, ultro tributa infimis locaveruntDe ea re publicani in senatu questi sunt⁷); adjuti a Tito ejusque factione effecerunt, ut senatus decerneret, nt de integro locatio fieret⁸). Sed censores paullulum immunitis pretiis omnia eadem locaverunt, postquam edicto vetuerunt eos licitari, qui in senatu iliud decretum fla-gitaverant⁰). Nondum factio adversaria quievit; tribunos plebis adbortati sunt, ut diem Catoni dicerent, quod censoria potestate abusus esset; tribuni multam ei irrogaverunt duorum talentumW), sed absolutus est¹). Hac occasione habuit orationem, quae inscribitur ,,ad lites eensorias\'\' \'-). Deinde lustrum condidit, et orationem dixit ,,dc lustri sui felicitatequot; ^S), Quia severissime censuram egerat, ei nomen Censorio datum est.

Frustra Cato luxuriam in censura reprimere conatus est atque cives cogere victu frugali majorum se continere; summi infimi deliciis conviviorum atque comissationum delectabantur: „jam eoquot;, ut ait Macrobius w), ,,res redierat ut gula illecti ple-rique ingenui pueri pudicitiam et libertatem suam venditarent; plerique e plebe Romana vino madidi in comitium venirent et ebrii de salute rei publicae consulerentquot;; ipse Cato questusest: magna aura cihi, magna virtutis incuriaquot;¹⁵). Quominus hoc malum cresceret, Romani non multo post censuram Catonis impediebant legibus sumptuariis, quas Cato appellabat ,,ciba-riasquot; i⁽ⁱ). Anno 181 primam legem de coenis C. Orchius tribunus

rnaj. 10; Cat. min. 5. Anr. Vict. 47. 4) pint. 1. c. ⁵) or. \'22 .lord. p. 51. lt;gt;) Liv. 30, 44. Plut. Cat. maj. 10. 7) pint. 1. c. 8) Liv. 30, 44. 9) Liv. Plut. 11. cc. 1quot;) Plut. Cat. maj. 10. U) Plin. 7, 27, 100: „itaque sit proprium Catonis quater et quadragiens causarn flixisse, nec quemquam saepius postulatum et semper abso-lutumquot;. ² -) or. 23 .lord. p. SI. 13) or. 24 .lord. p. 51. ^I-1) Saturn. 2,13. 15) Amm. Marc. 10, 5. ^lfi) Macrob. Saturn. 2, 13.

de leg. uur. 1, 7. \'-) Ascon. arg. in Cic. Mil. § H. S) ],iv. 30, 44.. Plut. Cat.

plobis do sonatus sententia tulit i); haec lex praoscribebat, quantum numerum convivarum esse liceret\'-), sed mox neglege-batur atque plures convivae quam licebat iiivitari solebant, ut Cato in orationibus suis questus est\'⁵). Earn legem Cato videtur dissuasisse ⁴), quamquam vel potius ((uod omni vi luxuriam reprimendam esse existimabat; lex statuebat numerum convivarum , quem egredi non licebat, sed eo modo impediri non poterat, quominus maximi sumptus in coenas fierent; Cato videtur voluisse feiri legem duriorem et opinatus esse liane legem jussam impedimento fore, quominus alia lex gravior promulgaretur. Mox apparebat tali opus esse; anno 161 lex Fannia perlata est, quae ut ludis Romanis, item ludis plebejis et Saturnalibus et aliis quibusdam diebus in singulos dies cen-teni aeris insumerentur concessit, decemque aliis diebus in singulis mensibus triceni, ceteris autem omnibus diebus deni^rgt;); ea lex est, quam non temere contendere posse videamur Catonem suasisse. Post illam legem perlatam erant, qui conarentur legem Orchiam abrogare; id lege Fannia perlata factum esse apparel e verbis Catonis, quae Festus servavit¹¹): qui anted — ohsoni-tavere, posten centenis obsonitavere, si conferimus cum iis verbis ea, quae Gellius habet¹⁷); opinabantur enini jam lege Fannia satis cautum esse ne luxuria ingravesceret; sed Cato dissuasit in oratione: „ne de lege Orchia derogareturquot; ⁸).

Inter censuram atque pacem anno 167 eo auctore a senatu Macedoniae datam, ut omittam suasionem legis Voconiae, cujus supra mentionem fecif), duae tantum res memorantur, in quibus Cato magnas partes tuitus est; anno 178 verba fecit de bello Histrico, et anno 171 Hispanos ab injuriis vindicabat.

Anno 178 A. Manlius Vulso, cui Gallia provincia decreta erat, injussu senatus populique Romani exercitum traduxit in His-triam; jam anno 183 M. Claudius Marcellus consul a senatu petiverat, ut sibi liceret legiones in Histriam traducere, sed narratio apud Livium 1°) ita obscura est, ut nesciamus utrum hoe senatus ei permiserit necne; anno 181 autem Q. Fabius Buteo praetor bellum cum Histris gessit prohibentibus Aquilo-

!) Maciob. ibid. ²) Macrob. ibid. 3) Macrob. ibid. ⁴) Fest. 242: „Cato in ea qua legem Orchiam dissuadetalii eonjectura legunt „suadetquot;. \'^r)) Geil. 2, 24. Macrob. Saturn. 2, Pauca alia minoris momenti adduut Pliu. 11. N. 10, 50. Atlien. 0,10H. lt;\') 201. ⁷) Geil. 2, 24. ^,s) or. 27 Jord. j». 52. vid. pag. 59. ¹⁽⁾) 55; li!), 50.

jam coloniam dedncii). Cur anno 178 Manlius in eorum regi-onem invaserit, non constat, quod intercidit locus, quo Livius do causa belli egit²), sod fortasse, ut frater undecim annis ante fecerat, insontes laudis bellicae avidus l)ollo lacessivit. Irrupti-onem fecit cum duabus legionibus et tribus milibus Gallorum, decern navibus oram legentibus, quibus praoerat C. Furius duumvir. Ad proximum portuin in finibus Histriae, quo naves etiam venerant, fere quinque milia passuum a mari castra posuit, legione tertia, quae pabulatores et lignatores tueretur, jussa duci via, (juae Aquilejam ferebat. Sub hiceni Ilistri, qui clam agmen secuti erant, invalidas stationcs pro castris adorti sunt et in castra fugaverunt; hi tanto terrore ac tumultu castra impleverunt ut omnes, major pars inermis, turpi fuga fuge-rent; fere sine certamine hostes castris sunt potiti. Ita territi Romani erant ut omnes simul naves conscendere vellent atquo vela in altum dare, et vulnera sibi invicem inferrent. Aegerrimo consul procul a terra classe submota tumultum sedavit; vix mille ducenti, qui anna haberent, et perpauci equites cum equis inventi sunt. Cum his, jussa tertia legione redire et Gallis arcessitis, quorum castra mille fere passus aberant, consul castra aggressus est atque facile cepit, cum Ilistri vino ciboque onusti essenl; fere octo milia eorum caesa sunt.

Duo Aquiiejenses, qui cum commeatu venientes paene in castra ab Histris capta inciderant, Aquilejam cladem nuntiaverunt, inde fama in majus aucta Romam allata est; dicebatur totus exercitus esse deletus. Tantus tumultus ortus est, ut dilectus extra ordinem per totam Italiam indiceretur. Senatus M. Junium Brutum consu-lem e provincia Liguria in Galliam transire et auxilia civitatibus ejus provinciae coloniisque milites imperare jussit; Ti. Claudium Neronem praetoreni edicere ut quarta legio cum socium Latini nominis quinque milibus, equitibus ducentis quinquaginta Pisas convenirent, quibus Liguriam tutaretur; M. Titinio praetori senatus mandavit, ut legionem primam Ariminum cum pari numero sociorum lt;!quitum(iuo convenire juberet. M. Junius Aquilejam venit, ibique certior factus exercitum esse incolumem, auxilia remisit atque Romam ad senatum scripsit, quomodo res se haberent; tum exercitus quoque sunt dimissi. Histri, qui hand procul a consule castra habebant, postquam M. Junius

copias cum exercitu Manlii conjunxerat, domum digressi sunt. Deinde consules legiones Aquilejam in hiberna duxerunt¹). Tri-buni duo Licinius Nerva C. Papirius Turdus in contionibus Manlium exagitabant et rogationem promulgaverunt, ne Manlio imperium prorogaretur, ut consulatu pei\'acto statim causam dicere posset, quod injussu senatus populique Romani bellmn incepisset; sed collega Q. Aelius liuic rogationi intercessit -). Nuntio cladis accepto vel tribunis illam rogationem promulgan-tibus Cato habuit orationem, quae inscribitur „de re Histriae militariquot; ■\'). Si eam liabuit nuntio accepto, in ea vehementer invectus esse videtur in ignaviam militum et terrorem ac tu-multum, quibus tota urbs strepuerat; si altera occasione habita est, eam dixit contra A. Manlium, quod is bellum injussu senatus populique gessisset. Paullo post idem tribuni plebis M. Junium, qui Romam redierat comitiorum habendorum causa, postquam jam in senatu interrogationibus emu fatigaverunt, in contionem produxerunt atque Manlium valde laceraverunt, quae-rentes cur hie Romam non venisset, ut ratiouem redderet. Fieri quoque potest ut Cato turn illam orationem habnerit \'). In sequentem annum C. Claudius Pulcher ïi. Sempronius Gracchus consules facti sunt; Claudio obtigit Histria provincia. Interea M. Junius et A. Manlius in fines Histrorum exercitum duxerant atque cladem hostibus intulerant; lioc nuntio accepto C. Claudius, ne ante adventum suum proconsules bello finem imponerent, votis non nuncupatis, non paludatis lictoribus, uno omnium certiore facto collega nocte in provinciam profactus est. Cum in castra pervenisset proconsulibus exprobravit cladem acceptam atque postulavit, ut exercitum sibi traderent. Hi autem, militibus approbantibus, quippe qui cum de decor is socii essent aegris animis opprobria consulis ferrent, recusaverunt, specie quod omnia omiserat, quae magistratus in provincias profecturi facere solebant, revera ut ipsi cum Histris debella-rent. Ille Romam celerrime rediit; de Manlio et Junio contionem liabuit, et deinde per triduum Romae moratus, paludatis lictoribus votisque nuncupatis iterum in Histriam profectus est, et strenue ac fortiter bellum confecit⁵). In ea contione Cato causae consulis favens habuisse videtur orationem ,,ne imperium sit

vetert, ubi novus venerit\'\' i); nam quamquam a majoribus mos traditus erat, ut consul post vota nuncupata demum paludatis lictoribus ad bellum proficisceretur, tarnen lex non erat, quae eum vetaret caerimoniis illis neglectis rem in provincia sua ge-rere; itaque simile veri est Catonem valdo in ea oratione pro-consules earpsisse, quod senatui, qui consuli provinciam decre-verat, dicto audientes non fuissent, ut ipsi belli confecti gloriam assequerentur.

Anno 171 legati ab utraque Hispania Romam missi questi sunt se graviter vexari et spoliari a magistratibus Romanis. Manifestum erat nonnullos magistratus injuste magnum lucrum facere solere ex illis provinciis; ex edicto, quod peractis rebus, quas narraturus sum, senatus constituit, apparet eos e frumento emendo praedatos esse; verba Livii haec sunt-\'): „(senatus de-crevit rogatu Hispanorum) ne frumenti aestimationem magistratus Romanus haberet neve cogeret vicensumas vendere Hispanos, quanti ipse vellet.quot; Evidenter hoe loco duo modi significantur, quibus magistratus cum damno provincialium opes colligebant. Simile veri est illud frumentum, quod in Hispaniis a magistratibus erat aestimandum, fuisse frumentum, quod dicitur ,,in cellamquot; vel „aestimatumquot;, i. e. frumentum, quod provinciales praebere ut magistratus et exercitum alerent senatus jubebat, pretio satis largo constituto 3); magistratibus ex aerario, ut eme-rent, pecunia dabatur, cujus ratio iis reddenda non erat. Si in provincia minus frumenti emebant, quam senatus permiserat, vel id minoris comparare poterant, eis licebat pecuniam retinere. Sed alia quoque rationa, quam Cicero nobis tradit, provincia-libus valde gravi divitias ex hoe frumento emendo quaerere solebant. Si enim, quod nonnunquam accidebat, pretium illud a senatu constitutum, levius erat quam revera annona erat in provincia, magistratus agricolis permittebat ne frumentum da-rent ea condicione, ut penderet tantum, quanto pretium a senatu constitutum minus erat quam annona; hoe modo pecuniam pro-vincialibus extorquebant. Jubebant enim ad ea loca frumentum imperatum vehi et tradi, quo transportari illud non poterat nisi magnis impensis, ubi annona valde gravis erat; vel etiam eo tempore, quo illud praebere agricolis valde difficile erat;

\') or. (59. .lord. p. 08. -) Liv. 43, \'2. ³) Marquardt, Röm. S taats verwal tiingt;r 1, 99. Mommsen, Röm. Staatsr. 1, \'284. \') Verr. 3, i88.

agricolae ergo lucrum ducebant, si magistratus iis permittebat, ut pecuniam solverent, qua in iis locis frumentum venibat, de summa detracto pretio a senatu constituto; ea pecunia magistratus frumentum emebat, ubi annona laxior erat; pecuniam, quae supererat, lucrabatur. Quomodo e vicesimis lucrum magistratus ceperint, paullo obscurius est; pro eis pecunia saepe soluta esse videtur et ea detracta de summa stipendii ; e re magistratuum erat quam minimum pretium frumenti constituere-).

Deinde Livius addit: „(impetrarunt) ne praefecti in oppida sua ad pecunias cogendas imponerenturquot;; ex ea parte senatus consulti apparet Hispanos questos esse praefectos in urbes missos esse, ut pecuniae cogerentur; hoe saepe maxima cum vexatione factum esse colligi potest e verbis Catonis: „nunquam praefectos per sociorum vestrorum oppida imposivi, qui eorum bona Uberoa diriperentquot; ³).

Senatus, cum appareret eas querimonias justas esse, decrevit, ut L. Canulejus praetor, qui Hispaniam sortitus erat⁴), in sin-gulos, a quibus Hispani pecunias repetebant, quinos recupera-tores ex ordine senatorio daret et ut Hispanis liceret sumere patronos, quos vellent. Inter patronos, quos Hispani sibi sump-serunt, Cato fuit⁵), cujus integritatis atque continentiae fama in Hispania maxima erat. Ceteri fuerunt P. Cornelius Cn. f. Scipio, qui annis 194 et 193 bene rem gesserat in Hispania ulteriore^i;), L. Aemilius Paullus, qui annis 191 et 190 praetura ibi functus eratquot;), C. Sulpicius Gallus. Primuin aggressi sunt M. ïitinium Corvum, qui anno 178 praetor in Hispania citeriore fuerat; is bis ampliatus, tertio est absolutus. Cum hunc legati cuncti reum fecissent, dissensio inter eos orta est; legati populorum citerioris Hispaniae Catonem et Scipionem, ulterioris L. Paullum et Sulpicium Galium patronos sumpserunt. A Ca-tone et Scipione reus factus est P. Furius Philus, qui anno 174 in citeriore Hispania praeturam gesserat⁸); contra eum Catcj orationem liabuit, cujus unum tantum fragmentum superest⁹): ,,in F. Fur mm pro Hispanis.quot; Paullus et Gallus reum fecerunt

!) Marquardt, Röm. Staatsverwaltung \'2, 191. 2) Weissenborn ad l.iv. 43, \'2. ■\') or. \'2; de sumtu suo. \'^l) Quamquam res pertinebat ad provinciam peregrinuin Mominsen, Röm. Staatsr. \'2, ^l21\'2, 2. 5) l\'raeter Liv. 43, \'2 quoque Cic. div. in Caec. CO. \'i) Liv. 35, 1. quot;) Liv. 30, \'2. Plut. Aem. 4. ^s) Liv. 41, \'21. or. 31 .lord. p. 54. Ascoii. in J)ivin. § 00 p. 124; Cato accusavit I\'. Furium pro ïïsdem (Lusitanis) propter iniquissimam frumenti aestimationem.

M. Matienum qui anno 173 praetor in ulteriore Hispania fuerat. Ambo ampliati sunt, deinde Furius Praeneste, Matienus Tibur in exsilium abierunt; qui enim Roma in lias urbes et Neapolim exsulatum ibant, in tuto eranti). Legati alios quoque reos facere volebant, sed praetor hoc impedivit in provinciam proficiscens militibus conscriptis; dicebatur hoe fecisse instigantibus patro-nis, ne nobiles ac potentes aecusarentur; sed Cato certo consilium praetoris et patronorum improbavit. Rectissime ipse questus est: ,, Fur es privatorum furtorum in nervo atque in compedibus aetatem agunt, fures publici in av.ro atque in purpuraquot; ~).

Nuntius comprehensionis Persei regis Macedoniae, quae paullo post pugnam apud Pydnam facta est, dicitur P. Vatinio a Castore et Polluce mmtiatus esse¹), Cicero autem ipse, qui hoc tradidit, vidit mirum esse de hac re potius certiorem factum esse Vatinium, hominem rusticum, quam Catonem, qui turn principem locum in civitate obtineret²). Antequam autem expo-nam quid Cato Macedonia victa esse faciendum censuerit, bre-vissime initium atque causam hujus belli perstringam.

Philippus per helium Syriacum fideliter socios Romanos ad-juverat, minus amicitia erga eos quam odio Antiochi ductus, qui oum helligerantem cum Romanis destituerat offenderatque deinde sepultis cadaveribus Macedonum apud Cynoscephalas jacentibus; praeterea opinione praecipiebat regnum Syriacum minime civitati Romanae par fore. Earn concordiam autem Philippi atque Romanorum unusquisque praedicere potuit non diu esse mansuram; si Philippus umbra et imago regis esse voluisset, per multos annos fortasse ipse ejusquo successores diadema gessissent, sed illud ab ejus indole abhorrebat; nolebat ludibrium Romanorum esse; inde multum operae ac lahoris consumpsit in firmando suo regno: fines suos in Graecia et Thracia propagavit, omnibus regionibus, quas de Aetolis soci-isque eorum capturus erat, a M\'. Acilio paullo post victoriam apud Thermopylas ei concessis metu ne nondum Aetolis victis

rex in Oraecia populo Romano negotia facosseret; vectigalibus portoriisque magnas pecunias comparavit; metalla intermissa recoluit novaque multis l(jcis instituit; ut multitudinem incola-runi Macedoniae augeret bellis cum finitimis, quoad ejus fieri poterat, se abstinuit atque magnum numerum Tbracum in Ma-cedoniani traduxit deditque iis loca habitanda. Sed Romani sinere non poterant regnum illud ita invalescere, nisi fructibus spoliari vellent, quos e bello Macedonico perceperant; itaque semper iis propositum erat opes Philippi deminuore, si fieri posset, minacibus verbis pace non violata, sin minus vi atque armis; ea de causa, ut exempli gratia ponam, anno 185 omnes regiones Graeciae, quas M\'. Acilius ei occupandas permiserat, atque urbes Tbraciae causa ficta ei ademerunt; legati ad id ipsum missi pronuntiaverunt sibi placere regnum antiquis Macedoniae terminis finiri. Rex, quamquam his conatibus Roma-norum valde exasperabatur atque saepe de injuriis sibi illatis Romae querebatur, ad extremum jussis senatus obsequebatur, quod nondum bellum satis paraverat; sed, si diutius vixisset, sine dubio Romanis bellum intulisset, vero mors ejus consilia diremit. Anno 179 filius Perseus ei successit. Etsi is vestigiis patris insistebat atque summa ope nitebatur ut vires regni augeret, ei non tain certum deliberatumque erat quam patri bellum cum Romanis gerere; certamen enim, quod intellegebat fore ultimum, semper detrectabat sive ex infirmitate animi sive ex justa aestimatione opum civitatis Romanae. Inde saepe ante-quam bellum ortum est, legatos Romam mittebat, qui sepurgarent atque senatum in gratiam secum reducerent, deinde, cum rem bene gessisset, ut sibi videretur non temere sperare Romanos leniores fore, cum iis de pace agere conatus est, sed frustra, nam senatus bellum moliebatur, ut regnum tolleret, quod alia ratione cavere non posset, ne in posterum Macedonia auctoritati populi Romani in Graecia gravis fieret. Causas belli, quas senatus Perseo intulit, operae pretium non est memorare, cum gravissimae ex iis a senatu fictae essent ut populus Romanus a Perseo bello lacessitus esse videretur. Eas omnes anno 172 in senatu Eumenes enumeravit, qui Romani eo consilio venerat, ut senatum magis in Perseum instigaret, odio metuque regni Macedonici atque cupiditute fines propagandi motus. Neque is operam perdidit; senatus januis curiae clausis decrevit Perseum bello persequen-dum esse, sed gerere distulit. Deinde Eumenes valde honoratus

atque amplissimis donis donatus domum missus est, quamquam multis senatoribus non erat gratiosus, qui intellegebant eum illud bellum flagitavisse non cura commodorum civitatis Roma-nae, sed motu atque invidia motum, metuebantque ne aliquando ex amico gravis hostis fiereti); inter eos Catoneni quoque fuisse regemque suspectum habuisse atque cavisse apparet eresponso, ab eo dato, cum quidam dixisset: „Tarnen bonus est et amicus populi Romaniquot;: ,,sitquot;, inquit ,,sed natura hoc animal carne vesciturquot; -).

quot;P

Romani, ut dixi, pacem aperte violare distulerant, quod bellum nondum satis paraverant; cum autem Perseus contra omnia eximie instructa haberet indeque periculum esset, ne non negle-geret ea re in suum commodum uti, senatus multum intererat, ne omni spe pacis praecisa eum arma sumere cogere videretur; itaque post illud senatusconsultum de bello Perseo inferendo legatos misit, qui belli denuntiationem procrastinarent regemque a reliquis civitatibus Graeciae disjungerent. Multi Graeci Romanos, e quorum manibus antea exsultanti laetitia atque grato animo libertatem acceperant, jam turn detestabantur, quod e liberatoribus paullatim domini Graeciae fieri videbantur; quo magis illi odio Graecis esse incipiebant, eo magis studium erga Macedonian! crescebat. Perseus enim nihil omiserat, quo bene-volentiam Graecorum sihi conciliaret. In omnibus fere civitatibus plebs Perseo favebat, sed principum studia erant diversa; pars eorum Romanis dedita erat, nonnulli quod putabant necesse esse Romanis semper obsequi, ne interitum patriae maturarent, plerique quod sperabant fore ut opera Romanorum rerum poti-rentur; altera pars Perseo favebat, quod aere alieno obruti rerum novarum cupidi erant. Tertia et optima factio erat eorum, qui, si optio data esset utrum vellent imperio Macedonico an Romano subjecti esse, Romanum praetulissent, sed libertate sua nil antiquius judicabant; cum earn servari non posse intellege-rent nisi duo ilia imperia se invicem continerent, id semper spectabant, ut illibatis viribus utriusque partis pax maneret ^:i). Fautores Persei numero inferiores erant; itaque cum legati a senatu missi Graeciam perlustrantes flagitarent ut fidem erga populum Romanum praestarent, omnes civitates, quas adibant, pro Romanis decreta fecerunt atque suum auxilium promiserunt.

Itaque Perseus ab omnibus derelictus solus pro regni incolu-mitate atque libertate Graeciae certamen cum Romanis iuire debuit.

Unus e logatis Q. Marcius Philippus vana spe pacis servandae Perseum fallens effecit e voluntate senatus no bellum hoe anno exoreretur. Nam post concilium Thessalorum Larisae habitum ad Marcium legati a rege missi venerunt, per quos rex, cum confideret hospitio, quod ei paternum eum Marcio erat, petivit, ut legatos convenire sibi liceret. Loco colloquio statuto ad Pe-neum flumen, qua transitus ab Homolio Dium erat, post paucos dies rex et Marcius convenerunt. Marcius denuo omnia enume-ravit, de quibus Romani querebantur, Perseus se purgare co-natus est; deinde Marcius auctor fuit mittendi Romam legatos; rex libenter hoc consilio usus est atque indutias petivit; Marcius, quamquam nihil potius iis habebat, ut interim Romani apparatum belli ad finem perducerent, simulavit tarnen se valde gravate eas dare¹). Ita legati Perseum levi spe pacis deceperunt; cum rex juste pieque indutias observaret. Romanos non puduit eis uti, ut loca opportuna occuparent, sed consiliis ad bellum destinatis respuerunt deprecationem legatorum, qui a Perseo missi inito anni 171 in senatum sunt introducti²). Cum omnia instructa essent, senatus bellum non amplius distulit; consulem P. Licinium Crassum in Macedoniam proficisci jussit cum duabus legionibus, paullo majoribus solito, quia bellum gravissimum fore videbatur; ea de causa quoque consuli permisit, ut centu-riones militesque veteres conscriberet, quos vellet usque ad quinquaginta annos, atque in tribunis militum novavit^y). Inter annos 291 et 219⁴) constitutum erat, ut 24 tribuni militum a populo crearentur, qui praeessent primis quattuor legionibus, quae quotannis scribi solebant; sed magnum periculum erat ne co modo tribuni militum fierent, parum rei militaris periti; ea de re melius duces legionum ipsi judicare poterant. Itaque gravi hoc hello imminente e re publica videbatur populum de eo jure creandi desistere, quod initio belli Hannibalici quoque factum esse simile veri est f»); hoc anno consules e senatus consulto ad populum tulerunt, ne tribuni militum eo anno suffragiis crearentur, sed consulum praetorumque in iis faciendis judicium

!) Liv. 42, ;i8. ~) Lie. 4\'2, 48. I\'olyb. \'27, ü. quot;) Liv. 42, 31. •\') Mommseii, Röm. Stautsr. 2, 561. ⁵) Liv. 27, 36.

arbitriumque osset. Pro oa rogatione Cato videtur verba focisse atque dixisso orationen; „dc tribunis militumquot; \'). Anno 169 ea lex abrogata est-).

Haec quidem praefari mihi necesse esse visum est, antequam reliquam vitam Catonis exponerem; ros autom in belle Persico gestas narrare supersedeo; per tres annos rex satis secundis proeliis usus est atque saepe exercitibus Romanis cladem intulit, donee anno 168 ab Aemilio Paullo apud Pydnam vietus est et paullo post Samothracae ad incitas redactus se tradidit.

Anno 167 Romae de pace actum est. Senatus, qui consiliis et auctoritati Catonis se commiserate), iterum periculum facere nolebat illius libertatis a T. Quinctio Macedoniae atque roliquae Graeciae datae, qua bella e bellis serta erant, sed illud regnum tollere in animo habebat. Aelius Spartianus tradit ¹) Hadrianum, qui orationes Catonis orationibus Ciceronis praeferebat⁵), e nonnullis regionibus, lt;[uas Trajanus occupavisset, imperio re-cepto coj)ias deduxisse, „exemplo, ut dicebat, Catonis, qui Macedones liberos pronuntiavit, quia teneri non poterantquot;; ex lus verbis apparot Hadriani aetate orationem Catonis exstitisse, qua is senatui suasit, ut Macedones libertate donarenturquot;). Simile veri est anno 167 fuisse, qui censerent Macedoniam in provinciae formulam esse redigendam; sed Cato videtur opinatus esse populum Romanum satis copiarum non babere, quibus Macedones subjectos atque obnoxios teneret, valde periculosum autem esse duxisse novas provincias constitui validis praesidiis non impositis. Illa libertas a senatu Catone auctore Macedoniae data non longe distabat a servitute; ea ratione Cato sperabat fore ut populus Romanus omnes fructus e victoria pereiperet, sed omnia onera Macedoniae injungeret. Decern legati in Macedoniam missi sunt senatus consulto facto, in quo in universum statutum erat, quae condicio illi regioni danda ossetquot;); illi deinde Amphipoli pronuntiaverunt, quae senatui, quae sibi e concilii sententia visa essent \'^s); sed haec omnia simile veri est in eo senatus consulto definita fuisse; minime enim integrum id a Livio traditum esse videtur. In eo non erant scriptao rationes.

qims Tiivius clicit in rebus illis constituendis senatum secutum esse, sed fortasso desumptae sunt ox illa oratione Catonis ,,de Macedonia liberanda.\'\' Haec e Catonis sententia decreta sunt: Omnes Macedones liberi pronuntiati sunt ,,ut omnibus gentibus appareret arma populi Romani non liberis servitutem, sod contra servientibus libortatem afferrcquot;; concessuin iis ost, ut urbes easdem agrosque haberent atque suis legibus uterentur, scd bellum gerere vetiti sunt, ut inde apparet, quod omnia arma iis adempta sunt; in finibus tantum, quibus barbari imminebant, iis permissum est, ut praesidia armata haberent. In quattuor regiones Macedonia dividi jussa est, e quibus quaeque concilium suum haberot, in quo magistratus annui crearentur; earum fines legati constituerunt; commune consilium gentis esse Cato noluit ,,ne improbus vulgi assentator aliquando libertatem sa-lubri moderatione datam ad licentiam pestilentem traheretquot; \'). Quo magis illae regiones disjungerentur atque debiliores essent, placuit neque conubium neque commercium agrorum aedificio-riuiKjuo inter se cuiquam extra fines regionis suae esse. Incolis imperatum est, ut dimidium tributi, quod regibus pependissent, populo Romano penderent, secundum Plutarchum 100 talenta. Metalli Macedonici agrorumque regiorum -) locationes senatus sustulit: „nam neque sine publicano exerceri posse, et ubi j)u-blicanus essot, ibi aut jus publicum vanum aut libertatem sociis nullam essequot;; ea verba difficilia intellectu ita interpretanda esse videntur: cum Cato auctor illius senatus consulti semper publi-canis infestus esset, noluit eos metalla conducere, quod si laxe ea exercerent, res publica damno affieeretur vectigalibus demi-nutis, sin quaestuose, injuriae sociis inferrentur^:!). No Macedo-nibus metalla rolinquorentur, Cato rocusabat, quia Macedonian! eo magis quieturam esse putabat, quo osset pauporior. Metalla ferri ot aoris permissa simt; vectigal exorcentibus dimidium ejus impositum est, quod regibus pependerant. Macedonibus senatus intordixit no sale invecto uterentur; cur hoe vetuorit, mihi non liquet; Mommsen\') dicit senatum id decrevisso, ut Rhodiis nocerot, quod mihi mirum videtur; nam ad propositum

Ita emendavit Weissenborn verba corrupte tradita Liv. 45, 18. -) l.iv. 1, c.: praedionnn rusticorum, cf. Cic. de leg. agr. 2, 50; agros regies in Macedonia, qui regis Philippi sive Persae 1\'uerant. ³) cf. Weissenborn ud Liv. 35, 18. \') Hom. Gescli. 1, 775.

assequendum multo magis irloneuin fuit Rhodios vetare sal exportare. Ne navigationem Macedones exercerent nevo lucrum facerent ox exportatione materiae navalis, senatus oos votuit earn materiam et ipsos caedere ot alios pati.

Similia do Illyrico quoque deoreta sunt. Rex Gentius, quam-quam socius populi Romani appellabatur, diu neutrius partis fuerat; ad eum sub finom anni 170 Perseus impressione in Tllyriam facta legatos iniserat, qui ei persuaderent, ut ad cau-sam suani se adjungeret; rex responderat se ad bellum Romanis indicenduni paratum esse, mode Perseus sibi pecunias daret, quibus sibi opus esset. Sed cum Perseus pecuniam erogare no-luisset, quamquam do summa rerum dimicabat atque in periculo versabatur, ne regnum aniitteret, de illa societate hoe anno agi desitum est¹). Anno autem sequenti, quia metus ne vince-retur major erat quam avaritia, cum Romani duce Q. Marcio Philippo consulo luijus anni Tempe circumissent atque in Macedonian! irrupisscnt, legatis missis pollicitus erat se Gentio trecenta talenta datvirum esse, (juae ille pro societate popos-cerat. Pantauchum de amicis suis fidelissimum ad Gentium miserat, qui jusjurandum a rage et obsides acciperet; tuin Gentius jure jurando dato legaverat, qui jusjurandum a Perseo obsidesque exigerent, atque alios, qui pecuniam acciperent. Deinde decem talentis acceptis, quae Perseus miserat, Pantaucho somper suadenti, ut bellum cum Romanis inciperot, obsocutus erat atque duos legates Romanorum in vincula conjecerat, dicens oos non esse legates, sod oxploratores; quo facinore audito Persous, cum intellogorot inde certo bellum inter rogom ot Romanos esse oriturum, oos rovocaverat, qui pecuniam in Illyriam portabant, quamquam in foedus jam juraveratNon diu Gentius honoro sociotatis cum Perseo usus orat; L. Anicius praetor vore anni 1()8 Apolloniam appulsus cum duabus legionibus contra eum iter fecerat, jam socios Romanorum adortum. Praetori post victoriam sub moonibus ipsis reportatam Scodram, validis-simum caput regni, aggresso rox se dederat; ita Romanus intra triginta dies bellum confecorat. Anno 1(57 senatus Illyriis quoque libertatem dedit; iis vectigal dimidium ejus impositum est, quod regi popenderant, praetor incolas nonnullarum urbium, quibus

Liv. 43, 19. Polyb. 28, 8. -O Polyb. 29, 3. I.iv. 44, 27. Pint. Aem. P2. Appian. Maced. 18.

senatus immunitatem dedit, quod Gentio nondum victo ad Romanos desciverant; Illyriam in tres partes dividere quinque legatos eo inissos jussit¹); cetera, quae de Macedonia senatus statuerat, de ilia regione quoque sine dubio decreta sunt. Hujus senatus consulti do Illyria liberanda quoque Cato auctor fuisse videtur atque pro eo verba fecisse: primum quod hoe decretum simil-limum est illi de Macedonia; deinde e verbis Gellii -): „(Cato) item in quinto (Originum): urbes insulasque omnis pro cujro Illyrio essequot; et Nonii : „Cato Originum lib. V; Fluvium Na-ronem magnum pidchrum pisculentumquot; apparet Catonem in quinto libro de Illyria egisse; cum autem eidem libro incluserit orationem pro Rhodiis anno 167 habitam, non temere contendere nobis licet eum eodein anno orationem _t,de Illyria liberandaquot; dixisse atque eam in quinto libro Originum tradidisse.

Seniel et iterum jam mentionem feci de oratione, a Catone anno 167 pro Rhodiis babita; hi enim in calamitates inciderant favore, quo nonnulli e civibus Perseum erant amplexi; ut sen-tentiam, quam turn Cato tulit, melius intelleganms, narratio paullo longius mihi repetenda esse videtur.

Rhodii in bellis cum Philippo et Antiocho gestis optime de Romanis meriti erant; tarnen sociali foedere nunquam cum iis se illigare voluerant, quod sibi videbantur e copia suo arbi-trio agendi magnos fructus percepturi esse a populo Romano rogibusque appetentibus amicitiam atque auxilium civitatis classe maritimisque rebus plurimum valentis^). Partim liane ob cau-sam, partim quod Roniani aegre ferebant Rhodios, cum hi opinarentur se optime saluti suae consulturos esse, si id moli-rentur, ut populus Romanus atque Macedonia tere aequatis viribus se invicem in Graecia cohiberent, post bellum Syriacum opibus atque auctoritati Philippi ejusque successoris velificatos esse, Romanorum amicitia cum Rhodiis aliquot annis ante bellum cum Perseo paullatim est dissoluta. Cum Rhodii minus benigne adversus Romanos animati esse viderentur, senatus eorum opes imminuere cogitabat; ansam praebuerunt querimoniae Lyci-orum. Hi, cum praeda de Antiocho capta inter socios dividere-tur, Rhodiis traditi erant, quamquam errore Iliensium, qui jiro iis legatis Romanis supplicaverant, sibi libertatem populum Romanum dedisse atque solum imperasse opinabantur, ut Rho-

diorum socii ossont¹). Instigante Eumene²), ut aemulae civitati noceret, quacum controversiae ei erant de castellis aliquot in ultima Peraea sitis³), Lyoii rebellaverunt; in quo bello cum valde vexarentur fine aestatis anni 177 Romam legatos mise-runt, qui senatus auxilium implorarent¹); bello nondum finito domo sunt jjrofecti, sed cum in Urbem venirent, Rliodii jam Lyciam imperio suo subjecerant. Senatus cum putaret illam legationem sibi Rhodiorum fortunae insidianti valde opportune venisse, legates misit, qui renuntiarent Lyciam Rhodiis dono datam non esse, sed ea condicione iis attributam esse, ut socii ac amici essent; ita suum decretum senatus inter-pretatus est, quia sperabat Lycios hoe nuntio audito Ro-manorum auxilio confidentes statim rebellaturos esse; neque spes eum frustrata est; anno 174 invenimus Lycios denuo bellum gessisse cum Rhodiis²). Cum legati Roma Rhodum venissent, ibi tumultus magnus ortus est; insulani statim legates Romam miserunt, qui de illo decreto quererenturquot;), sed senatus iis sequenti anno introductis responsum dare distulit³). Ea res Rhodios docuit gratiam, quam a senatu inierant, valde esse deminutam.

Tempore, quo bellum cum Perseo imminebat, Rhodi duae factiones fuerunt; altera, cujus principes Dinon et Polyaratus erant, suis commodis magis inserviens quam Rhodiorum semper tcndebat, ut Rhodii Perseo auxilium ferrent, altera malebat et Macedoniam et Romanum imperium in eodem statu manere atque huic rei Rhodios studere debere putabat, sed intellegebat, si alteruter populus juvandus osset, utilius Rhodiis esse Romanis auxilium ferre quam Macedonibus⁸). Haec factio initio belli superior fuit; nam advenientibus legatis a senatu in Asiam atque in insulas missis Hegesilochus prytanis dicens Romanos certo auxilium a Rhodiis petituros esse atque nunc naves facilius armari posse quam eo tempore, quo mitti deberent, evicit ut populus juberet quadraginta naves ornari^!)); Romani tarnen ad belligerandum eas non adhibuerunt; Lucretius enim praetor, classi praefectus, quamquam litteras miserat, quibus petiverat,

■\') Polyb. 25, 4. Liv. 41, 0 errat dicens lioc factum esse anno 178. B) Liv. 41, 25.

ut illae naves subsidio sibi mitterentur, cum vcnissent, dixit sibi ois opus non esse atque romisit\'). Paullo post Rhodii itorum amicos populi Romani so praebuerunt; nam cum Perseus statim post illud colloquium, in quo Marcius eum decepit, lega-tos ad Rhodios misisset, qui peterent ut regcm cum populo Romano in gratiam reducerent, quia eorum quoque multum interesset bellum non exardescere; sin oreretur, ut impedirent, quominus Romani domini totius Graeciae fierent, Rhodii perspi-cientes intercessionem Romanis gratam non fore, responderunt se pacem quidem malle, sod nihil se facore posse, quo Romanis obniti vidorontur-). Factio autom Macodonica non quioscebat, sed somper tendebat, ut insulani consilia cum Perseo communi-carent, vol saltern bollum inter Romanos ot regem dirimerent; sed Rhodii, quamquam mercatura viventes inconnnodis belli valde premebantur, marl interim intercluso^;i), illis amicis Persei obsocuti non sunt. Nihilominus talos sermones habori Romani molosto ferebant; ut sibi oos reconciliarot populus Rhodius, postquam accopit illud senatus consultum, in quo decretum orat no cpiis Graocorum magistratibus Romanis ullam rem in bellum conferrot praetorquam quod senatus censuisset, quia illi magi-stratus turpiter in Graocia saevierant, statuit initio anni 1C9 ut legatio Romam mittoretur, altera ad Q. Marcium ot C. Marcium praefoctum classis-¹). Logatis Romam missis mandatum est, ut amicitiam cum Romanis ronovaront urbemque a criminationibus vindicaront; ut Rhodiis copia frumonti emendi darotur simul petore dobobant. Senatus, qui contumeliis Rhodios exacerbaro nolobat, comitor ac bonigne oos accopit atque concessit, tit 10000 medimnorum frumonti o Sicilia ovehoront⁵). Q. Marcius logatis respondit se illis criminationibus do Rhodiis fidem non adjungero atque adhortatus est, 110 sinorent Romanos Rhodi incusari; deinde Agesipoli principi legationis privatim dixit se mirari, quod Rhodii operam non daront, ut pacem conciliaront. Talom sormonem Philippus cum eo viro instituit, non quo do prospero eventu belli dosporaret, sed ut Romanis titulus osset statuendi do Rhodiis, quod iis optimum viderotur. Cum logati Rhodum rodissont, omnos gaudio perfusi sunt, altera factio quod Romani tantam benovolentiam praestitorant, altera quod

!) Polyb. \'27, 7. -) Polyb. \'27, 4. Liv. 4\'2, 40. ^a) Liv. 44, 14. i) Polyb. \'28, Ki. Appian. Maced. 17. 5) Polyb. \'2H, \'2.

ex ea benevolcntia colligebant Romanos in magno metu versari, ne vincerentur, cui opinioni ficlem adders videbantur, quae Marcius privatim Agesipoli dixerat. Ilaec factio ea falsa spe inducta et misit legatos Alexandriam, qui bellum inter Antio-chum et Ptolemaeum diriinerent, ut, si opus esset, auxilio Antiochi contra Romanos uti possent¹)» et aliquem, nomine Metrodorum, ad Perseum legavit; is, cum regi affirmavisset Rhodios ad bellum gerendum esse paratos, Rhodum rediit cum legatis a Perseo atque Gentio missis, qui insulanos perpellerent, ut societatem cum regibus inirent²). Gum Rhodum venissent, benigne ac comiter accept! sunt, et responsum gratum iis datum est; factio enim Macedonica memorans ea, quae Marcius Agesipoli mandaverat, populo Rhodio facile persuasit Romanos gratiam Rhodiis habituros esse, si intercederent; liane opinionem con-firmare videbatur quod, cum exercitui pedestri Romano quoque res non satis prospere procederent, classis Macedonica libere per Cycladas atque mare Aegaeum vagabatur et paullo ante auxilium ab Eumene in Macedoniam missum interceperat; so-cietas quoque a Perseo cum Gentio facta atque fama adventus Gallorum regi auxilio vcnientium^:i) faciebant ut Perseus vide-retur diu bellum trahere posse atque Romani in pacem proni esse. Rhodii responderunt sibi gratum fore, si pax conciliaretur, atque se reges adhortari ut bello finem imponerent. Populus decrevit ut legati mitterentur, qui bellum dirimere conarentur; missi simt Romam Agepolis, Diodes, Cleombrotus, ad consulem et Perseum Damon, Nicostratus, Agesilochus, Telephus. Ad Cretenses quoque missi sunt, qui amicitiam cum iis renovarent atque adhortarentur, ut cum populo Rhodio sentirent eundemque hostem et amicum haberent \'). Quamquam ea intercessio satis mitibus verbis fiebat, tamen Romanos offensura erat, quod auctoribus re vera id consilii erat ut Perseum e manibus populi Romani eriperent; ut autem Rhodii gravius amicitiam Roma-norum violavisse viderentur, addidit scriptor annalium, cujus auctoritatem liivius de ilia legations secutus est⁵), Rhodios bellum iis denuntiavisse, per quos staret quominus belli finis

Polyb. \'28, 17. 2) Polyb. \'20, It. I.iv. 44, \'2:i. Galli in regionoin suam re-

f^rossi sunt, quod iis de mercede cum rege valdo tonaei uon conveniebat. ■\') I\'olyli.

fieret; liuic narrationi vul^o fides tribuitur, vorum tale quid mandatum a populo non esse apparet e Catonis verbis: „atquo Rhodienses tarnen Persen publice numquam adjuverequot;^:|). Mox res eo evenit, ut Rhodii intellegerent, quantum invidiae tem-pestatem sibi excitavissent. Legati ante pugnam ad Pydnam ad Aemilium venerunt castra ad Elpeum habentem. Illa legatio valde iram Romanis movit; concilium suasit, ut consul eos aspere tractaret, sed is pronuntiavit tantum se post aliquot dies responsum daturum esse ; deinde Perseo victo legatio nihil habuit, quod diceret.

Legatio, quae Romam missa erat, in senatum introducta est jam nuntio victoriae ad Pydnam reportatae accepto. Agepolis cum videret Romanos legationem aegre ferre, dixit se venisse ut pacem conciliaret, quod cives vidissent bellum esse incom-modum omnibus Graecis Romanisque, et iis gratulatus est de victoria. Senatus respondit se optime intellegere Rhodios eam legationem misisse non sollicitos de Romanis, sed pro Perseo; nam, si cura iis Romanorum fuisset, eos legationem missuros fuisse, cum Perseus in Thessalia castra haberet et Graecis gravis esset, non eo tempore, quo in periculo versaretur ne vincere-tur; ex bac re omnes colligere posse Rhodios legatos misisse, ut Perseum servarent •\'). Magnum metum injecit Rhodiis fama victoriae Romanorum; poenitebat eos consiliorum, quae cepe-rant; intellegebant sibi perniciem imminere, nisi Romanos placa-rent ostenderentque se nihil hostile contra eos in animo lia-buisse. Eo tempore legati C. Popilius Laenas, C. Decimius, C. Hostilius a senatu missi ut bellum inter Antiochum et Ptole-maeum dirimerent, oram Asiae legentes Loryma pervenerunt; inde Rhodum navigarunt petentibus principibus Rhodiorum, qui judicabant magis reipublicae expediturum esse Romanos, quae Rhodi acta fuissent, e legatis audire, qui omnia in insula ipsa comperissent, quam ox ore hominum Rhodo invidentium. In contione Popilius vehementius increpuit atque stultitiam iis objecit; ita iratum animum ostendisse videtur, ut aures magis

\') Gell. 6, 15; cf. Gell. (i, 3; „verba a plerisque Rliodiensibus in contionibns eoriim ad |io|iiihim facta sunt, nt si pax non fleret, Rliodionses regem adversus populum Hom. adjntarent; sed nnUnm supur ea re publicum decretum factum est.quot; \'-) Zonar it, \'2li. Liv. M, 35: post diem quintiiindccimum. ^:!) I\'olyb. \'2\'.), 10. Liv. 45, 3. Died. 30, 33. Dio Cass. fr. (Hi, \'2.

dfu\'ent orationi C. Decimii, qui post emn locutus Gst|; is dicens culpam non esse pones populum, sod penes paucos concitatores vulgi, a rege corruptos, iis suasit ut hos punirent. Populus ei obsocntus est et docrovit ut omnos, qui pro Persoo advorsus Romanos dixissont aut focissent, capitis condemnarentur; alii ex his Rhodo offugerunt, alii mortem sibi consciverunt i). Sod Rhodii, cum e response, quod sonatus logatis doderat, viderent quanto opore Romani sibi irati essent, metuerentquo, ut illud docrotum senatui satis faceret, iterum legates miserunt, qui Romanes placarent; primum legatienem, cui praeerat Philecra-tes, deinde alteram, cujus principes Philophron et Astymedes erant. Hae logationes, quae anno 107 Romam venerunt, expertae sunt, quanto epere Rhodii amices sues offendissent; nam peten-tibus, ut senatus sui conveniendi potestatem faceret, ut de victoria gratularentur atque civitatem purgarent, responsum est neque senatum iis dari posse neque eas res praeberi, quae sociis ac amicis populi Romani praestari solerent. Hoc response dato Rhodii animis deficiebant, sed inetus eis crescebat, cum M\'. Juventius Thalna praetor sine auctoritate senatus regationem promulgaret, ut Rhodiis bellum indiceretur et e magistratibus deligeretur, qui ad id bellum cum classe mitteretur; is enim sperabat hoc bellum sibi mandatum iri. Tum legati Rhodii vestem serdidam sumpserunt atque auxilium imploraverunt amicorum; quod iis non frustra erat, nam M. Antonius et M. Pomponius trib. pleb. intercesserunt rogationi. Inter eos et praetorem cer-tamen or tum est, quod praetor ambitiosus contra morem senatu non ante consulto banc rogationem promulgasset -) atque tribuni quoque contra morem intercessissent antequam lex suaderi aut dissuaderi potuisset. Cum apud Livium hoc loco multa desint^:i), nescimus quo mode certamen factum sit; sed ex iis, quae se-quuntur, apparet earn rogationem perlatam non esse. Deinde M. Antonius legates in senatum introduxit; prior verba fecit Philophron, deinde Astymedes; pestquam excesserunt e curia, sententiae rogatae sunt. Cum multi in Rhodios inveherentur, maxime ii, qui consules praetoresve in Macedonia bellum ges-serant, Cato habuit illam clarissimam oratienem ,,pro Rhodien-

sibus.quot; Earn orationem Livius memorat¹) atque dicit earn libro quinto Originum inclusam fuisse; hoe quoque tradit Gellius atque addit oam seorsum quoque latam esse; ab eodem auctore aliquot fragmenta nobis servata sunt-). In ea Cato dieebat se metuerc, ne Romani felicitate reruiu gestarum elati temere agerent, atque ea de causa se suadere ut decretum prolataretuv, quo melius de eo consulerent; deinde inemorabat Rhodios nullo modo Perseo auxilium tulisse, quainquam Perseo victo regnum Macedonicum deleri noluissent; quod victoriam quam cladem Persei maluissent, criniini iis dandum non esse, cum salutis suae cura ducti essent; eos enim metuisse, neopespopuli Romani nimis auctae Graeciac atque suae libertati exitiosae fierent; nun-quam eos sperasse populum Romanum magnas clades accepturum esse. In memoriam senatui merita Rhodiorum adversus Romanos reducebat adhortabaturque, ne eorum atque amicitae diuturnae obliviseerentur neve Romani priores id facerent, quod dicerent Rhodios in animo habuisse; muitos esse qui dicerent Rhodios gravissimis poenis debere aft\'ici, quod voluissent populo Romano helium inferre, verum rogabat, quando in morem venisset homines punire, non quod facinus commisissent, sed facere in animo habuissent. Vindicabat etiam Rhodios ab iis, qui dicebant eos superbia inflates esse; quaerebat quid hoc ad rem? omnesne puniendi essent, qui insolentius se efferrent? Commonefaciehat denique senatum majorum clementiae et mansuetudinis in talibus rebus. Cato senatui persuasit; decretum factum est, ex quo Rho-dii, etsi senatus eos vituperabat, intellegerent helium sibi non amplius imminere; ceteroquin responsum erat dubium, nam senatus non significabat num poenae Rhodiis dandae essent^;!); quibus autem deinde miseri Rhodii stultitiam suam luerint, panels addam, ue narrationem meam mediam abrumpam. Pars legationis cum Astymede Romae mansit, ut observarent quae agerentur, suosque certiores facerent, pars cum Philocrate Rhodum rediit. Legatione renuntiata Rhodii valde gavisi sunt; ut senatui gratiam referrent, decreverunt coronam 20()()() aureo-rum, quam Romani perferendam tradiderunt ineunte aestate Theaeteto praefecto classis, qui semper a Romanis steterat, paucisque aliis; societatem cum Romanis facere conari debe-bant, ut appareret Rhodios nihil pluris facere quam amicitiam

Romanorum; verum ne, si frustra petivissent, ignominia major esset, publice üs uüiil mandatum est. Eodem fere tempore, quo legati enavigabant, Caunii, augustiis, in quibus Rhodii versa-bantur, in suum commodum utentes ab iis descivere et una My-lasenses Euromensium oppida occuparunt. Rhodii metu ne Romani intercederent, naviter egerunt; quamquam Cibyratae auxilium ferebant, ad officium Caunios reduxerunt et Mylasenses eorumque socios Alabandenses ad Orthosiam vicerunt; sed jam senatus tempore, quo Caunii deficiebant, decreverat, ut Cares et Lycii liberi essent; quo nuntio accepto Rhodii iterum in timorem venerunt\'). Sequenti anno hominibus Cauno et Stra-tonicea ad senatum perfugientibus decretum est, ut praesidia de illis urbibus a Rhodiis deducerentur. Eodem anno Theaetetus in senatum introductus pro societate verba fecit, sed senatus responsum prolatavit; paullo post Theaetetus mortuus est²). Denuo anno 1G5 Rhodii legates miserunt, qui societatem pete-rent, sed senatus respondit se in praesentia Rhodiis hoe conce-dere non posse³). Anno 1G4 demum societas facta est, cum Astymedes, ad eam petendam missus, ostendisset quantis damnis civitas affecta esset. Magna ilia damna erant. Amiserunt Rhodii Lyciam et Cariam, quas paullo ante Romani iis dederant, etiam Caunum et Stratoniceam, quas urbes jam antea possederant; ex bis duabus urbibus quotannis 120 talenta redibant; praeterea iis valde nocebat, quod Romani Delum portoriis immunem fe-cerant; antea ea Rhodi explebant 1000000 drachmarum, sed tum minuta sunt ad 150000 \').

Cato eam sententiam tulit quod eadem consilia etiamtum sequens, quibus antea semper usus er at, bellum geri cum populo noluit, unde periculum rei publicae non immineret, atque per-spiciebat eos, qui pro illo bello verba faciebant, id tantum moliri, ut e victoria de potenti ilia civitate libera gloriam sibi compararent; itaque rationibus publicis ducebatur, neque mise-ricordia calamitatum Rhodiorum movebatur neque indignatione artium Q. Marcii, quibus illecti erant ut intercederent; hoe ostendit lentitudo, quacum aeque miseros Achaeos magnis inju-riis affici videbat.

In Achaia duae factiones de administratione rei publicae inter se contendebant, altera, cui praeerat Gallierates, censebat

1) Polyb. 30, 5. Liv. 45, 5, 2) Polyb. 30, 22. 3) Polyb. 31, 1. l) Polyb. 31, 7.

Achaeos totos se fingere et accommodare debere ad arbitrium et nutum populi Romani, quod hujus omnino non essent pares; altera, quae semper operam dederat, ut Romani quam minime suis negotiis se immiscerent, ne interitum libertatis patriae maturaret, bello cum Perseo orto neque Perseum neque populum Romanum adjuvandum esse opinabatur, quia Achaeorum multum interesset neutrum in Graecia praevalere i). Tarnen haec factio non intercessit, quominus Achaei legatis petentibus, anno 172 a senatu in Graeciam missis, 1000 pedites darent, qui Chalcidem tuerentur, duin exercitus Romanus transisset-), atque deinde ad F. Licinium Crassum consulem anni 171 1500 levis armaturae mitterentur³); sed hos revocatos esse atque Achaeos deinde nullo modo in illo bello Romanis opitulatos esse simile veri est. Ea de causa viri illius mediae factionis Romanis in suspicionem veniebant Perseo clam t\'avere; inde legati initio anni 169 ab A. Hostilio proconsule missi, qui cum Graecis civitatibus senatus consultum communicarent, quod vetuit socios injussu senatus quicquam magistratibus Romanis dari, dicebantur in concilio Achaeorum voluisse accusare Lycortam, Archonem, Polybium, quod Romanis infensi essent atque tempus idoneum exspecta-rent, quo odium explerent; additur eos ab hoe consilio destitisse, quod illi ansam talis accusationis non dedissent, atque eo senatus consulto recitato contentos l\'uisse⁴), Itaque cum principes hujus factionis intellegerent sibi laborandum esse ne jure accusari viderentur, Archon, hoc anno praetor, ad Achaeos tulit, ut omnibus copiis auxilium Romanis ferrent, ut ostenderent se nihil de sua benevolentia in Romanos deminuisse; populus eum jussit exercitum conscribere atque Polybium tum hipparchum cum aliis hoc Q. Marcio consuli nuntiare. Polybius ad Romanos venit castra habentes inter Asorium et Dolichen; cum tempus non idoneum ad agendum cum Marcio videretur, colloquium distulit atque Romanos in Macedonian! irrumpentes comitatus est. In castris apud Heracleam demum ei dixit, quid Achaei decrevissent, sed consul auxilium recusavit, quod sibi opus non esset; tum ceteri legati redierunt, Polybius apud eum mansit. Marcius, qui jam fallacibus verbis Perseum atque Rhodios de-ceperat, Achaeis quoque insidias para vit. Nam eodem fere tem-

1) Polyb. :«), (l. I.iv. 45, 31 cf. Hert/berg, Griechenland u. der Herrsclmft dor Romer, 154. 2) Liv. 42, 44. Polyb. 27, 2. ») 42, 55. i) Polyb. 28, :i. Liv. 43, 17.

pore Appio Centone legato in Illyria ab Achaeis petente, ut quinque inilia militum sibi auxilio in Epirum initterent, Polj^r-bium in Achajam remisit, eum adhortatus ut Achaeis suaderet, ne voluntati legati satisfacerent, vel, ut Polybius (licit, ciu-a Achaeorum ductus vel invidia in Appium motus; sed simile veri est eum hoc consilium dedisse, ut Polybius ejusque factio auxi-lium negavisse viderentur, quo Romanis- officerent; nam cum Polybio hoc privatim mandavisset neque litteras ei dedisset, quae voluntatem docerent, Polybius in magna difficultate versa-batur, quod persuadere Achaeis debebat, no auxilium mitterent, dicere autem non audebat, quae consul ei privatim dixerat. At Polybius feliciter ex iiis insidiis evasit; protulit onim illud so-natus consultum, jam saepius a me memoratum; tamen mult; erant, qui Polybium propter banc rem calumniabantur l). Post bellum Persicum confectum, ut Graecia in posterum quiesceret, Romani durum consilium ceperunt; expellere onim oinnes principes statuerunt, quos non satis fidos judicabant; suspectam habobant non solum earn factionem, quae Porseo favorat, sod earn mediam quoque, quae neque Romanorum commodis offe-cerat neque iis auxilium tulorat. Ut hos omnes e Graecia sum-moveret, L. Aemilius anno l(i7 litteras misit, quibus cos, quorum nomina ab adversariis edita erant, ex Aetolia, Acarnania, Epiro, Boeotia evocaret, ut se Romam ad causam dicendam sequerentur; horum enim fere omnium litterae in commentariis regiis inventae sunt, cpiae coarguebant eos cum Perseo egisse. Verum Achaei scriptis nihil mandaverant; luie de causa et quod legati metuebant, ne Achaeis tantum fiduciae ac spiritus esset ut obsequium detrectarent, neve Callicrates aliique hujus generis periculum adirent, placuit duos e decern legatis C. Claudium et Cn. Domitium in Achajam mitti, ut ipsi edicto evocarent -). Unus ex his in concilio Achaeorum dicens principes Perseo jie-cunias dedisse ad helium cum Romanis gerendum aliisque modis eum adjuvisse, jussit Achaeos eos capitis damnare; se nomina editurum esse postquam damnati essent. Cum Achaei eos damnare nollent, nisi nomina antea ederet, Romanus pronuntiavit omnes praetura functos in noxa esse. Surrexit Xeno et negavit se banc culpam commisisse; se vel apud judices Romanos banc

criminationem vcllo refutare dixit. Hunc sermonem statim Ro-manus arripuit; omnes, quos Callicrates accusabat, Romam missi sunt, ut causam dicerent; plus mille, inter quos etiaiu Polybius, abducti sunt et in oppida Italiae indicta causa in custodiam dati !)• Ex hac injuria magnum luctum Achaei haurie-bant; saepissime a senatu petiverunt ut illi miserrimi exsules sibi redderentur. Paullo postquam abducti sunt, miserunt lega-tos, qui a senatu rogarent ut judicium de exsulibus committere vellet, ne indicta causa eos in custodia teneret; senatus respondit se mirari eos, qui ipsi eos condemnavissent, senatum adhortari, ut de eis judicaret. Anno 164 denuo legaverunt, qui dicerent Achaeos eos non condemnavisse, peterentque a senatu, ut aut ipse eos in judicium vocaret, aut, si negotiis obrutus esset, Achaeis permitteret. Senatus Achaeis spem reditus illorum hominum demere volebat, ut Callicrati magis obsequerentur; respondit se illum reditum neque Romanis neque Achaeis usui fore putare. Hoe mmtio accepto Acliaei ad summam despera-tionem veniebant, verum Callicrates et ceteri Romanorum amici magnos spiritus sibi sumebant-). Denuo anno 160 Achaei legatos miserunt exsulum gratia, maxime Polybii etStratii, sed senatus de consilio non destitit^;!). At anno 155 non multum afuir,, quin senatus eos vinculis solveret legatis denuo missis; sed A. Postu-mius praetor, qui senatum convocaverat, hoc impedivit, nam cum tres essent sententiae, una ut homines liberarentur, secunda ut liberarentur, sed in praesens retinerentur, tertia ne solve-rentur, media illa omissa duas tantum proposuit; tum illi, qui mediae favebant, fecerunt cum iis, qui eos non liberari jube-bant, atque ita senatus reditum exsulibus negavit⁴). Achaei hoe audito legatos miserunt, sed hi frustra senatum adierunt⁵), ut etiam legati anno 153 missi⁽ⁱ). Anno 150 demum senatus reditum iis concessit auctore Catone; is enim, ut sententiam pro exsulibus diceret petenti Scipioni Aemiliano, quem amicitia Polybii iis benevoluni fecerat, satisfecit, minus quod miseraretur fortunam horum iiominuni, quam quod eum crebrarum illarum legationum taedebat et reditus eorum non amplius Romanis periculosus esse ei videbatur; in ilia oratione quam pro iis habuitquot;), cum plurimi verba fecissent, ista aculeata verba dixit: ,,Ut homines.

l) Pmisiin. 7, 8. -\') Polyb. 31, 8. ») Polyb. li\'i, 7. \'O Polyb. W, 1. ■gt;) Polyb. H3, 3. ⁽i) Polyb. 33, 14. quot;) or. 35 .lord. p. 55.

qui non habeant quid faciant, deliberamus per totum diem de senibus Achaicis, porquirentes utrum nostri vespillones eos ela-turi sint an Graeoorumquot; ¹). Evicit nt senatus decerneret ut iis rediro in Achajam liceret-); supererant tantum 300; mnlti, fuga temptata, erant interfecti^:!). Deinde Polybius petivit ut exsnli-bus, postquam in Graeciam rodissent, eisdem honoribus atque antea fungi liceret, atque inter alios Catonem quoque adiit ut se juvaret. Sed Cato, quippe qui intellegeret pericula ex ea re, cum exsules vulde exasperati essent, ad homines ipsos conci-liumque Achaeorum redundatura et Romanis negotia oritura esse, dixit subridens Polybium, ut Ulyssem, in spoluncam Cy-clopis redire velle, quod reliquisset pileum et cingulum \')•

Ne ea, quae inter se cohaerent, inscite divellerem, narrationem meam jam ad annum 150 perduxi; sed ante hunc annum Cato in allis quoque rebus magnas partes tuitus est. Jam supra mentionem feci orationum ,,in Q. Minuciurn Ther mum de decern hornmibitsquot; et Q. Minuciurn Thermum de falsis pugnisquot; ] praeterea tres orationes exstant ,,de Ptolemaeo Minore contra Thermum sive de Thermi quaestione\'\' ^rgt;), „de suis virtutibus contra Thermumquot;^{!), ,,in Thermum post censuramquot; \'). Neque secunda neque tertia contra Q. Thermum habita esse potest; nam e verbis secundae: ,,M. Fulvio consuli legatus sum in Aetoliamquot; ^A), apparet Catonem earn dixisse post annum 189, at Q. Thermus, ut supra dixi, eo ipso anno in Asiam.est profectus atque sequenti anno in Thracia cecidit; inscriptio tertiae ostendit Catonem earn post annum 184 dixisse. Itaque videntur contra eundem habitae esse, in quem prima dicta est, etenim in L. Thermum; nam is anno 154 in Aegyptum profectus paullo post a Catone reus est factus. Cur eo missus erat?

Anno 170 helium inter Aegyptum et Syriam dc Coele Syria est ortumf); uterque rex, Antiochus Epiphanes atque Ptole-maeus Philometor, Romam legaverunt viros, qui anno 1(1!) auditi sunt¹⁰). Legati a Ptolemaeo missi petiverunt, ut vetusta amicitia renovaretur, Antiochus per legatos questus est vim a Ptolemaeo sibi inferri; senatus respondit se Q. Marcio manda-turum esse, ut decerneret, quod sibi e fide sua videreturquot;),

Pint. Cat. maj. 0. -) Pint. 1. c. ^:!) Pansan. 7, 10. 1) Pint. 1. c. quot;\') nr. 1(1

Eodem anno 109, postquam anno 170 Aegyptios profligaviti) occupaveratque Pelusiuni Antiochus simulans se Ptolemaeum, lt;pii ab Alexandrinis expulsus, ut videtur, in ejus potestatem venerat, in regnum reducere volle, fore tlt;jta Aogypto est poti-tus^:i). Cum incolae Alexandriae metuerent, no ea ratione do-minus totius Aegypti fiorot, pro illo Ptolemaeo reges ab iis facti sunt ejus frater minor natu Ptolemaeus Euergetes 11 sive Physcon atque soror Cleopatra. Ptolemaeus Memphi relictus totam Aegyptum praeter ejus claustra Pelusium ab Antiocho recepit, cum is, frustra Alexandrian! aggressus, exercitum in Syriam reduceret ■lt;); sed deinde intellegens Antiochum bellum inter fratres concitare, quo facilius victorem vinceret, cum minore fratre adjutus a sorore in gratiam rediit atque Alexan-driam recoptus est^rgt;). Ea reconciliatio minime placuit Antiocho; contra duos, qui una regnabant, bellum paravit. Jam cum exercitu Aegyptum intraverat atque iter Alexandriam faciebat, cum ei ad Eleusinem occurrorunt legati Romani C. Popilius Laenas, C. Decimius, C. Hostilius, qui petentibus Ptolemaeo et Cleopatra ut Aogyptus servarotur, a senatu missi erant, ut bello finom imponeront; nuntiare regibus jussi orant, per utrum stetisset quominus pax conciliarotur, sonatum eum pro hoste habiturum esse¹). Cum Antiochus bis occurroret, Popilio dex-tram porrexit, sed is ei tradidit tabellas, in quibus senatus consul tuin scriptum erat, jussitque eum .eas legere. Regem dicontom se deliberaturum esse amicis adhibitis, Popilius virga circumscripsit votuitquo eum eo circulo excodere, antequam dixissot, quid sibi senatui renuntiandum osset. Rex parumper meditatus dixit se facturum esse, quod senatus conseret; turn demum Popilius ei manum porrexit; deinde rex intra statutes dies exercitum ex Aegypto eduxitquot;); Perseo enim victo Romanis dicto non audiens esse ausus non est, verum antoa Romanis operam dantibus ut bellum dirimerent^s), obsocutus non erat, quod bello cum Macedonia eos oecupatos esse opinabatur. Deinde legati Ptolemaeos adhortati sunt, ut concordes essent; redeuntes e Cypro quoque classom copiasque in Syriam remiserunt.

■l) l\'olvl), \'28, \'20 et \'2\'2. l.iv. 40, -10; 45., 11. ^r\') l.iv. 45, II. «) Polyb. \'20, \'2. Liv. 44, 10. 7) Polyb. \'20, \'27. l.iv. 45, 1-2. Cic. I\'liil. 8, \'23. 8) Polyb. \'20, \'25.

diae ita gliscebant ut Ptoleniaeus Philomotor c regno oxpolle-retur atque Romam profectus auxilium a senatu iniploraret^J); legati a senatu missi eum in regnum restituerunt, sed id ita diviserunt ut minor Cyronaicam acciperet, major ceterai.i Aegyp-tum. Physcon liac divisiono contentus non orat; anno 162 Romam adiit atque petivit a senatu, ut Cyprus sibi daretui, quod pars, quam acceperat, multo minor esset quam fratris et invitus hanc divisioncm probasset. Etiam alter Ptolemaeus legatos miserat, qui contra dicerent. Quamquam hi assentientibus Ca-nulejo et Quinctio, qui legati in Aegyptum inissi erant, senatum monebant, quanto odio ille minor propter luxuriam, quae ei nomen Physconi indiderat, atque crudelitatem popido Aegyptio esset, atque dicebant eum valde contentum esse debere liac divisione, senatus tamen Ptolemaeo minori fa vit; nam eum major pars nobilitatis fere ubique discordias aleret, e quibus primum pecunias colligeret, deinde miseris regibus atque po-pnlis vi oppressis gloriam immortalem adipisceretur, regnum Aegyptium quoque dividendum et discordiis distinendum esse censebat. Itaque senatus legatos misit T. Torquatum atque Cn. Merulam, quibus mandavit ut sine bello Cyprum Ptolemaeo minori traderent-). In Graecia, quo cum legatis veniebat, Ptolemaeus Physcon muitos mercenarios conduxit, et, cum in Peraeam advenisset, Cyprum navigare voluit, sed legati, ei in memoriam redigentes decretum senatus, suaserunt, ut exercituin dimitteret desisteretque de consilio Cypri vi occupandao. Morem iis gessit; convenit legatis cum eo, ut Alexandrian! regem adi-rent atque ei suaderent, ut senatui obsequeretur, deinde cum rego in confinio regni Cyrenaici Ptolemaeum convenirent. Is cum uno e legatis Cn. Merula in Cretam navigavit et inde, fere mille militibus conductis, Apim appulsus est. Torquatus Alexan-driam profectus suasit regi, ut in gratiam cum fratre rediret et Cyprum ei daret, sed rex agendo cum legato tempus trivit. Ptolemaeus minor hanc dilationem aegre ferens Cn. Merulam Alexandiam misit, sed legatos Ptolemaeus major blanditiis in urbe retinuit; ita quadraginta dies praeterierunt. Eo tempore

\') Liv. op. 4(i. Diod. SI, \'IS. Val. Mux. 5, 1, 1. Quod dieit Dnimiiim, Goscli. lioins 5, I\'iH ejus fratrem Physconem Romam adisse atque eum, qui libros I.ivii opito-mavit, in nomine enavisse, mea quidom sententia falsuiTi est; si verum osset aut l.ivius, Polybii scripta vertens, erravisset iu rebus oidinandis, aut is, qui epito-mavit, ordiiiem rerum gestarurn conturbavisset. -) Polvb. 31, IK.

accidit, ut Cyrenaici, Physconi propter imperiosum regnum irati, ab oo deficerent et Ptolemaeus Sympetesis quoque, quern Romam profecturus urbibus praefecerat. Metuens no Cypro non accepta Cyronon quoque amitteret, Physcon in earn exercitum duxit sed ab incolis profligatus est. Postquam hac clade accepta ad eum Cn. Merula A\'enit nuntiavitque fratrem Cypruni ei non concessisse, fratres Comanum et Ptolemaeum cuin Cn. Merula Romam misit; eodem tempore Torquatus quoque re infecta Alexandria profectus est cum legatis a rege missis, quorum princeps Menyllus erat¹). Legati utriusque regis anno 161 in senatum introducti sibi invicem probra ingesserunt; sed eum Torquatus et Merula pro Physcone verba facerent, legati Ptolemaei majoris intra quintum diem Roma excedere jussi sunt; decrevit praeterea sonatus, ut societas cum rege Aegypti tolleretur mitterenturque legati, qui hoc nuntiarent; missi sunt P. Apustius et C. Lentulus. Postquam hi Cyrenas advenerunt, Ptolemaeus statim milites conduxit ut Cyprum aggrederetur-). De iis, quae deinde gesta sunt, nihil apud Polybium scriptam videmus, verum e parvo indicio apud Livium^;{) colligere pos-sumus duos illos reges in gratiam redisse ea condicione ut major in Aegypto, minor Cyrenis regnaret. Mox ea quoque concordia turbata est; anno enim 154 Ptolemaeus minor denuo in senatum introductus fratrem accusavit, quod sibi insidias struxisset, ct vulneribus ostentis, quae hac occasions accepisset, misericordiam senatus concitare conatus est. Senatus, quippe qui c^i faveret, legatos a Ptolemaeo majore missos ne audire quidem volebat, sed jussit eos Roma excedere; deinde quinque legavit, inter quos erant Cn. Merula et L. Thermus; jussit eos Cypruni Ptolemaeo minori tradere; praeterea sociis in Asia et Graecia scripsit iis licore Ptolemaeo redeunti auxilium ferre\')• Postquam hoc anno aut sequenti L. Thermus rediit, Cato eum apud populum accusavisse videtur, quod pecunia a rege Ptolemaeo minore corruptus esset; ita enim interpretanda esse videntur verba orationis, quam Cato in eum habint^rgt;): „sed si omnia dolo fecit, omnia avaritiae aiqne pecuniae causa, fecit, ejusmodi scelera nefaria, quae neque fanda neque legenda audivimus,

\') Pol,vb. lil. \'ili—\'28. \'-) I\'olvb H\'2, 1. Dioil. !H, \'211. \'^!) ep. M: imcr Ptolemaeos l\'iatros, (|ui dissidebaiit, foediis ictum nl alter in Aegypto, alter Cyrenis regnaret. i) Polyb. Uil. S. f\') or. 10 fr. 1 Jord. p. 42.

supplicium pro factis dare oportetquot; \\ in ea veheinenter exagitavit turpia consilia senatus, finae rei pnblicae exitiosa jiulioabat esse, atque malam indolem Ptolemaei Minoris, alteriun laudans tam-quam „optimum atque heneficissimum reyemquot; \'). Nescimus jmkj-nasne Thermus dederit.

In senatu Cato, quamquam jam admodum senex erat, verba facere non desinebat; anno 155 scriptum est euni dixisse de tnalis, (piae e Graeca disciplina Romanis nasci putabat; Catonein jam saepins supra dixi ejus maxime fastidiosum fuisse atque credl-disse eam, si tota eivitas imbuta osset, mores esse corrupturam; quamquam ipso in senectute multam studium in ea collocabat, se tamen otiam tum eam opinionom non deposuisse oslondit sontentia anno 155 ab oo dicta. Athenienses cum opes attritac essent, magistratibus Romanis per bellum Persicum suj)ra vires frumentum navesque exigentibus, atque mercatura multa damna contraxisset, ad eam paupertatem pervenerunt, ut diriperent Oropum, quae urbs eorum imperio subjecta erat. Senatus, cujus auxilium incolae Oropi imploraverant, Sicyoniis mandavit, ut statuerent, quam multam Athenienses Oropiis solvere deberent. Sicyonii eos absentes quingentis talentis multaverunt. Cum pauperes Athenienses cam peeuniam solvere non possent, anno 155 tres philosophos miserunt, qui peterent ut senatus liane multam minueret: Carneadem ex Academia, Diogenem Stoicum, Critolaum peripateticum. Ht in curiam introducti, Graecas orationes habuerunt, quas C. Acilius senator interpretatus est; sed senatus, qui id semper studebat ut discordiae ingraves-cerent, responsum non statim dedit. Interim multi juvenes philosophos frequentabant, eorum eloquentiam admirantes, maxi-meque Carneadis, atque ab iis amore philosophiae imbuebantur. Multis Romanis, qui Graecam disciplinam magni faciebant, hoe placebat, sed Cato improbabat, nam partim metuebat ne illi juvenes gloriam, quam eloquentia praebet, postponerent ei, quae re publica naviter administranda acquiritur, partim tota philosophia ei erat odio; nam onmes illae quaestiones, de quibus philosophi disserere solebant, mores antiquos corrumpere ei videbantur et civitatem labefactare; pliilosophos appellabat „morhiaMaquot; -); Socratem quoqtie contemnebat dicebatque eum fuisse garrulum hominem, qui conatus esset mores solvere

civesque illicere ut legibus male parerent!). In senatu mafïi-stratus laceravit quod legationem virorum in urbe diu manere sinerent; qui omnibus omnia, quae vellent, probare possent; censuit quam primum responsum eis dandum esse ut lii cum Graecorum liberis sermones conferrent, sed Romani juvenes ut antea legibus et magistratibus oboedirent. Senatus ei aui\'cm praebuit atquo responsum dare non amplius distulit; docrevit ut multa deminueretur ad 100 talenta. Quorsum res evenerit, paucis adjungere velim. Ea 100 talenta Athenienses non solverunt, sed Oropiis persuaserunt ut praesidium Athe-niensium in urbem reeiperent et obsides Atheniensibus darent -); convonit, ut, si Athenienses denuo Oropios male tractassent, Athenienses praesidium deducerent atque obsides redderent. Paullo post nonnulli e praesidio Oropios male tractaverunt; cum hi Athenas misissent, qui poscerent ut obsides redderentur praesidiumquo deduceretur, Athenienses recusavcrunt, quod illud non osset publicum facinus; polliciti id tantum sunt se auotoros esse pimituros. Oropii auxilium Achaeorum implorave-runt, sed oi illud negaverunt propter amicitiam Atheniensium, donec Menalcidas, praetor Achaeorum, decem talentis ab Oropiis corruptus, adjuvante Callicrate, cui dimidium pecuniae pollicitus erat, Achaeis persuasit ut auxilium ferrent. Hoe nuntio audito Athenienses quam celerrime Oropum iter fecerunt et urbem denuo diripuerunt, antequam Achaei advenerunt^;1).

Narratio rerum a Catone bis annis gestarum perpetua esse non potest; admodum pauca de iis novimus, quia libri interie-runt, quos Livius de tempore post bellum Persicum scripsit; nescimus neque (pias simultates quibuscum Cato exercuerit neque (juid de multis negotiis censuerit, quorum tum senatus arbitrium egit; sic de discordiis atque bello inter Prusiam, regem Bitbyniae, atque Eumenem unum facete dictum ejus tantum nobis traditur.

Prusias, cognomine dictus Venator, in bello Persico quieverat; cum metuerot post bellum ne Romani id aegre ferrent, omnia fecit ut cos secuin reconciliaret. Anno 166 se Romam contulit, et qui jam antea pileum, togam, calceos habens se libertnm

1) I\'liU. Cut. niuj. 2.\'$. -) Hoe iniiiim; narratio obsenra «st. ⁸) Paus. 7, H. l\'lut. Cat. maj. 22, 23, Aeliati. V. 11. 3, 17. Cic. ad Att. 12, 23; do or. 2, 155; Acad. 2, 137. IMin. 7, 31. Soliu. 1, 110. Geil. 7, 14, 7; 21. Macrob. Sat. 1, 5. Lact. 3, 14.

populi Romani esse dicore solebat, turn curiam intrans limèn osculatus est et senatores deos servatores vocavit multaque ejusdem farinae; quod valde abjectus erat, Polybius inquit, senatus benignuni responsum ei dedit¹). Non solum multi eum contempserunt, sod qui imperio ejus subjecti erant, propter crudelitatem capitali odio ab eo dissidebant-). Cum ita senatui se insinuavisset, sperabat fore ut regnum suum eum damno Eumenis augere sibi liceret, quippe qui e magna gratia et favore in invidiam Romanorum venisset. Nam Romanorum amicitia adversus Eumenem per bellum Persicum dissuta erat, quod regno Macedonico deleto senatus firmum atque magnum regnum in Asia tueri nolebat. Eumenes dicebatur, cum Perseum pacis valde cupidum esse vidisset et Romanos quoque belli taedore opinaretur, cum Perseo de concilianda pace egisse atque cum eo constituisse se 500 talentis acceptis per quartum belli annum quieturum, pacem autem inter Macedonian) atque Ro-mam facturum, si 1500 talenta darentur. Si haec vera sunt, Eumenes cum Perseo pactus est, quod c re sua esse putabat, si in posterum quoque Romani atque Macedones aequatis fere viribus se invicem cohiberent; sed omnia videntur a Romanis ficta esse, ut haberent cur regi negotia facesserent¹). Cum anno 167 Attains frater Eumenis Romam venisset a rege missus, ut senatui gratularetur et peteret ut senatus Gallos bellum cum Euinene gerere vetaret, senatus occasionem sibi dari opinatus erat, qua opes regni Pergamenici frangeret; multi e nobilibus Attalum adhortati erant, ut senatum rogaret, ut e terris fratris novum regnum sibi constitueretur; sed mira concordia fratrum illud consilium peremerat. Eumenes liac re doctus, quanta peri-cula sibi imminerent, deinde Romam iter fecerat, ut Romanos sibi reconciliaret; sed ei Brundisium appulso quaestor occurre-rat a senatu missus, qiii ei nuntiaret in commune legem latam esse ne cui regi Romam venire liceret¹) ,,nequot;, ut legimus apud Livium, ,,aut hostis judicatus videretur si exclusus esset, aut liberatus crimine si admittereturquot;; tum rex sibi nihil opus esse dixerat atque in regnum redierat. Recte Drumann ^rgt;) collegisse

cf. Moitimsen, Röm. Gescli. I, TT\'i. \') I,iv. ep. 46. Polyli. 30, \'20 ilicit S. C. tantnm

mihi videtur Catonis quoque opera factum esse, ut haec lex ferretur, quod effeminatum regem purpuratosque ejus Romae diu versantes mores corrupturos esse putaret. Itaque Prusias cum perspiceret Eumenem populi Romani invidiam atque offen-sionem suscepisse, gratumque senatui fore, si regi molestias exhiberet, calumniari eum non desinebat; saepe legatos Romam misit, qui dc Eumene quererentur, item Eumenes ut crimina purgaret; verum senatus nihil decrevit, quo illas discordias componeret, immo vero ut eas aleret omnia fecit. Anno 156 Prusias bellum cum Attalo gessit, qui post mortem fratris tutor filii ejus regnum capessiverat, eumque vicit atque prope ad Pergamum progressus est; regionibus circumjacentibus longe lato(|ue vastatis in regnum rediit. Statim postquam Prusias se movit, Attains Andronicum miserat, qui quereretur de injuria sibi illata, sed senatus Nicomede, filio Prusiae, et Antiphilo a rego missis, omnia infitiantibus se credere Attalum Prusiam calumniari simulavit, no regem Bitbyniae inimicum suum pre-inere prohiberet; paullo post i) senatus L. Apulejum et C. Pe-tronium misit, qui inquirerent quo modo res se haberent. Jam antea alios miserat, inter quos P. Lentulus erat; cum bis redu-cibus postquam victus est, Attalus legavit Eumenem^fratrem; iis initio anni 155 auditis senatus C. Claudium Centonem, L. Hortensium, C. Aurunculejum misit, quibus mandavit ut, cum opes Attali frangere quidem vellet, sed pro Attalo Prusiam Asia potiri noliet, Prusiam de bello desistere juberent-). Legati cum ad Prusiam pervenissent, mandata detulerunt, sed rex victoria elatus obsequi nolebat. Legatis eum jubentibus cum 1000 equitibus tantum ad confinium iter facere ad conveniendum se Attalumque, qui etiam eo cum totidem equitibus venturus esset, dixit quidem se venturum esse, sed legatis praemissis toto cum exercitu iter fecil. ut insidias strueret; hoe audito, legati et Attalus diffugerunt; deinde Prusias frustra obsedit Pergamum, ubi Attalus versabatur^;f). Senatus, cum haec legati renuntiavissent, anno 154 decern legatos misit, qui Prusiam bello finem imponere ac damna Attalo restituere juberent¹). Rex au tem, cum legati Attalum conventum adissent atque jussa senatus ei dixissent, promptus ad parendum non fuit; ea de

IVilyb. 1)2, \'27 et 28. -) Polyb 33, J. ^;i) l\'olyb. 32, 0. Appian, Mithvid. 3. -1) Polyb. I. c.

causa lo^ati ei amicitiam ac societatem renuntiaverunt atque ad Attalum rcverterunt; id statim spiritus ejus repressit; legatos l)recibus fatigabat, sed frustra. Postquam legati Attalum castra in confinio habentem regnuiu tueri jusserunt, sed bellum non incipere, pars eorum Romam profecta est, ut de immodestia Prusiae senatum certiorem faceret, alii urbes Asiae adierunt persuadendi causa, ut Prusiae amicitiam ac societatem renun-tiarent. Senatus relatione audita statim Appium Claudium, L. Oppium, A. Postumium misit; qui bellum ea condicione dire-merunt ut Prusias Attalo 20 naves tectas et 500 talenta intra viginti annos acquis pensionibus daret; praeterea 100 talenta eis urbibus solvere jussus est, quarum regiones vastaverati).

Ut haec gravis multa minueretur, Prusias a senatu filium Nicomedem petere jussit, qui Romae degebat; eo enim pater cum miserat, quod filium valde metuebat, quia is propter in-dolem longe diversam ab indole Prusiae Bitiiynis cams atque jucundus erat. Filius Romanorum quoque gratias sibi concili-avcrat; rccte mihi Drumann-) dicere videtur earn amicitiam Romanorum non solum ex admiratione indolis ejus natam esse, sed potius, quod illi utile imperio suo esse judicabant discordias inter patrem et filium seri. Prusias Menam misit, qui cum Ni-comede pro multae levatione operam daret, sed clam hunc virum jussit, nisi remissio concederctur, filium interficere. Senatu Nicomedi petenti non satisfacicnte, quod legatus Attali ostcndebat, damnum majus esse quam multam, Menas neque filium interfecit, cujus indolem valde amabat, neque in Rithy-niam redire ausus est. Itaque Nicomedes et Menas constituerunt, ut Prusiam regno spoliarent; Attali legatum Andronicum sibi asciverunt, qui Attalo persuaderet, ut Nicomedem juvaret ■\'gt;). Attains hoc consilio probato a Prusia pro Nicomede regiones urbesque depostulavit; Prusias respondit se regnum Pergame-nicum filio esse daturum, et legates, qui Nicomedem Attalumque accusarent, Romam misit. Interea Prusias cum 500 Thracibus, Attalo in Bithyniam impressionem faciente atque Bithynis paul-latim deficientibus, in arcom Nicaeae fugit. Praetor urbanus, Attalo gratificans, legatos nou statim in senatum introduxit; ad postremum iis introductis senatus decrevit, ut praetor eli-geret, qui in Asiam proficiscerentur, ut bello inter Nicomedem

et Attalum finem imponerent. Missi sunt M. Licinius, qui pedibus aoger erat, A. Hostilius Mancinus, qui multas cicatrices in capite habebat, L. Publicius Malleolus, qui omnium Romanorum stolidissimus esse videbatur. Inde in senatu Cato dixit non solum Prusiam jam mortuum fore antequam haec legatio adve-niret, sed etiam Nicomedem in regno senem fore, nam quo-modo legatio, quae noc caput nee pedes nee cor haberet, festi-nare posset, vel festinans quidquam perficere¹)? Legati videntur non diu ante mortem Catonis missi esse; postquam in Bithyniam pervonerunt, Nicomedem et Attalum de bello desistere jusse-runt; hi dixerunt se voluntati senatus esse morigeraturos, sed Bithyni e composito responderunt se non amplius Prusiae parere posse. Turn legati simulantes Romanos hoe nescire, re infecta Romam redierunt; Prusias Nicomediam profectus ut urbem muniret et in ea se tueretur, paullo post, cum incolae portas Nicomedi aperuissent, ab hominibus ex exercitu filii in templo Jovis interfectus est -).

Quod dicit Drumann³) Catonem eo tempore, quo illud jocose dictum prodidit, orationem habuisse, quae inscribitur ,,de vege Attalo et vectigalibus Asiaequot; \') eumque verba fecisse de ea re, quod publicani questi essent lilas turbas in Asia negotiationibus valde nocere atque inde aerarium quoque jacturam facere, non intellego, cur potissimum putet eam orationem ad has res gestas l)crtinere. Verissima sunt, quae dicit Jordan\'»): ,,sane minim est quod jam Catonis tempore Asia vectigalis dicitur.quot;

I\'olyli. .\'i7, (i. l.iv. cp. 50. IMnt. Cut. maj. 0. Appian. Mithrid. (i. \'-) J.iv. ep. 50.

Duae tantum res mihi memorandae supersunt, in quibus magna fuit auctoritas Catonis, etenim causa in Sei-. Sulpicium Galbam intenta, qui immanem crudelitatem in Hispania exercuerat, atquo bellum Carthaginiensibus indictum.

Post praeturam Ti. Sempronii Gracchi in Hispania res satis quietae fuerant, sed anno 154 Lusitani duce Punico in terrain sociorum Romanorum irruperunt, et praetores, qui se conjun-xerant, Manilium atque Calpurnium Pisonem fugaverunt; 6000 militum interfecta sunt. Vettonibus in societatem ascitis, duce Caesura, cum Punicus cecidisset, usque ad Oceanum iter fece-runt et terras Blastophoenicum vastaverunt. Cum senatus hoc bellum grave judicaret atque ibi consulari exercitu opus esse censeret, Q. Fulvium Nobiliorem consulem anni 153 cum exercitu in Hispaniam proficisci jussit. Antequam is trajecit, Mum-mius praetor, qui cum exercitu novo Roma venerat, vicit qui-dem Lusitanos, sed deinde ipse imprudenter eos persecutus magnam cladem accepit; amisit 9000 militum. Hostes castra ceperunt et multis armis ac signis potiti sunt, quae deinde, ut victoriam ostenderent atque alios Ilispanos ad arma vocarent, per Hispaniam circuinmiserunt\'). Haec victoria e Celtiberis Bellis quoque animos ad bellum Romanis inferendum addidisse videtur. Cum Titthis conjuncti oppidum Segedam muris nmnire inceperant, sed hoc senatus, cum diceret foedus cum Graccho

anno 178 factum non permittere, anno 154 vetuerat jusseratque eos ex eodem foedere tributum pendere et milites dare; respon-derant Gracchum se novas nrbes aedificare quidem vetuisse, non urbes munire, et post eum se illis muneribus esse solutos O-Incolae hujus urbis consule adveniente ad Arevacos fugerunt atque cum his conjuncti rebellaverunt. Nobilior copiis contra cos ductis die Vulcanaliorum tantam cladem accepit ut eo die postea nullus dux Romanus pugnaret-), atque mox apud Nu-mantiam, ad quam oppugnandam copias duxerat, cum hostes post mortem ducis eo se recepissent, 4000 militum amisit. Prae-terea Ocilis, ubi commeatus et pecunia ejus servabantur, ad Celtiberos defecit. His calamitatibus animo delicieus Nobilior copias in hiberna deduxit, quae frigus et inopia gravissima fecerunt³). Ei anno 152 successit Claudius Marcellus cum 8000 peditum atque 500 equitibus, egregius dux. Postquam is Ocilim recuperavit, atque agrum vastavit urbemque obsedit Nergobri-gum, qui, quamquam ei se dediderunt, novissimum agmen erant aggressi, hi cum Arevacis, Bellis, Titthis petiverunt, ut venia atque impunitas sibi darentur, et secundum foedus cum Graccho ictum pacem facere sibi liceret \'); contra eos dixerunt populi, quibus bellum intulerant. Indutiis factis ex utraque parte legatos Romam ire jussit cum iis, quos ipse ad senatum misit. Legati sociorum in senatu postulaverunt ut exemplum statueretur, legati hostium contra ut sibi foedus redderetur, quod Gracchus dederat; viris, a Marcello missis, pro iis operam dantibus senatus morem non gessit, quod ei necesse esse vide-batur liostes se in fidem populi Romani traders, sod consulem pro patriae dignitate pugnare jussit. Deinde mandavit consuli L. Licinio Lucullo ut exercitum conscriberet et in Hispaniam proficisceretur. Tantum terrorem Hispani Romanis incusserant, ut neque milites nomina darent neque quisquam tribunus militum vel legatus fieri vellet; tum demum, cum P. Cornelius Scipio, postea Africanus dictus, in senatu dixisset se tribunum vel legatum in Hispaniam profecturum esse, alii quoque hoc munus subire voluerunt ^rgt;).

Post cladem illam supra dictam Mummius, cui 5000 militum supererant, repente hostes iterum adortus profligavit. Lusitani,

!) Aii|ii:in. Hib. 44. ~) Appian. Ililj. 45. ^;!) Appian. Hib. Wi; 47. •!) Appian. Ilib. 48. ■^r\') Polyb. 1)5 t—4. Liv. ep. 4S. Appian. Hib. 49.

qui trans Tagum iucolebant, impressionem in regionem Cuno-orum, sociorum populi Romani, fecerunt et Conistorgim occu-paverunt, Ocilam quoque obsidere coeperunt, seel Mummius earn urbem obsidione libera vit i). Successor ejus M. Atilius praetor satis bene rem gessit; anno 152 in regionem Lusita-norum irrupit, 7000 eorum interfecit et oppidum Oxthracas occnpavit; incolae finitimarum regionum se dediderunt, etiam Vettones, sed, copiis in hibernis collocatis, rebellaverunt-). Cum Marcellus de ea re certior factus esset, indutiis iilis cum Celtiberis i\'actis, in ulteriorem provinciam transgressus exercitum contra eos duxit; Nercobrica occupavit, dein Cordu-bae biemavit^;i). Initio anni 151, nuntiis Roma auditis, Celtiberis denuo anna intulit, sed operam dabat ut iis persuaderet ut pacem facerent, secundum Appianum cupiditate inflammatus gloriae finis bello impositi. Colloquio ad Numantiam cum prin-cipibus habito Belli, Tittbi, Arevaci in deditionem venerunt ea condicione, ut obsides darent pecuniasque solverent, sed liberi permanerent⁴). Haec pax minime Lucullo placebat, qui valde cupidus gloriae et pecuniae erat. Injussu senatus ac populi Romani, simulans se Carpetanis auxilit) venire, Vaccaeos finitimos Arevacorum, insontes et Romanorum fideles socios, aggressus est. Urbs Cauca, prope quam castra locavit, ut oppugnationem redimeret, pollicita est obsides atque 100 talenta argenti; cum praesidium, quod incolae accipere pacti erant, intravisset, omnes interfici consul jussit. Inde Intercatiam obsidere coepit; cum consuli fidem incolae non haberent, Scipio fidem suam inter-ponens persuasit ut se traderent atque (5000 sagorum, pecora, 50 obsides darent. Deinde consul Pallantiam petivit, sed inopia coactus rediit. Incolis hujns urbis eum persequentibus usque ad Durium, in Turdetania milites in hibernis collocavit. Quamquam ea turpissima facinora ediderat, postea Romae accusatus non est \'\').

Eodem anno 151 in provincia ulteriore Atilio Ser. Sulpicius Galba successit. Is cum una nocte 60000 passuum eonfectis in conspectum hostium venisset atque statim exercitum instruxis-set, hostes in fugani quidem conjecit, sed ita imprudenter cos persecutus est, ut hi facile milites itinere ac labore fessos pro-fligaverint; 7000 inilitum ceciderunt. Cum equitibus Carmenem

fug-it, quo etiam reliquiae exercitus se contulerant; deinde cum 20000 militum sociorum in fines Cuneorum iter fecit et Conis-torgi hiemavit hand procul a Lucullo^]). Is certior factus Lusi-tanos in finitimas regiones impressionem fecisse contra eos partem exercitus misit, quae ex iis 4000 interfecit; apud Gades alii agmini Lusitanorum occurrit et ex iis 1500 cecidit; ceteros, qui in tumulum fugerant, vivos cepit. Deinde eorum terras ingressus vastavit atque idem Galba ab altera parte fecit. His malis fracti ad Galbam venerunt, ut pacem peterent iisdem condicionibus, quibus cum Atilio pacti erant. Galba clementer iis respondit se, quod inopia et sterilitate terrae coacti pecca-vissent, fecundas terras iis esse daturum; sed quia diversis locis considere deberent, dixit se eos trifariam divisurum esse. Cum eo, quo jusserat, convenissent, trifariam eos divisit jussitque in campum ire, ubi manere deberent, dum venisset, ut osten-deret, quo iter faciendum esset, atque anna deponere; deinde vallo eos circumdedit atque tres eas partes per milites interfecit; cui vita manserat, in Galliam veniit. Perpauci effugerunt, inter quos etiam Viriathus, vindex injuriae¹).

Postquam Galba in urbem rediit, L. Scribonius Libo trib. l)lebis homo non infans ²) rogationem promulgavit, ut Lusitani, qui in fidem populi Romani dediti a Ser. Galba in Galliam veniissent, in libertatem restituerentur \'); praeterea, sicut anno 172 M. Marcius Sermo et Q. Marcius Scylla contra M. Popilium Laenatem fecerant³), promulgavisse videtur, ut populus senatum juratum decernere juberet, qui in eam rem inquireret decerne-retque⁴\'). Minus recte alii dicunt Galbam a Scribonio esse accu-satum quot;). Cato, cum ei, ut supra dixi, semper socios a superbia atque impotentia magistratuum vindicare propositum esset, atque Galba gravis atque acer inimicus ejus esset⁵), turn quoque Hispanorum patroni partes egit; summa contentione contra Galbam ad populum dixit et rogationem suasitquot;), adjuvante L.

Hrut. Si); do or. I, \'227. Val. Max. 9, 0, 2. Suet. Galb. 3. Nop. Cat. 3. Oros. 2, 21.

Cic. Brut. 90. •\') Liv. ep. 49. Cic. Unit, 89; ad Att. 12, 5, 3. •quot;gt;) Liv. 42, 21.

Horn. Staatsr. 2, 304, amiot. 3. Liv. 39, 40. Gell. i, 12, \'17. Val. Max. 8, 1, 2. Front,

ail M. Cans. 3, 20 Tac. ami. 3, (id. I\'s. Ascon. •124: „Cato accnsavit Sor. Galbam

pro Mnr. 59. Val. Max. 8, quot;1 , 2 dicit emu fuisso subscriptorom. Tac. ann. 3, (10.

Cornelio Cethego¹); pro Galha verba fecit Q. Fulvius Nobilior, et is Catonis inimicus²). Anno 149 liane rogationem promulga-tam esse inde apparet, quod Cicero tradit^;i) Catonem contra Galbam eo anno dixisse, quo niortuus sit annos 85 natus; is enim anno 149 e vita decessit³). Galba, qui ita eloquens orator erat, ut Cato ipse ei cederet⁴), tres orationes habuit, quae Livii aetate etiani exstabant, duas contra Libonem, unam contra Gethegum, in qua se Lusitanos prope se castra habentes ceci-disse fatetur, quod compertum habuisset eos equo atque honune suo ritu immolatis per speciem pacis adoriri exercitum suum in animo habuisse⁰). Cato in oratione sua: „contra Ser. Galbam. pro direptis Lusitanisquot; quot;) dixit hoc nihil ad rem pertinere; nam voluntatem nunquam esse puniendam, sed facinus ^H). Quamquam grave crimen videbatur, populus rogationem antiquavit mise-ricordia motus; nam Galba filios suos praetextatos et Sulpicii Galbae filium, cujus tutor erat, flens populo commendabat, ejus fidem implorans\'J); in que, ut Cato aitiquot;), se turn eripuit ftamma propter pueros misericordia popuii comnwta; inde in oratione Cato suadebat nequis liberos neve suos neve alienos ad misericordiam conciliandam produceret neve uxores neve ullas omnino feminas¹¹). Videtur etiam Galba pecuniam per populum divisisse!-).

Orationem de Galba Cato septimo libro Originum inclusit, paucis diebus aut mensibus antequam mortuus est¹³), Ea oratio, cujus pauca fragmenta supersunt, non eadem erat quam ad populum dixit; cum enim in ea narraret, quomodo rogatio anti-quata esset¹⁴), apparet Catonem eam postea scriptis mandasse. Cum milites Galbae valde infensi essent, quod pauca de praeda inter eos diviserat¹⁵), ad eos fortasse Cato orationem habuit ,,contra Ser. Galbam ad militesquot; ¹⁽ⁱ); de ea dicit Mommsen¹⁷); „videntur milites, quos secuin Galba habuit in Lusitania, con-

Ciceronem (ad Att. 12, 5) est utnim Libo anno 150 an 140 trib. pleb. fueiit, inde

40; 58; Brut. 80; SM, 9li; 333; de rep. :i, 42. ^a) Liv. ep. 40. quot;) or. ^8 Jord. p. 50.

\'^s) Geil. 1, 12, 17. 9) Cic. Brut. 00; de or. 1, 227; pro Mur. 58. ],iv. ep. 40. Val.

venisse consulturi an ci suffragaventurquot;. Fieri quoque potest ut haec oratio pertinent ad triumphuni Aeinilii Paulli. Huic duci milites valde irati erant, quod severa disciplina eos coercitos habuerat nee tantum ex praeda iis dederat, quantum exspecta-verant; nam cum totam praedam Maeedonieam in aerarium referre voluisset, ex ea militibus nihil dispertiverati); tarnen non inhonorati redierant; nam senatus iis Septuaginta civitates Epiri diripiendas dederat; earum praeda tanta fuerat, ut equi-tibus quadringeni denarii, peditibus duceni divisi essent-\'). Itaque cum anno 167 Aemilio Romam regresso senatus trium-phum decrevisset inandavissetque Q. Cassio praetori, ut cum tribunis plebis ageret, qui rogationem ad plebem ferrent, ut Aemilio, quo die in urbem triumphans inveheretur, imperium esset, milites prompti non erant ad triumpho ejus suffragandum; Ser. Sulpicius Gaiba, qui tribunus militum secundae legionis in Macedonia fuerat, privatus imperatoris inimicus milites adhor-tatus est, ut frequentes ad suffragia ferenda adessent atque triumphum negarent. Ti. Sempronio tribuno pleb. rogationem ferente, Galba processit et contra triumphum dicendo totum diem exemit. Postero die milites frequentes affuerunt ut fere nemo alius intrare posset ad suffragium ferendum. Primae tribus rogationem antiquaverunt; principibus valde indignanti-bus, M. Servilius, qui consul et magister equitum fuerat, j)etivit a tribunis i)lebis, ut potestaten! dicendi ad populum sibi facerent. Tribuni pleb. hoe ei concesserunt et pronuntiave-runt se, cum Servilius et alii, si quis vellet, locuti essent, easdem tribus in suffragium revocaturos esse. Post orationem Servilii, in qua suadebat, ut triumphus daretur, omnes tribus jusserunt. Magno cum splendore a. d. IV, III, pridie kal. Dec. Aemilius triumphavit^;{). Si Cato hac occasione orationem illam habuit, milites allocutus est, ut suaderet iis, ut triumpho Paulli suffragarentur.

Restat ut dicam de bello Carthaginiensibus Catone auctore illat(x Pacem a Scipione Carthaginiensibus datam Cato, ut jam

1) Lange, Rom. Alteith. \'2, \'284 uurn |iiital lioc fecisse auctoi-e Catone, atque linnr 11L coiisiliuin Aemilii probarel, liabiiisse oiationem iiiscri|ilain „ut. praeda in publicum referalurquot;. -) l iv. 4.^ri, 34. Minoreni suniinain tiadit 1\'liu. Aem. \'2\'.\'.

Liv. 45, 35—40. 1\'lut. Aem. 30—l!:i. üiod. 31, 13. Appian, Maced. 10. Veil. 1, 0. Val. Max. 5, 10, \'2. Kntr. 4, 4. Zon. 0, 24.

supra dixi I), minime probabat; semper atlversario crJmini ver-tebat, quod is urbem servaverat, quae Romae paene perniciem attulisset atque in posterum iterum patriam in discrimen adduc-tura osset; memor laborum atque periculorum, quae Italia per bellum Hannibalicum perpessa erat atque ipse viderat, illam urbem nietuere atque odio persequi nunquam desinebat. Quae consilia Scipio in paciscendo cum Carthagine secutus sit, jam supra memoravi -); cuin id ageret, ut ubique libramentum ali-quod civitatium crearet, quae suis legibus se regerent, ceterum ex arbitrio populi Romani penderent, debilitavit tantum Cartha-ginem atque juxta earn satis validum Masinissae regnum consti-tuit, quod Carthaginein pristinas vires repetere prohiberet atque efficeret, ut urbs salutem suam in amicitia populi Romani sitam esse putaret. Ut lioo suo munere Masinissa fungi posset, Romani Carthaginiensibus hano pacis condicionem tulerunt, ut omnia Masinissae redderentur, quae ejus fuissent intra fines Carthaginiensibus statutos; cum Masinissa totam regionem Car-thaginiensium suam esse non sine jure contendere posset, neque talis esset, qui operam daturus non esset, ut sua vindicaret, sperabant se satis cavisse, ne Carthago resurgeret; neque spes eos frustrata est; saepe enim rex earn condicionem praetendens magnas regiones occupabat; Carthaginienses autem, arma ei inferre prohibiti condicione, quae iis interdicebat, ne gentes bello persequerentur, quae sedes extra Africam habebant, neve bellum gererent cum ullo populo in Africa injussu populi Romani, ad senatum perfugiebant, verum is aut nihil decernebat, ut et rex et Carthaginienses magis sentirent se in potestate Romanoruin esse, aut eas regiones, de quibus controversia erat, Masinissae concedebat; regem tantum non incitabat in Carthaginein, quod semper metuebat ne denuo ea urbs civitatem suam in discrimen adduceret, cum videret ibi, quamquam Masinissa earn valde premebat, divitias et multitudinem hominum magis magisque crescere; verum hie metus inanis erat, nam Carthaginienses, diutina pace molliti^;i) atque metu Masinissae coacti, nihil antiquius habebant quam ut pacem cum Romanis servarent atque mercatura exercenda divitias acquirerent.

Maximi momenti propter fertilitatem et vectigalia, quae ex ea redibant, erat regio, quae in ora Minoris Syrtis sita erat

atque Emporia vooabatur; jam anno 193 Masinissa in earn re-gionem impressionem fecit et praeter urbes, fortiter a Cartha-giniensibus defensas, totam regionem occupavit. Carthaginienses Romam legates miserunt, qui et denuntiarent Hannibalem cives ad defeetionem impellere et de Masinissae occupationibus quere-rentur; cum Masinissa quoque legates misisset, de ea re apud senatum disceptatum est; Carthaginienses eam regionem suam esse probabant, dicentes id ipsum etiam Masinissam sensisse, cum paullo ante ipse Aplithiram profugum e regno suo persequens iter a Carthaginiensibus per eam petivisset, Masinissa contra contendit re vera fere nullam regionem Carthaginiensium advenarum esse. Legati a senatu missi sunt, inter quos P. Scipio Africanus; sed hi de controversia nihil statuerunt, quia id maxime utile rei publicae Remanae esse judicabanti).

Denuo anno 182 scriptam est controversiam fuisse inter Masinissam et Carthaginienses. Pater Masinissae Gala agrum, de quo lis erat, a Carthaginiensibus ceperat; Galani Syphax Mas-saesylorum rex expulerat et Carthaginienses ea regione do-naverat; hi eo anno a Masinissa expulsi sunt. Quis ager fuerit non constat; fortasse etiam turn de Emperiis agebatur ^; legati ad rem dijudicandam missi jus possessionis non mutaverunt, sed rem ad senatum rejecerunt³). Anno 180 Livius dicit populum Romanum Carthaginiensibus pacem non ab se tantum, sed a rege Masinissa etiam praestitisse i); fortasse hue pertinet pactio a Polybio memorata 5), de cujus anno dubitatur \'i): Masinissam accepturum esse illas regiones et urbes, et Carthaginienses 500 talenta solvere debcre, quod agro usi essent.

Denuo anno 172 legati Carthaginiensium apud senatum questi sunt Masinissam magnam regionem occupavisse et aniplius qui-dem Septuaginta oppida castellaque, neque se illi superbiae Masinissae moderari posse; petiverunt a senatu, ut vel ex aequo rem disceptaret vel permitteret, ut Carthaginienses ab eo se defenderent, vel ut semel statueret, quid datum ex alieno Masinissae vellet; se tutam servituten! sub dominis Romanis malle quam libertatem expositam ad injurias Masinissae. Gula, Masinissae filius ad senatum missus sibi hac de re nihil patrom mandavisse dixit, neque eum potuisse, cum nemo sciret, qua do

1) Liv. :M, 02. Polyb. ;i2, 2. 2) _cf. |gt;olyl). 32, 2. 3) Tav. 40, 17. Appian. Pun. 07. \'\') Liv. 40, M. ■quot;\') 32, 2. ^ö) cf. I line, Horn. Gescli. 5. 274, annot. 4.

re questuros Carthaginienses legatos misissent. Senatus jussit eum patri nuntiare, ut legatos liac de re ad senatum mitteret et Carthaginienses ad disceptandum venire juberet; se nolle per injuriam fines mutari, quos pace facta statuissent!). Quo modo res peracta sit, nobis non traditur; senatus in gratiam Cartha-giniensium decrevisse videtur, fortasse quia metuebat, ne hi ad incitas redact! imminente bello Persico rebellarent, et quia con-silia Masinissae suspecta habebat; is enim antequam illud bellum exarsit, Romanis auxilium sane paravit, sed cladem quam vic-toriain Romanorum maluisse dicebatur, quod iis victis tota Africa potiri posset. Non ita multo post Masinissam cupido alius regionis cepit; tuin Magnos Campos et regionem, nomine Tus-cam, in qua quinquaginta oppida erant, occupare cupivit. Denuo Carthaginienses auxilium senatus imploraverunt; senatuspollicitus est se legatos missurum esse, sed consilio diu cessabat-). Ad extremum anno 157 legatos misit, inter quos fuit Cato^s); is hanc legationem obisse videtur, ut exploraret qui status Carthaginis esset. Legatis postulantibus ut res tota arbitrio suo permitte-retur, Masinissa se hoc facere paratum esse statim dixit, sed Carthaginienses, quippe qui optime perspicerent, quod judicium disceptatores pronuntiaturi essent, sibi eorum cognitione opus non esse responderunt; e foedere apparere Masinissam nullo jure earn regionem occupavisse, et legatos hoe tantum curare debere, ut rex ex ea regione excederet. Legati hoe responso offensi re infecta abierunt. Haec legatio Carthaginiensibus per-niciem attulit; nam Cato in summam sollicitudinem atque iram adductus est, cum vidisset quantopere urbs crevisset, quam-quam tanta damna in bello pertulerat, tantas regiones amiserat, tanta tributa conferebat, quantae divitiae in ea essent, quanta multitudo, quantus apparatus bellicus, quam fertilis et bene culta tota regio ••); putabat mox tempus affore, quo Carthago easdem vires atque antea adepta Romae denuo immineret atcjue alterum Hannibalem in Italiam mitteret; quo accodebat quod suo nomine odio in Carthaginem inflammatus erat, quod illam recusationem arbitrii ad eontumeliam accipiebat. Plenns ira, metu, cupidine ultionis Romam rediit •\'), atque statim in senatu

1) Liv. \'il, \'23—24. 2) Appian. Pun. 0)8. ^s) Appian. Pun. 09. Pint. Out. 26. Liv. cp. 47. J) Appian. Pun. 00. Pint. Cut. 26. ^r\') Si Imc pertinent verba Livii op. 47: „legati iui (lisceptamlum inter Carthaginienses et Masinissam missi niintiaverunt vim navalis inateriae se Carthagine deprehendissequot;, legati diu in Africa versati sunt.

sentontiain dixit Carthaginem ita cvevisse, ut periculosa Romae facta esset, bellumque ad internecionem cum ea gerendum; Ro-mam manere nonposso, nisi Carthago deleretur i). Turn fortasse illain oï\'ationem habuit, quae inscribitur ,,de hello Karthagi-niensiquot;-). Narrant (suni ficos Libycas in sinu in curiam tulisse ct deinde, togam excutientem, ostendisse atque dixisse, cum admi-rarentur magnitudinem et pulchritudinem, ad terrain, quae bas ferret, navigationem trium dierum esse¹¹). Cato, qui eo tempore maxima auctoritate in senatu fruebatur\'), in memoriam bello Hannibalico redigendo facile majori parti senatus bellum cum Carthaginiensibus esse gerendum persuasit, sed bi nondum causam belli inferondi dederant. Eadem cupiditate belli cum Carthagine gerendi flagrabant et eum adjuvabant, qui avidi gloriae atque pecuniarum operam dabant, ut fines Romani imperii quam latissime propagarentur; mercatores et argentarii quoque, qui Carthaginis mercaturae ct divitiis invidebant, Ca-toni suffragabantur 5). A Catone in senatu dissidebat factio numero inferior, cujus princeps erat P. Cornelius Scipio Nasica. Ea enim illam urbem, diutina pace atque magnis divitiis mollem et exercitam a Masinissa, omnino non gravem Romanis fore neque imperio populi Romani obstare putabat, immo vero e re publica esse censebat civitatem aemulam Romae vicinam super-csse, ne Romani nimia felicitate securi insolescerent; prae-terea illi viri perspiciebant, si bellum cum Carthaginiensibus gereretur, rem eo evasuram esse, ut Africa in provinciae for-inulam redigeretur; provincias autem formae rei publicae liberae et aoquabilitati nobilium exitif)sas fore opinabantur. Quacumque de re senatus consilium inibat, Cato ad sententiam suam adde-bat: „Ceterum censoo Carthaginem esse delendamquot;, cum contra P. Scipio dicere soleret Carthaginem debere in eadem condicione manere quot;). Quae deinde sequuntur, sunt certamina continua crebra inter Catonem et Scipionem; senatus pacem cum Carthaginiensibus in aliquod tempus servabat, non quo majori parti Scipio persuaderet, sed quod causa belli Romanis deerat⁸);

\') Appian. Pint. II. cc. -) or. 117 Joril. p. 56. ^:!) l\'lnt. Ciit, irmj. 27. l\'lin. ITi, \'20. ■\') Cic. Cat. \'27. quot;\') Mommsen, Röm. Gescli. \'2, \'2!). \'gt;) Appian. Pun. (gt;!•. Pint. Cal. inaj. \'27. Flor. \'2, 15, 4. Applanus (Pun. 65) tradit nonnullos fuisse, qui crederent pjusdeiti quoque scntmitino P. Scipiouciu fuisse,, quod Cato iu oiatione pio Klioiliis testificatus essct. \') Pint. Cat. niiij. \'27. Appian. Pun. 60. Floi\'. I, 31, 4. Aur. Vict. 48, 8. Veil. 1, 13. Val Max. 8, 15, \'2. 8) Pdyb. 36, \'2.

Carthaginienses deinde ipsi earn dederunt. Nullum auxilium a Romanis sibi exspectandum et. viribus suis ipsorum patriam a Masinissa defendendam esse intellegebant, sed armis ei infe-rendis foedus cum Romanis rupturi erant. Duoe Areobarzane, Syphacis nepote, magnum exercitum collegerunt, quo se a Masinissa tuerentur, sed is se non movit. Hoe nuntio accepto Cato statim surrexit et dixit Carthaginienses exercitum non collegisse contra Masinissam, sed contra Romanos, et suasit, ut bellum iis indiceretur, fere anno 153; P. Scipio contra eum dixit et senatui persuasit ut legates mitteret, qui specularentur quid ageretur. Ilaec legatio senatum Carthaginiensem castiga-visse dicitur, quod contra foedus exercitus et classem ad bellum paratam instructamque haberent; deinde operam dedisse, ut pacem inter eos et Masinissam ea condicione conciliaret, ut is de agro cederet, de quo lis erat; cum senatus dixisset se legatis obsecuturum esse, Glisgo, Hamilcaris filius, populum in legates incitavisse traditur, ut paullum abesset, quin graviter mulca-rentur, nisi celeriter ex urbe fugissent¹). Jam primo aspectu apparet e quo fonte haec hausta sint; scriptores annalium Romanos pacem cum externis servare voluisse, sed hostes eam rupisse semper fingunt, ut etiam liac occasione, sed id non verum esse omnia, quae dixi, ostendunt; non Carthaginienses, sed Romani bellum gerere volebant. Praeterquam quod nusquam legimus Scipionem in ])acis condicionibus Carthaginienses exercitum habere vetuisse-), pacem inter Carthaginienses et Masinissam ea condicione conciliare, ut rex decederet e regione, de qua certabatur, consiliis Romanorum non conveniebat; prae-terea injuria legatis illata esse non potest, nam si revera facta esset, statim Romani causam belli, quam omni modo quaere-bant, nacti essent, ut ne Scii)i() quidem contra dicere potuisset. Anno 152 Masinissa filium Gulussam Romam misit, ut senatui nuntiaret Carthaginienses aperte bellum parare, milites colli-gentes et naves ornantes. Denuo Cato suasit, ut bellum indiceretur, sed Scipio Nasica prohibuit; ejus sententia vicit, ut decern legati mitterentur, qui rem explorarent^:)). Postquam In cum legatis Carthaginiensium et Gulussa Romam redierunt affirma-veruntque, ([uae Gulussa de apparatu bellico Carthaginiensium

!) Liv. op. 48. Zou. 9, 2ti. \'-) l\'olyb. 15, 18. Liv. 30, \'M. A|ipiaii. l\'uu. 04. •i) Liv. ep. 48.

nuntiaverat, Cato cum aliis principibus senatus suasit, ut bcllum indiceretur, sed Scipio, quamquam factio ejus in dies minor fiebat, persuasit, ne pax rumperetur, si Carthaginienses classem exussissent et exercitum dimisissent; sin minus, ut proximi con-sules de bello Punico referrent¹).

Interea Carthaginienses a Masinissa lacossiti foedus violavc-rant. Carthagine erant tres factiones: una salutem patriae in amicitia ac patrocinio populi Romani sitam esse putabat, sc-cunda Masinissam socium ac amicum civitatis fore volebat, tertia, quae democratica erat, civitatem ab utroque vindicare studebat -). Partes populares expulerant fere quadraginta homines ex iis, qui Masinissae favebant; populus jure jurando ac fide se obstrinxerat ut nunquam exsules reciperet neve pateretur quemquam pro illorum reditu verba facere. Exsules confuge-runt ad Masinissam, atque eum ad bellum incitabant; bic misit filios Gulussam et Micipsam, ut cum populo de illorum reditu agerent, sed populus filiis aditum non dedit; deinde ea factio ad earn audaciam progressa est, ut Hamilcare Samnite duce iis redeuntibus insidias strueret atque aliquot e comitibus inter-ficeret. Tuin Masinissa Oroscopam aggressus est; contra eum Hasdrubal copias duxit, 25000 peditum et 400 equites; quem exercitum paullo post defectio auxit Asaridis et Subae, quibus ducibus copiarum Nimidarum rixa cum filiis Masinissae orta erat. Rex se fugere simulans Carthaginienses secum traxit in regionem, quae ei valde opportuna erat; pugnam cum iis com-misit atque eos vicit (anno 151). Carthaginienses a Scipione Aemiliano, qui forte ad Masinissam ex Hispania advenerat, ut elephantos eum rogaret, atque e colle pugnam aspexerat, quae totum diem pugnabatur, petiverunt, ut pacem conciliaret; Masinissae praeter partem regionis statim 200 talenta et postea denuo 800 talenta dare volebant; sed cum Masinissae petenti, ut transfugae sibi traderentur, satisfacere nollent, infecta pace Scipio abiit. Cum Hasdrubal a Masinissa in regione inclusus, quae nihil proferebat, i)lus commeatuum quam rex haberet et legatos Romanos vcnisse audiret, quos finem bello imposituros esse sperabat, vlam ferro facere conatus non est; sed senatus legatis mandaverat ut bellum dirimerent, si forte Masinissa cladem accepisset; sin minus, jussi erant non intercedere. Post-

remo Cartbaginienses fame et morbo cum Masinissa pacisci coacti sunt; polliciti sunt se transfugas tradituros esse, 5000 talentorum intra 50 annos daturos et exsules in urbem recep-turos; omnia Carthaginienses victi tradere debuerunt praeter tunicam; deinde inermes in itinere a Numidis, quos Gulussa miserat, interfecti sunt i).

Hoe modo igitur Carthaginienses ipsi Romanis speciosam belli causam dederunt, quod contra foedus non permittente senatu bellum gesserant; banc statim Cato arripuit; is enim Scipione contra dicente evicit, ut bellum cum Cartbaginiensibus gereretur atque eorum urbs tolleretur delereturque; senatui exercitum conscribi placuit-). Interea ut culpam a se amoverent, Carthaginienses Hasdrubalem, Carthulonem aliosque ejusdem factionis capitis damnaverunt et legatos Romam miserunt, qui hoc nun-tiarent et se purgarent. Senatus Carthaginienses non satis se purgavisse respondit, atque legatis rogantibus quomodo veniam culpae impetrare possent, Romanis satisfaciendum esse addidit. Cum boe responsum obscurum esset, alii e Cartbaginiensibus majorem summam pecuniae sibi dandam esse putabant quam Scipio major postulaverat, alii cedendum esse regione, quam Masinissa sibi vindicabat. Ut rem explorarent Romam denuo legatos miserunt, quibus senatus respondit Cartbaginienses optime scire, quid responsum sibi vellet³). Cum fere eodem tempore Utica, secundum Cartbaginem maxima urbs illius regionis et maximi momenti egredientibus et gerentibus bellum, per legatos senatui se tradidisset, senatus decrevit ut bellum indiceretur et consules L. Marcius Censorinus M\'. Manilius cum classe et exercitu in Sicilian! et inde in Africam transirent. Senatus eos a bello non desistere jussit, antequam Carthago deleta esset⁴).

Imminenti periculo territi Cartbaginienses 30 legatos Romam miserunt, qui omni ratione pacem jungere jussi sunt. Cum Romam venirent, bellum jam decretum erat et consules profecti; quia nullam aliam salutis viam cernebant, urbem suam in fidem populi Romani tradiderunt 5). Senatus respondit iis legibus suis uti licere et libertatem retinere et terras omnesque possessiones

\') Appian. Pun. 70—73. Liv. op. 48. 2) Appian. Pun. 74. Liv. ep. 40. 3) Appian. 1. c. i) Appian. Pun. 75. Liv. ep. 40. Plut. Cat. inaj. \'27. Cic. de oil\'. 1, 79. ^rgt;) Polyb. 30, 3—4. Liv. ep. 40. Appian. Pun. 70.

privatas ac publicas sorvai\'o, modo intra triginta dies Lilybaoi apud consulos trecentos filios principum civitatis obsides depo-nerent atque in omnibus rebus consulibus obsequerentur. Cete-rum Cato senatui persuasit, ut in decreto perstaretur et consules quam priinum ad bellum proficiscerentur, ut Romani ad omnia parati essent¹). Cum legati Carthaginem redissent nuntiavis-sentque postulata, magna ibi propter obsides tristitia erat, atque civitas in timore versabatur, quod in responso nulla mentio urbis fiebat, verum cum bellum instaret, nisi obsequerentur, obsides magno cum luctu ac gemitu in Siciliam mise-runt-). Consules tum dixerunt se cetera Uticao jussuros esse. Ibi, legatis a Carthaginiensibus missis, ut omnia arma sibi traderentur postulaverunt: hoe quoque Carthaginienses fece-runt •\'). Iterum legates ad consulem miserunt: tum hi aperuerunt ultimum postulatum; jusserunt enim incolas urbis miserrimae inermes 80 stadia a mari sedes constituere \')• Utra faetio in senatu evieerat, ut haec condicio Carthaginiensibus diceretur\'■? Sci])io ejusque amici semper adversati crant conslliis Catonis, quae eo spectabant, ut Carthago bello peteretur delereturque, atque hujus urbis patrocinium susceperant; sed foedere a Car-thaginiensibus violato intellexerant se rebus in eum locum ad-ductos esse, ut senatui persuadere non possent e re publica esse in Africa condicionem permanere a P. Scipione institutam; ut saltem civitatem Carthaginiensem servarent, liane viam ingressi crant. In o])ere Platonis, quod inscribitur ,,do legibusquot;, urbs maritima edisseritur sua opportunitate mercaturam exercens moribus incolarum nocere, et infida atque inimica adversus ceteros populos esse; itaque cum Cretensis Cleinias ibi perhibeat urbem suam 80 stadia a mari condendam esse, Atheniensis, quocum loquitur, dicit, quia alter concedit oram illi urbi pro-pinquam navibus bonam stationem praebore, illud spatium vix satis magnum sibi videri, sed si alia accedant, quae mercaturae obstent, vim pestiferam maris vicini baud dubie coerciturum esse⁵). Quod ilia 80 stadia in ultimo illo postulato etiam inve-nimus, facit, ut valde simile veri sit eos, qui senatui persuase-

\') l\'nlyb. 36, i. Liv. ep. 40. Appian. I\'nn. 76. Diod. Ii\'2, 6. \'-) Polvb. 36, 5. Appian. 1\'iui. 77. Liv. ep. 49. 3) Appian. Pun 80. Polvb. 36, 6. Diod. 32, 6. 1) Appian. Pim. Hl, l.iv. ep. 40. Diod. 32, 6. Zonar. 0, 26. Oros. 4, 22. Flor. 1, 31. ⁵) de leg. lib. 4. init.

rant ut Carthaginienses series suas transferre juberentur in locum a mari reinotum, a Platone ea mutuatos esse. Sine dubio auetores illius condicionis socii factionis Scipionis fuerant; nam Cato ejusque amici non erant, qui philosophiam Platonicam perspectam haberent neque qui ejus praecepta in ullum senatus consultum transferrent; praeterea ea condieio cum oonsiliis eorum mininie conveniebat, qui summa ope contendebant, ut Carthago deleretur. In altera factione contra muitos fuisse non temere contendere possumus, qui imbuti admiratione discipli-narum Graecarum se ad philosophiam conferebant at([ue illius Platonicae minime ignari erant; ut autem eam potissimum admirarentur, efficiebat quod cum eorum in re publica consiliis multa i)lacita illius philosophi, ab imperio popular! maxime alieni, optime conveniebant. Itaque deditione a Carthaginiensi-bus facta illi viri, cum senatum a consilio evertendi opos aomulae urbis revocari non posse perspicerent, auxilio eorum virorum ex altera factione, qui Carthaginiensibus non tam infensi erant quam Cato, senatui persuaserant, ut antequam ad ultima consilia descenderet, illud Platonicum praeceptum ox-periretur; ea enim ratione quoque populum Romanum in pos-terum prorsus tutum a Carthagine esse posse¹).

Tamen Cato quod voluit assecutus est; nam bellum ortum est a Carthaginiensibus, indignatione ac ira incensis, quod a Romanis decepti essent; quem enim metuisse, ne armis traditis responsum sibi daretur, quo nihil aliud nisi exitium juberetur? Legati cum providerent quantam iram nuntius Carthagine mo-turus esset, ut consules partem classis Carthaginem mitterent, quae populum contineret, petiverunt; Censorinus eis mori-geratus est. Nonnulli e legatis domum redire ausi non sunt; quae deinde secuta sunt, ostenderunt cos bene sibi consuluisse; nam populus nuntio accepto legatos et eos, qui ut arma traderentur suaserant, et Italicos, qui in urbe erant, pessime mulcavit-). Carthaginienses spatium triginta dierum, quo legatos Romam mitterent, qui senatum deprecarentur, a con-sulibus petiverunt, non quo se senatum lenire posse spera-rent, sed quod tempus iis opus erat, quo omnia ad defensionom

!) Hiiec, omnia exposuit 0. Meltzei\', Zur Vorgesehiclitc des di-itteu pntiischen Kriogs, .lalirbüclier lui\' Classisclio Pliilologie 18\',tl pag. ()8r). -) Polyb. 30, 7. Appian. Pun. 92.

paravent. Consules negaverunt!), sed cum sperarent Carthagi-nienses spatio ad deliberandum dato ad sanitatem reversuros esse, diu cessabant. Quomodo deinde omnia ad obsidionem susti-nendam parata sint, urbs obsessa et deleta sit, non meum est narrare. Cato hoc anno vita decessit 80 annos natus, neque interitum urbis vidit¹), sed Cicero recte dicit^:i): ,,ejus consilio illatum bellum Punicum tertium, in quo etiam mortui valuit auctoritasquot;. Audivit praeclara facinora Seipionis Aemiliani, turn tribuni militum, et de eo in sonatu dixit: oloc ttsttvvtxi, to) Ss

Cato erat homo minime pulcher, rufus erat atque caeruleos oculos habebat¹); taiuen magna corporis forma, gravi voce, flagrantibus oculis vehementer animos omnium perniovebat, qui eum videbant audiebantque. Natura corpore bene constituto praeditus fere semper prospera valetudine fruebatur, quam pravis libidinibus nunquam deditus moderatione et industria sustentabat-), ut usque ad mortem rem publicam gereret ad-ministraretque, et per otium libros scriberet atque agros cole-ret³); ita validus jam appropinquante morte erat, ut in extrema senectute cum amica consuetudinem haberet et uxorem duceret. Si forte ipse aeger erat vel de suis aliquis, praescribendo certo vivendi modo et levibus cibis sanabat⁴), fiduciam consiliorum liabens, quae in parvo libro scripta semper ei ad manum erant ■\'); nam, ut jam supra dixi, medicos et medicamenta ita contem-nebat despiciebatque ut contenderet, medicos id agere, ut bar-baros interficerent⁰)-

Sine dubio bonam indolem ad virtutem habebat, ut eum lau-dibus ad coelum extolli ab aequalibus et posterisquot;) non miremur; nihilominus multa in eo erant, quae vituperatione digna sunt; saepe facinora ejus cum verbis non conveniebant, quod non mirum, si reputamus quales virtutes bonum civem habere de-

here semper dixerit; sed haec peccata eum magis pronum ad aliis ignoscendum facere debuerant; quamvis saeculi consuetu-dineiu impugnaret, vis ejus tanta erat ut ipse mores paullatim mutaret. Dicebat bonum civem non decere se ipsum laiidare¹), at occasionem ad laudes suas praedicandas nunquani praeter-mittebat -); contra hoc quoque verum est eum uptime scivisse se vitia habere; solebat dicere se unicuique ignoscere posse praeter se^:i); etiam si saepissime aequales vituperabat, occa-sione data laudibus nunquam parcebat⁴).

Nobilibus maxime adversabatur •gt;), partim propter vitia quibus dediti erant, quae reliquum populum paullatim cornmipebant, atque eonun in re publica consilia, partim propter superbiam et arrogantiam, quibus hominem novum despiciebant; contra magna comitate erat adversus vulgus«), quamquam auram po-pularem nunquani captabat lt;), sed gravissimis verbis vulgus quoque castigabat. Semper nobilibus vitia exprobrabat et eos accusabat, sed imprimis inimicos suos vexabat; nam cum viri putaret esse injurias ulcisci8)_} eos, qui aliquando eum offen-derant, odio semper persequebatur; levissima vitia in iis repre-hendebat et eos accusabat, saepe etiam si argumenta indiciaque deerant atque ei ii)si fortasse persuasum non erat eos in noxa esse; inde recte Mommsen dicit^!\') eum potissiinum inimicum inimicorum suorum fuisse; itaque non solum caritate patriae ductus¹quot;), sed etiam ut privatas offensiones ulcisceretur, graves inimicitias suscepit. Plurimis nobilibus inde in odium veniebat^ll); quamquam valde propter acerbitatem linguae¹²) eum metuebant, eum saepe in jus vocabant™), postremum anno 153 w), qua oc-casione dicebat sibi difficile esse, cum vixisset inter alios, inter alios causam dicere¹⁵), sed semper absolutus est; quibus se defenderit sex orationum vestigia reliqua sunt.

!) Pint. Cat. maj. 19; comp. Cat. c. Arist. 5. -) I\'lut. Cat. maj. 14. I.iv. :i4, IT). ^;!) I\'lut. Cat. maj. 8. 1) Cic. Brut. 05. Liv. ep. 49. I.iv. Ü9, 40. I\'lut. comp. Cat. c. Arist. \'2. Cic. Verr. 5, 181. *\'\') Cic. pro Muren 0(1. ⁷) I.iv. 39, 40. 8) I\'lut. Cat. maj. 15; comp. Cat. c. Arist. \'2. \'J) Kom. Gescli. 1, 81!). ^ll1) flut. Cat. maj. 15. Nep. Cat. \'2. H) Cic. pro Sull. \'23. I\'lin. 7, \'28. Plut. Cat. maj. 15; comp. Cat. c. Arist. \'2. Liv. 39, 40. Nep. Cat. \'2. 1\'-) Liv. 39, 40; Liv. ep. 49. Cf. Cic. lirut. 05: acerbus in vitupei amlo. Apud Plut. Cat. maj. 1 in opigrammate ap-pullatur jiavdaxéirje. ^1:!) sec. Piin. 7, \'27 et Vict. Aur.: quatei\' et quadratics; fere quinqiiagies Plut. Cat. maj. 15; comp. Cat. c. Arist. \'2; saepissime Liv. 39, 40; Val. Max. 3, 7, 7. \'O Liv. I. c. Plut. Cat. maj. 15. Val. Max. 8, 7, 1, lquot;) Plut. Cat. maj. 15.

De integritate ejus et obtemperantia, quam legibus praestite-rit, nemo jure dubitare potest¹); nunquam ipse cum dannio rei publicae vel socioruin opes eolligebat neque suos praeclari i)a-tiebaturPecuniae publicae quam maxime parcebat; met us ejus ne pecuniam erogaret ex aerario in sumptus, qui necessarii non essent, ridiculus nonnunquam erat; ut exempli gratia po-nam; in Hispania equum reliquit, ne vecturam pro eo solveret^;i).

Pietatem adversus deos paullatim deminui magno cum dolore videbat⁴), contra moleste ferebat superstitionem inagis magisque in civitatem irrumpere ⁵).

Homo summa frugalitate erat, et aequales semper adhorta-batur, ut se imitarentur; „vitio vertuntquot;, inquit, quia multu eyco, at lt;;yo illis, quia nequeuni eg erequot;Quam frugalis fuerit eo tempore, quo miles erat, et eo, quo praetura fungebatur, supra vidimus; sed postea quoque frugalissimus erat. In itine-ribus euni et victum unus caballus portabatquot;); frugales cibi, vestes, domus ei gratissima erant; obsonium triginta assibus in macello emere solebat ⁸); idem vinum atque operarii bibebat^y); vestes, quas gerebat, vilissimae erant¹¹¹); luxuriam ita fastidie-bat, ut vestem stragulani hereditate acceptam statim venderet^u) et in Hispania pro stragula pellibus baedinis uteretur\'-\'); villas calce illitas esse nolebat^1:i); quod non opus esset, nummo carum esse putabatw), „nequequot;, inquit, ,,inihi aedificatio neque vasum neque vestimentum ullum est manupretiosum neque pretiomis serous, neque ancilla; siquid est, quod utar, utor; si non est, egeoquot; ^). Postea, quamquam luxuriae nunquam deditus erat, sibi magis indulgebat; villas tectorio praelinendas septuagesimo anno curabat\'^); tum etiam paullo meliore vino delectabatur \'quot;). Rure semper cena largior erat, ad quam saepe e vicinis fami-liares vocabat, quibuscum lepide t\'abulabatur w), partim e facilitate et comitate innatis, partim quod amicitiam vicinonun utilem esse judicabat: sententia ejus erat: ,,id agendum ut vi-cini te diliganV 1⁹). Postea, cum amicos et collegas ad cenam

vocabat, post earn statim loro eos servos castigabat, qui negle-gentius eam apposuerant vol par aver ant i).

Jure Plutarchus¹) miratur, quod is, qui esset minimo con-tentus atque hoc etiam aliis praescriberet, maxima ope niteba-tur, ut opes acquireret; itaque in liac re sibi non constabat; non viri, sed viduae esse rem familiarem deminuere dicebat, et eum virum adinirabilem esse, qui plus relinqueret quam aceepisset3); inde verum non est, quod Livius\'i) dicit, cum fuisse contemptorem divitiarum; indoles ejus erat, quae ei facilem amplificationcm rei familiaris redderet⁵). Ineunte actate vitam agris colendis tolerabat; postea agriculturam potius oblec-tamentum esse putabat⁽ⁱ); emebat lacus, aquas calidas, fulloni-cas, silvas, pascua, e quibus magnae pecuniae redibant, cum ne a Jove quidem, ut dicebat, laedi possent 7). Ac hoc faciebat, quamquam optime sciebat, ut supra dixi, ilia magna pascua Italiae et agricolis exitiosa esse. Feneratorein pejorem civem quam furem esse«) et fenerari aeque malum atque hominem occidere⁹) dicebat; injuste a nonnullis insimulatur nihilominus feneratus esse. Qui pecuniam mutuam sumere volebant, ad se convocabat, ut socius eorum fieret; si quinquaginta erant, qui totidem naves instruere in animo habebant, iis quinquagesimam partem sumptuum, quos in singulas navis fecerant, mutuam dabat per libertum Quinctionem, qui cum iis navigabat; ea ratione minimum periculum erat, ne damnum ad eum inde redundaret, sod lucrum maximum sperare ei liuebat¹⁰). Morca-turam servorum quoque exercuisse vidotur, sed locus, quo hoc traditur, non valde clarus est; Plutarchus onim dicit¹¹): slilcv §f xx) Twv ohsTÜv roli flouXopivotg xpyupiov • ol §\' scovouvto Tralliixs, shot. tovtovg avxyjaavtes ax) quot;hilx^xvTec xvxXuf^xai toü Kxtuvo? iast svixutov xzehi\'hovTO. IlsAAou? §£ y,x\\ xxrelxsv ó Kxtuv, oamp;yv o S/§5u^ scoveïro TiiAyv v%o?gt;o\'yi^óix,svo:. Locus ea de causa minime perspicuus est, quod inde colligere non possumus, qui ex ilia mercatura servorum lucrum fecerint, Cato an servi? Cum autem Plutarchus nobis ibi narret, quibus rationibus Cato rem familiarem auxerit, fortasse Drumann recto contendit Catonem eam

■t) Liv. :«), 40. ⁵) Plut. Cat maj. \'20; \'21. •\') Plut. Cat. maj. \'21. quot;•) Plut. 1. c.

mercaturam exercuisse i). His rationibus satis magnas opes colligebat2). Iraque verum non est, quod dicit se duos tantum quaestus exereuisse, agriculturam et parsimoniam3). Servos suos aspere tractare solebat. Ementi servos hoc solum ei curae erat, ut robusti ac validi essent; nunquam plus quam 1500 denarios in coemptionibus servorum consumebat⁴). Plurimos servos babebat; e captivis potissimum eos emebat, qui parvi erant, ut eos instruere posset⁵). Animo ita duro erat, ut eos senes factos vendere eum non puderet¹\'). Tristiore disciplina eos continebat; eos alienas domos adire vetabat, nisi ipse aut uxor misisset, atque jubebat eos, si quis interrogaret, quid Cato faceret, respondere se nescire⁷). Necesse esse putabat servos aut dormire aut aliquid facere; cum metueret, ne servi concordes sibi negotia facesserent, semper operam dabat, ut discordiae et rixae inter eos essent; eos, qui aliquid morte dignum fecisse videbantur, accusatos et damnatos omnibus servis spectantibus interfici jubebat. Permittebat iis, ut consti-tuto pretio cum servabus consuetudinein haberent, sed nulla cum alia femina 8).

Optimus maritus et pater erat; bonum maritum pluris faciebat quam bonum senatorem^). Eum, qui uxorem vel liberos ver-beraret, manus rebus maxime saci-is admovere dicebat^lu). Duxit nobiliorem quam ditiorem uxorem, liane causam proferens quod ambae aeque arrogantes essent, sed e nobili genere nata potius turpia vitaret; nomen ei erat LiciniaU). Postquam filius natus erat, nihil nisi negotium publicum ei impedimento erat, quo-minus adesset, cum uxor filium lavabat fovebatque; quae ipsa filium alebat simulque etiam pueros infantes servorum ut eos benevolos filio redderet^). Doctum servum Cato habebat, nomine Chilonem, qui muitos pueros erudiebat; sed cum noliet filium suum educationem postea servo acceptam referre debere, neque decere putaret servum filium objurgare et ei aurem vel-lere, quod tardius disceret, ipse ejus educationem suscepit; eum docebat non solum jaculare, equitare, natare, frigoris aestusque patientem esse, quibus exercitationibus mox moderari coactus est,

Gescli. Roms 5, 140. -) Pint. comp. Cat. c. Aiist. 4. ³) Plut. Cat. maj. \'25. ■1) Pint. Cat. maj. 4. 5) Pint. Cat. maj. 21. 0) Cat. r. r. 2, 7. Plut. Cat, maj. 4. \') Plut. Out. maj. 21. 8) Plut. 1. c. 9) Plut. Cat. maj. 20; comp. Cat. c. Arist. 0. 10) Plut. Cat. maj. 20. U) Plut. 1. c. Plin 7, 12. 32) Plut. 1. c.

quod filius debilior erati), sed etiam ei litterarum atquo legum magister orat; scripsit ipse magnis litteris librum de historia Romana, ut filius simul litter as ex eo disceret, simul praeclara facinora majorum nosceret. Is filius praetor designatus anno 152 vita decessit-), quern casum pater fortiter tulits); parvis sumptibus eum sepelivit\'). Boni mores filii ei valde curae erant; nunquam indecorum verbum ei excidebat filio praesento, neque unquam cum eo se lavabat⁰).

Post mortem uxoris, quae ante filium decesserat, cum serva consuetudinem habebat; filius, qui animadverterat, nihil sane dixit, sed vultus ejus ostendebat, quam moleste ferret. Hoc Catonem pungebat; in forum descendens Salonium, qui unus e scribis erat eumque deducebat, rogavit num filiam jam de-spondisset. Homine dicente se hoc facturum non esse, antequam (sum consuluisset, respondit se invenisse generum idoneum, sed senem; cum cliens dixisset se filiam ei desponsurum esse, quemcunque Cato elegisset, se earn sibi matrimonio jungere velle dixit. Primum Salonius perturbatus erat, sed deinde filiam ei libenter nuptum dedit; statim sponsalia facta sunt⁶). Nup-tiis factis filius patrem rogavit num eum offendisset et ea de causa iterum uxorem duxisset; pater mendacio utens respondit se hoc fecisse, ut plures tales filios haberet et patriae cives daret, qualis ille essetquot;). Ex ea uxore natus est filius, qui Salonianus dicebatur⁸). Simile veri est hoc matrimonium anno 155 factum esse, nam 80 annos nato, i. e. anno 154, filius natus esse dicitur\'J).

Si reputamus, quae de ejus indole moribusque, et rebus gestis diximus, non miramur, quod posteri eum eximia laude ornaverunt; species iis antiqui Romani erat; nos quoque magnam laudem ei impertire debemus, si, ut justum est, eum ex temporibus metimur, in quibus vivebat; quamquam vitiis non carebat, multa animi bona ei erant, sed praeclarae vir-tutes ei deerant. Nihilominus inter aequales longe eminebat, quod comprehensam quandam animo speciem boni habebat; plerique ex iis, qui rem publicam administrabant, commodi

sui causa omnia faciebant, petebantque honores ut gloriae atque pecuniarum aviditatem satiarent; ille contra amore patriae fla-grans omnia rei publicae postbabebat. Et privatim et publico perfidiam abominabatur; nunquam adversaries suoamp; subdole comprimebat; sed, ut dixi, adversus eos, qui emu offenderant, odio occaecatus justitiam non semper spectabat. Ut emendaret mores corruptos, quos metuebat no civitatem perderent, opti-mam rationem non inibat; criminationes mores corruptos nunquam correxerunt. Antiquos mores revocare in animo habebat, sed eos bene convenire non iutellegebat cum parva et paupere Roma, non cum domina orbis terrarum. Omnes artes et disci-plinas, quae rei publicae usui non essent, despiciebat, quod sine iis majores beati fuissent atque Roma opibus valuisset. Ut anti-qua forma rei publicae servaretur, operam tantum dabat, earn novis legibus et institutis temperare nolebat. Onme novum hor-rebat, quia novum erat; mala suorum temporum abominabatur, sed fontes, e quibus oriebantur, implere conatus non est.

Summo ingenio erat praeditus; scientiam rei militaris atque juris optime perspectam habebat; dicendi arte florebat; domes-tica atque externa nemo melius sciebat; optimus agricola erat¹). Omnium harum rerum peritissimus erat, quod vir erat studiosus et otium semper ad suum usum transferebat^:i); quamquam primum Romanae doctrinae tantum operam dabat Graecamque rei publicae exitiosam fore putabat²), postea tamen senex linguam Graecam didicit³); maxima cum voluptate Thu-cydidem Demosthenem aliosque legebat; multa ab iis mutua-batur, quin etiam nonnulla ad verbum convertebat^fi).

Multa documenta suae eruditionis ac doctrinae reliquit; primus libros Latine scriptos divulgavit 7).

Multae orationes, quas causam dicens et accusans habuit, ostendebant quanto opere juris peritus esset⁴); multas quoque, uti vidimus, de rebus publicis dixit in senatu et apud populum.

^B) Pint. Cat. maj. 2. Cic. Cat. 3; 26; Acad. 2, 5. Val. Max. 8, 7, 1. Quint. 12, 11.

Cicero testificatur se 150 orationes ejus legisse!); tituli et frag-menta fere 80 orationum nobis supersunt²). Nepos dicit eum ab adulescentia eas scriptis mandavisse^:i), sed potius Ciceroni fides habenda esse videtur, qui Catonem facit dicentem: „causarum illustrium, quascumque defendi, nunc cum maxime (anno 150) conficio orationes¹)quot;. Unus erat ex eloquentissimis oratoribus illius aetatis^rgt;); vulgo inde appellabatur Romanus Demosthenes lt;gt;); Cicero eum cum Lysia comparat et ejus orationes aeque acutas, elegantes, facetas, breves esse dicit 7), sed deinde⁸) hoc judicium ipse improbat contenditque eum in genere dicendi Lysiae multum cedere; hoc loco non perperam videtur judica-visse, nam oratio ejus erat, quae alte in animos audientium descenderet salis acerbitate atque valida voce, qua loquebatur\'¹), sed quammaxime pura , incompta , inornata erat w); res, non verba ei curae erant u); orationes ejus postea horridulae esse dicebantur propter frequentem concursum vocalium 12). Optime de ejus genere dicendi Gellius judicare videtur, dicens: ,,ea omnia distinctius numerosiusque fortasse dici potuerint, fortius atque vividius potuisse dici non videntur 13)quot;. Multa nova verba in linguam Latinam inducebat W). Saepissime valde obscurus erat; inde Verrius Flaccus librum scripsit ,,de obscuris Cato-nisi⁵)quot;. Aetate Ciceronis nemo ejus orationes legebatio); sed postea Romani eis delectati esse videntur iquot;).

Septem libros confecit de rebus populi Romani quos Origines inscripsit i⁸); qui index secundum alios significat eum compo-suisse res Romanas ab origine repetitas vel ab origine libros VII1°), secundum alios libri ita appellati sunt, quod primum tres libros tantum edidisset, deinde ceteros²⁰). Senex eos confecit²¹); cum senex diceretur, qui sexagesimum annum egressus erat²²), eos fere anno 174 scribere coepit^); anno 150 septimum

Cic. Brut. 65. 2) Jordan, prol. 05. 3) Cat. 1. \') Cat. 38. cf. Val. Mux. 8, 7, i; Jordan, prol. ü\'2. •^r\') Cic. de or. 1, 171; 3, 135; lirut. 03; 65; de inv. 1, 5. Liv. 30, 40. Plin. 7, 28; 14, 5. Just. 33, 2. Pint. Cat. maj. 7. •gt;) Plut. Cat. inaj. 3. 7) Brut. 63; cf. Plut. Gat. maj. 7. ») Brut. 293 ; 300. 9) 1\'lut. Cat. maj. 7. \'«) Cic. de or. 2, 53; de rep. 2, \'1 ; Brut. 293 ; 300. ïac. dial. 48. Quint. 2, 5, 21; 12, 10, 10.

librum in manibus habuit¹). Interdum historiae²), interdum annales^) appellabantur. Res inter reges expulsos et primum bellum Punicum gestas silentio praeteriit, quod, quae de hoe tempore tradebantur, minus accurate tradita erant \'). Primo libro res gestae a regibus populi Romani continebantur^r\') age-baturque quoque de Aboriginibus, Sabinis, adventu Trojano-rumquot;); Romam esse conditam putabat 432 annis post Trojam expugnatam sive initio septimae Olympiadisquot;). In secundo et tertio libro disserebat, unde quaque civitas Italica ortaesset¹); in quibus rebus investigandis diligentia ejus maxima oratquot;); in secundo libro agebat de civitatibus Italiae superioris, in tertio inferioris 1°). Nepos in quarto bellum Punicum primum, in quinto Hannibalicum fuisse dicit^u), sed boe minus verum videtur esse, quod in quinto belli Punici secundi quoque mentio fiebat i-), et quinto libro oratio pro Rhodiis continebatur l\'¹); ita-que fines horum librorum apud Nepotem nimis angusti sunt. In sexto et septimo libro res gestae post bellum Hannibalicum narrabantur; in septimo inerat oratio contra Galbam W); liane orationem et illam pro Rhodiis posteri videntur excerptas ex Originibus seorsum edidisse ¹⁵). In quinto libro etiam res ab se ipso gestas narrabat¹⁽ⁱ) et bellum Illyricum alterum iquot;). Res in Hispania cognitione dignae septimo libro continebantur i\'^s); in eo quoque de moribus corruptis agebatur¹⁹). De his omnibus rebus capitulatim disseruit; non tradidit nomina ducum, sed res sine nominibus notavit²⁰), vel ut Plinius dicit, „imperatorum nomina annalibus detraxit²¹)quot;; inde posteris usui non erant. Magnam curam et operam in describendis moribus, locis, operibus, fru-gibus consumebat. In bis libris Nepos multam industriam et diligentiam, nullam doctrinam fuisse dicit²²). Aetate Ciceronis fere nemo erat, qui cos legeret²³), postea quoque oblivione obruti erant²⁴). Cicero eos laudat²⁵), sed paullo post lioc judi-

Cat. 3. \'J) Dionys. ant. Rom. 1, 74. Front, de princip. historiae \'224. Solin. 2, 0.

cium reprehendit, et Catonem cum Thucydide non esse compa-randum^]) atque vilem -) fuisse dicit.

Unum opus ejus nobis totum superest, quod inscribitur _},dc agricultural ^). Valde obscurus liber est; ut simile vori est, Cato non ita eum scripsit; postea retraotatus esse videtur\'). Multa insunt, quae ad agriculturam nihil pertinent, ut jam Varro animadvertit^ft). Non est liber de agricultura universa, sed Cato in eo disseruit, quomodo fundus L. Manlii apud Ca-sinum et Venafrum colendus fuerit^,!); potissimum in eo agitur de cultura olivarum et vitium; multa bona consilia insunt, sed male cohaerent.

Scripsit quoque libros, qui dicuntur „praecepta ad filiumquot; quot;), sivo ,,«(/ filiumquot; ⁸), sive ,,epistula ad filiumquot; ⁹), sive ,,ad filium vel de oratorequot; ¹⁰). In his filio de agricultura, de medicina, de rhetorica praecepit n). In illo libro ,,lt;le medicinaquot; medicos Graecos exagitavit 1-); in illo ,,de rhetoricaquot; de orationibus componondis praecepta dedit, unde a Quintiliano primus Romanorum in hac materia aliquid condidisse dicitur¹³); hic liber valde strictus et nervosus erat¹⁴).

Librum ,,de re müitariquot; quoque scripsit; in eo edocebat, quomodo victoria ab hostibus reportanda esset; secundum Jordanië) Hber non continebatur „praeeeptis ad, f iliumquot;; contra dicit Teuffel¹⁶). Praeterea composuit ,,carmen de moribusquot; ¹⁷), in quo vehementer in mores corruptos invectus esse videtur l⁸). Simile veri est eum id versibus conclusisse, sed non constat; nonnulli dicunt fuisse eos versus quadratos, alii sotadicos, alii saturninos¹⁹).

„Commentarios juris civilisquot; %*) etiam scripsit. Apud Festum „epistulaequot;²¹) et ,,epistulaquot;memorantur; ignoramus utrum plures libros Cato ediderit an unum®). Epistula Plutarchi aetate exstabat, eo tempore ad filium missa, quo is duce Aemilio

1) Ibid. \'204. 2) Cic, de leg. quot;1, 6. ³) Varr. r. r. 1, 2, 28: „in magni illins Catonis libro, qui de agricultura est editus.quot; M. Aurel. ad Front. 4, 6: „legi ex agricultura Catonisquot;. Cic. Cat. 54; „in oo libro qnem de rebus rusticis scripsi.quot; \') VV. S. Teullel, Gescb. der Hom. Lit. 100. 5) _r- i. 2, 28. ^h) W. S Teuffel 1. c. \') Nonius quot;143. S) Prisc. 6, 718. i\') Prisc. 7, 761. ïquot;) Diomed. 1, 358. li) Jordan, prol. 101. 12) Plin, 30, 7. Pint. Cat. maj. 23. 1³) Quint. 3, 1, 10. W) e. g. cf.: „rem tcne, verba sequenlurquot; (Jul. Vict art. rhet. 107). 15) Jordan, prol. 102. lü) Gesch. der Hom Lit. 108. 17) cf, Jordan, pag. 82. 18) Jordan, prol. 101. 1») Ibid. 20) Cic. do or. 3, 135. Pomp. Dig. 38. 21) \'242. 22) -154. 23) Jordan, prol. \'104.

Paullo stipendia in Macedonia merebat; in ea filium propter fortitudinem laudabat et adhortabatur ne, cum dimissus esset, proelium inirct, quod jus non esset, qui miles non esset, pug-nare cum hostel).

Cato scripsit³) neque sententiarum illam collectionem, quae inscribitur: „Catonis sententiaequot; neque „librum differentiarum.quot; Dicta Catoniana ante Ciceronis et Nepotis aetatem collecta et edita esse videntur \'¹); quis fecerit nescimus. Multa ex iis Plu-tarchus excerpsit ■^r\').

104. Pint. Cat. maj. \'2. 3) Jordan, prol. 107. •\') Jordan, prol. 106. ⁵) Plut.

nm *m ■ ■ . •

(addidi nurneros hujus libri paginarum, in quibus de Us agitur, et nurneros paginarum editionis Jordani rectis uncis inclusos).

1. oratio, quam habuit Numantiae apud equites (a. 195 habitai)) [p. LXV, 33]..........56, 68

6. in Q. Minucium Thermum de decern hominibus (a. 190 habita) [p. LXXII, 39]............10:$

2) Fortasse imlicibus orationuin tertiae ct quartae una eademque oratio signi ficatur cf. p. 56,

7. in Q. Minucium Thermum de falsis pugnis!) (a. 190 habita) [p. LXXII, 41]............103

8. oratio apnd Athenienses (fortasse a. 18!) habita) [p. LXXI, 39J................81, 87

!). in M\'. Acilium (oratio) quarta (a. 18!) habita) [p. LXXV, 45].................108

10. uti praeda in publicum referatur (a. 189 vel a. 167 habita) [p. XCIV, 69].........14, 108, 1055

12. de suis virtutibus contra (L.?) Thermum²) (post a. 189 habita) [p. LXXV, 43]........ 3, 87, 99, U7

16. in L. Quinctium Flamininum (in censura habita) [p. LXXVIII, 46]................118

17. in L. Veturium de sacrificio commisso cum ei equum ademit (in censura habita) [p. LXXIX, 47].....120

19. de moribus Claudi Neronis (in censura habita) [p. LXXXI, 50]................119

21. de signis et tabulis (fortasse in censura habita) [p LXXXII ,69]................121

!) Indices „in Q. Minucium Thermum do decern hominibusquot; et „in Q. Minucium Thermum de falsis pugnisquot; ad unam eandemque orationem pertinere videntur cf. p. 103.

-) Kieri potest, ut orationis indice „de innocentia suaquot; eadem oratio signiflcetur, sod pro certo affirmare nobis non licet.

25. si se M. Caelius trib. pleb. appellasset (fortasse in censura habita) [p. LXIX , 57].......30, 31, 36, 37

27. de Fulvi Nobilioris censura (a. 17!) vel paullo post habita) (p. LXXXIV, 53]............10Ü

28. adversus Lepidum (fortasse a. 179 vel paullo post habita) [p. LXXXIX, 61]............101

31. no lex Baebia derogaretur (fortasse inter annos 179 —177 habita) [p. LXXXIII, 52]...........62

35. de ea re, quod sponsionem fecerat cum M. Cornelio²) (post a. 171 habita).............28, 57

!) Si haec oratio eadern est atqne prnecedens, inter annos ITO—177 haliitn est cf. p. 63.

-) M. Cornelius, in qiiein earn orationem habuit, fortasse idem est atque is, adversus quern dixit „contra Cornelium apud poputumquot;.

^s) Kodem anno conjeci Catonom orationem dixisse, quam inscripsi: „de Illy na liberandaquot; cf. p. 130.

41. de rege Attalo et vectigalibus Asiae dissuasio (post a. 159 habita) [p. XCII, 66]............15«

42. de bello Karthaginiensi (paullo post a. 157 habita) [p. LXXXVI, 56]................1««

43. de Ptolemaeo Minore contra L. Thermum (a. 154 vol paullo post habita) [p. LXXIV, p. 42].....147, 150

46. contra Ser. Galbam pro Lusitanis (a. 149 habita) [p. LVII, 27].................1«1

II. orationes, quae ine,er to tempore habitae ad res vel personas nobis notas referri possunt:

\') Haec oratio et duae, quae sequuntur, videntur dictae esse de re familiari Florii, A. Atili, Pulchrae.

Sicut illa oratio „contra Ser. Galbam ad militesquot;, liaec qiioqne apud milites dicta esse videtur cf. fr. i.

■-quot; R» tUj!

■ I

■

■ ■ ■ ■ ■

\' ■

. . . ,

■ |

•

.......- v..... ■

■

aèfp Sm-----\'

. - tMi ■

• - -

Non est assentiendum iis, qui contendunt Pliilopoernenem anno 184 mortem obiisse.

Probanda videtur ratio, qua Soltau usus statuit de annis quattuor, quibus in Fastis adscripta sunt nomina dictatorum sine consulibus (cf. Soltau, Röm. Chronologie pag. 318).

Alcibiades condemnandus non esse videtur, quod damnatus a civibus ad Lacedaemonios fugit eosque impulit ut Deeeliam occuparent (cf. A. Fokke, Rettungen des Alkibiades).

Xenoph. Heil. 2, 2, 10: svofil^ov l\'ov\'êsf/.ixv eüvxi (TUTyplxv toïi ^v) TrxOsh, x ou Tiftupovpsvoi STroiyvxv, iAAii e. q. s. Expunge èxaivicxv.

xvrxipquot;\' syu Sf TOvrrls, kxv tru pyi óéhyc, x^u KOftl^uv o\'iTrsp eïlt;r EupuaOsui;.

iljv xirokteivy ti? vfiüv Aixyópxv tov MsjA/cv , hx/tfixvsiv txKxvtov e. q. s.

Probanda non est conjectura Mülleri Strübing: Aixyópxv tov Tyjiovi recte Fritzsche hunc locum interpretatus est.

turn Tartarus ipse bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras, quantus ad aetherium terrae suspectus Olympum. Hic genus antiquum Coeli, Titania pubes e. q. s.

Verg. Aen. 7, 598. Probanda est conjectura, quam van Wage-ningen mecum communicavit:

Paullo audacius contendit Schanz Socratem in numerum poe-tarum Graecorum non esse adscribendum.

... ■, • , .■,•

i-v/\'v.\' ^:\'¹⁷ vo;

-r -\'..\'\'r \' ■•■

\'rW;

\'iquot; . • .\'■■■ \'.■•/• ■ . ■ \' • V •-■• v.- ... -;■

■I, : IS s| i

Cl.

:lt; C