—■

Vak 7.7

2)e Goede Week

van

HET ROOMSCH MISSAAL

OVERGEZET EN TOEGELICHT

doob ~ . „

J P. GÖRTZ,

PASTOOR TE OUD-ADE,

MET AANHANGSEL

van

mis-, boete-, communie- en lijdensgebedex. Vijfde vermeerderde eu herziene druk. '

Met de goedkeuring van dezen vijfden druk zij DE GOEDE WEEK VAN HET ROOMSCH MISSAAL,

overgezet en toegelicht door P. J. CtORTZ, Pastoor te Oud-Ade, tevens aan de godsvrucht der geloovigen aanbevolen.

Haarlem, October 1897.

^ C. J. NI. BOTTEMANNE,

Bisschop van HAARLEM.

Imprimatur :

H. J. BORGHOLS, Libe. Cens.

Sassenheim, Oct. 1897.

O, dat de godsvrucht tot het smartelijk lijden van onzen Heer Jesus Christus immer toenam in vurigheid!

Het betreft ons allen van zoo nabij, dat Gods Zoon is mensch geworden en gestorven.

Of is zijn dierbaar bloed, voor het heil der wereld vergoten, niet voor heel de wereld, voor elke ziel de onuitputtelijke en tevens eenige bron van genade en zaligheid ?

Immers dat God zoo uiterst lankmoedig ons, zondaren, verdraagt en zoo mild is om te vergeven; dat Hij ons, ondanks onze ongerechtigheden roept, op allerlei wijzen zoekt terug te voeren tot zijne liefde; dat Hij rein wascht, boven de witheid der sneeuw van alle zonden, hoe zwaar, veelvuldig ook, allen, die om vergeving smeeken; ons heel het leven door met vaderlijke teederheid verzorgt; stroomen van genade neder zendt, opdat wij in het goede doen niet bezwijken, maar in den strijd overwinnen en zoo den hemel eens tot eeuwig erfdeel ontvangen kunnen: — vanwaar anders zooveel heil, dan omdat het bloed van den Godmenschhee ft gestroomd, dat goddelijk zoenbloed, hetwelk rein, heilig, zalig

IV

kan maken, al waren er nog duizend werelden meer ! Ja, wij behooren te roemen op het kruis van onzen Heer Jesus Christus; in wien ons heil, ons leven en onze verrijzenis is, door wien wij behouden en verlost zijn {Gal. VI.)

Daarenboven achten de schrijvers over het deugdzame leven teedere godsvrucht tot het lijden des Heeren als een gelukkig voorteeken der zedigheid. De ziel, zeggen zij, welke die godsvrucht in zich aankweekt, mag met grond vertrouwen, tot het getal der uitverkorenen te zullen behooren.

Ook zeicle de H. Kerkleeraar Alphonsus de Ligorio, sprekend uit ondervinding, dat hij immer de beste verwachting had van de duurzaamheid dier bekeeringen, welke de overweging van Jesus'¹ lijden had uitgewerkt.

En de Zaligmaker zelf verklaarde eens aan zijn geliefde dienares, de H. Gertrudis, dat, zooals men geen meel betasten kan zonder zich wit te maken, men ook zijne smarten niet aandachtig overwegen zal, zonder uit die overweging vrucht voor de ziel te trekken.

Hoe troostrijk en voorcleelig is dus de godsvrucht tot het lijden des Heeren!

Nu, beminde Lezer, een uitmuntende bron om die zoete godsvrucht te putten, is de kerkelijke Liturgie der Goede week. Deze houdt niet slechts het verhaal van 's Heeren lijden, volgens alle vier Evan-

V

gelisten, in, ook geeft zij van de lijdensgeschiedenis de levende, daadwerkelijke voorstelling. In aanschouwelijke tafereelen vertoont zij Jesus' oneindige liefde tot de menschen; de geweldige bitterheid zijner smarten; zijn verzoenenden kruisdood; de omdtputtelijkheid der ver diensten, daarmede verworven; onze algeheele herschepping door Hem. Die Luturgie is zóó wonderschoon, zóó roerend en hartverheffend. dat wij, haar oplettend volgende als zij aan het altaar volbracht wordt, ongetwijfeld tot berouw gestemden jegens Hem, die ons ten uiterste toe heeft liefgehad, in loederliefde ontstoken zullen worden.

Zijn wij ook niet diep overtuigd, dat wij de Goede Week, waarin her dacht wordt, wat de barmhartige Zaligmaker cd gedaan heeft, om ons tegen de ellende eener onzalige eeuioigheid te beioaren, in meer dan gewone stichting en, zooveel in ons is, met veelvuldig kerkbezoek behooren door te brengen? Ban het allerminst mogen de wegen van Sion treuren, omdat er niemand tot hare feesten komt {Tren. I. 4.) Wij weten het, de H. Kerk heeft den Dienst dier dagen niet samengesteld voor den priester en zijne koorknapen alleen; neen, voor heel het volk Gods; en oordeelencle, dat wij in die Week vuriger dan anders tot gebed en overweging gestemd zijn, heeft zij de openbare godsdienstoefeningen der Goede Dagen iets langer dan die voor andere dagen of feestgetijden gemaakt.

VI

Opdat Gij dan, beminde Lezer, aan de aller-zuiverste bron, de H. Kerkliturgie zelve, uwe yods-vrucht tot den lijdenden Verlosser zidt kunnen voeden, bied ik U de Goede Week van het Roomsch missaal in nederlandsche overzetting, ivelke ik meen met eerbiedige getrouwheid aan de heilige kerktaal te hebben volbracht, aan. En opdat Gij, dit handboek in de heilige lijdensdagen ter kerke gebruikend, niet slechts alles wat aan't altaar plaats grijpt op den voet zult kunnen volgen, maar tevens een klaar begrip hebben van de zinrijkehandelingen, die er geschieden, verschijrd het Handboek voor clen Dienst zóó toegerust, dat het tegelijk een Leerboek overliet aanbiddelijk Verlossingsgeheim mag heeten.

Het daar meegedeelde ivas de aanleiding tot mijn arbeid en gaf de wijze, ivaarop dien te voltrekken, als van zelf in.

Dat dit Handboek der Goede Dagen welkom zijn zou, mocht ik voor zeker houden. Want er werd, inzonderheid door vrome geloovigen., die prijs stellen op grondige kennis van den li. Godsdienst meermaal gevraagd, of er in onze taal geen boek voor de Goede Week te verkrijgen was, dat met den Dienst een bevredigende verklaring ervan bevat; daar zij in den oudhollandschen Dienst van de Goede Weke, of een wel nieuwer, maar aileron volledigst en aller onnauwkeurigst konterfeitsel niet vonden wat

VII

zij eigenlijk wenschten : een handboek, 't welk den Dienst volledig inhoudt en uitlegt tevens.

Ik veroorloof mij nogmaals met alle bescheidenheid, deze Goede Week den nederlandschen geloovigen aan te bevelen: 1° om de volledigheid van inhoud, zijnde naar tekst en rubriek die van het Roomsch Missaal zelf; 2° om de aan-teekeningen, ivelke op sommige gezegden der H. Schrift, gebeden en rubrieken tot opheldering en stichting aan den voet der bladzijden zijn bijgevoegd; en eindelijk 3^Ü om de toelichtingen, die vóór eiken dag over het daarop voltrokken of herdacht lijdensgeheim geplaatst zijn.

Omtrent de in Is⁰ 3 genoemde Toelichtingen moogt Gij, beminde Lezer, gelooven, dat het nuttige van mijn arbeid voor een groot deel in deze gelegen is; dat bijgevolg het nuttig gebruikmaken van dit boek vooral dit veronderstelt, dat men deze ijverig leze, bestudeere.

Onbetwistbaar zeker is het, dat het rechte begrip van den Altaardienst der Lijdensweek buitengemeen veel bijdraagt tot godsdienstige opwekking in de Goede dagen; en omgekerd, dat, wie dit verheven Dienstwerk maar afziet, zonder te iveten, te voelen wat de H. Kerk daarmede verricht, daarmede viert en leert, tamelijk veel gelijkt op iemand, die van een gesloten of diepzinnig boek alleen omslag en band in staat is te keuren.

VIII

Als priester, niet zielzorg belast, alzoo dagelijks ondervindende, hoever de kennis der geheimenissen van het Rijk Gods bij de menigte strekt, acht ik het vermoeden niet vermetel, dat althans de medulla, de honing der H. Godsdienstleer, even zuiver als volledig in de Liturgie vervat, niet genoeg door het meerendeel der geloovigen gesmaakt ivordt, omdat de verheven idee der liturgische handelingen niet genoeg wordt begrepen. Men voelt bijv. wel den ontróerenden overgang van : Hosanna den Zoon van David in : Kruisig, kruisig hem ; doch weinigen zien in, dat Palmzondag en Goede Vrijdag morgen en avond zijn van één dag; dat Hosanna en Cru-ciflge de twee draagboomen zijn van dezelfde slachtbank ; dat het Paaschoffer met bloemen worO,t omkranst juist omdat het gedood gaat worden. Zonder verdere verklaring spreken sommige oefeningen op Goeden Vrijdag gemoedelijk genoeg tot het hart; maar wiens geest wordt tegelijk verrukt over de majestueuze eenheid, over de wereldomvatting van den Altaardienst op 's werelds reddingsdag ? Men weet, op Paasch-zaterdag worden vuur, paaschkaars, water gewijd; maar, al ivordt de beteekenis van elk dier plechtigheden afzonderlijk verstaan, toch, meen ik, is het ééne schoone geheel daarvan voor veler oog verborgen.

Eindelijk, daar sommige dwalenden zich oneerbiedig over de „caeremoniënquot; der katholieke Kerk

IX

duwen uitlaten, omdat zij dezer menschkund'ujejt oorsprong, eerbiedwaardige oudheid, leerzamen inhoud_f diepe heteekenis, voortreffelijk samenstel en zielroerende kracht niet kennen: — ook daarom hehooren de Katholieken goed te verslaan, te doorgronden wat de H. Kerk doet, ten einde, waar 't noodij en oorhaar zijn zou, de onwetenden te kunnen inlichten of de spottenden terechtwijzen.

Vriendelijk raad ik U daarom tot uwe eigene voldoening aan, om telken dage de Toelichting vooraf te lezen, bijv. 's avonds te huis, alvorens ter kerke den Dienst hij te wonen, opdat gij, beter kennende wat gevierd wordt, met verhoogde stichting en dieper gevoel over de smarten uws beminden Verlossers bij de viering tegenwoordig zijl.

Moge deze arbeid, ondernomen uit een vurige begeerte, dat de H. Kerkliturgie beter begrepen, en dat de liefde tot Jesus, die voor ons leed en stierf, in de harten der geloovigen meer en meer ontstoken worde, behagelijk zijn aan God en nut stichten hij velen.

Bij dit vroeger geschrevene heb ik thans nog toe te voegen, dat deze Vierde Druk de Veertiende mocht heeten, zóó groot is het getcd exemplaren_y door middel der vorige oplagen onzen vaderlandschen Katholieken in handen ; — en dat deze verspreiding te

X

danken is aan de hooge waardeering, welke van den kant der eenv. Geestelijkheid dit hoek te beurt valt, loaarvoor Zij mijn diep gevoelde erkentelijkheid gelieve te aanvaarden.

Moge deze vijfde druk, met groote zorg herzien en, vooral wat de drie laatste dagen der Goede Week aangaat, hijzonder vermeerderd, zoo mogelijk nog meer nut stichten als door de vorige uitgaven bewerkt werd.

Oct. 1897. H.

PALMZONDAG.

TOELICHTING.

De kerkelijke plechtigheden van P a 1 m z o n d a g, dien wij naar het wijden en dragen van palmtakken zóó noemen, stellen voor, hoe onze Heer Jesus Christus vijf dagen vóór zijn dood zegevierend als Koning van Israël Jerusalem is binnengetreden.

Alles wat de profeten van den Zaligmaker voorspeld hadden, moest tot de laatste letter toe worden vervuld. En ook ditallesisgeschied, teekent de Evangelist aan, opdat vervuld zoude worden, hetgeen gesproken is door den profeet, zeggende: Zegt aan de dochter van Sion: Zie uw Koning komt tot u zachtmoedig, zittende op e e n e ezelin, en een veulen, het jong een er jukd ragende (Zach. IX, 9. Matth. XXI, 4, 5).

Ofschoon wij noch vóór, noch na dezen keer zooveel opgetogenheid als nu onder het volk over zijn Zaligmaker aantreffen, en de Heer in geheel zijn leven op aarde nimmer een hulde als deze ont-

ontving, mag evenwel de koninklijke intocht niet als eene gebeurtenis buiten samenhang met zijn lijden staande aangezien worden. Integendeel, de Palmzondag maakt een veel be teekenend gedeelte der Lijdensweek uit: met deze Toelichting zullen we trachten het innig en treffend verband te leeren, dat er tusschen 's Heeren blijde zegepraal van heden en zijn aanstaanden smartvollen dood bestaat.

1. Gelijk in Jesus de menschelijke met de goddelijke natuur in één Persoon vereenigd zijn, zoo waren ook in zijn sterfelijke omwandeling op aarde lijden en verheerlijking onafscheidelijk verbonden. Het geheele leven van den Heer, zegt de H. Gregorius, is kruis en marteling geweest. Doch de mensch geworden Zoon Gods verwint en zegeviert niet anders dan door te s t e r v e n. Hij is Koning van een rijk, dat Hij door Zijnen dood veroverde, van een volk, dat hij doorzijn bloed verwierf. Wanneer ik van de aarde zal verhoogd zijn, zal ik alles tot mij trekken, sprak de Zaligmaker (Joës XII, 32), en goddelijke bestiering was het, dat Pilatus wilde geschreven houden, wat hij boven het kruis geschreven had: Dit is Jesus vanNazareth, de Koning der Joden (Joës XIX, 19 — 22).

Evenzoo gingen bij Jesus' plechtigen intocht in Jerusalem lijden en verheerlijking samen. De

3

Evangelist Lucas maakt daarom de opmerking dat Jesus weende, toen het volk zong (XIX, 41), en bij den profeet Zacharias, die 's Heeren intocht op het veulen eener ezelin voorspelde, staat zoo zinrijk geschreven; Zie uw Koning komt tot u zachtmoedig: dat is: de heden overwonnind binnentredende Koning is het zachtmoedige Lam, dat, ter slachtbank gaande, zijn mond niet heeft geopend (Is. LUI, 7).

2. De samenhang van lijden en verheerlijking in deze gebeurtenis en daarmede de verhevene beteekenis der gebeurtenis zelve worden door de Kerk voorgesteld en uitgesproken in hare plee h-tigheden van Palmzondag: niet alleen, daar zij in de Mis, welke onmiddelijk na de processie, zinnebeeld van 's Heeren triumf-tocht, volgt, van het begin tot het einde toe het lijden des Zaligmakers in zijn geheel voor oogen stelt, en dus 's Heeren zegepraal en smarten op het nauwst vereenigt; maar ook in de gebeden bij de Pal inwijding, waar zij Jesus' koninklijken intocht, de afbeelding, v o o r u i t v i e-ring noemt van de zegepraal zijns doods. Aldaar bidt zij : Geef, o God! d a t d e v r o m e harten uwer g e 1 o o v i g e n heilzaam b e-g rij pen, hoeveel geheimzinnigs de gebeurtenis heeft, dat heden het volk, op goddelijke ingeving den Verlosser te-

i

gem oet gaande, palm- en o 1 ij ftakke n langs zijn weg heeft gestrooid. Immers de palmtakken zien op de zegepraal over den vorst des doods, terwij 1 de olijf rij zen eenigermate verkondigen, dat de zalving des H. Geest es gekomen is. AVant reeds toen heeft die zalige menigte begrepen, dat afgebeeld werd, hoe onze Verlosser, m e d e 1 ij d e n h e b b e n-de met's menschen ellende, voor het leven der g a n s ch e wereld tegen den vorst des doods zou strijden, en zegepralen door te sterven.

3. Nog duidelijker treedt het innig verband tusschen Jesus' koningsglorie en offerdood aan het licht, als wij onzen blik op een der voorafbeeldingen van Christus' lijden in het Oude Verbond vestigen. Want toen de Heer vijf dagen vóór zijn dood in koninklijken triomf Jerusalem binnentrad, toen begon Hij een der schoonste figuren of voorbeduidingen des Ouden Verbonds over zijn Persoon te vervullen, te weten die van het p a a s c h 1 a m.

Toen Hij als Koning werd ingehuldigd, toen was het, dat Hij, ons Paaselila m, werd ingehaald om geslachtofferd te worden.

5

Herinneren wij ons, dat, naar Gods voorschrift, de joodsche paaschviering, welke in het slachten en eten van het paaschlam bestond, voor het eerst op den vóóravond van den uittocht der kinderen Israels uit Egypte plaats greep; dat deze plechtigheid jaarlijks in hunne geslachten voortdurend moest geschieden, ter gedachtenis hoe zij door Gods hand uit de slavernij van Pharao waren gered. Ook om geene andere reden wordt Christus ons Paaschlam genoemd (1 Cor. V, 7), dan omdat Hij ons uit de zonde, de slavernij des helschen Pharao's, door zijn offerdood heeft verlost.

En letten wij nu op Hoofdst. XII van het boek des Uitgangs — zooals het tweede boek van Mozes heet, — waar, tot in kleine bijzonderheden toe_r alles over het paaschlam was voorgeschreven. Daarin lezen wij, dat het op een bepaalden dag moest worden ingehaald en op een bepaalden dag worden geslacht. Op den tienden dag dezer maand neme een ieder een lam

voor zijn huisgezin en zijn huis____ en

gij zult het in bewaring houden tot den veertienden dag dezer maand, en de gan-sche menigte der kind er en Israels zal het slachten tegen den avond.

Op den tienden dag alzoo moest het paaschlam ingehaald, op den veertienden dag der maand

geslacht worden.

Deze veertiende dag, welks avond met het slachten (en eten) van het lam aan het P a s c h e n des Heer en een begin maakte, viel in het jaar, dat de Zaligmaker stierf, op een donderdag (*): bijgevolg viel de tiende dag der maand, waarop het lam moest worden ingehaald op Zondag te voren. ïs u weten wij uit het Evangelie (Joës XII,4), dat Jesus zes dagen vóór Paschen, dat is vóór den hoogen Paaschdag, (**), op welken Hij stierf, te Be-

(.*) Ook de Zaligmaker heeft nog den avond vóór zijn lijden en alvorens Hij het allerheiligste Sakrament van Zijn Vleesch en Bloed instelde, het paaschlam der Joden gegeten. Uit de tijdsopgaven der Evangeliën in het lijdensverhaal laat het zich berekenen, dat dit op donderdag-avond moet zijn geschied. Want, in denzelfdeu nacht waarin Hij het avondmaal vierde, werd Hij gevangen ; den volgenden dag veroordeeld, ter dood gebracht en begraven. (Matth. XXVH, 1, volgg.); weder den dag daarop, alzoo op sabbat, aan zijn graf bewaakt (Matth. XXVII: 62); en het was op den eersten dag dei- week d. 1. des Zondags, dat de godvruchtige vrouwen aan het graf kwamen, om Jesus te zalven, toen Hij reeds verrezen was (Matth. XXVIII, 1). Wij zien dus dat de H. Kerk al deze geheimnissen jaarlijks — hoewel niet indezelfde week — op dezelfde dagen der week viert, waarop zij zijn voltrokken.

(**) Toen Invallend op vrijdag. Of evenwel de Joden dat jaar hun hoog Paschen op dezen dag ook hebben ge-rierd, is niet uitgemaakt. Zoo ja, dan is het aantal hun-

7

thanië is gekomen (*), en nadat Hij aldaar, in het huis van Simon den melaatsche, het avondmaal gehouden had, den volgenden dag, alzoo op den tienden der maand (des Zondags) naar Betphage is gegaan en, op de ezelin gezeten, Jurusalera ingetogen :

zoo dat Jesus Christus, het ware Paaschlam, op denzelfden dag is ingehaald, waarop het joodsch, figuurlijk paaschlam de poorten der stad werd binnengedreven.

Het is wel waarschijnlijk, dat, tegen het naderen van het paaschfeest, een menigte lammeren van heinde en ver in de nabuurschap van Jerusalem werd samengebracht, opdat de burgers en

ner zonden, tegen den Zaligmaker op den dag zijns ster-vens gepleegd, nog met een vreeselijke feestdag-schennis vermeerderd. Maar, omdat uit het Evangelie herhaaldelijk blijkt, en wel vooral uit Matth. XXVI, 5, en Joës XIX, 31, dat de Joden, ook toentertijd, hoogen eerbied voor feesten sabbatdagen hadden, beweert men, dat het gebruikelijk was, om, wanneer de hooge Paaschdag daags vóór sabbat inviel, gelijk nu het geval was, de viering er van tot den volgenden dag, den sabbat, te versohuiven: dewijl twee sabbatdagen achtereenvolgens te houden, vanwege het verbod alsdan dooden te begraven en spijs te kooken, bezwarend was. Die vrijdag werd dan parasceve: voorbereiding, vóór-sabbat genoemd (Matth. XXVII, 62, Marc. XV. 42, Joës XIX, 14).

(*) Op sabbat was de Heer dus in Bethauië.

2

huisvaders niet ver behoefden uit te trekken, om zich elk van een lam te voorzien.

Ook Jesus, het ware Paaschlam, was eerst van verre gekomen. Toen hij Lazarus uit de dooden had opgewekt, was hij met zijne discipelen naar eene landstreek bij de woestijn, naar de stad, Ephrem genaamd, vertrokken (Joës XI; 54); en nadat Hij zich aldaar een wijl had opgehouden, kwam Hij, zes dagen vóór het pascha, te Bethanië, waar Lazarus was opgewekt, terug, en verder te Bethphage, dat aan den voet van den Olijfberg ligt, en was dus nu in de onmiddellijke nabijheid van Jerusalem.

De dag, waarop het paaschlam uit de naburige vlekken binnen Jerusalem, waar alleen het mocht gegeten worden, door heel het volk Gods werd ingehaald, was een groote vreugdedag. De vaders aller huisgezinnen trokken met hunne kinderen veldwaarts, en, na het benoodigde, aan de eischen der wet beantwoordende lam te hebben gevonden, kwamen zij met groot gejuich naar de stad terug en sneden, om de talrijke kudden gemakkelijker vóór zich uit te drijven, groene takken en rijzen van de boomen.

Het heugt ons nog zoo versch, als of wij 't zagen, Hoe d'eerste dag des rustdaags (*), juist vijf dagen

{*; Letterlijke vertaling van prima sabbati. Te beteekenis is : Eerste dag der week: of: eerste dag na den sabbat, d. i. Zondag.

9

Vóór Paaschen, 't volk eens 'sjaars te poorte uitviel. Niet anders of Jerusalem een ziel En blijschap wiert van boven ingeblazen;

Waardoor terstond de kwijnende genazen.

De vader van een ieder huisgezin Teeg veldeivaart, en haalde ^:t Paaschlam in, Omsingelt van zijn kinderen, met palmen En geele olijf: besluit met zegegalmen Vernieuwende elk. hoe Jakobs kudde 't hof Des Nijls ontweek (¹) door eene wolk van stof. De burgerij, gemengd met vreemdelingen,

Tor feest genood, geleide ze met zingen En huppelen en juichen, naar de stad,

Daar, op den muur, het volk, als mieren, zat. Krioelde en wenkte een' Oceaan van vachten Nu hagelwit gewasschen om te slachten,

En, een voor een, uit duizenden gepikt

Terwijl de Joon de hoogtijd toebereien.

Wordt al de stad doorgalmt van drukkig schreien Der lammeren, vijf dagen, jaar op jaar; Om 't ware Lam te voeren op Kalvaar.

Om nu mot vrucht te kennen 't een door 't ander; Aanschouw het beeld en Wezen, bij malkander. Zij spoên gelijk, op 's volleks schelle stem.

De poorten in van 't blij Jerusalem.

Geen lam is toch onnoozler dan Messias;

Zoo stom ter dood geleid door Esaïas.

Geen Paaschlam is zoo zuiver, naar de Wet, Als Christus, vrij van laster, vrij van smet (²).

Heerschten dan in heel Jerusalem blijdschap

en opgetogenheid wegens het binnenleiden van

de paaschofferlammeren : een enkele lezing van

¹

,hoe Jikobs nakroost, het Israëlitische volk, het gebied des konings van Egypte verliet.quot;

²

J. v. d. Vondel, Altaar-geheimenissen. Sde boek. Offerande.

10

het Evangelisch verhaal — zie bladz. 20 — doet zien, wat uitbundige geestdrift de scharen hebben aan den dag gelegd bij het inhalen van het ware Paaschlam Jesus Christus.

Bewonderen wij hier èn de overeenkomst dei-waarheid met hare eeuwenoude afschaduwing, èn Gods wijze bestiering. In Jesus een veel hooger. goddelijk voorwerp van vreugde aan de scharen schenkende, bediende de eeuwige Wijsheid zich van de bestaande feestelijke opgetogenheid des volks, ten einde het te vaardiger de go d d e 1 ij k e ingeving zou involgen, om zijn Zaligmaker te huldigen, Hem als Redder en Verlosser een zegelied te zingen, waarvan de nagalm : Hosanna den Zoon van David! tot binnen in den tempel werd gehoord (Matth. XXI, 15, 16).

Alzoo zien wij dat de verheven grondgedachte van Jesus'koninklijken triumftocht in Jerusalem is: de intrede des A^rerlossers als Offerlam, om na vier dagen gedood te worden;

een geheimvolle afbeelding van de zegepraal des zoendoods van dat Lam, hetwelk wegneemt de zonden der wereld en zóó het ware Paaschlam is;

een kleine onthulling van de majesteit des Konings van het lijden; eindelijk

een zichtbare aanduiding der hulde en aanbidding, die Hem toekomt van hemelingen, aardbewoners en onderaardschen. om-

11

dat Hij gehoorzaam is geworden tot den dood (Epistel der Misse).

Dit alles wordt door de H. Kerk, in hare schoone plechtigheden van Palmzondag, uitgesproken in de Gebeden; verhaald door de Evangeliën, waarvan het één de koninklijke intrede beschrijft, het ander het verhaal dei-smarten geeft; verkondigd met de Epistel-les: maar, gelijk de Kerk ons in de volgende dagen al dichter en dichter zal brengen tot het groote lijdenstooneel en medevoeren naar Cal-varië, om Jesus te hoor en klagen, te zien

I lijden en sterven, ten einde door die aanschouwing ons dieper te doen ingaan in de geheimen onzer verlossing: zoo wil zij dat wij ook de ge-^ heimenis van heden niet slechts kennen en overdenken, maar zullen medevieren. lijden en sterven, ten einde door die aanschouwing ons dieper te doen ingaan in de geheimen onzer verlossing: zoo wil zij dat wij ook de ge-^ heimenis van heden niet slechts kennen en overdenken, maar zullen medevieren.

Wij zingen daarom het Hosanna, als bevonden wij ons in het gezelschap der Jesus omgevende scharen ; wij ontvangen een palmtak, als sneden wij dien van de boomen, om onzen Eedder uit den nood dankbaar toe te wuiven, of zijnen weg daarmede te bestrooien ; wij volgen in processie het kruis, als volgden wij Jesus naar Jerusalem en gaan al zingende de weder geopende kerk binnen, vol zoete hoop eenmaal, na de eindoverwinning, onze vreugdevolle intrede in den hemel te zullen doen.

12

Tot een goede viering van dezen grooten dag behoort ook dat wij zedelijker wijze op ons toepassen, wat zoo geheimvol is geschied. De H. Kerk bidt het over ons allen af: dat wij vol van geloof èn deze gebeurtenis èn debeteeken i s er van herdenkende, door onzen Heer Jesus Christus verdienen ook over de macht des doods te zegevieren, en deelgenoot te zijn zijner glorievolle v e rr ij z e n i s (P a I m w ij d i n g).

Het Christus voorbeduidend Paaschlara werd op den tienden dag der maand wel ingehaald, maar dit was slechts het begin van een veel grootere feestelijkheid, als het na vier dagen door heel de menigte van Israels kinderen geslacht en gegeten werd.

En wij ! Mogen wij al van daag, ter heiinne-ring aan 's Heeren intocht in de heilige stad, een gewijden palmtak uit de hand des priesters ontvangen ; in statigen processiegang Hem als onzen Koning huldigen, dien wij ons voorstellen op het zien van het vooruitgedragen kruis ; binnengaande door de heropende kerkdeur de verzuchting opzenden, dat ons geschiede, wat door de plechtigheid beteekend wordt: namelijk, dat wij met Hem eens den hemel mogen binnentreden, dien Hij door zijn kruisdood weder geopend heeft: dit alles tocli is ook — maar door oneindig hoogere begunsti-

13

ging van Gods genade — slechts aanvang en voorbereiding van hetgeen wij in de volgende dagen nog doen zullen : het Paaschlam des Nieuwen Yerbonds eten, Jesus Christus zeiven, als ons Paschen, in de H. Communie ontvangen.

Hoe geheel eigenaardig opent alzoo de H. Kerk met dezen dag den tijd, waarin de geloovigen aan den allerverhevensten en allerdierbaarsten Christenplicht hebben te voldoen: waardig tot de H. Paaschcommunie naderen.

En wat voegt ons bij het Paaschhouden beter, dan dat wij de wijze, waarop de scharen Jesus tegemoet gingen, ijverig zoeken na te volgen, als voorbereiding tot zijne aanstaande intrede in het Jerusalem onzer ziel!

Daar de juichende menigte, welke den Heer vergezelde, grootendeels uit eenvoudige lieden en kinderen bestond, zoo laat ons indachtig zijn, dat wij door nederig geloof en reinheid des harten ons zijne komst waardig maken.

De blijmoedigheid, de vurige geestdrift der scharen vebiedt alle traagheid in het naderen tot Jesus, maar wekt ons op, om met een levendige begeerte zijn aanbiddelijk Lichaam en Bloed, zonder hetwelk wij het leven in ons niet zullen hebben (Joës VI, 54), te nuttigen.

De palmtaken, zinnebeelden van overwinning.

14

wijzen er op, dat wij, tot Hem naderend, onze vorige zonden, kwade gewoonten en ongeregelde driften verbeterd en overwonnen hebben. Hoe toch zou Christus Koning kunnen zijn in een hart, waarin zijne vijanden nog heerschappij voeren !

Eindelijk, de leerlingen spreidden hunne kleederen op den weg en lieten er den Meester over gaan. Wat zullen wij aan Jesus voeten neder-leggen ? Den ouden mensch, opdat Hij dien ver-trede ; de onthechting van het aardsche goed, of de geduldige ontbering er van, om, als Hij in de H. Communie de onze geworden is, volkomen naar waarheid Hem te kunnen toeroepen : Mijn God, en mijn Al! Blijf Grij bij mij, Jesus, en ik ben rijk genoeg !

PALMZONDAG.

P A L JIW IJ D I N G.

Na de Tcrtia {¹) en de besproeiing met wijwater als gewoonlijk, begint de Priester, gekleed met paarse kap of zonder kasnifel, met assistenten ook in kerkgewaad, de palm- en olijf- of andere boomtakken te wijden, die midden vóór het altaar of aan don Epistelkant geplaatst zijn. Eerst wordt door het koor gezongen de Antifoon:

Hosanna den Zoon van David! Gezegend Hij, die komt in den naam des Heeren ! o Koning van Israël; Hosanna in het allerhoogste !

Vervolgens zingt de Priester aan den Epistelkant, zonder zich naar het volk te keeren:

De Heer zij met u. ty. En met uwen geest.

Laat ons bidden.

¹

Een gedeelte der kerkelijke daggetijden. Deze dragen de namen der uren, waarop zij oudtijds gelezen werden. Tertia beteekent derde (uur) en beantwoord aan ons negen, uur 's morgens.

PALMZONDAG. — PALMWIJDING.

GEBED,

God, in wien lief te hebben en te beminnen de rechtvaardigheid bestaat, vermenigvuldig in ons de gaven uwer onuitsprekelijke genade, en maak, daar Gij ons uit den dood uws Zoons hebt doen hopen wat wij gelooven, dat wij door zijne verrijzenis komen, werwaarts wij streven O). Die met U leeft en heerscht in de eenheid des H. Geestes, God door alle eeuwen der eeuwen. Amen.

Daarna zingt de Subdiaken op de gewone plaats de volgende Les op den Episteltoon en kust na geëindigd te hebben de hand des Priesters.

(') De inhoud van bovenstaand gebed verdient om deszelfs diepzinnigheid met een paar woorden te worden opgehelderd. God beminnen door de van Hem zeiven ingestorte bovennatuurlijke deugd der liefde, is heilig, r e c h t-v a ar dig wezen. De instorting der liefde brengt de verzoening met God, den staat van genade en recht-v a a r d i g h e i d in de ziel te weeg. Deze liefde nu is gave van Gods onuitsprekelijke genade bij uitstek. Al gelooven wij en vinden wij in den dood des Verlossers allen grond om te hopen: toch, indien God die gaven met zijne liefde niet vermenigvuldigt, kunnen geloof noch hoop ons brengen werwaarts w ij streven. En dat die recht vaardig-makende liefde ons kan geschonken worden, dat danken wij aan de v e r r ij z e n i s des Heeren; want indien Christus niet verrezen ware, zouden wij nog in de zonden ivezen (1 Cor. XV, 17).

— PALMWIJDINCt.

Les uit het boek Exodus, H. XVI.

In die dagen kwamen de kinderen Israels te Elim, waar twaalf waterbronnen en zeventig palmboomen waren ; en zij legerden zich bij de wateren. En zij vertrokken van Elim en geheel de menigte der kinderen van Israël kwam in de woestijn van Sin, welke tusschen Elim en Sinaï is, op den vijftienden dag der tweede maand, nadat zij uit het land Egypte waren vertrokken. En geheel de verzameling der kinderen van Israël morde in de woestijn tegen Mozes en Aaron. En de kinderen van Israël zeiden tot hen: Och, dat wij gestorven waren door de hand des Heeren in het land Egypte, toen wij bij de vleeschpotten nederzaten en brood aten tot verzadiging toe; waarom hebt gij ons uitgevoerd in deze woestijn om geheel de menigte door den honger te dooden ? De Heer nu zeide tot Mozes; Zie, ik zal voor ulieden brood uit den hemel doen regenen; dat het volk uitga en verzamele hetgeen voor iederen dag genoeg is, opdat Ik hetzelve beproeve, of het in mijne wet zal wandelen of niet. Maar dat zij op den zesden dag toebereiden hetgeen zij inzamelen ; en het zij het dubbele van hetgeen zij eiken dag pleegden te verzamelen O). En Mozes

(') Op den zesden dag der week mocht men ook voor den volgenden, den sabbat, genoeg manna inzamelen en

PALMZONDAG. — PALMWIJDING.

en Aaron zeiden tot al de kinderen van Israël: dezen avond zult gij weten dat de Heer u heeft uitgevoerd uit het land Egypte ; en in den morgen zult gij de heerlijkheid des Heeren zien.

Vervolgens wordt voor G r a d u a a 1 gezongen :

R. Joës XL De overpriesters en phariseën vergaderden den raad en zeiden : Wat zullen wij doen ? want deze mensch doet vele wonderen. Indien wij hem zóó laten geworden, zullen allen in hem gelooven. En de Romeinen zullen komen, en onze plaats en ons volk wegnemen.

X- Maar één uit hen, met name Caiphas, daar hij in dien jare hoogepriester was, profeteerde, zeggende: Het is u nuttig, dat één mensch voor het volk sterve, en niet het geheele volk verloren ga. Van dien dag af alzoo zochten zij hem te dooden, zeggende; — En de Romeinen zullen komen, en onze plaats en ons volk wegnemen.

tot brood bereiden : want op sabbat regende het niet af. Op de andere dagen mocht zulks niet; en zoo iemand tegen Gods bevel handelde, zijn verbodene gretigheid baatte niet: het ingezamelde was den volgenden morgen bedorven. Opdat ik het [volk) h'proete, sprak God. of het in mijne wet wan-dele of niet. Door de getrouwe opvolging zijner voorschriften bij het inzamelen en bewaren van het manna, zou de gehoorzaamheid der Israelieten op de proef gesteld worden.

— PALMWIJD1NG.

Of dit ander:

Matth. XXVI. Aan den Olijfberg bad hij tot den Vader : Vader, indien het mogelijk is, laat dezen kelk van mij voorbijgaan. De geest is wel gewillig, maar het vleesch is zwak: Uw wil geschiede.

V Waakt en bidt, opdat gij niet in bekoring valt. — De geest is wel gewillig, maar het vleesch is zwak.

Onderwijl het r. gezongen wordt, legt de Diaken het Evangelieboek op het altaar, en reikt den Priester het scheepje toe, die daaruit wierook in het wierooksvat doet. Vervolgens bidt de Diaken :

Zuiver mijn hart en mijne lippen, almachtige God, die de lippen van den profeet Isaïas met een vuurkool gezuiverd hebt: verwaardig U, door uwe genadige ontferming, evenzoo mij te zuiveren, opdat ik uw heilig Evangelie waardig moge verkondigen. Door Christus onzen Heer. Amen.

Dan neemt hij het boek van het altaar en vraagt den zegen aan den Priester. Vervolgens, terwijl de Subdiaken het boek vasthoudt (of dit op den lessenaar gelegd is), maakt hij — midden tusschen twee Akolieten (¹)

¹

Lichtdragers bij den II. Dienst of eigenlijke altaardienaars De Akoliet bekleedt een dier kerkelijke waardigheden, welke Kleine orden genoemd worden. Men vindt al de kerkelijke rangen, langs welke men opklimt tot het Priesterschap, in een der gebeden op Goeden Vrijdag.

20 PALMZONDAG — PALJIWIJDING'.

staande, die licht en wierook dragen — een kruis op het boek, bewierookt het en zingt het Evangelie, op de gewone wijze; waarna de Subdiaken het boek te kussen aanbiedt aan den Priester, die ook dooiden Diaken bewierookt wordt.

Vervolg van het heilig Evangelie volgens Mattheus. H. XXL

In dien tijde : Toen Jesus Jerusalem genaderd en te Bethphage aan den Olijfberg gekomen was, zond hij twee zijner leerlingen en sprak tot hen: Gaat naar het vlek, dat tegenover u ligt, en terstond zultgij vinden eeneezelin, welke vastgebonden is, en een veulen bij haar; maakt ze los en brengt ze bij mij, En al s iemand u iets mocht zeggen,zoo spreekt: De Heer heeft ze van nooden : en hij zal ze terstond laten volgen. Dit alles nu is geschied, opdat vervuld zoude worden hetgeen gesproken is door den profeet, zeggende: Zegt aan de dochter van Sion: Zie uw Koning komt tot u zachtmoedig, zittende op een ezelin, en een veulen, het jong eener jukdragende. De leerlingen gingen dan henen, en deden zooals Jesus hun geboden had. En zij brachten de ezelin en het veulen, en legden hunne kleederen op dezelven, en deden hem er op zitten. En eene groote menigte spreidde hare kleederen op den weg, en anderen hieuwen takken van de boomen, en strooiden ze langs den weg. En de scharen, die vooruitgingen en

PALMZONDAG. — PALJIWEIDING. 21

die volgden, riepen en zeiden: Hosanna den Zoon van David ! Gezegend Hij, die komt in den naam des Heeren !

Hierna worden de takken gewijd. De Priester staande aan den Epistelkant zeg't:

De Heer zij met u. En met uwen geest.

Laat ons bidden.

GEBED.

Vermeerder, o God, het geloof van die op U hopen, en verhoor genadig de gebeden der oot-moedigen : dat uwe menigvuldige barmhartigheid over ons kome : dat ook deze palm- of olijftakken geze^gend worden ; en gelijk Gij, tot voorbeduiding van de Kerk, Noë uit de ark tredende, en Mozes uitgaande uit Egypte met de kinderen Israels gezegend hebt: zoo geef ons, dat wij palmen olijftakken dragende, met goede werken Christus mogen te gemoet gaan, en door Hem binnenkomen in de eeuwige vreugde. Die met U leeft en heerscht in de eenheid van God den H. Geest.

De Priester vervolgt op den toon der Praefatie; Door alle eeuwen der eeuwen Amen. De Heer zij met u. En met uwen geest. Harten omhoog. IV Wij hebben ze tot den Heer. quot;t. Danken wij den Heer, onzen God IV Het is waardig en rechtvaardig.

22 PALMZONDAG. — PALMWIJDING.

Waarlijk het is waardig en rechtvaardig, billijk en heilzaam, dat wij u altijd en overal danken heilige Heer, almachtige Vader, eeuwige G-od! glorievol te midden uwer heiligen. Want ü dienen uwe schepselen, dewijl zij ü alleen erkennen voor hunnen Schepper en God, en alles, wat Gij gemaakt hebt, looft U met hen, en uwe heiligen zegenen U. Dewijl zij dien grooten naam van uwen Eeniggeborene voor de koningen en machtigen dezer aarde met vrijmoedigheid belijden. U, wien Engelen en Aartsengelen, Trconen en Heerschappijen terzijde staan, zingen zij met heel het hemelsch heir den lofzang uwer heerlijkheid toe, eindeloos zeggende: Heilig, heilig, heilig is de Heer, de God der heirscharen. Vol zijn hemel en aarde van uwe heerlijkheid. Hosanna in het allerhoogste. Gezegend Hij, die komt in den naam des Heeren, Hosanna in het allerhoogste.

Dan volgt:

De Heer zij met u. IV En met uwen geest-

Laat ons bidden.

GEBED.

Wij bidden, heilige Heer, almachtige Vader, eeuwige God, dat Gij U verwaardigt dit olijfgewas, wat Gij uit hout hebt doen ontspruiten, en wat de duif, naar de ark wederkeerend, in haren bek ge-

— PALMWIJDING.

dragen heeft, te zeggenen en te hei^ligen; opdat wie er van ontvangen, allen bescherming naar ziel en lichaam voor zich verwerven; en dat, o Heer, het zinnebeeld uwer genade het redmiddel van ons heil worde. Door onzen Heer J. C. enz. Amen.

Laat ons bidden.

God, die het verstrooide vergadert, en het vergaderde bewaart; die de scharen gezegend hebt welke Jesus met takken te gemoet kwamen; zeggen ook deze palm- en olijftakken, welke uwe dienaren ter eere van uwen naam geloofvol ontvangen : opdat, overal waar zij gebracht zijn, de bewoners aldaar uwen zegen verwerven, en uwe rechterhand, na allen tegenspoed te hebben verdreven, hen bescherme, die Jesus Christus, uw Zoon, onze Heer heeft vrijgekocht. Die met U leeft en heerscht, enz.

Laat ons bidden.

God, die door wonderbare beschikking hebt willen aantoonen, dat ook door zinnelooze dingen ons mededeeling van heil geschiedt; geef, bidden wij, dat de vrome hanen uwer geloovigen heilzaam begrijpen, hoeveel geheimzinnigs de gebeurtenis heeft, dat heden het volk, op goddelijke ingeving den Verlosser te gemoet gaande, palmen olijftakken langs zijn weg heeft gestrooid. Immers de palmtakken zien op de zegepraal

24 PALMZONDAG. — PALMWIJDING.

over den vorst des doods, terwijl de olijfrijzen eenigermate verkondigen, dat de zalving des H. Geestes gekomen is. Want reeds toen heeft die juichende menigte begrepen dat afgebeeld werd, hoe onze Verlosser, medelijden hebbende met 's menschen ellenden, voor het leven der gansche wereld tegen den vorst des doods zou strijden en zegepralen door te sterven. En daarom schonk zij zulk eene hulde, die in Hem èn den luister der overwinning èn den overvloed van ■barmhartigheid kon aanduiden. Wij dan, vol van geloof èn de gebeurtenis èn de beteekenis er van herdenkende, smeeken ü ootmoedig, heilige Heer, almachtige Vader, eeuwige God, door denzelfden Jesus Christus, onzen Heer, dat wij in Hem en door Hem, wiens ledematen Gij gewild hebt dat wij worden, verdienen mogen, over de macht des doods te zegevieren en deelgenooten te zijn zijner glorievolle verrijzenis. Die met U leeft en heerscht, enz.

Laat ons bidden.

God, die eene duif met een olijftak vrede aan de aarde hebt doen aankondigen; wil, bidden wij, deze olijf- en andere boomtakken door hemelschen zeggen heiligen, opdat zij aan heel uw volk strekken tot heil. Door Christus onzen Heer.

PALM WIJDING.

Laat ons bidden.

Zeggen, bidden wij, Heer, deze palm- of olijftakken ; en geef dat uw volk, wat het heden ter uwer eer uitwendig doet, naar den geest met allermeeste godsvrucht volbrenge, door over den vijand te zegevieren en het werk der ontferming allervurigst te beminnen. Door onzen Heer J. C. enz.

Hier doet de Priester wierook in het wierooksvat, be-sprengt vervolgens driemaal de takken met wijwater, zeggende (niet zingende) de Antif:

Gij zult mij besproeien met hyzop, en ik zal gezuiverd worden ; Gij zult mij wasschen, en boven sneeuw uit zal ik wit worden.

En hij bewierookt ze ook driemaal. Daarna zegt hij :

X- De Heer zijt met u. IV- En met uwen geest.

Laat ons bidden.

God, die uwen Zoon Jesus Christus, onzen Heer, voor onze zaligheid in deze wereld gezonden hebt, opdat Hij zich zou vernederen tot ons, en ons terugroepen tot U; voor wien ook, als Hij naar •Jerusalem toog om de Schriften te vervullen, eene schare geloovig volk uit allertrouwste genegenheid hare kleederen met palmtakken langs den weg heeft gespreid ; geef, bidden wij, dat wij voor Hem den weg des geloofs mogen bereiden, waarop, na verwijdering van den steen des aanstoots en het rotsblok der ergernis, voor U onze werken welig met takken van rechtvaardigheid

26 PALMZONDAG. — PALMÜITDEELING.

staan te groeien, opdat wij zijne voetstappen verdienen te volgen. Die met U leeft en heerscht, enz.

Na afloop der palmwijding nadert de eerste in rang uit de Geestelijkheid tot het altaar, en geeft een gewij-den tak aan den Priester, welke dien zonder kniebuiging of handkus aanneemt. Daarna deelt de Priester, vóór het altaar staande, met het aangezicht naar het volk, de palmtakken uit, eerst aan den Geestelijke, van wien hij zelf een heeft ontvangen ; vervolgens aan den Diaken en Subdiaken in hun kerkgewaad, dan aan de overige Geestelijkheid volgens rang, ten laatste aan de leeken; — t er w ij 1 allen knielen, enden tak en de hand des Priesters kussen, uitgezonderd de Prelaten, als er tegenwoordig zijn. En als hij begonnen is uit te deelen, worden door het koor de volgende Antifonen gezongen ;

De kinderen der Hebreeuwen gingen, olijftakken dragende, den Heer te gemoet, roepende en zeggende : Hosanna in het Allerhoogste !

Andere A n t i f.

De kinderen der Hebreeuwen spreidden kleederen op den weg, en riepen zeggende: Hosanna den Zoon van David! Gezegend Hij, die komt in den naam des Heeren!

Zoo noodig worden zij herhaald zoolang de palmuit-deeling duurt. Vervolgens zegt de Priester:

De Heer zij met u. En met uwen geest.

Laat ons hidden.

Almachtige, eeuwige God, die onzen Heer Jezus

PALMZONDAG. — PKOCESSIE. 27

Christus op het veulen eener ezelin hebt doen zitten, en de volksscharen geleerd hebt kleederen en boomtakken op den weg te spreiden, en Hosanna te zingen tot lof van Hem; geef, dat wij hare onschuld mogen navolgen en gelijke verdienste verwerven. Door denzelfden Christus onzen Heer. Pu- Amen.

Vervolgens begint de processie. Eerst doet de Priester wierook in het wierooksvat, en de Diaken, zich naar het volk keerende, zegt: „Laat ons opgaan in vrede. En het koor antwoordt: In den naam van Christus. Amen. Vóórop gaat de wierooker met het rookend wierooksvat; vervolgens do Subdiaken in zijn kerkgewaad, het kruis dragend, midden tusschen twee Akolieten met brandende kaarsen; de Geestelijkheid volgt naar rang, eindelijk de Priester met den Diaken aan zijne linkerzijde, allen met takken in de hand ; en zoolang de processie duurt, worden allo of sommige van do volgende Antifonen gezongen:

Antif. Matth. XXI.

Als de Heer Jerusalem naderde, zond hij twee uit zijne leerlingen, zeggende : Gaat naar het vlek, dat tegen u over ligt, en gij zult vinden een veulen van eene ezelin, hetwelk vastgebonden is, | op hetwelk nog geen mensch gezeten heeft, maakt I het los, en brengt het bij mij. Indien iemand u iets | vraagt, zoo spreekt: De Heer heeft het van noode. | Zij maakten het los, en brachten het bij Jesus, | en zij legden er hunne kleederen op, en hij zat er

3

PALMZONDAG. — PROCESSIE.

op ; anderen spreidden hunne kleederen uit op den weg; anderen hieuwen takken van de boomen, en die volgden riepen: Hosanna, gezegend Hij, die Vlt; komt in den naam des Heeren ; Gezegend het rijk w: van onzen vader David, Hosanna in het aller- v£ hoogste: Ontferm U onzer, Davids Zoon ! to

de

Andere Antif. Joes XII.

Als het volk gehoord had, dat Jesus naar Jerusalem kwam, nam het palmtakken; en de kinderen q trokken uit, hem te gemoet, en riepen zeggende:

Hij is het, die komen zal tot heil des volks. Hij is ons heil en de verlossing van Israël. Hoe groot is deze, dat hem Troonen en Heerschappijen te gemoet gaan? Wil niet vreezen, dochter van ^g Sion: Zie, nw Koning komt tot u, zittende op ^ het veulen eener ezelin, gelijk geschreven staat.

Wees gegroet. Koning, Schepper der wereld, die gekomen zijt om ons te verlossen !

Andere Anti f.

Zes dagen vóór het hoogfeest van Paschen, toen de Heer naar de stad Jerusalem kwam, gingen de kinderen hem te gemoet; en, in hunne handen palmtakken dragende, riepen zij met luider stemme, zeggende : Hossanna in het allerhoogste! Gezegend Gij, die gekomen zijt in de menigvuldigheid uwer ⁽ ontferming: Hossanna in het Allerhoogste !

PALMZONDAG. — PROCESSIE.

Andere Antif.

De scharen gaan met bloemen en palmen den Verlosser tegemoet, en den zegevierenden Overwinnaar brengen zij waardige hulde; den Zoon van God verkondigen de heidenen hij monde, en tot lof van Christus klinken stemgeluiden dooide wolken heen : Hosanna in het Allerhoogste!

Andere Antif.

Laat ons met de Engelen en de kinderen den Overwinnaar des doods voortdurend toeroepen : Hosanna in het Allerhoogste !

Andere Antit'.

Een groote schare, die tot het feest was saam-gekomen, riep den Heer toe : Gezegend Hij, die komt in den naam des Heeren! Hosanna in het allerhoogste!

Bij het terug'keeren der processie gaan twee of vier zangers de kerk binnen, sluiten de deur en heffen, met het aangezicht naar de processie gekeerd, de hymne ; Heerlijkheid, lof enz. aan, waarvan zij de twee eerste verzen uitzingen. De priester, met do overigen buiten de kerk staande, herhaalt die. Vervolgens zingen die binnen zijn de overige verzen, of alle, óf sommige, naar goedvinden ; en die buiten staan antwoorden om elke twee verzen: Heerlijkheid, lof enz.

X- Heerlijkheid, lof en eer zij U, koning, Christus, quot;Verlosser, wien een vrome keurschaar van kinderen Hosanna heeft toegezongen.

— PROCESSIE.

Van Israël zijt Gij de Koning, van David ook de gezegende Spruit. Gezegend Koning, Gij, die komt in den naam des Heeren !

IV Heerlijkheid, lof enz.

U looft heel het hemelsch heir in het allerhoogste, en de sterfelijke mensch, en al het geschapene te gader.

P^- Heerlijkheid, lof.

Het Hebreeuwsche volk kwam ü met palmen tegemoet; zie, hoe wij hier vóór U zijn met bede, smeeking en lofgezang.

Pt- Heerlijkheid, lof.

Zij gaven U betuigingen van lof, toen Gij nog zoudt gaan lijden ; zie, wij zingen U een lied, nu gij (in eeuwig)leid) heerscht.

Heerlijkheid, lof.

Zij hebben U behaagt; laat onze godsvrucht U behagen, goede Koning, goedertieren Koning, wien al wat goed is behaagt.

r(:- Heerlijkheid, lof.

In plaats van deze hymne wordt aan de kerkdeur

veelal gezongen, zooals volgt (¹):

De priester, bulten, heft aan:

Opent uwe poorten, o vorsten ! en gij eeuwige

¹

Wat in het Missaal niet gevonden wordt, maar schijnt overgenomen uit de plechtigheden bij eene kerkinwijding.

PALMZONDAG.

poorten gaat open : en de Koning der heerlijkheid zal binnengaan.

De zangers, binnen, antwoorden vragend:

Wie is die Koning der heerlijkheid ?

Buiten wordt geantwoord:

De sterke en machtige Heer, de Heer, die machtig is in den strijd.

De Priester vervolgt uit eenigszins hoogeren zangtoon hetzelfde, en ook andermaal zingen de zangers hetzelfde.

Eindelijk zingt de Priester ten derde male nog hoo-ger: Opent enz., en als de zangers daarop weder gezongen hebben: Wie is enz., vervolgt de Priester¹

De Heer der heirkrachten, Hij zelf is de Koning der heerlijkheid.

Hierna stoot de Subdiaken met den voet van het kruis tegen de geslotene kerkdeur, die terstond wordt geopend; de processie treedt de kerk binnen onder het zingen van :

fy. Terwijl de Heer intoog in de heilige stad, riepen de kinderen der Hebreeuwen, de verrijzenis tot het leven verkondigende, met palmtakken in de hand: Hosanna in het allerhoogste!

Y. Als het volk gehoord had, dat Jesus naar Jerusalem kwam, ging het hem te gemoet, met palmtakken in de hand riep het: Hosanna in het Allerhoogste!

En er wordt niet gezegd : E e r e z ij d e n V a d e r.

PALMZONDAG. — MIS.

Vervolgens wordt de H. Mis opgedragen, en de takken worden in de hand gehouden enkel als de Passie gezongen wordt. Opdat, terwijl de Kerk den smaad des kruises vermeldt, de geloovigeu zich de zegepraal door Christus aan het kruis behaald, dankbaar zouden herinneren.

H. MIS.

I n t r o i t u s. Ps. XXI.

Heer, verwijder uwe hulp niet van mij; zie neder ter mijner verdediging; verlos mij uit den muil des leeuws, en van de hoornen der een-hoornigen mijne verdruktheid.

Ps. God, mijn God! zie op mij neer ! waarom hebt Gij mij verlaten? en zijt verre van de woorden mijner misdrijven (van mijn gekerm).

Heer, verwijder uwe hulp niet van mij ; zie neder ter mijner verdediging; verlos mij uit den muil des leeuws, en van de hoornen der een-hoornigen mijne verdruktheid.

GEBED.

Almachtige, eeuwige God, die, opdat het men-schelijk geslacht dit voorbeeld van ootmoedigheid zou navolgen, onzen Zaligmaker het vleesch hebt doen aannemen en den kruisdood ondergaan ; vergun genadig, dat wij toonen zijne lijdzaamheid na

PALMZONDAG.

te volgen, en van zijne verrijzenis verdienen deel-genooten te zijn. Door denzelfden Heer J. C., enz.

Les uit den brief van den H. Apostel Paules tot de Philippensers. H. II,

Broeders: Gevoelt dit toch in u, want ook in Christus Jesus is, die van natuur God zijnde, het geen roof geacht heeft, gelijk te zijn aan God, maar zich zeiven heeft vernietigd, de gestalte eens dienstknechts aannemende, gelijk aan de menschen geworden, en in houding bevonden als mensch. Hij heeft zich zeiven vernederd, gehoorzaam geworden zijnde tot den dood, Ja, tot den dood des kruises. Daarom ook heeft God Hem verheven, en Hem een naam gegeven, die boven allen naam is : (hier knielt men) opdat in den naam van Jesus alle knie gebogen worde van hemelingen, aardbewoners en onderaardschen, en alle tong belijde, dat de Heer Jesus Christus in de heerlijkheid is van God den Vader.

Graduaal. Ps. LXXI1.

Gij hielt mij bij mijne rechterhand, en geleidde mij naar uwen wil, en naamt mij op met eere.

Y- Hoe goed is God voor Israël, voor hen die oprecht van harte zijn ! Maar ik, bijna struikelden mijne voeten, bijna glipten mijne treden uit. O)

(') Bijna twijfelde ik aan Gods goedheid.

PALMZONDAG. —

Want ik benijdde de ongerechtigen, als ik de welvaart der zondaren zag.

Tract us. Ps XXI. (')

God, mijn God! zie op mij neder; waarom hebt Gij mij verlaten? En zijt gij verre van de woorden mijner misdrijven (van mijn gekerm). Xf. Mijn God, ik roep den geheelen dag, en Gij verhoort mij niet; en gedurende den nacht, en het is te vergeefs. Maar Gij woont in het heiligdom, Gij, de lof van Israël. Op U hebben onze vaderen gehoopt; zij hebben gehoopt; en Gij

(') De 21st6 Psalm, waaruit Introïtus en Tractus genomen zijn, is een profetie aangaande den Messias. De spreker is de Zaligmaker zelf, die weeklaagt in de bange ure zijns lijdens en inzonderheid op het kruis, over zijne verlatenheid door den Vader, over zijne felle smarten en de beschimpingen zijner vijanden (Joës XIX, 24. Matth. XXVII, 46). Ztjne misdrijren, zegt de Psalm, waren het, die des daags verhooring, des nachts rust, en alle hulp verre van Hem hielden; d. i. Hij, die geene zonde gedaan had, maar onze zonden in zijn lichaam op het kruis heeft gedragen (1 Petr. II. 24), is om ome zonden geslagen (Is. LUI, 5); Hij heeft de schuld er van geboet en de straffen er voor verduurd.

Met dezen Tractus en de Passie, die volgt, voert de Kerk alzoo leeds dezen dag ons zoo diep mogelijk in de gedachte aan 's Heeren lijden meê, en herinnert zij, hoe Jesus, de Koning, die zegevierend wordt ontvangen, het Lam is, wat heden naar de slachtplaats wordt gevoerd. Vergelijk de. Toelichting op Palmzondag.

PALMZONDAG

hebt hen verlost. Y- Tot u hebben zij geroepen, en zij zijn behouden geworden; op U hebben zij gehoopt, en zij zijn niet beschaamd gemaakt. Y, Maar ik ben een worm en geen mensch, de de spot der menschen en de verworpeling des volks. Y- Allen, die mij zagen, beschimpten mij, zij vertrokken de lippen en schudden het hoofd (zeggende): Y- Hij heeft op den Heer gehoopt: dat die hem redde, dat die hem verlosse, want Hij heeft in hem zijn welgevallen. Y- Zij nu hebben mij beschouwd en bezien: zij hebben mijne kleederen onder zich verdeeld, en over mijn gewaad het lot geworpen. 'V- Verlos mij uit den muil des leenws, en mijne verdruktheid van de hoornen der eenhoornigen. i'. Gij, die den Heer vreest, looft Hem: verheerlijkt Hem geheel het kroost van Jacob. Y. Een toekomend geslacht wordt den Heer aangekondigd, en de hemelen zullen zijne gerechtigheid verkondigen Y. a:in het volk, dat geboren zal worden, dat de Heer gemaakt heeft.

De Passie des Heer en vangt nu aan, zonder dat het gebed Zuiver m ij n hart gebeden, of de zegen (door den Diaken) gevraagd wordt; geen licht of wierook wordt er bij aangedragen: er wordt niet gezegd : De Heer z ij met u : ook niet geantwoord : Heerlijkheid z ij U, H e e r, en de Priester of de Diaken, als hij zegt: Passie van onzen Heer, maakt noch op het boek, noch over zich zeiven een kruis. Dit wordt ook in acht genomen op de andere

PALMZONDAG. —

Want ik benijdde de ongerechtigen, als ik de welvaart der zondaren zag.

Tr actus. Ps XXI. (')

God, mijn Clod! zie op mij neder; waarom hebt Gij mij verlaten ? En zijt gij verre van de woorden mijner misdrijven (van mijn gekerm). Nf. Mijn God, ik roep den geheelen dag, en Gij verhoort mij niet; en gedurende den nacht, en het is te vergeefs, y. Maar Gij woont in het heiligdom, Gij, de lof van Israël. Op U hebben onze vaderen gehoopt; zij hebben gehoopt; en Gij

(') De Siste Psalm, waaruit Introïtus en Tractus genomen zijn, is een profetie aangaande den Messias. De spreker is de Zaligmaker zelf, die weeklaagt in de bange ure zijns lijdens en inzonderheid op het kruis, over zijne verlatenheid door den Vader, over zijne felle smarten en de beschimpingen zijner vijanden (Joës XIX, 24. Matth. XXVII, 46). Zijne misdrijren, zegt de Psalm, waren het, die des daags verhooring, des nachts rust, en alle hulp verre van Hem hielden; d. i. Hij, die geene zonde gedaan had, maar onze zonden in zijn lichaam op het kruis heeft gedragen (1 Petr. II, 24), is om onze zonden geslagen (Is. LUI, 5): Hij heeft de schuld er van geboet en de straffen er voor verduurd.

Met dezen Tractus en de Passie, die volgt, voert de Kerk alzoo leeds dezen dag ons zoo diep mogelijk in de gedachte aan 's Heeren lijden meè, en herinnert zij, hoe Jesus, de Koning, die zegerierend wordt ontvangen, het Lam is, wat heden nanr de slachtplaats wordt getoerd. Vergelijk de Toelichting op Palmzondag.

PALMZONDAG. — MIS.

hebt hen verlost. Y- Tot u hebben zij geroepen, en zij zijn behouden geworden: op U hebben zij gehoopl, en zij zijn niet beschaamd gemaakt. Y. Maar ik ben een worm en geen mensch, de de spot der menschen en de verworpeling des volks. Y- Allen, die mij zagen, beschimpten mij, zij vertrokken de lippen en schudden het hoofd (zeggende); Y- Hij heeft op den Heer gehoopt: dat die hem redde, dat die hem verlosse, want Hij heeft in hem zijn welgevallen. Y- Zij nu hebben mij beschouwd en bezien : zij hebben mijne kleederen onder zich verdeeld, en over mijn gewaad het lot geworpen. Y- Verlos mij uit den muil desleeuws, en mijne verdruktheid van de hoornen der eenhoornigen.

Gij, die den Heer vreest, looft Hem: verheerlijkt Hem geheel het kroost van Jacob. Y. Een toekomend geslacht wordt den Heer aangekondigd, en de hemelen zullen zijne gerechtigheid verkondigen Y. a;ui het volk, dat geboren zal worden, dat de Heer gemaakt heeft.

De Passie des Hoeren vangt nu aan, zonder dat het gebed Zuiver m ij n hart gebeden, of de zegen (door den Diaken) gevraagd wordt: geen licht of wierook wordt er bij aangedragen: er wordt niet gezegd: De Heer zij met u: ook niet geantwoord: H e e r 1 ij k h e i d z ij U, H e e r, en de Priester of de Diaken, als hij zegt: Passie van onzen Heer, maakt noch op het boek, noch over zich zeiven een kruis. Dit wordt ook in acht genomen op de andere

PALMZONDAG. — MIS.

Passie van onzen Heer Jesus Christus, volgens Mattheus, H. XXVI.

In dien tijde sprak Jesus tot zijne leerlingen : Gij weet dat het na twee dagen Paschen is, en de Zoon des menschen zal worden overgeleverd, om gekruisigd te worden. Ter zelfder tijd vergaderden de overpriesters, en de oudsten des volks, in de voorzaal van den hoogepriester, die Caïphas heette : en zij hielden raad om Jesus met list te vangen, en te dooden. Doch zij zeiden : Xiet op den feestdag, opdat er niet wellicht oproer onder het volk ontsta. Als nu Jesus te Bethanie was, in het huis van Simon den melaatschen, naderde hem eene vrouw, die een albasten kruik met kostbaren balsem had, en stortte die op zijn

dagen, waarop de Passie gelezen wordt. De Priester geeft den Diaken hier den zegen niet, wat hij anders doet vóór het zingen van het Evangelie, omdat er verhaald gaat worden, hoe de Gever van allen zegen is gestorven. Geen licht wordt aangedragen, omdat Jesus, het licht der wereld, aan het kruis den geest geeft, en zijne Apostelen, geroepen om het licht der wereld te zijn, tijdens zijn lijden van Hem waren gevlucht. De heilgroet: De Heer zij met u blijft achterwege tot aandenken, hoe Judas met zijn groet een trouweloosheid heeft gepleegd, die wij verafschuwen. Aan het slot der Passie (Evangelie) wordt niet, zooals anders, gezegd; Lof aan TT, Christus! omdat de Passie de beschijving is van het lijden en de versmadingen des Heeren.

PALMZONDAG. — MTS. 37

hoofd uit, terwijl hij |a.anzat. Doch de leerlingen, het ziende, namen het euvel op, en zeiden: Waartoe deze verkwisting? AVant dit kon duur verkocht en den armen gegeven worden. Jusus echter dit I wetende, sprak tot hen : Waarom valt gij deze

I' vrouw lastig ? Zij toch heeft een goed werk aan mij gedaan; de armen immers hebt gij altijd bij u, maar mij hebt gij niet altijd. Dat zij toch dezen balsem over mijn lichaam uitstort, heeft zij gedaam om mij te begraven. O) Voorwaar, ik zeg u: Allerwege, waar dit Evangelie in de gan-sche wereld zal verkondigd worden, zal ook hetgeen deze gedaan heeft, te harer gedachtenis worden vermeld. Toen ging één van de twaalf, met name Judas Iscarioth, tot de overpriesters, en zeide tot hen : AVat wilt gij mij 'geven, en ik zal hem u overleveren ? Zij nu bepaalden hem dertig zilverlingen. En van toen af zocht hij gelegenheid om hem over te leveren. Op den eersten dag der ongezuurde brooden kwamen de leerlingen tot Jesus, en zeiden: Waar wilt gij, dat wij u het paaschmaal bereiden ? Maar Jesus sprak: Gaat naar de stad tot zeker iemand, en zegt hem : De Meester zegt: Mijn tijd is nabij, bij' vrouw lastig ? Zij toch heeft een goed werk aan mij gedaan; de armen immers hebt gij altijd bij u, maar mij hebt gij niet altijd. Dat zij toch dezen balsem over mijn lichaam uitstort, heeft zij gedaam om mij te begraven. O) Voorwaar, ik zeg u: Allerwege, waar dit Evangelie in de gan-sche wereld zal verkondigd worden, zal ook hetgeen deze gedaan heeft, te harer gedachtenis worden vermeld. Toen ging één van de twaalf, met name Judas Iscarioth, tot de overpriesters, en zeide tot hen : AVat wilt gij mij 'geven, en ik zal hem u overleveren ? Zij nu bepaalden hem dertig zilverlingen. En van toen af zocht hij gelegenheid om hem over te leveren. Op den eersten dag der ongezuurde brooden kwamen de leerlingen tot Jesus, en zeiden: Waar wilt gij, dat wij u het paaschmaal bereiden ? Maar Jesus sprak: Gaat naar de stad tot zeker iemand, en zegt hem : De Meester zegt: Mijn tijd is nabij, bij

(') Niet dat dit in Maria's bedoeling lag', maar zonder het te weten deed zij op ingeving van den H. Geest wat zij later bij het graf niet kon doen, zooals in het Evangelie van Paschen te lezen is.

S8 PALMZONDAG. — MIS.

u wil ik het paaschmaal houden met mijne leerlingen. En de leerlingen deden gelijk Jesus hun geboden had, en zij bereidden het paaschmaal. Als het nu avond geworden was, zat hij aan met zijne twaalf leerlingen En, terwijl zij aten, sprak hij : Voorwaar, ik zeg u: één van u zal mij verraden. En zij werden zeer bedroefd, en ieder begon te zeggen; Ben ik het ook. Heer ? Maar hij antwoordde, en sprak: Die met mij de hand in den schotel steekt, die zal mij verraden. De Zoon des menschen gaat wel heen, gelijk er van hem geschreven staat; maar wee dien mensch, door wien de Zoon des menschen zal verraden worden; het ware dien mensch beter, dat hij niet geboren ware. Maar Judas, die hem verraden heeft, antwoordde en zeide: Ben ik het ook, Rabbi ? Hij zeide tot hem ; Gij hebt het gezegd. Terwijl zij nu aten, nam Jesus het brood, en zegende en brak het, en gaf het aan zijne leerlingen, zeggende : Neemt en eet: dit is mijn lichaam. Hij nam ook den kelk, dankte, en gaf hun dien, zeggende : Drinkt hieruit, allen! Want dit is mijn bloed des Kieuwen Verbonds, hetwelk voor velen zal vergoten worden, tot vergiffenis der zonden. Doch ik zeg u : Ik zal voortaan niet meer drinken van dit gewas des wijngaards, tot op dien dag, wanneer ik met u een nieuw zal drinken in het

PALMZONDAG. — MIS.

rijk mijns Vaders O). En na het eindigen van den lofzang, gingen zij uit naar den Olijfberg. Toen sprak Jesus tot hen: In dezen nacht zult gij allen aan mij geërgerd worden. Want er staat geschreven : Ik zal den herder slaan, en de schapen der kudde zullen verstrooid worden. Doch nadat ik zal verrezen zijn, zal ik u voorgaan naar Galilea. Maar Petrus antwoordde, en zeide tot hem: Al werden allen aan u geërgerd, ik zal nimmer geërgerd worden. Jesus sprak tot hem: Voorwaar, ik zeg u, dat gij in dezen nacht, eer de haan gekraaid zal hebben, mij driemaal zult verloochenen. Petrus

(') De woorden; Ik zal voortaan niet enz. zijn door den Heer niet van den kelk zijns hloeds gesproken, en mogen niet in zamenhang met het onmiddellijk vóórgaande verstaan worden. Uit het verhaal namelijk van den H. Evangelist Lucas (XXII) blijkt duidelijk, dat Jesus die woorden niet bij, of na, maar voor de instelling van het H. Sakrament des Altaars gesproken heeft. Voor de instelling hiervan heeft de Heer het Paaschlam volgens het voorschrift dei-Oude Wet met zijne leerlingen gegeten ; aan dat maal nu was gebruikelijk, dat de vader des gezins een beker met wijn aan de gasten rondreikte; dit ook deed de Heer aan hen die met hem aan tafel zaten, en Hij sprak alstoen: Jk zal voortaan niet meer drinken van dit gewas des icijn-gaards. enz. om aan te. duiden, dat hij voor het laatst het pascha met hen vierde, wijl de tijd van zijn lijden daar, en die van zijne opklimming ten hemel, tot het Rijks zijns Vaders, aanstaande was. Vergelijk Passie volgens den H, Lucas: Woensdag der Goede Week.

4

PALMZONDAG. —

zeide tot hem: Al moest ik met u sterven, ik zal u niet verloochenen. Desgelijks zeiden ook alle de leerlingen. Toen kwam Jesus met hen in den hof Gethsemani geheeten, en sprak tot zijne leerlingen: Zit hier neder, terwijl ik derwaarts ga en bid. En hij nam Petrus en de twee zonen van Zebedaeiis met zich, en begon droevig en zeer beangst te worden. Toen sprak hij tot hen: Mijne ziel is bedroefd, tot den dood toe: wacht hier, en waakt met mij. En een weinig voortgegaan zijnde, viel hij op zijn aangezicht neder, bad en sprak: Mijn Vader! indien het mogelijk is, laat dezen kelk mij voorbij gaan! Nochtans niet, gelijk ik wil, maar gelijk Gij wilt. En hij kwam tot zijne leerlingen en vond hen slapende, en sprak tot Petrus: Alzoo kondet gij niet één uur met mij waken ? waakt en bidt, opdat gij niet in bekoring valt. De geest is wel gewillig, maar het vleesch is zwak. Wederom ging hij ten tweeden male weg, en bad zeggende: Mijn Vader! indien deze kelk niet kan voorbijgaan, tenzij ik hem drinke. Uw wil geschiede! En hij kwam wederom, en vond hen slapende, want hunne oogen waren bezwaard. En hen daar latende, ging hij wederom henen, en bad ten derden male, dezelfde woorden sprekende. Toen kwam hij tot zijne leerlingen, en zeide tot hen : Slaapt nu en rust! Ziet, het uur is gekomen, en de Zoon des

PALMZONDAG. — MTS.

menschen zal overgeleverd worden In de handen der zondaren. Staat op, laat ons gaan ! Ziet hij is nabij, die mij verraden zal. En zie, terwijl hij nog sprak kwam Judas, één van de twaalf, en met hem eene groote schare, met zwaarden en stokken, gezonden van de overpriesters en oudsten des volks. En die hem verried, had hun een teeken gegeven, en gezegd ; Dien ik kussen zal, die is het, grijpt hem ! En terstond ging hij tot Jesus, en zeide; Wees gegroet Meester! En hij kuste hem. En Jesus sprak tot hem : Vriend! waartoe zijt gij gekomen ? Nu traden zij toe en sloegen de handen aan Jesus, en grepen hem. En ziet, één van degenen, die met Jesus waren, strekte de handen uit, trok zijn zwaard, sloeg den dienstknecht des hoogpriesters, en hieuw hem het oor af. Toen sprak Jesus tot hem : Steek uw zwaard weder in zijn plaats ! Want allen, die het zwaard trekken, zullen door het zwaard omkomen. Of meent gij, dat ik mijn Vader niet kan bidden, en Hij mij niet terstond meer dan twaalf legioenen Engelen zal zenden ? Hoe zouden dan de Schriften vervuld worden, volgens welke het aldus moet geschieden ? Toen sprak Jesus tot de scharen : Als tegen een moordenaar zijt gij uitgegaan met zwaarden en stokken om mij te vangen : dagelijks zat ik bij u, leerende in den tempel, en gij hebt mij niet gegrepen. Doch

PALMZONDAE. —

dit alles is geschied, opdat de Schriften der profeten zouden vervuld worden. ïoen verlieten hem alle zijne leerlingen en vluchtten weg. Maar zij, die Jesus gegrepen hadden, leidden hem naar Caïphas, den hoogepriester, alwaar de schriftgeleerden en oudsten vergaderd waren. Petrus echter volgde hem van verre tot in het voorhof des hoogepriesters. En binnentredende zat hij neder bij de dienaren, om het einde te zien. De overpriesters nu en de geheels Raad zochten valsche getuigenis tegen Jesus, om hem ter dood te brengen. En zij vonden niets, ofschoon er vele valsche getuigen opgekomen waren. Doch ten laatste kwamen er twee valsche getuigen, en zeiden : Deze heeft gezegd : Ik kan den tempel Gods afbreken, en dien na drie dagen weder opbouwen. En de hoogepriester opstaande, zeide tot hem; Antwoordt gij niets op hetgeen dezen tegen u getuigenquot;? Maar Jesus zweeg. En de hoogepriester zeide tot hem : Ik bezweer u bij den levenden God, dat gij ons zegt, of gij de Christus, de Zoon Gods zijt? Jesus sprak tot hem: Gij hebt het gezegd! Doch ik zeg u : Eens zult gij den Zoon des menschen zien komen op de wolken des hemels zittende aan de rechterhand der kracht Gods. Toen scheurde de hoogepriester zijne kleeren, en zeide : Hij heeft God gelasterd, waartoe hebben wij nog getuigen

PALMZONDAG.

noodig ? Ziet, gij hebt nu de godslastering gehoord. Wat dunkt u ? En zij, antwoordende, zeiden: Hij is des doods schuldig. Toen spuwden zij hem in het aangezicht, en sloegen hem met vuisten, anderen gaven hem kaakslagen, zeggende; Profeteer ons, Christus! wie is hij, die u geslagen heeft ? Petrus nu zat buiten in het voorhof; en eene dienstmaagd kwam tot hem, en zeide: Ook gij waart bij Jesus den Galilaeër. Maar hij loochende het in het bijzijn van allen, zeggende: Ik weet niet, wat gij zegt. Doch toen hij de deur uitging, zag hem eene andere dienstmaagd, en zeide tot degenen, die daar waren : Ook deze was bij Jesus den Nazarener. En andermaal loochende hij het met eenen eed : Ik ken den mensch niet. En kort daarna naderden degenen, die er stonden, en zeiden tot Petrus; Gij zijt waarlijk ook van hen; want ook uwe spraak maakt u bekend. Toen begon hij zich te vervloeken en te zweren dat hij dien mensch niet kende. En terstond kraaide de haan. En Petrus werd het woord datJesus gesproken had indachtig: Eer de haan gekraaid zal hebben, zult gij mij driemaal verloochenen. En naar buiten gegaan zijnde weende hij bitterlijk. Als nu de morgenstond gekomen was, hielden alle overpriesters en oudsten des volks raad tegen Jesus, om hem ter dood te brengen. En zij leidden hem gebonden

PALMZONDAG.

weg, en leverden hem over aan Pontius Pilatus, den landvoogd. Judas nu, die hem verraden had, ziende dat hij veroordeeld was, bracht, door berouw gedreven, de dertig zilverlingen aan de overpriesters en oudsten terug, zeggende: Ik heb gezondigd, rechtvaardig bloed overleverende. Maar zij zeiden : Wat raakt het ons ? Zie zelf wat u te doen staat. En na de zilverlingen in den tempel geworpen te hebben vertrok hij en henen gegaan zijnde verhing hij zich met een strop. De overpriesters namen nu de zilverlingen, en zeiden: Bet is niet geoorloofd die in de offerkist te werpen, want het is bloedgeld. En na raad gehouden te hebben, kochten zij daarvoor den akker van een pottenbakker tot begraafplaats der vreemdelingen. Daarom wordt die akker hakel-dama, dat is bloedakker geheeten, tot op den huigen dag. Toen werd vervuld hetgeen gesproken is door den profeet Jeremias, als hij zegt: En zij namen de dertig zilverlingen, den prijs van den op prijs gestelden, dien zij van de kinderen Israels gekocht hadden, en zij gaven die voor den akker des pottenbakkers, gelijk de Heer mij bevolen heeft. Middelerwijl stond Jesus voor den landvoogd; en de landvoogd ondervraagde hem ; en zeide: Zijt gij de Koning der Joden? Jesus sprak tot hem: Gij zegt het! En toen hij van de overpriesters en oudsten be-

PALMZONDAG.

schuldigd werd, antwoordde hij niets. Toen zeide Piiatus tot hem: Hoort gij niet, hoe zware getuigenissen zij tegen u inbrengen ? En hij antwoordde hem op geen enkel woord, zoodat de landvoogd zich grootelijks verwonderde. Op den hoogen feestdag nu was de landvoogd gewoon, aan het volk een gevangene vrij te geven dien het wilde. Hij had toen eenen beruchten gevangene, met name Barabbas. Als zij nu vergaderd waren, zeide Piiatus : Wie wilt gij, dat ik vrij late, Barabbas of Jesus, die Christus genoemd , wordt ? Want hij wist, dat zij hem uit nijd hadden overgeleverd. En terwijl hij op den rechterstoel zat, zond zijne vrouw tot hem, zeggende: Vergrijp u niet aan dien rechtvaardige, want ik heb heden, in eenen droom, veel geleden om zijnentwil. Doch de overpriesters en de oudsten overreedden het volk, dat zij Barabbas zouden vragen, en Jesus ter dood brengen. De landvoogd nu antwoordde en zeide tot hen : Wie van beiden wilt gij, dat u worde vrij f gegeven ? En zij zeiden; Barabbas ! Piiatus zeide tot hen: Wat zal ik dan doen met Jesus, die Christus genoemd wordt: Zij riepen allen: Dat hij gekruisigd worde ! De landvoogd zeide tot hen: Wat kwaad heeft hij dan gedaan ? Maar zij schreeuwden te luider, en zeiden; Dat hij gekruisigd worde ! Als nu Piiatus zag, dat hij niets

PALMZONDAG. —

vorderde, maar het rumoer grooter werd, nam hij water, wiesch zijne handen ten aanschouwen van het volk en zeide; Ik ben onschuldig aan het bloed van dezen rechtvaardige! Ziet wat gij doet! En al het volk antwoordde en zeide; Zijn bloed kome over ons en over onze kinderen ! Toen gaf hij hun Barabbas vrij, maar Jesus liet hij geeselen en leverde hem aan hen over om gekruisigd te worden. Toen namen de krijgsknechten des landvoogds Jesus in het rechthuis, en verzamelden rondom hem de gansche krijgsbende, en hem ontkleed hebbende, wierpen zij hem een' purperen mantel om, vlochten eene kroon van doornen, die zij op zijn hoofd zetteden, en gaven hem eenen rietstok in zijne rechterhand. En voor hem nederknielende beschimpten zij hem, zeggende : Wees gegroet. Koning der Joden! En hem bespuwende namen zij den rietstok en sloegen daarmede op zijn hoofd. En nadat zij hem beschimpt hadden, trokken zij hem den mantel af, en deden hem zijne kleederen aan, en leidden hem weg om gekruisigd te worden. Terwijl zij nu uittrokken, vonden zij een man van Gyrene, met name Simon ; dezen dwongen zij, om Christus' kruis te dragen. En zij kwamen op de plaats, genaamd Golgotha, dat is, de plaats der doodshoofden; en zij gaven hem wijn, met gal gemengd, te drinken, maar als hij dien ge-

palmzondag. — mis.

proefd had, wilde hij niet drinken. Nadat zij hem dan gekruisigd hadden, verdeelden zij zijne kleederen, het lot werpende: opdat vervuld zoude worden hetgeen door den profeet gesproken is, zeggende: Zij hebben mijne kleederen onder zich verdeeld, en over mijn gewaad hebben zij het lot geworpen. En nedergezeten zijnde, bewaakten zij hem. Ook stelden zij de reden zijner veroordeeling in schrift boven zijn hoofd: deze is jesus, de koning dee joden. Toen werden met hem twee moordenaars gekruisigd, een aan zijne rechter en een aan zijne linker zijde. En die voorbijgingen, lasterden hem, hunne hoofden schuddende, en zeggende : Welaan, gij, die den tempel Gods afbreekt, en in drie dagen dien weder opbouwt, verlos u zeiven ! Indien gij Gods Zoon zijt kom af van het kruis ! Desgelijks beschimpten hem ook de overpriesters met de schriftgeleerden en oudsten, zeggende : Anderen heeft hij verlost; zichzelven kan hij niet verlossen ! Indien hij de koning van Israël is. kome hij nu af van het kruis, en wij zullen in hem gelooven: Hij heeft op God vertrouwd, dat Hij hem nu bevrijde indien Hij wil, want hij heeft gezegd ; Ik ben Gods Zoon. Hetzelfde verweten hem ook de moordenaars die met hem gekruisigd waren. Yan het zesde uur kwam er duisternis over de geheele aarde tot het negende uur toe. En omtrent het

PALMZONDAG. — MIS.

negende uur riep Jesus met luider stem, en sprak : Eli, Eli, lamma sabachtani ? dat is : Mijn God, mijn God! waarom hebt gij mij verlaten ? Eeni-gen dan, die daar stonden en het hoorden, zeiden : Hij roept Elias. En terstond liep één van heu, nam eene spons, doopte die in edik, stak dezelve op een riet, en gaf hem te drinken. Doch de anderen zeiden: Wacht, laat ons zien of Elias komt om hem te bevrijden. Maar Jesus riep wederom met luider stem, en gaf den geest. (Hier knielt men en rust eenige oogenblikken). En ziet, het voorhangsel van den tempel scheurde in twee stukken, van boven tot beneden, en de aarde beefde, en de steenrotsen scheurden; de graven openden zich, en vele lichamen der heiligen die ontslapen waren, stonden op; en uit hunne graven gaande na zijne verrijzenis, zijn zij in de heilige stad gekomen en aan velen verschenen. De hoofdman nu en die met hem waren, en Jesus bewaakten werden zeer bevreesd als zij de aardbeving zagen en hetgeen er geschiedde, en zeiden: Deze was waarlijk Gods Zoon! En er stonden daar vele vrouwen van verre, welke van Galiaea Jesus gevolgd waren, en hem dienden ; onder deze waren Maria Magdalena en Maria, de moeder van Jacobus en Joseph, en de moeder der zonen van Zebedaeüs. Als het nu avond geworden was, kwam zeker rijk man van

PALMZONDAG.

Arimathaea, met name Joseph, die ook zelf een leerling van Jesus was. Deze begaf zich bij Pi-iatus, en verzocht het lichaam van Jesus. Toen gebood Pilatus het lichaam te geven. En Joseph nam het lichaam, wikkelde het in zuiver fijn lijnwaad, en legde het in een nieuw graf, hetwelk hij in de rots had doen uithouwen. En hij wentelde eenen grooten steen tegen den ingang van het graf, en ging henen. En daar waren Maria Magdalena en de andere Maria; en zij zaten tegenover het graf.

Hier wordt: Zuiver mijn hart (bladz. 19) gebeden, de zegen gevraagd, wierook aangedragen zonder licht, en het boek bewierookt. Er wordt niet gezegd: De Heer zij met u; ook teekent de Priester ot' de Diaken noch het boek, noch zich zeiven met het kruisteeken: en het volgende wordt op den Evangelie-toon gezongen. Bij het einde er van kust de Priester het boek, en wordt hij bewierookt. Dit alles wordt ook bij de andere Passii^;n in acht genomen, behalve op Goeden Vrijdag.

Des anderen daags nu, (') (den dag) die na de voorbereiding is, kwamen de overpriesters en phariseeën tot Pilatus, en zeiden: Heer! wij herinneren ons, dat die verleider, toen hij nog leefde, gezegd heeft: Ik zal na drie dagen verrijzen. Gebied dus, dat het graf tot den derden dag bewaakt

(') Voorbereiding is eene tijdruimte, waarschijnlijk van drie uren, welke den ondergang der zon voorafging, en gebruikt werd om alles te bereiden en gereed te maken, wat aan voedsel en andere zaken noodig was op den Sabbath, welke bij zonsondergang op Vrijdagavond begon.

PALMZONDAG. — MIS.

worde, opdat niet wellicht zijne leerlingen komen, en hem stelen, en aan het volk zeggen : Hij is van de dooden verrezen ; en de laatste dwaling zal erger zijn dan ^rde eerste. Pilatus zeide tot hen: Gij hebt eene wacht, gaat, en bewaakt het, gelijk gij het goedvindt. Zij gingen dan het graf met wachters bezetten, en den steen verzegelen.

Offertorium. Ps. LXVIII.

Smaad en ellende verwachtte mijn hart; ik wachtte op een deelnemer in mijne droefheid ; ik zocht een vertrooster, en vond er geen ; en zij gaven mij gal tot spijs, en in mijn dorst drenkten zij mij met edik.

STIL GEBED.

Geef, bidden wij, Heer, dat de offergave welke voor de oogen uwer majesteit is opgedragen ons en de genade van godvruchtigheid verwerve en de zalige eeuwigheid als gevolg doe erlangen. Door onzen Heer J. C. enz.

Communie.

Vader! indien deze kelk niet kan voorbijgaan, tenzij ik hem drinke, dat uw wil geschiede!

NACgJIMUNIE.

Dat, o Heer, door de voltrekking van dit Geheim onze gebreken gezuiverd en onze rechtmatige verlangens vervuld worden. Door onzen Heer J. C. enz.

In die H. Missen, waarvóór de palmwijding niet geschiedt, wordt, als laatste Evangelie, dat der palmwijding lezen. Zie bladz. 20.

MAANDAG DER GOEDE WEEK.

TOELICHTING.

Zegevierend is dan de Heer Jesus Jerusalem binnengegaan, dat is, de baan zijns lijdens opgetreden.

De overwinning werd wel gevierd, maar de groote strijd moet nog gestreden.

Eeeds onmiddellijk na de glorie des Konings van Israël te hebben bezongen, verplaatste ons de Kerk met de Misgebeden van Palmzondag te midden der bittere smarten, welke de Heiland ging verduren. Bij den Introïtus, den Tractus, de Passie enz. zagen wij de gansche menigte der folteringen voor oogen, welke de barmhartige Jesus niet te veel of te geweldig achtte, om er de zaligheid onzer zielen mede te bewerken. Ach, prijs gegeven aan den haat en de beschimping zijner vijanden ; nedergeworpen onder het gewicht onzer zonden; overstelpt met angst; roepende om een trooster; stervende, gedood en begraven ; aldus rees het beeld

52

van den mensch geworden Zoon Gods, den Man vija

der smarten, voor onzen geest, als wij gis- soo

teren de gebeden der H. Mis godvruchtig hebben uit

gevolgd. zijl

En, door den Apostel vermaand, om in ons ' wi

hetzelfde te gevoelen, wat ook Christus i on

Jesus gevoelt, baden wij, dat zooveel lijden I He

onze wederverzoening met God mocht uitwerken 1

en ons aa,nsporen om het geduld des Heeren na r v(

te volgen in onze kwellingen op aarde. Bij de ' pl

herinnering aan al het lijden des Heeren smeek- li

ten wij alzoo om de volheid van deszelfs vrucht: 2

liefde tot en gelijkvormigheid met Jesus. h

Heden en de twee volgende dagen hebben geen buitengewone plechtigheden plaats. De Kerk a

wil er toe bijdragen, dat wij de overweging van (

Jesus' lijden op een, naar onze menschelijke zwakheid berekende, en voor ons zieleheil meest voordeelige wijze kunnen doen. Zij weet dat verteedering, rouwmoedigheid, dank en wederliefde te beter zullen opgewekt worden, wanneer zij van het lijden haars Bruidegoms — dat onmetelijk veld van schouwing — bij afwisseling verschillende gezichtspunten opent.

Inderdaad, de bereidwilligheid waarmee Gods eeuwige Zoon, uit diepe ontferming over ons, zich aanbiedt tot verzoenend Offer; de woede zijner

53

vijanden tegen dat onschuldige Lam; de veelsoortigheid en het felle zijner smarten; de onuitputtelijke genadeschat, voor ons verdiend: zijn die alle geen stof voor hartroerende beschouwingen, waarvan ieder afzonderlijk in staat is onze harten te bewegen, en in vurige wederliefde te ontsteken ?

Nu, trapsgewijze zal de Kerk ons tot die verschillende tafreelen binnenleiden; en ons heden plaatsend als aan den ingang van 's Heeren lijdensweg, wijst zij in de Mis aan, wat den Zaligmaker der wereld aan het kruis heeft kunnen doen sterven.

1. Van Christus kant was dat zijne liefde welke zich daartoe vrijwillig aanbood. Komende op deze wereld had Hij tot Zijn vader gesproken: Brand- en slachtoffers behaagden U niet, maar m ij hebt g ij een lichaam gegeven; toen heb ik gesproken: Zie ik kom. Aan het hoofd des boeks staat van mij geschreven: dat ik, o God, uwen wil doe (Ps. XXXIX. Hebr. X). Zie, hoe bereidwillig biedt Hij zich ten offer aan, nadat Hij in dat lichaam verschenen en zijn uur gekomen was! Hij spreekt niet tegen; treedt niet achterwaarts; geeft zijn lichaam over aan degenen die het

54

slaan; en zijne wangen aan degenen H(

die hem den baard uitrukken. Hij ₀v

keert zijn aangezicht niet af van de- zij

genen die het bespuwen, maar stelt Qj

het, als de hartste steenrots, bloot * en

aan slagen en beschimping (Epistel). / de

Bedenken wij dat Jesus niets behoefde te ver- de

duren voor eigene schulden. Hij is de onschuld 01

zelve. Met een ieder durft Hij voor het oc

gerecht op treden. Wie zal Hem ver- l ki

o or de el en? Hij zal niet beschaamd, I d

maar (door God zijnen Vader) gerecht- / a

vaardigd worden (Epistel). En toch, of- i;

schoon op Hem, als op den schuldige aan menig d

misdrijf, al de straffen onzer zonden zullen d

nederkomen, spreekt Hij niet tegen, treedt ( Hij niet achterwaarts.

Hij is het zelf, die van zijn aanstaand lijden d

gewaagt als zou het Hem niet vreeselijk zijn i

dat te ondergaan, terwijl Hij het tot het einde toe overschouwt: Hij spreekt tot zijn v e r rader, met wiens afschuwelijk bedrijf het aanstonds aanvangen, en van zijne begrafenis, waarmede het, om zoo te spreken, eindigen zou (Evangelie).

O nooit volprezen Zaligmaker! Nooit genoeg beminde Jesus! Hoe bereidwillig gingt Gij den dood te gemoet! Hoe bemindet Gij onze zielen!

55

Hoe zegevierde de kracht der goddelijke liefde over de bangheid uwer menschelijke ziel! Gij zijt.God en mensch beide. Als mensch gevoeldet Gij vrees voor pijnen, benauwdheden en dood, en tegelijk werdt Gij, door de kennis uwer goddelijke alwetendheid, te voren en ieder oogenblik door de zee der smarten overstelpt, waarin Gij onze misdaden gingt uitdelgen. Gij gevoeldet dan ook uwe menschheid onder dat gewicht bezwijken ; zij roept om hulp van boven; z ij bidt den Vader, dat Hij de woede uwer vijanden niet tot het uiterste wille toelaten (Introïtus), en verlangt door goddelijke kracht te worden gesteund, om den wil Gods te kunnen volbrengen (Offert).

Aldus den Zoon van God om wille onzer misdaden in lijdensangst aanschouwende, slaan wij het oog in ons geweten. Zouden wij, van onze schuldigheid voor God doordrongen, de straffen zijner gerechtigheid niet dachten ? Wee ons! indien ons vergolden werd, naar hetgeen wij misdreven ! . . . . Allerootmoedigst (¹) verheffen wij daarom onze stem tot God, dat Hij ons niet naar onze zonden wille vergelden,

5

¹

Bij het laatste vers van den Tractus knielt de priester neder.

56

maar genadig zijn (Tractus). En wel beseffende, dat wij van den plicht der boete niet kunnen of mogen ontheven worden, en dus pijnen, kwellingen en beproevingen in deze wereld te verduren hebben tot uitwissching onzer ongerechtigheden, zoo weten wij tevens, dat wij aan lijdzaamheid zouden te kort schieten, indien Gods hulp niet tusschenbeide kwam ; wij roepen dan ook om bijstand van boven, bidden, dat ook aan ons de kracht om tegenheden be-r ei d wil lig te verdragen gegeven worde, en wel door de verdiensten van het 1 ij den van Gods eeniggeboren Zoon (G e b e d).

Aan ééne zaak vooral behooren wij altijd te denken, namelijk dat wij meer vrucht uit Jesus' aanbiddelijk lijden moeten trekken, dan alleen de vergiffenis onzer zonden. Hij heeft ook geleden, opdat wij zijne voetstappen zouden volgen (1 Petr. II, 21). De overweging, dat de barmhartige Jesus zich geheel ten beste gaf voor ons, zich bereidwillig tot alles toonde uit grenzelooze liefde tot ons, heeft alzoo dit in ons uit te werken, dat ook wij uit wederliefde, ons offervaardig betoonen aan Hem.

En ziet, wij hebben een stichtend voorbeeld vóór ons. Als vertegenwoordigster der trouwe

57

zielen, die, door het bloed des Verlossers rein gewasschen, bereid zijn, wederkeerig iets ten offer brengen aan of om Jesus, vinden wij Maria Magdalena aan 's Heeren voeten, met een hart vol dankbare liefde voor de vroeger ontvangene vergiffenis harer zonden, om Hem te offeren, wat zij kostelijks heeft en voor dezen oogenblik geschikt kan geven : zij giet over zijn hoofd (en zijne voeten) een balsem uit van zeer hoogen prijs (Evangelie).

En wij bidden alweder, dat gelijke goddelijke ijver in ons kome, opdat wij ons ook op gelijke wijze over de viering en de vrucht van Jesus' lijden moge verheugen (Na-communie).

2. Van den kant der menschen, was het de hand der beulen, welke Jesus, het gewillig Offerlam, aan het kruis heeft geklonken. Het tafereel van 's Hoeren lijden, zooals het in de kerkelijke Misgebeden dezer week voorgesteld wordt, moet dag aan dag in aanschouwelijkheid toenemen ; levendig zal ons nog beschreven worden, wat gruwzaams de zachtmoedige Verlosser van zijne vijanden te verduren had. Reeds heden hooren wij den verrader noemen; zien wij Judas, met den Heer en de overige leerlingen, in hetzelfde huis teBethanië (Evangelie), van waar hij aanstonds rechtstreeks tot de over-

58

priesters zal uitgaan om zijn Meester te ver-koopen (¹). Hij, de verrader, vertegenwoordigt terecht allen, die de handen aan Jesus hebben geslagen; hij heeft van allen de grootste zondeschuld (Joës XIX, 11); hij was aller hoofdman, hitste hunne woede aan, versterkte hunnen moed, wees den weg naar 's Heeren bidplaats, en met zijn verraderlijken kus begon al de razernij van Jesus' vijanden tegen Hem los te branden,

Het uur is niet ver meer af, waarop het Zoenoffer der wereld door zijne eigene liefde en door den haat zijns volks geslacht zal worden; daarom wekt de Kerk ons, bij het einde der H. Mis, tot verootmoediging op, als zij den priester doet zeggen: Buigt uwe hoofden voor God, en laat zij ons daarna vragen ; dat wij, de weldaden der verlossing vierende, ons verblijden mogen in de deelneming aan hare vrucht (Slotgebed).

¹

Mare, XIV, 2—10. Passie van Dinsdag der Goede Week, bij het begin.

MAANDAG DER GOEDE WEEK.

Introïtus. Ps. XXXI V.

Oordeel, Heer, degenen die mij kwaad doen, versla hen die mij bestrijden; grijp wapenen en schild, en sta op om mij te helpen. Heer, mijne kracht en mijne hulp.

Ps. Trek het zwaard, en sluit den weg voor mijne vervolgers; zeg tot mijne ziel: Ik ben uwe hulp.

Oordeel, Heer, degenen die mij kwaad doen, versla hen die mij bestrijden ; grijp wapenen en schild, en sta op om mij te helpen. Heer, mijne kracht en mijne hulp.

SEBEI).

Geef, bidden wij, almachtige Ood, dat wij, die in zoo menige tegenkanting uit zwakheid bezwijken, door de tusschenkomst van het lijden van uw eeniggeboren Zoon mogen gestrekt worden. Die met U leeft en heerscht, enz.

MAANDAG DER GOEDE WEEK.

ANDER GEBED.

Voor de kerk.

Neem, bidden wij, Heer, genadig de gebeden uwer Kerk aan, opdat alle tegenkantingen en dwalingen worden le niet gedaan, zoodat zij U in rustige vrijheid diene. Door onzen Heer J. C. enz.

Of voor den Paus

God, Herder en Bestuurder aller geloovigen, zie genadig neder op uwen dienaar N., dien Gij tot Herder uwer Kerk hebt aangesteld ; geef hem, bidden wij. door woord en voorbeeld hun, wier hoofd hij is, nuttig te zijn, opdat hij, te zamen met de hem toevertrouwde kudde, tot het eeuwig leven gerake. Door onzen Heer J. C. enz.

Les uit den profeet Isaïas. H. L.

In die dagen sprak Isaïas: God de Heer heeft mij het oor geopend : en ik sprak niet tegen: ik ben niet achterwaarts gegaan O). Mijn lichaam heb ik gegeven aan degenen die mij slaan, en mijne wangen aan degenen die mij den baard uitrukken : mijn aangezicht heb ik niet afgekeerd van hen die mij smaden en bespuwen. God de Heer is mijn helper, daarom ben ik niet be-

(') «God droeg mij op de menschen te verlossen, en ik onderwierp mij gewillig, ondanks het daaraan verbonden lijden.quot;

MAANDAG DER GOEDE WEEK.

schaamd; daarom stel ik mijn aangezicht als de hardste steenrots, en ik weet, dat ik niet beschaamd zal worden. Nabij is Hij, die mij rechtvaardigt, wie zal mij tegenspreken ? Laat ons te zamen voor den rechter staan ; wie is mijn tegenstrever? hij nadere mij. Ziet, God de Heer is mijn helper, wie is er, die mij veroordeelt ? Ziet, allen zullen als een kleed verslijten, de mot zal hen doorknagen. Wie uwer vreest den Heer, en hoort de stem van zijn dienstknecht? Die in duisternis gewandeld heeft, en wien licht ontbreekt, hij hope op den naam des Heeren, en steune op zijn God.

Gr a cl. Ps. XXXIV.

Sta op, Heer, en geef acht op mijn recht, op mijne zaak, o mijn God en mijn Heer. Trek het zwaard, en sluit den weg voor mijne vervolgers.

T r a e t u s.

Heer vergeld ons niet naar de zonden, die wij hebben begaan, noch naar onze boosheden. Heer, gedenk onze vorige boosheden niet; laat haastig uwe ontfermingen over ons komen, want maar al te zeer zijn wij hulpbehoevend geworden.

(Hier knielt men.) Help Ons, God, onze Zaligmaker; en om de heerlijkheid van uwen naam, o Heer, verlos ons ; wees onzer zonden genadig om uwen naam.

62 MAANDAG DER GOEDE WEEK.

Vervolg van het heilig Evangelie volgens Joannes, H. XII.

Zes dagen vóór het Pascha kwam Jesus te Bethanië, waar Lazarus gestorven was, dien Jesus had opgewekt. Aldaar bereidden zij hem een avondmaal, en Martha diende : en Lazarus was één van degenen, die met hem aanzaten. Daar nam Maria een pond kostbaren balsem van on-vervalschten nardus, en zalfde de voeten van Jesus, en droogde zijne voeten af met hare haren ; en het huis werd vervuld met den geur des balsems. Toen zeide één van zijne leerlingen. Judas Iscarioth, die hem verraden zoude: Waarom is deze balsem niet voor drie honderd tienlingen verkocht, en den armen gegeven ? Dit zeide hij echter, niet dewijl hij zich om de armen bekommerde, maar dewijl hij een dief was, en, daar hij de beurs had, drager was van hetgeen daarin gegeven werd, Jesus zeide hierom ; Laat haar toe dat zij dit beware voor den dag mijner begrafenis! Want de armen hebt gij altijd bij u, maar mij hebt gij met altijd. Eene groote schare van de Joden vernam nu, dat hij daar was, en zij kwamen, niet alleen cm Jesus, maar ook om Lazarus te zien, dien hij uit den dood had opgewekt.

MAANDAG DER GOEDE WEEK.

Offert. ?s. CXLII.

Ontruk mij aan mijne vijanden, Heer, tot U ben ik gevlucht; leer mij uwen wil doen, omdat Gij mijn God zijt.

STIL GEBED.

Dat deze offerande almachtige God, ons reinige door haar veelvermogende kracht, om zuiverder tot derzelver oorsprong te kunnen komen. Door onzen Heer J. C. enz.

HET ANDER STIL GEBED.

Voor de K e r k.

Bescherm, o Heer, de dienaren uwer Geheimen, opdatwij,ons bezighouden de met goddelijke zaken, U met hart en ziel mogen dienen. Door onzen Heer J. C. enz.

Of voor den Paus.

Word verzoend, bidden wij. Heer, door de opgedragen offergaven ; en bestuur uwen dienaar N., dien Gij tot Herder uwer Kerk hebt aangesteld, Hem aanhoudend beschermende. Door onzen Heer J. C. enz.

C o m m. P s. XXXIV.

Laat zij altegader beschaamd en te schande worden, die zich blijde maken over mijn onheil; laat zij met schaamte en schande overdekt worden, die mij trotsch bejegenen.

MAANDAG DER GOEDE WEEK.

NACOMMÜXIE.

Dat, Heer, uwe heilige (Geheimen) ons een goddelijken ijver mededeelen, opdat wij over derzelver viering en vrucht ons evenzeer mogen verblijden. Door onzen Heer J. C. enz.

DE ANDERE NACOMMÜNIE.

Voor cl e K e r k.

Wij bidden U, o Heer onze God, laat niet toe dat zij die gij vergunt hebt zich te verheugen in de deelneming aan uwe heilige geheimen, onderworpen blijven aan de gevaren die ons omgeven. Door onzen Heer J. C. enz.

Of voor rt e n Paus.

Deze nuttiging van het goddelijk Sakrament, bidden wij Heer, bescherme ons, en behoude en beveilige altijd uwen dienaar N., dien Gij tot Herder uwer Kerk hebt aangesteld, te zamen met de hem toevertrouwde kudde. Door onzen Heer J. C. enz.

Over het volk. Laat ons bidden.

Vernedert uwe hoofden voor God.

GEBED.

Help ons. God onze heiland, en geef dat wij de weldaden, waardoor Gij U verwaardigd hebt ons weder in genade aan te nemen, met vreugde herdenken. Door onzen Heer J. C. enz.

DINSDAG DER GOEDE WEEK.

T 0 E L I C H TI N CT.

Uit het huis van Simon te Bethanië, waar Judas met wrevel Maria haren balsem over Jesus' voeten had zien uitstorten, ging de verrader rechtstreeks naar de overpriesters en bedong den prijs, waarvoor hij zijn Meesters zou overleveren (Passiën).

Als van zelf volgen wij met onzen geest den ongelukkigen apostel tot in den raad van Jesus' vijanden, ten einde te vernemen, wat tegen den onschuldigen Verlosser beraadslaagd wordt.

In overeenstemming hiermede brengt de Kerk onze godsdienstige aandacht over op den toeleg van 'sHeeren vervolgers. In den Dienst voor dezen dag schijnt als hoofdgedachte door, wat 's He er en vijanden in blinden haat tegen Hem beraamden; wat z ij vermochten; en tot hoe hoog hunne woede klom. Ziet het uur is gekomen, en de Zoon des menschen zal overgeleverd worden in dehandender zondaren (Matth.

66

XXVI, 45). Dit is hun uur, en de macht] der duisternis (Luc. XXII, 53).

Omdat de Kerk haren Bruidegom zoo vurig liefheeft, overschouwt zij met angstige deernis, hoe men Hem zal kwellen, tot aan het laatste toe: en zij ziet.... het kruis. Al dadelijk, bij den aanvang der H. Mis, plaatst zij dat gruwzaam foltertuig voor onze oogen (Introïtus,).

Maar hoe kan zij wijzen op het kruis, zonder te herinneren aan het heil er door bewerkt! Het kruis, waaraan Jesus' vijanden Hem vastklonken, is immers de boom des levens ! Het booze volk wist niets smadelijkers uit te denken dan het kruis ; en wij hebben niets, waarop wij meer moeten roemen. Het is het altaar, waarop het Lam geslachtofferd wordt, dat wegneemt de zouden der wereld. Jesus, er aan hangende, roept ons naar den hemel. Zijne wonden, eraan ontvangen, genezen ons ; zijn bloed, er aan vergoten wascht ons rein van alle zonden; zijn dorst, er aan verduurd, verzadigt ons door immer toestroomende genade; zijne naaktheid versiert ons met het kleed der deugd ; zijne doornagelde handen ontbinden ons; zijn doorboorde voeten doen ons op het pad der gerechtigheid wandelen; den geest gevende, blaast Hij ons het leven in, en zijn geopend hart biedt den toegang tot zijne

67

euwige liefde. Wij (dan) behooren te roemen op het kruis van onzen Heer Jesns JChristus, in wien ons heil, ons leven en onze verrijzenis is: door wien wij rnis, jhehouden en verlost zijn (Introïtus), itste 1

, bij j Onder de profeten des Ouden Verbonds waren ■uw- Ier, wier smartvolle loopbaan tevens eene afspie-s;. geling van 's Heeren lijden was. Tot dezen behoort zon- Jeremias, door volkshaat ten uiterste vervolgd ■kt! en verguisd. De booze toeleg, zich van dien ast- ;profeet te ontdoen, wordt in de Epi stelles Het jbeschreven, ten einde wij daaruit zouden opmaken, ken hoe er in den joodschen raad beraadslaagd wordt, Jesus gevangen te nemen en om te brengen. Allersmartelijkst moet zijn dood wezen, opdat de woede der overpriesters en phariseën worde bekoeld ; aller schandelijkst, opdat alle gunstige herinnering aanzijn persoon en zijne werken bij het volk worde uitgewischt. Hij moet, zoo is het eindbesluit, sterven, en wel aan het kruis: Laat ons hout leggen in zijn brood(*), spreken de vervolgers, en hem uitroeien uit het land der levenden, en zijn naam worde niet meer herdacht. (E p i s t e 1). q; ^ Hebben de boozen dat tegen Jesus vermocht?

(*) Verklaring dezer woorden zie men in de tweede ie noot onder de Epistelles, bladz. 71.

68

Ja, want Hij was lijdzaam onder hunne handen, als een lam dat ter slachtbank gevoerd wordt en dat zich, onbewust van den dood dien het te gemoet gaat, gedwee laat heen voeren. (Epistel).

Opnieuw wordt de Lijdensgeschiedenis |f naar een der Evangelisten gelezen, opdat wij te aanschouwelijker en in de bijzonderheden zouden zien, hoe de vervolgers hunne booze plannen tegen Jesus hebben kunnen volbrengen, en langs den weg van hoeveel smarten en beschimping zij Hem den diepsten smaad hebben aangedaan, aan het kruis hebben genageld. (Passie).

Laat ons aandachtig ook de 6 e b e d e n mede-bidden, welke de H. Kerk vandaag aan het altaar opzendt. Welk een diep kathoaeke zin ligt er in, en hoe schoon volgen zij elkander in klimmende smeeking ! Van de eerste goede gedachte af, tot de hoogste uitwerking der genade : volmaakte vernieuwing van den ouden mensch, wordt daarin van God afgesmeekt.

Opdat het lijden des Heeren voor ons niet vruchteloos zij, moeten wij van goede gezindheid wezen. Vol verlangen naar onze zaligheld moeten wij met schuldgevoel en rouw tot Jesus komen. Maar, iedere goede gedachte is uit God; het verlangen naar verzoening is reeds het werk der

genade: niemand kan tot Jesus komen, tenzij de Vader hem trekke (Joës VI, 44), en de rechtvaardigmaking uit de zonde verdienen, dat kunnen wij nooit. Daarom bidden wij vóór alles den almachtigen Vader, dat Hij een goede stemming in ons opwekke en wij de geheimenissen van's Heeren lijden zóó vieren, dat God ons de vergeving waardig oordeelt. (Gebed).

Nu, onze Vader zal den goeden geest geven aan hen, die er Hem om bidden (Luc. XI, 13). Vervuld met dien geest beginnen wij onze zonden te betreuren ; wij beginnen er, boete voor te doen, straf daarvoor te ondergaan, door een heilzaam vasten te onderhou den, en deze goede gezindheid laten wij gelden, niet alsof wij hierdoor recht op vergeving krijgen, maalais iets waardoor God te gereeder bewogen wordt, ons vergiffenis te schenken (Stil Gebed).

Gods ontferming — want zij is eindeloos groot — neme onze oude bedorvenheid weg en ver-strekke tevens voortdurend het middel, om niet opnieuw te bezwijken in de zonde (Na co mm.).

Zij worde zóó overvloedig, dat zij alle sporen van ondeugd uit ons wegneme en ons in vol-komene nieuwheid herstelle : want zóó groot is de kracht van Jesus' lijden, dat het den mensch kan maken tot een geheel nieuw schepsel voor God (Slotgebed).

DINSDAG DER GOEDE WEEK.

I n t r o i t u s. Gal. VI.

Wij nu behooren te roemen op het kruis van onzen Heer Jesus Christus, in wien ons heil, ons leven en onze verrijzenis is : door wien wij behouden en verlost zijn.

Ps. LXVI. God ontferme zich onzer, en zegene ons: Hij doe zijn aangezicht over ons lichten, C¹) en ontferme zich onzer.

Wij nu behooren te roemen op het kruis _svan onzen Heer Jesus Christus, in wien ons heil, ons leven en onze verrijzenis is, door wien wij behouden en verlost zijn.

GEBED.

Almachtige, eeuwige God, geef ons, dat wij de geheimenissen van 's Heeren lijden zóó vieren, dat wij waardig worden om vergeving te erlangen. Door denzelfden Heer J. C. enz.

Het andere gebed voor de Kerk of voor den Paus als bladz.60.

DINGSDAG DER GOEDE WEEK.

Les uit den profeet Jeremias. H. XI.

In die dagen sprak Jeremias : Heer Gij hebt het mij kenbaar gemaakt, en ik heb het gekend: toen hebt gij mij hunnen toeleg getoond. En ik was als een zachtmoedig lam, dat ter slachtbank geleid wordt: en ik wist niet dat zij aanslagen tegen mij smeedden O), zeggende ; Laat ons hout leggen in zijn brood {-), en hem uitroeien uit het land der levenden, en zijn nam worde niet meer herdacht. Maar, Heer der heirscharen, Gij, die rechtvaardig oordeelt, en nieren en harten onderzoekt, laat mij uwe wraakneming over hen aanschouwen ; want aan U heb ik mijne zaak bloot gelegd. Heer, mijn God.

(') Jeremias was onschuldig en zachtzinnig als een lam en was eene voorafbeelding van het ware Lam, dat de zonden der wereld wegneemt, Jesus Christus.

(²) Sommige schriftuitleggers verklaren deze woorden van toeleg tot vergiftiging, door zeker giftig houd onder het brood te mengen. Andere, onder welke PI. Kerkvaders, houden, dat hier spraak is van kruisiging en wel profetiesch van de kruisiging des Zaligmakers. De vervolgde Jeremias is het beeld van den lijdenden Christus, door den haat zijner vijanden aan het kruis gestorven. De uitleggers, welke deze laatste meening zijn toegedaan, zetten genoemde woorden om in : Laat ons het kruis leggen op zijn lichaam : en zij verwijzen naar Joës VI, 51, volgg., waar de Heer, van zijn lichaam sprekende, zeide: Ik hen het levende brood, die uit den hemel ben nedergedaald.

6

DINGSDAG DEE GOEDE WEEK.

Grad. P s. XXXIV.

Maar ik, als zij mij kwelden, trok ik een boetkleed, aan ; met vasten vernederde ik mijne ziel, en mijn gebed keerde in mijn boezem weder C¹).

Oordeel, Heer, degenen die mij kwaad doen, versla hen die mij bestrijden; grijp wapenen en schild, en sta op om mij te helpen.

Passie van onzen Heer Jesus Christus volgens Marcus. H. XIV.

In dien tijd was het na twee dagen paschen, en het feest der ongezuurde brooden. En de over-priesters en de schriftgeleerden zochten, hoe zij hem (Jesus) met list zouden vangen, en dooden. Zij zeiden echter; Niet op den feestdag, opdat er wellicht geen oproer onder het volk ontsta. En als Jesus te Bethanië was, in het huis van Simon, den melaatschen, en aan tafel zat, kwam er eene vrouw, die eene albasten kruik had met balsem van kostbaren onvervalschten nardus, en de albasten kruik brekende, stortte zij die uit op zijn hoofd. Maar er waren sommigen, die dit bij zich zeiven euvel opnamen, en zeiden ; Waartoe is die verkwisting van balsem geschied?

(') Ik bad met gebogen hoofd, zoodat het gebed, dat uit mijn binnenste opwelde, door mij togen mijn boezem gericht werd.

dingsdag der goede week.

Want deze balsem had voor meer dan drie ;on honderd tienlingen kunnen verkocht, en den ine / armen gegeven worden. En zij waren gramstorig (i)_ tegen haar. Maar Jesns sprak: Laat haar begaan, _;ri waarom valt gij haar lastig? Zij heeft een goed en werk aan mij gedaan. Want armen hebt gij altijd bij u, en kunt hun weldoen wanneer gij wilt; maar mij hebt gij niet altijd. Wat zij kon, heeft is zij gedaan ; zij is vooraf mijn lichaam komen balsemen ter begrafenis. Voorwaar, ik zeg u : Allerwege, waar dit Evangelie in de gansche wereld zal verkondigd worden, zal ook hetgeen | deze gedaan heeft, te harer gedachtenis, vermeld worden En Judas Iscarioth, één van de twaalf, ^ ^ ging tot de overpriesters, om hem aan hen over

Ite leveren. En zij verblijdden zich toen zij het hoorden, en beloofden hem geld te zullen geven. En hij zocht, hoe hij hem te gelegener tijd zoude te leveren. En zij verblijdden zich toen zij het hoorden, en beloofden hem geld te zullen geven. En hij zocht, hoe hij hem te gelegener tijd zoude _t overleveren. En op den eersten dag der ongezuurde brooden, wanneer men het paaschlam slachtte, '' 1 zeiden de leerlingen tot hem; Waar wilt gij dat wij gaan, en voor u gereedheid maken om het ' paaschmaal te eten ? En hij zond twee van zijne j j leerlingen, en zeide hun : Gaat naar de stad: en een mensch zal u ontmoeten, die eene kruik [. I water draagt, volgt hem; en, waar hij ingaat, ' zegt daar tot den heer des huizes: De Meester zegt: Waar is mijne eetzaal, waar ik het paasch-

DINGSDAG DER GOEDE WEEK.

lam met mijne leerlingen zal eten ? En hij zal u eene groote weltoebereide eetzaal aanwijzen, en maakt voor ons aldaar gereed. En zijne leerlingen gingen heen, en kwamen in de stad: en zij bevonden, gelijk hij hun gezegd had, en bereidden het paaschmaal. En als het avond geworden was, kwam hij met de twaalf. En als zij aanzaten en aten, sprak Jesus: Voorwaar ik zeg u, één van u, die met mij eet, zal mij verraden. Toen begonnen zij bedroefd te worden, en één voor één tot hem te zeggen: Ben ik het? Maar hij sprak tot hen : Eén uit de twaalf, die met mij de hand in den schotel steekt. En de Zoon des menschen gaat wel heen, gelijk er van hem geschreven staat; maar wee dien mensch, door wien de Zoon des menschen zal verraden worden; het ware dien mensch beter, dat hij niet geboren ware. En als zij aten, nam Jesus het brood, zegende en brak het, en gaf het hun, en sprak : Neemt, dit is mijn lichaam. En hij nam ook deit kelk, dankte en gaf hun dien ; en zij dronken er allen uit. En hij sprak tot hen : Dit is mijn bloed des Nieuwen Verbonds, hetwelk voor velen zal vergoten worden. Voorwaar, ik zeg u. Ik zal voortaan niet meer drinken van dit gewas des wijngaards, tot op dien dag, waarop ik het nieuw zal drinken in het rijk

DINGSDAG DEE GOEDE WEEK. YO

Gods C). En na het eindigen van den lofzang, gingen zij naar den Olijfberg. En Jesus sprak tot hen : In dezen nacht zult gij allen aan mij en geërgerd worden. Want er staat geschreven: Ik zal den herder slaan, en de schapen zullen verstrooid worden. Doch nadat ik zal verrezen zijn, zal ik u voorgaan naar Galilaea. Maar Petrus zelde tot hem: Al werden zij allen aan u geërgerd, ik nochtans niet. En Jesus sprak tot hem : Voorwaar, ik zeg u, dat gij heden, in dezen nacht, eer de haan tweemaal gekraaid zal hebben, mij driemaal zult verloochenen. Maar hij zeide alweder; Al moest ik tegelijk met u sterven, ik zal u niet verloochenen. En desgelijks zeiden zij ook allen. En zij kwamen in een hof, genaamd Gethsemani. En hij sprak tot zijne leerlingen : Zit hier neder, terwijl ik bid. En hij nam Petrus, en Jacobus, en Joannes, met zich: en begon ontroerd en zeer beangst te worden. En hij sprak tot hen: Mijne ziel is bedroefd, tot den dood toe ; blijft hier, en waakt! En een weinig voortgegaan zijnde, viel hij op de aarde neder, en bad, dat dit uur, zoo het mogelijk ware, van hem mocht voorbijgaan. En

(') De noot, bij de Passie volgens Mattheus op deze woorden gemaakt, achte men ook hier geschreven. Zie bladz. 38.

_

DINCtSDACt dee goede week.

hij zeide : Abba, Vader ! Alles is U mogelijk ; neem dezen kelk van mij weg. Nochtans niet wat ik wil, maar wat Gij wilt. En hij kwam en vond hen slapende. En hij sprak tot Petrus: Simon slaapt gij, Kondet gij niet een uur waken? Waakt en bidt, opdat gij niet in bekoring-valt! De geest is wel gewillig, maar het vleesch is zwak. Hij ging nu weder weg, bad, en sprak dezelfde woorden. En als hij terugkeerde vond hij hen wederom slapende; want hunne oogen waren bezwaard, en zij wisten niet, wat zij hem zouden antwoorden. En hij kwam ten derden male, en sprak tot hen: Slaapt nu, en rust! Het is genoeg; het uur is gekomen: ziet, de Zoon des menschen zal overgeleverd worden in de handen der zondaren. Staat op, laat ons gaan. Ziet, hij is nabij, die mij verraden zal. En terwijl hij nog sprak, kwam Judas Iscarioth, een van de twaalf, en met hem eene groote menigte, met zwaarden en stokken, van wege de o verpriesters, en de schriftgeleerden, en de oudsten. De verrader nu had hun een teeken gegeven, zeggende : Dien ik kussen zal, die is het, grijpt hem, en voert hem met zorg henen! En bij hem gekomen, naderde hij hem terstond, en zeide : Wees gegroet E,abbi: En hij kuste hem. Zij nu sloegen de handen aan hem, en giepen hem. Maar een van die daar stonden, trok het

DINGSDAG DEE GOEDE WEEK.

zwaard, sloeg den dienstknecht des hoogepriesters, en hieuw hem het oor af. En Jesus nam het woord op, en sprak tot hen : Als tegen eenen moordenaar zijt gij uitgegaan met zwaarden en stokken, om mij te vangen. Dagelijks was ik bij u als ik in den tempel leerde, en gij hebt mij niet gegrepen. Maar dat de Schrift vervuld worde. Toen verlieten hem zijne leerlingen, en vluchtten allen. Doch zeker jongeling volgde hem, een lijnwaad om het naakte lijf geslagen; en dezen grepen zij. Maar hij wierp het lijnwaad van zich af en ontvluchtte hun. Nu leidden zij Jesus tot den hoogepriester: en aldaar verzamelden zich al de priesters, en schriftgeleerden, en oudsten. Petrus echter volgde hem van verre, tot binnen in het voorhof des hoogepriesters, en hij zat neder bij de dienaren, en warmde zich bij het vuur. De overpriesters nu en de geheele raad zochten getuigenis tegen Jesus, om hem ter dood te brengen, maar vonden die niet. Want velen spraken valsche getuigenis tegen hem, en de getuigenissen stemden ook niet overeen. En eenigen stonden op en brachten valsche getuigenis tegen hem in, zeggende : Wij hebben hem hooren zeggen: Ik wil dezen tempel, die met handen gemaakt is, afbreken, en in drie dagen een anderen, niet met handen gemaakt, opbouwen. Ook hunne getuigenis was niet overeenstemmende.

DINGSDAG DEB GOEDE quot;WEEK.

En de hoogepriester in hun midden opstaande, vraagde Jesus, en zeide: Antwoord gij niets op hetgeen door dezen tegen u wordt ingebracht? Maar hij zweeg, en antwoordde niets. Wederom vraagde hem de hoogepriester, en zeide tot hem : Zijt gij de Christus, de Zoon des gezegende Gods? En Jesus sprak tot hem: Ik ben het: en gij zult den Zoon des menschen zien zitten aan de rechterhand der kracht Gods, en komen op de wolken des hemels. De hoogepriester scheurde nu zijne kleederen, en zeide : Waartoe verlangen wij nog getuigen ? Gij hebt de godslastering gehoord ; wat dunkt u ? En zij allen oordeelden hem des doods schuldig te zijn. Nu begonnen sommigen hem te spuwen, en zijn aangezicht te bedekken, en hem met vuisten te slaan, en tot hem te zeggen : Profeteer! Ook de dienaars gaven hem kaakslagen. En als Petrus beneden in het voorhof was, kwam eene van de dienstmaagden des hoogepriesters; en ais zij Petrus zag die zich warmde, zag zij hem aan en zeide: Ook gij waart bij Jesus den Nazarener, Maar hij loochende het, zeggende: Ik ken hem niet, en ik weet niet wat gij zegt. En hij ging buiten vóór het voorhof, en de haan kraaide. En zoodra de dienstmaagd hem wederom zag, begon zij tot de omstanders te zeggen : Deze is één van hen. Maar hij loochende het andermaal. En een weinig

DINGSDAG DER GOEDE WEEK.

daarna zeiden zij, die daar stonden, wederom tot Petrus: Gij zijt waarlijk één van hen; want gij zijt ook een Galilaeer. Maar hij begon zich te vervloeken en te zweren: Ik ken dien mensch niet, van wien gij spreekt. En terstond kraaide de haan ten tweeden male. En Petrus werd het woord indachtig, hetwelk Jesus tot hem gesproken had : Eer de haan tweemaal zal gekraaid hebben, zult gij mij driemaal verloochenen. En hij begon te weenen. En terstond des morgens vroeg, hielden de overpriesters raad met de oudsten, en de schriftgeleerden, en den geheelen Raad, en na Jesus gebonden te hebben leidden zij hem weg, en leverden hem over aan Pilatus. En Pilatus ondervraagde hem ; Zijt gij de Koning der Joden ? Maar hij antwoordde, en sprak tot hem: G-ij zegt hot. En de overpriesters beschuldigden hem veel. Pilatus vraagde hem nu andermaal, en zeide: Antwoord gij niets ? Zie, hoe zwaar zij u beschuldigen! Doch Jesus antwoordde niets meer, zoodat Pilatus zich verwonderde. Op den feestdag nu was hij gewoon, hun éénen der gevangenen vrij te geven, wien zij ook mochten begeeren. En er was er een, Barabbas genaamd, met oproerigen gevangec, en die in het oproer eenen doodslag had begaan. En als de menigte opgekomen was, begon zij te verzoeken, dat hij zoude doen hetgeen hij altijd voor hen gedaan

dingsdag der goede week.

had. Maar Pilatus antwoordde hun en zeide: Wilt gij, dat ik u den Koning der Joden vrij geve? Want hij wist dat de overpriesters hem uit nijd hadden overgeleverd. Maar de over-priesters hitsten de menigte op, dat hij hun liever Barabbas zou vrij geven. Maar Pilatus antwoordde hun wederom, en zeide tot hen: Wat wilt gij dan, dat ik met den Koning dei-Joden doe ? Zij schreeuwden nu andermaal: Kruisig hem ! Doch Pilatus zeide tot hen : Wat kwaad heeft hij dan gedaan ? Maar zij schreeuwden te luidor: Kruisig hem! Pilatus nu, willende het volk voldoen gaf hun Barabbas vrij, en Jesus leverde hij, met roeden gegeeseld, over om gekruisigd te worden. De krijgsknechten leiden hem nu in het voorhof van het rechthuis, roepen de gansche krijgsbende samen, doen hem een purper kleed aan, en zetten hem een doornen kroon op, die zij gevlochten hadden. En zij begonnen hem te groeten; Wees gegroet. Koning der Joden. En zij sloegen zijn hoofdniet eenen rietstok: en bespuwden hem, en neder-knielende, aanbaden zij hem. En nadat zij hem beschimpt hadden, trokken zij hem het purper kleed uit, en deden hem zijne eigene kleederen aan : en leiden hem weg, om hem te kruisigen. En zij dwongen eenen voorbijgaande, Simon van Cyrene, die van eene landhoeve kwam, den

dings dag dee goede week.

vader van Alexander en van Rufus, om zijn kruis te dragen, En zij voerden hem naar de plaats Golgotha, hetwelk vertolkt is : de plaats der doodshoofden. En zij gaven hem wijn met mirre gemengd te drinken; maar hij nam dien niet. En als zij hem gekruisigd hadden, verdeelden zij zijne kleederen, met het lot daarover te werpen om te zien wat elke zoude nemen. Het was nu het derde uur: en zij kruisigden hem. En als oorzaak van zijne beschuldiging was geschreven : de Koning der Joden. En met hem kruisigden zij twee moordenaars : den eenen aan zijne rechter-, en den anderen aan zijne linkerzijde. En de Schrift werd vervuld, welke zegt: En hij is onder de booswichten gerekend. En die voorbijgingen lasterden hem, schudden hunne hoofden, en zeiden: Welaan, gij, die den tempel Gods afbreekt, en in drie dagen weder opbouwt, verlos u zeiven, en kom af van het kruis ! Desgelijks ook de overpriesters met de schriftgeleerden zeiden, al schimpende, tot elkander : Anderen heeft hij verlost, zich zeiven kan hij niet verlossen ; dat de Christus, de Koning van Israël, nu afkome van het kruis, opdat wij zien en gelooven ! Ook zij, die met hem gekruisigd waren, beschimpten hem. En als het zes uur was, kwam er duisternis over de ge-heele aarde, tot het negende uur. En op het

DINGSDAG DER GOEDE WEEK.

negende uur riep Jesus met luider stem, en sprak : Eloï, Elo'i! lamma sabachtani ? hetgeen vertolkt is ; Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten ? En toen sommigen van dïe daarbij stonden dit hoorden, zeiden zij : Ziet, hij roept Elias. Maar een verwijderde zich, vulde eene spons met edik, stak die op een riet, en gaf hem te drinken, zeggende: Wacht, laat ons zien, of Elias komt, om hem af te nemen. Maar Jesus riep met luider stem en gaf den geest. (Hier knielt men en houdt eenige oog'enblikken rust.) En het voorhangsel van den tempel scheurde in tweeën, van boven tot beneden. De hoofdman nu, die tegenover het kruis stoud, ziende, dat hij aldus roepende den geest had gegeven, zeide: Deze mensch was waarlijk Gods Zoon! En er waren ook vrouwen, die van verre stonden te zien, onder welke Maria Magdalen a was en Maria de moeder van Jacobus den jongeren en van Joseph, en Salome; welke ook, toen hij in Galilaea was, hem gevolgd waren, en hem gediend hadden; en vele anderen, welke met hem almede opgegaan waren naar Jerusalem.

Het volgende wordt op den Evangelie-toon gezongen,

en overigens geschiedt alles als boven, bladz. 48.

En als het reeds avond geworden was; want het was de dag der voorbereiding, dat is, de vóórsabbat; kwam Joseph van Arimathaea, een

DINGSDAG DER GOEDE WEEK.

en aanzienlijk raadsheer, die. ook zelf het rijk Gods

?een j verwachtte, ging vrijmoedig naar Pilatus en ver-

aebt ; zocht het lichaam van Jesus. Pilatus echter was

dïe er verwonderd over, dat hij reeds gestorven was.

, hij Hij riep dan den hoofdman tot zich en vraagde

ilde | hem, of hij reeds gestorven was. En als hij het

en j van den hoofdman vernomen had, gaf hij het

ons f lichaam aan Joseph. Joseph nu, die fijn lijnwaad

.aar I gekocht had, nam het af en wond het in het

est. ? lijnwaad en legde het in een graf, hetwelk in

^llst0 ' eene steenrots uitgehouwen was ; en hij wentelde een steen tegen den ingang van het graf. Offert. Ps. CXXXIX.

Bewaar mij. Heer, van de boosdoeners en verlos mij van de ongerechtigen.

STIL GEBED.

Dat deze offeranden, bidden wij Heer, ons te gereeder herstellen, daar zij met een heilzaam vasten gepaard gaan. Door onzen Heer J. C. enz.

Het andere stil gebed voor de Kerk of voor den Paus als blad 63.

Comm. Ps. LXVIII (*).

Die in de poorten zaten vielen uit tegen mij ; en die wijn dronken, zongen liederen op mij:

(') Psalm 68 is weder een van die, welke Messianische genoemd worden, omdat zij profetieën over Christus zijn.

DINGSDAG DEB GOEDE WEEK.

ik echter richt mij gebed tot U, o Heer: 't is de tijd des welbehagens, o God, in de menigvuldigheid uwer ontferming O).

NACOMMUNIE.

Dat door uwe heiligniakende gaven, almachtige God, en onze gebreken verbeterd worden, en ons voortdurend geneesmiddelen toevloeien. Door onzen Heer J. C. enz.

De andere nacommunie voor de Kerk of voor den Pans als bladz. 64.

Menigwerf wordt deze Psalm in de boeken des Nieuwen Verbonds aangehaald. Zoo werd bijv. vs. 10: Want mij heeft de ijver vonr uw huis verteerd, op den Zalig'maker toegepast bij do uitdrijving der verkoopers uit den tempel (Joës II, 17). Ook vs. 22: Zij hebben mij gal tot spijs gegeten, en in mijn dorst hebben zij mij edik ie drinken gegeven, werd, naar aanduiding van Joës XIX, 28, 29 aan Jesus op het kruis vervuld. De geheele Psalm bevat een roerende beschrijving van Jesus' lijden : hoe Hij, met overgroote {dwaze) liefde ons beminnende, onze misdrijven op zich nam; om dier wille met spot en beschimping overladen werd; om zijn ijver voor den dienst ran God den haat des volks inoogste. Onwrikbaar nochtans is zijn vertrouwen, dat eens redding komen zal; die bidt Hij van zijnen Vader af, en over zijne vijanden de rechtmatige straf hunner boosheid.

(') De tijd is gekomen waarop gij in mij uw welbehagen neemt, u over mij ontfermt.

DINGSDAG DEB GOEDE WEEK.

Over het volk. Laat ons bidden. Buigt uwe hoofden voor God.

GEBED.

Uwe barmhartigheid, o God, verwijdere van ons de gebreken van den ouden mensch, en make ons ontvankelijk voor de heiligheid van den nieuwe. Door onzen Heer J. C. enz.

WOENSDAG DER GOEDE WEEK.

TOELICHTING.

Als gij, beminde Lezer, de Toelichtingen, die wij bij de vorige dagen plaatsten, niet vluchtig ingezien, maar aandachtig gelezen hebt, dan zult gij iets meer dan voorheen geproefd jhebben van de verhevene schoonheid der plechtigheden, waarmede wij het geheim onzer verlossing in de Goede Week mogen vieren.

Schenkt gij nu uwe oplettendheid ook aan de Misplechtigheid van heden, dan zult gij bevinden, dat zij in waarheid een tafereel is vol majesteit.

Met een paar wonderjuist toepasselijke woorden van den Apostel kunnen wij in ééns den inhoud er van aangeven. Die woorden zijn: Wij zien Jesus om het ondergaan van den dood met heerlijkheid eneere gekroond

(Hebr. II, 9).

De Passie, de Introïtus en de beideEpis-tellessen maken te zamen een voortreffelijke schilderij uit, voorstellende het geheele droevige

87

lijden van den Heer als hoofddenkbeeld dezer dagen, en tegelijk een drievoudige glorie, die Jesus door zijn lijden en dood verdiend heeft, het eerste voor zijne menschelijke natuur, vervolgens eene tegenover zijne vijanden, ten derde eene in zijne verlosten.

Jesus lijdt en sterft (Passie), maar langs de ladder des kruises klimt Hij, in zijn menschelijk lichaam, tot de heerlijkheid des Vaders op (Introïtus); tegen zijne vijanden vertoont Hij zijn toorn, en stort zijne gerechte wraak over hen uit (Epistel Is. LXII) ; en vreedzaam heerscht Hij, door de verdiensten van zijn bloed, in het rijk zijner Kerk, die zich op aarde steeds meer en meer uitbreidt (Epistel Is LUI).

Merken wij even in het voorbijgaan op, hoe volledig de H. Kerk hare kinderen omtrent het geheim der verlossing onderwijst, op hetzelfde uur, waarop zij hen om de vruchten dei-verlossing doet smeek en. Inderdaad: Uit ons bidden kent men ons geloof. Hoe ver-I rukkelijk schoon toch zijn inhoud en zamenstel I onzer heilige Kerkgebruiken! Wie kan ze ge-' maakt hebben, tenzij de H. Geest! In waarheid, j wie geen genoegen vindt om uit de boeken der I godgeleerden onzen H. Godsdienst te leeren, en

7

toch van harte begeert met hem bekent te zijn: hij sla gerust een aangenamer weg in en poge iets van zijne plechtigheden te doorgronden. Alles daarin is vol zin en uitdrukking. Daarin stelt de Kerk de waarheid voor, niet in wetenschappelijke stellingen, maar in kleuren. Daarin veraanschouwelijkt zij de verhevenste geheimen, en wat verleden of toekomst betrek- i king heeft op 's menschen heil, dat steit zij ons door die plechtigheden levendig voor oogen.

Zóó boeit zij de zinnen, onderricht zij den geest, verrukt zij het hart, verteedert zij het gemoed, en bekeert zij zielen!

1. Wat een onstuimig verlangen zullen de verbitterde overpriesters en schriftgeleerden in hunnen raad hebben uitgedrukt, om toch aan Jesus de handen te slaan ! Tot aan het uur, dat de Heer zich aan hen overgaf, had dit onge-loovig en boos geslacht geen anderen wensch, dan Hem onder de diepste verguizingen te doensterven.

Treffende tegenstelling hiervan is de Introï- ■' tus: Dat in den naam van Jesus alle knie gebogen worde!

De heerlijkheid, welke de Zoon Gods van alle eeuwigheid bij den Vader had, heeft Hij door zijn lijden verdiend voor zijne menschelijke natuur. Toen Hij tot zijn Vader bad ; Ik heb

89

het werk volbracht, hetwelk Cl ij m ij g e-geven hebt, om te doen. En nu, ver he er. lijk Gij, Vader! mij bij U zei ven met de heerlijkheid, welke ik, eer de wereld was, bij U gehad heb (Joës XVII, 4, 5), toen bad Hij voor zijne menschheid

In den naam van Jesus, dat is, in den naam, j dien Gods eeuwige Zoon ontving toen H ij mensch werd, moet alle knie gebogen worden. Als God en mensch beide is de Heer Jesus in de heerlijkheid van God den Vader, zit Hij aan de rechter hand der kracht Gods in den hooge. Gelijk in Jesus Christus de goddelijke en men-schelijke natuur vereenigd zijn in één goddelijke Persoon: zoo zijn ook de goddelijke en men-schelijke natuur in ééne goddelijke heerlijkheid gezeten. Waarom? Omdat Hij zich vernederd heeft, daarom heeft God Hem verheven (Introïtus).

2. De eerste Epistel les is een stuk van hooge dichterlijke vervoering, voorstellende den Verlosser in beurtspraak met een koor, hetwelk Hem, voortschrijdende in de volheid zijner kracht, ontmoet, op het oogenblik, dat Hij, na het leger zijner vijanden onder zijn geduchte wraak te hebben verpletterd, als uit een veldslag wederkeert.

toch van harte begeert met hem bekent te zijn: hij sla gerust een aangenamer weg in en poge iets van zijne plechtigheden te doorgronden. Alles daarin is vol zin en uitdrukking. Daarin stelt de Kerk de waarheid voor, niet in wetenschappelijke stellingen, maar in kleuren. Daarin veraanschouwelijkt zij de verhevenste geheimen, en wat verleden of toekomst betrekking heeft op 's menschen heil, dat stelt zij ons door die plechtigheden levendig voor oogen.

Zóó boeit zij de zinnen, onderricht zij den geest, verrukt zij het hart, verteedert zij het gemoed, en bekeert zij zielen!

1. Wat een onstuimig verlangen zullen de verbitterde overpriesters en schriftgeleerden in hunnen raad hebben uitgedrukt, om toch aan Jesus de handen te slaan ! Tot aan het uur, dat de Heer zich aan hen overgaf, had dit onge-

loovig en boos geslacht geen anderen wensch, dan Hem onder de diepste verguizingen te doen sterven.

Treffende tegenstelling hiervan is de Introïtus: Dat in den naam van Jesus alle knie gebogen worde!

De heerlijkheid, welke de Zoon Gods van alle eeuwigheid bij den Vader had, heeft Hij door zijn lijden verdiend voor zijne menschel ij ke natuur. Toen Hij tot zijn Vader bad : Ik heb

89

het werk volbracht, hetwelk Gij mij gegeven hebt, om te doen. En nu, ver heer. lijk Gij, Vader! mij bij U zei ven met de heerlijkheid, welke ik, eer de wereld was, bij U gehad heb (Joës XVII, 4, 5), toen bad Hij voor zijne menschheid

In den naam van Jesus, dat is, in den naam, dien Gods eeuwige Zoon ontving toen H ij mensch werd, moet alle knie gebogen worden. Als God en mensch beide is de Heer Jesus in de heerlijkheid van God den Vader, zit Hij aan de rechter hand der kracht Gods in den hooge. Gelijk in Jesus Christus de goddelijke en men-schelijke natuur vereenigd zijn in één goddelijke Persoon: zoo zijn ook de goddelijke en men-schelijke natuur in ééne goddelijke heerlijkheid gezeten. Waarom? Omdat Hij zich vernederd heeft, daarom heeft God Hem verheven (Introïtus).

2. De eerste E pi steil es is een stuk van hooge dichterlijke vervoering, voorstellende den Verlosser in beurtspraak met een koor, hetwelk Hem, voortschrijdende in de volheid zijner kracht, ontmoet, op het oogenblik, dat Hij, na het leger zijner vijanden onder zijn geduchte wraak te hebben verpletterd, als uit een veldslag wederkeert.

90

Het koor.

Wie is hij, die van Eclom komt, in geverfde kleed er en vanBosra? Hij, schoon

in zijn gewaad, voortschrijdendem de

volheid zijner kracht? C¹)

De Verlosser.

Ik ben het, die gerechtigheid spreek en kampvechter ben ter redding. Het koor.

Waarom dan is uw gewaad rood, en zijn uwe kleederen, als van de treders in de wijnpers?

De Verlosser.

De wijnpers heb ik alleen getreden, en uit de volken was niemand met mij.

ik heb hen vertreden in mijne verbolgenheid, en vertrapt in mijne gram-

(•) Edom met de hoofdstad Bosra, was een landstreek in de nabijheid van den berg Hor gelegen. Mozes zond gezanten tot den koning van Edom met verzoek de Israëliten door zijn rijk te laten trekken, doch de vorst verzette zich hiertegen. Hierom wordt Edom als een beeld gebruikt van al wat zich tegen God verzet.

Later werden de Idumeërs, afstammelingen der bewoners van Edom, door David verslagen en ten ondergebracht.

91

schap, en hun bloed is op mijne kleede-ren gespat, en geheel mijn gewaad heb ik bezoedeld. Want de dag der wrake was in mijn hart, en het jaar mijner verlossing was gekomen.

Neen, niet straffeloos zouden de ondankbare Joden hunnen Messias verwerpen en verguizen. Hij leed voor het heil der wereld, maar, dat zij in verblinde woede Hem deden lijden, was tot hunne verwerping. Zijn bloed hebben zij zeiven afgeroepen over zich en hunne kinderen: en ach ! niet lang nadat de Heer ten hemel geklommen was, is Hij tegen dat schuldige volk opgestaan in zijne wraak, en heeft het verpletterd in zijne verbolgenheid.

Alle volken der aarde zullen eens zijn schrikwekkende majesteit zien, en dan zal Hij de boo-zen straffen. Van den Hemel zal Hij eens wederkomen, om de geheele wereld te oordeelen. De glorie van dat rechtersambt, ook die heeft de Heer Jesus zich verworven, omdat Hij gekomen is om de wereld te verlossen. De Vader oordeelt niemand, maar heeft alle oordeel aan denZoongegeven... en heeft hem macht gegeven, oordeel te houden, omdat hij de Zoon des rnenschenis (Joës V, 22, 27.)

Op dien dag der algemeene vergelding zal Hij

92

schoon zijn in zijn gewaad, dat is, omkleed met goddelijken luister. Hij zal voortschrijden in de volheid zijner kracht, dat is, zij zullen den Zoon des menschen zien, komen op de wolken des hemels, met groote macht en heerlijkheid (Matth. XXIV, 30). Ook zal Hij dan het voorkomen dergenen hebben die roodgeverwd zijn door het treden van de wijnpers; dat is, Hij zal de teekenen zijns bloedigen lijdens voor zich uit doen gaan en in zijn lichaam dragen ; voorafgegaan door zijn kruis, zal Hij ten oordeel komen, zichtbaar in zijn menschelijk lichaam, waarin Hij de teekenen zijner wonden heeft behouden: zijne vijanden zullen zien wien zij doorstoken hebben (Zach. XII, 10. Joës XIX, 37).

O, bidden wij vurig met de Kerk mede, dat liever het geweten ons kastijde, clan eenmaal de vergramde Rechter, Jesus Christus: dat wij over onze afw ij kingen aanhoudend treuren, dat wij die, eer het oordeel komt, ja heden nog, verfoeien, en door het lijden van Gods eeniggeboren Zoon van alle schulden en straffen worden verlost (Gebed).

3. Nu volgt, als tweede Epistel les, dat wonderbaar treffend gedeelte uit Isaïas - Hoofdstuk LUI — hetwelk de H. Vaders noemen:

93

het Evangelie des profeets.

Meer dan zeven honderd jaar vóór Christus' geboorte verkondigde Isaïas in Jerusalem, wat er de Verlosser eenmaal lijden zou, zóó aanschouwelijk en uitvoerig, als verhaalde hij, als ooggetuige, wat hij had zien gebeuren ; zóó gevoelvol, dat zijne lijdensbeschrijving des Heeren verteedering opwekt in het geloovig gemoed. Men zou het genoemde hoofdstuk, zegt een geleerd schriftuitlegger, tot opschrift mogen geven: Passie van onzen Heer Jesus Christus volgens Isaïas: want alle 's Heeren smarten: zijne veroordeeling, versmading, beschimping, de beide moordenaars, zijn dood en zijne begrafenis, zijne wonderbare standvastigheid, zachtmoedigheid en liefde ; de oorzaak van zijn lijden; onze zonden, die Hij op zich nam om ze uit te delgen; dat alles staat er met levendige trekken in vermeld.

Maar ook lezen wij daarin een derde glorie van Christus' lijden. Welke nog?

Van vs. 9 af: En Hij zal de Goddeloozen enz. bespreekt de Epi steil es de belooning, welke de Vader Hem gegeven heeft, omdat hij zijn leven voor de zonden (ten offer) gesteld heeft; namelijk, alle volken door geloof en genade aan zich te onderwerpen, en, door hun zijne glorie mede te deelen, eeuwig met hen te heerschen. Dewijl zijne ziel geleden

94

heeft, daarom zal hij zien en verzadigd worden: uit den arbeid voor het heil der wereld ondernomen en het daarvoor verduurde lijden, zal Hij rijke vruchten plukken; zijn minnend hart zal verzadigd worden ; Hij zal velen rechtvaardig maken, en de Vader zal hem zeer velen ten deel geven.

En de Epistelles sluit met het schitterend liefdebetoon van Jesus, dat Hij aan het kiuis voor zijne beulen bad En ziet! biddende ver- . wierf Hij op den eigen stond hetgeen Hij zich tot glorie rekent, namelijk, dat zielen gered worden : Hij verwierf den hoofdman geloof en genade, den moordenaar het Paradijs.

O, welk eene reden van betrouwen voor ons allen, die gezondigd en kwaad voor Gods oog bedreven hebben, dat ook wij, rouwmoedig we-derkeerende, genade en vergiffenis zullen vei-werven door de verdiensten van Hem, die de ongerechtigheden van ons allen gedragen heeft!

Ja, wij mogen op Gods ontferming vast betrouwen ; en de Kerk bidt voor ons. die naar verzoening haken, dat zoet betrouwen met deze woorden af: Schenk almachtige crod, aan onze zielen dat wij vertrouwen mogen, dat Gij door den tijdelijken dood uws Zoons ons het eeuwig leven geschonken hebt (Nacomm.)

WOENSDAG DER GOEDE WEEK.

Introïtus. Philipp. II

Dat in den naam van Jesus alle knie gebogen worde van hemelingen, aardbewoners en onder-aardschen: omdat de Heer gehoorzaam is geworden tot den dood, ja tot den dood des kruises, daarom is de Heer Jesus Christus in de heerlijkheid van God den Vader.

Ps. CL Heer, verhoor mijn gebed, en mijn geroep kome tot U.

Dat in den naam van Jesus alle knie gebogen worde van hemelingen, aardbewoners en onder-aardschen: omdat de Heer gehoorzaam is geworden tot den dood, ja tot den dood des kruises, daarom is de Heer Jesus Christus in de heerlijkheid van God den Vader.

Laat ons bidden.

Buigen wij de knieën, Richt u op.

WOENSDAG DER GOEDE WEEK.

GEBED.

Geef bidden wij almachtige Gijd, dat wij, die over onze afwijkingen aanhoudend treuren, door het lijden van uw eeniggeboren Zoon worden verlost. Die met U leeft en heerscht enz.

Les uit den profeet Isaïas. H. LXIL

Dit zegt God de Heer: Zegt aan de dochter Sion: Zie, uw Verlosser komt: zie, zijn loon is met hem. AVie is hij, die van Edom komt, in geverfde kleederen van Bosra ? Hij, schoon in zijn gewaad, voortschrijdend in de volheid zijner macht. Ik ben het, die gerechtigheid spreek, en kampvechter ben ter redding. Waarom is dan uw gewaad rood, en zijn uwe kleederen als van de treders in de wijnpers ? De wijnpei's heo ik alleen getreden, en uit de volken was niemand met mij; ik heb hen vertreden in mijnen toorn, en vertrapt in mijne verbolgenheid; en hun bloed is op mijne kleederen gespat, en geheel mijn gewaad heb ik bezoedeld. Want de Jdag dei-wrake was in mijn hart, en het jaar mijner verlossing was gekomen. Ik zag rond en er was geen helper, ik zocht en er was niemand die bijstand bood; en mijn eigen arm bracht mij heil, en mijne verbolgenheid stond mij bij. En ik vertrapte de volken in mijnen toorn, en ik maakte hen dronken in mijne verbolgenheid, en

WOENSDAG DEE GOEDE WEEK.

ik haalde hunne kracht ter aarde neder. De barmhartigheden des Heeren zal ik gedenken, des Heeren lof voor alles, wat ons de Heer onze God heeft bewezen.

Gr ad. P s. LX VIII.

Keer uw aangezicht niet af van uwen dienaar, want ik word gekweld : verhoor mij spoedig. Y Red mij, o God, want wateren zijn gekomen tot aan mijne ziel. Ik steek in het slijk dei-diepte en er is geen vaste grond.

De Heer zij met U. R- En met uwen geest.

GEBED.

God, die gewild hebt, dat uw Zoon voor ons den kruisdood onderging, om de macht des vijands van ons te verdrijven ; vergun ons, uwe dienaren, dat wij de genade der verrijzenis verwerven. Door denzelfden Heer J. C. enz.

Het andere gebed voor de Kerk of voor den Paus als bladz,60.

Les uit den profeet Isaïas. H. LUI.

In die dagen sprak Isaïas: Heer, wie heeft geloofd aan hetgeen wij gehoord hebben ? En aan. wien is de arm des Heeren geopenbaard O) ?

(') De Joden zouden voor 't grootst gedeelte noch door Jesus' prediking {gehoor), noch door zijne wonderen {arm des Heeren), tot het g'eloof in hem worden gebracht. Bij Joës XII, 38 en Kom. X, 13 wordt die klacht herhaald en aangetoond, hoe de voorspelling vervuld werd.

WOENSDAG DER GOEDE WEEK.

En hij schiet op (') als een rijsje voor zijn aangezicht, (³), en als een wortel uit een dorstige aarde; gedaante heeft hij noch schoonheid, en wij zagen hem, en hij had geene gedaante en wij begeerden hem den verachte en geringste der mannen, den man van smarten en die weet wat lijden is ; en als bedekt (³) was zijn gelaat, en hij was versmaad, weshalve wij hem ook niet geacht hebben. In waarheid, onze krankheden heeft hij gedragen en onze smarten op zich geladen, en wij hielden hem voor een me-laatsche, en een door God geslagene en vernederde. Hij echter werd gewond om onze ongerechtigheden, hij werd vertreden om onze misdaden ; de tuchtiging, die hij onderging bracht ons den

(') Het is den profeten zeer eigen, mi eens in den toekomstigen, dan weêr in den tegen gt;voordigen en ver-ledenen tijd hunne voorspellingen uit te drukken. Sprekende op ingeving van den Geest Gods, voor wien geen verleden of toekomst, maar eeuwig heden is, en wiens woord in eeuwigheid niet kan falen, voorspellen zij wat gebeuren zal, zien het reeds gebeuren, en verhalen het als reeds gebeurd. — Deze bemerking is ook van toepassing op de overige Lessen uit de profeten.

(²) Jesus, als kind geboren, wies op, en nam toe in wijsheid en in ouderdom, en in genade bij God en bij de menschen Luc. I, 80. II, 52.

(⁸) bedekt met schaamte over de schandelijke straf des kruises.

WOENSDAG DER GOEDE WEEK.

vreden, en door zijne striemen zijn wij genezen. Wij allen dwaalden als schapen, een ieder is op zijnen weg afgeweken ; en de Heer heeft op hem gelegd de ongerechtigheid van ons allen. Hij heeft zich aangeboden, omdat hij het zelf wilde O), hij deed zijnen mond niet open, als een schaap wordt hij ter slachtbank geleid, en als een lam voor zijnen scheerder blijft hij stom en doet hij zijnen mond niet openen. Uit verdrukking en uit gericht werd hij weggenomen, — wie zal zijn geslacht beschrijven ? (³) — want hij werd afgesneden uit het land der levenden ; om de misdaad van mijn volk heb Ik hem geslagen. En Hij zal de goddeloozen geven voor zijne begrafenis, en den rijke voor zijnen dood (³);

(') De eeuwige Zoon Gods, mensch geworden, was gewillig' om te sterven, werd zelfs geprangd om met den dooji zijns bloeds gedoopt te worden. Maar, Hij onderging den dood eerst, toen zijn uur gekomen was, en omdat Hij het wilde. Hiervan gaf Jesus een heerlijk bewijs, toen Hij in den hof van Olijven den geheelen drom zijner vijanden deed ter aarde storten, en aan het kruis, met luider stemme sprekende, den geest gaf.

(²) Uitroep van verbazing over de snoodheid van zijne tijdg-enooten die hunnen Voiiosser kruisigden.

(³J God zal den Messias voor zijne begrafenis, tot loon voor zijnen dood de goddeloozen: d. i. de heidenen, en den rijke, d. i. de door de wet en de profeten rijke Israëlieten geven.

100 WOENSDAG DEH GOEDE WEEK.

dewijl hij geene ongerechtigheid gedaan heeft, noch bedrog geweest is in zijnen mond. En de Heer wilde hem verbrijzelen door lijden : als hij voor de zonden zijn leven zal ten offer gesteld hebben, zal hij een langdurig nakroost zien, en de wil des Heeren zal door zijne hand volbracht worden. Dewijl zijne ziel geleden heeft, zal hij zien en verzadigd worden; door zijne kennis zal hij, mijn gerechte dienstknecht, velen rechtvaardig maken, en hunne ongerechtigheden zal hij op zich nemen. Daarom zal Ik hem zeer velen ten deel geven, en der sterken buit zal hij deelen, wijl hij zijne ziel ter dood heeft overgeleverd, en onder de booswichten gerekend is : en hij zelf heeft veler zonden gedragen, en voor de overtreders gebeden.

T r a c t u s. P s. Cl.

Heer, verhoor mijn gebed, en mijn geroep kome tot U. quot;t- Keer uw aangezicht niet van mij af, neig uw oor tot mij, op wat dag ik gekweld word. Verhoor mij haastig op wat dag ik U aanroep. •§. Want mijne dagen vergaan gelijk rook, en irgt;ijn gebeente is sis een brandhout verdroogd A- Ik ben geslagen gelijk gras, en mijn hart is verdord, omdat ik vergeten heb mijn brood te eten. Gij, Heer, zult op-

WOENSDAG- DEB G-OEDE WEEK. 101

staan, en U over Sion ontfermen, want de tijd om haar genadig te zijn is gekomen.

Passie van onzen Heer Jesus Christus volgens Lucas. H. XXII.

In dien tijd was het feest der ongezuurde brooden, Pascha genoemd, nabij. En de over-priesters en de schriftgeleerden zochten, hoe zij Jesus zouden dooden, maar zij vreesden het volk. Doch de satan voer in Judas, bijgenaamd Iscarioth, een van de twaalf. En hij ging heen, en sprak met de overpriesters en de hoofdmannen, hoe hij hem aan hen zoude overleveren. En zij waren verblijd, en kwamen overeen, hem geld te geven. En hij beloofde het. En hij zocht eene gelegenheid, om hem zonder volksoploop over te leveren. De dag nu der ongezuurde brooden was gekomen, waarop het paaschlam moest geslacht worden. En hij zond Petrus en Joannes, zeggende : Gaat, en bereidt ons het paaschlam, opdat wij het eten. Doch zij zeiden; Waar wilt gij dat wij het bereiden ? En hij sprak tot hen : Ziet, als gij de stad ingaat, zal u een mensch ontmoeten, die eene kruik water draagt, volgt hem in het huis, waar hij ingaat, en zegt tot den heer des huizes: De Meester zegt tot u: Waar is de eetzaal, waar ik het paaschlam met mijne leer-

102 WOENSDAG DER GOEDE WEEK.

lingen eten kan ? En hij zal u eene groote bereide eetzaal aanwijzen; en maak het daar gereed. Zij nu gingen en bevonden het gelijk hij hun gezegd had, en bereidden het paaschmaal. En als het uur gekomen was, zat hij aan, en met hem de twaalf Apostelen. En hij sprak tot hen: Met groot verlangen heb ik verlangd dit paasch-lam met u te eten, voordat ik lij de. Want ik zeg u: Ik zal het voortaan niet eten, totdat het vervuld worde in het rijk Gods. En hij nam eenen kelk, dankte en sprak : Neemt en deelt dien onder u. Want ik zeg u : Ik zal niet drinken van het gewas des wijngaards, totdat het rijk Gods zal gekomen zijn. En hij nam brood, dankte, en brak het, en gaf het hun, zeggende: Dit is mijn lichaam, hetwelk voor u gegeven wordt_: doet dit tot mijne gedachtenis! Desgelijks ook den kelk, nadat hij het avondmaal had gehouden, zeggende : Deze kelk is het Nieuwe Verbond in mijn bloed, die voor u zal vergoten worden. Doch, ziet, de hand van hem, die mij verraadt, is met mij aan tafel. En de Zoon des menschen gaat wel heen, gelijk het bepaald is; maar nochthans wee dien mensch, door wien hij zal verraden worden! En zij begonnen onder elkander te vragen, wie van hen het toch mocht zijn, die dat doen zoude. En er ontstond ook een strijd onder hen, wie hunner de grootste scheen te

WOENSDAG DEE GOEDE WEEK. 103

zijn. Hij nu sprak tot hen : De koningen dei-heidenen heerschen over hen ^¹), en die over hen gezag hebben, worden weldoeners (³) geheeten. Doch gij niet alzoo ! maar die onder u de grootste is, worde als de geringste, en die overste is, als de dienaar. Want wie is grooter, die aanzit, of die dient? Is het niet hij, die aanzit? Ik echter ben midden onder u, als een die bedient. Gij nu zijt het, die bij mij zijt gebleven in mijne beproevingen. En ik beschik u het rijk, gelijk mijn Vader het mij heeft beschikt (³) dat gij aan mijne tafel eet en drinkt in mijn rijk, en op troonen zit, oordeelende de twaalf stammen van Israël. En de Heer sprak; Simon, Simon! zie, satan heeft ulieden begeerd, om u als tarwe te ziften. Maar ik heb voor u gebeden, opdat uw geloof niet bezwijke. En gij, wanneer gij eens bekeerd zijt, versterk uwe broederen. En hij zeide tot hem; Heer! met u ben ik bereid, èn in den kerker, èn in een dood te gaan. Doch hij sprak: Ik zeg u, Petrus ! de haan zal heden niet kraaien,

(') Over hunne heidenscbe onderdanen en daarin vinden zij hun genoegen.

(²) Een eeretitel, met of zonder recht aan de vorsten gegeven.

(³) Als loon voor uwe standvastigheid beloof ik u deelgenooten te maken van mijn rijk.

8

104 WOENSDAG- DER GOEDE WEEK

eer gij driemaal zult geloochend hebben dat gij mij kent. En hij sprak tot hen: Als ik u uitzond zonder buidel, en reiskorf, en voetzolen, heeft u wel iets ontbroken ? Zij nu zeiden: Niets. Hij dan sprak tot hen: Maar nu, wie een buidel heeft, neme dien, desgelijks ook een reiskorf; en die geen fzwaard) heeft, verkoope zijn kleed, en koope een zwaard! Want ik zeg u: Er moet nog dit aan mij volbracht worden, hetwelk geschreven staat: En hij is onder de booswichten gerekend. Want hetgeen mij betreft, heefb een einde 0). En zij zeiden: Heer! zie hier twee zwaarden! Doch hij sprak tot hen: Het is genoeg! En uitgaande begaf hij zich, volgens gewoonte, naar den Olijfberg; en hem volgden ook de leerlingen. En toen hij ter plaatse gekomen was, sprak hij tot hen: Bidt, opdat gij niet in bekoring komt! En zich, de verte van eenen steenworp van hen verwijderd hebbende, knielde hij neder, en bad, zeggende: Vader! Indien gij wilt, neem dezen kelk van mij : nochtans, niet mijn wil, maar de uwe geschiede! En hem verscheen een Engel van den hemel, die hem versterkte. En in doodsangst zijnde, bad hij te meer. En zijn zweet werd als bloed-

(') Loopt ten einde; gaat vervuld worden.

WOENSDAG DER GOEDK WEEK. 105

droppelen die op aarde nedervielen. En als hij van het gebed opgestaan, en tot zijne leerlingen gekomen was, vond hij hen slapende van droefheid. En hij sprak tot hen: Wat slaapt gij ? Staat op en bidt, opdat gij niet in bekoring komt! En zie, terwijl hij nog sprak komt er eene schare; en hij die Judas heette, één van de twaalf, ging hun vooruit en naderde Jesus om hem te kussen. Maar Jesus sprak tot hem: Judas! levert gij den Zoon des menschen over met een kus? Toen zij, die om hem waren, zagen, wat er ging gebeuren, zeiden zij tot hem : Heer! willen wij met het zwaard slaan ? En een van hen sloeg den dienstknecht des hooge-priesters, en hieuw hem het rechter oor af. Doch Jesus nam het woord, en sprak: Laat het zoo ver komen t¹)! En hij raakte zijn oor aan, en genas hem. En Jesus zeide tot hen die op hem afgekomen waren, de overpriesters en de hoofdmannen des tempels, en de oudsten: Zijt gij, als tegen eenen moordenaar, uitgegaan met zwaarden en stokken ? Toen ik dagelijks met u in den tempel was hebt gij de handen niet tegen mij uitgestoken; maar dit is uw uur, en de macht der duisternis C¹). Zij nu namen hem ge-

(') Dat zij mij gevangen nemen.

106 WOENSDAG- DEE GOEDE WEEK.

vangen, en leidden hem weg naar het huis des hoogepriesters En Petrus volgde van verre. En als zij in het midden des vöorhofs vuur ontstoken hadden, en daaromheen zaten, was Petrus onder hen. Eene dienstmaagd nu, hem bij de vlam ziende zitten, staarde hem aan en zeide : Ook deze was met hem. Maar hij verloochende hem, zeggende : Yrouw ! ik ken hem niet. En een weinig daarna zag hem een ander, en zeide: Gij zijt ook een van hen. Maar Petrus zeide; O mensch! dat ben ik niet. En na verloop van ongeveer een uur, verzekerde het een ander zeggende ; Waarlijk, ook deze was met hem, want hij is ook een Galilaeër. Maar Petrus zeide: Mensch! ik weet niet, wat gij zegt. En terstond, terwijl hij nog sprak, kraaide de haan. En de Heer, zich omkeerende, zag Petrus aan. En Petrus werd het woord des Heeren indachtig, hoe hij gezegd had: Eer de haan zal kraaien, zult gij mij driemaal verloochenen,. En Petrus ging naar buiten, en weende bitterlijk. De mannen nu, die hem in bewaring hielden, beschimpten en sloegen hem ; en zij blinddoekten hem, en sloegen hem op het aangezicht, en vraagden hem, zeggende; Profeteer, wie is het.

(') De macht van satan, wiens werktuigen gij zijt.

WOENSDAG DEE GOEDE WEEK. 107

3 des I die u geslagen heeft ? En vele andere dingen . En I zeiden zij, al lasterende, tegen hem. Als het nu .tsto- i dag geworden was, vergaderden de oudsten des ?trus 1 volks en de overpriesters en de schriftgeleerden, ij de fi en brachten hem in hunne vergadering, en zei-iide : S den : Indien gij de Christus zijt, zeg het ons! rloo- i En hij sprak tot hen: Indien ik het u zeg, zult hem I gij mij niet gelooven ; en indien ik u ook ondereen r vraag, zult gij mij niet antwoorden, noch mij aen. ' loslaten. Maar van nu aan zal de Zoon des ik menschen gezeten zijn aan de rechterhand delger- kracht Gods. Toen zeiden allen : Zijt gij dan ook Gods Zoon ? Hij sprak: Gij zegt dat ik het 3ër. ! ben ! i¹) Zij nu zeiden : Waartoe behoeven wij vat i ^nog getuigenis ? Want wij zeiven hebben het ide t uit zijnen mond gehoord. En de gansche menigte Pe- I van hen stond op, en leidde hem naar Pilatus. •en | En zij begonnen hem te beschuldigen, zeggende : sal I Wij hebben bevonden dat deze ons volk verleidt, En 1 en verbiedt den keizer schatten te geven en ik. i zegt, dat hij Christus de Koning is. Pilatus nu n, I vraagde hem, zeggende: Zijt gij de Koning der 3n Joden? En hij antwoordde, en sprak : Gij zegt )n | het! En Pilatus zeide tot de overpriesters en de t₅ 1 scharen : Ik vind geene schuld in dezen mensch.

I Zij echter hielden aan, zeggende: Hij ruit het

(') Het is gelijk gij zegt.

108 WOENSDAG DER GOEDE WEEK.

volk op, leerende door geheel Judaea, van Galilaea aangevangen hebbende, tot hier toe. Als Pilatus nu van Galilaea hoorde, vraagde hij of die mensch een G-alilaëer was ? En als hij vernam, dat hij uit het gebied van Herodes was, zond hij hem naar Herodes, die ook zelf in die dagen te Jerusalem was. En als Herodus Jesus zag, was hij zeer verheugd; want sedert langen tijd was hij begeerig, hem te zien, omdat hij veel van hem gehoord had, en hoopte eenig wonderteeken te zien door hem verricht. En hij ondervraagde hem met vele woorden. Doch hij antwoordde hem niets. De overpriesters echter en schriftgeleerden stonden hem aanhoudend te beschuldigen. Herodes echter, met zijne soldaten, verachtte hem ; en na hem beschimpt en een wit kleed aangedaan te hebben, zond hij hem naar Pilatus terug. En op denzelfden dag werden Herodes en Pilatus vrienden; want te voren waren zij elkander vijandig. Pilatus nu riep de overpriesters, en de oversten, en het volk bijeen, en zeide tot hen: Gij hebt dezen mensch tot mij gebracht, als een die het volk verleid, en ziet, ik heb hem in uwe tegenwoordigheid ondervraagd, en in dezen mensch geen grond tot veroordeeling gevonden uit hetgeen, waarvan gij hem beschuldigt. Maar ook Herodes niet; want ik heb u tot hem verwezen : en ziet, er is niets door hem 'oedre-

WOENSDAG DEE GOEDE WEEK.

ven dat den dood verdient. Ik zal hem dan kastijden, en loslaten. Hij nu was verplicht, hun op het feest éénen los te laten. Maar de geheele schare riep tegelijk, zeggende : Maak dezen van kant, en laat ons Barabbas los! Eenen, die om een oproer in de stad voorgevallen en om eenen doodslag, in de gevangenis geworpen was. Pilatus nu, sprak hun andermaal toe daar hij Jezus wilde loslaten. Doch zij overschreeuwden hem, zeggende : Kruisig, kruisig hem ! En hij zeide tot hen voor de derde maal: Wat kwaad heeft deze dan toch gedaan ? Ik vind in hem geene reden tot doodstraf: ik zal hem dus kastijden en loslaten. Maar zij hielden aan met luide kreten en eischten dat hij gekruisigd zoude worden; en hunne kreten werden geweldiger. Pilatus dan oordeelde dat hun eisch geschieden zoude: en hij liet hun dengenen los dien zij verlangden, die om doodslag en oproer in de gevangenis was geworpen, maar Jesus gaf hij over aan hunnen wil. Sn terwijl zij hem wegleidden, grepen zij een zekeren Simon van Cyrene, die van eene landhoeve kwam, en legden hem het kruis op, om het achter Jesus te dragen. En hem volgde eene groote schare van het volk, ook van vrouwen, welke hem beklaagden en beweenden. Doch Jesus keerde zich tot haar en zeide: Dochters van Jerusalem ! weent niet over mij, maar weent

H

woensdag der goede week.

over u zeiven, en over uwe kinderen ! Want ziet, er zullen dagen komen waarin men zeggen zal: Gelukkig de on vruchtbar en, en de schooten die niet gebaard, en de borsten die niet gezoogd hebben! Alsdan zal men tot de bergen beginnen te zeggen : Valt op ons ! en tot de heuvelen: Bedekt ons! Want indien zij dit aan het groene hout doen, wat zal aan het dorre geschieden ? En er werden ook twee anderen, misdadigers, met hem weggeleid om gedood te worden. En nadat zij op de plaats gekomen waren, die Cal-varië genoemd wordt, kruisigden zij hem aldaar, en de moordenaars, den één aan de rechter en den anderen aan de linker zijde. En Jesus sprak: Vader! vergeef het hun; want zij weten niet wat zij doen. En zij verdeelden zijne kleederen, en wierpen er het lot over. En het volk stond het aan te zien; en met het volk beschimpten hem de oversten, zeggende : Anderen heeft hij verlost; hij verlosse zich zeiven, indien hij de Christus, Gods uitverkorene is! Ook beschimpten hem de krijgsknechten, hem naderende, en edik aanbiedende, en zeggende: Indien gij de Koning der Joden zijt, verlos u zeiven! Er was namelijk een opschrift boven hem geschreven met Grieksche, Latijnsche en Hebreeuwsche letters : Deze is de koning der Joden. En een van de moordenaars die daar

WOENSDAG DEE GOEDE WEEK. Ill

Want I hingen, lasterde hem, zeggende: Indien gij de ³ggen I Christus zijt, verlos n zeiven en ons! Doch de )oten f andere, antwoordende, bestrafte hem, zeggende: ^:oogd 1 Vreest ook gij God niet, daar gij dezelfde straf anen | ondergaat ? En wij wel terecht; want wij ontken ; | vangen loon naar werken ; maar deze heeft niets Dene g kwaads gedaan. En hij zeide tot Jesus : Heer! en ? i gedenk mijner, als gij in uw rijk zult komen, 'ers, f En Jesus sprak tot hem : Voorwaar, ik zeg u : En ¹ Heden zult gij met mij in het Paradijs zijn. Het Jal- was uu ongeveer het zesde uur; en er kwam iar, _: eene duisternis over de geheele aarde, tot het ter ■ negende uur toe. En de zon werd verduisterd, ³us J en het voorhangsel van den tempel scheurde I door midden. En met luider stem roepende, ne I zeide Jesus: Vader ! in uwe handen beveel ik | mijnen geest! En dit zeggende, gaf hij den geest, et | (Hier knielt en houdt men eenige oogcnblikken rust), n- | Als nu de hoofdman zag, wat er geschied was, ;h | verheerlijkte hij God en zeide; Waarlijk, deze ie | mensch was rechtvaardig! En de geheele schare 3, | van hen, die bij dit schouwspel tegenwoordig waren en zagen wat er gebeurd was, keerde a ; weder, terwijl zij op hunne borsten sloegen. En i J alle zijne bekenden, en de vrouwen, welke hem i I van Galilaea gevolgd waren, stonden van verre, ; f en zagen dit.

Het volgende wordt op den Evangelietoon gezongen,

112 WOENSDAG DEfi GOEDE WEEK.

en overigens geschiedt alles, als op Palmzondag, bladz 80.

En ziet, er was een man, met name Joseph, die een raadsheer was, een goed en rechtvaardig man, (deze had niet ingestemd in hunnen raad en hunne daden,) van Arimathaea, eene stad uit Judaea, die ook zelf het rijk Gods verwachtte. Deze kwam tot Pilatus en verzocht het lichaam van Jesus; en het afgenomen hebbende, wikkelde hij het in fijn lijnwaad, en legde hem in een uitgehouwen graf, waarin nog nooit iemand gelegd was.

Offert. P s. CL

Heer ! verhoor mijn gebed, en mijn geroep kome tot U : keer uw aangezicht niet van mij af.

STIL GEBED.

Ontvang, bidden wij U, Heer, de offergave, en gewaardig U te bewerken, dat wij door onze godvruchtige aandoeningen verkrijgen, wat wij door het lijdensgeheim van uwen Zoon, onze Heer verrichten. Door denzelfden Heer Jesus Christus enz.

Het ander stil gebed voor de Kerk of voor den

Paus, als bladz. 63.

Com m. P s. CL

Mijn drank heb ik met tranen gemengd, want Gij naamt mij op en stortte mij neder, en ik

WOENSDAG DEE GOEDE WEEK.

verder gelijk gras : Gij echter, Heer, blijft in eeuwigheid ; Gij zult opstaan, en U over Sion ontfermen, want de tijd om haar genadig te zijn is gekomen.

NACOMMÜNIE.

Schenk, almachtige God, aan onze zielen het vertrouwen, dat Gij, door den tijdelijken dood uws Zoons, waarop de vereerenswaardige geheimen wijzen, ons .het eeuwig leven geschonken hebt. Door denzelfden Heer J. C. enz.

De andere nacommunie voor de Kerk of voor den Paus als bladz. 64.

Over het volk. Laat ons bidden.

Buigt uwe hoofden voor God.

GEBED.

Zie neder, bidden wij U, Heer, op deze uwe dienaren, voor wie onze Heer Jesus Christus niet geaarzeld heeft in de handen der boosdoeners te worden overgeleverd en de marteling des kruises te ondergaan. Die met U leeft en heerscht, enz.

WITTE DONDERDAG.

TOELICHTING.

Het voorwerp onzer godsdienstige viering op Witten Donderdag is het zoet geheim der Eucharistie, door den Zaligmaker, den avond vóór zijn lijden, in het laatste Avondmaal ingesteld.

Laat ons met heilig ontzag voor het grootste aller wonderen des Heeren, en met dankbaar gevoel voor dit allerdierbaarst Liefdegeschenk aan de hand der H. Kerkvergadering van Trente pogen uiteen te zetten, wat de Heer Jesus op dien avond heeft verricht. Het zij ons geoorloofd, ook door den dichtgloed van Neêrlands vromen dichter, die in zij ne Altaargeheimenissen zoo teeder-verheven het Altaargeheim heeft bezongen, eenigen lichtglans te verspreiden over dezen feestelijken avond en somberen lijdensnacht : wellicht, dat het bezielde woord zijner poëzij onze harten vermag te ontsteken in vuriger liefde tot het H. Sakrament.

115

Het Christus voorbeduidend paaschlam werd op den tienden dag der maand wel ingehaald ; maar dit was slechts het begin van de veel grootere feestelijkheid. waarmede het, na vier dagen, door geheel de menigte van Israels kinderen geslacht en gegeten werd.

Die vier dagen zijn nu voorbij ; de veertiende dag der maand (Nisan), ook de eerste dag-der ongezuurde brood en genoemd, waarop het Paaschfeest aanving, is daar : na zonsondergang wordt, volgens Gods voorschrift, in gansch Jerusalem, in elk gezin, de paaschdisch aangerecht en door de feestvierende omringd, ter herdenking, hoe het volk van Israël, in den nacht dat het uit Egypte trok, om het bloed des lams door den verderf-engel was gespaard en vrijgemaakt uit eene slaafsche dienstbaarheid.

Dit alles wees op Jesus, het Lam, dat wegneemt de zonden der wereld. Heden is het de nacht, waarin Hij lijden ging, om ons door zijn bloed uit de slavernij der zonde te verlossen.

Jesus wilde, zooals Hij telken jare gedaan had, het joodsche paaschmaal vieren, en zond nu twee zijner leerlingen naar de stad, om het Hem te bereiden. En, zij deden dit zooals Hij hun bevolen had, in eene groote weltoebereide eetzaal.

116

Dat de Meester deze keer voor de viering van het paaschmaal eene bijzondere zaal aanwees, en zijne vurige begeerte naar deze viering, in deze woorden door Hem uitgedrukt: met groot verlangen heb ik verlangd dit paaschlam met u te eten, eer ik lij de (Luc. XXII, 15), doen verwachten, dat aan dit avondmaal iets geheel bijzonders zal plaats grijpen.

Zóó is het. Jesus verlangde de belofte te vervullen, die Hij een jaar te voren, ook omstreeks den tijd van Paschen, had gedaan: dat Hij namelijk zijn eigen Vleesch en Bloed tot spijs en drank zou geven (Joës VI). Vurig begeerde Hij het voorafbeeldend paaschfeest der oude Wet door het voorafgebeelde der nieuwe Wet Le vervangen en het wondervol geheim zijner eemvige liefde tot de zijnen in te stellen, waarin Hij, hoewel door den dood van hen gescheiden, immer en inniger met hen zou blijven.

Terwijl zij aten nam Jesus het brood, en zegende en brak het, en gaf het aan zijne leerlingen, zeggende: Neemt, en eet: dit is mijn lichaam [hetwelk voor u gegeven wordt; (Luc. XXH, 19)]. Hij nam ook den kelk, en dankte, en gaf hun denzelven, zeggende: Drinkt hieruit, allen! Want dit is mijn bloed des Nieu-

117

wen Verbonds, hetwelk voor velen zal | vergoten worden, tot vergiffenis der zonden (Matth. XXYI, 26-28). Doet dit tot mijne gedachtenis (Luc. XXII, 19). s Wat de Heer, aldus doende en sprekende, 1 verrichtte, is :

I 1. Toen, in het laatste Avondmaal, droeg de ' Heer Jesus, onder de gedaante van brood en wijn, zijn eigen Lichaam en Bloed aan God zijn hemelschen Vader op tot een ware en eigenlijke | offerande.

I 2. Toen gaf Hij zijn eigen Lichaam en Bloed, f onder de gedaanten van brood en wijn, aan zijne 1 leerlingen te eten en te drinken.

3. Opdat die offerande, door alle geslachten heen, in zijne Kerk zou worden opgedragen, en zijn Vleesch en Bloed den geloovigen, ten allen tijde, tot zielevoedsel zou zijn, sprak Hij : Doet dit tot mijne gedachtenis; en aldus heeft Hij, tegelijk met het Offer des Nieuwen Verbonds, ook het priesterschap des Nieuwen Verbonds ingesteld.

Dit is het nieuwe pascha, wat, bij de viering van het oude, voor dit oude in de plaats werd gesteld.

Maar zooveel de verlossing der gansche wereld uit de slavernij der zonde meer is, als de bevrijding der kinderen Israels uit Egypte : zooveel

118

is ook hec pascha, waarmede wij de eeuwige verlossing door Christus bewerkt vieren, voortreffelijker als het pascha der oude Wet.

Het bloote beeld gaat schuil voor 't ware Wezen;

De schaduw voor Gods eigen lijf en bloed;

Beloftenis voor 't lang beloofde goed:

Het naakte merk en teeken voor 't betoekend';

De nacht voor 't licht: het hemelsch vier, ontstekend'

Verteerende 't altaarvee, versch geslacht,

Voor 't werkend woord: 't welk zegenrijk van kracht.

De weite en wijn verslindt, op 's Priesters bede.

Door 't woord desWoords; u leverende in stede

Van akkervrucht en wijngaard (*),

het ware Vleesch en Bloed van onzen Verlosser Jesus Christus. Hij zelf is waarlijk, wezenlijk, zelfstandig, persoonlijk, geheel, in het aanbiddelijk Altaargeheim, onder de gedaanten van brood en wijn, tegenwoordig. Na de consecratie, waardoor het brood en de wijn veranderd worden in het Lichaam en Bloed des Heeren, blijven de gedaanten alleen van brood en wijn voortduren.

Zoo veel vermag de zegening van 't Woord,

Dat alles schiep, en bracht de wereld voort.

Ja zonder stof. Wat zou dan God beletten Hier akker vrucht en wijnrank om te zetten ?

Wat zeidt hij ? Dit ' s m ij n lichaam, dit is m ij n

bloed (**).

(*) J. v. d. Vondel. Altaargeheimenissen, oe boek Offerande.

(♦*) Dezelfde, t. a. p.

WITTE DONDERDAG.

En, als had de Heer, toen Hij zoo duidelijk zeide; Dit is mijn lichaam, dit is mijn bloed, nog niet duidelijk genoeg gesproken, voegde Hij er bij; hetwelk voor u gegeven wordt, hetwelk voor velen zal vergoten worden (Gr. vergoten wordt). Zou de Heer niet weldra zijn waar en wezenlijk lichaam in den dood geven, en zijn waar en wezenlijk bloed op het kruis vergieten ? Welnu, dat lichaam, hetwelk zou overgeleverd worden, en dat bloed, hetwelk zou vergoten worden, dat, datzelfde, verklaart Jesus, is hier, is spijs en drank: Neemt en eet. Drinkt hieruit, allen! Inderdaad,

Gods woorden staan gespelt met letterstarren. En klaar en vast. Wie kan Gods taal verwarren ? Wat Babel schaakt u 't wezenlijke pant,

En steekt, voor 't lijf, n teekens in de hand En 't looze merk, in stee van bloed en spieren, Waarmede u 't Lam zijn Paaschfeest leerde vieren (¹).

Bij 't paaschfeest der Joden werd het lam door middel van slachting ter nuttiging toebereid : 't geslachte offer werd gegeten.

En ook alvorens de Heer Jesus in het laatste Avondmaal zijn Lichaam en Bloed te eten en te drinken gaf, droeg Hij zijn Lichaam en Bloed,

¹

J. v. d. Vondel, Altaargeheimenissen. Ie boek. Offerspijze

9

WITTE DONDERDAG.

onder de gedaanten van brood en wijn, aan G-od zijn hemelschen Vader tot een ware en eigenlijke offerande op. Want, ofschoon Hij zich zeiven éénmaal op het altaar des kruises, door te sterven,. aan G-od den Vader zou opdragen, om hierdoor eene eeuwige verlossing te bewerken, zou toch zijn priesterschap met zijn dood geen einde nemen. Immers, David had voorspeld dat de Zaligmaker Priester in eeuwigheid zou zijn, en zulks volgens de orde van Mel-chisedech (Ps. CIX.)Melchisedechnu, p riester van den allerhoogsten God, offerde brood en wijn. Christus moest dus, om de profetie te vervullen, en aan te toonen dat Hij de Priester volgens de orde van Melchisedech was, een offer opdragen, waartoe Hij zich van brood en wijn bediende. Dit deed de Heer in het laatste Avondmaal.

Hij offert zich ten offerdrank en spijs,

In schijn van woite en wijnstok ; eerst onbloedig

Daarna bebloed, en lijdzaam en langmoedig',

En tastelijk en zichtbaar aan 't altaar

Van 't Heidensch Kruis, met zuchten en misbaar.

Dit Offer nam een einde met zijn leven;

Maar 't ander slag van offren is gebleven

Eeuw in eeuw uit, na zijn verrijzenis (¹).

¹

J.v.d. Vondel. Altaargeheimenissen. 3e boek. Offerande.

WITTE DONDERDAG.

Gelijk het paaschlam voor de eerste maal geslacht en tot spijs bereid werd, onmiddellijk vóórdat de Joden uit de harde slavernij der Egyptenaren werden verlost: evenzoo gaf Jesus, ons Paaschlam, zich tot offerande en offerspijs des avonds vóór zijn 1 ij den, in den nacht, waarin hij verraden werd.

En gelijk telken jare, nadat de kinderen van Israël uit Egypte waren verlost, een lam moest geofferd en gegeten worden, ter gedachtenis aan die bevrijding: zoo wordt ons Offerlam, Jesus Christus, voortdurend opgedragen en genuttigd, ter gedachtenis, dat Hij ons door zijn dood uit de boeien van satan heeft verlost.

AVant toen de Heer tot zijne leerlingen sprak: Doet dit tot mijne gedachtenis, gaf Hij, hen aanstellende tot priesters des Nieuwen Verbonds, hun en hunne opvolgers in het priesterschap deze macht en dezen last, om, onder dezelfde zichtbare teekenen van brood en wijn. Hem zeiven op te offeren, ter gedachtenis aan zijn overgang uit deze wereld tot den Vader, wanneer hij ons door 't vergieten van zijn bloed verlost, uit de macht der duisternis gered en tot zijn rijk had overgebracht.

Aldus schonk de Heer Jesus in het laatste Avondmaal aan zijne Kerk als nieuw pascha de onbloedige offerande, H. Mis genoemd, welke

witte donderdag.

de profeet Malachias (I, 10-14) allerduidelijkst voorspelde als

de eenige, alvervangende offerande der Nieuwe

Wet;

Eén offergift beschaamt alle offergaven;

Één offerlam al 't vee, dat loeit en blaat; Één offerkelk al 't plengen, zonder maat (•). De zuivere, G-ode behagelijke offerande, waarin 's Vaders welbeminde Zoon zelf de 'offergave is, gelijk Hij die was op liet bloedige kruis -slechts met verschil in de wijze van offering — en waarin Hij zelf, hoewel door de bediening des priesters opgedragen, de eerste en voornaamste Offeraar is;

de offerande, die op alle plaatsen, van den opgang der zon tot den ondergang en ten allen

tijde wordt opgedragen;

De Godsdienst, eer zoo nau en eng besloten Gaat weiden, als de zeerijke Oceaan;

En kent geen kust, daar niet zijn outers staan. Ook duurt nu 't feest, niet eenmaal zeven dagen Maar 't gansche jaar, en volgt den zonnewagen In Jesus naam, die, galmende overal De lucht beweegt te zeegnen berg en dal En zee en stroom, van waar gebeden steigren Naar God; te rijk, te mild om nu te weigren 't Beloofde heil, op des aanbidders stem. Al 't aardrijk door is nu Jerusalem (¹);

¹

Dezelfde, t. a. p.

WITTE DONDERDAG.

de offerande aan God, aan niemand anders dan aan God opgedragen, opdat Hij, wiens naam groot is onder de volken, in zijne oppermajesteit worde gehuldigd, opdat het bloedige Offer des kruises ten eeuwigen dage niet slechts herdacht, maar op onbloedige wijze vernieuwd en daarvan de onuitputtelijke vrucht over geheel de Kerk toegepast worde.

Door de onbloedige offerande der Mis, een wezenlijk lof- en zoen- en dank- en smeekoffer,

wordt de tol van eere God betaald;

Gezoend de straf op 's misdaads hals gehaald;

Gedankt voor 't goed door 't Kruis ons aangestorven: En al de Kerk genade en heil verworven.

........des werelds ingezeten

Wordt aan 't altaar Gods weldaad toegemeten ; 's Gestorvens ziel door d' outerbee verkoeld,

Verkwikt, verbeên, o-een' kleinen troost gevoelt: In 's hemels top, op d' aarde en onder d' aarde Blijkt 's offerhands onschatbre dierte en waarde (¹).

Gelijk de Jood in zijn paaschmaalviering aan het voorschrift van God en van Mozes gehoorzaam was, zoo moeten wij gehoorzamen aan 't bevel des Heeren : N e e m t e n e e t, en aan het nader aandringend gebod der Kerk: G ij zult nuttigen omtrent Paschen het

¹

J. v. d. Vondel. Altaargeheimenissen. 3e boek. Offerande.

124 WITTE DONDERDAG.

Lichaam des Heeren; of, door heilige aandrift van liefde tot Jesns ontgloeid, meermalen dan het gebod oplegt het aanbiddelijk Vleesch en Bloed des Heeren eten. In dezelfde figuur toch des paaschlams vinden wij, met het Offer, ook de Communie vóórbeteekend en de ziels-gesteltenissen uitgedrukt, waarmede wij moeten naderen tot den maaltijd van het Lam.

Gelijk het paaschlam door de Joden werd gegeten, zoo wordt Christus' Lichaam genuttigd door de Christenen,

Het lam werd gegeten door de Joden alleen en slechts binnen Jerusalem; het Lichaam en Bloed des Heeren wordt genuttigd alleen door de gedoopten, en slechts in de Kerk des Zaligmakers.

Evenals het lam gegeten werd met onge-zuurdebroodenen wilde (bittere) lat uw: zoo mogen wij van 's Heeren tafel niet eten, dan met zuiverheid vanzielendoefheid over onze zonden.

Het hoofd, de schenkels, alles werd van het lam gegeten : in het Altaarsakrament ontvangen ^ wij den Zaligmaker met Godheid en menschheid, met vleesch en bloed, met ziel en lichaam: w ij ontvangen Jesus geheel en al.

En de Joden aten met omgorde lendenen, met schoenen aan de voeten, stokken in de hand.

WITTE DONDERDAG.

als reizigers, daar zij moesten uittrekken naar het land van belofte: en wij ontvangen onzen God en Heer, tijdens dit aardsche leven, wat een pelgrimstocht is, ten einde behouden te kunnen voortreizen naar het hemelsch vaderland.

Moge Jesus, die zich in de H. Communie geheel aan ons wegschenkt, Hij de alwetende en heilige God, immer de vereischte reinheid van geweten in ons vinden! De gave is wel dezelfde en geheel hemelsch, maar haar uitwerksel in een zuivere ziel is oneindig verschillend van wat zij te weeg brengt in eene ziel, besmeurd met groote zonden. Één en hetzelfde hemellicht bestraalt, wel alle voorwerpen, maar niet met hetzelfde gevolg.

Een zelve zon, zich nimmer ongelijk

Smelt sneeuw en was, verhardt de klei en 't slijk. (¹)

Als goeden en kwaden het hoogheilig Sakra-ment nuttigen, ontvangen de laatsten tot hun verderf, wat tot eeuwig heil van allen is ingesteld.

Hierover onderricht de Epi steil es, die uit Paulus' eersten brief tot de Corinthers wordt gelezen. Hierin vermaant de Apostel met aandrang, dat een ieder door voorafgaand onderzoek

¹

J. v. d. Vondel. Altaargeheimenissen. 2e boek. Offereere.

126 WITTE DONDERDAG.

zijns gewetens zich beproeven zal, of hij waar dig is het Lichaam des Heeren te ontvangen Al wie, zoo verkondigt Paulus, onwaardig eet en drinkt, eet en drinkt zich een oordeel, de veroordeeling voor de gansche eeuwigheid.

En zinnebeeldig duidde Jesus zelf aan, dat de disch zijns Lichaams enkel is voor zuiveren en gezuiverden naar de ziel. Toen Hij het paasch lam der Oude Wet met de zijnen had gegeten, heeft Hij toen terstond daarna hun zijn aanbiddelijk Lichaam en Bloed toegereikt ? Neen; maar als het avondmaal (der Oude Wet) gedaan was, is Hij opgestaan van tafel en heeft de voeten zijner leerlingen gewasschen (Evangelie). En toch, de leerlingen, zeide de Heer, waren rein : één slechts niet, maar die zou, ook door de voetwassching, naar de ziel niet rein worden. Maar Jesus, het verhevenst voorbeeld van ootmoedigheid gevende, wilde allen toonen,

hoe rein zijn hand de ziel moet wisschen,

Eer zij ontfang' zijn dischgeheimenissen (¹).

O wat hemelzoet genot, wat gewin, rein van ziel te naderen tot den heiligen maaltijd, waaraan Gristus genuttigd wordt! Daarbij wordt niet slechts de gedachtenis van 's Heeren lijden ge-

¹

J. v. d. Vondel. Altaargeheimenissen. 2e boek. Offereere.

WITTE DONDERDAG.

vierd, maar worden ook de vruchten zijns lijdens genoten.

Zoo menigmaal den Kristen Offerspijs Wordt toegereikt, geniet zijn ziel den prijs Van zoo veel heils, als Christus, uit den hoogen Verschijnende, en van 't Kruis om hoog getogen, Om laag verdiende, en nog om hoog verbidt Daar hij gekroond aan 's vaders zijde zit. (¹)

De reine ziel wordt er met genaden vervuld ; de voorsmaak, het onderpand der eeuwige zaligheid, ja alles wordt haar met Jesus zei ven geschonken.

Hier bloeit de boom des levens dag en dag.

Hier rust de ziel van 't ijdele bejag.

Hier toomt de geest het vleescli zijn dartelheden.

Hier antwoordt God op zuchten en gebeden.

Hier wischt hij af de tranen in der nood.

Hier leeft het hart in troost, hier sterft de dood.

Hier geeft u God den voorsmaak van 't onsterflijk Ook van zich zelf, door 't offeren verwerflijk (²).

En zelfs het lichaam, het broze, sterfelijke vleesch is van het heilgenot niet uitgesloten. Het ontvangt door de H. Communie de kiem der zalige onsterfelijkheid, de vatbaarheid om verheerlijkt uit het graf te verrijzen. Die mijn vleesch eet, en mijn bloed drinkt, heeft

¹

Dezelfde, t. a. p. Ie boek. Offerspijze.

²

J. v.d. Vondel. Altaargeheimenissen.3eboek.Offerande.

WITTE DONDERDAG-.

het eeuwige leven, spreekt de Heer, en ik zal hem ten jongsten dage opwekken (Joës VI, 55). Het Lichaam en Bloed des Heeren.

Dit onbederfzaam zaad, Bewaart het lijk, hoewel het lijk vergaat Voor eene wijl. Door kracht der Offerspijzen, Een eeuwig zaad, zal 't lichaam weêr verrijzen;

Niet krank noch zwak, maar heerlijk, met den straal Van licht omgord: gelouterd allemaal Van sterflijkheid, van ziekte, ellende en smetten, Die d' oog'en God in 't licht te zien beletten (♦).

Is het wonder, dat de H. Kerk, de Bruid, vreugde toont over zulk bezit van haren godde-lijken Bruidegom ? Dat zij op den dag der instelling van het aanbiddelijk Altaarsakrament een feestelijk gevoel ontboezemt, hare smartkreten over het lijden des Verlossers een oogenblik onderbreekt ? Zij verwisselt het, reeds dagen achtereen gedragen, paarse treurkleed tegen witte gewaden, de kleur, bij de feestelijke plechtigheden gebruikt. Ook is het kruis met een witten sluier omhuld. Een altaar of kapel, waar het H. Sakrament in processie zal worden heen gedragen en tot morgen bewaard, is sierlijk getooid en met waskaarsen verlicht, opdat wij de

WITTE DONDERDAG.

versierde opperzaal, waar dit zielverkwikkend Geheim werd ingesteld, voor den geest zouden hebben. Blijde heft de Kerk het gezang: Gloria in exelcis Deo aan, waarbij de kerk-en altaar-klokken worden geluid, om met de zuchten van ons aangedaan gemoed ééne krachtige stem te vormen, die roept: Geloofd, aanbeden en gedankt zij Jesus Christus in het aanbid del ij k Sakrament des Altaars. Amen.

Weldra nochtans komt het smartgevoel weer boven. Orgel en klokken zwijgen, totdat op Paaschzaterdag de blijde mare der verrijzenis wordt gehoord. Onder uitdrukkingen van weemoed in gebeden en behandelingen worden de plech-heden voleind, waarna van de altaren — zinnebeelden van Christus — alle sieraden worden weggenomen om voor te stellen, hoe aan den Zoon Gods in zijn lijden geen gedaante of schoonheid was te zien. Wij zouden evenwel maar ten halve den geest achterhalen, die in den Mis-plechtigheid uitstraalt, wanneer wij het enkel als opwelling van smartgevoel aanzagen, dat meer dan ééns herinnerd wordt aan het kruis, den kruisberg, den kruisdood. De ware reden is; dat de Kerk, ons voorhoudend wat aan het H. Avondmaal is geschied, niet wil vergeten hebben, dat de Mis-offerande één en dezelfde offerande is als het bloedige Offer des kruises, slechts

WITTE DONDERDAG.

naar de wijze van opdracht daarvan verschillende, en dat wij in Mis en Communie den dood des Heeren verkondigen, totdat Hij komt. Van daar vangt de Kerk heden, dat is, op den vierdag desH.Avondmaals, den Introïtus aan: Wij nu behooren te roemen op het kruis van Christus. Van daar plaatst zij in het Gebed dat volgt. Judas en den moordenaar bijeen, den schuldige namelijk aan het Avondmaal bij den boeteling naast het kruis des Heeren. Van daar dat zij, als de Apostel over instelling en viering van 's Heeren Avondmaal heeft gesproken, in het G r a d u a a 1 herinnert: Christus is voor ons gehoorzaam geworden tot den dood, ja tot den dood des kruis es.

Op dezen dag draagt slechts één priester, ook daar, waar meer dan één aan eene kerk zijn verbonden, de heilige Offerande op, terwijl da overige, omhangen met de stool, het teeken hunner priesterlijke waardigheid, de H. Communie ontvangen uit de hand des éénen die offert, ter afbeelding, hoe de leerlingen uit Jesus' hand de H. Communie ontvingen. En niet weinig wordt onze stichting verhoogd, wanneer een onafzienbare rei van geloovigen aan den disch der engelen aanzit, om uit de hand des priesters, als uit de hand van Jesus zeiven, de H. Paasch-

WITTE DONDERDAG.

communie te ontvangen.

Met de processie, die na de Mis volgt, eindigt de feestelijke plechtigheid. Maar Jesus wordt in het H. Sakrament door zijne dankbare kinderen niet verlaten. Den ganschen dag wordt Hij in dat Geheim zijner liefde door hen bezocht. In de sierlijke, verlichte rustplaats (¹), wordt.

't Altaarbanket, 't lieelheilig Offerbrood 't Gezegend vleesch van mensch en God: met reden Gevierd, gediend, bewierookt, aangebeden Van arm en rijk, (²}

en velen toonen, dat zij wel een uur met Jesus kunnen waken. Neergeknield voor het H. Sakrament, overwegen zij het op dezen dag ontvangen heil en heilgenot; storten zij hunne harten uit aan den trouwsten aller vrienden, en uit de stichtende bidplaats huiswaarts kee-

¹

Verkeerdelijk wordt deze plaats heilig graf genoemd, want Christus is daar niet duod tegenwoordig, noch wordt er als gestorven voorgesteld. Maar een troon wordt Hem opgericht, opdat Hij door ons geëerd en aanbeden worde, tijdens Hem (naar wij herdenken) door de Joden zooveel smaad werd aangedaan. De Herdt, Sacrae Liturg. Praxie. Tom. Ill, pag. 47. Van uitstelling des H. Sakraments spreekt het Koomsch Missaal niet, maar zegt alleen, dat het er wordt weggesloten.

²

J.v.d.Vondel Altaargeheimenissen.3eboek.Offerande.

WITTE DONDERDAG.

rende, roepen zij hun liefdevollen God de reeds dikwijls herhaalde smeeking toe : O J e s u s, 1 a a t niet toe, dat ik ooit van U gescheiden worde!

De benaming': Witte Donderdag komt van Dies panis albi en albus dies Jovis. Dag van het witte brood en witte dag ran Jupiter (donderdag); ook zegt men in het fransch jeudi blanc, wegens do uitdeeling van witte brooden welke op dien dag plaats had. In Duitschland zegt men: Griindonnerstag. De herkomst van deze benaming, welke eerst omtrent het jaar 1200 voorkomt, wordt door oudheidkenners en woordafleiders op verschillende wijzen aangewezen. Sommigen leiden haar af van ee.ie verbastering van het latijnsche woord Carena, waarvan gemaakt zou zijn Car en, karin, grin en eindelijk grien. Anderen beweren, dat zij komt van deze eerste woorden waarmede eene aangegevene Mis van dezen dag begint: In loco paseuae: op eene weide, zoodat er gezinspeeld wordt op het groen eener weide. Wederom anderen zeg-gen dat deze dag aldus genoemd wordt, omdat op denzelven het lijden des Heeren begon, door hetwelk ons heil begon te groenen. Meer waarschijnlijk moet hierbij gedacht worden aan de groene kruiden, welke men op dien dag' at met heenwijzing naar de bittere kruiden welke de Joden bij het Paaschlam aten. De voorkeur verdient de volgende uitlegging, welke deze benaming' in verband brengt met den middellatijnsehen dies viridium, dag der groenen; d. i. der openbare boet-vaardigen — die, na gedurende den vasten hunne boete volbracht te hebben, weder opgenomen werden in de gemeenschap der Kerk en aldus van dor hout weder groen hout werden. Men herinnere zich hier de woorden

WITTE DONDERDAG.

van Christus: ,indien aldus met het groene hout (met ¹ den rechtvaardige) gehandeld wordt wat zal er dan met het dorre (den zondaar) geschieden.quot;

In de kerktaal heet deze dag Coma Domini, Avondmaal des lieer en. Verwante benamingen zijn: natalis Call cis, natalis Eucharistiae, geboortedag van den Kelk, van het liefdeoifer (instelling van het H. Sakrament) dies secretorum, dag dor geheimen. (Geheim van het H. Sakrament). De Grieken zeggen : de heilige en groole vijfde dag (der week).

De Italianen en Spanjaarden zeggen ; heilige donderdag. Ook heet deze: dies pedilavii, dag der voetwassching; dies mandati dag van het gebod der broederliefde; of eenvoudig; mandatum, het gebod. Hiervan komt de Engelsche benaming Maundy-Thursday. In den goeden ouden katholieken tijd bestond in Engeland, zooals ook in andere landen, de gewoonte dat do koning op Witten donderdag eenige armen in zijn paleis ten maaltijd noo-digde, of hun althans brood en andere levensmiddelen uitdeelde. Die mondbehoeften werden, in manden (oud angel-Saksisch: maunds) gepakt, den genoodigden en ook nog aan vele andere behoeftigen in Londen uitgereikt. Van daar dat die dag door het volk: Maundy Thursday geheeten werd. Ook nog lang nadat Engeland zich van de katholieke Kerk afscheurde is dit gebruik aan het engelsche hof blijven bestaan, en wel bepaald in het koninklijk paleis van Whitehall te Londen, welk paleis echter sedert geruimen tijd niet meer bestaat. Er zijn er die maundy thursday afleiden van het oude to mounder, wat oorspronkelijk beteekent: mompelen, prevelen, zooals de bedelaars plegen te doen, wanneer zij eene aalmoes vragen. To maunder wordt ook thans nog gebruikt in den zin van: to heg (bedelen), gelijk ook: maunderer = mumper (holl. mompelaar) = headsman

WITTE DONDERDAG.

(letterlijk : kralen-man, rozenhoedjes-bidder) in de beteekenis van; bedelaar voorkomt. Dat er op Witten Donderdag vele maunderers (mompelaars, bidders, bedelaars) aan het koninklijk paleis de vorstelijke mildadig'heid kwamen inroepen, en dat om deze reden die dag maundy thursday genoemd werd, is niet onwaarschijnlijk, hoewel de eerste verklaring de beste schijnt.

Verder heet deze dag nog dies indulgentiae, dag van vergeving geschonken aan hen die openbare boete gedaan hadden ; en dies competentium, dag der geschikten om het Doopsel te ontvangen.

Aan den voet van het Altaar zegt de Priester de gewone gebeden :

De Psalm Judica wordt heden niet gebeden.

WITTE DONDERDAG.

fratres: quia peccavi nimis I lus, voor alle Heiligen, en voor cogitatione, verbo et opere, u, broeders ; dat ik zeer gezon-(percutit sibi pectus ter di- digd heb door gedachten, woor-cens:) mea culpa, mea cul- ' den en werken, (hij slaat zich pa,meamaxima culpa Ideo driemaal op de borst, zeggendei) precorbeatamMariamsem- i door mijne schuld, door mijne por Virginem, beatum Mi- schuld, door mijne allergrootste chaelem Archangelum, schuld.Daarom bid ikdeheilige beatum Joannem Baptis- Maria, altijd Maagd, den H. tam, Sanctos Apostolos Aartsengel Michael, den H. Jo-Petrum et Paulum, omnes annes den Dooper, de H.H. Sanctos,et vos lratres,orare Apostelen Petrus en Paulus, pro me adDominumDeum alle Heiligen, en u, broeders, nostrum. j voor mij te willen bidden tot

den Heer onzen God.

Min. Misereatur tui om- M. De almachtige God ont-nipotens Deus, et dimissis ferme zich uwer, en vergeve peccatis tuis, perducat te uwe zonden, en voere u tot ad vitam seternam. ^; het eeuwige leven.

Sac. Amen. Pr. Amen.

Min. Confiteor Deo om M. Ik belijd mijne schuld, nipotenti, etc. ut xupra enz. als boren, doch in plaats van mutatis vobis fratres et vos u broeders wordt hier gezegd : fratres in: tibi pater c.'te vader.

pater.

Sac. Misereatur vestri I Pr. De almachtige God ont-omuipotens Deus, et di- ferme zich uwer, en vergeve missis peccatis vestris, per- uwe zonden, en voere u tot ducat vos ad vitam rcter- : het eeuwige leven.

nam.

Min. Amen. M. Amen.

Sac. f Indulgentiam, ab- ; Pr het kruisteeken makende. solutionem et remissionem De almachtige en barmhartige peccatorum nostrorum tri- Heer geve ons kwijtschelding, buat nobis omnipotens et vrijspreking en vergiffenis van misericors Dominus. ; onze zonden.

Min. Amen. ^ M. Amen.

Sac. Deus, tu conversus ' Pr. O God, Gij zult ons doen vivificabis nos. ¹ herleven.

Min. Et plebs tua huta- ■ M. En uw volk zal zich over bitur in te. U verheugen.

9

WITTE DONDERDAG.

Het Altaar opklimmende zegt hij:

Voor het Altaar gebogen, zegt hij:

Hij zegent den ivierook, zeggende :

Wordt gezofgond door Hom, Ab Ulo benedifcaris, in tot wiens oor gij zult branden, cujus honore cromaberis. Amen. Amen.

Kadat hij het Altaar heeft bewierookt, leest hij uit het Missaal den Introitus, die intusschen door het koor is gezongen.

WITTK DONDERDAG.

introïtus. Gal. VI.

Voor het Altaar teruggekeerd, zegt hij, beurtelings met de misdienaren of Assistenten.

Daarna heft hij de Gloria in exelsis aan, waaronder met de klokken geluid wordt, hetgeen niet meer geschiedt tot aan Paaschzaterdag.

(') Eere zij God in den hooge, vrede op aarde, den

menschen Gods welbehagen.

WITTE DONDERDAG.

JVa de Gloria in excelsis wordt gezongen het volgende gebed.

(') 's Heeren Avondmaal in den nacht, waarin Hij verraden werd, heeft uit een dubbelen maaltijd bestaan. Eerst at Hij met zijne leerlingen het paaschlam der Oude Wet, en daarna gaf Hij hun zijn Lichaam en Bloed te eten en te drinken. In navolging daarvan verbonden de eerste Christenen met het ontvangen der H. Communie zekere maaltijden, die Jgapen, Liefdemaaltijden werden genoemd, waar zonder onderscheid arm en rijk aan deelnamen, en gezamelijk gespijsd werden uit hetgeen de gegoeden hadden geofferd. De Apostel nu berispt de Co-

WITTE DONDERDAG.

rinthers, omdat zij van dit heilig gebruik juist het heilige wegnamen, zoodnt niet slechts hunne bijeenkomsten weinig meer op 's Heeren Avondmaal geleken, maar verdeeldheid en onmatigheid oorzaak werden van het onwaardig ontvangen der Communie en van de straffen des hemels, die daarom over hen nedeikwamen.

WITTE DONDERDAG.

Na de Epistel-les wordt het volgende door den Priester gelezeyt, en door het Koor gezongen.

graduale.

WITTE DONDERDAG.

De Diaken vraagt den zegen des Priesters, zeggende : Jube, Domine, benedicere. Heer, geef uwen zegen.

En de Priester zegent hem met deze woorden :

Is er geen Diaken, dan zegt de Priester dezelfde gebeden, doch eenigzins gewijzigd, door UAV en GIJ in MIJN en IK te veranderen. Hierna wordt gezongen :

WITTE DONDERDAG.

WITTE DONDERDAG.

credo.

WITTE DONDERDAG.

Am kust de Priester het Altaar, keert zich om en zingt:

De Heer zij met U. ' Dominus vobiscum.

R. En met uwen geest. j R. Et cum spiritu tuo.

WITTE DONDERDAG.

offertorium. Ps. CXVII.

Dextraextra Domini fecit vir-i rjE rechterhand des Heeren tutem ; dextera Do- quot; heeft krachtig^-gewerkt; de mini exaltavit me, non rechterhand des Heeren heeft moriar sed vivam et nar- mij verheven : ik zal niet ster-rabo opera Domini. ven maar leven en do wer

ken des Heeren verkondigen.

Bij de offerande van het brood.

Bij de zegening ran het wnter, dat met den wijn in den kelk wordt vermengd, zegt de Priester;

WITTE DONDERDAG-.

Bij de opoffering van den- wijn.

Een weinig gebogen voor het Altaar, bidt de Friester.

Daarna strekt hij zijne handen uit, heft ze omhoog terwijl hij ze te zanten voegt en zijne oogen ten hemel slaat, en terstond nederziende zegt hij:

WITTE DONDERDAG.

benedicere, et in odorem wierook te zegenen, en in een

suavitatis accipere. Per aangenamen geur aan te nemen.

Christuin Dominum nos- Deo:: Christus onzen Heer.

trum. Amen. Amen.

Terwijl het brood en de wijn bewierookt wordt.

Incensum istud a te benedictum, ascendat ad te Domine, et descendat super nos misericordia tua.

Bij het bewierooken van het Altaar. Ps. CXL

Bij het ternggeven van het wierookvat:

WITTE DONDERDAG.

Verderf mijne ziel niet met de goddoloozcn, en mijn leven niet met de mannen des bloods.

In wier handen ongerechtigheden zijn : wier rechterhand met geschenken vervuld is.

Doch ik wandelde in mijne onschuld; verlos mij en wees mij genadig.

Mijn voet staat op effen baan: (^J) in de vergaderingen zal ik loven, o Heer.

Gebogen voor het Altaar

Aanvaard, o heilig Drievuldigheid, deze offerande, welke wij U opdragen ter gedachtenis van het lijden, de verrijzenis, en de hemelvaart van onzen Heer Jesus Christus: en ter eere van de heilige Maria altijd Maagd, en van den heiligen Joannes den Dooper, en van de heilige Apostelen Petrus en Paulus, en van deze en van alle andere Heiligen ; opdat zij tot hunne eer, maar ook tot onze zaligheid strekken moge: en zij, wier gedachtenis wij op aarde houden, in den hemel onze voorsprekers gelieven te zijn. Door denzelfden Christus onzen Heer. Amen.

Hier kusl de Priester het Altaar

Bidt broeders : opdat mijn en uw offer behagelijk worde aan God den almachtigen Vader.

(]) Uitdrukking van vast vertrouwen reeds geworden was.

WITTE DONDERDAG.

Antwoord :

Hierna bidt de Priester de secrbta.

WITTE DONDERDAG.

CAKON DEK MIS.

WITTE DONDERDAG.

Gedachtenis der levenden.

Memento, Domine, fa- Gedenk, o Hoer, uwe die-

mulorum famularumque naars en dienaressen....... N

tuarum N. et N. I en N.

^Hier denkt men aan de levende personen, voor wie men ia het by-zonder wil bidden.)

En alle omstanders, wier geloof U bekend is, en wier toewijding- U blijkt: voor wie wij, of die zelven U dit huideoffer opdragen, voor zich zelven en voor al de hunnen, tot zaligheid hunner zielen, tot hoop O]) hun heil en behoud: en die hunne geloften volbrengen aan U, o eeuwige, levende en ware God,

In gemeenschap(') zijnde en

(') In vereeniging met alle geloovigen, omdat het offer hetwelk hier opgedragen wordt, het offer is der Katholieke Kerk, waarin de geloovigen op aarde onderling vereenigd zijn, en tevens, door de gemeenschap der heiligen, met hen, die reeds de hemelvreugde genieten, üe gemeenscha]), welke wij hier op aarde onderling hebben, is eene algeheele gemeenschap tusschen gelijke personen en in alles : eenzelfde hemelsch vaderland, een-

10

WITTE DONDERDAG.

zelfde weg der deugd, dezelfde Sacramenten, dezelfde behoeften, dezelfde hulp op onzen pelgrimstocht, om te komen tot hetzelfde doel. waarnaar wij allen streven. Onze gemeenschap met de heiligen des hemels strekt zich niet zoover uit. Wij hebben met hen gemeenschap door het geloof en de hoop, welke ons doet verwachten hetgeen zij reeds bezitten. Na den strijd zijn zij tot de eindoverwinning gekomen. ij houden gemeenschap met hen, gelijk wij het doen met verwijderde personen door hunner te gedenken, en te toonen hoe aangenaam en dierbaar die gedachtenis aan hen voor ons is. Hierom doet de Kerk — nadat zij door het woord: communicantes: gezegd heeft, dat wij in het algemeen in gemeenschap zijn met al de ledematen van het geheimzinnig Lichaam van Christus, dat de Kerk is, — ons op de gewone feestdagen der heiligen terstond de wijze hierbij voegen waarop wij in gemeenschap treden met de heiligen, door namelijk de gedachtenis aan hen te hernieuwen — memoriam venerantes — opdat zij voor ons zouden bidden. (T. Le Brun. T. II.)

WITTE DONDERDAG.

(') Gezegend: — dat God zijn zegen doe nederdalen over het brood en den wijn om het te veranderen in het Lichaam en Bloed van Jesus Christus, en dat alzoo de offerande, welke op het altaar ligt het goddelijk offer worde, dat alle hemelsche zegeningen in zich bevat.

In alles: — Door deze bijvoeging' vraagt de Kerk alles wat zij wenscht aangaande de offerande, welke daar ligt; maar, om nog duidelijker de groote gunst welke zij verwacht kenbaar te maken, ontleedt zij haar wensch in de vier volgende uitdrukkingen: Aanvaard: — dat die offerande aangenomen zal worden, en ons ten goede opgeschreven, opdat wij niet verworpen maar opgeschre-

WITTE DONDERDAG.

redelijk en welbehaaglijk wor- ! et Sanguis fint delectissimi de: en dat zij voor ons het j Filii tui Domini nostri lichaam en het bloed van uwen Jesu Christi.

allergeliefsten Zoon, onzen Qui pridie, quam pro Heer Jesus Christus, worde, nostra omniumque salute Die daags, vóór dat Hij voor pateretur, hoe est, hodie: onze en aller zaligheid, zou accepit panem in sanctas o-aan lijden, dat is, heden: het acvenerabilesmanus suas; brood in zijne heilige en eer- et elevatis oculis in coelum, biedwaardige handen nam; en, ad te Deum Patrem suum de oogen ten hemel opgehe- omnipotentem, tibi gratias ven, tot U God, zijnen almach- agens, benedixit, t'regit, tigen Vader, U dankende het | deditque discijntlis suis, zegende, brak, en aan zijne 1 dicens: Aceipite et manleerlingen gat', zeggende ; ; ducate ex hoe omues: Neemt en eet allen hiervan: Hoe est enim corpus meum.

Want dit is mijn lichaam. '

ven zouden worden onder het getal der hemelingen. Bekrachtigd: — opdat het een blijvend offer zij. Xiet g-eliik aan de offers der oude W et, welke opgehouden hebben, maar dat het 't altijddurend offer der nieuwe Wet zij : dat het offer van ons zeiven aan God opgedragen, ook even voortdurend en onherroepelijk zij, zoodat wij nooit het ongeluk hebben, ons van God te scheiden. Redelijk'. — Kooit had men vóór Christus geboorte deze vraag gedaan, omdat men in het oude Verbond slechts dieren en zaken offerde, welke van natuur geen verstand hebben. Hier wordt gevraagd, dat het brood en de wijn een offer worden, begaafd met verstand en rede; veranderd worden in het Lichaam en Bloed van den Godmenseh. Te zelfder tijd vragen wij dat ook het offer, dat wij van ons zeiven brengen redelijk, geestelijk zij: omdat wij onze ziel met al hare eigenschappen aan God onderwerpen en ten offe r brengen. Welbehngelijk: — Dat alzoo het offer, dat op het altaar ligt het offer worde, dat alleen uit zichzelve waardig is oneindig welbehagelijk te zijn aan God, doordat het veranderd worde in het Lichaam van Zijn welbeminden Zoon Jesus Christus, in wien Hij zijn welbehagen neemt. Ook voor het offer van onzen eigen persoon vragen wij, dat het immer Godemeer welgevallig worde.

WITTE DONDEKDAG.

Simili modo postquam 1 Op dezelfde wijze nam Hij, cceuamm est, accipiens et ' nadat het avondmaal gehouden

lutnc prteclaruin Calicem was, dezen voortreffelijken Kelk

in sanctas ac venerabiles in zijne heilige en eerbied-

manus suas: item tibi waardige handen : en insgelijks

gratias agens, beuedixit, U dankende, zegende Hij hem,

deditque discipulis sttis, en gat' hem aan zijne leerlin-

dicens: Accipite et bibite gen, zeggende: Neemt en

ex eo omnes : drinkt allen hieruit:

Hic est enim calix San- Want dit is de Kelk ran mijn

guinis mei novi et ceterni Bloed, des nieuwen en eeuwigen

testamenti: mysterium fidei: Verhonds: ht-t geheim des ge-

qui pro vobis et pro inultis loofs C): dat voor u en voor

eff'undetur in remissionem reien zal vergoten worden tot

peccalorum. vergiffenis der zonden.

Hwcquotieacuniquefeceri-] Zoo dikwijls gij dit doet, zult

lis in mei memoriam facielis. • gij het te mijner gedachtenis doen.

Unde et memores. Do- : Daarom, o Heer, offeren wij,

mine, no.s servi tui, sed uwe dienaren, en met ons uw

et plebs tua sancta, ejits- heilig volk, ter gedachtenis

dem Christi Filii tui Do- van het zoo gelukkig lijden ')

(' Het geheim des geloofs : deze woorden staan niet in de H Schrift; de Evangelisten teekenden niet alles op. En gelijk Paus Innocentius 111 zegt, maakten de H. Paiilus en de andere Apostelen dikwijls gebeurtenissenen woorden bekend, welke door de Evangelisten overgeslagen waren. Zoo heeft de Apostolische Overlevering in de Kerk de bijzondere omstandigheid achtergelaten, welke hier aangegeven wordt door de woorden : — de nogen ten hemel opgeheven, gelijk ook het woord eeuwig (Verbond) en de woorden ; geheim des geloofs. Al deze woorden zijn in de-oudste Sacramentariën (boeken, waarin de wijze van toedienen der Sacramenten wordt voorgeschreven). Het grootste van alle geheimen, ja, geheel het geheim van ons geloof, van onzen godsdienst is: dat het Bloed van een God moest vergoten worden tot redding der wereld.

(': Zijn lijden wordt zoo gelukkig genoemd: 1° omdat het vlekkeloos, onzondig is, en de zonden der wereld wegneemt: 2° omdat liet altijd aan de martelaren te midden hunner smarten vreugde heeft geschonken en

WITTE DONDERDAG.

WITTE DONDERDAG.

zonder smet, voorafbeeldende het otter der nieuwe Wet dat aan God wordt opgedragen geheel ten voordeele van de menschen. Ten anderen omdat, dit het offer is hetwelk Jesiis Christus heeft voortgezet, en de voorafbeelding, welke het in zich besloot verwezenlijkt heeft. De stof toch van dit offer, brood en wijn, is ook de stof, welke gebruikt wordt bij de uitoefening van het priesterschap van Jesus Christus, den Priester in eeuwigheid volgens de orde van Melchisedech. Een zoo levendige voorafbeelding van het offer, door Christus in zijne Kerk ingesteld. moest een heilig offer zonder smet genoemd worden, om beter te doen kennen de heiligheid en gren-zelooze uitnmntenheid van het otter der Kerk, gelijk de H. Paus Leo de Groote opmerkt, die deze vier woorden sanctum sacrificiuni, immaculatam hostiam hier invoegde.

WITTE DONDERDAG.

WITTE DONDEEDAG.

De Friester breekt de Hostie in drie deelen. zeggende:

Door denzelfden Jesus Christus, uwen Zoon, onzen Hoer, die God zijnde, met IJ leeft en heerscht in de eenheid des H. Geestes.

De Priester, in de rechterhand het kleinste gedeelte der H. Hostie houdende, zingt :

WITTE DONDERDAG.

Driemaal het kruisteeken makende over den kelk, zingt hij:

De vrede des Heeren zij j Pax f Domini sit t altijd met u. I semper vobis f cum.

E. En met uwen geest. | R. Et cum spiritu tuo.

En terwijl hij dit gedeelte vereeniqt met het H. Bloed, dat in den kerk is, zegt hij:

('^ri Deze vereeniging van het Lichaam en Bloed van Jesus Christus, onder de gedaanten van brood e;i wijn beteekent de vereeniging van zijn Lichaam en Bloed welke plaats had bij zijne Verrijzenis, nadat beiden door zijnen dood gescheiden waren geweest.

Tot hiertoe werd in de Mis slechts liet lijden en de dood van Christus uitgedrukt doordat het brood en de wijn afzonderlijk geconsacreerd worden. Het Concilie van Trente zegt uitdrukkelijk, dat uit kracht der sacramen-tecle woorden, over het brood uitgesproken, alleen het Lichaam geconsacreerd wordt; en uit kracht der sacra menteele woorden over het brood uitgesproken, alleen het Bloed geconsacreerd wordt. Het is echter een punt van ons geloot dat die scheiding slechts geheimzinnig is, en dat het Lichaam niet zonder het Bloed, noch liet Bloed zonder het Lichaam op het altaar rust, omdat het Lichaam van Christus een waarlijk levend en glorievol Lichaam is.

Het Lichaam en Bloed, ieder afzonderlijk geconsacreerd, zijn door deze geheimzinnige scheiding het teeken van den dood.

Het Lichaam en Bloed vereenigd, zijn het teeken van het leven, door Christus weder aangenomen bij zijne Verrijzenis. En zoo wordt ons door den schijn van wijn, welke den schijn van het brood doordringt, voorgesteld dat het Lichaam en Bloed van Christus vereenigd zijn als in een levend Lichaam.

T

WITTE DONDERDAG

Gebogen zegt hij nu, zich op de horst slaande :

Vervolyens zegt hij de gebeien vóór de Nuttiging.

WITTE DONDERDAG.

Nu knielt hij en zegt daarna-.

Dan slaat hij driemaal op de horst, telkens zeggende ;

Heer, ik ben niet waardig, ' Domine non sum dignus, dat Gij onder mijn dak komt, ut intres sub tectum me-maar spreek slechts één woord, um: sed tantum die verbo, en mijne ziel zal gezond worden, i et sanabitur anima mea.

Met de H. Hostie het kruisteeken makende, zegt hij:

Het Lichaam onzes Heeren; Corpus Domini nostri Jesus Christus beware mijne Jesu Christi custodiat ani-ziel ten eeuwigen leven. Amen. mam meam in vitam ae-

ternam. Amen.

Heden consacreert de Priester twee Hosties, van welke hij ééne nuttigt, en de andere tot den volgenden dag, waarop niet geconsacreerd wordt, bewaart: hij bewaart ook eenige kleine Hosties voor de zieken: het heilig Bloed echter nuttigt hij geheel, en vóór de vingerwassching legt hij de overgebleven Hostie in een anderen kelk, dien de Diaken met palla, pateen en velum

WITTE DONDERDAG.

overdekt, en plaatst midden op het altaar. Daarna geschiedt de Communie der geloovigen, en wordt de Mis voleind. Nu knielt de Priester, zoo dikwijls hij het midden des altaars nadert, of verlaat, of het H. Sacrament, in den kelk rustend, voorbijgaat. En bij het zeggen van De Heer zij met u wendt hij zich tot het volk, niet in het midden des altaars, opdat hij het Sacrament den rug niet toekeere, maar aan den Evangeliekant; en na ook aldaar, als Ite Missa est gezegd is, den zegen te hebben gegeven, keert hij zich om met het aangezicht naar het Sacrament.

Onder het reinigen der Pateen.

Zich zegenende met het H. Bloed:

Sanguis Domini nostri Het Bloed onzes Heeren Je-

Jesu Christi custodiat ani- sus Christus beware mijne ziel

mam meam in vita aeter- ten eeuwigen leven. Amen. nam. Amen.

Bij het schenken van den ivijn in den kelk:

Bij het schenken van den wijn en het water;

Corpus tuum, Domine, j Dat uw Lichaam, o Heer, quod sumpsi et sanguis, j hetwelk ik genuttigd heb, en

WITTE DONDEEDACf.

COJIMUXIE.

WITTE DONDERDAG.

Foor het Altaar gebogen, bidt de Priester

De Priester, den zegen gevende, zegt:

LAATSTE EVANGELIE.

^Hier teekent men zich voorhoofd, mond en borst met het heilig kruisteeken J

WITTE DONDERDAG.

Na den kelk gereinigd en gedekt te hebben, leest de PriesUr hel volgende gebed:

COMMUNIE.

POSTCOMJ1UNIE.

WITTE DONDERDAG.

De Priester, den zegen gevende, zegt:

Benedicat vos omnipo- U zegene de almachtige God, tens Deus, Pater et Filiusf de Vader en do Zoon en de et Spiritus Sanctus. | heilige Geest.

R. Amen. I E. Amen.

LAATSTE EVANGELIE.

Dominus vobiscura. De Heer zij met u.

R. Et cum spiritu tuo. j R. En met uwen Geest.

InitiumSancti Evangelii Het begin van het heilig secundum Joannem. i Evangelie volgens Joannes.

('Hier teekent men zich voorhoofd, mond en borst met het heilig kruisteekenj

WITTE DONDERDAG.

Heden wordt eene kapel der kerk of een ander altaar versierd en verlicht, om aldaar den kelk met het H. Sacrament te plaatsen. Als nu de Mis geëindigd is, worden de flambouwen aangestoken en geschiedt de processie als naar gewoonte, maar een andere Subdiaken draagt het kruis. De Priester hangt een witte kap om, en, staande voor het altaar, doet hij wierook in twee wierooksvaten, zonder den zegen te geven; vervolgens knielt hij in het midden van het altaar en bewierookt

WITTE DONDERDAG.

12

WITTE DONDERDAG.

Als men ter plaatse is gekomen waar het H. Sakrament verblijven zal, neemt de Diaken knielende dit uit de hand des Priesters, die alsdan staan blijft, en zet het op het altaar, waarna de Priester knielende het H. Sakrament bewierookt. Vervolgens worden in het koor de Vespers gelezen zonder zang, en de Priester met de assistenten ontkleeden de altaren onder het lezen van de volgende Antifoon, met den 21^aquot;ⁿ I'aalm, die geheel op het lijden des Heeren betrekking heeft, en waarvan Chrütus aan het Kruis de eerste woorden heeft uitgesproken.

(') T, Stokvis, S. J. Lofzangen der Kerk, bl. 66.

WITTE DONDERDAG.

antifoon.

Diviserunt sibi vesti- Zij hebben mijne kleederen nienta mea, et super onder zich verdeeld, en over vestem meam miserunt mijn gewaad hebben zij het sortem. lot geworpen.

psalm 21.

(¹) Zij vertrekken de lippen; een gebaar van bespotting. Volgens het hebr.: Zij sperren de lippen op, wat wellicht beteekent: zij steken de tong uit.

WITTE DONDERDAG.

dat die hem verlosse, omdat | faciat eum, quoniam vult

Hij in hem zijn welgehageu | eum.

heeft.

Gij, immers, zijt het, die mij ; Quoniam tu es qui ex-uit den schoot (mijner moeder) traxisti me de ventre ;* hebt getrokken; Gij-waart mijn , spes mea ab uberibus toeverlaatvandeborstenmijner matris mere. In te projec-moeder af. In uwe armen werd tus sum ex utero. ik geworpen uit den schoot ;

(mijner moeder).

Gij zijt mijn God van den De ventre matris me® schoot mijner moeder af; sta Deus meus es tu ;* ne dan ook niet ver van mij. discesseris a me.

Want de nood is nabij: want Quoniam tribulatio pro-niemand is er, die mij helpt, xima est: quoniam non

est qui adjuvet.

Als vele jonge stieren omring- Circumdederunt me vi-den mij mijne vijanden: als vette tuli multi ;* tauri pingues stieren omsingelden zij mij. obsederunt, me.

Zij sperden hunnen muil Aperuerunt super me tegen mij op, gelijk een roof-' os suum,* sicut leo rapiens zuchtige en brullende leeuw, et rugiens.

Als water word ik uitgestort, Sicut aquaeffusus sum* en al mijne beenderen zijn et dispers a sunt omnia ontwricht. ossa mea.

Mijn hart is geworden als Factum est cor meum was, dat wegsmelt in mijn tamquam cera liquescens,* binnenste. in medio ventris mei.

Mijne kracht is verdroogd Aruit tanquam testa als een potscherf; en mijne virtus mea, et lingua mea tong kleeft aan mijn verhe- adhsesit faucibus meis ;* et melte ; en Gij hebt mij gebracht in pulverem mortis de-tot aan het stof des doods. (')¹ duxisti me.

Want vele honden omgeven Quoniam circumdederunt mij, een aantal boosdoeners me canes multi;* concilium omsingelt mij. malignantium obsedit me.

Zij doorboorden mijne han- Foderunt manus meas den en voeten ; zij telden al i et pedes meos ;* dinume-mijne beenderen. I raverunt omnia ossa mea.

(') Tot aan den rand des grafs.

WITTE DONDERDAG.

(') Het gebed van Christus werd verhoord. Zijn leven werd gered uit den dood door de glorievolle verrijzenis.

(²) De door mij aan God beloofde dankoffers. Het offer van de nieuwe Wet..

WITTE DONDERDAG.

AKTIFOON.

Zij hebben mijne kleederen i Diviserunt sibi ^'esti-onder zich verdeeld, en over ! menta mea, et super ves-mijn gewaad hebben zij het tem meam miserunt sor-lot gewoipen. j tem.

Na de ontkleeding der altaren komen de Geestelijken bijeen ter verrichting van het M a n d a-t u m (•). De lioogste hunner (de Priester) kleedt

¹

Zóó wordt de voeiwassching, welke de Heer bij het

•WITTE DONDERDAG. — VOETWASSCHING. 173

zich over den amict en de albe met paarse stool en kap, de Diaken en Subdiaken zijn in hun wit kerkgewaad, evenals in de Mis. Zij begeven zich naar de plaats voor de voetwassching bestemd, waar de Priester wierook doet in het wierooksvat. De Diaken, het Evangelieboek voor de borst houdend, vraagt den Priester knielend den zegen en zingt dan weder liet Evangelie dat in de Mis gezongen is, terwijl twee Ako-lieten hem ter zijde staan, gelijk geschiedt bij het zingen van het Evangelie in de plechtig'e Mis. Hierna biedt de Subdiaken liet boek open den Priester te kussen aan, dien de Diaken als gewoonlijk bewierookt. De Priester ontdoet zich nu van de kap, wordt door den Diaken en den Subdiaken omgord met een linnen doek, en begint de voetwassching. Bij ieder knielt hij neder, wascht, droogt af en kust den rechtervoet, dien

H. Avondmaal deed, kerkelijk genoemd; óf wel, omdat met de woorden: Mandatum notum enz. de eerste Antifoon der plechtigheid begint, óf, omdat Jesus dien avond het groot gebod {mandatum) der broederliefde met zulk een aandrang herhaalde, en het verhevenst voorbeeld er van gaf door de voeten der leerlingen tewasschen. Te Rome wordt zij telken jare door den Paus verricht. De H. Vader wascht in het Vatikaan de voeten van dertien priesters. Waarom juist van dertien ? Sommigen zeggen om het rolle collegie der Apostelen te beteekenen, dat, met inbegrip van Matthias, in de plaats des verraders opgetreden, en van Paulus, door bijzondere beschikking Gods tot het apostelambt aangesteld, xiit dertien leden heeft bestaan. Doch de geleerde Benedictus XIV geeft hiervoor eeue andere, alleszins aannemelijke verklaring. Hij zegt {de Festis Dni. No. CLXXXIII), dat men te Rome biermede in geheugenis wil houden eene gebeurtenis uit het leven van den H. Paus Gregorius den Grooten. Deze wiesch iederen dag de voeten van twaalf armen, welke hij vervolgens aan zijne tafel toeliet. Eens was een dertiende onder het twaalftal, zonder dat iemand hem had zien binnenkomen, deze was een engel, gezonden om te betuigen hoe aangenaam aan den hemel deze liefdedaad van Grea'orius was.

174 WITTE DONDERDAG. — VOETWASSCHINGU

'leu Subdiaken vasthoud; de Diaken reikt intusschen lijnwaad toe om den voet af te drogen.

ANTIFOON. JOBS XIII.

VOETWASSCHING. 175

176 WITTE DONDERDAG. — VOETWASSCHING.

— VOETWASSCHING. 177

GOEDE VRIJDAG.

toelichting.

Goede Vrijdag! Zesde dag der Lijdensweek van onzen God en Heer Jesus Christus!]

Op den zesden dag had Hij den mensch geschapen : ook op den zesden dag heeft Hij hem verlost!

Heden heeft Hij geleden onder Pontius Pilatus, is gekruist, gestorven en begraven! Laten wij ze toch vol eerbied en dankgevoel altoos uitspreken, die woorden der geloofsbelijdenis, waarmede wij alle dagen des jaars ons herinneren aan den grooten reddingsdag.

Heden is geslacht ons Paaschlam, Christus!

De welbeminde Zoon Gods, medezelfstandig met den Vader, God van alle eeuwigheid ; Hij, die om ons menschen en onze zaligheid uit den hemel was nedergedaald, en het vleesch had aangenomen uit de Maagd Maria, 1amp; als het zoenoffer voor de zonden der gansche wereld smaad- en smartvol gestorven op het kruis!!

goede vrijdag.

Zóó lief heeft God de wereld gehad! Tot dien duren prijs is aan God voldoening gegeven, zijn wij vrijgekocht en verlost!

Het is volbracht !!

Welk christelijk gemoed voelt zich niet aangegrepen door verteedering, niet met dankbaarheid vervuld voor deze overvloedige verlossing door den barmhartigen Jesus bewerkt? Welke naam zullen wij aan den sterfdag van onzen Verlosser geven, aan dien ontzaggelijken dag, waarvan hemel en aarde noch het geheim doorgronden, noch de eeuwige weldaad naar waarde schatten kunnen! Goede Vr ij dag! Zoete benaming ! Eenvoudig wel, maar diep gevoeld en daarom juist zoo schoon noemen wij dezen dag goed, want de goede Jesus is er op gestorven : heeft ons uit de macht van den b o o z e n gered, en zoo oneindig veel goeds voor ons allen verworven!

De Dienst, welke in de kerk verricht wordt, wijkt geheel van den gewonen af; niet, zooals ergens te lezen staat, als zinnebeeld van de wanorde in de natuur bij het sterven des Verlossers, maar van de uitgestrektheid van hare beteekenis.

Als wij op den top van een berg staan, overzien wij veel met een enkelen blik. Onder het opstijgenreeds schijnen de afstanden kleiner, zoodat eindelijk oorden die ver van ons en van elkander

GOEDE VRIJDAG.

liggen, van den top des bergs gezien, naast elkander schijnen te liggen aan onze VOO' ten. Naar Calvariê's kruin worden wij heden door de hand der Kerk opgeleid, niet slechts om van nabij Jesus' kruissmart te zien, maar om het geheele werk der Verlossing te overschouwen. Het is, alsof de gansche wereld aan onze voeten ligt, en alle geslachten der aarde samen komen rondom Golgotha. Zij die vóór Christus' komst leefden, om te betuigen, wat zij van Gods zoendood hebben gekend, gehoopt en genoten; de tegenwoordigen, om van zijne volheid genade bij genade te ontvangen. Inderdaad, zóó veel omvattend is de Eeredienst op Jesus' sterfdag, dat zij het geheele werk derver-lossing voor oogen legt. Zij veraanschouwelijkt er van 1°. de verre verwachting, 2°. de zinnebeeldige vóór beduiding, 3°. de smartvolle gebeurtenis, 4°. de onmetelijke vrucht, eindelijk 5°. het werktuig, waarmede zij volbracht werd, het kruis. Met andere woorden: De Dienst van Goeden Vrijdag stelt voor, wat de H. Hieronumus zoo schoon zeide: „Het Kruis van Christus is het middelpunt, waar alles samenkomt, is de korte inhoud van de geschiedenis der gansche wereld.

1. Er wordt met de sombere altaarplechtig-

GOEDE VRIJDAG.

heden op de eerste plaats voorgesteld, hoe de schuldige wereld redding afbad en verwachtte. De Verlosser kwam niet aanstonds na de eerste albesmettende zonde. Tusschen de belofte in het paradijs, dat Hij komen zou, om ons te verlossen uit de macht der helsche slang, en zijn werkelijke komst verliepen vier duizend jaren. Waarom toefde God zoolang te doen, hetgeen Hij terstond na den val van Adam en Eva beloofde ? „Om zeer wijze redenenquot;, antwoordt de H. Thomas van Aquine. „God deed o.a. zóó, opdat de wereld, hoe langer zij in hare bedorvenheid bleef zuchten, en hoe dieper zij door de zwaarte van haren zondenlast in zedelijke ellende zou nederzinken, ook des te dieper haar ongeluk, van God te zijn afgeweken, beseffen, en haren Redder des te blijder ontvangen zou.quot;

De barmhartige God vergat intusschen zijne belofte niet, noch duldde dat zij werd vergeten. Hij vernieuwde haar vaak met eigen mond. Door het roepen vaneen afzonderlijk volk tot zijn volk bij uitnemendheid; door de oifers en zinnebeelden der Wet; door de stem van een aantal profeten ; door de leiding der gebeurtenissen in de ongelukkige wereld; door geheel de geschiedenis van het joodsche volk, zorgde Hij, dat het geloof aan den Verlosser en de hoop op Hem bleven leven, niet slechts in het Jodendom, maar ook onder

GOEDE VRIJDAG.

de heidenen. De Verlosser, die komen moest, was de Verlangde aller volken (Agg. II, 8) {¹) Om nu aan te duiden, hoe de schuldige wereld in de eeuwen vóór Christus' komst naar den Kedder uitzag, en in hare verdrukking den hemel smeekte, dat Hij toch komen mocht, kiest de Kerk eene lezing uit den profeet Osee De Dienst vangt daarmede aan: maar eerst vallen priester en gewijde dienaren, zoodra zij het altaar naderen, op hun aangezicht plat ter aarde neder. Gesteld, om tusschen tempel en altaar de zonden des volks te beweenen, verbeelden zij in deze houding de wereld, nederge-drukt onder het gewicht harer zonden. Maar, er zal redding komen. Als na volbracht gebed, de priester het altaar heeft beklommen, klinkt ons opbeurend, troostvol tegen; Hij zal genezen en heelen. Hij zal ons levend ma-

¹

Een treffend bewijs hoe de verwachting- van den toekomstigen Verlosser ook buiten het Jodendom bestond, levert o.a. de rechtvaardige Job. Deze leefde, waarschijnlijk in den vroegen tijd der aartsvaders, in he; land van Hus, een gedeelte van woest Arable, tusschen Edom en Chaldaea, Hoe schoon zijn de bekende woorden: Ik weet dat mijn Verlosser leeft, en ik ten jong sten dage uit de aarde zal verrijzen, en weder met mijn vel zal omkleed worden en in mijn vleesch mijnen God zal zien. Dien ik zien zal. ik zelf, en dien mijne oogen zullen aanschouwen, en geen ander, deze mijne hoop is nedergelegd in mijnen boezem. Job XIX, 25—27.

GOEDE VRIJDAG.

ken (Les, Osee Al) (¹). En onmiddellijk na de Les uit Osee verkondigt ook de Tract us uit Habacuc, dat van God zei ven de verlossing zal komen.

2. Voorbeduiding. Jesus Christus, de Zon der gerechtigheid, het Licht der wereld, zou over

13

¹

De. Kerk kiest uit de boeken des Ouden Verbonds, hetwelk opleiding naar Christus was, de profetie van Osee om te doen zien welke behoefte de vóór-christelijke wereld had aan redding, die van boven moest komen. De vóór-christelijke wereld biedt vooral dit ter beschouwing aan, hoe de barmhartige God het verlossings-begrip in haar bewaarde; hoe zij meer en meer in de zonde wegzonk, en hoe de straffen der goddelijke wraak altijd dreigend over haar afhingen. De profeet Osee leefde na de splitsing van Israël en Juda in twee rijken, toen zedeloosheid en afgoderij zich op zoo schrikbare wijze vertoonden, als nooit in eenig ander tijdvak der joodsche geschiedenis plaats had. Van daar ook is Osee's profetie een aaneenschakeling van strafbedreigingen, die God hem beval te verkondigen. Nog maar ééns behalve vandaag, ook op een boetedag, t. w. quatertemper-vrijdag in September, komt in de Misliturgie eene Les uit Osee voor. Ka de verre verwachting des heils, de dageraad, door Osee uitgedrukt, volgt de meer heldere afbeelding gegeven door Mozes, die veel vroeger dan gemelde profeet leefde. Osee en Mozes zijn hier geen vertegenwoordigers van hun tijdvak, maar van het geheele Oude Verhond. Letten wij op hetgeen de Liturgie hier bedoelt; steeds duidelijker voorstelling van het verlossingsgeheim.

184 GOEDE VRIJDAG.

de wereld opgaan. Doch gelijk het in de natuur na de duisternis van de nacht niet op eens de volle dag volgt, maar de zon langzaam hooger klimt, en de middag eerst Da den dageraad en den morgenstond komt, zoo nam ook het Licht van Christus wel steeds in helderheid toe, maar verscheen niet op eens in vollen glans. Als de dageraad was zij n uitgang voor bereid (¹) Algemeene beloften gingen vooraf, die weinig meer dan een schemering verspreidden. Daarna brak de morgenstond aan : beloofd, verwacht, afgebeden, werd de Redder al duidelijker verkondigd en voorbeduid, afgebeeld in personen, instellingen, offeranden en plechtigheden,, totdat Hij in de volheid des tijds verscheen.

Schooner kon op de voorbeduiding des Ouden Verbonds niet gewezen worden als door de Les uit Exodus XII, welke van het Paaschlam en het Spijsoffer, Christus, den bloedigen zoendood afbeeldt. Want Gods zoon, aan het kruis geklonken, is het voorbeduide Lam dat in waarheid is geslacht; dat door bloedvergieten een eeuwige verlossing heeft bewerkt; dat vlek-keloos is, mannelijk, eenjarig: dat geslacht werd tegen den avond: d. i. in de

¹

Christus' ontvangenis en geboorte, waardoor hij uit den hemel op aarde kwam, is door God voorbereid als een dageraad.

GOEDE VRIJDAG,

volheid destijds; dat geslacht werd door heel de menigte van Israels kinderen: allen toch schreeuwden; „Kruisig, Kruisig hem!quot; En mocht, in de plaats van een lam, een bok het bloedig paaschoffer zijn : het was, omdat Jesus, het vlekkeloos heilige Lam, met de zonden der wereld beladen voor ons ais de zondebok van het oude verbond was.

3. In de Passie zien wij de verlossing niet meer als toekomend of voorbeteekend, maar als gebeurend en volbracht (¹). Het is ten vierden male, dat de Lijdensgeschiedenis wordt voorgehouden; heden volgens de beschrijving van den H, Joannes. Den leerling, die zijn Meester getrouw bleef tot onder het kruis, komt het toe, de smarten des Heeren te vermelden op den grooten lijdensdag zeiven. Aanschouwer en verkondiger van Jesus' zoendood, roept hij met zijn lijdensverhaal ons toe : Klim op

¹

Welk een klimming in de voorstelling van het verlossingsgeheim! Zelfs in de zangwijs ligt verheffing. De eerste Les wordt op den lestoon, d. i. bijna lezend, gezongen r zij vertoont het heil slechts van verre. De tweede Les wordt gezongen op den verkondigenden toon der Epistel. In de Passie, de beschrijving der verlossings-daarf, hoeren wij den verhaler rerhalen, den Zaligmaker diep weemoedig klagen, en beiden onderbreekt het luidklinkend, hartstogtelijk volksgeechreeuw.

GOEDE VRIJDAG.

Tot aan den berg, en tel d'ontelbre wonden.

Bezie 't albast zijns lichaams wreed geschonden.

Bezie de roên gesleten op zijn vel,

En vleesch en been. Aanhoor dit guichelspel,

Dat schuifelen, dat spuwen, dat beschimpen.

Bezie eens, hoe zijn ingewanden krimpen.

Van pijn op pijn: hoe 't lichaam nagelvast Aan 't hout, verwelke, en door zijn' eigen last De zenuw spanne, cn leer' de wonden gapen,

Die beeken bloeds, zoo schoon als 'tis geschapen,

U leveren, tot zuivring van uw vlak.

Hij geeft den geest: de wereld geeft een krak;

De steenrots scheurt: alle elementen, zwanger Van zulk een wee, verschieten, bleeker banger Dan ooit, hun verf: en huilen wijd en breed. Op 't moordgeschrei der Godheid, en dien kreet,

Waarmee de ziel drie dagen werd gescheien Van 't heilia' liik, om 't welk de starren schreien.

Ibl'bl'

le:

_ ^v(

tigheid en van de strafbaarheid der zonde ! Gij oc boodt de onmetelijke bevrediging aac, welke ■

Gods heiligheid eischte ! Verzoenend Offerlam ! d;

Gij voldeedt aan den hemelschen Vader! Gij z:

kocht ons vrij ! Gij overwondt den vijand onzer h

zielen ! Gij verwierft het eeuwig leven voor de | k

ter dood veroordeelden! Gij verdiendet een on- d

GOEDE VRIJDAG.

uitputtelijken genadeschat, en opendet ons allen den weg des eeuwigen heils. O bodemlooze oceaan van barmhartigheid ! O onwaardeerbaar beminnen der liefde: om den slaaf vrij te koopen heeft zich de Zoon tot losprijs gegeven !

Ach, dat uw bloed, o Jesus! voor niemand onzer te vergeefs hebbe gestroomd, maar dat wij ontferming en genade bekomen ten bekwamen tijde!

4. Na de Passie volgen de Greb eden. Een allerhartelijkste uitnoodiging gaat ieder Gebed vooraf. In de vervoering harer hoop roept de Kerk ons toe: Laat ons den berg des heils omsingelen, waar de verdiensten van Christus' bloed met onuitputtelijke mildheid van nederdalen , helpt, allerliefste kinderen, de vruchten der verlossing afdragen tot allen, die gelooven, en ook tot die nog ongeloovig zijn.

De H. Kerk bidt voor allen, om alles. Waarom dat? Kunnen wij met deze verklaring tevreden zijn, dat de Kerk zóó doet, om de barmhartigheid des Zaligmakers na te volgen, die op het kruis voor zijne beulen bad; of, dat zij een moederlijke teederheid aan den dag legt, die niemand van haar medelijden uitsluit? Xeen, in geenen deele. Zóó iets doet de Kerk altijd. Het stervend Offerlam, Jesus Christus zelf, is het voorwerp

C OEDE VRIJDAG.

onzer bewondering en liefde. De goddelijke kracht zijns offers, de oneindigheid zijner verdiensten trekken meer nog dan het mededoogen der Kerk onze aandacht. Of, willen wij de Kerk in hare Liturgie prijzen ? Zeggen wij dan, dat zij vol teederheid, voor allen biddende, een krachtige ontboezeming doet van haar goddelijk geloof. Zij bidt voor allen, om alles, wijl zij gelooft, dat Jesus door zijn dood, de gansche wereld verloste; dat Hij voor allen stierf, opdat all en het leven zouden hebben; dat zijn goddelijk zoenbloed, voor allen vergoten, alle kracht heeft voor allen! De Gebeden die heden voor allen worden gestort zijn alzoo eene voortreffelijke verkondiging van de algemeene verzoening, van de eeuwige verlossing en dezer onmetelijke v r u c h t.

Christen ziel, hoe zondig gij ook wezen mocht, hier zult gij leeren, dat er geen smadelijker ont-eering is van 's Heeren genadevollen dood, dan te wantrouwen, als waren Jesus' verdiensten te klein, of als was zijn liefde tot u niet oneindig! Neen, bidden wij met het levendigst vertrouwen, maar: Buigen wij de knieën: In deemoedig schuldbesef, kloppende op de borst, met vermor-seld hart zullen wij opblikken naar het kruis. Want hoe zouden wij ons ooit genoeg kunnen vernederen op den dag, waarop de onschuldige

GOEDE VRIJDAG.

Jesus, onze lieve Zaligmaker, voor onze zonden is gestorven!

5. Eindelijk wordt ons op indrukkende wijze het kruis, het werktuig onzer verlossing, getoond. Kruis en kruisbeeld worden onthuld, opgeheven en vereerd. De plechtigheid doelt op het ware Kruis, waaraan het heil dei-wereld gehangen heeft (¹) en beoogt den gekruisten Jesus zeiven. Zou het kruis niet vereerd mogen worden ? Ziet men van groote daden en voor hen die ze volbrachten geen gedenkzuilen oprichten ? Kan de trofee onzer verlossing, het kruis, waarmede de wereld vrijgevochten, de hel overwonnen, de hemel geopend is, wel hoog genoeg worden verheven, wel dankbaar genoeg begroet?

Volgens den geest der H. Kerk is deze kruis-

¹

Deze kruisvereering dag'teekent van cle vierde eeuw, toen keizerin Helena, moeder van Constantijn den Groote, het ware Kruis, waaraan Christus gestorven was, op Calvarië had gevonden. Het vinden er van had de geheele Kerk met blijdschap vervuld en onbeschrijfelijk groot was de toevloed van geloovigen, om dat dierbaar heilsteeken te zien en te huldigen, als het jaarlijks op Goeden Vrijdag te Jerusalem vertoond werd. Uit de onmogelijkheid voor talloozen, om te Jerusalem eerbied aan het heilig hout te gaan betoonen, ontstond de kruisvereering, die wij heden verrichten.

190 GOEDE VRIJDAG.

vereering eene k r u i s-v e r h e e r 1 ij k i n g. Overweging. Het kruis, tot nu toe omhuld, ten teeken dat 's Heeren glorie aan ons oog ontrokken was, wordt, op de trede van het altaar aan den epistelkant, eerst gedeeltelijk onthuld ; daarna, midden op het altaar, geheel van zijn bekleedsel ontdaan, en door den priester tot driemaal aan het volk getoond met de woorden: Ziet het hout des kruises, waaraan het heil der wereld gehangen heeft; en de geloovigen knielen eerbiedig neder bij het zingen van: Komt laat ons aanbidden (*). Hij toch, die hier in beeltenis wordt voorgesteld, is Jesus Christus, de eeuwige Zoon van God, die gehoorzaam geworden is tot den dood des kruises, maar in wiens naam juist daarom hemel en aarde in aanbidding moeten nedèrvallen. En de priester ontdoet zich als Mozes van zijn schoeisel, vóór hij zich tot het heilig hout ter aarde buigt om het te kussen, het hout, waaraan onze dierbare Verlosser uit liefde gestorven is.

En om ons gedurende deze kruisvereering tot berouw over onze zonden en tot leefde voor Jesus op te wekken, worden de lm pro per ia, V e r w ij t e n, welke de Zaligmaker, van het

(♦) Men gelieve de noot, in den Dienst zeiven op deze woorden gemaakt, aandachtig^- te lezen.

GOEDE VRIJDAG.

kruis af, zijn ondankbaar volk toespreekt, gezongen. O, stellen wij ons voor, dat de Verlosser met stervende lippen aldus tot en over ons klaagt; slaan wij tevens het oog op zijn bloedige wonden en wij zullen getroffen en bekeerd opstaan uit die overweging.

Laat ons ook dezen ganschen dag zooveel mogelijk in stilte doorbrengen met de overdenking van de kruissmart en den dood des Heeren. Zóó is de geest der H. Kerk. Zij gaat heden geheel op in het Offer des kruises. Aan Calvarië zijn en blijven haar geest en hart geboeid, zij daalt van den heiligen berg niet neder, dan om den gestorven Zaligmaker te vergezellen naar het graf. Zóó zeer is op het bloedige, alvol-doende Offer des kruises hare aandacht gevestigd, dat de onbloedige Offerande der Mis niet opgedragen wordt. Alleen wordt na de kruisvereering het H. Sakrament uit de plaats, waarheen het gisteren in processie gedragen was, in processie teruggevoerd naar het hoofdaltaar en onder sommige gebeden uit de gewone Mis genomen, door den priester genuttigd. De plechtigheid op Goeden Vrijdag is dus slechts eene Communie, niet eene Offerande. En de H. Kerk verkondigt hiermede opnieuw, dat het onbloedige Offer des Avondmaals en het bloedige des kruises één en hetzelfde Offer is.

GOEDE VRIJDAG.

Een geliefde beziglieid der vromen is, dikwijls te overwegen, hoeveel pijnen de lieve Jesns heeft doorgestaan, om ons van de eeuwige pijnen te bevrijden. Het kruis was het groote boek, waaruit de Heiligen alles leerden. Paulus wilde niets anders weten, dan Jesus, en dien gekruist. En, om van alle nog één te noemen, hoe groote minnaar des kruises was Bernardus niet! Hoo-ren wij de honingzoete woorden, waarmede hij de overweging van 's Heeren lijden aanbeveelt.

„Ik heb, mijne broeders, van het begin mijner bekeering af, om te voorzien in de groote menigte van verdiensten, welke mij ontbrak, met zorg een bundelken mirre vergaderd uit alle smarten en bitterheden des Heeren, en dat op mijn hart geplaatst.... In eeuwigheid zal ik die ontfermingen niet vergeten____Dit te overwegen heb

ik wijsheid genoemd; daarin heb ik voor mij de volmaaktheid der rechtvaardigheid gesteld, daarin de volheid der wetenschap, daarin de rijkdommen des heils, daarin de overvloed van verdiensten. Daaruit trek ik somwijlen een heilzamen drank van bitteren rouw, dan weder de zoete zalving van vertroosting. Deze overweging beurt mij op in tegenspoeden, verootmoedigt mij in voorspoed .... Daarom spreek ik dikwijls over het lijden en de ontfermingen mijns Heeren, gelijk gij weet, altijd ben ik die indachtig, gelijk God

GOEDE VBIJDAG.

weet, en ik ben gewoon daarover te schrijven, zooals bekend is: deze is mijn hoogste wijsbegeerte, Jesus te kennen en Hein gekruist.quot;

„Vergadert dan ook gij, zeer beminde! vooru zeiven zulk een heilzamen mirrebundel, en plaatst dien in het binnenste van uw hart.... Draagt dien niet achter, op uwe schouders, maar van voren, dicht bij uwe oogen, opdat gij hem niet zoudt dragen zonder hem te ruiken, waardoor de last u zou drukken zonder dat de geur u zou verkwikken. Gedenkt, dat Simeon den Zaligmaker gedragen heeft op zijne armen. Maria droeg Hem in haren schoot.... Ik ben van gevoelen, dat Joseph, Maria's man_; Hem dikwijls zal hebben toegelachen als hij Hem op zijne knieën had. Deze allen hielden Hem vóór zich, geen enkel achter zich. Laten zij u tot voorbeeld wezen, opdat gij ook zoo doet. Want, als gij Jesus, dien gij draagt, voor uwe oogen houdt, zult gij zeker bij het zien van de smarten uws Heeren, ook gemakkelijker de uwe dragen, terwijl de Bruidegom der H. Kerk u zelf bijstaat. Hij, de God die boven alles geprezen zij in eeuwigheid. Amen.quot; {In Cant. Sermo 43.)

WH-

GOEDE VRIJDAG.

Na de Xona (¹) gaan Priester, Diaken en Subdiaken in zwarte misgewaden, zonder licht of wierook naar het altaar, vallen vóór hetzelve op het aangezicht neder en bidden een wijle. Intusschen spreiden de Akolieten één dwaal over het altaar (²). Na te hebben gebeden, staat de Priester met genoemde assistenten op, beklimt het altaar en kust het in het midden. Vervolgens leest een Lector (f) tor plaatse waar de Epistelles gezongen wordt

¹

Een gedeelte dor kerkelijke daggetijden. Vergelijk de noot onder bladz 15. Nona beteekent negende uur) en beantwoordt aan ons drie uur 's namiddags ; het uur waarop de Zaligmaker den geest gaf. Door den tijd: Na de Nona en door de zwarte misgewaden wordt aangetoond, dat de plechtigheden Jesus als gestor oen, de verlossing der wereld als geschied voorstellen. Het is volbracht!

²

Nadat de Bisschop den altaarsteen geconsacreerd heeft wordt daarover uitgespreid het Chrismale (Chrisma-doek), een linnen wasdoek van gelijke grootte als de geconsacreerde steen, en hierover worden de drie door den Bisschop gewijden linnen doeken gelegd. Aan het aldus gedekte altaar wordt de H. Mis opgedragen. (Pontif. rom.)

(f) Lezer hij den H. Dienst. Het Lectoraa: is een der Kleine Orden.

GOEDE VRIJDAG. —

de volgende Profetie zonder titel, welke de Priester aan den Epistelkant leest,

O s e e VI.

Dit zegt de Heer : In hunne verdrukking zullen zij zich des morgens oprichten tot Mij (en zeggen): Komt, laat ons tot den Heer weder-keeren : dewijl Hij zelf ons gegrepen heeft, O zal Hij ook genezen ; Hij sloeg ons, en Hij zal ons heelen. Na twee dagen zal Hij ons levend maken, en ten derde dage ons opwekken, en wij zullen leven voor zijn aangezicht. (³) Wij zullen kennen en wij zullen trachten den Heer te kennen; gelijk de dageraad is zijn uitgang voorbereid, en Hij zal als de vroege regen over ons komen, en de late regen over het land. (^:5) Wat zal Ik u doen, Ephraïm? AVat zal Ik u doen, Juda? Uwe barmhartigheid is gelijk een ochtendnevel en als een morgendauw, die in den ochtend verdwijnt. Daarom heb ik hen als harde steenrots

(') Als een leeuw, waarmede de Heer zichzelf vergelijkt in het vorige hoofdstuk,

(²) De profeet voorspelt, dat het volk Gods spoedig', na '.wee, drie dagen; niet te verstaan als twee maal vielen twintig uven, maar in het algemeen als een kort tijdsverloop.

(') Christus maakte onze zielen vruchtbaar gelijk de voor- en najaarsregen het land in die streken vruchtbaar deed zijn.

GOEDE VRIJDAG. —

behouwen door de profeten ; Ik heb hen gedood door de woorden van mijn mond, en uwe straffen zullen als een licht te voorschijn komen : want Ik wilde barmhartigheid O en geen offerande, en kennis van G-od meer dan brandoffers.

TRACTUS.

(') Hier wordt, evenals hierboven, door barmhartigheid bedoeld rechtvaardigheid, heiligheid, bij welker afwezigheid geen offer aan God welgevallig is. God verlangt eerst de bekeering en dan de offers, door de menschen in staat van genade opgedragen.

GOEDE VRIJDAG. —

Ka den Tractus, zegt de Friester aan den Epistelkani:

Oremus, Laat ons bidden.

D. Flectamus genua. De. diaken zingt: Buigen wij S. Levate. ; de knieën. En de Subdiaken :

Staat op.

gebed.

GOEDE VRIJDAG. —

GOEDE VRIJDAG-. — LESSEN.

TRACTUS. Ps. CXXXIX.

Biieü mij, Heer, van den kwa-

^ den menseh, behoedt mij tegen den man des onrechts.

V. Die kwaad in hunne harten uitdenken: den gansehen dag strijd voeren.

V. Zij hébben hunne tongen gescherpt als die, eener slang; adderen-vergit' is onder hunne lippen.

V. Bewaar mij. Heer, voor de hand des zondaars ; en verlos mij van de ongerechtigen.

V. Van hen die zoeken mij ten val te brengen: hoovaardigen legden mij een verborgen strik.

V. En spanden voor mijne voeten koorden tot een net: op den weg plaatsen zij een struikelblok voor mij.

V. Ik heb tot den Heer gezegd : Gij zijt mijn God ; ver-Ie stem mijns

V. Heer, Heer, Gij, de kracht mijns heils, bescherm mijn hootd ten dage des krijgs.

V. Lever mij niet tegen mijnen wil aan den booswicht: zij hebben plannen tegen mij beraamd; verlaat mij niet, opdat zij zich niet te eenigen tijde verheffen.

V. Hij die aan het hoofd staat van hen die mij omringen : het onheil hunner lippen zal over hen komen. (1)

') Het onheil dat die lasteraars mij willen aandoen zal op hun eigen hoofd neerdalen.

14

GOEDE VRIJDAG. — PASSIE.

V. Maar de vromen zullen I V, Verumtamen justi uwen naam loven : en de ge-' confitebuntur nomini tuo : rechtigen zullen voor uw aan- ' et habitabunt recti cum gezicht verblijven. ^f vultu tuo.

Na den Tractus wordt voor een onbedekten lessenaar de Passie gezongen: terwijl de Priester die in stilte aan dun Epistelkant leest.

GOEDE VRIJDAG.

GOEDE VRIJDAG. —

V, Maar de vromen zullen j V. Venimtamen justi uwen naam loven : en de ge- j confitebuntur nomini tuo : rechtig'en zullen voor uw aan- '' et habitabunt recti cum gezicht verblijven. vultu tuo.

Na den Tractus wordt voor een onbedekten lessenaar de Patsie gezongen: terwijl de Priester die in stilte aan den Epistelkant leest.

GOEDE VEIJUACt. — PASSIE.

GOEDE VRIJDAG. —

GOEDE VEIJDACt,

GOEDE VRIJDAG. — PASSIE.

GOEDE VRIJDAG. — PASSIE.

(') het geplaveide (^!) de hoogte. Een met steenen geplaveide verhevenheid.

C OEDE VRIJDAG. — PASSIE.

f¹) De korte tijd welke den ondergang der zon voorafging', en besteed werd aan het bereiden van hetgeen op den Sabbat, aan spijs en andere zaken, noodig was.

GOEDE VRIJDAG.

GOEDE VRIJDAG. — PASSIE.

GOEDE VRIJDAG.

codemus, qui venerat ad Jesura nocte primum ferens mixturam myrrhoe et aloës, quasi libras centum.

Acceperunt ergo corpus Jesu. et ligaverunt illud linteis cum arromatibus,

sicut mos est Judreis se-pelire. Erat autem in loco ubi cruciflxus est. hortus :

ct in horto monumentum novum, in quo nondum quisquam positus erat. Ibi ergo propter Parasceven Judajorurn. quia juxta erat monumentum, posue-runt Jesum.

Vervolgens begint de Pviestey, aan dm Epistelknnf, onmiddellijh met gevouwen handen, de volgende gebeden:

Het gebed wordt met uitgestrekte handen gezongen, op den minst plechtigen toon. En dit zelfde geldt voor de volgende gebeden.

Omnipotens sempiterne! Almachtige eeuwige God, Deus, qui gloriam tuam | die uwe heerlijkheid aan

GOEDE VEIJDAG.

GOEDE VRIJDAG. —

(') De Kerk bad weleer in dit gebed voor den Keizer van het heilige Roomsche Rijk, hoofd van liet Duitsche Rijk, en in de middeneeuwen door de Kerk belast met de bescherming der Christenheid Thans wordt dit gebed slechts in die landen gebeden welke nog onder het gebied van den Keizer van Oostenrijk staan.

GOEDE VRIJDAG. —

GOEDE VBIJDAGr.

(') Hier noodigt de diaken niet uit om te knielen.

GOEDE VRIJDAG. —

Na deze gebeden legt de Priester het kasuifel af, gaat naar den Epistelkant, en ontvangt van den Diaken een kruisbeeld, dat reeds op het Altaar aanwezig is. Met het aangezicht naar het volk gekeerd, en zooveel mogelijk achterwaarts bij het Altaar staande, ontbloot hij het een weinig van boven, alléén de eerste woorden van de antiphoon zingende :

Ziet het hout des kruises.

— KEUISVEREEEING.

waarna zijne Assistenten met hem rervolgen ;

In quo sahis mundi 1 Waaraan het heil der wereld ependit. ■ gehangen heeft.

Bet koor antwoordt :

Venite, adoremus. I Komt, laat ons aanbidden.

Nu knielen allen neder behalve de Priester. Deze gaat een weinig vooruit aan denzelfden epistelkant, ontbloot den rechterarm van het kruisbeeld, en dit opheft'ende, zingt hij op iets hooger toon dezelfde uorden, welke op dezelfde wijze worden vervolgd en beantwoord. Ein-delyk gaat de Priester naar het midden des Altaars, ontbloot het kruisbeeld geheel, en het opheffende, zingt hij met nog meer verheffing van stem even als de vorige keeren : Ecce lignum Crueis.

Daarna draagt do Priester het kruisbeeld op eene plaats vóór het Altaar, en legt het daar knielende neder. Dan trekt hy zyne schoenen uit, en gaat het kruis vereeren, driemaal nederknielende, vóór hij het kust. Hierna trekt hij de schoenen weder aan. en doet het kasuifel eder om. Op dezelfde wyze als de Priester vereeren nu ook alle Assistenten en dienaren, die aan het Altaar zyn, en na hen alle geestelijken en leeken, twee aan twee het kruis. Onder deze vereering worden of wel geheel of gedeeltelik, naar gelang de tijd toelaat, de volgende gezangen gezongen : Improperia of Verwijten genoemd

Twee zangers zingen midden in het koor. (1)

V. Popnle metis, quid V. Mijn volk, wat heb ik n feci tibi, ant in quo con- | gedaan ? of waarin heb Ik u

istavi te? respondite i bedroefd? Antwoord Mij.

mibi. I V. Omdat Ik n uitgeleid heb

V. Quia eduxi to de : uit het land van Eqypte, hebt terra iEgypti, parasti cru- gij uwen Verlosser oen kruis cem Salvatorie tuo. bereid.

(') Treffend schoon zijn deze verwijtingen door den Messias het joodsche volk gedaan. De drie eersten worden telkens gevolgd door den zang van hot Trisagion, of het gebed tot den driewerf heiligen God, wiens onsterfelijkheid te verheerlijken recht en billijk is op dit oogenblik waarop hij, als mensch voor ons wilde sterven. Deze drievoudige verheerlijking, welke sedert de vijfde eeuw te Constantinopel in gebruik was, heeft de latijn-sche kerk overgenomen in de oorspronkelijke grieksche taal, terwijl zij benrtelings de latijnsche vertaling doet volgen.

15

216 GOEDE VRIJDAG. — KBÜISVEBEERING.

Een koor zingt:

Heilige God! Agios o Thees.

Een ander koor antwoordt;

Heilige God! ¹ Sanctus Deus.

Eerste koor :

Agios ischyros.

Tweede koor :

Sanctus fortis. Eerste koor :

Heilige onsterfelijke ! Ont- Agios athanatos, eleison ferm U onzer. | ymas.

Tweede koor:

Heilige onsterfelijke! Ont- Sanctus immortalis mi ferm U onzer. serere nobis.

Twee ran het eerste koor:

(quot;) Uit Egypte.

KEUISVEREEEING. 217

Het volgende wordt beurtelings door twee zangers gezongen, terwijl beide koren te zamen, na elk Y. herhalen : Popule meus enz. — Mijn volk enz. tot aan : Quia eduxi. — Omdat ik U.

Twee van het koor zingen :

(') De laatste plaag waarmede God de Egyptenaren teisterde bestond in het sterven, van al de oudste zonen van al de Egyptenaren in ééne nacht.

GOEDE VRIJDAG. — KBUISVEREEEING.

Vervolgens toordl gezamenlijk yezongen :

Hierna zingt men : Crux fidelis : Getrouwe kruisboom enz. met den lofzang: Pange lingua; Zing o tong enz., en na elk couplet van dezen lofzang wordt Crux fidelis; Getrouwe kruisboom enz. of: Aan 't zoe:e kruishout, bsurtelings herhaald.

(') Hij zie ons aan met een helder aangezicht, ten teeken van zijne goedgunstigheid.

KRUIS VEKEEEING. 219

S

220 GOEDE VRIJDAG-. —

nen, de nagelen en de lans zijn teeder lichaam doorboord hebben, en water en bloed uit zijne zijde vloieit: in welk oen vloed worden de aarde, de zee, de hemel en de wereld gewasschen! Getr. enz.

Verheven boom buig iiwe takken, ontspan uw gespannen ingewanden, en verzacht uwe aangeboren hardheid, en wees een zachte stam, om daarop de leden van den he-melschen Koning te doen rusten. Aan: enz.

Gij alleen waart waardig' het slachtoffer der wereld te dragen, en, dor wereld eene haven in hare schipbreuk te bereiden,

als eene andere ark, die bestreken is met liet heilig bloed, uit het lichaam des Lams gevlooid.

Getr. enz

Der heilige Drieëenheid zij eeuwige eer, gelijke eer en gelijke heerlijkheid zij den Vader, den Zoon en den H.

Geest gegeven : het iieelal love den naam van den Eénen en Drieéénigen.Amen. Getr enz, ¹

Tegen het einde der kruisvereering worden de kaarsen op het altaar aangestoken. De Diaken neemt de bursa en spreidt een corporale, als gewoonlijk, op het altaar uit en legt er den vingerdoek naast. Na de vereering neemt hij het kruis eerbiedig op en zet het op het altaar. Daarna gaat men in processie naar de plaats, waar den vorigen dag het H. Sacrament gebracht was Vóórop gaat de Subdiaken met het kruis, tusschen twee Akolieten, kandelaars met brandende waskaarsen dragende, dan de Geestelijkheid volgens rang, eindelijk de Priester met de assistenten

(') I. A. Alberdingk Thijm. Palet en Harp.

GOEDE VRIJDAG-. — PROCESSIE.

Als men gekomen is op de plaats waar het H. Sacrament rust, worden de flambouwen aangestoken, welke men eerst na de nuttiging uitdoet. De Priester knielt vóór het H. Sacrament neder en bidt eenige oogenblikken : daarna staat hij op, doet, zonder te zegenen, wierook in twee wierooksvaten, terwijl de Diaken het scheepje toereikt, en bewierookt knielende het H Sacrament. Dan geeft de Diaken den kelk met het H. Sacrament, den Priester in handen, en bedekt den kelk met de einden van het velum, dat de Priester om de schouders heeft. Allen trekken in processie terug, volgens de orde, waarin zij gekomen zijn. Een baldakijn ivordt boven het H. Sacrament gedragen en twee Akolieten bewierooken dit aanhoudend. Onder de processie wordt deze hymne rezono'en ;

Arbor decora et fulgida,) Gij, Boom, zoo schittrend rijk Ornata Regis purpura, [gesierd,

GOEDE VRIJDAG. — PEOCESSIE.

U, hooge God 1 Drieëenigheid !

Love alle geest in 't Licht

[geknield!

En dat Ge, de eeuwen door,

[geleidt.

Wie Ge in het Kruisgeheim [behieldt 1

Amen. (')

Als de Priester, aan het altaar teruggekeerd, den kelk erop nedergezet heeft knielt hij neder ea bewierookt dien. Daarna staat hij op, gaat midden voor het altaar en legt de H. Hostie uit den kelk op de pateen, die de Diaken vasthoudt; nu neemt hij de patee.i uit do hand van den Diaken en legt de H. Hostie op den corporale, zonder iets te zeggen. Mocht hij het H. Sacrament met de vingers hebben aangeraakt, dan wascht hij die in een

C) J. A. Alberdingk Thijm. Palet en Harp.

GOEDE VRIJDAG.

daartoe aanwezig vaasje. Intusschen giet de Diaken wijn in den kelk, en de Subdiaken water : de Priester zegent dat niet, noch spreekt daarover het gewone gebed uit, maar neemt den kelk van den Diaken aan, zet dien op het altaar zonder iets te zeggen, en de Diaken bedekt dien met de palla. Vervolgens doet hij wierook in het wierookvat zonder te zegenen, bewierookt de H. Hostie, den kelk en het altaar als gewoonlijk, en knielt voor en na het wierooken, en telkens als hij voorbij het H. Sacrament gaat.

Als hij de H. Hostie en den kelk bewierookt, zegt hij :

Incensum istud a te Moge deze wierook door U

benedictum, ascendat ad gezegend opstijgen tot ü, o

te, Domine : et descendat Heer : en moge uwe bannhar-

supernosmisericordiafrua. tigheid 011 ons afdalen!

Jls hij het Aliaar bewierookt:

Als hij het wierookvat teruggeeft.

De Priester wascht de handen, waarna hij, gebogen voor het Altaar, zeyt'.

In spiritu inimilitatis, et Dat wij, ootmoedig van geest

(') Gelijk de goddeloozen dit doen.

224 GOEDE VRIJDAG.

Vervolgens zingt hij de Pater noster:

De Priester zegt in stilte Amen en vervolgt:

Wij bidden U bevrijd ons. Libera nos, qusesumus Heer, van alle verleden, tegen- Domine, ab omnibus mails woordig en toekomstig kwaad: prreteritis, prasentibus, et

('/ Christus zelf leerde ons bidden als lüj aan zijne leerlingen zeide ; Zoo zult gij bidden : Onze Vader, enz.

— ALTAARDIENST.

Nu maakt de Priester een diepe buiging, legt het H. Sacrament op de pateen, neemt de H. Hostie in de rechterhand en heft die zóó hoog op, dat zij door het volk kan gezien worden. Dadelijk hierna breekt hij de H. Hostie boven den kelk in drie doelen, waarvan hij als gewoonlijk het kleinste in de kelk laat vallen, maar zonder iets te zeggen. Pax Dni wordt niet gebeden, ook niet Agnus Dei, en de vredekus niet gegeven. Hij slaat ook de twee eerste gebeden vóór de Communie over, en zegt slechts het volgende:

Perceptio Corporis tui, 1 Dat de nuttiging van uw Domine Jesu Christe,quod Lichaam, Heer Jesus Christus, ego indignus sumere prw-1 dat ik, onwaardige,mij vermeet

(') De Kerk doet ons hier vreden vragen om de zonden te vermijden, omdat zij weet dat strijd en verdeeldheid de vrucht der zonden zijn en dikwijls oorzaak van het vallen in zonden. Vooral vragen wij den vreden des harten, bevrijding van beroering der hartstochten.

GOEDE VRIJDAG. — ALTAARDIENST.

De pateen met de U. Hostie in de handen nemende, zegt hij:

Ik quot;zal het hemelsch brood Panem coelestem acci-nemen, en den naam des Hee- piaru, et nomen Domini ren aanroepen. invocabo.

Op de bortt slaande, zegt hij driemaal:

Heer, ik ben niet waardig | Domine, non sum dig-dat Gij onder mijn dak komt: nus ut intres sub tectum maar spreek slechts een woord, uieum ; sed tantem die en mijne ziel zal gezond worden, verbo, et sanabitur anima

mea.

Daarna mankt hij met de II. Hostie het kruisteeken en zegt :

Het Lichaam van onzen Heer ; Corpus Domini uostri Jesus Christus Jjeware mijne j Jesu Christi custodiat ani-ziel ten eeuwigen leven. Amen. ^! mam meam in vitam oeter-

nam. Amen.

Hij nuttigt het Lichaam des Heeren eerbiedig. Vervolgens laat hij alles weg, wat gewoonlijk na ae nuttiging van het H Bloed gebeden wordt, maar onmiddellijk nuttigt hij eerbiedig het gedeelte der H. Hostie met den wijn uit den kelk. De vingerwassching met wijn en water en de nuttiging daarvan geschieden als gewoonlijk Daarna bidt de priester nedergebogen in het midden des Altaars met gevouwen hadden :

GOEDE VRIJDAG. — ALTAARDIENST. 227

De Priester maakt eene buiging voor het kruis en verlaat met zijne Assistenten en dienaren het Altaar, men leest de Vespers, en even als den vorigen dag, heeft de ontkleeding des Altaars plaats.

PAASCHZA TERDAG.

TOELICHTING.

Nog rust het lichaam van den Godmensch in het graf waarbij de soldaten de wacht hebben. Met diepen eerbied aanbidden de engelen het ontzielde lichaam van hem, wiens bloed de vrede tusschen hemel en aarde hersteld heeft. Dit lichaam, voor een korten tijd van de ziel gescheiden, is vereenigd gebleven met de Godheid; de ziel, die voor eenige oogenblikken opgehouden heeft aan dat lichaam leven te geven, heeft ook hare vereeniging met den Zoon Gods niet verloren. De Godheid blijft ook vereenigd mei het bloed dat vergoten werd, en weder terug zal keeren in de aderen van den Godmensch bij diens verrijzenis.

Naderen ook wij in den geest tot dat graf en brengen ook wij onze hulde aan het doode lichaam van den Zoon Gods. Nu erkennen wij de grootheid der zonden, „want het is door de zonde dat de dood in de wereld kwam en alle menschen aan hem onderworpen werden.quot; Aanbidden wij met de grootste dankbaarheid dezen

PAASCHZATERDAG. — TOELICHTING. 229

vernederden Zoon van God. In zijne geboorte gewaardigde hij zich den vorm van een slaaf aan te nemen door zich zeiven een lichaam te geven, hier daalt hij nog dieper af. Zonder leven I ligt dat verstijfde lichaam in een graf. Zóó lief ¹ heeft God de wereld gehad dat hij zijn eenigen Zoon niet heeft gespaard, maar voor ons heeft ï overgeleverd.

^{1 in} Gaan wij nu in onze gedachten naar Jeruzalem, )en. _tot de verblijfplaats van de Moeder van smarten.

Ook over dat diepbedroefde hart is de nacht sde heen gegaan, en de schrikwekkende tooneelen ^Dit van den vorigen dag hebben voortdurend die ^^e- Moeder gefolterd. Joannes, haar aangenomen zoon, d; g de veelgeliefde leerling van Jesus, weent over ^9D | den Zoon en over de Moeder. De andere Apostelen ^re | en leerlingen, Joseph van Arimathea en Nico-^)e I demus deelen in beider smart. Ook Petrus ^ I vreesde niet, met een berouwvol hart, weder tot ^e | die Moeder van barmhartigheid te naderen. De ^!- j heiligheid, de goedheid, de macht, de smarten, ¹ j de dood van Jesus staan hun allen voor den ⁵ k geest, zijn het onderwerp hunner gesprekken. i | Maar de verrijzenis, welke hij zoo duidelijk voorspelde en welke spoedig zal plaats hebben, komt hun niet in de gedachten. Maria alleen leeft in dat blijde vooruitzicht. De H. Geest zegt van de sterke vrouw: „Gedurende den nacht zal

230 PAASCHZATEEDAG. — TOELICHTING.

hare lamp niet uitgedoofd worden,quot; dit woord wordt thans aan Maria volbracht. Haar hart bezwijkt niet, omdat zij weet dat het graf weldra haren Zoon zal wedergeven. Wel een groote dag deze Zaterdag, waarop te midden van al die droefheid en zielesmart Maria's grootheid zoo uitschittert! De Kerk heeft er de herinnering van bewaard, en voor altijd de Zaterdag van iedere week aan Maria's vereering gewijd.

Vanaf de vroegste tijden der Kerk is de dag van heden, gelijk die van gisteren, voorbij gegaan zonder dat het H. Misoffer werd opgedra-dragen. Gisteren geschiedde dit niet omdat, bij de verjaring van Christus' dood, de Kerk geheel en al met de gedachtenis daaraan vervuld was, en een heilige schroom haar terughielt op hare altaren het slachtoffer van Calvarië te doen nederdalen. Dezelfde rede doet de Kerk zich ook heden onthouden van het opdragen der H. Mis. Terwijl het ontzielde lichaam van Christus in het graf rust, past het niet het goddelijk geheim te vernieuwen waarin het glorievol en als verrezen wordt opgeofferd.

Sedert ongeveer acht honderd jaren is er, in de kerken van het Westen, eene groote wijziging gekomen aangaande het opdragen der H. Mis op dezen dag. Men is niet afgeweken van

PAASCHZATERDAG. — TOELICHTING. 231

het oude gebruik volgens hetwelk op dezen Zaterdag geen H. Mis werd opgedragen ; maar men heeft gemeend de H. Mis, welke in den volgenden nacht gedaan werd, reeds op dezen dag te kunnen doen, omtrent het uur waarop de verrijzenis plaats had. De verzachting in de vastenwet heeft ongemerkt deze wijziging in de plechtigheden medegebracht.

In de eerste eeuwen waakten de Christenen gedurende geheel den nacht in de kerk, in afwachting van het uur waarop Christus overwinnend uit het graf te voorschijn kwam. Te zelfder tijd waren zij tegenwoordig bij de plechtige toediening van het H. Doopsel aan de Catechumenen, eene verhevene handeling waardoor aanschouwelijk werd voorgesteld de overgang van den geestelijken dood der ziel tot het leven der genade. Geen der heilige Nachtwaken van het jaar werd gevierd met een zoo talrijke bijeenkomst en met zoo groote opgewektheid van geest. Zij verloren echter veel van hetgeen haar zoo belangwekkend maakten, toen er geen volwassenen meer gedoopt behoefden te worden, wegens de volmaaktere zegepraal der Kerk, door de prediking van het Evangelie bewerkt.

In de Oostersche Kerk wordt de gewoonte van vroegere eeuwen nog altijd onderhouden, en op dezen dag het H. Misoffer niet opgedragen.

16

232 paaschzateedaCt. — toelichting.

Maar in de Westersche Kerk werd, sedert de negende eeuw, de nachtmis van het Paaschfeest op een vroeger uur gelezen, en, door het voortzetten van deze vervroeging, is eindelijk de gewoonte ontstaan van deze H. Mis in den morgen van Zaterdag vóór Paschen op te dragen.

Door deze wijziging is een zekere tegenspraak ontstaan, tusschen het geheim dat gevierd wordt en den dag, waarop de plechtigheden geschieden. Christus ligt nog in het graf, en reeds wordt zijne verrijzenis herdacht. Alles, wat de H. Mis voorafgaat, geschiedt nog in de stilte der droefheid, en nauwelijks zijn deze plechtigheden volbracht, of, reeds vroeg in den morgen, vervult de paaschvreugde de harten der geloovigen. De Kerk heeft het nuttig geoordeeld hare kinderen reeds heden een voorsmaak te geven van de vreugde, waarmede morgen de wereld vervuld zal worden; trachten wij ons te doordringen van haren geest, door hare plechtigheden goed te begrijpen.

De toediening van het H. Doopsel aan de catechumenen is de voornaamste handeling van geheel deze groote plechtigheid; zij is het hoofddoel van alles wat er geschiedt. Wij moeten deze gedachte goed voor den geest houden, om het geheel met voldoening te kunnen overzien, en de verschillende onderdeelen daarmede in verband te brengen.

PAASCHZATERDAG. —

Werpen wij nu eerst een vluchtigen blik op dit geheel, en staan wij dan later bij elk onderdeel wat langer stil, om onze kennis te vermeerderen en geestelijk voedsel aan onze ziel te

Het eerste wat wij zien gebeuren is de wijding van vuur en vnerook. waarna die der paaschkaars volgt. Hierna worden profetieën gelezen, die een geheel vormen met hetgeen voorafging en nog volgen zal. Is dit geschied, dan gaat men naaide doopvont om het water te wijden. Nadat alles gereed is om het H. Doopsel te kunnen toedienen, ontvangen de catechumenen het H. Sacrament der wedergeboorte. Het H. Vormsel word hun hierna door den Bisschop toegediend. Terstond hierop volgt de H. Mis ter eere van Christus' verrijzenis. En eindelijk sluiten de blijde Vespers de langste plechtigheid, welke de Westersche Kerk in haren jaarkring van feesten volbrengt.

Laten wij ons duizend jaren terug denken, om eene duidelijke voorstelling van dit alles te verkrijgen, en veronderstellen, wij dat de plechtigheden beginnen met de groote Nachtwake (Vigilie) van Zaterdag vóór Paschen, in eene der oudste kerken van Italië.

Te Rome geschiedt alles in de Sint Jan van Latranen, de oudste kerk van allen en hierom de Moederkerk geheeten. Het Sacrament des

234 PAASCHZATERDAG. — TOELICHTING.

Doopsels wordt daar toegediend in de Doopkapel van keizer Constantijn. Jaarlijks wordt hier nog een volwassene gedoopt en de toediening van het Priesterschap en de orden welke dit Sakra-ment voorafgaan geeft nog meer luister aan deze grootste plechtigheid welke Rome jaarlijks viert.

WIJDING VAN VUUR EN WIEROOK.

Op den Woensdag welke dezen Zaterdag vooraf ging waren de catechumenen bijeengeroepen, om te negen uur (tertia) het laatste onderzoek te ondergaan naar hunne geschiktheid voor het ontvangen van het H. Doopsel. De priesters regelen hierbij alles en laten het symboleum der Apostelen (de twaalf artikelen des Geloofs) opzeggen door hen, die dit nog doen moesten. En als nu het Onze Vader en de Afbeeldingen waarmede

PAASCHZATERDAG.

de vier Evangelisten worden voorgesteld, nog eens herhaald zijn, zendt een der priesters degenen die gedoopt moeten worden naar de Doopkapel, na hen vermaand te hebben zich ingetogen te houden en te bidden.

Omtrent drie uur in den namiddag (Nona) begeeft zich de Bisschop met al de geestelijken naar de kerk waarin op dat uur de Nachtwake begint.

De eerste plechtigheid welke nu geschieden moet is de wijding van het vuur, waarvan het licht gedurende den volgenden nacht de duisternis vervangen zal.

Gedurende de eerste eeuw was het de gewoonte iederen dag, voor dat de Vespers begonnen, vuur uit een steen te slaan om de lampen en kaarsen aan te steken, weike de plaats der bijeenkomst moesten verlichten ; dit licht bleef branden tot aan de Vespers van den volgenden dag. Te Rome geschiedde deze wijding met meerder plechtigheid in den morgen van Witten Donderdag, onder het uitspreken van bijzondere gebeden.

Volgens mededeeling van den H. Paus Zacha-

Do H. Joannes vliegt als een adelaar in hooger kringen en dringt door tot den Vader, en hij zegt: „In het begin was het Woord en het Woord was bij God, en God was het Woord.quot; Hierom staat naast hem do gedaante van een Arend. (quot;va-l. H. Hier. c. Jov. 1. 1.)

PAASCHZATERDAG.

rias aan den H. Bonifacius, aartsbisschop van Mainz in de achtste eeuw, werden met dit vuur drie lampen aangestoken, welke op een bepaalde plaats bewaard en met zorg onderhouden werden tot Zaterdag vóór Paschen, op welken dag van hen het licht genomen werd dat noodig was voor den volgenden nacht. In de volgende eeuw onder den H. Paus Leo IV, die in 847 de Kerk bestuurde, was te Rome de gewoonte ingevoerd om ook op Zaterdag vóór Paschen het vuur uit een steen te slaan, gelijk op andere da-gen.

De zinnebeeldige beteekenis van dit gebruik, nu nog alleen op dezen dag onderhouden, is, hoewel zeer verheven, toch gemakkelijk in te zien. Christus zeide eenmaal: „Ik ben het licht der wereld.quot; C) Dit stoffelijk licht is dus het beeld van den Zoon Gods. Ook is de steen een der beelden waarmede ;de Zaligmaker vergeleken wordt in de H. Schrift. „Christus is de hoeksteen,quot; (²) zeggen ons de beide Apostelen Petrus en Paulus, die door dit gezegde slechts herhalen wat de profeet Isaias reeds voorspeld had. (³)

Doch bij deze plechtigheid verbeeldt ons de vonk, welke uit den steen te voorschi.n komt, Jesus Christus opstijgende uit het steenen graf.

(') Jnan. VIII. 12. I Petr. II. 6. — Eph. II, 20. O Is. XXVIII. 16.

PAASCHZATEBDAG.

nog gesloten door den steen dien de Joden verzegeld hadden. Het is dus billijk dat ditbeteeke-nisvolle vuur, bestemd om licht te geven voor de Paaschkaars en voor de kaarsen van het altaar, eene bijzondere wijding ontvangt en met bijzondere blijdschap door de geloovigen begroet wordt.

In de Kerk zijn alle lichten uitgedaan ; vroeger doofden de christenen zelfs het vuur in de huizen uit voor dat zij naar de kerk gingen, en in heel de gemeente werd het, eerst na de wijding ontstoken, met het gezegende vuur, waarvan hun nu werd medegedeeld als een beeld van Christus' verrijzenis.

Ook de uitdooving der lichten heeft een zinrijke beteekenis en doelt op de afschaffing der Oude Wet, welke ophielt van kracht te zijn toen het voorhangsel in den Tempel te Jeruzalem van boven tot beneden vaneenscheurde, bij den dood van Jesus. Terwijl de komst van het nieuwe vuur de genadevolle verkondiging van de Nieuwe Wet voorstelt, welke Christus, het Licht der wereld, komt brengen, en waardoor de schaduwen van het oude Verbond verdwijnen.

De beteekenis van dit nieuwe vuur is zóó gewichtig, dat God zich gewaardigd heeft, gedurende vele eeuwen, ieder jaar op dezen dag een wonder te doen plaats hebben in de kerk

238 PAASCHZATEKDAÖ. — TOELICHTING.

van het H, Graf te Jeruzalem. Wanneer toch de geestelijkheid en de geloovigen in stil gebed voor het heilig Graf vergaderd en de lampen, zonder licht, boven dit gedenkteeken van Christus' overwinning opgehangen waren, werd plotseling in een dezer lampen het licht ontstoken zonder menschelijke hulp. Nadat met dit wonderbare licht de overige lampen ontstoken waren, werd het uitgedeeld onder de geloovigen, die in hunne woningen daarmede het vuur weder deden ontbranden. Dit jaarlijksch wonder schijnt voor het eerst geschied te zijn nadat Jeruzalem op de Turken veroverd was geworden, cpdat dit wonder voor die ongeloovigen een teeken zoude zijn van den goddelijken oorsprong des Christen-doms. Toen Paus Urbanus II in Frankrijk den eersten kruistocht predikte deèd hij dit wonder, waarvan alle pelgrims getuigden, gelden als eene reden om met bijzondere opgewektheid voor de bevrijding van Christus' Graf te gaan strijden.

Toen het God, in de raadsbesluiten zijner ondoorgrondelijke gerechtigheid, behaagd had de stad, waarin onze verlossing bewerkt was, weder in de macht der ongeloovigen te doer, vallen, geschiedde dit wonder niet meer. Het is echter bekend welke walgelijke kunstgrepen nog ieder jaar de kerk van het H. Graf onteerea, als de schismatieke geestelijken, voor de oogen van een

PAASCHZATEHDACt. — VUUR WIJDING. 239

toch | onwetende en opgezweepte menigte, op bedrie-ïebed 1 gelijke wijze dit wonder trachten na te doen, ipen, | dat reeds sedert zoovele eeuwen niet meer gebeurd. 'hris- I Behalven het vuur wijdt de kerk heden ook piot- | wierook. Deze vertegenwoordigt de specerijen, 'ken | waarmede Magdalena en de andere vrome vrouwen ^der- | Jesus' lichaam wilde balsemen. Deze wierook is ^reö, I in de vorm van vijf korrels of spijkers. Het ' in [ gebed dat hierover uitgesproken wordt toont de ^en | betrekking aan, welke er bestaat tusschen het ^or f vuur en den wierook, en onderricht ons tevens op I aangaande de kracht dezer gewijde voorwerpen 'lit I tegen de hinderlagen van den helschen vijand, de |i Nu verlaten de Bisschop en zijn gevolg de Q- | kerk om naar de plaats te gaan waar het nieuwe so p vuur en de wierook gezet werden. Deze plaats r, | is buiten kerk; het vuur toch stelt Christus e i voor, en deze ligt in het Graf buiten de stad e i Jeruzalem. Evenals nu de vrouwen de stad ver-| lieten om het lichaam te balsemen, verlaat de | bisschop de kerk om de wijding te verrichten. |1 Bij deze wijding worden de volgende gebeden | gesproken:

| V. Dominus vobiscum. ¹ V. De Heer zij met u. R. Et cum spiritu tuo. K. En niet uwen geest. Oremus. Lant ons Hielden.

Decsecs, qui per Filium God, die door uwen Zoon, ruim, angularem scili- i ^ die de hoeksteen is, aan eet lapidem, claritatis tune j de geloovigen het vuur uwer ignem Melibus contulisti: 1 heerlijkheid heb geschonken :

240 PAASCHZATERDAG. — VÜURWIJDING.

hei lig' dit nieuwe vuur, dat productum e silice, nns-uit een steen is voortgebracht, tris profuturum usibus no-om lot ons gebruik te dienen: vum hunc ignem sanctif en verleen ons, dat wij door fica: et concede nobis, dit Paaschfeest zoo in hemel- ita per hwc festa Paschalia sche begeerten mogen ontsto- coelestibus desideriis in-ken worden, dat wij, met een flammari, ut ad perpetuae zuiver hart, tot het feest der claritatis. puris mentibus, eeuwige heerlijkheid mogen veleamus festa pertingere. geraken Door denzelfden Per eumdem Christum Chrristus onzen Heer. Domiuum nostrum.

R. Amen. K. Amen.

Laat ons bidden. Oremus.

O Heer en Gort, almachtige Dom ine Deus, Pater om-Vader, nooit verminderend nipotens, lumen indeti-Licht, die de Schepper zijt van ciens, qui es conditor om-alle licht: zefgen dit licht, dat nium luminum ; benefdic door U, die de geheele wereld hoc lumen, (|Uod a te verlicht hebt, geheiligd en g'e- ■ sanctiflcatum atque bene-zegend is: opdat wij door dat dictum est, qui i'luminasti licht ontstoken en door het omnem mundum; ut ab vuur uwer heerlijkheid ver- eo lumine accsndamur. licht worden : en even als Gij atque illuminemur igne Mo'ses, bij zijn uittocht uit claritatis tuae: et sicut Egypte verlicht hebt, verlicht illuminasti Moysen exeun-ook zoo onze harten en zin- tem de ^Egypto, ita illu-nen : opdat wij tot het eeuwige mines corda et sensus leven en licht verdienen te nostros: ut ad vitam et komen. Door Christus onzen lucetn ttcernam pervenire Heer. mereamur. Per Christum

Heilige Heer, almachtige Va- Domine sancte, Pater der, eeuwige God: gewaardig ^: omnipotens, a?terne Deus:

U ons uwe medewerking te benedicentibus nobis hunc

verleenen, terwijl wij dit vuur ignem in nomine tuo, et

zegenen in uwen naam, en in unigeniti Filii tui Dei ac

dien van uwen eeniggeboren Domini mostri JesuChristi,

Zoon, onzen God en Heer Je- et Spiritus sancti, coöpe-

sus Christus, en in dien van rari digneris: et adjuva

den H. Geest: en bescherm nos contra ignita tela

I PAASCHZATEEDAG. — VUURWIJDING. 241

jiimici, et illustra gratia ¹ ons tegen de vurige pijlen des helesti. Qui vivis et reg- j vijaads, en verlicht ons door Ls eum eodem Unigenito uwe hemelsche genade. Gij (uo, et Spiritu sancto, _| die God zijnde leeft en heerscht Dens: per omnia soecula [ met dienzelfden uwen eenigge-kmiloi-um. boren Zoon en den H. Geest,

r door alle eeuwen der eeuwen.

I R. Amen. H Amen.

Verrolqens wijdt hij de vijf wieroohkorréls roor de Paaschkaars:

^'eniat, qusesumus, om- Wij bidden U, almachtige nipotens Deus, super hoc i God, doe uwen zefgen in ruime incensum larga tu® be- i mate over deze wierook ne-nedifetionisiafusioietlmnc j derkomen, en ontsteek, on-nocturnum splendorem ^ zichtbare Herschepper, dezen invisibilis regenerator ae- nachtelijken luister: opdat niet cende ; ut non solum sa- ¹ alleen het offer, dat dezen nacht criflcium, quod hac nocte is opgedragen, schittere door litatum est, arcana luminis | de geheime vereeniging met tui admixtione refulgeat: uw licht: maar dat overal, sed in quocumque loco | waar iets van dit geheiligde ex hujus sanctificationis : en geheimvolle licht wordt mysterio aliquid fuerit | gebracht, de boosheid en de deportatum, expulsa dia- listen des duivels worden ver-bolicse fraudis nequitia, wijderd, en de kracht uwer virtus tuse Majestatis assi- Majesteit aanwezig zij. Door stat. Per Christum Domi- ! Christus onzen Heer. num nostrum.

R. Amen. K. Amen.

Na deze gebeden doet een acoliet een gedeelte van het gewijde vuur in het wierookvat, en de Bisschop werpt op dat vuur een weinig gewonen, ongewijden, wierook, om hiermede het vuur en den wierook te bewieroken, nadat hij beiden eerst met gewijd water besproeid heeft. Een andere acoliet steekt met het nieuwe vuur eene kaars

240

PAASCHZATERDAG. —

PAASCHZATEEDAG.

uüuici, et ilhistra gratia ^: ons tegen do vurige pijlen des ïoelesti. Qui vivis et reg- vijands, en verlicht ons door nas eum eodem Unigenito uwe liemelsche genade. Gij tuo, et Spiritu sancto, _| die Gcd zijnde leeft en heerscht Deus: per omnia ssecula ; met dienzelfden uwen eenigge-IsiBCulorum. boren Zoon en den H. Geest,

' door alle eeuwen der eeuwen.

' R. Amen. H. Amen.

Verroh/ens wijdt hij de vijf wierookkorréls roor de Paaschkaars:

^'eniat, qusesumus, om- , Wij bidden U, almachtige nipotens Deus, super hoe ; God, doe uwen zefgen in ruime incensum laiga tuce be- i mate over deze wierook ne-neditctionisiofusio:ethunc j derkomen, en ontsteek, on-nocturnum splendorem i zichtbare Herschepper, dezen invisibilis regenerator ac- _i nachtelijken luister: opdat niet cende : ut non solum sa- alleen het offer, dat dezen nacht criflcium, quod hac nocte is opgedragen, schittere door litatum est, arcana luminis i de geheime vereeniging met tui admixtione refulgeat; uw licht: maar dat overal, sed in quocumque loco ; waar iets van dit geheiligde ex hujus sanctiflcationis i en geheimvolle licht wordt mysterio aliquid fuerit; gebracht, de boosheid en de deportatum, expulsa dia- listen des duivels worden ver-bolic!» fraudis nequitia, wijderd, en de kracht uwer virtus tuffi Majestatis assi-I Majesteit aanwezig zij. Door stat. Per Christum Domi-1 Christus onzen Heer. mim nostrum.

R. Amen. E. Amen.

Na deze gebeden doet een acoliet een gedeelte van het gewijde vuur in het wierookvat, en de Bisschop werpt op dat vuur een weinig gewonen, ongewijden, wierook, om hiermede het vuur en den wierook te bewieroken, nadat hij beiden eerst met gewijd water besproeid heeft. Een andere acoliet steekt met het nieuwe vuur eene kaars

242 PAASCHZATERDAG. — VUURWIJDING.

aan; deze kaars zal het nieuwe licht in de kerk brengen. Intusschen bekleedt zich de diaken met een witte dalraatiek, wier kleur sterk afsteekt tegen het donkere paars van den koorkap des Bisschops. Dit vreugdekleed is voor den diaken bestemd om de blijde handeling welke hij weldra zal verrichten. Hierna neemt hij in zijn rechter hand een rietstok, waarop een drie-armige kaars geplaatst is. Deze rietstok is eene herinnering aan het lijden van Christus en tevens aan de broosheid der menschelijke natuur welke Hij heeft wiilen aannemen. De drie-armige kaars stelt ons de H. Drievuldigheid voor.

Nu trekt de stoet de kerk weder binnen. Nadat eenige schreden gedaan zijn, buigt de diaken den rietstok een weinig zijwaarts, terwijl de acoliet met het nieuwe licht zijner kaars een der drie armen, op den stok bevestigd, aansteekt. Hierop knielt de diaken, wiens voorbeeld door allen gevolgd wordt, en het licht omhoog heffende zingt hij:

Lumen Christi. | Het licht vau Christus.

Allen antwoorden :

Deo gratias. j Danken wij God.

Dit eerste toonen van het licht verkondigt ons de Godheid van den Vader, door Christus ons geopenbaard.

PAASCHZATERDAG. — VUÜRWIJDING, 243

Hierna staat men op en doet weder eenige schreden-voorwaarts. Op een te voren bepaalde plaats gekomen zijnde herhalen diaken en acoliet dezelfde handeling, en voor de tweede maal zingt de diaken :

Lumen Christi. | Het lieht van Christus.

Allen antw.:

Deo g'ratias. , Danken wij God.

Dit tweede toonen verkondigt ons de Godheid van den Zoon, die zich zei ven getoond heeft aan de menschen bij zijne geboorte. En na herhaling van hetzelfde, zingt de diaken ten derde maal:

Lumen Christi. | Het licht van Christus.

Allen aniw.;

Deo gratias. 1 Danken wij God.

Dit derde toonen verkondigt ons de Godheid van den H. Geest, die ons geopenbciard is door Jesus toen Hij aan zijne Apostelen het groot gebod gaf, dat door de Kerk opgevolgd zal worden : „Onderwijst alle volken en doopt hen in den naam des Vaders en des Zoons en des H. Geestes.quot; Het is dan door den Zoon „het Licht der wereld,quot; dat de menschen gekomen zijn tot de kennis der glorievolle Drievuldigheid; en de belijdenis van dit geheim zal spoedig door den Bisschop

244 paaschzateedact. — vuüewijding.

van de catechumenen gevraagd worden, voordat zij het H. Doopsel ontvangen, terwijl de zinnebeeldige voorstelling ervan, gedurende geheel deze plechtigheid, in de drie-armige kaars ons voor oogen zal blijven.

Het eerste, waartoe het nieuwe licht gebruikt werd, is dan de glorie verkondigen van de H. Drievuldigheid. Nu gaat het dienen om de glorie te verkondigen van het vleeschgeworden Woord, Christus. — Volgen wij de plechtigheden.

De Bisschop heeft plaats genomen op zijn troon ; de diaken, die zijn rietstok heeft afgegeven, komt zich op de knieën nederwerpen voor diens voeten om den zegen te vragen over de plechtige handeling, welke hij gaat verrichten. De Bisschop richt tot hem deze woorden. „De Heer zij in uw hart en op uwe lippen, opdat gij naar behooren zijne roemvolle verheffing op Paschen kunt verkondigen. In den naam des Yaders en des Zoons en des H. Geestes, Amen.quot; Hierna staat de diaken op en begeeft zich naar de plaats voor de kaarswijding bestemd. Zij, die den rietstok met drie-armige kaars en den wierook dragen, volgen hem. Op de plaats zelve verheft zich een marmeren kolom en daarop een zuil van was: dit is

PAASCHZATEEDAG. — DE PAASCHKAARS. 245

DE PAASCHKAAR S. C¹)

Terwijl allen staan gelijk hij het Evangelie, zingt de Diaken :

(') Een kaars van bijzondere grootte en zwaar gewicht werd gemaakt opdat zij haar licht zou verspreiden gedurende deze lange Nachtwake, die reeds zoover gevorderd is dat spoedig het zonlicht voor de duisternis geweken zal zijn. Geen andere is zoo groot, zoo versierd; zij tocii moet den persoon van Christus voorstellen. Voor dat zij aangestoken wordt is hare voorbeduiding in de wolkzuil, welke boven de Israëlieten zweefde toen zij Egypten verlieten: en verbeeld zij Christus zielloos, zonder leven in het graf rustend. Eenmaal aangestoken, zien wij in haar de lichtende zuil. die den weg van het voorttrekkende volk Gods beschijnt: en is zij de afbeelding van den Christus, glanzend van glorie in zijne verrijzenis. De majesteit van dit zinnebeeld is zóó groot, dat de Kerk de verhevenste uitdrukkingen van haar bezielde taal gebruikt, om den geestdrift der geloovigen op te wekken.

In de eerste eeuwen werd deze kaars slechts te Rome in de kerk van Sint Jan van Latranen gewijd, doch in de vijfde eeuw stond de H. Paus Zozimus toe, dat ook de andere kerken der stad dit voorrecht zouden hebben; het H. Doopsel werd echter altijd slechts toegediend in de Doopkapel van Latranen. Het doel van deze gunst was, al de geloovigen van Rome ce doen deelen in de heilige aandoeningen door deze indrukwekkende handeling opgewekt. Met de zelfde bedoeling heeft thans deze plechtigheid plaats in alle kerken, ook in die waar geen doopvont is.

246 PAASCHZATEEDAG. — DE PAASCHKAAES.

PAASCHZATEfiDAG. —

('gt; Gelijk de deurstijlen van de woningen der Israiilie-ten met het bloed van liet lam geteekend werden, opdat de engel des verdrefs die huizen als Gode gewijd zou

17

248 PAASCHZATERDAG. — DE PAASCHKAABS.

uit het graf is opgevaren.

Niets toch baatte het ons geboren te zijn, indien wij het geluk niet gehad hadden vrijgekocht te worden. O wonderbare goedgunstigheid uwer genegenheid jegens ons! O onwaardeerbaar beminnen dei-liefde : om den slaaf vrij te koopen. hebt Gij den Zoon overgeleverd.

O zeker noodzakelijke zonde van Adam, welke door Christus' dood is vernietigd ! O gelukkige schuld, die zulk eenen en zoo groeten Verlosser mocht hebben. O waarlijk zalige nacht,

die alleen tijd en uur mocht kennen, waarop Christus uit het graf verrezen is. Deze is de nacht, van welken geschreven staat: En de nacht zal verlicht worden gelijk de dag ;

en de nacht mijn licht zijn ƒ1)

in mijne genoegens. De heilig-. heid van dezen nacht verdrijft dan ook de misdaad, wascht de schulden at, en geeft de onschuld aan hen die gevallen !

zijn, en blijdschap aan de be- .

droefden. Hij verbant den haat, j bewerkt eendracht en onderwerpt de koninkrijken (aan God). ' !

De Diaken steekt kruisgewijze de vijf wierookkorreh in de Paaschhaars : (2)

iji'itur

Aanvaard dan, heilige Vader, j In hujus

voorbijgaan; zoo zijn de harten der geloovigen door het bloed van het ware Lam ook Gode gewijd.

(') Ook de nacht zal mij met licht omgeven.

(^a) Het getal dezer wierookkorrels wijst ons op de vijl

DE PAASCHKAARS. 249

De Diaken steekt de Paoschkaars aan : (1)

Qui licet sit divisas in ; Dat, ofschoon in deelen ge-partes, matuati tamen lu-1 scheiden, geen verlies onder-minis detrimenta non no-1 gaat door het mededeelen van vit. Alitur enim liqaantibus j zijn licht. Want het wordt ceris, quas in substantiam | gevoed door het smeltende pretios» hujue lampadis I was, dat de vruchtbare bij apis mater eduxit. j voortbracht als bestanddeel van

dezen kostbaren fakkel.

Thans worden de lampen aangestoken : (2)

O vere beata nox, quae | O waarlijk zalige nacht, die

wonden van Christus, terwijl het gebruik dat ervan gemaakt wordt beteekent, dat Magdalena en de andere vrouwen voornemens waren met hunne specerijen Christus' lichaam te balsemen. Zoolang toch als de kaars nog niet aangestoken is stelt zij ons het levenlooze lichaam van Christus voor.

(') Deze handeling stelt ons de verrijzenis van Christus voor; het oogenblik waarop de kracht der Godheid plotseling aan zijn lichaam weder het leven schenkt, door het te vereenigen met de ziel, die ervan gescheiden was. Van dit oogenblik af is de lichtende kaars het beeld van den verrezen Christus, het Licht der wereld.

(²j Deze verlichting heeft plaats eenigen tijd nadat de kaars aangestoken is, om ons eraan te herinneren dat