.....\'■\'■■■■■ ■- ■ ^: ^ ^: ■ ■\' ■ ■ ■■■ ..........- ■■ ■

■ ■ -■...... ■ \' • flif;!-;\'

......

. . , VS. v. .

. .

. ;. . ■,

.....

.... . .. . .. ■ .

Hoocnicr, door J. Iiuykcn. IMaat uquot;. 152 uit „Afbeelding dei Mcnsclii\'ltjkc Itcz\'njhvdcii. Ainst., II. amp; J. Ottons.

Bartoli (J\'irfro Sunti) en Ballori (Clio: I\'ictro). IiO I\'it-turc Antic.lie del Hopolci\'o do Masonii Nolhi Via Fliiininin.

(Tavola XXX bevat eeuc afbeelding van eene maurschildering voorstellende een fragment van een tuin met loofgangen.)

Oude hintenpluakrn op lift piland Waicliei\'oii; prontou uit do XVlie ocuw uit „Sniiilttyiinyc, Chrom/l- ran Zcrliiinlquot;.

(De pinten stellen voor; Rijnsburcli, \'tlluijs en lloll te PoppcDdamme, lie Ambaehta-IIcerlijkhcijt van Oost-Capclle, het Iliiijs cn Hof Vrijburg, Molenbaii. liclangrijk voor den tuinaanleg in dien tijd.)

Speriiliiin Zcluiidiae, dut is ilt;]en licsclirijvin^\' ofte Afbeelding der Steden, Ainliiichts-IIcerljjckiiedcn, Dorpen, (\'i^st(^,-len, iïidderljjeke Hofsteden, llnijsen en (Jehoiiwen, ^elegon in de Kjjlunden en de (iraelljjcklieit van Zeclandt. Amst. Wed. Ottens en Zoone.

(Itcvat afbeeldingen van de volgende kasteelen met hunne tuinen cn parken; Capelle cn \'t Huis te Hrnelis, Kencssc en \'t Hnijs Mocrmont, Capelle en t Huis tc Maal-Stcde, \'t lluijs cn ambagtshcerlijkheidt van Elfdijk, ambagls-hcerlijkheidt en \'t lluijs Baarlandt, \'t Huis en Uiddcr-lijkc Hofstede ter Ilooge, Rustenburg, \'t Huis Crauc-stein, \'t Huis Lammeren-Burg, \'t Huis Stccn-llovcn, \'t Huis Waterloos-Wervc, \'t Huis Swanen-Burg.)

(Dit werk bevat lal van piaten met afbeeldingen van kasteden in Vlaanderen, waarbij den aanleg van de tuinen is aangegeven. Men vindt er belangrijke bijdragen in voor de geschiedenis der tuinbouwkunst in de XV He eeuw )

(Op deze prent in fraaien aliegorischen rand met attributen aan den tuinbouw ontleend is een kasteel met tuin afgebeeld )

7 Suite van cou en twintig prenten, waaronder don titel, luidende: J lor lorum Viridario h\'iniiijiie elegantes et nnilli-plicis formae ml archilectiotniae ar tin normdiii affahre deli-neat lt;i a Johanne ]\'redmanno Frixio. Ph. Gallens, cxc. Antw. 1583.

(Voorbeelden van tuinaanleg met rijke stofl\'eering van tuinhuizen, loofgangen, fonteinen, enz)

11 Vier bladen uit oeno suito van 20 prenten; Fonteinen. Gor. do Jode exc. J. en L. a Duoticuni fee.

(Voorbeelden van door gebouwen ingesloten tuinen. Een derzelve stelt een loofgang voor op ren /uilengang)

13 Architectura door J. Vr. de Vriose eude sijiieu 8one Pauw Vred. de Vriese. Henr. Hondius sculp, et oxc.

14 Rossi (Lorenzo Fillppo de), Raccolta dl Va si Diver si Da celebri Architetti Moderni. Roma 1713.

(l^cJ bladen met tninvazen, twee op een blad, door verschillende architecten als: Lanfranco, Polidorus Caravaggio, Polidorus Dipinto enz. Fraaie composities uit het einde der XVI^e en het begin der XVII⁰ eeuw. — Italiaansche renaislnce.)

15 Fontane diverse clie si uediino nel\' Alma Cittu dl Roma ct altre parte d\'Italia. Roma 1645.

(Bevat afbeeldingen van fonteinen te Hume en op de rondom liggende tuinen als Frascati en Tivoli.)

16 Afbeeldsels dor voornaeinsto Gebouwen ujjt alle die Philips Vingboom geordineert heeft. Amst. 1674.

(Ontwerpen van huizen voor \'t meerendeel te Auisterdam gebouwd. Bij eenigc vindt men de ordonantie van de tuinen.)

(Dit werk bevat o, a. Algemeene Groud van De Sael van Orange met haere omstaende Timmcrragic, Hoven, 1\'lantagic etc.. Thuis liijxdorp met bogaerts, tuijnen, pavillocncn en muerwerk, Algemeene grond van Vreden-Hurgh, niet haere omstaende Timmeragie, Moven, I\'lantagie etc.)

(Vier deelen in ééa baad, te zamen bevattende 107 platen met fonteinen, waterwerken en tuingezichten in Rome en omstreken.)

21 Drio en twintig stuks ontwerpen voor termen, grotten en fazen voor tuinvcrsiering.

22 Itccneil l)( (liners Desseins de Fontaines Ft De Frises Mdritimes. I\'aris, cltez Fdelinck.

22a Twiiiilt\' bladen mot marineren hielden uit de tuinen van Versailles, (i. Mdeliuck en G. Audran, sculps. 1079— 16«2.

24 Aleimr Vedute di Giardini e Fontane di Ronta e di 1 iuoli. Disc!?¹* ot intagl^,e pei Israeli Siluestre 1646. Paris, Pierre Mariette.

25 Twee suites elk van vijf stuks, bevattende sierlijke ontwerpen voor parterres, twee motieven op een blad.

beroemd architect, later in dienst van den Koning stadhouder Willem III. Zijn werk bleef altijd liet fransehe karakter behouden 1650—ongeveer 1712.

27 Een bind uit eene suite van (i prenten, getiteld: Nouveau IJvre (/\'■ Cahuiets tie janliiis.

2S Suite van 6 prenten, getiteld: Xouveau.r Lirre de Bcrs-xeau.v Kt Trilliaries-Cahhiet.

33 Vier bladen uit eene suite van lï prenten, getiteld: Nouveau Lirre de I \'awst et de Put* de Jar din.

34 Gezichte in de Hofsteede Clingendaal, bij \'s Gravenhae/e, Leon Sehetd,- excudit. (Suite van twaalf genummerde

(Gegraveerdt titel en negen bladen met fonteinen, waterwerken, tuinen parkgezichten uit de beroemde tuinen van Aranjuez.)

37 7Fiirtitliclu\'n Hmnneixter* Anhany zmn I\',raten Thcil, w\'eh hei\' nicht (illein ilea :ioii i\' lii\'stlichcn i\'nlust (jehoriyen Triumph Boijen, hihren Snul, (Harten, etc. Sondein anch einiifi andere l\'ih\'stllchc Lust JLuiser curstcllet. Auysp., ,/. Wolft\', I7i:t.

3S I \'oorheclden der Lusthof-Cierailen, zijnde Piramiden, Eer\' zuijlcn en andere hijirerken,

\\^ri)orbeelden der Liinthof-Ciiraaden, zijnde 1 aasen, Pede-stallen, Orawjiehakken, Blompotten en andere liijwerken.

(Twee deelen, bevattende 54 platen van verschillende in de titels genoemde luinversieringen. Guilmard roemt de stijl dezer composities.)

39 Vier bladen decoration tuinen met stoffeering van gebouwen, getiteld: ^Zaïil-stuckcn in \'r hiiijs van de 11. D. .15. Nfesquita. \\ . ov !!. Grevo exe.

41 Suite van zos bladen, bevattende elk twee stuks (nm-vasen van de buitenplaat» Zorgvliet bjj \'s Gnivenliug(^

42 Den Nederlancltaen Hovenier, hcsc.hrijvende alderhande Prbwelijke en Heerlijke Lmt-hoven en Hofsteden en hoe men de selvc, met veelderley, uytnemende lioomen, Bloemen en Krui/den, kan beplanten, hezayen en vereieren. AniKt. 1721.

(Met talrijke figuren en 200 modellen voor parterres. Men vindt er de vorstelijke verblijven te Rijswijk en te Honsholredijk in afgebeeld.)

43 Verscheidene Gesigten en Pernpecliven soo Na \'1 Leven als Anders in \'t Coper gebrayt door Sieuivert ran der Meiden, Anno MDCCVII.

(Suite van zes genmnmeriie [irenten met jicrsjicctivisehe aunziehteo van rijke buiteuvcrblijven, geslolleerd met figuren)

(Met 51 afbeeldingen van de zieli daarin bevindende fonteinen. In dit werkje komt ook voor den plattegrond van het doolhof, die door een belgisehen architect werd gecopicerd en voor eigen werk ingezonden op de jongste internationale tentoonstelling te Amsterdam )

bckcud arcliilpct, wiens werk groolcn opgang heelt gemaakt, omstreeks 1725 te Niiruberg werkzaam.

4() Sochsorloi lUMi-fiK\'imirto \\V(mer-rlumpen, wolclio so woli! dunsli den Srliwin^cl, (lumli die Oircular-licwo^ung als «liirdi ciii Druok- uud Stoss-ftobol luiclit /,11 rd^ioren; init; (mmci\' (^xh\'a-onliMairoii iiussorliclicn Oostalt umgobon, uud tlicils ziiglcloli statt lüuor tVcistclicinlcii Sonnoti-TIhr iti

tan imd aid allen offonou IMiitzeu zn gebrauclien sind. Augsjiurg .1. WolH\'s Erltcii.

48 MriiiHtitM\'ende A iii/nureidr in \\ ^r(gt;rst;eliiiMfgt;- f I crrllclier (iar-^t,\'^||.....I. Wolffquot; exr. Aug. Vind.

49 Hijzomlere AeniiKM\'kingen Over hef aenleggen vun l\'rag-tige en (iemocne Limdhiiizen, Lusthoven, l\'iiintngien en aenklevcnde (jieniedeii. Leiden I7:i7.

(Bevat nuttige wenken omtrent liet aanleggen van tuinen- en plantenkassen met afbeeldingen.)

nrcliitoct IÖ98—1768, was langen tijd in Dnitsclilnnd werkzaam, Joch behield in zijne composities steeds den franschcn invloed.

55 Vier bladen met decoratieve waterwerken en tuiugezich-ton. O. S. Rooscli en I. (ï. Ifeid sculps.

58 Do La Distribution Drs Maisons De Plaisance Et De Lti Decoration Des Edifices En General. 2 Tonica. Paris, C. A. Jombert, 17:57/8.

(B dcclco tekst en 3 dcclen filatcn. Hij liet 4e deel bchooren XXXVI platen nan de Uiinbouwknnst gewijd. Zij bevatten parterres, loofgangen, doolhoven, latwerken, vazen en teekeningen van uitgestrekte buitenverblijven en parkeu.)

(Chinoiseries toegepast oj) tuinversiering, eene mode uit de vorige eeuw die ruime toepassing vond. De teckeningcu van 1\'illeraent hebben daarop grooten invloed uitgeoefend.)

(i4 Tuinfragincnton nicf ruines, zes stuks op drie bladen. Nii.son (Jouanx Hsalvh)

70 Vjjtquot; hliulen met tuin^o/ielitcii, gostoHeenl met gehouwen en ruines. Vivares sculps.

72 l\'huis, Mlevations, Seciions and {\'crspective Views of The G(irda7is and liuildings at Kcw in Surry. Ijondon 17():t.

(Bclialve Chambers had de bekende tuinbouw-architeet KrrU voor deze een werkzaam aandeel in den aanleg dur tuinen.)

T-i Des nouveaux Jiii\'dins a la AFode, Jardins Anglo-Chinois. etc. J\'aris 1770—17S7.

(Groote verzameling van bestaande tuinen, lusthoven, parken, met himue details. Men vindt er de voornaamste toenmaals bestaande tuinen van Kuropa in. üe nieuwe smaak — chinoiseries — wordt er zeer in gehuldigd.)

tuinbouwarehitcct van de Koningen George I en II in de laatste helft der XVIIlc eeuw,

74 Stoice (ïarclt\'H* in Buokingiiamsliiro, l\'ielonging to the Right Honourable The Lord Viscount C\'obham. Uigtuid dol, Bernard Baron sculps.

77 Ilecueil \'Ir I\'unes analogues aux cinq ordres d\'arcliitecturc di\'dié a Mr. Ie Carpentier arcliitcctc du Hoi. Nicolet sculps.

79 Traitr de la conrpDsiflon et de (\'orneinrnt des Jurdins, \'V\' edition, entièrement refondue par M. Hoitard.

(Bevat behalve den tekst 96 prenten van bestaande of ontworpen tuinen, bruggen, tuinhuizen en andere onderdeelen; het is mij niet bekend van welk jaar de oorspronkelijke uilgaaf dagteekent — misschien uit het einde der vorige eeuw.)

83 A. View of Bilniz, in Saxony, one of the Palaces of tlic king of Poland, 1752. Meaurer, del. Stevens sculps.

84 Flan General da Chateau, Jardin et Pare de Chatnj) lt;!lt;\' M. Ie Duo de lu Vallière a Brie a trois lieues de Paris. Plan general du Chateau de M. la Princesse 2quot; douairière do Conty a Issy prés Paris.

(Vier plannen van kasteden en grooto landhui?CD in den omstreken van Parijs door Mansart, Ie Notre en anderen.)

85 Plan General do la Ville Cliatcau .liirdins ct Pare de Fcrsailleti iiouvellemciit levé sur les lieux.

80 Een christen op zjjn Landhoeve. .1. C. i\'liilips inv. et fecit. (Hollandscho tuin uit het midden der XVlIIe eenw.)

vUri. - \' ■ :quot;■■■■; • •■\'■!\'\' ■■ • gt; ■ ■■.■,■ ... . . ■ ■ ■

\'■■■■■• .■■■■■■■, \' ■■■,;■ quot;■\' ■■\'■■\' \' ■\' ■■■■\'■,■■■ •quot;■.■ ■• .•,•.■■■ ., . . ,

Sodert do tontoonshilliii^ mjjiicr oudo |irenten Ixjtrolcki liclihnulc (i[) di! fcuiiibouwkimsf:, goliouden bij de openiiif? der t:uiiil:unn\\sc.lutol to Wugoiiin^en, op \'5 October 1896, kon ikgole-gcnlieid vinden, om dene ver/.uiueling belangrijk nit te breiden.

Do nieuwe aanwinsten zijn in aeJiterstiiiindo lijst opgotee-kend en voi\'inen met bet eerste gedeelte eon over/.ieht vim de geseliicdonis dor tuinbouwkunst, dut tiunolijk volledig is.

De volgorde der prenten is clironologisob gesteld, de omschrijving zoo beknopt mogelijk belnuideld en met enkele aanteekeningen voorzien, het geheel voor eigen gebruik ingeriebt.

Daar II in liet bezit zijt van de lijst van liet eerste gedeelte mijner collectie bied ik hierbij bet vervolg aan, waarvoor de opmerking geldt dat dezen druk een geheel privaat karakter draagt.

i».\'n

kyy, - ^ i\' ■ ,

• ■ ■ • ■ ■

b\'tfti-Vil il jt ffrquot;

■ . ,

■ ■ ■

■

■ ■ - quot; ■ quot; - ......., — ■ ■ . \' ■ ■.■■ .-■■■■■

■ \' ■

\' ■ :

. - • ¹ ■ \'.....■ -■ -■■

... .. .■ .

■ , . . .....

.......■gt;

■• . ......:■. •■.: . ■ . .. ., ..... , \'w;..;. .■ ........ ............. ..........

......

8!) Mttrhiiri/ en Cdstiel. («o/.iclitcii up die pluiitsca met „/gt;ir iicii luslyarle. (W I^c oouw.)

Hl Ijlrrc de (li/lrrc/ils i/esseinys de l\'arfo\'/\'es. Rahcl in T. \\\\ Mariotto lo lils.

(21 bladen uit eene suite vau 2 met ontwerpen voor parterres in Louis XIII sliji. Zeldzame prenten, die door van der Groen in den »Nederlandüchcn Hovenierquot; zijn gecopiterd op kleiner aehaal.)

!)2 Stizaima mot de twee ^rijsaiinis; links ci\'ii lniii mei loof-i/iitii/f:ti en ^{«bouwen, (/\'rispiniis de l\'ag liiM\'iiIm Ivxcildit (Juil. Sal.

illi Architcciure (\'/rih*, dan isl; Fiiyoillichi\' Ih se/in Hhiik/ wie man nach licslcr form und goreohter Kcgnl, l\'iirs llr.ste,

Pallast, mit dero Tnist- uml Tliiergarteu, darboy audi Grotten.....autt\'ulireii und orbauou. Ulm 11)28.

(Plaat 13 bevat ccn tuin met loofgangen, perken, standbeelden, euz. in vogelvlucht, pl. 17—20 voorbeelden van grotwerken uit Behelpen vervaardigd.)

!I4 Suite van zch stuks tuinvevsierinyen, zoogenaamd latton-werk, (\'. Danckerts fecit, .Itistiis Dankerts cxcudit.

95 /es Prenten van oude kasteelen met lumne tuinen in Vlaanderen uit „Bleauquot;.

(De prenten stellen voor de kasteelen Liedekereko, Zwijnaerde, Ever-ghem, Lovendeghem, Temsche, Vichte en zijn belangrijk voor de gesehie-denia der tuinbonwkunst in de xviie eeuw.

90 Ü stuks gezichten van de tuinen te Ruel. Pereile sculp. ii7 \\\'eHe de lu Cour den Fontaines de Fonirrina Bdeau.

98 Oude buitenplaatsen op liet eiland Walcheren; prenten uit de laatste helft der \\VII^,: eeuw uit .tSinulhyunijc, VhroHi/ck van Zeelandquot;.

9!) Decoratieve tuinen, 2 stuks wandbescliilderingen. A. T. \\ . Meulen ex. cum priv. Ilegi.

100 Cours d\'Architecture, Nouvelle edition, par 1\'. .T. Ma-riette. Paris 1750.

(Een hoofdstuk is getiteld »fa decoration des Jar dins en bevat wenken over de versiering van tuinen, toegelicht met goede voorbeelden, naar ontwerpen van d\'A.)

(Het werk is verdeeld in 4 afdeelingen te zamen bevattende 230 platen, fonteinen, waterstralen (jets d\'eau), rotsen, lahyrinthen, tuinen, enz.

103 4 bladen, nik bevattende twee siervazen; 110. 8, 10, 11 en 13 uit oene suito.

104 De Kouingh/ckc Hovenier, iiiinwjjzonde de Middelen om Hoornen, Bloemen en Kruvden re Zaaven, planten, aen-qneeken en voorttoelon. Met konstige koperen Platen verciert. Amsterdam, Marcus Doorniek.

(Bevat o. a. afbeeldingen van Saint Germain en Lave, Soestdijk en 32 voorbeelden voor parterres, perken en doolhoven.)

(Ofschoon de opschriften op de fraaie etsen voorkomende, doen denken aan eene toen bestaande buitenplaats, blijft het twijfelachtig of wij hier niet te doen hebben met eene phantasie van den geestvollen graveur.)

107 Veue Goneralle du Chasteau de Gunterstein et Dependances. Willem Swiddo ad vivum deluu et Fecit.

108. Voues dc I \'ersailles, gnuiées sur les desseins au Naturel par Guillaiiine Swidde.

10(1 Het Koninklijke Huh te Rijswijk, alwaar de Venjaade-ritujc tot de Genentale i\'rcda gehouden irorden.

(Gezicht in vogelvlucht van het huis met de tuinen met het advies van Anna Heek te \'s Mage. De stad Delft in \'t verschiet.)

(Dc prenten geven gezichten op het huis en van de vertrekken, waar de vredehandelingen hebben plaats gehad. Allen met Fransche en llollandsche opschriften en adres van Anna Beek te \'s Mage. Men verkrijgt er een goed denkbeeld door van een vorstelijk buitenverblijf uit dien tijd )

Ill Dninrel. Afbeelding van hot huis Duinrel, toebehoo-rende aan den heer*\', de Jonge van Ellemeet. .Vquot;. 1701.

114 Het Loo. Suite van 17 gezic.liten op liet huis en de tuinen van dit vorstelijk lusthof.

117 2 stuks, n⁰. I cu 3 tuinaanzichten uit oene suite van ü (?) stuks. I. Wolff exc. Aug. Vind.

118 Versailles. 15 stuks gezichten uji de tuinen vau Versailles door: Girard, fontainier du Hoi, M. Duquoy, llaymond, Lucas en anderen. Paris, choz Mortain.

119 Suecia antujua et hodierna. Holmiae (IG!)\'! —1714). 3 doelen met lif))\'» prenten.

(t)c prenten gegraveerd door l\'erelle, Jean Marot en vooral door J. van den Avecle en W. Swidde stellen verseliillende stadsgezichten, kasteelen, enz. voor. Een groot aantal zijn belangrijk voor den aanleg der tuinen iu Zweden, omstreeks da-u tijd )

120 Afbeeldingen Van liet Out Adelyk Huis Midthchten Op do Voluwe, iu (iolderlant. Zoo in oen generacl, als veole particuliere gezichten Der Gebouwen, Tuinen, Plantasien, euz.

121 (Iroote verzameling pronton van buiteuplimtscn, kastee-K\'ii, lauilhuizcn, enz. in lloilaml on l trocht.

(l\'it; II. i/f L-\'th, het zegepraleudt Keancmerlant, dc zr^epralerde Vecht D. Stoopendaal en M, Bronerius ran Nidek, (let Verheerlijkt Watergrnef»- of Diemermeer. Deze verzaineling geeft een volledig overzicht van de tuiobouwkunst in den aanvang der \\Vl||t* eeuw in Holland. Pe stijl van Ie Xótre had toen algemeen ingang gevonden.)

\'Deze tuin was de eerste dierentuin in ons land en behoorde aan Jan Westerhof, ook genoemd Jan Blauiv of Blauwe .ïau. Hij was gelegen op een hof tusichen den Kloveniers- en den Groenen Burgwal )

124 Vei-i\'hevile ^••hoono en verniaakoljjke gezigteu van Hocm-stede gelegen in de Provintie van Utrecht. Amst., Wed. X. Visscher.

125 Uccueil des statues, «troupes, fontaines, tenues, vases et autres ornemens du chateau et Pare de Versailles. La Have 1 724.

120 (i(-zi\' ^; ten \\.in \'len tuin en liet j.ark van Soryrticl tus--i hen den ll.tuir en S.-hevetiiiisen.

(Si enen door J v. d. Avcleu rnet het adres van N. Viischer te AmsterdTm, voorsta!I\'iiquot;quot;Ie verschiilrnde deelen van dit prachtige park» • lüulhof . in ihn* WilNjm Bcinlinck, ^ranf van Portland.)

(16 gczichtcu op vcrscliillcmlc gedeelten vim dit herocmdc park. Annt. N. Visschcr.

hti riuoi\'ie el Ut l\'raht/ue du Ju-rdhntye 011 Pon tmil.»! :) fond des boiiiix jitfdins cdiiiiniiMÓmi-iit Les

(Met ecu aantal goode voorbeelden vlt;ior parterres, latwerken, doolhoven, enz. Keno tweede uilgaaf van dit werk versoheen in 1713, onder den naam van den schrijver L. S. A. I. I). A. (Lu Sienr Ant. los. Desallier d\'Argenvillc.)

11olhmdsrli li(iiilt;jrziflil (1727) als illiistral ie hij een vt\'i\'s van .). de Haas, getiteld Tuiuzan^. A mst. M. Visachcr, 17li7. li. v. I\\. en II. V. S. scitljii;.

I\'oi\'speet.ivislt;^,lio Iteliistigunf;; nnd neuo \\ eisuolio von Kleinen Vogel liauorn sanit unteiMdiiedlielien Aufsiitzon nnd (i\'iirlrii-]l cril n. s. w. Xiirnberg J. tWoigtds. Witt we I7;i2.

(Zonnewijzers, tuinbuisjf.s, volières, klokken, die door den wind in beweging worden gebracht cn muziek maken, titel en 18 platen.)

1 :\\2 Wegwvscr door do Ilocrlykhcid lioosoidnul Ofto lt;!»\' Roos(.\'iiiliials(!lio Vcnniikclvklu\'dcn, door .Joliunucs D\'Ou-trcin. Amst. Gcr. van Keulen, 1718.

(Bevat een grooto kaart en 18 verseliillcnde gcziclilen op de buiteu-plaals, alles geteekend door Harent Klahof; de groote plaat gegraveerd door I. Smit.)

1)!I5 Tit in en rijschool van (huaf tlnsepli von Paar te Wee-neii. 0. 1). Ileitinann scuilps.

Voorhof en buitenverbljjtquot; van den Aiirtshisseliop van Valenein te Weenon. I. A. Corvinua sculps.

\'I\'tiin en tuiniiuis in ilc Josoph Stad (Weenen), toebe-hoorende aau den laudsehrjjver li. llockge. I. A. Cor-viuus sculps.

(Jenerale Afbeeldiiige van iiet i\'rincelyke Lust lluys en I [off van Svno liooglieyilt den ileerc Prince van Orange to Honslerdyk. A. Hega d(din. A. Bloote-ling to et exr.

(Vcrvoli; van nquot;. 76 vau (ieztu catulogiiH, gesmeed ijzeren tniuhekken, tuinlmizeu, i\'iiz.)

IliS Het Lao. Generale Afbeelding van \'t liiiat-JI njjs en llof van sijn Koniuklijko .MnJ(ïstijl: van (iroul: itrittiiiini» op \'t Loo. 11. Htoopendiuil Del et fie. Ö. Valck exc.

(Uil eene teiie van aelit stuks, gegraveerd door Mason, Vivarez, 1\'. Saudliy, W. Austin Cannot en Hooker en uitgegeven in 1772 door John. Boydell.

140 Stowe: a Description Of the Magnificent I hum and Gardem Of the liiglit lion. Uicltard Grenviilt! \'i\'emple. London 177li.

(Hevat grondplan van het geheel en verschillende gezichten en plattegronden van gehouwen, mouutnenten enz. in de tuinen gelegen.)

ill The Seats of tlie \\obiiity and (iciitrv, In a Collection of tlie most interesting anil I\'ictuivHiino (Vrnw, engi\'aved by 11\'. I Vat In, Lroin Drawing\'s by the most cininent Artists, i\'tiblisbed by W. Wafts, 177!).

der fraaie prenten zijn I. S. Mason, W, Woollett, P. C. Cauot, Wⁿgt;. Elliott.

144 Gezicht uji K*her in liet graafacliap Snmj. Kasteel en pracht\'kjc tuin van wijlen Henry Polliani EMq.

145 Oezidit u|) Kiiaro8l)roiigli in ^ oj\'ksliire, bohooreudo lum S^r lien. Slingsby Bar, en do mine van het kasteel, liehoorendo aan do R\' Hon. the Earl of llurlington. I. Vivaren sculp.

(Fraaie gravure met gedeelte van het groote park; voorbeeld van tuinaanleg uit dien tijd in Engeland.)

146 l\'ictnral I ifivx of the Principal Heats of the .Nohility and (jentry in Kngland and Wales. My the most Imminent lirirish Artists with a Description of each Seat. London, Harrison amp; Co.

(Afbeeldingen van een hoodmUal buitenplaatsen en kasteden in Engeland en Wales; de uitgaaf dateert van omstreeks 1790,

147

tuml Prints consisting of Sublime and fnterosHn^ Views in Groat Britain tuul Ireland, Uoautifull Mn^ravod by the Most Fjinincnt Artists, London llurrison \\ Go.

(Afbeeldingen van Ol buitenplantsen en kastcelen in Kngcland en lerlnnil; de uitgaaf dagteekend van het laatst der vorige eeuw.)

14S Drie prenten met ^ezioiiton op liet park vim Sc.oonen-bergh bij 1 inisscl, bolidorondo aim hiiiiuo Koninklijke llooglicdeu d(! Goiivenuuira Generaal der Nederlanden. \\\\. Byrne. S. Middeinau sculp., London 17!)2.

(De platen stellen voor: het landhuis, de oranjerie met pagode en den tempel der vriendschap.)

150 Enychche vcnmiaktuimn. Acht stuks gekleurde prenten met vooi\'stidlingen van iu den omtrek vim Londen bestaan hebbende nitspaiuiingspluatsen.

(Zie over deze tuinen het belangrijke werk: The London l\'leasure Hardens nf the eighteinth Century hy Warwick Wroth. London, Mac. Millan amp; Co., 1896)

I.quot;)! Promenade ou itinérairo des jnrdins d\'Enienonville, aiuiuel on ;\'i joint viugl-cinq de lours iirincipales V\'nes, dessinecs ct gravecs, par .). Merigot His. I\'aria de riinpriinorie lie 1 gt;elin, 1811.

(Ofschoon eerst in 1811 uilgegeven, dagteekenen de prentjes van vó-ir fi December 1787, toen er zulke zware regens vielen, dat de dijk rond het Kleine meer bezweek en het water vele verwoestingen aanrichtte, welke men betwijfelde, da» door (/n Gerard in, die met de herstelling was belast ooit weder in orde zouden kunnen worden gebracht. Plaat 10 stelt het graf van J. J. Rousseau voor.

Viic perspective du l\'nliiis Royal, Marion-Lust, et do sos jardins pros do Eleouour; tros liumblement dcvic a sa Miijostc La Reiae Uonarriore Julieuue Marie.

Kaart van eon j^odoolU» van liet Ijimd^dod liiljiion gc-niiamd Beokhui/.on, out\\vor[)on on op don stoon ^obragt door I. \\\\ illoinso. Tor stooiidnikkonj van 1). K. M ul-lor amp; Conip. to Aruhoin.

VerzanioliuK van optica prenten, ^o/icliten op tninen, waaronder verscliillende, die inon nergens anders vindt afgebeeld.

\' ■ ■■ tïf : • ■- ■ ■■■ ■■■■■■ - ■■ . ■ ■

iijiijf\'i\'.u

. m - quot;V¹ ^ - mm

„ /^v

/ I /.

Min, ■ ■ •\' \'

■

J i

Fix. 1. Kieming van Phfltlrp/ias nn-crocarpa II, e, P. (naar Karaten) , ^ der nnl. j?r.

■

Die imtiirliclien rflnnzenfnmilit\'n ncbst iliri\'ii GiUtungen iind wiclitigcien Ai\'tcu insbcsoiulcn.¹den Niit/.pflanzcii, benvbeilet unter Mitwirkung\' zalilrcicher licrvormgender Fnchgelchrtsn von A. Engler, ord. Prol\', der Uotanik und l)i-reklor des botan. Gartens in iireslnu, mul K. 1\'rantI, Prol\', der liutiinik an der Forsi-Ichrnnstait AsehnU\'enburg. Verlag von Wilhelm Engelmann. Leipzig.

Bovongonouinil uitueroond linudbook voor sysleinatischo botanic, hotwelk door talrijke, f\'raaio afbeeldingen niet slccbts de vakg-eleer-den, maar ook ben, die geen bijzondere studio van do plantenkundu ranken, in staat stolt bekend te worden met do belangrijkste planten, werd reeds tweemaal, in do nummers 290 oti 39.\'i dor Indische Mercuur, door ons besproken. Wij wonschen tlians, nn reeds enkele lamiliëti in bnar geheel zijn verschenen, nit die f\'amiliën ccnigo bijzonderheden, toegelicht door do noodige figuren, mede to doelen. Wij kiezen daarvoor in do eerste plaats do l\'almon, wolke door O. Drndo in atl. I en 5, bevattende 93 bladzijden en 05 afbeeldingen, zijn beschreven.

Do palmen vormen een zeer natuurlijke familie, welke reeds aan do bladeren, ook wol vanen of voeren genoemd, bijna zonder uitzondering met zekerheid zijn te berkenuen; de krachtig ontwikkelde, vedorvormig of waaiervormig ingesneden bladeren dor palmen, welke een stevigen steel on broedc sclieede bezitten, worden hoogstens nog bij hot geslacht Carludovica gevonden, welk geslacht zich ook slechts door bloem en vrucht vim de palmen onderscheidt. Bij kleine palmen zijn wel is waar do bladeren dikwijls niot gedeeld; maar deze liebbcn tocli dezelfde norvatuur en vertoonon althans bij do vinnervige bladoren door do diepe insnijding aan den top van liet blad con begin van deeling. Do bloeikolven van sommige soorten bobooren tot do reusachtigsto bloeiwijzen dor plantenworeld, en uit do botrekkolijk eenvondige en niet bijzonder fraaie, maar stovigo stamperbloom ontslaan vruchten, welke met do sterkst ontwikkelde kalebassen in grootte wedijveren. Leveren sommige palmen do grootste boomvruchten, andere dragen vruchten, die, hoewel minder groot, door de dichte opeonhooping indruk maken. Om do belnngrijko rol, wolke do palmen in do natuur en in do menschelijke huishouding spelen, worden zij dikwijls «1\'rincipei flanlarnmquot;, do vorston dor plantenwereld, genoemd.

Om con denkbeeld to govon van do wijze wnarop do „natiirliclio Pflanzonfamilienquot; bovvorkt wordon, zullen wij ons gehoel houden aan de volgorde, waarin O. Drudo do palmen beschrijfl. Dat ons uittreksel uit zijn verbandoling slechts zeer kort en van weinigo figuren voorzien kan zijn, spreekt wol van zelf.

Drude geelt eerst een lijst van do voornaamste gesohrilten over palmen; daarin worden de verhandelingen over de morphologic en systematiek, over de anatomie en ontwikkelingsgeschiedenis cn over do goographhehe verspreiding der palmen vermeld, alsmede do werken van populairon aard en dio, welke over do palmen dor horticultuur handelen.

Na oen beknopte opsomming der belangrijkste kenmorkon dor palmen, volgt eou uitvoerige beschrijving der vorschillondo organen, in do oersto plaats van do vegetatieve organen, wolko ook voor do systematische verdeeling van belang zijn.

Ontwikkeling van den jongen palm. De iu het krachtig ontwikkelde kiemwit liggende kleine kiem bereikt bij do kieming oon aanzienlijke grootte. Een langere of kortere, dikwijls zeer lange zaadlob schuift het jonge stengeltje mot het uit dojwortel-schoedo to voorschijn komende worteltje voor zich uit, diep den bodem in, waar dan spoedig eon rijkere wortelvertakking ontstaat. De eerste blaadjes zijn bleek en bestaan slechts uit het schecdovorniig gedeelte, terwijl daarna plotseling een blad met groene schijf ploegt te volgen, dat evenwel in nervatunr en deeling nog niet met de bladen van do ontwikkelde plant overeenstemt. Bij enkele Veder-palmen is reeds het eerste groene blad in talrijke blaadjes verdeeld, liij geen palm meer in \'t oog loopend, dan bij Phyldephus (lig. I).

Het bovenste gedeelte van de zaadlob blijft bij het goheolo kie-mingsprocos binnen hot zaad opgesloten cn wordt tot een knodsvormig opgezwollen licbnam (lig. 2), dat het kiemwit uitzuigt.

liet binnendringen van de zaadlob, diep iu den bodem, helpt mode om den stam eon breodo basis te vorsohalTen. Want voordat oen krachtige slatn in do hoogte kan groeien moet jaren lang do knolvormige, in do oppervlakte dor aardo zich bevindende hoofdas, door voortdurend nieuw ontwikkelde bladeren van steeds grooter afmetingen, in omvang toenemen; talrijke uit do knolvormige hoofdas te voorschijn komende bijwortels bevestigen haar in den bodem, (laaide groei van den lioofdwortel slechts van zeer korten duur is. Zoo wordt eindelijk een toestand bereikt, waarin oen rozot van bladeren van ormalo grootte aanwezig is; en nu eerst begint do stam zich to vei elfen; dan breekt ook, vroeger of later, het tijdperk van bloei ii u.

S tan liet is twijfelachtig, of or werkelijk staraio ozo palmen In-., \'n; er worden wol is waar oonigo palmen als ,/stam loosquot; bosohrevon, ma., gewoonlijk hebben deze oon zeor korten stam, welks top dicht door sriu iden van afgestorven bladeren en van do ontwik-

kuldo bladerkroon iiigohuld is; zoo vertoont bijv. )ig. 3 {Zalacca) dit duidolijk, on zoo znl het ook wel bij do volle, onmiddellijk boven don grond opstijgende kronen vim palmen nis Plnjtelephas (lig. 4) liet geval zijn. In don regel echter komt een duidelijke, uit stevige houtstrengen gevormde stam voor, welko door de afgevallen blad-scheeden een ruw, geringd voorkomen heeft, on waarvan men gewoon is do hoogte te meten van af don grond tot aan do benedenste bladscheede, welko nog van een blad voorzien is.

Dezo stammen zijn soms dunner dan een potlood, maar ook dikwijls een \'/o meter (bijv. Cori/pha, fig. 5) en meer dik ; zij kunnen van do geringe hoogte van «stamloozo palmenquot; af tot 30, zelfs 10 motor hoog worden.

Met hout der palmen is, evenals dat van allo eenzaadlobbige planton, niet direct met hot hout van onze of van de tropische tweezaadlobbigo boomen te vorgolijkon, daar het niet voortgebracht wordt door een cambium, dat steeds voortgroeit, maar opgebouwd is uit afzonderlijke, als \'t ware aan elkaar gelijmdu en dooreengevlochten vezelbundels, welkor bardheid en taaiheid echter meest zoor groot is. Zooals lig. (! aantoont, zijn echlor dezo afzonderlijke vaatbundels door paren-chymweefsel van geringen samenhnng gescheiden, en kunnen flus gemakkelijker dan eenig twoeziiadlobbig hout uiteenscheuron. Dit bewijst elk Spaansch riet, dat onder \'t gebruik maar al to spoedig in afzonderlijke ve/.ols splijt, zoodra zijn verkiozelde opperhuid niet meer als bindend hulsel dienst doet. Wanneer evenwel zeor vele vczelbundi\'ls innig dooreengevlochten zijn, dan ontstaat eeu houtlichaam, welks stevigheid cn buigzaamheid zoowel de machtige kronen hoog in do lucht dragen als veelvuldig nuttig voor de monschelijko huishouding wezen kan.

Wanneer het merg van don stam zeer weck is, kan hel gemakkelijk met spitse werktuigen verwijderd worden; do uitgeholde stammen leveren dan natuurlijke waterbuizen,en middondoorgesneden watergoten.

Onder den grond of onmiddellijk or boven vormt do stam lt;ler palmen zeer dikwijls en gemakkelijk vertakkingen; op grootero hoogte vau den stam, in do vrije atmospheor, komt wel een enkele maal oen tak (o voorschijn, maar oen regelmatige vertakking van de kroon wordt slechts bij een paar soorten van palmen (llyphaeua Uiehaka en Ifi/pli/icnn curiaced) gevonden.

Hl ad. Do bladeren der palmen bezitten zoo buitengewoon veel karakteristieks, dat men zelfs aan fragmenten er vati do familie met zekerheid kan herkennen. Men kan zo naar de wijze, waarop do bladsoliijt verdeeld is, in veder- on waaiorbladeren onderscheidon; palmen, die de eerste soort van bladoren bozitton, heeton dan ook Voderpalmon (lig. ïi, 4, 8); die, welko do tweede soort van bladeren hebben, Waaierpalmen (lig. B, 7). Op de ontwikkelingsgeschiedenis dor bladeren en op oen beschrijving van do verscheidenheden, welke in de twee hoofdvormen van bladeren voorkomen, kunnen wij niet ingaan. Ook do vorm van do bladscheede, de wijze, waarop stekels en baren op bladsteel en bladschijf voorkomen, do ontwik-

kulii g van een Hiisachlig over treksel op du beiicdouzijdo van liet hliul, du auatomlschu bouw van liet blad loveron koumorkeii, welku voor bet meorciulool in 0011 011 dozelfdo natuurlijko groep coastnit blijven, zoodat men do meeste p ilmcn miar do bladeren idleon reeds met zokerheid knn rangschikken.

Wortel. Zooals bekend is, houdt bot kiomwortelljo spoedig op met groeien, nadat het zich vertakt heult, en wordt dan in zijn fnneties door bijwortels vervangen. Do wijze, waarop do palmen do u^-hun worlelsystoom in don grond bevestigd zijn, is verschillend; daarnaar worden zij in vijl\' eategoriuën verdeeld, welke wij evenwel niet under zullen beschrijven.

Kloein. Nooit komt bij do palmen een bloem alleeast\'iand voor; steeds is een meer ol\' minder groot aantal van bloemen tot grooto bloeiwijzen in don vorm eener enkelvoudige ol\'samengestelde aar, ol\' eener sierlijk vertakte pluim veroenigd, Daar de bloemen niet zelden in groeven der vleezige oppervlakte van do takken der bloeiwijzen diep weggedoken zijn, of daar die lakken anders minstens saprijk en betrekkelijk dik zijn, zoo is men gewoon de bloeiwijzen der palmen met don naam van blooikolven te bestempelen. Slechts bij weinige palmen, — eu dan nog slechts bij soorten met dikke, groote stammen , eindigt de plant haar leven niet do vorming van een enkele, reusachtige blooikoll\' aan den top van den stam (Cori/pha, lig fi): gewoonlijk ontstaan do kolven in do oksels der bLidscheeden {SiiIkiI,, lig. 7, Avemja, lig. .S)

De snelle ontwikkeling van eon reusachtige hloeikolf veroorzaakt vonr het ontluiken een sterkon stroom van suikerhoudende sappen ; de bewoners van allo tropische streken verzamelen, door de kolven vnór den bloeitijd al\' te snijden, groote hoeveelheden van een voor gisting geschikte vlouistol\', welko uit do wond stroomt en een zeer gezoehteu drank, palinenwijn, «Toddyquot;, levert. Vele namen van bekende palmen, als Muuritia riuifira, Raphia vinifcra, Artiuja mechdrifera (lig. 8), wijzen daarop.

liiku kolf is van meerdere scheedon (bloemscheeden), welke voor-Irell\'elijko kenmorken opleveren, voorzien. Zij omhullen do jeugdige kolf, en worden vroeger of later door deze en haar opzwollendo bloemen in overlangsche richting gespleten (lig !J)

Hou belangrijk ook do rangschikking dor bloemen in do kolven moge zijn, zoo zullen wij ons daarmede niet bezighouden, maar liever do bloemen afzonderlijk iets nader beschouwen. Verreweg do meeste bloemen zijn eenslachtig, slechts weinigo tweeslachtig, hij een groot getal van palmen is do vrouwelijke bloem zoo geheel anders ontwikkeld, zoo veel dikker en steviger bevestigd dan do mannelijke, dat het verschil in geslacht reeds terstond in \'too.; springt. Mon vergelijke bijv. du vrouwelijke en mannelijke bloemen van HdccUd. (lig. 10) en van (\'jeu* inicifcrri (lig. II A).

Do mannelijke bloem bestaat bijna altijd uit •\'gt; kelkblaadjes, :gt; bloemkroonblaadjes en uit •\'! -(- \'5 meeldraden, do vrouwelijke bloem uit kelkblaadjes, .\'j bloomkr lonblaadjes en I bovenslandigen stam-

■■■■\'■■ ■ quot; ■■■ \'■ • \' - ■■ ■ ... .......... .......

Fig. fi. Stuk van een dwRrse doorsnede van den stain van (ïeonomaiaesjHosa, 30 maal vergroot.

(

jior, opgebüuivd uit 3 vruchtbliuloron of 3 l)ovoiistan(ligo slampurs, lioowel bij do mannolijko bloemen ilo stamper, hij do vrouwolijko lgt;loomoil do mcoldrndun bijtin stoeds rudimentair aanwezig xijn (fi^. I 1). Du vorschillendo organen der liloom kunnen vrij of vergroeid zijn. J)o kelk is gewoonlijk veel korter dun do bloemkroon; dikwijls is iiij zoo klein, dat hij met de schutblaadjes verwisseld zou kunnen worden. Overigens gelijken kelk en kroon in samenstelling en kleur zeer op elkaar; zij zijn stevig gebouwd, dik, groen, wit of geel vim kleur, liet stuifmeel der mooldraden heeft een gladden ofstekeligen buitensten wand en valt in groote wolken uit do groote mannelijke bloeiwijzen. Eigenlijk bezitten allo bloeiende palmen een nangenamen geur. Evenwel schijnt sleehts een gering aantal van soorten voor insektenbjstuiving geschikt, en speelt wellicht de vvindhestuiving een veel grootor rol. Hierover zullen eerst meerdere waarnemingen in do tropische geweslon opheldering kunnen geven, Kij do na elkaar plaats hebbende ontwikkeling der bloemen van do heido geslachten, ook in het geval, dat beide op één kolf vereeuigd zijn, is zelf-besluiving buitengesloten. In do plantenkassen, waar zelden meerdere voor kruising geschikte palmen gelijktijdig bloeien, kan men echter met goed gevolg, (er bestuiving der later aan een oenhuizige kolf bloeiende vrouwelijke bloemen, ook van do vroeger afgovallen maii-nelijko bloemen van dezelfde kolf gebruik maken, wanneer men do laatste op papier opgevangen en tot aan de oulwikkeling dor vrouwelijke bloemen op een droge plaats bewaard beeft; het op het papier liggende stuilmeel wordt met peuseelen op de stempels overgebracht. Hoe lang het stuifmeel vruchtbaar blijft, blijkt uit oen medcdeeling van Martins, volgens wien inwoners eener belegerde l\'erzische stad do vrouwelijke dadelpalmen met sfuifmeel, dat oeu jaar lang in glazen bewaard was, bevruchtten, om de schade Ie herstellen, die hun door het omhouwen der mannelijke boomen was berokkend

Mei de krachtige ontwikkeling van het vruchtboginsel houdt die van do zaadknoppen moestal niet van het begin af gelijken tred; deze zitten integendeel diep in do basis van hot vritchtbeginsol (\'ifC- \' I quot; en P), dat daar ter plaatso uiteen weekor weefsel bestaal, en zijn in den bloeitijd dikwijls betrekkelijk nog zoo klein, dat men ze slechts met inoeüo in het saprijke parenchym kan vindon.

Do zaadknoppen zeiven ziju omgekeerd, halfomgokoerd, zelden recht; komen echter bij alle verschil in vorm daarin overeen, dat zij con krachtig ontwikkelde zaadnerf, — of bij do rechte zaad-knoppen een zeer brocdo aaiihechtingsvlakte —, bezitten, waarin talrijke librovasaalstrengen uilloopon, welke zich direct of eerst vau het zaadmerk uit netvormig over de eivliozen verlakken. Ten gevolge daarvan zijn ook de zaadhuiden sierlijk niet dikwijls zeer karakteristieke aderen geteekend, waaraan vele goslachtskenmerkoii ontleend zijn. Hij vele geslachten ontwikkelt zich uit het binnensle eivlies een sterke, reeds voor do bevruchting den kiemzak omringende celwoekering, welke gedurendo hot rijpen van het zaad zeer

looncorat en in hot zaad, waur mon haar op ovorlangscho o» dwarso doorsneden duidolijk horkonnon kan, tot dc ,/rurainatioquot; van het voo-dingsweofsel aanleiding gcoft, waardoor hot kiemwit een gomarmord voorkomen Verkrijgt.

Vrucht on zaad. Uit de groote bloeikolvon dor palmen ont-wikkelen zich dikwijls niet minder groote vrnchtkolvon. Alle vrncliton vertoonen meer of minder neiging tot vleeschvorrr.ing, van de saprijkste, met onze kersen eenigs/.ins te vergelijken bessen al\' tot vrnehten toe, welke een met do amandel vergelijkbaar, taai on door dikke, houtige vezels smakeloos geworden vleesohhulsel bozitten. Daardoor wordt ongetwijfeld do verbreiding bevorderd; vele palmen worden om hun vleezigen vruchtwand in massa gecultiveerd, vooral wanneer deze door voel zetmeel voedzaam is geworden (Giiiliclm/t); bij den oliepalm (Blnein) en cenige andere geslachten zijn vette olirii in den vruchtwand aanwezig.

Do binnenwand dor vrucht vertoont opmerkenswaardige vor-schillon; bij do saprijkste bossen is iiij oen dunne, met do vluear.h-laag innig vergroeide huid; soms wordt hij steviger, en laat los, zooals hel geval is met de teedero huid om do dadelpit. Maar hij zoor vele goslachten ontwikkelt zich deze binnenwand tot een buiton-gowoon dikke on harde steenkern, waarbinnen zich hot zaad bevindt. Do dikke on harde weefsel massa\'s, waaruit do steenkern beslaat, kniiiicii door het wortoltje van de kiem niet doorboord wordon. Do dikke wand wordt dan ook op do plaats, waar het worteltje te voorschijn moet komen, dunner, of heeft daar oeno opening, welke door nauw aaneongosloten vezels verstopt is, door welke de kiem gemakkelijk kan heen groeien; of een dun, kringvormig slukjt! van den wand vormt een „kiemdekselquot;, dat door hot kiemende plantje wordt weggedrongen.

Deze harde wanden beschutten do bij sterk oliegehalte gemakkelijk ontleedbare en ransig wordende zaden tegen de vroegtijdig of op een verkeerde plaats binnendringende vochtigheid.

Voor do systematische plaatsing van oen pidmengeslacht is bol van belang te weten, of zijn vrucht uit een enkel of uit meerdere vergroeide vnichtbladeren bestaat.

Hel zaad zelf wisselt in vorm van langwerpige rollen, platte schijven af lol dikke cylinders, eivormige lichamen of kogels toe. Van do ontwikkeling der aderen op do zaadhuid en der ruminatie is reeds mehlihg gemaakt. Do kiem is bij het begin der kieming niet zeer groot. Hol voedingsweefsel der kiem, (kiemwit), opgesloten in de dunne, hruinaehtige zaadhuid, is veel krachtiger ontwikkeld dim do kiem, en bestaal uit harde, dikwandige cellen, welker inhoud uit proteïnekorrels en groote hoeveelheden van olie bestaal. Niet alloen deze inhoud, maar ook do celwanden doen bij do kieming als reserveslollon dienst. Tengevolge van deze opeenhooping van cellulose zijn do wanden van het voedingsweefsel buitengewoon dik on de /ndon in den regel hard, dikwijls zeer hard, zooals die van den plantenivoorpalm bewijzen. Bij do zachtere ziulen zijn de wanden

Fijt. K. Armqa tncchuriffm (Naar Martins. Pc Kcwoonlijk aimwczige iloornnchtigr. overblijfsels vim blailsclieeden zijn in de afbeelding weggelaten.

imtimrlijk dunnor, weekor, hun itilioud iiiiiir ovonredielioid voel njkor aan eiwit en olio.

\\ orsproiding. Do palmen zijn oen ecnzaadlobbigo groep vjin planten, dio voor do tropische flora in do eerste plaats kenmerkond zijn. In hot zuiden reikt hun gebied niet wezenlijk in do zuidelijke flora-rijken; in \'t noorden strokt liet zich wel is wmir bovon do noordelijke grens dor tropische stroken vorder uit, doch mot zo-, weinig soorten van meest lagen bouw (tot do Cmjphmae behoorondo), dat men do pidmon tropische planten kan noemen.

Do noordelijke grens loopt in do oudo wereld van ziiidolijk Spanje, Corsica, zuidelijk Italië en (iriokonland door bet zuidelijk gedoeUe van Kloin-Aziö nnar do gronsgebergtoii van Afghanistan en don V^alavn. van daar lt;loor zuidelijk China voorbij Korea tot het. zui-(lolijksto giMloolte van Japan; in do niouwo wereld van zuidelijk Cahlornic door Arizona, dan in liet kustgebied van do Oolf van Mexico door do zuidelijke Atlantisclio staten tot hoogstens W N.B. nan do kust van Noord—Corolinn.

Do zuidelijke grens in do oudo wereld loopt iu een grooion boorr om do woeste binnenbinden van Zuid-Afrika, welke bij 20quot; /. IV aan de westkust begint en tol.34° anu do oostkust (Algon-liaai) daalt; Madagaskar en do Maskaronon insluitoiulo loopt de grens in Australië, wanneer wij van eon geïsoleerd voorkomen iu de binnen-!?io v ,quot;^c.^(lcquot; ^lt;lul1 keerkring afzien, vau de noordwestkust onder ~ /\'■ ^{oen sniil}\'lüii kustzoom door hot tropisob kuslland lot

aan .\'57V₂quot; li. aan do oostkust, waarbij zuidelijk van don koorkring de rijkdom m soorten tot aim hot zuidpunt (üippslund) stueds afnocnil; nog verder naar het zuiden daalt do grens op hot zuidelijk eiland van Niouw-Zoeland en het l\'itt-eiland fCbatbam-groep).\' In do nieuwe wereld raakt do zuidelijke grens bet eiland Juan Fernandiv, en loopt bij Valparaiso naar Chili; ton ooston van do Andes loopt zij in zuidoostelijke riebting tot ;i;!quot; /. |{. naar bet moudiiiK.s.robied van do La l\'lata-rivier. ⁰

Minnen de aangegoten grenzen is de lioofduiassa dor ongeveer in een ronde som 1000 soorten bovattondo palmonfainilie op twee in rijkdom met (dkaar wedijverende landstreken verocnigd, namelijk in het aequatoriale Amerika ou Indië, op beide plaatsen ongovoor tus-sohon 10o noordelijk en zuidelijk van don aequator. Voel armer rco(is is hot aequatorialo Afrika om do Ooll\'van (luinea; (Jontraal-Amerika, iio A ntillon, Centraal- en Znid-Hrazilir, Madagaskar mot do Maskaronen lt;n Sovchollen, het Indische vasloland met do zuidolijko holiing van hot oostelijk gedeelte van don Himalaya on tropisch Noord-A ostra Hó vormen de daarop volgende geographiscbe streken. Zeer arm zijn do grensstreken van hot gohoelo gebied en het grontsfo, na aflrék van het aer|uatorialo westen, nog overige doel van tropisch Afrika.

Allo palmeugoslachten zijn, mot uitzondering van drie, of tot do oude of tot do nieuwe wereld beperkt. Die li uitzonderingen zijn; Coco-s nuciftra, Elan* f/uincrnnis en R/iphia rimp-ra. Terwijl anders allo tot de Cocoineae bebonrendo soorten streng tot Amerika beperkt

zijn, is do kokospalm /.oil zoor verspreid op do oilaiiden dor Zuidzee, in Indie on aan do tropisch Alriknansoho kust, zelfs verdor dan in Amerika. Do oliepalnt, tot dezelfde groep behooronde, doelt zijn vaderland tnsselien tropiseh Amerika en Afrika, De wijnpalm eindelijk, in velo soorten streng tot Afrika beperkt, komt als varieteit {Rn/z/iiii taedigerd) ook wild in het mondingsgebied van den Amaiononslroom voor. Deze !i uilzondoringen vinden Laar verklaring in de gewone wijze van verspreiding met of zonder toedoen van den onbesehanfdeti menach; zij zouden in aantal veel grooter zijn, wanneer niet liet slechts kort durende kiemvermogen der palmonzaden voor eon verspreiding over groote uitgostroktheden ongunstig ware.

Van de ondorfamiliën der palmen hebben slechts de Bnrwiünue cou engere, tot de tropische streken der oude wereld beperkte verspreiding; do andere zijn daarentegon in beide halfronden vertegon-woordigd. Phwni.r is geheel tot Afrika en het westelijk gedeollo van Indie, Rupkh tot tropisch Afrika, do sagopalmen zijn tot tleu Indisehen archipel, do rotangpalnion tol do vochtig-heote, tropischo strokon der oudo wereld (dus tot tropisch Afrika en Indie, met uitzondering van dat gedeelte, dat zich van do Nijlbronnoii oostwaarts tot a-in do helling v.m het westelijk gedeelte van den Himalaya uitstrekt) beperkt, terwijl do Alauritieae en Cocoiueae bijzonder do Amerikaansche tropen kenmerken. Do Arecineae en Sahaleat zijn aan beide tropislt;dio gewesten gemeen, ontbreken echter hijna geheel op het vasteland van Afrika, waar de Horaswac do op hen in blad en gedaante gelijkende Suhalear vervangen.

Ver wantseb apsbetrokkingen. De palmen zijn een zeer karakteristieke groep van planten, bij welke bijna geen overgangsvormen gevonden worden. Wanneer vroeger Plii/lidephns en Nipa als overgangsvormon tot do Fandanamie beschouwd werden, zoo had dit in eenigo anomalicn van hun bloombekleedsel o. a. zijn grond, waarom zij ook een zolfstandigo, kleine, van de overige «normalequot; palmen goscheidon familie nilmaakton; de bauw dor vrucht vertoont echter ook bij deze twee geslachten hel palmenlypo, evonzoo do geheelo ontwikkeling der vegetatieve organen, waarin de palmen nog slechts met de Ci/daulltaceae ten aanzien van de bladeren overecn-stenimon. Blad en vrucht samen vormen dus zonder uitzondering volkomen zekere kenniorkon der geheele palmengroep.

(rebmik der palmen voor de menscholijke huishouding. Do Kuropeaan doet goed do uit de tropischo stroken ingevoerde producten van palmen te scheiden van al die, wolke do in de tropen zelf levendo beschaafde volken en nog meer do wilde inboorlingen gebruiken. Van de eerste noemen wij eenige vruchten, namelijk dadels en kokosnoten, waarvan hol gebruik ons eon zwakke voorstelling van het nut der palmenvrnchtou iu de tropische gewesten kan geven; in de tweede plaats volgt dan de uit hol merg dur stammen verkregen Indische sago, welke beter iu ((ualiteil is don de Knropeesche fabrikaten, alsmede de uit de vrjchten dor oliepidmen gewonnen olie, welke do olijfolie ten minste in onuitputtelijkheid

Kift. II. A C Cocos nueif\'rn, stuk vim een lilocikolf niet een lak, nan welks basis I vrouwelijke bloem mei il mannelijke er achter; li, C afzonderlijke mannelijke blcem in meeldraden. I)—F Coco* MHcaninna, lgt; benedenste gedeelte van een tak met vrouwelijke bloemen ( de er boven gezeten mannelijke afgevallen ; K afzonderlijke, mannelijke bloem, gesloten; K dezelfde bloem zonder bloemkroon. O .1 Attn lea Itxlaya, stuk van een bloeikolf met een tak met mannelijke bloemen, afzonderlijke mannelijke bloem en meeldraden. K —I. Orbiijnyn l.ydiae, mannelijke bloem ivergr.) en i meeldraden er van met rudiment vfm bet vruchtbeginsel, M O vrouwelijke bloem van Cocos Prokopiann, M afzonderlijk bloemkroonblad, N stamper met ring van geaborteerde meeldraden, O stamper, overlangs doorgesneden, boven de vedervormige stempels, geheel beneden diep ui de basis verborgen\'iwee^ van de zeer kleine /andknoppen. 1\' zaadknoppen uit de bash van het vruchtbeginsel vati hijjothrmium mitiitinium (vergr.).

Fig. I I vrouwt . n mceld wclijku b bloein, g( een blori mecldrailc nut nuli M afxond stmuper, in tie liiiH van het v

ovortrolt. Kun grooto rol spolon ook in Europa oonigu door palmen gelovordo vezelsloll\'en, i\'iai;aba- on kokosvezels bovenaan; misscliion zal mottortijil liet oen of antlor product van palmonbhulcron in lt;lo papiorl\'abrikatio grooter toepassing kunnen vindon. ])e verschlllondo soorten van «Spaansch rietquot;, d. w. z. do met kiozolliardo opperimid bekleedo dunne rietstammon van het geslacht Calamus, zijn bij hot maken van rieten stoeien en het vlochten van manden onontbeerlijk. Was (Copcruicia, (Jero.rylun) speelt in l\'luropa als concurrent van iiut bijenwas oen ondergeschikte rol. Daarentegen worden de zaden van Phlllelep/ias, welke liet plantcnivoor leveren, on de steenvrncliten van eenigo Cocoincac, in grooto massa\'s als materiaal voor het draaien van kleine voorwerpen uit Amerika ingevoerd.

Ann deze producten, welko op don groothandel van Europa oen sterken invloed nitoefonen, sluiten zicli nu in de tropische gewesten talloozo andere aan; een groole versclioidenlieid, zoowel van zoele als van zetmeollioudende vruchton, slaat den bewoners van hot land versch ten dienste; uit vele soorten snijden zij don weoken stamknop, om hem als „pilmenkoolquot; te gebruiken; van enkele, bijzonder grooto soorten worden do jongo bloeikolven afgesneden, om bet rijkelijk uitvlooiende zoete sap tot suiker of arak te verwerken, of als «pd-m en wijnquot; te drinken. Vele stammen leveren voortrotlelijk bont; de Maleiers en Papoea\'s en ile oorspronkelijke bewoners van Brazilië gebruiken zulke palmen tot stutbalken voor himne hutten; ook dienen de broede, ineengevloe.hton bladeren tot dak of wandbekleedsel. Andore bladeren, iu fijne strooken verdeeld, verscliad\'en hun dek-kleeden, matten, waaiers en schilden, kleedingstukken en hoeden; zelfs de stekels vinden als spitsen van pijlen en latooëerwerktuigon, als vischhaken veelvuldige toepassing, terwijl de bongelsnoeren uit sterke vezels van andere palmen saamgedraaid zijn. liijzondere toepassingen, als die van de betelnoot (Ar(ci) bij bet betelkauwen, worden later vermeld.

Verdeeling der palmen. De palmen worden door Drude in •gt; onderfamilién verdeeld; Cuni/if/i/iae, Huraninne, Le/iii/ocari/iita\'\', Cerojrylinuc en I\'hyte\'cphiiuliiine. Du laatste onderfainilie, waartoe slechts 2 geslachten mot weinige soorten behooren, bevat de/,palmao anomalaequot;; tot de I eerste onderfamiliün worden do «normalequot; palmen gebracht. Men heeft do l\'lii/Ulepliaiiliiuui wegens do onvol-komonhoid van liet bloentbekleedsel en om eenigo andere redenen, zooals wij reeds opmerkten, tot de Pamlanaceav willen hrengon. Wanneer men eehler do palmen van bun naaste verwanten scheidt door de ondanks menig vuldige wisseling in vorm, in hoofdzaak gelijksoortige vrucht-en zaad-vorming, zooals dit bot beste sohijnt, zoo lijdt liet geen twijfel, dat Plijuli\'leplids en Ni/ui lot de palmen behooren, al mogen zij ook in zeker opzicht deze grooto groep met de Paudanacfac en l\'i/clfin-lliacmc verbinden. Do verdeeling der niiormaloquot; palmen in de I eerst opgenoemde ondorfamilicn berust op do wijze van vertakking •Ier bloeikolven, de plaatsing en samenstelling der bloemen, den bouw der vriieht, enz. Het spreekt wel van zelf, dat we ons bij

do volo goslachten on soorten, tot do boschrijving van oonigo dor nioest bokondo palmen moeten beperken.

Tot do ondortamilic der Coryphime, welke vertakte blooikolvon boziltcn, \'behoort liet geslacht rhoenix. Do blooikolf is tot aan de bestuiving door eon groote bloomsclioode omgeven. Do bloomen zijn tweclmizig; do mannelijke bobbon een korten, bokorvormigen kelk, ooii lange, driebladigo, klopvormigo kroon on (i meoldrndon, do vrouwelijke con korten, bekervonnigon kolk, elkaar bedekkende kroon-bladeron, steelvormigo stnminodicn en -\'i vruchtbladen, waarvan gewoonlijk slechts oen rijp wordt. Do vruchten zijn eenzadige, zooto bessen. Van do oen dichte kroon vormemlo, kort gesteeldo en harde bladeren zijn do benedenste blaadjes gewoonlijk tot doornon vervormd. Do meest bokondo soort. Phoenix dadyUfera (dadelpalm), bezit oen 10—20 m. hoogen stam mot wijd uitgespreide bladerkroon en wordt van al\' de Kanarische eilanden door do oasen dor Sahara tot Arabic en zuidwestelijk Azië aangotrollen. Bij Phoenix spinom (lig. 12) ontwikkelen zich uit don wortelstok fi—10 bruine, heneden gladde, boven schubbige staramen; de bladeren zijn minder doornig en do vruchten veel kleiner dan bij den dadelpalm. Hij komt voor langs de lage, warm-vochtige kust van Sonegambic, Sierra Leone en verder zuidwaarts, Oe dadelpalm is oen der nuttigste boomen, hoewel zijn rochtstreeksch nut zich slechts tot de landen van den Orient, Arabië, do Sahara, Algcrië en Marokko en door don vruchthnndel tot Zuiden Middon-Kuropa uitstrekt. I\'lon groot aantal (50—80) van cultuurrassen is in do genoemdo landen verspreid (in Spanje nog bij Klche rijpe vruchten voor den handel voortbrengend); zij levoren daar plaatselijk hut belangrijkste voedingsmiddel, dat ook do karavanen in do woestijn geregeld meenemen. Ter verkrijging vim volo vruchten bobben de bewonora dier streken sedert de oudste tijden do bestuiving zolf ter hand genomen; zij snijden de blooikolvon der mannelijko boomen nog in do gesloten bloemscheede al\' en hangen dozo aldus in do vrouwelijke boomen met het dool om niet zoo veel stuifmeel te laten verloren gaan, daar dit terstond uit do geopondo mannelijko bloomen valt. Op dezo wijze heoft de dadelpalm reeds de oudheid op do scxnaliteit in het plantenrijk gewezen. In vele landen van don Orient wordt op do vrucht,dragondo dadelpalmen oen belasting geheven; de inkomst uit écu boom werd in Kgypte op 10- -20 mark geschat. Phuenix mjhnlrk is oen den dadelpalm zeer verwante soort en do algenioenste palm van Indië; hij komt daar op do meest verschillende standplaatsen voor, bloeit in \'t begin van het boete jaargetijde, wordt tot 10 m. hoog en levert een veel gebruikten p dmonwljn (Tnri); het sap kan ook tot een met riotsuikor uict lt;gt;)) gelijken rang te stellen palmonsuiker ingedampt worden. I\'almenwijn bereiden do Negers ook uit Phoenix npinosa. Van do bladeren, bbnlstelon en stammen maakt, men hetzelfde gebruik als bij de meeste grooto palmen hot geval is; de Znidouropecscho industrie gebruikt evenwel tot versiering en bij godsdienstplechtigheden een groot getal van dadelpalmbladeren geheel alleen.

Tot (lozolfdo oudcrfamilio nis 1\'hoeni.r behoort ook hot geslacht Corypha (fig. 5); hot hozit talrijke bloenisclicedon; lt;lu hloemoii zijn tweeslachtig, in kleine groepen boven elkinir geplaatst nan een rous-nchtise, op den top des slams zich bevindende blbcikolf; de blocinkroon is iian do basis tot een gemeenschappelijkon stool veroenigd, de vrucht oen saplooze bes, terwijl de kiem nan don top van het inwendig holle voedingsweofsei gezeten is. Met zijn hooge, trotsche boomen met een grooto kroon van bladeren, welke waaiervormig zijn cn donriiigo stelen hebben; zij bloeien sleohts oenmanl aan het einde van Imn leven. Van allo soor\'on, voorkomende van af licngalen en Ocyion tot aan do Soenda-eilanden, worden do zoor grooto bladeren voor vlechtwerk gebruikt; ook levert do stam een slecht soort van sago. Do ondorfamilio der Jiorassinae bezit enkelvoudige ot\' weinig vertakte; bloeikolven, eenslachtige bloemen, door schutblaadjes omringd, en een vruchtbeginsel, beslaande uit 3 vergroeide vruchtbladeren, terwijl do bladeren waaiervormig zijn. Hiertoe h hoort tiorassns flahellfur-mis, welke zich tot reusachtige boomen ontwikkelt met bladeren als dio van Conip/ia, dikke bloeikolven en op kanonskogels gelijkende steenvruchten, liet is een van af Senegambiö door de tropische savnnen van Afrika tot Ceylon cn het lu\'Usche vasteland, en van daar tot do Soenda-eilanden verspreide palm, welke door cultuur zijn Indisch gebied vergroot heeft. Als «Deleb-palmquot; is hij in Afrika, als «Palmyraquot; in Indic zeer bekend en beroemd; er beslaat een oud-Indische lofzang, die van zijn gebruik 801 voorbeelden opsomt; uit het sap der jong afgesneden kolven wordt, palmenwljn, //Toddyquot; in Indië, bereid.

De meestal van vele bloomscheeden voorziene bloeikolven der derde onderfamilie, Tcpidoearyimw, zijn eenmaal of herhaaldelijk tweerijig verlakt, do bloemen door schut- en steelblaadjos omgeven; het vruchtbeginsel bestaat uit .\'5 vergroeide, door schubben bedekte vruchtbladeren, tot een oenzadige pant»orvrucht uitgroeiend. Do soorten van het geslacht, (lig, 13), welke tweehuizigo bloemen

en waaiervormige bladeren niet gladde stelen bezitten, komen slechts in tropisch Zuid-Amerika voor; zij vormen grooto boomen met zuilvormige stammen en een dichte kroon van bladeren, uil welker oksels do grooto bloeikolven afhangen ; do vrncliton, van de grootte van een walnoot of ei, zijn pantserbessen. Sommige soorten behonron tot do nuttigste palmen van tropisch Amerika en zijn meest onder den naam van Jlurifi, Mirili of Morichc bekend; men vindt ze op jaarlijks aan overstrooming blootgesteld land gezellig bijeen; zij worden door enkele [ndianenstanunen bewoond, liet gistende suiker-homlende saj) levert wijn; de vruchten, de grooto, stevige bladeren en het hont van den inwendig weekon stam worden als altijd gebruikt. — Raphia (lig, 14) verschilt van door do eenhuizige

bloemen en vedervormige bladeren. Het zijn grooto boomen met korten, dikken stam en een kroon van zeor grooto bladeren, welke inwendig weeko, dikke bladstelen hezitton, waartnsschen do vertakte, ongeveer 1 m, lange bloeikolven te voorschijn komen. Zij komen in

tropisch Afrika, vooral talrijk om do Hiuii van Biafra voor; één soort, llaplda Rii/lia, vorte^cnwoonligt hot geslacht aan du Oostai\'rikannscho tr()|)ischo kust on misschion op Madagaskar. Do bekendsto dor VVestafrikaanscho soorten, Raphia vinifera, vindt men bovendien in tropisch A-norika niet meerdere varieteiten (Raphia laedigera, cnz.J aan don mond vim den Amazonenstroom en aan do kust van Cen-Iraai-Amerika. Al deze, door reusachtige grootte der bladeren en korten, maar dikken stam gokenmerkto palmon, — do bladeren zijn tot 15 m. lang en wellicht do grootste van hot plantenrijk —, worden voor vlechtwerk van allerlei soort gebruikt, en de in don Kuropoesehen handel thnns veel voorkomende «Hnphia-bastquot; is de opperhuid mot do sterke bastbmidels der blaadjes. De bladstelen dienen, tot platen gesno.. mi, aan den Amazonenstroom, — waar do palm ;/.!upatiquot; genoemd wordt —, tot hot bouwen van hutten, hun opperhuid tot het maken van manden. Raphia vinifcra is als «wijn- _jpalmquot; gezocht.

Tot dezelfde onderfamilie behoort ook het geslacht Metroxylou {Sai/un dor vroegere schrijvers), waarbij het vruchtbeginsel onvolkomen driehokkig is; het zijn grooto booraeu met korten, lange uitloopers vormenden stam en een bladerkroon, welke op din van Raphia gelijkt. Do op do Soenda-eilnnden en de Molukken inheemsoho en wouden vormende, maar tot cultuurplanten van den eersten rang go worden o „sngo-palmeuquot; Metroxylou (En-Satjux) Rumphii en laevc, in geringe roti graad do andere soorten, behooren tot de beroemdste palmen der tropen ; zij verschaffen den inboorlingen dier eilanden do grootste hoevoellieid van hnn voedsel, kleeding, gereedschappen, on tevens huisvesting, zoodat liet weinig moeite kostende planten eeniger sago-uitloopers beantwoordt aan den moeielijkon akkorarbeid iu noordelijke landen. Voor den woreldluandel hebben dezo sagopalmen grooto beteekenis door hot uit het weeke binnenste geiloelto van deu stam gewonnen zetmeel, hetwelk als beste soort van Indische sago naar Europa uitgevoerd wordt; de in stukken gesneden stammen worden uitgeperst; hot aldus verkregen zetmeel wordt gewasschen en tot sago (ioor verhitten verwerkt. Een enkele, 15 jaar onde boom moet 300—400 kg. zetmeel kunnen leveren,quot; natuurlijk in do onder-stolling, dat do plant zeer weelderig groeit.

Do pilmen van het geslacht Calamus zijn moost hoog klimmende planten met zeer lange blooikolven (lig. 15). Tot nu toe is slechts één soort uit tropisch West-Afrika bekend geworden ; allo overige soorten, misschien 300 ia getal, behooren tot de Indisclio flora en komen bot talrijkst voor op Malakka en do Soonda-eilandon. Van bijna allo soorten verkrijgt men uit do lang klimmende, taaie statnmon mot zeer hard vorkiezold huidweefsel hoogst nuttig binden vlechtmateriaal, waaruit manden gevlochten of hangbruggen go-maakt wonion. Voor den Kuropoeschon wereldhandel leveren eenigo, wellicht vele soorten liet riet voor stoelen en het voor vele doeleinden gebrnikfo «Spaan die rietquot;, lioofdzakolijk (\'afamiis Rotamj Jj., Caln-mus rialrrtlurn Lour, en (\'alaimis Ir gt;/¹ t-nnus Grill.; de sterke, uit

Kin. 15. Top van c.rn bloeiende en vfuchldrngendc plant van (\\ihimns nihpnns Itl. \\ en II zaden, gezien van de zijde en overlangs doorgesneden (Naar li In roe). C blocikoll in lt;le blocmsclieedc van Calamus (Daemonorops) lltDiffkft II. lïnitz.

slechts écu intornodium bestaande wandelstok kon moeten vooral van Calamus Scipimum Lour, afkomstig zijn, zeker echter ook van andere soorten. Uit het sap van het vruchtvleesch van Calamus {Daemotio-ro/Js) Draco VVilld. wordt de als beste soort van//drakenbloedquot; bekende kleurstof verkregen; het door insnijding te voorschijn komende hars der pantserbessen wordt verzameld, of de geheele vrucht door verhitten in water tot het afgeven van bet bnrs gedwongen, hetwelk dan in cylinders, — verpakt in de blaadjes van denzelfden palmop do wereldmarkt komt. Op Sumatra komt bovendien Calamm (Dac-monoropi] accedem BI. als eeu, geringere hoeveelheden van drakenbloed leverende ])lant voor; men kleurt er iu Padung riet voor stoelen bruinachtig mede; daar wikkelt man do drakenbloedcylinders in bbderen van Licnala.

Jüj do vierde onderfumilie (Ceroxylinae) zijn lt;lü bloeikolvon enkelvoudig ef vertakt, do bloemen eenslachtig en bet vruchtbeginsel uit ■i vergroeide vruchtbladeren opgebouwd, terwijl de vruchten geen pantser hebben, mnar glnd zijn; de bladeren zijn vedervormig. Hiertoe buboort Ar my a saccharifera (tig. 8), do Sagivirc- of (iomuti-palm van oostelijk Indic, eau der nuttigste planton, welke overal door de Maleiers wordt aangeplant, die de jonge bladeren als groente eten, aan do vezels der bladscbceden boven de f\'ocosvezels de voorkeur geven en nit de afgesneden bloeikolven palmenwijn bereiden ; bet inge-dampto sap levert een voortredolijke suikersoort voor den Europeeschon handel. — Geonoma Brongniarlii (fig. 1(5) heeft enkelvoudige bloeikolven, welko do bloomschoeden dikwijls verliezen. Do soorten van het geslacht Geonoma komen voor in Zuid-Amerika, zuidelijk Mexico en op de Antillen; bet ziju kleine, dikwijls „stamloozequot; palmen met fraaie bladeren. — Terwijl bij A rent/a het vruchtbeginsel driehokkig is ou !gt; zandknoppen bevat, beeft, Areca eeti eenbokkig vrnclitbcgiusel met een enkelen zaadknop. Areca Caleckn L., de betelnootpalm, is zoor bekend door hot gebruik, dat do Maleiers van do geroosterde zaden maken, llij boroikt eeu hoogte van 10—17 in. en heeft oen donkergroene bladerkroon; de stam wordt boogstons % m. dik. Hij brengt slechts eenmaal in \'tjnar vruchten voort, welke, ongeveer zoo groot als een ei, tamelijk dicht geplaatst zijn en een oranjoroode kleur hebben. l)j zaden worden alleen gebruikt en wol in groote hoeveelheden, zoodat zij een der belangrijkste artikels in geheel zuidoostelijk Azië vormen. Do Soenda-eilandon schijnen het oorspronkelijk vaderland van don betelnootpalm te zijn ; zooals altijd in zulke gov.dlou hoeft do cultuur zijn gebied zoor vergroot. Het is niet mogelijk hem in Ruropoesche palmenkassen met g.ied govolg to kwoeken.

Tot dezelfde onderfamilie behoort ook lüaeis, welke geelachtige of roodachtige steenvruchten draagt. Terwijl men in Amerika El-aeis niet zeer op ))rijs stelt, is deze plant in wostolijk Afrika de nuttigste palm voor deti wereldhandel door do nit do vruoblou vorkregen olio, mot welker ruwe bereiding de aan de kust wonendo Negerstammen zich hot ruilmatorinal voor bun eig^n bohoeften versehallen. Reeds sedert velo jaren moet do meeste in do maeliinefabrioken, op

soliopon en spnonvo^on in Engeland gehruikto olio van deze palmen-vrucht afkomstig zijn.— Do bekemlsto palm ia zeker Cocon nucifera, welke, hoewel niet talrijk, ook aan do stranden van tropisch Amerika voorkomt; liij heelt oen voel gronter vaderland in het uitgestrekte kustgebied van het oostelijk halfrond gevonden, waar hij in Polynesië do eenigo palm der koraaleilanden is, in den Maleisclien archipel, eveiiiils op Ceylon zeer voel aangetroffen wordt, en ook op Noord-Anstralie en enkele punten der Afriknanscho kusten voorkomt. Afgezien van liet gewone gebruik van grooto palmen, is de cocos-palm door do bekendo, grooto vruchten, welke versch genoten of tot «Copraquot; verwerkt worden, alsmede door do uit zijn vezels gemaakte textiliën niet slechts voor do wilde volken van zijn vaderland en voor de kolonisten, maar zelfs voor den wereldliande! een dor belangrijkste palmen, welke nog voor vele doeleinden (olio, arak, suiker, gom, enz.) gebruikt wordt. — Het geslacht Bactrin (fig. 17) bestaat uit higo, dikwijls dichte kreiipetbosclijes vormende palmen met zoor dnnnen of dikkeren riotaehtigcu stam, of uit matig hooge, zelden groote palmen, van vele stekels voorzien. Terwijl do moeste soorten van Badris weinig of geen nut opleveren, zijn toch sommigen nnttigo vrnchtboomen; vooral is Baclris [Gnilielma) speeiom eoa der bij de Indianen van hot Amazonendal gezochtsto palmen, welke men slechts naast hunne hutten aantreft, maar die daar ook zelden ontbreken; zij zijn bekend onder don imam van Piritu of Pirijao in Venezuela, van 1\'npunha aan den Amazonenstroom. De op eon abrikoos golijkondo vrucht levert door haar gehalte aan zetmeel een uitstekend voedingsmiddel, en wordt gekookt of geroosterd als kastanjes. Slechts oonmaal in \'t jaar draagt de boom vruchten, maar in oen hoeveelheid van 75—100 kilo.

Bij de vijfde onderfatnilie, do Phylele-phantinae (palmae anomalae), zijn, zooals wij reods vroeger hebben opgemerkt, do Moembokleedsels rudimentair, liet zijn //stamloozequot; planten of palmen mot lage stammen ; zij bezitten vodervormigo bladeren. Waarschijnlijk leveron alle soorten van PlnjlcUyhaa, vooral echter Pf/ylelepha.t macro- en microcarpa (lig. !■) bet bekende plantenivoor, hetwelk oeu uitstekend materiaal voor stokknoppen, manchettonknoopen, enz. is, en tegenwoordig het belangrijkste uitvoerartikel uit het Magdalenadnl naar Europa vormt.

Aan hot slot van zijn verhandeling geeft Dr n d e nog een overzicht dor fossile palmen. In do krijt- en eocoenlagen komen do eerste duidelijk te herkennen overblijfsels van fossile palmen voor, en wol,— voor zoover tot heden bekend is —, in westelijk Midden-Europa, misschien ook gelijktijdig in Groenland on Noord-Amerika, en weder in lOgvpte. Volledige exemplaren van fossile palmen zijn nog niet gevonden ; bijna al wat men weet berust op fragmenten van enkele stammen (ook wortels) en bladeren, welker samenhang onbekend is. Ook heeft men bloemen en vruchten waargenomen; maar deze zijn zoo slecht bewaard gebleven, dat in zeer weinig gevallen daaruit do diagnostische kenmerken der palmen met zekerheid zijn op te maken.

. , \' ■■■quot;\'.■ ■ \' \' \' ■■ ■■■■.•■■ ■ • ■ ■ \'■ \' \' \' \'

\' ■\' ■ • ■ ■■ ■■ ■;■■■■■ ¹ ■■ • ■ ■ ■ • ■ ■ • ■.

\'., quot;. \' .. v . ■ \' \' ■ - ^: ■ ■ ■■ • ■ : : ■ V-, .....