—

hy.iï.dt/. -

\'Kt te /c £* ■

Kode-Rade.

Daar de geographisclie verbreiding van deze namen zich ver buiten onze grenzen uitstrekt, heb ik, ter verklaring van den naam en ten einde de geschiedenis van de ontwikkeling van deze woorden en het hierdoor uitgedrukte begrip uiteen te zetten, mij genoodzaakt gezien het gansche gebied dezer namen in mijn onderzoek te begrijpen. Dientengevolge vindt de lezer hier, ter verklaring dezer nederlandsche namen en hunne samenstelling met andere, ook de namen op rode uitgaande, die buiten onze grenzen gelegen zijn, voor zooverre het mij mogelijk was ze na te sporen.

De oudste plaatsnamen toch, met ouderen vorm van dit woord samengesteld, zijn ontstaan lang voor Nederland de gedaante had, waarin het ons bekend is; zij moeten ontstaan zijn in, of zeer kort na den tijd, waarvan Tacitus ons in zijn De Moribm Germanormn c. 4 verhaalt, volgens Hoofts vertaling, ^toen de bodem van Germanié over het algemeen óf ijselijk was door de bosschen, of leelijk door de poelen/\'

Westelijk van den Rijn en zuidelijk van de Waal was het land nog in den tijd van Caesar voornamelijk \') bewoond door keltische stammen, terwijl de oostelijk en noordoostelijk gelegen streken ingenomen waren door eene ger-maansche bevolking. Deze had, toen zjj zich het eerst hier vestigde, de vruchtbare dalen in bezit genomen, waar de weidegrond \'voedsel leverde voor de kudden, terwijl het hooger gelegen woud hun jachtveld was en tevens het materiaal voor woningbouw en brandstof verschafte. Zoo kwam de vruchtbare dal- en weidegrond reeds vroeg in eigen bezit, terwijl de dichte wouden en hooger gelegen heidevelden door verschillende oorzaken langer onverdeeld en woest bleven. Van deze groote uitgestrektheid woeste gronden en wouden kon ieder bewoner der nabij gelegen plaatsen gebrui-

\') Zie Caesar de li. G. 1, 1, IV, 0 en 10. Dat er echter hier en daar westelijk van den Rijn reeds enkele Germanen gevonden werden blijkt uit de B. G., II, 4 en

VI, 32: Sefjnl Condrus/que ex gente et numero Germanorum, qui stmt inter Ebttrones Trecerosque, leyatos ad Cuesarem miserunt, orutmn, r.e se in hostium numero dnceret neve omnium Gerntanorum, qui essent citra Rhemim, unam esse causam iudicuret.

\\

NOMINA GEOGEAPIIICA NEERLANDICA.

ken wat hem noodig dacht; men hieuw het hout, dreef er de chapen of en jaagde er, waar men verkoos, doch aan eigenlijke inbezitneming werd niet gedacht.

Allengs echter dwong de vermeerdering der bevolking in de lagere en vettere streken om ook die gronden te ontginnen, die niet zonder groote moeite en vlijt de vruchten gaven, welke voor het levensonderhoud noodig waren. Daarbij kwam dat de politieke toestanden aanmerkelijk veranderd waren; de uitbreiding der volken van germaanschen stam, die de inbe zitneming van groote streken, die vroeger uitsluitend door Kelten bewoond ware:a, ten gevolge gehad had, de vestiging binnen zekere grenzen onder meer gecentraliseerd gezag had den Germaan gedwongen het zwerven of het veranderen van woonstede om beter en vruchtbaarder grond te zoeken, dat hun vroeger eigen geweest was, te staken. En nu dwong de nood om ook gedeelten van de groote wouden in cultuur te brengen, hetzij om er weidegrond of om er bouwgrond van te maken.

Aa.n de ontginning der woeste gronden moest dus het vellen van het hout voorafgaan en zoo ontstond de roding in de tijden toen de uitgestrektheid woeste boschgrond nog zoo groot was, dat niemand er zich om bekommerde dat een ander zich hiervan een stuk te eigen bate toeeigende. Inama-Sternegg wil uit de namen der oudste rodingen opmaken ,//«.«gt;■ der _H(ïlteiste Ansbau im Slanuidande durch die Genoamuschaft erfolyie tind da-is erst „spdter der Adel and die Kirche {überhaupt der grosse Gnindhesitz) seine coloui-usalorische Mission übernakm. Hij voegt er echter — m. i. zeer terecht — bij „es isl ober schioer zh entscheiden, wie weit dabei eine eigentlich yenossen-schaftlicke Leistumj oorltauden war.

Rodingen toch van enkele personen komen vrij vroeg voor. Zoo wordt er in 801 melding gemaakt van vijftien mannen, die roden by Pulda, elders weder van twee personen. (Dronke Cod. Dipl. Fuld. \'1C5 en 471).

Wanneer men achterstaande lijst van namen op rode doorziet, dan zal men bevinden dat liet aantal samenstellingen met namen van personen zeer groot is en er slechts een enkele maal persoonsnamen in meervoudsvorm worden aangetrotfen, terwijl bovendien, — uitgezonderd enkele namen als rode enz. zonder samenstelling, — die als Ekkileivesroth, Ratheri sartis (Retteratli), Radolverothe, Bernhardesrothe (uit 84G, 943, 994 en 961) en dergelijke cot de oudste namen behooren.

Oorspronkelijk is het roden zeker het recht geweest van eiken ingezeten of bewoner eener streek, nl. van iemand, die alle rechten bezat van een commarcanus, of zooals later van een volgewaard markgenoot. In de 8e en 9e eeuw althans schijnen de rechten om te roden nog niet beperkt

UODE, KADE,

te zijn. De lex Burgundionum (ed. Herold) zegt: si quin tam Burgundio qttam Rc-mams in communi sylva exartum fecerii, exartum (juocl fecit re,nota ImpicU commnnioiw possideat, en volgens Beiersch recht habeo testes qui hoc sciiint quod labores de ülo cam,po semper lidi, nemine coutradicente exartam, mundaci, \'jossedi, benevens een Weisthum van Phronton uit Schwabenquot; wann ire gnt freie gut shit, als si dann ir vordern usz Kilden walde)! erreutt hahen (Gr. VI, 299), als ook Trad. Sang. II, 420 omnem utilitatem, id est in pascuis, in aedificationibus, in lignis caedendis et bi omnibus rehm, quihus homo in communi sattu uti potest, utendi potestatem huheamus. Et si quid in eodem saltu adhuc minime sit comprehensum comprehendendi potestatem, habeamus absque ulllus in-festaüone. Al deze en dergelijke plaatsen kunnen getuigen, dat in die dagen de woeste grond en het woud doot diegenen, die hieraan hunne moeite wilden ten koste leggen, mochten ingenomen worden. Van de 7e en 8e eeuw vindt men in oorkonden sporen der roding, die al naarmate men verder komt èn op zich zelve, èn in plaatsnamen talrijker worden.

Zoolang de markgenooten vrij recht tot roding hadden, kon uit den aard der zaak door hen. die het grootste bezit en de meeste macht hadden, meer van de woeste gronden ontgonnen worden, dan door de minderen; van daar dat de groote heeren of de adel en de kloosters, voor zoover zij als deelgenooten in de algemeene gronden konden optreden, meer door hunne hoorigen konden doen ontginnen dan de gewone „buer.¹¹ Deze ro-dingen werden door hen aan deze hoorigen ter woonstede overgelaten, ten einde gemakkelijk verder met de roding te kunnen voortgaan en zoo het grondgebied van den heer of van de kerk gemakkelijk te kunnen uitbreiden. Sporen hiervan vindt men in Capit. Aquisgr. d. d. 813, waarin bepaald wordt: ^detur mllicis nostris silva ad stirpandum ut nostrum servitium immelioretur en Lacombl. Urk. I, 2^// exceptis agris, qui iuibi ante exstirpati sunt a patribus ant nb hominibus nostris.

Ook in Engeland was zulks het geval, zooals b.v. in het Domesday book of St. Pauls; cotarii ten ent de no vis essartis.

Aanvankelijk waren de kotters of katers grootendeels hoorigen van heeren of van de kerkelijke gestichten; allengs echter kwamen hierbij ook jongere zonen, wier oudere broeders het vaderlijk erf kregen, en die zelf grond en erf moesten verwerven. Ook in de plaatsnamen op rode, vooral in die, welke met nomina propria op ing zijn saamgesteld, vindt men sporen van deze oude toestanden terug.

Dikwijls doet zich ook het geval voor, dat eene groote roding met verscheidene huizen en bewoners door den eigenaar aan een klooster ge-

o o

NOMINA OKOO I! A PHI CA NEERLANDICA.

schonken wordt, of dat een vrije zijne bezitting aan het klooster schenkt en het zelf tegen een cijns verder blijft bewonen of eene nieuwe roding begint. Dergelijke handelingen hadden uit den aard der zaak meestal eene verandering in den naam ten gevolge. Zoo vindt men sommige plaatsen, die eerst alleen rode genoemd worden of met een eigennaam samengesteld zijn, later met een klooster of kerknaam verbonden.

Een der eerste beperkingen van het recht van vrije roding was, toen onder de frankische koningen uit het huis van Hersial het woud in sommige streken als rijksgebied werd aangemerkt, en het roden in de koninklijke wouden om verschillende redenen verboden werd, of slechts aan enkelen werd toegestaan. In sommige dezer streken waren het ook coloni uit andere gouwen, aan wie, dikwijls uit politieke beginselen, de vestiging en roding werd bevolen. Karei de Groote o. a. verplaatste verscheiden saksische gezinnen in frankische streken, aan wie hij de roding in dergelijke wouden opdroeg, en omgekeerd zond hij Franken in de Saksenlanden of schonk hij gronden, waaruit hij de saksische bewoners had weggenomen, aan de kerk of aan frankische graven of vassallen. Dit blijkt o. a. uit Ann. Lauresh. min. d. d. 794 Saxemes obiinuit el tertkm de eis liomónem in Franciam educens coUocavit en uit Ann. Lauresh. 799, Car olm tnlil mdlon Suxonurmu cum mullerihm el infantibus el collocavil cos per dwersas terras in linihus suis el ipsam lerram divisil inter fideles suos, e/j\'-s-cojjos, preshijteros, comités et alios vassos suos; zoo bericht ook eene oorkonde van Pulda d. d. 811 van een Saks Amalnngns, die in dat jaar verplaatst werd en naar Hessen kwam ad locum, qui dicitur Waldishechi inter Fisera ha et Fuldaka, waar hem een deel werd toegewezen de. silva, quae vocatur Bochonia. üp dergelijke wijze zijn er rodingen door Saksen in frankische streken en door Franken in saksische streken tot stand gekomen, rodingen die aanleiding gaven tot de verbinding der namen Frank- of Sachs met alge-meene namen als rode, hagen, hamen e. a.

Ook buiten de germaansche grenzen in het Wenden- en Slavenland :;ijn zoo door germaansche colonisten rodingen en met rode samengestelde germaansche plaatsnamen ontstaan.

Van de 9^C tot de 12^e eeuw schijnt het aantal rodingen zeer sterk te zijn toegenomen; het aantal plaatsen op rode wordt in die jaren steeds talrijker, hoe verder men komt. Ook de markeboeken en Weisthümer maken er voortdurend meer melding van. Langzamerhand is het aantal zoo toegenomen, naar het schijnt, dat ook de markgenootschappen en hofhoorige marken besluiten nemen om het roden te beperken, soms zelfs om het geheel te verbieden in de 13e eeuw vindt men dan ook verschillende

KOTJE, HADE.

markenrechten in Neder-Duitschland en Midrlen-Duitschland, die liet roden of geheel verbieden, of het beperken tot liet uitroeien van struiken en struweelen, terwijl het op zware strailen verboden was aan het opgaande bout te raken. Zoo bepaalt een Beiersch Weisthum van 1410 ddsniemanU in den vorst odcr löhern reiden nul weder zn ackern noch zu reuen en een uit Hessen Hem no sich niemands des hoyen geweidis (jehrnclien . . . vnd sul in den lenhulz und, in dem hogen (/eiceldl uit heidiscldnden, nil woisien, noeh roden, noch kolen, nf die hoicJiste. welle. (Gr. Weisth. VT, 106, I, (540). Fn een paar Weisthümer uit Noord-Duitscliland zijn de straffen al zeer streng; b. v. in een holtingdag van het Steinwodeler Wald bij Lüneburg van 1530, wordt de vraag gesteld : IFen einer toische (weide) vod ede sender nr-lanb, missen und willen des holzyreven — hoe zal men hem straffen ? en liet antwoordt luidt: (jefunden ■. man sol ihme nehmen was er hat, und sleeken ihme eineu spoen in den rHeken und werf\'en mil der axen daniach, es seie ffleiche viel, man Irelfe den kerrel oder den spoen : terwijl in de holting te Harenberg als antwoord op de vraag der einen heisier wil/ede, wie hoeh derselbe soil geslrafel werden ? tot antwoord gegeven wordt : man solle dem Ihdlcr das eingeweide aas dem leibe schneiden und daran kniipfen, und ihn so lange umb den heisier herumjagen bhs er wieder bewunden wird. (\\\\ eisth. VI. 737, III. 285).

Waar de wouden aan de kloosters geschonken waren, zooals op verscheiden plaatsen in, en noordelijk van den Elzas, in den Eifel en op sommige plaatsen in Hessen, daar hing het van den abt of prior van het klooster af, of leeken of kloosterlingen zouden roden en in hoeverre de roding beperkt werd. Waar in Hessen of Zwitserland zulke rodingen door kloosterlingen werden ondernomen, vindt men dikwijls namen met -zei en -zelle, waarvoor men elders rode vindt, doch samengesteld met woorden als klooster, abt, bisschop e. a.

Het doel, waarvoor de roding der bosschen plaats had, was om er acker of wisch, bouwland of weide, van te maken, of wel om er een molen te plaatsen ; dit laatste natuurlijk eerst, wanneer de gelegenheid en omstandigheden gunstig waren, doordat er zich reeds andere bewoonde rodingen of vruchtbaar land in de nabijheid bevond in de vierde plaats om van het hout kolen te maken — men vindt dan ook in verschillende Weisthümer roden en kolen samen genoemd en evenzeer komen in de plaatsnamen verbindingen van het woord rode met namen voor deze begrippen telkens voor.

Dok de wijze, waarop het roden geschiedde, was niet altijd dezelfde. In de latere inarkenboeken en Weisthümer vindt men alleen melding gemaakt van roden met axt, bollaxt, hepe en slockhouwe of houwe b. v. W.

NOMINA GEOGRAPHICA NEERLANDICA,

II. 305. War daz roete m;/t der Iwpeu nud darm myl der stochauwen; in oudere ooi-konden echter wordt nog bovendien van een ander middel gewag gemaakt, dat ook op enkele plaatsen ons in plaatsnamen is bewaard gebleven, nl. het roden door vuur of brand. Zoo in eene oorkonde van Breitenau van 1-150, dat de rodetienden krijgt van alle plaatsen quae ferro et if/ue depopulante per eos rcdduiilnr frnctiferae, en eene van 1250, waarbij het klooster Spieskappel een aan graaf Wigger von Ziegenhain toekomend deel van een bosch krijgt: \'da videlicet qnud iam dicli fraires in silvan/ nohia cum eis coiHutuneiu exarmparare awjdins non allemptent. (Arnold Ansiedlungen 50li). Behalve bij rude komt dit woord brand, waarnaast ook hier en daar het gelijkbeteekenende sang, zoowel als op zich zelf staand woord als in samenstelling met andere woorden, zoo als burgt, hef, berg, in plaats- en persoonsnamen voor.

Voor het ontginnen der woeste gronden, het vellen der wouden, vindt men in latijnsche charters de woorden exstirpare, slirpare, ex-sar la re, nmn-dare, evellere, eradicare en novare; de zaak zelf, de ontgonnen grond, wordt genoemd: een novate, slirpiis, exartam of exsartum en rnncale. Hiernaast staan nog captara, eompreheusio, proprismu benevens septum en anibitus, die niet volkomen hetzelfde uitdrukken, al worden zij soms in eerstgenoemde beteekenis gebruikt. Op dergelijke wijze staan bivank, hagen, nieuwbroke, hd. nenbruch naast rode.

In de streken, waar het Roinaansch in de taal de overhand had op het Frankisch, vindt men niet rode doch essart, meestal verkort tot sart, eea woord ontstaan uit exsartum, beter exsaritum. Dit woord is het part. praet. van sarrio i. e. herbas in at Hes sarcalo evellere, en heeft zijne beteekenis zoo zeer uitgebreid, dat exsartum in de middeleeuwen reeds veld of ontginning beteekende Hiervan werd later het, in het latijn nog niet voorkomende, verbum exsartare gevormd.

Daar waar beide tillen naast elkander gehoord worden, b. v. in Belgic, zal men een plaatsnaam door den Frank rode of rade genoemd, onder den naam van sart bij de Walen bekend vinden. Zoo o. a. heet St. Jansrade in latijnsche bronnen sarlnm sancti ■Toatmis en bij de Walen heden ten dage St. Jeansart. Met ex samengesteld is b. v. in Frankrijk Les Essarts in de Vendée e. a. Als geslachtsnaam, hiervan gevormd, komt voor Les Essarts in de 14e en 15e eeuw en nog tegenwoordig Desessarts en Dasart.

In de germaansche talen had men hiervoor verschillende woorden, van denzelfden wortel, met verschillend suffix en verschillend accent gevormd. Hiervan is ook gevormd een sterk werkwoord, dat ons slechts in enkele tijden bewaard is, maar dat in het Nederduitsch in zijn geheel geluid

KODE, UAUE.

moet hebben : rioïtau, {riucTati), praet. rau(t {róth), rndum, part. rodon, in lid. riodav, rand {ród), ridiim, rolau. Vgl. Lexer i. v. rieten (een vorm van het woord, die op geen enkele plaats voorkomt en niet bestaan heeft)

en i. v. ungcrolen.

Dezelfde afwisseling van d (hd. 1) en (f, of Ih (hd. d, ags. lt;f\') vindt men ook bij de substantiva, eene afwisseling, die aan het verschil van accent der voorafgaande lettergreep moet toegeschreven worden. Hierdoor komen voor vormen als riudi en riuda, (uit riucTd), ohd. r\'mli en rbida (Graff II, 489) hd. ried en reulh, nidi, ohd. ruli en rad, (n) ruda (f.), ndd. rolhe, {ro(Te) rod en rode.

Waar c/, uit (t, op het einde van het woord kwam, is ze in de meeste gevallen in lateren tijd in het nederduitsch tot t geworden.

In oud hoogduitsche bronnen uit de Oe, 10e en 11e eeuw komen voor riuti, ninriuli, niuriole = novale, riutjan, arrin/Jim — novare, verder EUsenrute en Hasilriuln, Jlaidriuda, rod en rudh, neutr. gen. rolhum ïllum quod dicitur widahertj. Munch, oork. v. 799 ■/.. Graff II, 489.

In middellioogduitsche bronnen, wier plaats van ontstaan niet zoo nauwkeurig is aan te geven, als in de hier beneden voorkomende oorkonden, vindt men voor novale een neutr. subst. riute, plur. riule en riuler of reuter\', fem. gen. riute en riet , waarmede te vergelijken benamingen als die Ried in het Oost-Beijersch ; neutr. gen. riet, vgl. Beier, das Riedt en da-s Ried-, geriute, i/ereiit, gerant, plur. gereuten. Voor novare komen voor de hd. vormen rinteu, rntteu, routen, reide», reiden, in midd. duitsch raten, ratten, roten, raten en ratten en verder roden en renden.

Ook in de Skandinavische talen treft men deze woorden en namen aan ; in het onrd. heeft men rjocf\'r (= nd. ried, hd. ried) voor novale, rndneutr. en nirj\'ii is, Vgf. i. v. n ctearing in a wood. Van mS is met achtervoegsel ja een denominatief werkwoord gevormd, dat door de j de u in y heeft doeri overgaan, nl. rydja, bv. rijdjn liind, rgdja mörkina d. i. gronden roden, de wouden roden.

In plaatsnamen komt in later Noorsch naast ral ook de vorm röd voor.

Deze oude woordvormen hebben in de verschillende germaansche dialecten zich op onderscheiden wijze ontwikkeld.

In het Alemannisch dat in een deel van Beieren, Zwitserland, het Schwarzwald en den Elzas gesproken wordt, is ia, eo in ie overgegaan voor dentalen en voor a ; voor i of j is in, evenals ook n, tot ii geworden in Zwitserland, den Elzas en het Schwarzwald; in Schwaben en een deel van Beieren zijn iea en n in dit geval tot en geworden. Hierdoor vindt men in die streken voor riuti, rinta en rati derhalve rent, renth,

NOMINA CEOGRAPH1CA NEERLANDICA.

rüti, riite, geruit naast ried of riet. In den Elzas zijn en en ü later in ei, i en ie overgegaan in verscheiden woorden, van daar de in de Weisthümer herhaaldelijk voorkomende vormen gerit naast gerütt, reiten en rieten, riten (parte, praet. gerittet) naast reillen.

In het Beiersch heeft rent en reullt de overhand op ried, wellicht is in enkele woorden riet in reuih overgegaan naar analogie van andere zooals b. v. in Haselreut, dat in de 8e eeuw Uamreoda heette, welke naam op het laatst der 9e eeuw als Uamrieda werd uitgesproken. Bovendien vindt men hier in de 15e eeuw raumen nnd rawltn voor novalia facere, naast ran ten en renten. Ook de Opperfrankische Weisthümer en die van het Odenwald hebben rent en gerent, voor ouder garinti, en ried of riede, plur. ried er. Noordelijk van den Mainmond houden de vormen met rent op en worden die met ried slechts op enkele plaatsen in Weisthümer en namen van de Wetterau en Franken gevonden.

Hier begint eene andere vorm van denzelfden wortel den boventoon te krijgen, wiens gebied zich uitstrekt tot de noordzee, nl. de woorden rod (ohd. rodh en roth Graft\' II, 489) en rode, uit ouder ruft n. en rn(tii f. ontstaan. Waar de d in den nominatief dezer woorden sluitletter was, is zij meestal, ook in geschriften, tot t verscherpt; van daar dat naast rod de vorm rol gevonden wordt. In de verbogen naamvallen bleef de d echter constant, ook al werd na korte vocaal, en door invloed van het enkelvoud rod, de d verdubbeld ; zoo is b. v. in Weisthümer uit de Hessische en Beiersche Pfaltz de pluralis van rot of roll meestal roder en rodder, terwijl het hiervan gevormde werkwoord roden en rodden luidt, slechts hier en daar als bij Wiesbaden rodl (W. VI, 748) en bij Lorsch rulheu (W. I, 4Cü).

De datief van rod of rot is rode, en, daar de o in open syllabe stond, wordt deze, om de verlenging der vocaal aan te duiden, dikwijls roede, roide of rohde gespeld. Kvenals met andere namen het geval is, zoo is ook van dit woord de datief in plaatsnamen dikwijls tot nominatief geworden, doch het is meestal niet te beslissen of men met een datief van het onzijdig, dan wel met een nominatief van het vrouwelijk geslacht te doen heeft, want, evenals in het Oudnoorsch naast rud n. een woord rnda tem. stond, zoo heeft er ook, blijkens oudhoogd. ruda e. a. in de duitsche dialecten een fem. rode naast rod bestaan, evenals in Zuid-Uuitschland die ried naast das ried.

Van het zuiden naar het noorden gaande, treft men in de Weisthümer van Grimm I—VI en in nederduitsche markerechten de volgende vormen dezer woorden aan in de streken, die ten noorden van den Main en het Haardtgebergte gelegen zijn :

IIODE, KADE.

in de Wetterau en bij Frankfort ried, rod en/Wen. plur. ried] nw. roden, roden.

In Hessen: rod, riet dat. sing, ziim rijde, in Thüringen rod, \\v\\v. roden, rodlen, raden-, in het Wester wald roden en roiden; in Westfalen rol, rode rade, rath, rodetegende en rodergeld, ww. raden, roden en raden ; in Neder-Salisen rode, rade, roedeland, radeland, radeacker, ra den Uns, ww. roden (part. gerodiC) roltdén, raden en roiden; in Hoistein en Sleeswijk rode, mie, ww. raden, ut raden.

Aan den rechter Rijnoever komen voor: in de Hessische en Beiersche Pf\'alz; rodl, rolt, noiu. pi. rodder, neutr. ww. roden, rolden-yerodl)-, in den Hunsrück rodl, roder, roelboesch, raidle, rantkenacker; aan de Moezel rode, pl. roder, rolde /hir. rodlbusch; in den Eifel en de streken tusschen Maas en Riju: rodl, neutr. pl. rodder, roeder en roden, roddedant, roedlag, ww. roden, roiden, royden, rudden, ge roeden. In Limburg vindt men rot en rol grond en zelfs als ww. rollen, denominatief van rol. In de eigennamen in Zuid-Limburg is de uitgang de in de hedendaagsche uitspraak afgevallen en worden Kerkrede e. a. dientengevolge als Kerkro of Kerkroh uitgesproken, in Noord-Limburg en een deel van Brabant is de d in / overgegaan en is de uitgang in samenstelling tot rol of rai, d. i. rooi en raai geworden b. v. Leveroy, Venraai. Deze klanken vindt men evenzeer in het dialect van Kleef en omstreken, zooals o. a. de Teuthonista van Van der Schueren bewijst, die voor eoellere, exlirpare heeft ragden, vg Ir aden, roeden, ngtroeden, terwijl de Antwerpenaar Kiliaen in zijne taal alleen roden, roeden en n:\'roden kent, benevens iclrodinghe, daarnaast echter als Sax. Sic uui-raden opgeeft. Dit roden is in het Ndl. tot roeden en eindelijk tot roeien naast rooien geworden. In het oosten van Nederland, in Overijsel, komt de zoo even genoemde vorm raden naast den vorm roden in markeboeken voor, zelfs eenmaal in het markerecht van Stegeren (15e eeuw) uglhraden.

Evenals naast riitten, uit rnljan ontstaan, in hoogduitsche keuren voor novare gevonden wordt geridlen, zoo komt in nederduitsche markeboeken dikwijls naast roden voor: geraden, partic. gerodil en geroett; hierbij behoort het naast rode staande substantief gerode, dat meer in samengestelde plaatsnamen dan op zich zelf staande voorkomt.

In het oudere Nederdaitsch vindt men geen umlaut van o en u. Ook voor i is de n in o overgegaan, behalve voor dubbelconsonant. Na de 12e eeuw vertoont zich ook bij de o een umlaut, eenigermate te vergelijken met den ongeveer gelijktijdig ontstaanden umlaut in hoogduitsche woorden als orl, drier, verlöre, e. a. Zoo vindt men, terwijl het Hoogduitseh ridl enz. heeft, in het Neder- en Middeldnitsch met onzijdig geslacht röd of röl/i, met vrouwelijk geslacht rode of röt/te, pl. roder, mier, roden en

NOMINA GEOGUAPHICA NEERLANDICA.

als eerste lid van samengestelde plaatsnamen: Ródborn, Rödelsbach, Röderbach, Röderffnaid, Röderstnit, Röderwiesen, Rödenau (1 \'2e en lie eeuw Rh dene F. 1 \'J73) Rüdergrund, grootendeels in Hessen en noordelijk er van gelegen, verder Nesselröden (F. 1150) en Rodel bij Solingen.

Waar o in a is overgegaan, verschijnt in dit geval umlaut van a, dus c, z. a. in rede, naast rade, Rcdanr/e, Radhnja in Luxemburg, Rettenhach onder Ralmpah, reder n. pi. en rader, rade tienden, raden (novare) en raden.

Op sommige plaatsen is rode of rod, wanneer er een lange syllabe, gevolgd van eene toonlooze op r eindigend, voorafging, afgekort tot rd of rt, zoo als b.v. Aslert voor ouder Aisterod, Gelderl, voor Geilenrod, IIalter t voor Hatienroide in Hessen, Hilgert voor Hylgerrayt in do Eifel, Landert in den Hunsrück (Weisth. 11 201) Wedder en of Wedderden (1\'2C4) in Westfalen voor Widrolhon (9e eeuw), Chmert (1540) voor Clutzarrada (820) en binnen onze grenzen waarschijnlijk Nellerdhen (1242) en Zun-dert, vgl. Sandraudiga op eene inscriptie bij Grammaye, Anl. Breda p. 10.

Wanneer men de schenkingsakten der 9e en 10e eeuw doorziet, kan men uit de opgaven der mami, casae en villae en der nomlia opmaken dat vele dezer rodingen reeds bewoond waren. In de 12e eeuw klaagt o. a, de abt van Fulda dat de lieden nor,alia el villas maken in nemorïbus ei foresü/jm S. Bonifacii (Schannat JIM. Fnld. cud. prob. p. 188). Bij vermeerdering der bevolking nam ook het aantal woningen toe en ontstonden er gehuchten en dorpen, waarvan er sommige in later tijd zelfs steden geworden zijn.

Had eene plaats, waar de menschen zich vestigden, reeds een naam, dan bleef in de meeste gevallen de oude naam bewaard en kreeg het dorp een naam van veel hooger ouderdom dan de wording van het dorp zelf. Droeg de plek nog geen naam, dan was waarschijnlijk de eerste, die er zich vestigde, de naamgever, en werd de plek en later het dorp naaidozen genoemd. Zoo vindt men in den Cod. Dipl. Fuldensis van 1050 zekeren Rmcelin de AldenfeU, die zijne roding (capinram) Rnocelinerude et Vlil mancipia overdraagt, welke plaats honderd jaar later als Rucelendorfe (Trad. 15) voorkomt, ten bewijs dat op de in 10.quot;)9 ontgonnen plek in 1150 reeds een dorp te vinden was.

Niet altijd echter is de naam van den eersten bewoner of de naam van één persoon het eerste lid der samenstelling ; zeer dikwijls vindt men een patronymicum er voor in de plaats, waaruit bljjkt dat de naam eerst later is ontstaan in een tijd, toen het gezin zich reeds uitgebreid had, zoo als b. v. in Wyboldingrade, Betzigerode, Elbingerode, uit lladihnngerode het geval is.

ROUE, RADE.

Soms is de vroegere eigennaam later vervangen door een anderen, of is de eigennaam geheel verdwenen zoo als o. a. Rodv in Gelderland, dat in 1059 Reinzonis rothe heette.

Uit de hier achtergevoegde lijsten kan blijken, hoe de namen, waardoor de rodingen van vroeger tijd nader aangeduid werden, voor een groot deel eigennamen waren, die in den loop der eeuwen langzamerhand afgesleten zijn en, dewijl zij niet meer verstaan en begrepen werden, allengs geheel verbasterd zijn. Bij sommige dezer namen werkte dan de volksetymologie mede om ze geheel onkenbaar te maken, getuige o. a. Windrath uil Wi-nilhrade, waaraan dus geene samenstelling met v.\'md doch met den eigennaam Winith, ten grondslag ligt. Waar de oudere vormen ontbreken, daar is het dikwijls of geheel niet uit te maken 5f slechts door vergelijking met andere op dergelijke wijze gevormde namen ten naasten bij op te maken, hoe de naam vroeger moet geluid hebben, of met welk soort van samenstelling men te doen heeft. Het beperkte getal Nederlandsche namen geeft in dezen weinig licht; meer schenken de vele duitsche namen, die ik daarom hier, zoo volledig mij mogelijk was, heb opgegeven. Bij die op ried en rentli heb ik mij, dewijl deze alleen in Zuid-Duitschland voorkomen, tot enkele bepaald, voor zoover zij dienen konden om het hiervoor medegedeelde te bewijzen of op te helderen.

Enkele namen, op rode uitgaande, dienen niet voor dorpen of velden, maar zijn thans namen van bergen ofquot; bosschen, soms van moerassige streken. De reden hiervan is dezelfde, waarom men voor gebergten en bosschen ook den naam veld vindt. In enkele gevallen is de naam overgegaan van de roding op de geheele omgeving, evenals ook woorden als het duitsche leicli (vijver) en het nederl. hdn hun begrip uitgebreid hebben tot het geheele terrein. In andere gevallen zijn het waarschijnlijk rodingen geweest, die wegens onvruchtbaarheid van den bodem verlaten werden, of wouden, die aanvankelijk geheel voor de roding aangewezen, slechts ten deele of in het geheel niet gerodet zijn, door verandering in den wil van den machthebbende of van de mark.

Bij het doorzien der lijsten, die de namen op rode bevatten, komen zoo dikwijls dezelfde namen voor onze oogen, dat men onwillekeurig er toe komt om zich de vraag te stellen of dit louter spel van het toeval is geweest, dat de menschen op verschillende plaatsen namen hebben gegeven aan rodingen en plaatsen, die voor een deel thans nog gelijkluidend zijn met die op andere plaatsen, voor een deel in vroeger tijd volkomen denzelfden vorm hadden. Gaat men deze nauwkeurig na, dan zal men bevinden, dat er op den rechter Rijnoever zeer vele namen op rode gevonden

NOMINA GEOGKAPH1CA NEERLANDICA.

worden, terwijl van het geringer getal, dat men links van den beneden-Rijn vindt, vele namen overeenstemmen met dergelijke namen in Westfalen en Hessen.

Naast Bot\'nrade in Limburg, Todenroth in den Hunsrück staat in Hessen Dudenrodej naast Kun rade in Limburg Couradiroth in Noord-Hessen; naast BankeralU in de Eifel Vankerode in Hessen ; naast Macralh bij Glad bach, Hadilcingerod (Elhbigrode) in den llarz; naast Eppralh bij Keulen E/ipenruide in Hessen, Erkrath bij Dusseldorf naast Erkerode in Hannover, lletzerath bij Trier naast Halzende in Hessen, Volken rol,h bij Aken naast Volkenrode in Hessen, iViekralh aan de Niers naast Wieken rode in Hessen, Mackenroth bij Oberstein naast Mackeurode bij Hönebach. Dit zijn slechts eenige, waaraan bij een nauwkeurig onderzoek van meer uitgewerkte kaarten zeker nog vele konden toegevoegd worden.

Mijns inziens is er te veel overeenkomst om enkel aan toevalligheid te denken, vooral daar ook bij andere hamen dergelijke gelijkheid valt op te merken. Ook andere redenen pleiten er voor dat er eene bepaalde oorzaak in dezen gewerkt heeft, nl. de veroveringstochten der Germaansche stammen. Juist de stamverwantschap komt uit in de vormen eu de ge-heele wijze van naam geven.

Nu vindt men op de wegen, waarlangs zich de Frankische volksstammen bewogen hebben, hetzij zuid-, hetzij westwaarts, overal dezelfde soorten van namen terug, voor zooverre zij uit ouderen tijd dagteekenen; in later tijd toch zijn er een groot aantal namen bijgekomen, die, met latere woorden samengesteld, hierdoor hun jongeren leeftijd verraden. 13e wegen, waarlangs zich de Frankische volksstammen bewogen hebben, loopen, zoo als bekend is, van het oosten en noord-oosten naar het westen en zuidwesten. In de oudste ons bekende tijden zetelde de hoofdmassa dezer onder verschillende namen bij de Romeinen bekende volken nog een eind oostelijk van den Rijn, terwijl de Saksische stammen nog meer oostelijk gelegen streken bewoonden.

Een groot deel der noordelijk wonende Franken, Salische Franken, Sy-gambren enz. genoemd, heeft langzamerhand de woonplaatsen ten oosten en noorden van den Rijn verlaten en de vette streken van Maas en Rijn ingenomen. Deze streken waren reeds in Caesai\'s tijd vruchtbare vlakten, waar de koornvoorraad voor de Romeinsche legers te vinden was. Van rodingen, die de Franken hier moesten beginnen alvorens de vruchten van den grond te kunnen oogsten, kon dus weinig sprake zijn. Toch vindt men zelfs in de vlakte tusschen Rijn en Maas, tusschen Keulen en Roermond, een betrekkelijk groot aantal namen op rode of rade uitgaande.

KOBE, RADË.

Waar deze namen niet voortgekomen zijn uit rodingen, moeten zij gegeven zijn door de eerste Germanen, die er zich vestigden, mede door herinnering aan de plaatsen in het land, dat zij verlaten hadden ; iets dergelijks als men de eerste Germaansche bewoners in Noord-Amerika heeft zien doen.

Terwijl nu de Salische Franken ten oosten en ten westen van de Maas voortdrongen, waren het de Ripuarische Franken, die de ten noorden van de Moezel gelegen streken bezetten, vond men de Chattische of Hes-sische Franken in de meer zuidelijk gelegen streken aan den linkeroever van den Rijn. De perken, waarbinnen zij zich bepaald hebben, benevens de geschiedenis dezer veroveringen mede te deelen, doet hier niet ter zake; voor ons doel is het voldoende te weten, dat Frankische stammen van den rechter rijnoever de landen westelijk van den Rijn bezet hebben en dat deze stammen hunne moedertaal zijn blijven spreken nog tot binnen de Fransche grens.

Die stammen, welke de streken ten zuiden van de Moezel bezet hebben, onderscheidden zich in sommige opzichten door hun voca-lisme van \'de meer noordelijke stammen. Ook ten opzichte van rode komt zulks uit.

In het zuiden en midden van Hessen zijn, evenals in de streken, die zuidelijk van de Moezel gelegen zijn, de namen op rade en rath betrekkelijk zeldzaam en hebben die op rode en rotU de overhand. Noordelijk van de Moezel en ten oosten van de Maas hebben de namen op rade verre de overhand. Arnold (Ansiedl. 445) meent dat de vorm rade uit de 14e eeuw dagteekent en eene latere ontwikkeling der o is; dit moge voor Hessen waar zijn en de vorm rade daar eerst later uit de aangrenzende streken zijn binnengedrongen, zeker is het dat wij een aantal plaatsnamen op rade uit veel vroeger tijd kennen. Om van die uit de i le en 12e eeuw, die in de bijgevoegde lijst gemakkelijk te vinden zijn, niet te spreken, wijs ik slechts op Radi 1020, Rathuu Oe eeuw, beide in Westfalen, Epharadum in Maasland (Oorkb. v. H. en Z. a⁰ 960), Clutzarrada 826 en Honrade 890. Westelijk van de Maas en in de provinciën Noord-Brabant Holland, Zeeland en Utrecht vindt men rade bijna niet, hier is rude en rooi de gewone naam. Men zou dientengevolge geneigd zijn om aan te nemen dat zich in die streken een stam der Franken gevestigd heeft, die een ander dialect had dan de stam, die zich ten oosten van de Maas heeft neergezet.

Hier staat echter tegenover, dat tot in het noorden, dus ook buiten het gebied van het Frankisch, tot in Sleeswijk namen op rade uitgaande gevonden worden, terwijl èn Westfaalsche èn Neder-Saksiscbe Weisthümer

nomina geographica neerlandica.

de namen rade en het ww. raden geregeld gebruiken, met dit onderscheid echter, dat in deze streken de o alleen in open lettergreep in a overgaat (b. v. Bellinckhoff naast BeUinckltave, kol naast knie enz.) doch niet in gesloten syllabe, hetgeen in woorden als Hulchralh, Greimerath evenzeer het geval is als in Biugelrade, lloibelrade e. a.

Naast deze vormen op rade komen er een groot aantal op rode voor, en dikwijls wordt een naam, die vroeger of later op rade uitgaat, ook als rode gespeld. Dit wettigt m. i. het vermoeden, dat men hier eigenlijk met een klank te doen heeft, die eenigermate tusschen o en a inlag ; nog heden ten dage is dit in Neder-Saksen het geval en wordt in het zuiden van Limburg een naam, als Kerkrade gespeld, uitgesproken als Kerkrolt, of Kerkroo.

Toen de Wetterau na den slag bij Zülpioh in bezit der Frankische koningen kwam en deze daar groote cameraalgoederen kregen, hebben waarschijnlijk ook daar zich Franken nedergezet, en van hen zijn mogelijk de namen op rade uitgaande afkomstig, die men daar, en in de buurten van Frankfort, aantreft.

NB. Op de Veluwe bij Nijkork vindt men nog RüiielienUen waarvoor in Neder-Saksen rodlénden. Volksetymologie heeft hiervan gemaakt rooie lienden. De hier :ichtervolgende IjjKt bevat namen voorkomende in:

Gratt\', Althochd. Sprachschatz, VU, 1834.

Forstemann, Altdeutsches Namenbnch, 1872.

Dronke, Traditiones Fuldenses, en Codex diplomaticus.

Griimn, Weisthümer I—VII, 1840 — 1809.

Oorkondenboek van Holland en Zeeland.

„ „ der Graafschappen Gelre en Zntf\'en.

Markerechten van Overijsel, uitgeg. door de Vereeniging tot beocf. v. Ov. regt en geschiedenis.

Van Doorninck en Nanninga Uijterdijk, Bijdragen tot de geschiedenis enz. van Overijsel.

Tableau du Royaume des Pays-Bas par M. B.. . Bruxelles, 18ï!l.

Lacomblet, Archief II, en Urkundenbnch für die Gesch. d. Niederrheins.

.1. H. Gallée.

UODE, RADE. 15

NOMINA GEOGRAPIIICA NEERLANDICA.

Hedendaagsche ^! §

Lisrsrinff. Oudere namen. -S Aanmerkingen, naam. ⁰⁰ quot; ts

Q

^Q I

SamemlMmgeu met eigennamen.

Samennlellintjen met adiecliva.

N. Holland Brederode N. Brabant bij Bokstel Overijsel N. Brabant //

N. Holland Nuwenrode

n

Utrecht

Namen op rade.

2

NOMINA GEOGRAPinCA NEERLANDICA.

Hedendaagsche spelling.

Samenstellinffeu met ailiectiva.

Saniemlellinyen viel alyemeeiie namen en namen van t/ewassen.

lt;i.

Mannechenrot 1000 Meinolvesrode \'1007 Mestemerrode 1055 i. e. Mar-stem(=Mar-satheim)rode Hermannige- 1022 roth

Motlevingerod 000

NOMINA G EOG KAPI11CA NEERLANDICA.

Samendellingen wet iicmien van gewassen.

Samenstellingen met diernamen.

Snephenrod j Hessen Swlnekenröde 1 Lfibeck

31

RODE, RADE.