O*

( j

v./

KOLONIAAL MUSEUM TE HAARLEM

CATALOGUS

der

Nederlandsche West-Indische Tentoonstelling

te HAARLEM 1899

amsterdam — j. h. de bussy — 1899

VOORWOORD

Met dit boekje wordt een deel van mijn wenschcn om/rent Nederlandsch West-Jndié vervuld.

De Cultuurtuin in Suriname is gevestigd. Eene uitbreiding daarvan tot Botanischen Tuin en Wetenschappelijk Station en meerder onderzoek van het binnenland worden ernstig besproken. De inwoners hebben blijk gegeven van hunne ingenomenheid met ons streven ; de inzending van bijdragen toont hun ijver. Nederlandsch West-Indié zal in deze Tentoonstelling rijker dan ooit worden vertegenwoordigd.

Jk heb sinds lang een groote voorliefde voor onze Koloniën in het IVesle/i. Waarom? Niet omdat zij hulpbehoevend zijn! Maar uit de overtuiging dat zij zijn een verwaarloosd erfdeel, een erfdeel, dat gereed is, ons de blijken te geven van kracht en leven, maar daarin wordt tegengehouden door onze onverschilligheid. De schuld daarvan — een schuld van eeuwen, — ligt aan ons.

Wij hebben de groote zegeningen der beschaving zelf in allen overvloed genoten, maar aan onze West-Indié niet gegund.

Onze eeuw gaat den philanthropischen kant uit, — en dat is voortreffelijk. Maar wij vergeten te veel dat niet alleen de zwakken, de armen ons hulp vragen; — er zijn ook krachtige lichamen, die onderdrukt worden door eene macht van schadelijken ballast, miskende genieën die zich niet kunnen ontwikkelen en alleen vragen; Ach neem dien ballast weg en maak ons vrij!

Zoo een genie is Suriname. Vroeger was Suriname rijk door de slavernij. Thans is ze zelf een slavin, zwoegende aan een kettwg — die ketting is onze bekrompenheid.

Er is geen beter middel tegen de domheid dan kennis; en daarom blijft mijn vaste overtuiging; Breng wetenschap in Suriname en de kolonie is gered.

Dit is mijn doel geweest bij het aandringen op de vestiging van een Cultuurtuin, op het regelen van een Expeditie, op het houden van deze Tentoonstelling. Niet anders dtn kennis van het land en zijn productie.

4

In Suriname was de Wetenschap tot dusver verwaarloosd. Enkele landgenooten zijn wel daarin voorgegaan, reeds in de vorige eeuw, maar kleingeestig jagen naar dadelijk voordeel maakte van de rijke kolonie een vuile scharrelboel, van het heerlijke land dat schatten van welvaart en volksgeluk zou kunnen geven, — een lastpost.

Daarom stel ik voor Ned. West-lndié een geheele omwenteling voor; Als onze geliefde Koningin slechts het sein wil geven, dat in Suriname een centrum van wetenschappelijke ontwikkeling worde gevestigd, zooals in onzen tijd in Nederland zelf en in alle beschaafde landen bestaat, dan is de toekomst van Nederlandsch West-lndié verzekerd.

Wie er meer van wil weten, kan aan het Koloniaal Museum inlichting krijgen.

Moge deze tentoonstelling daartoe eene nuttige bijdrage leveren, dan is ons doel bereikt.

F. W. van Eeden.

Haarlem, i Juli 1899.

GESCHIEDENIS

DER

NEDERLANDSCH WEST-INDISCHE TENTOONSTELLING

In 1897 ontwikkelde zich bij het Bestuur van het Koloniaal Museum het plan van eene Tentoonstelling van Ned. West-Indië; de eerste mededeeling dienaangaande verscheen in het Bulletin van het Museum van Maart 1897.

Het vond bijval in Ned. West-Indië zelf, en spoedig kwam daar eene commissie tot stand, die zich beijverde tot voorbereiding dier Tentoonstelling.

Oorspronkelijk was het voornemen deze te houden in 1898 te Paramaribo, en in 1899 te Haarlem, om vervolgens, hetgeen daarvoor geschikt was, te bestemmen voor de Wereldtentoonstelling te Parijs in 1900.

Het programma, samengesteld door de Surinaamsche commissie, in overleg met het Museumbestuur, is opgenomen in het Bulletin van het Koloniaal Museum, no. 18, uitgegeven in Juni 1898.

Het plan vond bij vele ingezetenen van Suriname medewerking en zoowel het Koloniaal bestuur, als de Plantersvereeniging verleenden daaraan haren financieelen steun.

Het Koloniaal Museum bestemde de groote zaal van het nieuwe bijgebouw van dat Museum voor de Surinaamsche tentoonstelling in 1899, en daarna tot blijvende West-Indische afdeeling.

Van het plan om eene vóór-tentoonstelling te houden, is de commissie, in Suriname, teruggekomen, wegens de moeielijkheid, om de voorwerpen en producten aldaar zoolang voor bederf te vrijwaren; want het voornemen blijft, om het beste deel der inzendingen te bestemmen voor de tentoonstelling te Parijs in 1900.

Voor de uitvoering van het plan zijn wij dus in de eerste plaats dank verschuldigd aan deze commissie in Suriname en in het bijzonder aan hare leden: J. F. Pool, C. J. Kering en S. de Lange, in Suriname.

De Heer W. L. Loth, tijdelijk in Nederland, heeft ons bij de voorbereiding der tentoonstelling bijzonder ter zijde gestaan.

De genoemde heeren in Suriname hebben zich zeer veel moeite

6

gegeven met het verzamelen van de ingezonden producten en voorwerpen.

Dr. H. van Cappelle heeft voor de geologische collectie onzer tentoonstelling willen zorgen, Jhr. L. C. van Panhuys voor de ethnographische, en de Heer H. Veen voor de zoölogische.

Niet onvermeld mogen blijven de bijzonder goede zorgen, die de conservator van ons Museum, de Heer D. G. J. Bolten, aan deze expositie heeft besteed.

Ook betuigen wij onze bijzondere erkentelijkheid voor hunne bijdragen in dezen beschrijvenden catalogus, aan de Heeren Dr. H. D. Benjamins, Jhr. Mr. T. A. J. van Asch van Wijck, W. L. Loth, Dr. H. van Cappelle, H. Pyttersen Fz , Jhr. L. C. van Panhuys, Mr. C. W. van Meurs, L. A. Ferguson en Dr. Maurits Snellen.

Niet het minst hebben ook aanspraak op onze erkentelijkheid de Directie van den Koninkl. West-Indischen Maildienst, die de aanzienlijke uitzendingen uit Suriname volkomen kosteloos vervoerde ; alsmede de Heeren cargadoors Hoijman en Schuurman, die ons mede belangeloos hulp verleenden.

Wij eindigen met onze hulde te brengen aan Z. E. den Minister van Koloniën en Z. E. den Gouverneur van Suriname, aan wiens gunstige gevoelens het welslagen van deze tentoonstelling voor een groot deel te danken is.

Wij vleien ons dat zij met voldoening zullen terugzien op deze gebeurtenis, en dat zeer zeker veler oogen en harten zich zullen vestigen op onze bezittingen in Amerika.

ALGEMEENE INLEIDING

De eerste nederzettingen der Engelschen, en later, in 1667, der Hollanders, in Suriname werden gevestigd langs de oevers van den benedenloop der rivieren Suriname, Commewijne en Cottica, met de daarin vloeiende Para-, Paulus- en Surnaukreeken, takken van de Suriname, de Orelana-, Matappica- en Commetewane-kreeken, takken van de Commewijne, en de Perica-, Mot- en Vreden-burger-kreeken, takken van de Cottica.

Eerst in het begin van deze eeuw werden langs de oevers van den benedenloop der rivier Saramacca eenige plantages aangelegd, terwijl terzelfder tijd, voornamelijk door Engelschen, aan wie daartoe door het koloniaal bestuur grondbrieven werden uitgereikt, de plantages in het tegenwoordig district Coronie langs de zeekust en langs de oevers van de beneden Nickerie-rivier ontstonden.

Zoolang de aanvoer van negerslaven uit Afrika het verlies van werkkrachten, door desertie als anderszins veroorzaakt, kon aanvullen, bloeiden de plantages en was er een aanzienlijke uitvoer van suiker, koffie, katoen, terwijl ook cacao, tabak en indigo verbouwd en veel timmer- en meubelhout verwerkt werden. De kwijning der plantages begon evenwel toen die aanvoer ophield, en openbaarde zich in het verlaten van eene reeks plantages, die langzamerhand tot de wildernis terugkeerden; zij bereikte haar toppunt toen in 1863 de proclamatie der emancipatie gelukkig een einde maakte aan de slavernij en die plantage-arbeiders in 1873, ^na de opheffing van het staatstoezicht dat hun dwong onder contract op de plantages te werken, grootendeels aan zich zeiven werden overgelaten.

Daar sommige van de vroegere slaven aan wie, na 1873, kleine perceelen land door het Kol. gouvernement waren afgestaan, om voor eigen rekening stapelproducten op kleine schaal te verbouwen, zich met goed gevolg daarop toelegden op de terreinen bij het fort Nw.-Amsterdam en de voormalige plantage Domburg, werd de uitgifte in huur van kleine perceelen aan creolen-arbeiders uitgebreid langs de oevers van de rivieren Saramacca, Nickerie

8

en andere punten in de nabijheid van in werking zijnde plantages, en verkregen later ook immigranten, wier contract-tijd geëxpireerd was, dergelijke perceelen kosteloos. Onlangs werden nieuwe centrale vestigingsplaatsen door de zorg van het Bestuur aangelegd, waarvan de voormalige plantage Alkmaar uitsluitend voor immigranten, de vroegere plantages La Rencontre en Paradise voor deze zoowel als voor creolen-arbeiders, inboorlingen der kolonie, bestemd zijn.

Bovendien zijn vele vroegere plantages thans het eigendom geworden van de vroegere slaven en hunne nakomelingen, die de gronden onderling verdeeld hebben, zooals in het district Coronie, of in onverdeeld bezit gezamenlijk bearbeiden, als in de districten Boven-Para en Boven-Suriname, zoodat het aantal personen, die zelfstandig op kleine schaal den landbouw uitoefenen, voortdurend toeneemt.

Toen na de vrijverklaring der slaven, na eene periode van malaise, maatregelen genomen werden om door aanvoer van immigranten de ontwikkeling van den landbouw op groote schaal te bevorderen, begonnen de overgebleven plantages zich uit den staat van verval op te heffen, en was de aandacht nu voornamelijk gevestigd op de teelt van cacao, daar de suikerprijzen zóó begonnen te dalen, dat slechts met toepassing van de nieuwste machines de concurrentie van rietsuiker tegen beetwortelsuiker is vol te houden. Katoen, indigo en tabak verdwenen van de productielijst. Ook het timmerhout kwam schaars aan de markt, omdat er van boschcultuur nooit sprake was geweest en de vroegere zoogenaamde houtgronden uitgeput raakten. Wat daarvan thans nog uitgevoerd wordt, komt hoofdzakelijk door tusschenkomst van boschnegers uit de bosschen nabij den bovenloop der rivieren in de stad. In 1897 is uitgevoerd 2382 M⁸. onbewerkt en vierkant behakt hout ter waarde van ƒ 47640 en 8946 K.G. letterhout ter waarde van f. 1342.

In den laatsten tijd werden proeven genomen met den aanplant van tabak, welke aanvankelijk zulke goede resultaten opleverden, dat zij thans op groote schaal worden voortgezet.

Monsters daarvan zijn aanwezig in de collectie van het Koloniaal Museum te Haarlem.

Hetgeen van Suriname buiten den kring der vroeger aangelegde plantages ligt, werd eenigszins bekend door de verschillende tcchten, die, voornamelijk in de tweede helft der vorige eeuw, werden ondernomen om weggeloopen slaven in de bosschen op te sporen, of ze tot de Boven Marowijne en de Suriname rivieren te vervolgen. Na de staking der vijandelijkheden tegen die weggeloopen slaven en de erkenning van de vrijheid, die zij zich zeiven hadden verschaft, werd er niet meer naar die binnenlanden omgezien.

9

Deze toestand duurde tot i860, toen de heeren J. F. A. Cateau van Rosevelt en J. F. A. E. van Lansberge de verschillende rivieren van Suriname in kaart begonnen te brengen, waarbij zij tal van punten astronomisch bepaalden, welke tot grondslag dienden voor latere metingen en verkenningen in het bergachtig deel der kolonie, die, in 1876 begonnen, geleid hebben tot de ontdekking van den goudrijkdom van den bodem en de aanwezigheid van andere mineralen.

Intusschen is tot nu toe slechts ongeveer een derde deel van het land bereisd en min of meer onderzocht.

Uit de kaart van Suriname, naar die van genoemde heeren vervaardigd en aangevuld met eigen opmetingen van ondergeteekende en gegevens betreffende den bovenloop van de Corantijn van C. F. Barrington Brown en H. Coudreau, blijkt, dat Suriname op de Noordkust van Zuid-Amerika ligt tusschen 54° en 58° Westerlengte van Greenwich en 2quot; en 6^U Noorderbreedte.

De grenzen daarvan zijn in het Noorden bepaald door den Atlantischen Oceaan, in het O. door de rivieren Marowijne en Lawa, terwijl van af 3⁰ 16\' N. breedte zuidwaarts de O. grens onzeker is, omdat nog niet beslist is of de Itanie, komende uit het Z. Z. W., dan wel de Marowijne kreek, stroomende uit het Z. Z. O., die op dat punt samenvloeien in de Lawa, de hoofdtak is van laatstgenoemde rivier.

In het zuiden scheiden het Tumuchumacgebergte, waaruit de Lawa ontspringt en het Acaraigebergte, dat de bronnen van de Corantijn voedt, Suriname van Brazilië. De zuidelijke grens tusschen 55⁰ en 56° Westerlengte van Greenwich is echter niet nauwkeurig bekend.

De Corantijnrivier bepaalt in het westen de grens tusschen Suriname en Engelsch Guyana nauwkeurig tot de Koning Frederik Willem IV-vallen, op ongeveer 3⁰ 24\' N. B. Van af dat punt zuidwaarts tot het Acaraigebergte heerscht dezelfde onzekerheid als aan de Oostelijke grens, omdat ook hier nog niet beslist is welke de hoofdtak is van de Corantijn: de in bovengenoemde vallen uit het Z. en Oosten komende zijtak of wel de uit het Z. Z. W. komende in September 1872 door C. B. Brown F. G. S. ontdekte „nieuwe rivierquot;.

Blijken de Itanie, de hoofdtak van de Lawa en de uit het Z. en Oosten komende stroom de hoofdtak van de Corantijn te zijn en trekt men de zuidelijke grens gemiddeld over de parallel van 2⁰ N. B., dan bevat Suriname eene oppervlakte van 146300 K. M.³ of 14,630,000 Hectaren.

Moeten daarentegen de Marowijne kreek en „de nieuwe rivierquot; worden beschouwd als de hoofdtakken van de Lawa en de Corantijn, dan bedraagt de oppervlakte der kolonie, met behoud van de zuidelijke grens op gemiddeld 2⁰ N. B. 161.000 K. M.² of 16.100.000 Hectaren.

10

Er heerscht derhalve onzekerheid ten aanzien van eene oppervlakte van bijna anderhalf millioen Hectaren, gelijkstaande aan bijna de helft van de oppervlakte van Nederland, of van de gezamenlijke oppervlakte van de Nederlandsche provinciën Friesland, Drente, Overijsel, Gelderland en een deel van Utrecht of van Noord-Holland, Zuid-Holland, Zeeland, Noord-Brabant en Limburg.

De kolonie is thans, behalve de stad Paramaribo, verdeeld in 12 districten. In de handleiding behoorende bij bovengenoemde kaart, zijn de ligging van de bestaande plantages, met de soort van het hoofdproduct en van de voormalige en buiten cultuur zijnde plantages en kleine perceelen, aangegeven.

Bevolking. Volgens het Koloniale Verslag over 1897 bestond op Ulto. December 1897 de bevolking uit 67.767 personen, waaronder 766 Europeanen, waarbij niet begrepen zijn de Europeanen die bij het garnizoen, de zeemacht of op de koopvaardijvloot dienen. Hiervan waren 30 577 te Paramaribo gevestigd.

Landbouw. Op 1 Januari 1S98 waren 257.131 Hectaren ten behoeve van den landbouw in eigendom en in huur uitgegeven, waarvan slechts 15.654 in cultuur.

Er werden verkregen:

Gemiddeld bedroeg alzoo de productie suiker per Hectare 6895 K.G.

11

O

O

13

DIE THANS MINDER DAN 25 H. A. IN CULTUUR HEBBEN; en kleine perceelen in eigendom behoorende aan creolen-

I

14

Behalve deze producten van den landbouw levert het boscb nog tal van gommen, harsen en oliën op, die echter bij gebrek aan bevolking ongeëxploiteerd blijven. Zoo maakt het koloniaal verslag over 1897 slechts melding van den uitvoer van 6485 K.G. kwassiehout, 84 K. G. tonkaboonen en 159,253 K. G. balata.

De winning van laatstgenoemd artikel, het gestolde melksap van de bolletrie (Sapota Mülleri Bleek.) is in de laatste jaren eene industrie geworden, die naar gelang van de stijging of daling der prijzen met meerdere of mindere energie wordt uitgeoefend.

In 1897 waren 32 concessiën verleend op eene gezamenlijke oppervlakte van 158,131.20 H. A. tot exploitatie van balata.

Tot het doen van onderzoek naar de aanwezigheid van balata werden 77 vergunningen verleend tot eene gezamenlijke oppervlakte van 3,514,786 Hectaren.

Sedert de aanwezigheid van goud in 1876 voldoende geconstateerd werd, is de ontginning daarvan onafgebroken voortgezet en wijzen de resultaten van af dien tijd op eene toenemende exploitatie,, waarvan schitterende resultaten worden verwacht.

Werd het goud tot nu toe verzameld uit de wasschingen der afzettingen in de kreeken, thans zijn op verschillende plaatsen goudhoudende kwartsriffen gevonden, wier exploitatie rijke voordeden beloven.

In 1897 werden kosteloos 45 vergunningen verleend tot het doen van onderzoek naar de aanwezigheid van delfstoffen in de-districten :

Saramacca op een oppervlakte van 800.000 H.A.

Nickerie „ „ „ „ 40.000 „

Marowijne „ „ „ „ 23.000 „

Suriname „ „ „ „ 20.000 „

te samen 883.000 H.A.

Het terrein gelegen tusschen de Suriname- en Marowijne rivieren,. aan de Mij. Suriname voor den tijd van 4 jaren kosteloos afgestaan tot het instellen van een geologisch en landbouwkundig onderzcek, werd volgens het verslag der Mij. voorloopig onderzocht met het oog op aanleg van een stoomtramweg, te loopen van Paramaribo-door de goudstreek tusschen de Saramacca- en Suriname-rivieren en verder langs de Sara kreek naar de Tapanahonij.

Voorloopig is het onderzoek bekroond met het vinden van goudhoudende kreeker, wier exploitatie uitzicht geven op goede winsten.

15

In het geheel alzoo 330 concessiën op eene oppervlakte van 390.9243616 Hectaren.

De hoeveelheid goud in 1897 gevonden bedroeg in de terreinen aan of in de nabijheid van de

boven Suriname............. 434661.1 gram.

Saramacca............ 135.492 „

Marowijne............ 82.950.8 „

Lawa................ 250.020.2 „

903.124.1 gram.

De waarde van het uitgevoerde goud van den aanvang der industrie in 1876 tot en met 1897 bedraagt ƒ 21.872.450.08.

Uit deze gegevens blijkt dat de belangstelling welke in Nederland van lieverlede voor Suriname toeneemt, volkomen gerechtvaardigd is, daar niet alleen de rijkdom aan goud en andere mineralen een bron van groote winsten kan opleveren, maar vooral de vruchtbare bodem bij vermeerdering der werkkrachten en goede exploitatie, de daartoe bestede kapitalen goede rente zal doen afwerpen.

\'s-Gravenhage, Juni 1S99. VV. L. Loth.

WIJ GAAN VOORUIT!

Wie met eenige belangstelling de geschiedenis van Suriname gedurende het laatste tienjarig tijdperk _ heeft gevolgd, zal de quot;bovenstaande woorden moeten onderschrijven.

Wij gaan vooruit, in waardeering van deze schoone kolonie, zoolang miskend en louter als een lastpost beschouwd; in het streven onze kennis omtrent land, volk, voortbrengselen te vermeerderen ; in zucht tot het verkenen van steun ter ontwikkeling van de bronnen der te langzaam ontkiemende welvaart.

Hoe gebrekkig evenwel is nog deze kennis.

Moet niet een gevoel van schaamte den Nederlander bekruipen, als hij zijn blik laat rusten op die groote, zwarte vlek, ruim 90 % van het totaal gebied der kolonie, op de kaart aangeduid als „onbekende wildernisop het V968 ^{deel der} geheele oppervlakte, dat thans in cultuur is gebracht!

Welke stroomen hun oorsprong nemen op onbekende bergen en hoogvlakten daar in het binnenland; welke schatten er verborgen liggen in den bodem; welke producten, welke natuurwonderen er gevonden worden, wij weten van dat alles niets en twee en een halve eeuw lang hebben wij er zelfs niet naar getracht er iets van te weten.

Zal het thans anders, beter worden?

Er zijn verschijnselen welke duiden op eene verandering ten goede.

Nu de aanvankelijk goed geslaagde arbeid der „Maatschappij Surinamequot; bovendien bewezen heeft dat het klimaat geen beletsel behoeft te zijn voor ondernemingen, welke zich de exploratie van het binnenland ten doel stellen, mag men verwachten dat anderen zich aangemoedigd zullen voelen het door haar gegeven voorbeeld te volgen en het onderzoek van andere streken van Suriname ondernomen zal worden, zoo ter vermeerdering onzer wetenschappelijke kennis, als om nieuwe bronnen van welvaart op te sporen.

Wat wij er van weten wettigt de overtuiging, dat het achterland van Suriname rijk is aan goud en andere metalen, aan kostbare houtsoorten, balata en andere boschproducten; gegronde ver-

17

wachting omtrent het welslagen eener degelijk voorbereide en toegeruste onderneming mag dus worden gekoesterd.

Daarom de hand aan de ploeg geslagen, in het belang der kolonie, in het belang ook van het moederland dat mede de vruchten plukt van de welvaart zijner overzeesche bezittingen, maar bovenal om op te houden de eer van den naam van Nederland, welke niet duldt dat vreemdelingen zullen doen en tot stand brengen wat wij verzuimden.

Deze tentoonstelling zal daartoe krachtig kunnen medewerken. Zij zal er toe kunnen bijdragen aan Suriname te geven wat het in de eerste plaats behoeft van de zijde van het Moederland: den steun van intellect en kapitaal, en langs dien weg een werkzaam middel blijken ter meerdere ontwikkeling, tot verhoogden vooruitgang van Suriname.

Glück auf!

\'s-Gravenhage, Juni 1899. Pvttersen.

DE BODEM

VAN

NEDERLANDSCH WEST-INDIE

Bij het telkens weder vernemen van nieuwe concessies voor het ontginnen van goud in de kolonie Suriname, zal menigeen wellicht niet vermoeden, dat wij aangaande de verspreiding van de formatie, die als de primaire ligplaats van het goud in de kolonie moet beschouwd worden, nog zeer weinig weten en dat men dus in de meeste gevallen omtrent de waarde van de aangevraagde terreinen geheel in het onzekere verkeert.

Een herinnering aan het beschamende feit, dat van de mil-lioenen, die de West-Indische bodem reeds aan phosphaat heeft opgebracht, slechts een zeer klein gedeelte aan die kolonie zelve en aan Nederland ten goede is gekomen, doet, in verband met den ontegenzeglijk grooten goudrijkdom van Suriname, onwillekeurig de vraag rijzen: zijn in Nederland de oogen nog niet open gegaan, heeft Nederland niet reeds genoeg geboet voor het verzuim, dat het gepleegd heeft, door geen belang te stellen in de gesteldheid van den bodem zijner koloniën in de West? Terwijl toch de Fransche en Engelsche Regeeringen in de aan Nederlandsch-Guyana grenzende koloniën reeds aanzienlijke sommen aan het geologisch onderzoek besteed hebben en. terwijl vooral Engeland reeds heeft ondervonden, dat deze sommen niet veel beteekenden, vergeleken met de middellijke en onmiddellijke voordcelen, die er uit zijn voortgevloeid, toch heeft Nederland nog steeds in een rustig afwachten volhard en geduld, dat door wetenschappelijke genootschappen of door partikulieren gelden voor geologische onderzoekinge.i in West-Indië werden besteed.

Het is zeker geen gemakkelijke taak, die van mij gevraagd werd, om, in enkele bladzijden, voor leeken een kort overzicht te geven van hetgeen door bedoelde onderzoekingen in Suriname reeds aan het licht is gebracht, en het zal dan ook slechts mijn streven kunnen zijn, om in hoofdtrekken een algemeen beeld te geven van de geologische gesteldheid dier landstreek en het belang van een stelselmatig geologisch onderzoek van haren bodem voor de ontwikkeling en den bloei onzer West-Indische bezittingen in het licht te stellen.

Hetgeen aangaande de geologie van Nederlandsch-Guyana

19

bekend is geworden, bepaalde zich tot voor korten tijd nog tot de mededeelingen, die door den Leidschen Hoogleeraar K. Martin over zijne reis langs de Suriname-rivier in het licht zijn gegeven •) en waarin deze schrijver, mede in verband met de berichten van Dr. Schomburgk, Dr. Voltz en Dr. H. ten Kate over het westelijk deel der kolonie, een schets van de vermoedelijke verspreiding der verschillende formaties over ons geheele gebied heeft trachten te ontwerpen.

Korten tijd geleden werd onze kennis van Suriname verrijkt met de uitkomsten van drie reizen, door den Districts-commissaris van Nickerie, den heer C. van Drimmelen, langs de Boven-Nickerie²), de Maratakka, (zijrivier van de Nickerie) en de Kabalebo (zijrivier van de Corantijn) ^s) gedaan, en waarvan de gronden en steensoorten, benevens kaart en photographiëën, op deze Tentoonstelling door mij zijn ingezonden.

Wegens de ondoordringbare vegetatie kunnen bij eene korte orienteeringsreis slechts de rivierdalen aangaande de geologische gesteldheid van het land licht verschaffen.

Eene vergelijkende studie van de beddingen der talrijke Suriname van Z. naar N. (in de bovengedeelten van Z.W. naar naar N.O.) doorsnijdende rivieren, zal ons evenwel een algemeen overzicht kunnen geven van de verspreiding der verschillende vormingen in dat gebied. Dat dezelfde opeenvolging der formaties, die Martin bij bevaring der Suriname heeft aangetoond, ook in de overige rivierdalen van Suriname wederkeert en dat van de kust zuidwaarts het land binnendringende een viertal formaties strooksgewijs op elkander volgen, kan niet meer betwijfeld worden.

De rij wordt geopend door een breede alluviale kuststreek, die van O. naar W. belangrijk in breedte toeneemt en die uit de afzettingen van de zee en de rivieren gevormd zijn, wier grens moeilijk te bepalen is. Deze streek is opgebouwd uit klei, geel en blauw leem en fijner of grover kwartszand, waarvan de korrels veelal door bruinijzererts aan elkaar gebakken zijn en alzoo een zandsteen vormen. Van deze gronden, die de tot afzetting gekomen verweringsproducten van de hooger op ontwikkelde gesteenten (graniet, diabaas, kristallijne schiefers) zijn, kan men monsters in de ingezonden verzamelingen zien.

Zoodanige afzettingen stellen ook de terrasvormige oevers van den midden- en bovenloop der rivieren samen, en kunnen hier,

\') Bericht über eine Reise nacli Niederlandisch West-Indien und darauf gegründeten Studiën, mit 4 Karten, zahlreichen Tafeln und Holzschnilten. 11 Geologie. Leiden, Brill. 1S88.

³) De Boven-Nickerie, onderzocht en in kaart gebracht door C. van Drimmelen, en naar diens verslag en bijeengebrachte gronden en gesteenten be-chrcven door Dr. H. van Cappelle. (Tijdschrift v. h. Kon. Ned. Aardrijksk. Gen. Jaargang 1899, Afl. I) met I kaart.

■\') De uitkomsten dezer beide tochten zullen binnenkort door mij gepubliceerd worden.

20

wegens de menigvuldige opstuwingen van het water en wegens de groote hoeveelheid medegevoerd steengruis, een aanzienlijke dikte bereiken.

Behalve deze alluviale gronden speelt porseleinaarde ofkaolin_r nu eens op primaire ligplaats (dan onzuiver), dan weer van de vormingsplaatsen weggespoeld, als verweringsproduct van graniet een groote rol, terwijl het heuvelachtig savannegebied zijn ontstaan aan de kwartskorrels dezer granieten te danken heeft.

Tot het alluvium moeten ook de talrijke opgeheven oeverwallen of de zoogenaamde schulpritsen gerekend worden, die, ongeveer evenwijdig aan de kust, ver landwaarts in zich uitstrekken.

De zooeven genoemde savannen van kwartszand behooren reeds tot de tweede strook of het eerste granietgebied, een gesteente, dat hier en daar, als dammen in de rivier te voorschijn komt (vooral in den drogen tijd) en stroomversnellingen te voorschijn roept, doch waarvan in dit gebied in hoofdzaak slechts de verweringsproducten: kwartszand, leem, klei (kaolin) en ijzerhoudende zandsteen aan de oppervlakte komen.

Talrijke verscheidenheden van graniet, nu eens in gneiss, dan weder in syeniet overgaande, zijn reeds uit Suriname beschreven en in de ingezonden collectiën vertegenwoordigd. Behalve graniet komt in dit gebied een ander vulkanisch gesteente voor, nl. diabaas, dat later in eruptie gekomen is en zoowel door de graniet als door dc gesteenten van de volgende strook, het schiefer-gebied, heengebroken is. Deze derde strook, uit kristallijne schiefers opgebouwd, welke door gneiss, chlorietschiefer, glimmer-schiefer, kwartsietschiefer en kwartsiet vertegenwoordigd worden en doorgaans steil opgericht zijn, is daarom van belang, omdat zij goudvoerende gangen bevat en als de formatie beschouwd moet worden, waaruit, evenals in Brazilië, het goud afkomstig is. Dat een nauwkeurig onderzoek naar de verspreiding dezer formatie in de kolonie van zeer groot belang zou zijn en dat de plaatsen, waarin in het alluvium vermoedelijk goud zou te vinden zijn, daardoor als van zelf zouden zijn aangewezen, behoeft geen nader betoog. Graniet, dat zich als dek over de schiefer schijnt te hebben uitgebreid, vormt weder de vierde strook, welke in het dal der Suriname bij den Diëtival begint.

Blijkt dus de geologische bouw van Nederlandsch-Guyana zeer eenvoudig te zijn, in het westen, in het gebied der Corantijn treedt in zoover eenige complicatie op door het van uit de Britsche Kolonie overgaan eener zandsteenformatie, die volgens Martin naar analogie met hetgeen in Venezuela bekend is, tot het krijt behoort.

Door de aanzienlijke verwering, waaraan de gesteenten van tropische landen, ook die van Suriname, blootstaan, en waardoor een aantal gesteenten, vooral diabaas en schiefers, met een. onder den naam van lateriet (later is baksteen) bekend, ijzerrijk en leemachtig verweringsproduct bedekt zijn, is het verzamelen

21

van handstukken van het oorspronkelijk gesteente niet gemakkelijk, en in het algemeen de studie van de geologie van het tusschen de rivierdalen gelegen, met dicht oerwoud bedekt gebied, aan groote bezwaren verbonden. Door deze verwering werd ook de merkwaardige, als gepotlood ijzer uitziende, korst gevormd, die vooral de diabaas- en schiefergesteenten bezitten en die bijna geheel uit mangaan (Mn. 0₂) bestaat.

Van de bovengenoemde formaties schijnt dus de oude of archaeische schieferformatie als primaire ligplaats van goud de belangrijkste te zijn, terwijl de aan ijzer rijke laterieten van het diabaas- en schiefergebied, wellicht met ijzerertsen uit de schiefers {volgens Martin) een niet minder gewichtige rol in de kolonie zullen kunnen spelen.

Dat ook nog andere ertsen in deze formatie voorkomen, is in het minst niet twijfelachtig: bij Carolina aan de Surinamerivier schijnen rolsteenen van loodglans niet zeldzaam te zijn, terwijl titaanhoudend magneetijzer, nevens eenig ingesprenkeld goud, in vrij aanzienlijke hoeveelheid in de kwartsschiefer-rolsteentjes van de Boven-Nickerie en in een kwartsrolsteen beneden de Avana-veroval (Kabalebo) is ingesloten.

Voeg ik hier nog bij, dat het zand van het Savannegebied en de in de kolonie zoozeer verspreide kaolin voor glas- en porcelein-fabricage zou kunnen gebezigd worden, dan staat voldoende vast, dat Suriname in haren bodem schatten verborgen houdt, welke die kolonie tot grooten bloei zouden kunnen brengen.

Wat nu de geologische bouw van de eilanden Curasao, Aruba, Bonaire enz. betreft, die als afgebroken stukken van het Zuid-Amerikaansche vasteland moeten beschouwd worden, zoo weten wij uit de studiën van den Hoogleeraar Martin, dat zoowel op Curagao als op Aruba diabaas zeer verspreid voorkomt; dat dit gesteente op Curagao door een gordel van krijtkalk omgeven is, terwijl het op Aruba door groenschiefers of hoornblendeschiefer is heengebroken, die het centrum van het eiland inneemt.

Op beide eilanden worden de genoemde gesteenten door een gordel van oudere kwartaire koraalkalken, en deze weder door jongere rifkalken, alluvium en duinen omgeven. Deze oude rif-kalken hebben de bekende phosphoriet opgeleverd, die als gemetamorphoseerde rifkalk moet beschouwd worden.

De millioenen, die deze phosphorieten hebben opgebracht, en die wegens de onverschilligheid van Nederland jegens de West-Indische Koloniën, grootendeels door Engelschen weggehaald zijn, kunnen ons tot leering strekken.

Moge ook Nederland eenmaal tot het besef komen, dat de beteekenis eener kolonie eerst dan goed beoordeeld kan worden, wanneer men haar bodemgesteldheid nauwkeurig kent, en moge deze West-Indische Tentoonstelling tot de vestiging dezer overtuiging krachtig medewerken!

Wageningen, Juni 1S99. Dr. H. van Cappelle.

IETS OVER HET KLIMAAT VAN SURINAME

Wat uiterlijken vorm aangaat, hebben Noord-Amerika, Afrika en Zuid-Amerika veel punten van overeenkomst; deze drie continenten loopen alle naar het zuiden spits toe, vormen, als het ware, driehoeken, waarvan de top naar het zuiden gekeerd is; bovendien bezitten ze in het Westen gebergten, die voor de eigenaardigheden van het klimaat van groote beteekenis zijn.

Maar deze bergen vormen in Zuid-Amerika een veel sterker uitgesproken keten dan in de beide andere werelddeelen, van welke Afrika deze eigenaardigheid der verticale doorsnede het minst vertoont. In de Andes bezit Zuid-Amerika in he\' Westen een onafgebroken hoogen muur, die een scherpe grens tusschen de klimaten aan weerszijden trekt.

Het grootste verschil, wat ligging aangaat, wordt echter opgemerkt, wanneer men nagaat in welke aardgordels de drie genoemde vastelanden hunne grootste uitgebreidheid vertoonen; het breedste gedeelte van Noord-Amerika ligt in de koude en gematigde; dat van Afrika in de gematigde en verzengde luchtstreek, terwijl Zuid-Amerika om den aequator heen zijne grootste afmetingen in de breedte vertoont. Noord-Amerika reikt met zijn Zuidelijke spits even in de tropische zone van het Noordelijk halfrond, terwijl Afrika in de Zuidelijke gematigde luchtstreek dringt en Zuid-Amerika bijna het antarktisch gebied raakt.

Tengevolge van deze ligging heeft het geheele westelijk gedeelte van Zuid-Amerika, op een klein kustgebied na, een bergklimaat en onderscheidt zich hierdoor duidelijk van het Oosten, dat door geen gebergten van beteekenis aan den invloed van den warmen Oostpassaat onttrokken is, en dus tot aan de oostelijke berghellingen der Andes door overvloedige regens bezocht wordt.

Daarentegen vertoont de Westkust van Zuid-Amerika een strook van buitengewone droogte, die reeds nabij den aequator begint en waaraan zich binnenwaarts een droog hoogvlakklimaat aansluit, dat echter nog altijd veel beter van water voorzien is dan het lage kustgebied.

23

Bij gebrek aan regelmatige waarnemingen, is omtrent de verdeeling van luchtdrukking en wind in Zuid-Amerika nog weinig bekend. In het westelijk gedeelte staat de wind grootendeels onder den invloed van lokale omstandigheden, terwijl Let vlakke oostelijk gedeelte geheel door de Oostpassaat-strooming beheerscht wordt.

Meer in \'t bijzonder het klimaat van Guyana beschouwende, is men verrast door de bijzonder gelijkmatige hooge temperatuur gedurende het geheele jaar, aan het kustgebied, gepaard gaande met eene even weinig veranderlijke en hooge vochtigheid met overvloedigen neerslag (regen), zonder een duidelijk sprekend droog jaargetijde. De regenval vertoont twee maxima, het eerste in December en Januari, het tweede in Mei en Juni, in welke laatste maanden de meeste regen valt. September en October zijn de droogste maanden, terwijl het vroege voorjaar een tweede kleinere droogte-periode vertoont.

A. Kappler, die 43 jaren in Nederlandsch Guyana of Suriname heeft doorgebracht, beschrijft het klimaat als volgt;

„De wind komt bestendig uit het Oosten ; in de eerste maanden heeft hij eene noordelijker, in de groote regentijden eene zuidelijker richting. Tijdens het droge seizoen heerscht meestal windstilte tot tegen den namiddag; dan steekt de zeewind op, die de hitte snel doet afnemen en tot 9 of 11 uur \'s avonds aanhoudt. Westelijke winden zijn uiterst zeldzaam en duren niet langer dan eenige uren. Orkanen, die op de Antillen zoo menigvuldig zijn, komen in Suriname niet voor.

„Men onderscheidt vier jaargetijden, den grooten en den kleinen regentijd en het groote en kleine droge seizoen. De kleine regentijd begint gewoonlijk medio November; zware regenbuien, die dikwijls een dag en een nacht aanhouden, volgen elkander snel op, doen de kreeken en rivieren wassen, en de plantengroei verkrijgt een frisch aanzien. In dit jaargetijde waaien sterke winden en de zee is in heftiger beweging dan gewoonlijk.

„Tegen het midden of het einde van Februari hebben de regens opgehouden; vele vruchten worden rijp en zoo is deze tijd, die tot in April duurt, en dien men het kleine droge seizoen noemt, hierdoor en tengevolge der frissche winden, de aangenaamste van het jaar.

„Daarop volgt de groote regentijd, die van het midden van April tot \'t begin van Augustus duurt.

„Zware stortregens, zooals men ze in Europa niet kent, vallen dikwijls meer dan eens per dag; lichtere landregens houden ook wel aan. maar zelden een dag lang; al het lage land wordt overstroomd, de rivieren van hooger gelegen terreinen treden buiten hare oevers en vele vlakten worden herschapen in meren, die met groote roeibooten worden bevaren; riviervisschen trekken de ondergeloopen bosschen in en doen zich te goed aan vruchten en sappige bessen.

24

„In het binnenland, waar de oevers steil en bergachtig zijn kan het verschil in waterstand van den regentijd tot den droogsten tijd to—13 meter bedragen. Tegen het midden van Juli nemen de regenbuien af en vallen nog slechts op bepaalde uren des daags en des nachts.

„Zware onweders kondigen het begin van het droge seizoen aan; de rivieren trekken zich in hunne beddingen terug; haar snelle stroom neemt af en is weder beneden de eerste watervallen, die 15—20 uren hemelsbreed van de zee verwijderd zijn, van vloed en eb afhankelijk; de moerassen drogen uit en bij bepaalde windrichtingen brengen de daaruit ontstaande uitdampingen koorts en andere ziekten voort, die nooit over het geheele land maar slechts plaatselijk heerschen; Augustus en September zijn daarom voor den pas aankomenden vreemdeling niet zonder gevaar.

„In het binnenland komt slechts één regentijd voor.quot;

Bovenstaande opmerkingen zijn overgenomen uit de twee meest bekende werken over Klimatologie, nl. die van Prof. Dr. Julius Hann en van Prof. Dr. A. Woeikof, de eerste te Weenen, de tweede te Petersburg. Niet onbelangrijk is het nu na te gaan in hoeverre die beweringen overeenkomen met de uitkomsten der waarnemingen, die gedurende eene reeks van jaren, voor-namenlijk door de H.H. C. J. Hering, ambtenaar der belastingen en Dr. Bresser, militair apotheker, verricht en aan het Koninklijk Nederlandsch Meteorologisch Instituut toegezonden zijn.

Onderstaand tabelletje geeft de gemiddelde temperatuur voor \'s morgens 7, \'s middags 2 en \'s avonds 9 ure aan voor elke maand. Bovendien nog de gemiddelde hoogste en laagste temperaturen, die men in die maand verwachten kan. Deze getallen zijn opgemaakt uit de waarnemingsreeksen van 24 jaren. De hoogste temperatuur in dien tijd waargenomen bedroeg 35.5° C., de laagste 17.8° C.

Uit de tabel blijkt, dat het gezegde omtrent den regenval geheel met de waarnemingen overeenkomt; de natste maand is Mei met 286.6 millimeters regen, de droogste October met slechts 51.4 m.m. Bepaald droog, naar Europeesche begrippen, is het weer nooit in Suriname, want b. v. in Nederland, dat niet om zijn droogte bekend staat, bedraagt de regenval in April, wanneer de minste regen valt, gemiddeld slechts 37.9 m.m.

De grootste hoeveelheid water in één etmaal in Suriname gevallen bedroeg in de jaren, waarvoor bovenstaande getallen gelden, 189.99 m.m., den 30 Augustus 1890, dus zooveel als in Nederland bijna nooit in eene geheele maand wordt waargenomen.

25

ONZE WEST-INDISCHE EILANDEN

bestaan uit Curagao, Bonaire, Aruba, St. Martin (gedeeltelijk Engelsch), St. Eustatius en Saba. en beslaan eene oppervlakte van 20.5 vierkante geographische mijlen.

Zij vormen te zamen één gouvernement onder den Gouverneur van „Curagao en onderhoorighedenquot;, terwijl op elk der onder-hoorigheden de gouverneur vertegenwoordigd wordt door een gezaghebber. De Gouverneur wordt ter zijde gestaan door — en is de Voorzitter van —- den Kolonialen Raad, waarvan de leden benoemd worden door H.M. de Koningin, op voordracht van den Gouverneur.

Onze West-Indische bezittingen liggen ten noorden van de republiek Venezuela, in de Caraibische zee.

Curagao is door de Kon. W.-I. Maildienst in directe verbinding met het Moederland en door Engelsche en Franscke stoomers met overig Europa; terwijl eene drukke, zeer goed ingerichte lijn, de „Red D. lijnquot;, de verbinding met New-York onderhoudt..

Kleine schoeners varen steeds heen en weder tusschen Curagao en de overige eilanden. De transito handel is op Curagao levendig, en daar Curagao, noch de overige eilanden, aan zelfs de noodzakelijkste levensbehoeften der bevolking kunnen voldoen, moet er veel ingevoerd worden.

Uit Amerika wordt ingevoerd: mais, meel, gezouten vleesch en visch, geconserveerde vleezen en groenten. Naar Amerika wordt uitgevoerd zout en huiden.

Dividivi, aloë en huiden, zoo ook een gedeelte zout, worden naar Europa uitgevoerd.

Zeer belangrijk voor Curagao en Aruba is nog de exploitatie van de phosphorzure kalklagen en ook voor Bonaire en St. Martin alsnog de zouthandel.

Nog kan de aandacht gevestigd worden op de Pindas (Cura-gaosche amandelen)- productie en op die der oranje-schillen op Curagao en St. Martin.

Aan vruchten zijn de West-Indische eilanden arm, slechts kunnen genoemd worden de zuurzak (het sap wordt wel gebruikt als geneesmiddel bij gele koorts) de mispel (eene heerlijke saprijke vrucht, zeer verschillend met de Hollandsche), de manga, de pisang en de banaan, zoete petatten en de jamswortel.

Tot de rankvruchten behooren de pompoen (een voornaam voedingsmiddel), de meloen en de watermeloen.

27

Europeesche groenten worden met zeer veel moeite en kosten geteeld op de dorre bodems onzer West-Indische eilanden.

Daarentegen teelt er welig de gigamba, als soep en als groente nog al smakelijk, de lange kalebassen, de roede zuring. Vijgen, druiven, schubappels, granaatappels, eischen veel zorg.

Gemakkelijker groeit er de gujave, waarvan eene heerlijke gelei gemaakt wordt.

De bodem van Curasao is rotsachtig, bedekt met eene laag tuinaarde, aan de kuststreken van sterk zoutgehalte. Sommigen beweren dat Curasao van vulcanischen oorsprong is, anderen weder dat Curagao op eenen koraalbodem rust.

De haven biedt eene veilige ligplaats voor zelfs zeer groote stoomers, vooral het daarachter gelegen Schottegat.

De nijverheid heeft geen hoogen trap bereikt, door de weinige hulpmiddelen en het gebrek aan energie der negerbevolking en door de omstandigheid dat alles handel en nog eens handel is.

Enkele kleine werven kwijnen en meubelmakers werken alleen om in de behoefte der bevolking te voorzien.

Een groote toekomst belooft Curagao voor den transito-handel, met de prachtige haven en wanneer eenmaal het Panama-kanaal gereed en geopend is.

In het Dagblad van Zuid-Holland en \'j Gravenhagc van 15 Juni j.1. 2e blad, heeft een Curagaonaar zeer te recht eenige hartelijke woorden gewijd aan dit stiefkind van Nederland.

Wij erkennen met den schrijver dat het diep bedroevend is, dien treurigen toestand van onze West-Indische koloniën steeds te zien voortduren en verergeren ; in het hiervoren genoemd artikel wordt beweerd dat vele Curagaonaars hunne blikken naar eene vreemde mogendheid wenden, in de hoop door die mogendheid uit het verval en den toestand van armoede opgeheven te worden.

Kunnen wij dat zelf niet doen ? Zou het zoo veel kosten ? Kunnen wij dan zelf er geene voordeden uit trekken ?

Curagao bezit stellig rijke pbosphorzure kalklagen en wellicht ook andere kostbare producten.

Groote binnenwateren, met onbeschaduwde en goed aan de zon blootgestelde stranden, bieden uitstekende gelegenheid tot het aanleggen van uitgestrekte zoutpannen.

Houtaanplant op groote schaal zoude zeer ten dienste komen, ter bevordering van den regenval. Stelselmatig worden de groote bosschen weggekapt, deels voor timmer-, maar voor het grootste gedeelte voor brandhout en om tot houtskool gebrand te worden. Het is overbekend dat niets den regenval zoo doet verminderen als het opruimen van bosschen. (Zeer belangrijk is hetgeen J.W. H. Cordes daarover schrijft in De Indische Gids van juni 18SS.)

Men bevordere b. v. den aanvoer van brandhout uit Suriname

28

naar Curagao en onderhoorigheden en verhindere zooveel mogelijk den houtaankap op de eilanden.

Zelfs dividiviboomen worden vaak omgekapt ter verkrijging van goed brandhout, en de dividivi is nog wel een van de enkele producten van Curagao en de overige eilanden, die met vrucht en zeer weinig zorg te verbouwen zijn.

Ook kunnen jonge boomen gemakkelijk uit Suriname aangevoerd worden en menig arm Curagaonaar zal zich met hart en ziel op de boschcultuur toeleggen.

Eene andere en veelbelovende cultuur beschrijft de heer J. H. J. Hamelberg in het tweede jaarlijksche verslag van het Geschied-iTaal- Land- en Volkenkundig genootschap, gevestigd te Willemstad, Curagao. Men neme proeven met de daar bedoelde „Sisal-cultuurquot; •en Curagaosche „Pitaquot;, („Agavequot; en „Furcraeaquot;), welke laatste hier en daar gekweekt wordt en op zeer dorren bodem groeit. Eenige soorten van dit plantengeslacht moeten in Yucatan en op de Bahama-eilanden goed voldoen voor de touvvindustrie.

Haarlem, Juni 1899.

DE BEWONERS VAN NEDERLANDSCH WEST-INDIË.

Niet door de gedaante of uitgestrektheid van een land, door verschillen met het onze, als in klimaat, of door afwijkingen in de planten- en dierenwereld is het, dat wij in een land het meeste belang stellen; in de eerste plaats geschiedt dit door de menschen die wij er aantreffen. Moge eene vluchtige mededeeling over de bewoners van Nederlandsch West-Indië er toe bijbrengen om ook voor die gewesten onze belangstelling op te wekken.

In eene Nederlandsche volksplanting mogen wij verwachten dat eene blik op de maatschappij aldaar ons een stuk voor den geest roept van het leven en het zijn van onze voorouders; nog daarom te leerzamer, omdat wij van hen de daden en beweegredenen, ook de deugden en fouten, beter dan bij anderen hebben leeren onderscheiden. Suriname en Curagao zijn geen Nederlandsche volkplantingen in den eigenlijken zin van het woord; het zijn geen koloniën waar onze landgenooten zich blijvend hebben gevestigd en eene maatschappij hebben gevormd, gelijk of nagenoeg gelijkstaande met die in het moederland; maar toch, de oude Nederlanders hebben er hun geest voor een groot deel vastgeworteld; zij hebben er de leefwijze, de wetten en gewoonten bepaald en het is ons eigen bloed — zij het dan ook veelal niet onvermengd — dat wij in Nederlandsch West-Indië terugvinden.

Daarom staat de West ons zooveel nader dan de Oost; om die redenen zou men van Suriname min of meer als van een provincie van Nederland kunnen spreken en worden deze koloniën bestuurd naar de vrijgevige bepalingen van een regeeringsreglement, dat eerst in 1S65 de voorrechten heeft vervangen, die aan de kolonisten bij „fondamenteele conditiën van Hunne Hoogmogendenquot; meer dan twee eeuwen geleden waren verleend.

Het volgt echter niet uit het feit alleen, op Surinaamschen of Curagaoschen bodem te zijn geboren, dat de bewoners aldaar op rechten aanspraak geeft, zooals men die verschuldigd is aan hen die ons na staan. Een groot deel van de tegenwoordige bevolking behoort tot nog min of meer scherp van ons gescheiden vreemde rassen. Indianen, Afrikanen en Aziaten, bij wie, wanneer zij aan zich zelve werden overgelaten de teekenen van verwantschap^ voor zoover ze zijn ontstaan, spoedig zouden verdwijnen. Voor

30

hen hebben de Nederlanders, hebben ook de Kleurlingen met Nederlandsch bloed in de aderen — de Indo-Bataven — eene verantwoordelijkheid te dragen; voor deze categorie hunner medeburgers moeten zij zijn, wat de Nederlander is voor den inboorling op Java: als het kan den leider, — den heerscher als het moet.

Wij zullen de verschillende groepen van bewoners in het kort nagaan.

In Suriname staat een gedeelte, de Indianen en de Boschnegers, nagenoeg buiten het maatschappelijk verband. De eerstgenoemden, de oorspronkelijke inwoners, houden zich in de kust- en savannen-streek op en behooren tot drie stammen: Arrowakken, Caraïben en Warouwen; met de Indianenstammen in het Zuiden van ons gebied, Acouris en Trios, werd door de Boschnegers totnogtoe alle aanraking belet. De bestuurszorg bepaalt zich voor de Indianen tot het uitdeelen van kleine geschenken aan hen die er om komen vragen, en in het hen gratis verschaffen van... doodkisten. Wij vermoeden dat deze opvoedende gaven gewoonlijk door de bedachten in jenever worden omgezet.

Omtrent het aantal en de woonplaatsen van de Indianen bestaan geene betrouwbare gegevens. De laatste officiëele mededeeling van hun aantal, in het Koloniaal Verslag van 1849, schijnt niet bijzonder juist te zijn geweest; hunne sterkte wordt daar als 800 opgegeven, terwijl volgens het Koloniaal Verslag van Suriname van 1898 alleen tot de Roomsch-Katholieke gemeente reeds 1446 Indianen behooren. !) De meermalen uitgesproken bewering dat deze Indianen zouden uitsterven schijnt dus niet op afdoende feiten gegrond te zijn.

De Boschnegers, de in vroeger tijden van de plantages gevluchte Negerslaven, die zich in het oerwoud wisten te handhaven, bestaan uit de hoofdstammen: Aucaners, Saramaccaners en Becoe en Moesinga; volgens de laatste officiëele opgaaf, het Koloniaal Verslag van 1849, respectievelijk 3800, 4500 en 350 zielen sterk; in een in 1898 uitgekomen werkje ³), worden zij evenwel op 4000, 3000, de Becoe en Moesinga, die Matoeari worden genoemd, op 600, en een vierden stam, de Koffimakka, op 400 personen geschat. De drie eerstgenoemde stammen zijn aan ons door tractaten verbonden; de opperhoofden ontvangen een jaargeld. Voor de goudindustrie (ladingvervoer) bewijzen de Boschnegers belangrijke diensten.

Zoowel onder de Indianen als onder de Boschnegers stellen de Hernhutter leeraars en de Paters Redemptoristen onvermoeide pogingen in het werk in het belang van den christelijken godsdienst en het onderwijs.

\') Bijlage E\', 11⁰. S van genoemd verslag.

-) G. Burkhardt. Die Mission der Brtldergeraeine.

31

Volgens het Koloniaal Verslag telt Suriname 67767 inwoners \'(die onder het maatschappelijk verband staan), onder wie 766 Europeanen M. Behalve voor eene, de categorie van immigranten lt;lie onder contract verbonden zijn, schijnen omtrent de verschillende groepen der bevolking verder geen officiëele gegevens te bestaan.

Voor hen die zich bij de door de Koloniale Verslagen gegeven mededeelingen moeten nederleggen, betreuren wij deze onvolledigheid ten hoogste, omdat wij meenen dat elk oordeel over de kolonie — en dit geldt vooral voor hen die over hare wetten ■en nooden moeten oordeelen — ondoenlijk is, wanneer men de door ons bedoelde groepen niet duidelijk weet te onderscheiden. Deze groepen zullen wij trachten aan te geven.

De Chineezen zijn overgebleven van hen die in 1S65 en later als arbeiders werden ingevoerd. Hun aantal is onbekend; naar onze schatting bedraagt dit een 400-tal. Zij spreken, behalve het Negerengelsch nog het Chineesch, doch het laat zich aanzien dal zij zich spoedig geheel met de Surinaamsche bevolking zullen vermengen. Een groot gedeelte behoort thans tot de Roomsch-Katholieke gemeente; 59 waren nog de leer van Confucius toegedaan.

De Javanen werden in 1S90, 1894 en 1S97 als arbeiders ingevoerd. Het aantal dat onder contract verbonden is bedraagt ■625; niet onder contract verbonden zijn er vermoedelijk slechts zeer enkelen. Na afloop van hun contract hoopt men dat meerderen zich in Suriname zullen vestigen. Voor zoover ons bekend, zijn het allen Mohammedanen.

De B r i t s c li-I n d i ë r s werden sedert 1S73 ^al^s arbeiders ingevoerd. Het aantal dat onder contract verbonden is bedraagt 5919; op de plantages gevestigd, doch niet onder contract verbonden, waren 4189 personen. Het aantal dat zich elders in de kolonie voor goed heeft gevestigd is onbekend; naar onze schatting bedraagt het 4000 personen. Wij meenen dat door de twee laatstgenoemde fractiën behalve de Hindostansche talen ook algemeen het Negerengelsch wordt gesproken. De Britsch-Indiërs zijn Hindoes of Mohammedanen, doch ook onder hen begint de zending hare werkzaamheden.

De Negers {Afrikanen) werden al sedert het ontstaan der kolonie tot in de eerste helft van deze eeuw als arbeiders ingevoerd uit Soedan, Guinea en de Congo. Hun aantal is onbekend doch bedraagt, naar zeer ruwe schatting, 36000; in

\') Wanneer dit niet uitdrukkelijk anders wordt vermeld, dau gelden de opgenoemde cijfers op 1 Januari 1898.

32

1831, volgens Teenstra, 46845 zielen. Zij spreken het Neger-engelsch; velen verstaan en enkelen spreken ook Nederlandsch. Het grootste gedeelte behoort tot de Moravische Broedergemeente; verder behooren zij tot de Roomsch-Katholieke gemeente. Als landbouwers op een gehuurd of een eigen perceel land hebben zij het grootste aandeel in de productie van den zgn. kleinen landbouw; voor de goudindustrie zijn zij onmisbaar. In vele opzichten kan bij hen, sedert 1863, op groote vorderingen in beschaving worden gewezen.

Kleurlingen. {Indo-Bataven of Indo-Europeanen). Zij zijn hoofdzakelijk ontstaan uit de verbintenissen van Nederlanders, soms ook van Engelschen en Schotten, met Negers en Indianen en verdere vermenging met hunne afstammelingen. Aantal onbekend, naar zeer ruwe schatting 14000; in 1831 volgens Teenstra 7106 zielen. Mits voldoende gesteund, zijn zij voor de ontwikkeling van de kolonie een belangrijke factor. Niet alleen door hun bloedverwantschap, maar ook door taal, zeden en gewoonten kunnen zij de Nederlanders zeer na staan ; aan den anderen kant zijn zij volkomen vertrouwd met de taal en de behoeften van de Negerbevolking. Het ligt slechts aan de opvoeding en de omgeving waarin hij wordt gebracht dat de Kleurling naast den Nederlander zijn plaats kan innemen en zoowel in de kolonie als in Nederland belangrijke betrekkingen kan bekleeden.

Blanken. {Nederlanders, eigenlijk creolen en vreemdelingen). Van deze groep, waarvan de leiding uitgaat, zonder welke de maatschappij in Suriname tot stilstand of achteruitgang zou zijn gedoemd, is, hoe vreemd het ook schijne, slechts eene bepaalde fractie, de Israëlieten, voor goed in de kolonie gevestigd. Oudtijds als kolonisten uit Brazilië, en gedeeltelijk ook uit Necerland gekomen, had de kolonie veel aan hun vlijt te danken; vooral tengevolge van de emancipatie in 1863 nemen zij als kooplieden, winkeliers en ambtenaren in Suriname een zeer belangrijke plaats in. Zij wonen alleen te Paramaribo en leggen zich thans niet meer op den landbouw toe. Hun aantal bedraagt, naar de kerkgenootschappen gerekend, 1159 zielen.

Eigenlijke creolen, afstammelingen van Nederlanders van onvermengd bloed, vindt men in Suriname bijna niet; van de Neder-landsche boeren (kolonisatieproet van 1852) zijn ongeveer honderdtachtig afstammelingen (blanken en kleurlingen) aanwezig.

De overige Nederlanders (aantal onbekend, doch naar schatting 600 personen) vormen in Suriname eene vlottende- bevolking; duurzame vestiging zonder vermenging met de andere inwoners van het land schijnt voor ons wel niet mogelijk te zijn.!)

\') Volgens Prof. Joest, die Suriname in 1890 bezocht, vertoonen de afstammelingen van de bovengenoemde Nederlandsche boeren, wanneer, zij onvermengd zijn gebleven, een beeld van degeneratie.

33

Ook voor andere Europeanen (Engelschen en Duitscners), en hunne afstammelingen (Noord-Amerikanen), naar schatting te zamen 160 personen, is het verblijf in Suriname slechts tijdelijk.

Voor de kolonie Curagao is het samenstellen van een overzicht der bewoners zeer bezwaarlijk; niet alleen omdat uit de officiëele gegevens betrekkelijk slechts weinig kan worden verkregen, maar ook omdat de overige bronnen, voor een overzicht als wij bedoelen, zoo weinig licht geven. Volledige beschrijvingen van de kleinere eilanden zijn ver te zoeken. Verscheidene van de voor Suriname gemaakte opmerkingen kunnen echter ook voor Curasao gelden.

Men vindt in deze kolonie drie hoofdgroepen: Negers. Kleurlingen en Blanken, te zamen 50705 inwoners. Wat de sterkte dezer groepen aangaat, kunnen wij alleen voor de eilanden Curacao, Bonaire en Aruba de blanke bevolking schatten, en wel respectievelijk op 3500, 200 en 500 personen, bij eene totale bevolking voor die eilanden van 29260, 4677 en 9199 inwoners. Op Curagao bevinden zich een 1000 tal Israëlieten. Op St.-Martin (Nederlandsch gedeelte) en St.-Eustatius is de Negerbevolking eveneens verreweg het talrijkst; op het eiland Saba schijnen slechts enkele Negers aanwezig te zijn en nagenoeg geen Kleurlingen.

In 1828 was de getalsterkte van de drie groepen op de eilanden als volgt: (volgens Teenstra).

Negers. Kleurlingen. Blanken.

Curagao......................................9724 2701 2602

Bonaire......................................376 860 112

Aruba........................................464 1817 465

St.-Martin (Ned. ged.)............7000 1000 1000

St-Eustatius.....■....................1635 259 379

Saba............................................462 27 656

De Negers zijn in de kolonie Curasao meer arbeiders gebleven. Terwijl in Suriname het aantal dat nog op de plantages werkt ieder jaar afneemt, hebben hier de plantages, de zout- en de phosphaat-ondernemingen aan hen als arbeiders geen gebrek. Op Curasao, Bonaire en Aruba behooren haast alle Negers tot de Roomsch-Katholieke gemeente; op de drie andere eilanden is het grootste gedeelte Protestant.

De Kleurlingen op Curagao, Bonaire en Aruba zijn voornamelijk ontstaan door vermenging van Nederlanders, Spanjaarden en Engelschen met de thans uitgestorven oorspronkelijke bewoners dier eilanden, de Indianen.

Van de derde groep vormen de Israëlieten op Curasao het talrijkste deel van de aldaar gevestigde blanke bevolking. Evenalf

3

34

die in Suriname zijn zij gedeeltelijk uit Brazilië, gedeeltelijk rechtstreeks uit Nederland overgekomen en bekleeden zij in de Curagaosche maatschappij eene voorname plaats. Verder vindt men in de kolonie meer eigenlijke (blanke) creolen dan in Suriname, doch, voor zoover wij konden nagaan, vooral op de bovenwindsche eilanden, dikwijls van Engelsche afkomst.

In de volgorde waarin wij de eilanden opnoemden zijn er van de inwoners in Nederland geboren: 382, 17, 15, 16, 5 en 3 personen.

De Israëlieten spreken meest Spaansch; de Kleurlingen en blanke creolen meest Papiamentsch of Engelsch, — de Negers alleen Papiamentsch.

Misschien wil men daaruit de gevolgtrekking maken dat onze band met Curasao niet zoo hecht is als die, welke Suriname met het moederland verbindt. Zou het anders zijn, indien de bewoners van de kolonie Curasao alleen onze taal gebruikten? — Laat de opmerking van Dr. Kuyper in zijn pas verschenen „Varia Americanaquot;, dat in Noord-Amerika aan een kwart millioen afstammelingen van Nederlanders, onder wie veertien bladen in de Nederlandsche taal verschijnen, van uit Nederland zelden of nimmer een blijk van sympathie gewerd, ons voorzichtig doen zijn in het oordeelen.

Scheveningen, Juni 1899.

LANDBOUW EN NIJVERHEID

IN

SURINAME

In de hierachter volgende staten — voor een groot gedeelte ook te vinden in de Surinaamsche Almanakken, welke uitmunten door practische inrichting — wordt een beeld gegeven van die producten van Landbouw en Nijverheid, waarmede de ontwikkeling der Kolonie Suriname ten nauwste verbonden is.

Wat de suikercultuur aangaat, hoewel in de laatste 10 jaren een tiental fabrieken vervallen zijn, zoo is toch de productie niet onbelangrijk toegenomen, daar de fabrieken waaraan genoegzaam kapitaal kon besteed worden om naar de nieuwste methode van bewerking te worden ingericht, zich krachtig hebben ontwikkeld. Niettegenstaande de lage suikerprijzen kon dit resultaat worden bereikt door groote productie per acre (aVs acre = i H. A.). Het suikergehalte van het riet is zeer belangrijk, zoodat het voorkomt dat van één acre tot 4000 K. G. suiker verkregen wordt, terwijl in Demerara 2500 K. G. per acre een hoog cijfer genoemd wordt. Ook de afschaffing van uitvoerrecht op suiker in 1888, heeft zeker niet onbelangrijk bijgedragen tot het verkrijgen van de uitbreiding der cultuur.

Van eenige der grootste plantages wordt de opbrengst in de jaren 1893—1897 aangegeven.

Let men er op dat de uitvoer van cacao 40 jaren geleden niet meer bedroeg dan 271.867 K. G. en de uitvoer meer dan 10 maal vermeerderd is, dan is de mogelijkheid niet uitgesloten dat ook ten opzichte van koffie, hetzelfde resultaat zal worden verkregen, vooral wanneer men in aanmerking neemt dat de bodem zich bij uitstek voor koffie-cultuur leent. Niet alleen de cijfers van vroegere jaren geven dit aan, maar ook door koffieplanters uit Ned.-Indië werd het uitgesproken dat de jonge koffieboomen zich buitengewoon hadden ontwikkeld en vrucht droegen. De hooge loonen bij de lage prijzen der koffie, doen echter de financieele resultaten nog niet beantwoorden aan de verwachtingen. De bedongen prijzen zijn helaas in het laatste jaar zeer ongunstig geweest. De productie van Surinaamsche koffie is nog te gering om een behoorlijke markt te krijgen.

36

De cacaoprijzen, die sedert 1893 belangrijk gedaald waren, zijn in 189S weder op de hoogste prijzen gekomen en mochten de prijzen gehandhaafd blijven, dan maken de cacaoplantages, die behoorlijk zijn ingericht en goed geadministreerd worden, goede zaken. De geleidelijke afschaffing van uitvoerrecht op cacao kwam dezen tak van landbouw zeer ten goede. Ware het recht van 3 ct. per K. G. gehandhaafd, dan zou van 1889 tot einde 1898 betaald zijn aan uitvoerrecht/871.267.21, terwijl nu gedurende de jaren 1889—1894 betaald werd ƒ162.240.74, waarna het uitvoerrecht geheel verviel.

Wat de nijverheid aangaat, groote ontwikkeling fax goudindustrie heeft niet plaats gehad en er was zeker geen reden om van bestuurswege de ontwikkeling daarvan krachtig te bespoedigen. Door bevordering van landbouw wordt geen waarde aan den grond onttrokken, doch integendeel de grond op waarde gebracht; bij de onbekendheid der hoeveelheid goud, die aan den grond kan onttrokken worden, zou groole ontwikkeling in enkele jaren, groote nadeelen aan de kolonie hebben kunnen berokkenen. Nu het blijkt dat de goudindustrie een toekomst heeft, is het zeker een gelukkig verschijnsel dat eene Maatschappij als de „Surinamequot;, den steun der Regeering heeft. Mogen zij, die maatschappijen oprichten en voor hooge bedragen concessies inbrengen, zich maar steeds afvragen: of zij niet door te hoog inbrengen, de belangen der kolonie schaden; om van de belangen dergenen die de aandeelen nemen, niet te spreken.

De ^WaAz-industrie schijnt haar hoogtepunt te hebben bereikt. Had de in 1893 floor de Staten goedgekeurde en door den Gouverneur vastgestelde verordening, regelende het toezicht op de exploitatie van boschproducten, haar uitwerking kunnen hebben, wellicht ware een geheel ander resultaat verkregen. Wellicht dat ook op dit gebied door het optreden der Maatschappij Suriname nog veel ten goede der Kolonie verkregen wordt.

Uit de Staten van in- en uitvoer blijkt een gestadige gezonde ontwikkeling, en er is geen reden om in de toekomst iets anders te verwachten.

Moge de Tentoonstelling de belangstelling in deze schoone kolonie bevorderen.

T. A. J. van Asch van Wvck.

\',f■ Graven/mge. Juni 1899.

37

Suriname. (Uitgevoerde landbouwproductie van 1740—1898).

86

De caeaopnizen, die sedert 1893 belangrijk gedaald waren, zijn in 189S weder op de hoogste prijzen gekomen en mochten de prijzen gehandhaafd blijven, dan maken de cacaoplantages, die behoorlijk zijn ingericht en goed geadministreerd worden, goede zaken. De geleidelijke afschaffing van uitvoerrecht op cacao kwam dezen tak van landbouw zeer ten goede. Ware het recht van 3 ct. per K. G. gehandhaafd, dan zou van 1889 tot einde 1S98 betaald zijn aan uitvoerrecht ƒ871.267.21, terwijl nu gedurende de jaren 1889— 1894 betaald werd ƒ162.240.74, waarna het uitvoerrecht geheel verviel.

Wat de nijverheid aangaat, groote ontwikkeling der goudindustrie heeft niet plaats gehad en er was zeker geen reden om van bestuurswege de ontwikkeling daarvan krachtig te bespoedigen. Door bevordering van landbouw wordt geen waarde aan den grond onttrokken, doch integendeel de grond op waarde gebracht; bij de onbekendheid der hoeveelheid goud, die aan den grond kan onttrokken worden, zou groote ontwikkeling in enkele jaren, groote nadeelen aan de kolonie hebben kunnen berokkenen. Nu hel blijkt dat de goudindustrie een toekomst heeft, is het zeker een gelukkig verschijnsel dat eene Maatschappij als de „Surinamequot;, den steun der Regeering heeft. Mogen zij, die maatschappijen oprichten en voor hooge bedragen concessies inbrengen, zich maar steeds afvragen: of zij niet door te hoog inbrengen, de belangen der kolonie schaden; om van de belangen dergenen die de aandeelen nemen, niet te spreken.

De iWrtAz-industrie schijnt haar hoogtepunt te hebben bereikt. Had de in 1893 door de Staten goedgekeurde en door den Gouverneur vastgestelde verordening, regelende het toezicht op de exploitatie van boschproducten, haar uitwerking kunnen hebben, wellicht ware een geheel ander resultaat verkregen. Wellicht dat ook op dit gebied door het optreden der Maatschappij Suriname nog veel ten goede der Kolonie verkregen wordt.

Uit de Staten van in- en uitvoer blijkt een gestadige gezonde ontwikkeling, en er is geen reden om in de toekomst iets anders te verwachten.

Moge de Tentoonstelling de belangstelling in deze schoone kolonie bevorderen.

T. A. J. van Asch van Wyck.

\'s- Gravenlmge. Juni 1899.

37

Suriname. (Uitgevoerde landdouwproductie van 1740—1898).

■

39

c3

cj

cS rt

00 O O t-quot; M ro VOO t—co

COCO O^OO^OQ^OOO^O^ _j COCOCOOOCOCOCOCOOOCOCO

40

Uitvoer Koffie.

Uitvoer Cacao.

^0

quot;s

cocoioior^r^t^.t^t-~t^i^-r^r^t^ cocococococococococococococo