VA N SURINAM,
Gelegen op het vafte Landt van GUIA N A, in
Vogels , T^JcbeU) Slangen ende Wormen:
Gelijck mede van de Gewoonheden ende Manieren van defe Colonie.
^p een gFjeb^atOt ban een engelen Cbelman george WARREN. Cube obergefet upt^tt CngèW..
fóp Pieter Arentfz. TÃaechbethopet inoe ^eur^fteaet/tube bale fiapm; Ão. 1669.
BEminde Lefer, Ghy ontfangthier een Gifte, waeraenick niet fonder gevaer van mijn lijf en leven drie Jaren langh vergadert hebbe : want de foctigheyt van de warme Landen is in 't gemeyn ghemenght met fuyre ende fcharpe faucen. Ende het is gelooflijck, dat vermits de geduyrige uytberftinge van de dampen van het Lichaem door de fweetgaeten (die aen de menfch in die geweften wyder geopent worden, als in de koude Landen) onfe Geeften feer verdwynen moeten uyt de Lichamen, die door hitte uytgeput worden. Hoewel ick nochtans in Surinam foo wel ingeborene als UytIanders gehen hebbe, die heel kloeck ende fterck geweeft zijn tot in haer hooge Ouderdom. In dit Lant fuit gy de Indianen hooren fpreken van machtige Princen,ende van goude Steden die hogeropwaerts leggen. Met wat gront van waerheyt, daer voor en foud'ick niet durven borge ftacn: Maer het is in der daet een goer en koftelijck Landt,ende het kan fonder de faecke tevergrooten gezeyt worden , dat voor een Man die met geen eerfucht befmet en is, maer die met de redelijcke nootdruft van de Natuyre kan vergenoegt zijn ,qualijck een plaetfe te vinden is, daer men gemackelijker foude leven können , foo ten aenfien van de gefonde lucht, als van de weeldrige Landtdauwen, ende van het minfame Vrou-wen-Volck. Voor mijn part, ick en hebbe my niet voorgenomen noch d'ongemacken van het gefeyde Landt te verbergen, nochde de goetheytvan dien buyten de waerheyt te verheffen. Sodanich als het is, fal het UE.alhier voor oogen geftelt worden. Daer zijn 'r die vaftelijck gelooven, dat d'oude wijfe en
A 2 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;gehour
geleerde Heydenen in defe warme Landen gewoont hebb en endeick foude bykants van dit gevoelen zijn, in regard van de vermaecklijckheyt van defe plaetfen. Maer echter moet ick my verwonderen over de botticheyt van eenige vermaerde Philo-fopheru, ofte Natuyrwijfe van de oude eeuwe, die daer voo-gehouden, ende door hare Leere verbreydt hebben, dat de Landen onder ofte naer by de Linie onbewoonlijck waren, het welck door de dagelijckfe ervarentheyt wederiecht wort. In tegendeel is het een groote onwetentheyt, te dencken dat'r eenigh merckelijck profijt te doen zy in de Landen die verre van de Son gelegen zijn. Wie heeft niet gehoort, hoe het Koninckrijck Engelant gezegentis ,ende hoe de Zee-vaert van dien toe genomen heeft in onfe nieuw bevolckte plaetfen , allcenlijck door den koophandel metTobacken Zuycker? Om van andereniet te fprekcn,maer hier mede te befluyten, heb ick't liever wagen willen defe naervolgende Befchrijvinge uwe oordeel ('onderwerpen,als dat icku mifgonnen foude'tvermaeck dat ghy hebben fuit in 'tlefen van defe mijne Opmerckingen. Vacrt wel.
Een
B) Een nette en onpartydige Befehryvinge V A N SURINA M.
Het I. C AP1T T EL.
Van de Riviere.
6 iïibferef§acIegenüpfe§/oftebfjfeneenDatfgtaeb/3^oo%' IW^^C© °ecb?eebteban be Zinie. gn b't Inkomen tg fo eenigbfïng toe^ kO^ Â¥ ocatoept met fant/ccljtct met boogtoatetb;ie babem biep/ en F ten tyoen ban ^p?ing-Woebcri noch Wat bteper. Oare Wijbte 1^. föW»' F f^'in 'tinbomen ban ontrent ten mijle/ enbe blijft ten naeften ^E^I^^ bPfaÃ\Dÿt boel bijf mijlen langt) opwaettg/ tot aen een hlepn Oo2p/ bet Welche bet Fort ghenoemt Wort, »an bate of tot: tWee tnülen betbet tooit fyanenpiequot;^ fmaiuttot opeen uy?e nacng/enbe blijft ban oe féifoe tyeebteboorfoo beclfp totbfeventoe onthecht 10 ; fp beeft tWeeCanaeigofte uptbaecten / b'een 0oft/ b'anbec IDefë-Watetg/ maec b'eerfte W02tgebouben boo; be befte/toant bare bonnen ^cDeepen ban igolaften/ ontrenttwintig mijlen fn op3eplcn/tot aen be Qooftfiabt ban be dolonie/be Welche genaemtWo# Teorarica, beftaenOe in ontrent ^onbert Woning-hupfen en een Ca' pelle. »oo^befe^tabtig een heel fcapempeofte »aben/groot en Wijt genoeefy booamp;!jonbeeté5cbeepen. aen Weber-5tjben ban be iïibiere 3ijn 7Ãoffc!)agien/be-Dalben Wacteenlge nieuWepiantagien ban Zupcher-ciet/ enbe anbere bingen aen gelegbt 3ün; maer fp gaet metfoo hrommebochten/ bat binnen be lengdeban bijftien mijlen Betheele Compagmoet omgejeplt Wojben. ^pigWel berfienmet een ontaUühe menigte bon groote »iffcljen/enbeooch ban anbere bie Wel niet eet^ baer/ moer echterroeren fienOWaerbig fijn / algonber anberen be Swaert-Vifch, bie foo genormtWo# ban een been bat upt fijne fnupte toafé/ enbe bat een fWaect lÿcht/ofte eerber een jaage/ Wattban ich gefienhebbe bie Wel een ellelanghohc Weeft 3ün. jOocf) ig 'er een anbere aert ban fólffcljen/ Manaty genormt/ bie langg be ûibicre haecfrlben boebt met flrupehen of blabecen ban bien / fp too# ban hate jongen gljefogen aigcrn Uory/ enbe fmaecht meet naet Dlrefclj alg naec DifcIj. Oeberbeoctt ban »iffehen falich Ijier flechte noemen Want Ijct i0fulheen b#em^ ben flaglj/bathet Welbe pijne Wacct foube sijn in 't bpfonbet befclpeben tc Wo;^ ben ; be noem bate ban i§ Torpedo, oftein't Cngelfch Num-ed,batikte feg^ gen / een beroeernb?lalofte paling / br Welche Irbenbig 3tjnbeenbeeenigr anbere Cteatuce arntahenbe/ ofte boet ban acn gccaechttoo^enbe/ geeft aen alle leben ban be fribe een fulche boofDept en beroerte / bat fp boo^ een tÿùt lang t'eenemael 3 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ongo
ongeboelfglj mbe niette geb^upchen sim ; enbebeti^ aelooflijch/ bat berfeÃenbe lupöen betOgonchen jijn / Oie bet ongelubgebabt febben in 'tIhjcmmen ober be fit, bitte/ ban een ban befe »iffcljen obemechtte too^ben. ^pboen btcradÿcben/ Wanneerfy maer aengetaft Wo^ben met bet epnbeban een lange ftoch/of Wanneer een man bç bantflaet aen een anbet Oie foo beroert i^. ^iet ban Rebben top O'etquot; barentbeptgeljabt/Wanneer foobantglj een »ifebgebangen en op 'tlant geboot' pensijnbe/ een bontbaerna fnuffelenbe en bemin Oemont nemenOe/biel fcbte^ Itythneberteraerben/ bcn l^eer ban Oefen bont bit fienbe ging baerna toe/ enbe boebtebem baer ban af te trethen ; maer bP toietbe aenftont^ beroert aen alle fijne leben /fbnbee bat bp fijn felben eenigbOnO betoegen honOe; cenanOermanbiebp bem fionten bem ban baer treeften toilbe/raecht'er alfo Wel aenbafé/ en bat bupp be foo lang tot bat befen %elbetontfnapte/ enbe boen quamen fp aUegaer tot bate felben / enbehonben baer roeren en betoeegen al$ te boten.
Qe piantagfen leggen wel battigb mijlen opWacttü lang^ be fifbfete/ enbe bet febijnt bat oe nieuwe Kolonie bare grenfen niet berber upt^tetben en fal/ ban Wegben Oe berfebepbe Cataracten ofte boatetballen aen We0er3bbenbanbefeibe/ Waer boo; Ijet Water ban be hanten ban be Steenrotsen neberftoamp;tenbe / be palTa, ge op be nibierc ben beften toegb 3!jnbe om alle behoeften naee hoben te beengen/ t'eenemaelonbwpchelüch gemaechtwo#; Want al^'er maer een entheiwatct-bal Ware / foo foube met bet toot taetbaer tegen$ gebonben Wojben/ maer nu gijn 'er elchbbf offe$ molen eentge/ enbe bat foo bette opWaett§ai§bet laut eenlgbfïn^ behent10. ^et gebeurbeeen$bat men ontrent befe Water-balienjacht maechte op eenlgegnmanen / Ole ban boben gekomen Waren / en een Cngelfclje DiouW bee^ moo# babbenz plunbetenbebet oup^ baer fein toag. Hier toe Dabben fith cenige mannen gereet gemaecftt/bieban alle§ Wel booléen waren / enbenaetbat fp bare ,5oot§ ober lanotopgebaelt Dabben/ om feben ofatfyt ban befe Water-balien boo; bp te komen/ moefien fp ten laetflen Weberom heeren fonbet petWe§ upt gerecht te hebben / booj bien fp geen gnblaen ter Werelt te fien hregen. IDanneer nu fom, migeonbet haer in het Weberom ftomenzhart berftouteben boo^ befe Water-balien met hare ^oot$neber te fachen / wferben eenige ban baer al baiienbe betbgpfelt in fluchen / enbe be reft quamennaeuwitjth^ met bet leben baer ban. Sobanigetoa^ tec-bailen 3ün meeft in alle fiibiecen op befe hufé/ enbe beletten bat men bit ruche Xanbt niet te bege ontbechenhan.
CAP, IT.
Van het Climaat, ofte getempertheyt van dit Landt, mitlgaders eenige generale befchrijvinge van het felve.
V?ln aOobember tot in ^uliuG f§ bethier maer matfgh heet/ ter oorfaeche ban be Wolchen bie on0baer ober het hooft banghen / enbe ban be obecbloebige re, gen bie al§ban balt enbaerbe berbetfcht / fo ooch ban Wegen be gebuprige jdoojb-©oftenWint/ bie be lucht niet Wepnig bechoelt. b'%nbere büf maenben/ Wanneer 'egeen regben en balt/ enbe be foete febabuWe ban be Wolchen bomtte miffen/ foo 10't'ral b|pWat beet/ enbathoint niet alleenban be reflectie ofte wcberftupg Unge ban be flralen ban be Son op een meeft fanbigh aertrijch/maer ooch ban be Son
amp;onfcïfé bieon^ al^ban foo naeti^; ja bc bitte foiibe qualijch te betbgagen 3fjn/ ten toare fpboo^be boo?^. koelte eenfgbfinfi gcmatfgbt Wictbe. ^aartbcmael bit Uantfoo naet bp be Uinie i$/ foo jijn backen nacÃtal meefteben gbclüch/ ofte berfcijiUen niet boben een up;; Want be ^on gaet nopt b^oealjct ofte later op ofte onber/ ül§een balfnp?boo?/ ofte een balfup;enaer feffen. ©e onberanberlijche Warmte maecht bat bit Xanb beel bermaethelücheri§ boo? oube al§ hooi jonge lupben. Want 't ftbünt of bet ^ant baet toelacbte/ en bare jaren betnicutobe; toantbie baerte booren lam/ mat / en ftoachWaren / bieWo?ben bierjeugbbigm bol ban leben. Qegonge lupben baer en tegent berliefcn bier beet bon bare braeb' ten/ enbekomen eerber te betballen alg in be .èooêbfcbeHauben/ boetod Surinam anber$ gefönt genoegb10boo2Wel getempetbe gefonbe IttIjamen. We fieck^ ten bie bier meeft ommegaen / son koube en beete noonfen/ be Jawes, en bet Water /'ttoekke men baer be Hanbt-fleckte noemt. l?et »olchWa§ in ben eerften geWelbigb baer mebegequelt/ maer ich gelobe bat bet meer toe quam bp be flechte bupfinge en b'elenbige boft / al$ bp b'ongetempectbept ofte onaect ban bet Hanbt. Ve Jawes i$bpkant§een en be felfbe fieckte met be fcanfebe pochen/ enbe men hcügtfe maer al te litljt boo; ommegang met bc g|nbiacnfcbc»?outoen/bie 'er ban natupêfcbbnen mebe befmette^bn; gbeltjch oochbefe flechte bie on^eetflbooê be amp;panjaect§ toe geblockt 10/ tegentooo^blg in geen beei ban «Europa boo? b?eemb gebouben wo#, ^p homtooth boo# upteenig^eer/ baer niet Wel na gefien Wog; Want bet Haut tamp; bie bingen ban natup?e fobantg tegent/ bat fp fe boet beraube, ten in befe b?oebigeen bphan$ongeneefltjthe flechte. l@et Watet ofte be Hantfieh# te/ i$na mijn 002deel onbet bet »olch nchomenban o'onaefonbe enflappehofl/ Waer mebe baer o'arme oienfiuooen geuben moeten bebelpen / boo?geb?ech ban goebetyeerenen meeftet§in bat touWe Handt ; Want ich Ijebbe baet op gelet / bat qualijchpcmantanberg met befe fiechtc tgbebaken geween/ alg bit flag ban men. feÃen. toont tfongefonbe hofl/ maecht niet alg fWaec bloet en bebwelmbe gee. ften/Wnerober be lupben geen tuft tot baer feiben bebbenbe/ maerbaer berflof# fenbe/ Ijebbenepnbelüchnietftetchte genoecb om be quabe bumeuren en boebtig# beben upt te b^pben / bie fulche melancboltjche menfeben langgom meer broeden/ enbe ober fuich moeten fp al meeftftetben en betgaen / bp olbien'et niet in 't begin ban be flechte op gelet Wo?t.
l^et Hanbtnaeft be mont ban be iBibiete (g leeg /^ogaebtig / en bol ban Swa-nyes. Q^cttlgb mijlen booget op igbet boogbenlUÃecgacbttg / bebbenbetuffeben bepben groote en Wÿbe Selben ofte plepnen/ bie bier en baer met hkpne73ogje§ foobantgb befet fijn / bat betljjcht of bet Cplanbeheng Waren ineen groene Ãee. Qettg een uptmuntentplapfiet te fien be Wonbetbare en bermaechelijche toereken ban be natupie aen be klepne beegjeg/ bie met kluchtige poftupten ban ben eenen tach op ben anbec fp^ngen / op befe altüt geoenenbe Zoomen/ aen be Welche men berber fiet een gebupeig Waffen en ballen ban be TÃlacbecen. toant foo hoeft en balt 'et geen of/ofte baer homt een anbecin beplaetfe/ onbertuffeben wo?ben be !Bomen nopt ontbloot ban baet kornet-Hib?ape ; aen fommige fal mcnaltÿbt !Bloeffembinben en met eenen bmebten/Waet ban eenige noch heel on-rijp /enbe be reft Necne rijpersÿn alg b'anbete. lt;0een ban 'gmenfeben finnen beeft 'et meer betmaechin befe ^3offcben alg ben reuch / Want be Bornen albaet becfpiepbcn Ijaren htupbigen reuch/ een groot fluch Weegbg rontom in be lucht/ fulchg bat
be Zee-fiethe ïupben aljchiclbfab baerboo?toerquicBtWorten.
Qet ( § oocheen toonbevom fïen / toat menlcbte banalOerOanbe geWo^mte bit Beete en boc^tige liant teelt, geh Bebbegefien een Witte pleche/ bietnben eetften niet grootee Wa$aig een fpelben hooft/ enbe bte opeen nieuwen (aften uytWa§ ban een Wortel baneen gtooten boom/ binnen ben tobt bantWee ofte b^iebagen geoepbe tot een aeet een ban ^omec-bogel/oftepepel/met fcljoone (warte enbe fafi fraen couleur gefp^ichelbe bleugeig : geh bebbe andere gebonben bie noch niet boIWaffen Waren / macr bie foo balt aen be feÃorfe ban be boom hleefben/ al§ of fp Daecaen gheWaffen Waren: QDacci$noch een ander flagh/ genaemtbe Cemel-vliege, ban Wegen haten langen hal§/ be Weihe ich niet weet hoe fpgeteelt Wo#/ maer Wanneer fp een tijt lang geleeft heeft foo balt fp opbeaeebe/ fefyeteen Woâ teI/enbe Wo#beranbectineen plante, geh berhale bit niet ban mpfelben/macr ichburf het (eggen op het woo# enberapport ban ben achtbaren Qcer William Byam, (0cneraelban Guiana, enbe Gouverneur ban Surinam,bie ai te grooteen lt;CbeIinan i§/ om een leugen te (p;cehcn: meer nubere biergelhche obfecbatien cn aenmerchingen/ mochte ich in bie quartieren gemaccht hebben / Inbien mpniet Oeloghept bon mijn jaren belet habbe op bie dingen gäbe te flaen.
Oetiegeeringe i$ Cenljoofdigh/ gclöch bie ban Gngelant/enbeflaetfn een Goubeeneur/ ben iïaet/ enbe be Gemeente : (yhebben bc toetten ban Gngclant/ enbe ùaer beneffengeenige heucen / bie haec al(oo nauWbetbinben/al$de Wetten felbe/ om bat fy met be gelegcnthept ban het tant ober een homen.
C A P. III.
Van het Voedtfel.
Dgt beftaetin James, Plantons, en Caffader, fnplaetgban ^wot. Ilet eer^ flei^een Wortel/ bie een tro$b^aegt gelach hop : fret Wo;trijp binnen ben tijt ban acht maenden/enbe Wanneerbet gehoocht ofte gerooft Wo#/ i$het b^oogfy 8n hrupmachtig:hetenhan geen quaben (maech hebben / Want het heefegeen altoos boo; fobeel ih bebinden han. Planton igbebmcht bon een boom die wel een jacr ban boen heeftboo?bat (pbolWaffen (§: (plijcht Wel de baft o(te filiale ban een boon /mace fp i§grooter/baet hangen beettich ofce biifticlj acn een bo.$. JlOacr be boomenb?aegt'cc niet meet ban alleen, men pluchtfe of eer batfp heel rijp Wo:den/ endehoochtof rooft(e: naec mijn geboelen/ eni§ defe hoff niet betecalè be boo?gaenbe. Gelaetfle namelüch Caffader, de welche epgemlhch han ^joot genoemtWoéden / i§ban gelachen een Wojtel / (oo dich al§een mang been ; moet ban berfchepbe gedaente ; ùaer fpiupt een boom upt/ ban behooghteban athc boeten: be Wogcl Wo# getcochen Wanneer ben boom eenjaer oubti§/ en Wort herplant met be ftochen ban ben boom/ bie men in beaerbe Iecht:be wortel upt^ gettothen too# gefch?apt/ enbe het fop baer upt geperlt/ het Welch een quaetbe^ nhni§: Gaec na Wort fy geb;oogt/ geftooten/enoeban het meel wo?benop hecte fteenen tonde hocchen gebachen / die een halben dupm bichjijn. Qet i§ aenge^ naem Wanneer het nieuw-bachenl§/maet wanneet Ijet een bachoubt i§/ foo i§ cc buncht mün Wepnig fmaech§in. Dandefe Caffader miechenbe gndianen bet' fçhepbe fooien ban flecchen branch/ wart ban een (eher flajh/ Perrinoe genoemt/ goet
goeti§ in bet baet/toantbet en Wekt niet qualütkonfeflarchfïe maert#-bfer/bat tocl een jaeroubti§. maertoanneer men boo?tfjoe befen branch geb^outoen too#/ foube eenen be hift toelbergaen baet ban te b#nchen/ al babbe men notb fo gtoo;, ten boffl. Spnemen ban ban bet Caffader b^oot / batr^p^é^tot bien epnbebeel b^upn gbebathen 10/ enbe boen bet hauWen bp oube TObben/ en be fnottigbfle hinbeten bie 'ec gebonben Wobben/ bie fpoutoen bet gehautot 3ünbe rfetfoo beel fooutofelal0 fp bonnen / in een gtootentomben pot met toater/ enbe laten bet een tijbtlangbfooftiiletjen^ ftaen / boet na gieten fp'tboo? een feef/ toerpen bet b?oot toeebz enbe maethen bet mater giften meteen beel gehautoblt;ilDo#elcn ban Pa-tatoes, baer upt too^bt ban een branch bic binnen toepnfgij bagben b^inthbaer i§. b'Cngelfcbe gntooonber$maken bare hoebbrauchen ban 't fap ban Zupeher-riet met Water gehootht/ bet toelche een aengenaem nat i§ / enbe boo;gefont ge, bouben toog.
Bleefclj en »ifcb moet bare gebuprigb toegeb;otbtWorben upt nicuto Cnge, lant/ Virginia / enbe anbere plaetfen ; boemel be ^offcljcn en fiibieren gcnocglp faem ban alle§ berfien Jün/ maer be gljeftablge regen enbe toaierbloeben beletten bat fp niet in fulche mentebte können gebangen too?ben/al§ men-fe toel foube ban boen Ijebbcn. ^oetoel 'ernoebtanà bpbage fo beel te krijgen 10/ bat niemant/bie een wepnigb moepte baerom boen toil/ reben beeft obet gbeb#chte klagen: be Biffeben fijn 'rtoel foo goet/ alg bp ongin Cngelant/ maerooch eenen bie niet al te lecker eu 10/han Utljtelijch ooibcclcn boe beel beter bet Bleefcbin Cngelantig/ alg biet ter plaetfe. IDant be felfbe aertban heeften bie alboer gequeecht wo»eu/ ijebbcn In befe lieete landen bleefcb bat heel flap f^/enoe geen fmaech en Ijecft/Upt# gefonbert be Berthen^/ Ole biet beel bettet en betet ban fmaeh3bn/ al# tot onfent.
gneen fcheten tbbthan 't gart too;bcn'erooch Torroifes, ofte .irfljilb pab# ben op be Zee hilft gegrepen / niet ban bic / Waerbanbefcbilbcn foo hofteltjck en biet 3011: maer bic ecljter toel ?.. a 300 pont Wegen. Qc ^Böfheng boubt men boo;beft/ en bie hebben in 't gemepn toel een hlnnehen met epeten In baren bupeh/ toaecban eith een foo groot 10 alGeen bennen ep/ maer qualijch foo goet: befe epeten leggen fp / upt Ijct toatet htuppenbe in Ijct fant/ altoaet fp fe met bet felbe bebeckenz enbe laten fe foo uptb;oepen boo2bebittebanbe§on. V^et gbefouten »kefcbban be Scbilbt-pabben han bp groot geb^ech toel gegeten too^ben ; Want bonget fegt men/maecht taeuWeboonen foet: maetbetfeb3bnbe/ too# bet ban fommige feet gep#fen aldeentteffelbcke kofl/ baetitk nocljtan§ boo?mbn part niet beel finOin IjebbeJioeWcI befmaek fo beel onaengenaem niet en i§/fo befwacr^ be tjet mbnbocb altijtbemaege/ ble onbct0 nieuWer§ na be fWachftei0. 0et en kon ooch niet anbecdalleen grof en flymaebtigb boetfcl geben/ om bat tiet foo lichtclijchbertot / enbe bat bet oatelph begint te ftlnchen/ Wanneer men Ijet flecbt§ ttoee uuten naer bat bet geflagcn l0/ongefoutenleggen laet.^cbapen en han mch biet gant$ niet qtieccken/ toant bet fcljünt bat befe beeften beter groepen in een hout en b;oog/ als in een betten bochtig liant. (Offen en Hoepen komen 'tWel boo#/ bpnamen acnbe3echant; maer baer en 3bn ' r boo;al§ noch niet foo beel bat be Bleefcb-bouWer^ baer beel fouben te boen ljebben. Qaec en tegent foub 'reen onepnbiglj getal ban Bcrchen§3bn/ Inblenbe JPlebetmupfcn bie baerbe ^epel$ afbpten/ bet niet en beletten.
CA P.
(10)
C A P. I V.
Van de Vogelen.
ICh geloobebat'rgeen ftboonbetnocb betet »ogel§in be toetelb gebonben teoâ ben al§ in bit quartier. a^Henlÿch Wo;D'rbe nacljtcgacl met fjn lieflijch Welt^ fen gemift/ toantbet fcljtjnt bat bft SIanbt alte route enbetoilb i§boorfulcheen foeten gafl. Oe»ogeI§bie [)iet 3!)n en maechen geen anbet accoo?boftet'famen flemmige al§ teaer boo? menbetfegiebt foube bonnen Wobben ; toant b'eene buglt/ banber febteeutet/ be berbe fleent enbe fcUi^ept/ maer aUegaer maethen fp met malhanber een gelupt of bet een muftjeh upt be Qelleteaee. Van toat baet aen be foetigbept ban be flemmen geb?eecht/ Waer ban men niet bet en teo?b/ bat b)o?b met anbere bingen berfet/ bie goebt enbe treffehjeb fönboo?â^menfeben leben en bermaeh teantb'Cnben/be Ceelingen/be PüI-ftaetten/piubierg / of Wilde Qup^ ben / be Sneppen be faifanien / be »arb^pfen beeigrootetenbe boel fo goet fynOe Mgeenigein Cngelanbt / fönbier in meniefyte op alle plactfen. Ve ^apegapen fijn'rgemeeneral§be I^rapen in Cngelant, Cube aen be Zee-hufli§'reen feechet »ogej/ Wien^noemich niet ontboubenbebbe/biei0foo groot/ bat teanneer een beel 0aer ban bp malhanberen / enbe wat berre ban on§ fijn / foube men benchen bafreen Compagnie ^olbaten op betfant quamen aentreben / Want baer beber§ ban ^tbarlachen bettee/bie boo?geen hunflhan naer gebotfet Wobben/ geben fo:^ banigen glant§ban baer / bat fp al meeft be oogen ban be gene betblinben bie baer aenfïen. Jdoeb ig'reenanber aertban Dogeien bie befetn fcboonbepbtte boben gaet(boeWel fp getoelbig ban b'anbet in groote betfcbilt/teantbefe en i^niet groo= ter al§een toilbe 75pe ofte Qommel) en betoelthe fón felben in be ^offeben biet enbe baer ommeb?apenbe/ bertoont fo menigbte banbe feboonfte lebende touleu^ ten / bat'tonmogelÿch ip 'om te befeb^pben ; men noemtfe honing- Vogelei /om bat fp baerboetfclmeefl ban be blommen baelen. Vaerenboben 10'r een feether flagljban (Warte Dogel0/bie bangen bare neflen op bet upterfte epnbe banbe tac-ben ban boomen / upt b?eefe banbe bieffebe ?üpen/ bie fp anders bernielen fouben. Voer foube op bit fluch beel meer enbenaeuheuriger bingen bonnen gefegt Wo?s ben tot cecommanbatie enbe plug ban bit liant / bp pemant bie 'r meer toetchban gemaecht babbe / alg ich / bie ich bit maer eenigfing bp geballt becbale/ fonbec opt gebaebten gehabt te Rebben petWeà baer ban bebent te machen / al§ boo? een bac-geltjchp p?aetjen met mijne bnenben. geh foube biccpettee0bp gebocgl)t hebben banbe Fieder-muyfen, macc bcWijl men noth baer ober tWfflofbet een Vogel of, te een beeft 10/ fo fal ich be befebêpbinge ban bien uptftellen tot bat ich home aen be fcbabelijche bieren / benchenbe bat bet beter tepa§ hornen fal albaer baer bante bandelen. (0nbettuffcben is Surinam foo Wel met albecbanbeflagbban Vleber-mupfenbeefien /bat foo Wauneer bet tot lof ban bit lantfltechte/ foube men bon,, nen feggen/ batbe ftetren aen beri l^cmel ecrber te tellen teaten al0bcbetfcbepbc foonen banbit geb?ocbte: Van ich en fal niet langerbe patiëntie ban ben liefer mt§b?uphen/ macr bem baer mebe geben een ho?te befcb?pbinge bandebooz-naemfle Vieren biempin be gebaebten homen. Vaer fijn ban Herten , Haefen, Conynen, Armadillas, Verekens, Buffels, Myren, Beeren,Tygersamp;c. ©pbe bOO^ men
men ontboubenbaet be Meerkatten, Quottoes, Aepen , Marmazetts, Cufcharees, Luyarts, en bed meer anbere/toaer ban (ch be namen bergeten Debbe: Belferten fön ai meefl aï$b'onfein Cngelanbt. ©e I^afen gelychen meer een ^peen-»er^ hen al$ eentgb anbet bier batich gefïen fyebbe. ^pfén b^pn enbefaftbanbap?/ met toit gefpichelt/gtooter al0 be «EngdfeÃe ^aefen/ met be Welche fe ogen gelÿc' heniffehebben al$aUeenelüch met be monbt. ijetf$ een uptmuntenbegoebehoftZ enbe bed beter al$ eentg bierboetiglj bier in Cngdanbt. Ve Conynen fijn roobt ban Ijapj/niet ban fo goebe fmaech/oochhiepnberal§ be I^aefen/ bie fpanbeefing in gebaente gelach fijn. Qe ArmadilUas fyn ban ttoeeberhanbefoo#en/b'een groot D'anber Wat hlepnbetjban be grooten heb ich gefien bie tatljtentig ponO toocgenrfp hebben ho#e beenen enbe b?ie hlautoen aen Fare boeten;een hooft gdüch be ber^ heng/geenetanben enbeeen beele hlepne monbt;fefón metfehdpen ober albe^ fchermtbehalbenhet hooft en be bupch/ baer geen fpie$ ofte lancie boo; flehen han/ ten boarebat men jugfl tuffehen be boegen banbefchdpen hart quaernete raethen : fpbooten hact felben met be fnuptenbe met be pooten in be aerbt/ enbe het foube een heel goebe hofl fön/toanneer fp niet foo een fltengen reuch ban muf^ tughabben. De Verkens fijn bjieberhanbcaert/ toaer ban b'eene gdijth een ©ts ter meefl in 'tWateeleeft / befe too?bcn feer gepmfen : jDact ithen hebbenopt het gduth gehabt ban hart te fien. ^etwee anbere fooien too^ben genaemt Packyra, en Pinko ; be eerfte Ijeeft ben ^abel op be rugge/ i$graeuto ban couleur/ontrent foo groot alg een Cngelfch Schote ban feg maenbeu; het tg maec tamdüchegoes be hofl. Qe Pinekoi§niet fo groot algonfe »erchen§/ moerimmergwel fo goet. Oc Buffei toog gefeptfoo groot te5ÿn alg een ban onfeüunbcten ban tWcc jaren/ en al foo goebehofl: met meetber omflanbigheben en han ich haec niet befchröben/ Want fp son mp nopt ten boorfchijn gehomen / foo lang alg ich Oaec gcleeft Ijebbe/ cn ich Ijebbe oochbetflaen/ batched felben foo bette naer beneben homen aig baetith tooonbe.
Oc Mieren Beer igban begtooteban een gemepn Berchen/ bonchetgtaeuto ban bettoe/hebbenbeeen langen tupgen fleert gchjeh een Doe i of CechTjoogn^ hen toaer mebe hP het Bede Ihfbebechtboo^ ben negen. Ijyheeft een hlepn Ijooft/ fün fnupt ig tod een boet lang ban b'oogen aen te reehenen. 1)?heeft geen tanben/ fijne tonge tglang enbe fmalenbe hP hanfe uptfleechen toel be lengte ban een boet; Ipp fleechfe inbe neflenban be mictenbie noobfaeheljjthbaer op hieben moeten/ enbefllngthact fooin be htop ofte maegen / bebbenbe geen onbet boetfel alg befe beegjeg. Qctig een fletch biet/boo^namentlüh in be boo^c beden ban 'tlichacm/ bP beeft ftljetpe hlaeutoen be bgcbtebananberbalfbupmcnlang/ toaet mebc hp eenen gebaetljjch quetfen han: moet bet befle ig/ bat hP langfaem gaet/foobat men hem lichtdijch han ontgacn. d§ijn »Ieefch igniet ban be befleofte foetfle/ maer toanneer men grooten honger beeft / fo moet bet al boo; be heet ©e Tygers 3tjnbau bjiebctlep flag; be eene fWatt/beanbec gbefptehdt/be beeberoobt: ©e eerflc tooggcljoubcn booj be togebfle/ maer lip toog felben gehen op plaetfen bie betooonttoojben. Ågt;cgefpfchelbegdoob'tch/ bat fp mignoemt3ön Æ Want het 3ün eer ^luppattg alg lt;hoet§/enbe boen aen be lupben be meeflcfetjabe met hoer Dcc en gebogelte/ alg hoenberen/ganfen cn bicrgdüthe te bcrniclcn. ^p3ün fo flarefê bat'reen wil fp^ngen ober een tupn ban bof ofte fcg boeten hoogte met een BetC' hen in be monbt / enbe baerquant een in be bebolchte plaetfen/bie boobe een runt 75 2 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;ban
ban ttoee jaren / en fleeptebem berber al§ een quartier upre gaenüfnbet?5ofeb. ^p füllen noc!)tan$nicmantbpbageaenbaUen/ ten ware Dat fp Ijeel ijongerlglj/ ofte betWonttoaten/cube ich bebbe nopt meet ai$ttoee ofte D;ie menfeljen geljoo^t bie fp fouDen berftljeurtRebben / t'febert Dat onfe (Colonie opgerecht t$ ; eenban befe toa§etn]^iipfman/ een bluggengafl/ Die altijt gtWenfcljt yabbe Dat bp een rep§een i^pgcr binDen moehte/enDebaDDe Diehtoül^ Daet ober gehlaegt/bat bp in alle fönejatljten nopt betgeïuthgebabbabbeeenenban baer op te Doen. lt;enlaet^ ftengebeutbe bet op een narbt/toanneer bP in fónbamathlatfy met open Deuten/ bat 'et een Åpget homt/bat bem aen / ende D^aegljt bem ttoee upten gaen$in bet 2Boftb; bP riep te bergtef§ om bulp / boetoel een Cngelfcbe W^outo ter naeftet beutein een gljefloten bupg bemboo^be/ en baet felben betfioutte meteen mufa quetupt De benftet te febieten/ bet toelehe raet Wa§|boo: een »2outo-menfcb. iBaev Die met Defe bieren te boen gehabt bebben/ Die toeeten bat een Åpgetfjjn roof niet fai laten op een hlepn gbetutbte: '$anberen baegb$bonb men De man/ toien§ (jooft en feboubeten af gegeten Waren, ©ace too# op gelet/ bat 'et niet meet foo beei â¬pger§ fijn in bie quartieren ai§ baer te booten / ten beele om Dat fp baer betDet ban boen in be ^orfeben begeben bebben/ ten beele bat 'et beel ban fön ge^ bangen geworben bp De wep-lupDen. Centn Jan Millar beeft'et altoos niet minùet al$ 12 of i metbettoetofcelantie gbebelt/ 3ünbe mitatuleufelüth ban eenige ontkomen met bet leben / enbe ban anDete beelftoaeriijch gbequerft g|jeWo?Den. ^aer son niet foo beel roobe ^pgets ais anbete/ enbe Defe en fijn ooch niet foo Ito?eeb al0 be boo?berbaelbe. gn De ^offenen too;b'et ten menlebte ban Landt-Scbiipadden gebonden / maet Die op D#ebietenbeel nae niet foo groot 5bn al§bfe aen De Zeekant. Oate fcbilben gfin foo bart en ftateh/ bat 'e een ghelaDen harre magober gaen/ fonber baet te b^hen ofte tebreuthen ; enbebaer mebe befeber^ men fp baer felben/ sÿnbeanbeepn, Weerloos boo; alle bate bpanben/ bebalben boo; De menftben/ en boo; be lt;pget$. Qe menfeben begaenbe aen baer een bup0b;aech met een ^ijl/ enbe be ÅpgerS baet omheetenbe en bet blcefcb op b;e0 tenbe. ^p eten al Wat Ijaet boo; homt/enbe b'gnWoonbetSftyn getoent een getal ban Ijaet op te flopten in een hot/ cube baet Daet ban te bienen/toannect Ijet te pa§ homt/Wo;DenDebaet boo; gebouben/ bat bet geen ban be quaetfle hoften i§ in bie quattieten. Vaet enboben3bn 'et Porcupines, bie al mee|lmet onfrCngch febe Cgel$ober een homen/ maet fp 3tjn Wat gtootet/ en ober al gbewapent met boitte en fmaete p;ichelS / alS ftbatbten ban pennen / tWee banben b;ret / lang en febarp aI S naelben/ be Welche De natup;baet geleert beeft ban alle hanten ban baet te febieten met een Wonbetbate gaeuWicbept/ tegen$be gene bie Ijaet fouben billen aentaften OcAepen en Meerkatten fÿn fo tori bekentinCngelanten obérai / bat men niet en boeft baet in 't bpfonbet te befcl^pben/ban een Ding bebben De meerkatten in befe quatticren Waer in ich gelobe bat fp ban olie anbece betfebep^ ben wo;Den/enbe 't Welch ich niet en konboo;bp gaen/ om alliier geWog baer ban temaechen: ge Weten / bat fp op een fekere upre/ foo toel bp Dage alg bpnatbt/ fulck een pffclüchgbefcb;eeuwboo; bare bolle keelen maetken / bat be gene bie bet niet gbewent eniOte booten / niet llcbtel!jchpetSb;cembetS en fcb;ickeibcker§ boo;homenkan/Wo;benbe blt gbefcb;eeuW geboot ober twee mijlen toeegSban bie plaetfe Watt baer befe beeflen ontfouben. ^e Marmazet, iSeen klepn aerbig biertjen / ban een geele en groene couleur / beelhtepnlxral0een Zep/en nochtans coni'
commanbettt en behcttfcDt bet alk bcfc (Coolen.banners/ opnattCPnfoblTn^ tÿbfnbe/ eu met Ijaer fp?ingrnbeban ben eenen boom op ben anberen / Ijaer boer en bobm be fpooren gbebenbe / met baer tn b'ooren te bpten / niet honnenbe bp baet ofgefcljaechelt ofte upt be fabel gljefctWOêben. Q»e Quotto iofwatt in eenh gerljanbemanieren / Watgeooteralg een ?lep/beeft een langen fleert/bjaermebe bpbemban ben renen tachban een boom op ben anberen ftofngt. ^p hebben een tootbacK/ bet bap^ ober bet boo^jooft bangenbe/ fienbeupt alg een oubt beffen ; baergefcbjeeutoià fcbbtetenb en gettielbigbluPbe. Oe Cufeary ig fwart/blepnei: aigeenmarmajet/eubealommegefcbapcn aigeen M.eeuto. ©en Luyart^een fcbepfelfoo genaemtban boegen fijn bomme en flo^bige natup; ; bP i§ trat groo-ter als een meerhat/ en beeft een bel ban alberbanbeColeuten ; Ijpi$ fooIup/ bat geen flagbnotlj floot bem wil boen raffet gaen al§ Ijp gbeWent1$/ enbe men han benchen bat bP geen ban be boonbatenfle jÿn moet / beboble ijet een bagb-repfeng boo^ [jemig op een boom te bllmmen/ Wattban bPbeel felben nebetboelt/ booamp; bat 'rniet meet op en fg/baetbPfijn boetfelfoube ban Rebben Bonnen; boant ban homtbp met een groote gtootègtabitept en beftigljept toebet naet btneben / enbe gaetfooboeberopeenanbet / alwaetbpben legen tÿbt (toner ban al ebentoel niet beeloberftbiet/Wanneer men be gene bien Ijp tot eetenen flapen befleet teltenen boil /(toeb^engljt met een beuntjen te flupten/tonertoebp felben te Iupig/D en ich benche bat een anbet bet ooit niet foube goet genoeg binden om baer na te banffen.
maet bit betbaelwob ben goetgonfligen Xefet aHeenlüh gegeben tot een P2oef= jen ; een anbetbie niet foo een bliegenben geeft beeftaigich / foub'er een beel banc^; liet ban maetben ; ijoeweiten berfehert ben bat Wanneet ben albernaetfligflen op, meteberfeben jaren langlj in bie plaetfen berblebe/ foube bP altijbt b'eene ofte anbete Creature binben/ biebPboerte booten niet gefien en babbe/ en bie noth' tangol foo toaerbigbwag/om henniffebaerban te nemen/ alg be gene fchalhier berbaelt hebbe.
C A P. V.
Van de Vruchten,
DC »Quebten ban 't staubt gijn Orangien, Limons, Limes, Pomcitrons, Water en mufcadel Meloenen, fommige Druyven, ûl be Welche bact niet ban natup?/maerban bupten geblocht enbcgetecltstjnbe/ noebtan# fo goet fün/ enbe fo Wd blagen cnboo?thomcn al$opeenige anbete plaetfen. Vegnlanbfche beuchten gijn befe: Plantons ofte Potatoes, Bonanoes, Semerrimars, Guavers, Pines ,enbe obctbloctban Wilt goet ; bat berplant3ijnbe mochte miffcljien niet foo feet te beraebten 3ün/ alObd tegenWooibig i$. »an be Plantons ijebb' ich alrebe pettoegbccbaelt. Bonanoes gijn bphantgbc felbe/ ofte boer ig altoos tocpnig on, berfchept onbet befe tWec/ al$ allceneljjch batbefe laetfle Wel foo goet/ ofte beter 3Ãn aï$ b'eerflc/boeWcl ith in gcen ban bepben fonbetUngen fmaech binbe. Qe Semerrimars Waffen op een cebcltjchen langen boom ; fplachen Wel be pctfichen/ 3tjnban bupten toolachtiglj / Bonnen niet ghegeten Wo^ben / boo; bat fp acngeho-men/ en gbetot3ün/ en ban hebben fp ben fmaech banjlOatmaiabe ofte Cueen. Qe Guaver igomtrent foo groot aig een jnaifpel/ geel en bolban factjeg, het tg
^3 nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;fn
In betbact een ban be lecfaerftebeichten oie gbebonben bonnen bomben / en hian^ neer bet rijp i§fmaecht fe geïijchadbeffen ; Ijet Waftin ^abanna$ofWepen. Q»e Pinei§ toet be Prince ban alle beuchten ; in'ironbe ià fo boel acht bupmen bich/ enbe beeft be lengÃte ban een boet ; ban bupten i§ fr groen en gefpicftelt/ban bin, nengeel/fappigb/ bol ban boUfgljeben gbelijch ccn Qoiugb ract: boben opben top beeft fp een fraephroontjen ban blaberen / alÃofbare mebete hennen gegeben boierbe ben boottocht bie fpbooamp;andere beuchten bee ft / enbe fp heeft-fe met recht; Want fpià berce be beflebanbe gene bic ich opt gehen ofte gbefmacchtbebbe; fp Waft op een hlepn bosjen ontrent bier boeten hoogfi; ben fteelbaer ban homtupc beWo?tcl/gelüchbieban be?Gctifcbocfte; het hroontfen afgefneben en In b'aecbe geplant 3ün0e/ bgaegbt binnen be that ban tien maenben een nicutoebauefyt.
C AP. VI.
Van de Waaren en Koopmanfehappen van dit Landt.
DC Paaren ban bit lant/Waertnebe men IHoopmanfchap blijft/3ijn / Zuyc-ker . Speckle-wood ofte gbefpichclt I^OUt / Cattoenen, Toback, Indigo, berfcOepbe Gums, en hout om te verwen. Zuycker Wo?t' r ccn acnfieneljjtfte quantiteptgemaecht/ en Woibt boo^be banthtien par Cento beter gebouben al$ bic ban be ^arbabog. Speckle-wood i§ 'roothobtcbloebig genoeeb en i§ in Cn, gclant eertijt^berhocbt getooiben in gljelijchen piij^ met beZupther; maernate batteen fulche mcnichte ban obergeb;otbti§/ i§ Ijet b;p toatafgljeflagen. Ce Cattoenen homen bier niet foo Wel boo# ai§ in be 25acbabo§en anbece Cplanben/ mogeljjch beWijlc biet al te beel regen balt / enbe bat fp al te berce ban br^ee leg, gen/ ban toaer een fout-achtlgenbauWopftiegt/ bic be tupfen en anbece febabe Ityche geWoimte ban be boomen becbiyft. Toback geoept'c heel Wel / enbe bie 'c1$/ too;t bececgehoubenal§bie ban »ieginia; boo; mijn pact foub'ich niet bonnen baer ban ooibeelen/ Want ich en ben geen fmoohec. Cube ich geloobe bat'c booamp; al§ noth nietmeer gheplant 10/ al§ be Colonieboo^ haecfcWen ban boen heeft/ Want al be Wecelt/ jlBar$/ »gouwen/ ninbecen 3hnbacc liefhebberd ban een Phpjen. met Indigo heeft men 't niet fonbecllnglj befocht. Rum fgeen gebeflih leert bocht upt het fap ban ^upchtr-tiet/ in 'tgemepn i$h't noch rend foo fterch ald^ianbeWün/ baerom Wo#hetin j@ieuWCngelanbt Kil-Divel, ofte ©ups beld-boot genoemt/ enbe Woitalbaec bechocht een hanne ban tWee floopen te, gend ii.pont Bupchec. Molaffes wo#banZupchec gemaecht/ enbe i§ het gene bat 'c ban afbiupptwanneer be Zupehee In potten gegoten ig; in CngelantWoit Det bethocht booi ^hetiahel. Ve meeftbehenbe Gums, bponfe Qiogtften /3ün Montagne en Gummi Semnia; fp3ün bepbegacr Wel teheggen/ enbebaer 3ün bupten twüffcl noch anbete bie beter jun/ en bie mettet tÿbtboo; b'erbarentbept füllen boo; ben bagh gebracht Woiben. Canid Fiftuia i§'tooch in obeebloet / enbe baer en bobeneen aert ban Balfam bieban een boom afOiuppt/ enbebaerWogt geen ban allen beter geljouben booi bctfche Wonben / aid eben befe. ©acr en id ooch geen gebrech ban albcchanbeflagh ban hout / om te beewen/hocWcl het feite meer ban be j^ollanbetd aid ban be Ouptfehegetcochen tooit.
(U)
C A P. VII.
Van de Bevolckinge.
D?Cei: 3Ãnontrent 700bnp^gcfinncn/Wacr bant 40 ofte go Zuptker toetc^ hen / ofte ^ngenio^ Rebben / bfe geen hlepnen profijt brengen aen tfhte mee^ fieeë/aengcmercht De ectlüche renten bie ban een fleert capitael binnen tnepnigO jaren bonnen gbettothen wo^ben/ toanneer bet Werch maerbooêfichtigDbcIept Wo2t/enbebie bupten ongfjebal beel boogerhomen füllen al§ biebaneen grooter bebokhinge / enbeban eenlanbt baer meermoepte gebaen too;t.
Oen tjjtom Ijout te happen i§ tuffchen?tp?ilen ?guguftu§/ ten epnbeban bien laet men'tleggen op be grontom b;oog[)teWo^ben / totin ben maent bané^ep, tember/ enbe ban too# liet aengeftehen / enbe b'affebe berftrecht boo? lt;Rift. in-diaanfeh Koorn en Zuycker-riet Wobben geplant in be leegten ; Yames en anber boetfel op booger lant. I}et Koorn g?oeptop een fieelgelüchriet /in'tgemepn fe§ ofte febenboeten boog ; Ijet b^aagt fletbt§ttoee?tp:^op peber fleel/ maer bet groen 10foo groot al§ een ertote/ entoonrüp In biermaenben. men beeft 'e tWee oog^ flen ineen ^aer/ enbe bet Hoo^n geeft ten minflen bÿf bonbettboo? een. pet ^upcher-tieti$bequaem geb^ohen ofgefneben te too?ben/ toanneee bet een Säer out / en ontrent feg boeten boog/en foobtehfgalg een mangarm/ontrent be bant; bet beeft een top al§ een flagge/ bie afgefneben ofte geb^ohen/ en geperlt tuo#in een mooie ; bet fap toog gehoopt in hopere hetel$tot een bebooglühe biehte/ en baer na boo# bet gegoten in fouten backen / bie boben b^eeben Oterhantig 3Ãn/ mact al^ lengjengna benebenfmaller too^ben tot op be grooteban een ftupberaen be bobem/ alwaer een gat 1^bat foo langbtoegeflopt blijft met een hlepn boutjen / tot bat be ^upehet ig hout en flöfgetoojbcn; bantrecht men bet boutjen upt/en laet be m0:⢠laffegban be ^upeher boo?bet gat af-fachen/ bie toanneer bp een tjjt lang fo geba^ bent 10/ WO# rpnOchjeh upt be bathen in OrboofOen geflagen/en fo afgefcbeept.
Van de Neoros en de Slaven.
DCfe Wobben boer meefl glieb^acbt upt Guinea in Africa , en Wojben ber^ hoebt aig ponben/ gbeljjch fp ban 00th niet meer gljeatljt Worben in boer Werth/ toaer mebe fp be beele toeethbcfitb3!jn /en baertoc gbtbouben wo^ben met be grooifle fttaffigbepbt ban beWcrelbt/ftberpcIjjth obetutbtigbet Wo2benbe ober be minfte fauten bie fp begaen/ en bat bup# tot ^atutbagbg atbter-mlb^ bagg/ Wanneer bacr hergunt Wo;bt baerepgben tupnen en plantingbën Waer te nemen; Wont fpen bebben anberg niet Waer ban fo fouben leben honnen/ be^ halben bat bate meeberg baet ecu# ofte tWeemael '$ Slacrg/ met wat flinchenbe foute Biffl) begunfligen/ofte boer toatgbebjaet^gheben ban een Utoep ofte paert Die ban baet felben ^jn bomen te fletben; baer6upfbeflingbf$ een batbeplanth/ en baetbeethen baet eggen 3tuarte bel. ©00? befe gtoote elenbewogben fp alternet bewogen / upt een mlfmoebigbepbt / bertWtjfelbebingen acn tegaen om baet fel^ ben bip te mahenz en Wanneer fp b#efen gebat te mogen Wojben /betboen fp baet felbeu; ofte inbien fp met boopban bergiffeniffe Weber gbebaotbt Wogben tot baet
(i6) bare mccflcr^ / ende albact tot fcli^ich en exempeloefltaft too^ben / füllen fp bare ftantbaftigljcpt/ ofte beelmeer DarebartneehiÃbept toonen/ metbe gtootfle top menten hloethmoebfgupt te ftaen/bie Ijaetkönnen aengebaen too?ben I^et i§ een mengel-moed ban albeeljanbe ^atien/Oie altütin ttolf i en ftiijt met maUtauberen leben / enbe baetom han 'er geen confpiratte ofte tfamenfmeeringe onoergaer ge^ macht too^ben /offp Wonbabeljjhontbechtboo? be gene bieom biedtolden niet ge^ negen3Dntot be bettaberpe / om bat eenige banbare bpanben beefbate in Rebben; boemel fp meeft allegaerbetraberëen bloctbofflfg ban natup^ 3ijn / enbe geen fies ligic altooÃen ljebben / niet tegljcnftaenbe betfefrpben onber bate befneben gijn. iDacr beel 3mi'rbie bet oube geboeien bebben ban Pythagoras, nopenbe be betbups finge ban be fiele ban 't eene Ilcljaem in Ijct anbec/ en bat fp/ Wanneer fp homen te fletben herboren füllen too;ben/enbe toebetheerenbein haec Dabcrlant/ fo boog§ in be boerelt leben füllen in een geftabige beranberinge. Vefeinbeelblnge boet haec biehtoüldfutbten en wenftljen om Daten boot/ betotjie fp geen Doop en Debbenban bare beb;oefbc flabetnie anbetfin#bcrloft te Wo^ben.
C A P. IX.
Het 10 gelooflijth/ bat bcbmeljtbarebitte ban 't Hanbt/enbe bet hlepnegbetal ban b'gnWoonber0 O'oorfaech3!jn ban bet gebriel ban foo menigerlep Wo^s men en ftbabelücke beeften / watt mebebe menfcljcn albaet gcquelt en bahtofyl, in gebner gljefet Wogben. ©nbcrbe gcnebie mecft bekent son/ Wölben befe naers bolgenbegbcrebent: Slangen, Crocodillen , Scorpiois, Viedermuyfen, Mieren, Muskytoes, Kreuten en Kickvoffen. aengaenbebe Slangen 10 bet fiket/ bat'r 3!jn boobt geflagen gbewoiben/ bie bertigb boet langb 3ün/ en bichnaer p;opo?tie ban be lengbte. Sekkenne lupben bie foo ongeloobiglj gijn in biergelijche bingen/ bat fp nietten Willen aennemen aWWat Ijacr kan bant taftelpch bewefen wo?s ben : Cnbe bacrombuc^tenbe/ bot Ulimochte gehouben WoWen te ftoffen/gdijk be repfenbe lupben fomtijt^ plegen te boen /burfich niet becbalcn/ Watboo^groos te broeken een ban befe ^langen tâeffend fwelgen kan ; bet befte 10bat 'r geen foo groote geboet16bp befe bcrbaetlijche beeften al0 men b;eefen mochte/ Want fp eh 3Ãn ganrd niet benünig / enbe ooth toonneer fp geen honger en hebben / geens fin0bitfeb ; bet jijn epgcntltjk IDatet-flangcn / hoewel fp oock alternet op 't liant homen Wepben ; toat fp tot hacc boctfel betrappen / gbefcljfet met een gacuWigs Dept/ niet met rafcl j loopen ofte toentelen : Want lek bebbe noptgelioott / bare pemant foo fot foube geWeeft gijn /[jem te laten befebabigen boog een ongébal/ bat men foo licljtontgaen kan alg bat ban befe ^langen, moet baerig een anbec flag bat hlepnber/enbe in groote menitbte ig bact men welboo?toefien magh; Want bact 3!jn 't onbet bie foo benünig 3ün/ bat haec niet te bobcn en gaet: gelütkwp baccban twee ofte b^ie tepfen b?oebige erbatenthept gehabt Ijebben/ bat nictah leen bemenfchen /bieban haet3ijn befchabigt geweeft/ ko.'tcii tüot baec aen ghes flo;ben 3tjn ; maet bat het bleefclj ban bc beenen/ban ùe gene bie fp hebben gebeten gehabt/ afgebaUen 10 met ftucken/ binnen 24upeen ; bate 3tjn 'et bie heel fchoon bangefp^ickcWc icbcnbe bctWenjijn / maet onbeebefe fchoone couleuren lept ijet boobe.
tioobdijclfflebetaif. Znbete ftjn'rbie fyn hnoopiglj en bebbenBoo^en^ denbaren fleert/eu fligHtanben aen 'tgeijemelte oan be bech bie ttoeebupmen b?eet en lang fon. QDaerwnooth Crocodiilen,maer niet feer groot / noeb in gbeen groote mc;; nigte : Schen beboebe fc bierniet te befcljjpbcn/tuant batt opgebulbebellen tuo?' ben bphan0malle ?llporcecher$toinchel§/in Cngelanbt enbeelberg gebonden, ^e Scorpiocnen fijn ftoatt/ ende gclüthcn Wel een Ureeft. I@p febuph meeft in bioogg boutenbe Uoo;n; fÿn pgtchei i$ in fijn fleert/ enbewien bP baermebe fteecht bic fal eenige uuren langde grootje ppn bande Wereld bebben; maer bet en roetht bet leben niet; I^et gemepnegenee§-midbel Wojdt genomen ban bet fcbepfel fcK^/ Want men berbjpfelt bet felbe/ ende legbt bet op be Wonbe. QeVle-der-muyfen fön fcbaoeljjthetteaturenboo; menfcljcn en beeften Want fp treeben Ijaer bepbe gact bet bloei af/ enbe batfoo bebenbigb bat men 'tniet en boeit boo* bat bet te laeti^: lt;|et Wo^bt gefepbt/ bat berftbepbelupben fijn genootfacebtge^ Weeft bare Wooningenteberlaeten/om IjetWepnige bloet te beljouben dat fp baec ober gdaetenbabden ^pgebjehen inde blutljtfoo groot te fijn alg Qupben / en^ be gelijth ich alreebe berbaelt Iiebbe/ foo fijn fp b'eenigc oorfaethe Waeromd'Cn^i gclfcbc »erthengniet in meerder getal in dat l^andt honneiiaengequeccht Wo?^ ben. Oc Mieren f^n Wel hlepue fcljepfelen / maer ecljter foo ontallich/ende foo fcUaddijtli/ dat Surinam bphanà ban geen bfngi ) meet ongemachg beeft alg ban befe beegjeg; ©efanbigegronbenfön boben andere bol baerban/ en de arme lupden bic fulthlandt igtedeclgeballen/ ende bie geen bulp ban bienftboben ge:^ badtbebben om Ijaerupt te roepen / fijngedwongen geworden Ijaet landt te berla= ten/ ende beter plaetfcn te foechen. ^c jjDuohpto ig een fooxe ban muggen/ boer men'§ nacljtggeen ruft ban Ijebben ban/foo Wog men ban Ijaer gebeten;en= bebactloepen babelijchgroote pupften ban op aen bet bleeftb met bit geWoim^ te Woibmen ineeftgequelt in be laege Elanden ende aen beZeehant/ Waer be Bee ober betland op ende afloopt; foo bat be »iffeberg/ om '$nacbtg te können fla^^ pen / Ijet beelelijf moeten bedecken met fandt /bekaiben b'oogen ende den mont. Kreuren ende Kick-voiTen/ bet berfcbjickfei ban t'DiouWen-boItk/ fön bier ge^ Ijjck in Cgpptcn/op alle plactfen / fo Wel in be Rupfen alg in Ijetbeibt/ende fp ma^ ken g abontg/naerdat'reen regen-blage geballen ig/ fulth een bell gelupt/ dat men fynfclben qualjjch Ijoognkan/endc fommige bebben fulek een berbaerlijken toon / bat men ben nteuWerg mebebergelüchen kan alg met bet fteenen ofte ge, kerm ban een menftlj bie op 't fterbenlepbt. Wignu bet alberquaebftebatban Surinam kan gefegt Wobben / want bet laut ià anberg fobanigbban Gob gefegent/ ende beeft foo bed beugbben/ bat befe ongemacken nietbact bp balen können. TDacr fijn oock boo? centge ban befelbe alreebe upigebonben bolkomeneenbeon, fcplbareremebien ende bulp-middelen / ende tot de reft fal oock mettre tqbtracot toefen.
C A P. X.
MCn fepbt/ bat bloobbartige menfcben in 'tgemepn berraberg fijn. Voet fijn berfcljepbe Statiën bie met bet bolch ban befe Colonfcberkeeren cnbe koop' manfebap b^pben ; maer b'epgenflegntooonberrn ban'tlanbtfÿn Charibes, ofte lt;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;nbsp;Cani-
(18)
Canibaien, bfe oochteclbe mefflein 'tgetal fonban begenebie befe lanben be^ Iroonen/ enbe bie Rebben Ijaev felben betfp?ept meeftin alle Cplanben baerom^ trent/ enbeopbet baftelanb langg be fiibieren ban d'Amazons aen/ totaen ble bau Oronoque. ^p geen ^eel enbe al narcht/ bebalben bat fp / eerbaerbeptà hab ben / een Igpb^aegen; maer be Woutoen bte een ofte ttoee hinbeten geljabt Ijebben/ Wetpenfe toeglj:^aet bel i^ban ©gangie-geelebettoe/baer bap^ gwattenbe fon^: bet htullen. Qet foube een geluchtgboichfön / ten aenfien ban be bingen ban befe Wetelbt / bat fp bactepgen geluch henben; toant be Matuur beeft batt fobanig met alle noobige bingen betfien / bat fp toepnigb moepte beboeben om baet felben bie te nut te maehen. pet b^ouboen-bolth i§in 'tgbemepn gepl/ en baet fbn bet onbet bte foo feboon fijn ban geftalte / Ibf enbe leben / bat Gannett be befte enbe bttftanbigfle ^eelbtboutoet§ paet fagben / fouben fp niet met al baet op te feggen bebben ^aet befebaemtbept / Infonbetbept bie ban be maegben / boo? b?eemben/ geeft tot alle anbete bate bolmaethtbeben / bie foo naecht ten toon gefielt boo?ben/ fulthcen aenttethcnbe gtatie enbe aengenaembept/ bat be gene bie met baet om-gacn /gbeen minbet aiggofepb^BupffyepOt ban boen bebben om tot gfoen bet-boben lufibettoctht te too?bcn ; ^p fon tot bitten toe foo onnoofel getoceft / bat fp/ncffen§ alleanbeee b?icnbclbthbept/ Waet mebe fp betman-bokh aenlothen/ bet foeific enbe pnurfte betmacch ban huffen niet gelectt en bebben ; JBaet be= tuple fp nn foo beel met b'(eutopet$omme-gaen/ enbe ban natuut geefiigb enbe leetfaem fijn / foo i$'tgelooflyth bat fp 'tmettet tÿt WeLleeren füllen, ^èp bebben tWeebetbanbe hupfen; pet tene boo? be nacljt/ enbe bit fónhotten bie met pet bathbphant§aen be gtonb leggen; Cnbe ljct anbetom'§bacgb^baet intefjjn ; OefefynWat booger cn topber om harr felben te befebecmen boo? be bette fttalen ban be ^on /enbe fp jijn open aen alle hanten / ten epnbe be hoeiewinbt baet boo? foube honncn garn â¬?act btWraet beftaet in ftatp geftbilberbe acrben potten en feboteis/ enbe Ijaer Åaefel-linben fijn blabetcn ban boomen : i^are bebben ofba^ maehen fijn gemaecht ban I^attoen/bierhantigbgelÿth een fp?epbe/ban ten heb' be met booibcn aen elth epnbe / boaer booibebamachin t'bierhant ftbfuptge^ fpannen Wo?b. l,act b?oobt en branch homtupt bare â¬affabc$tupncn; ^e ^of, feben enbe fiibieren betfien Ijaergbebuuricb met bltefclj enbe bifclj. Gm Ijaer fei' ben opte p?onchen/ fcljilb?cn fp batt nctje$ met een roobe couleur Anotta ge^ noemt/batop hlcpne boompje^ in fcbalen gtoept/enbemet Ijct fap ban berfcljcpbe Zoomen, ^p boo?cn baet felben gaten boo? be neu0/tippcn enbe oo?cn/cube bau' genâe glafe penbanten / ftuthen ban hooper/ enbe anbece beufclmgen in bie fp ban D'Cngelfcbcn/ metbaten atbepbt/ betbiencn. Ven balg, b'armcn enbe bcenen belabcn fp met Cotalien / fcbulpcn ban biffcben / oftemetecnige hobbige bingen biefp htpgen honnen. ^pen bebben geen anbere fiegecringc ofte Wetten al$bie ban be bupg-boubinge/ enbe obcrfulci leben bcclc geflirrten bp malhanberen gc iDthtcn tüben banbeoube pattiateben ; enbe boutfte banbc foonen trccbt altijbt fn fijn§»aebct§ plact§; .»oebtan^ bebben fp onbet batt ecnige uptmuntenbe mannen /'t Welch baet Capitainen ofte ^ooftlupbcn fön/ bie baet in ben ©o?logb boeten / enbe befetbaet hloechmoebigbeptWo?tbaet tnebe bep?oeft / bat men baet luftig met toeben geeffclt/ Wanneet fp bat uptftaen honncn / fonbet fcb?eeuWen/ Ofte eenige anbere metthelbthe beWeginge te maethen / foo Woiben f, boo? b?abe lupben gbebouben / enbe ban b'anbeten gecert bie minbet moct baet toe bebben.
Ve
^el^oofben ban be geflaebtrn Rebben o^bfnariti biic of bier Wöben / bart b'ans beten maercene Rebben ; enbe men magb fe aHegaet met reben eer Dienareffenalg Ãup$-b^outoen noemen; Want fp moeten al foo onbetbanigfön tot bate mang/ alg be minUe meptonbeeongig/tot haten meeker ofte bionW. We man fai led feb ben fijne feboubeten met eenige laftofie bracht beftnaeten/ maet ÃP IeoDtfe alle^ gaet op bie ban be »gouwen/ enbe bie b?agben fulchcen eetbiebigbept tot Ijare mang/ bat fp Ãaetaltjjbtaenbe Åafel op Wachten/ enbe niet cerbeten eten/ alg Wanneet be mang gebaen hebben. Web^ouw in be lt;Ctacm gekomen fijnbegaet fp babdijchhace Werch boen gelpchbaet te bo^en ; maet be man maecht fijn fclben fiech/enbe lept een fcheten ijjt in fijn opgehangen l?amac[iaenbe fijbe hanât hup$/ altoact hPeenige bagen met b^oobtenbe Watet bon beoefent ffe gefptjfl too^b : baet naeWo;t hPWeet afgenomen /enbe ban be mieten bepift oftegeftehen/ het Welche be gemepnefteaffeigboo^ haec Wijbcn /hinbeten en honben ; wanneet foietgon^ behoor ijebg gebaen hebben/ enbe het befluptbanbefe (Ceremonie ig een luftigen flemp. Qare Åaal Iupbt niet b;cemb/mact men kaufe qtiaclptk leeren / om batâr beelWoo2ben in fjjnbte betfehepbe bingen bebupben/enbe bie men niet anberg oiv betfehepben han/ alg bp beberfchepbeuptfp?actt. TOannectât een belbttocht be. floten 1$/ foo fenb ben (0eneraclofte opperften (Capitain op alle Worpen/ enbe tot alle hupggefinnen bie bergabert füllen wo2ben/ cenen ftocl tbaet foo beel herben in fyn/ atè [jp pact bagen ftclt om op be bergacbcr-plactg bp een te komen : ban befe herben fnpben fp allebaegen een upt tot foo lang bat ben tpbtommeig/enbe baet bp können fp alleen weeten/batben tjjbt berflrehcn ig ; Want hart getal ofte epfe^ ren berftrecht fichoock niet boben oetWintiglj/ om bat fp tot be reft geen namen hebben / enbe bebupben oock mact befe tWintigljinet liare bingeren enbe too, nen/ het fclbe getal eb;nWelaltctnet bcrbobbclenbe ofte b^cbulbigenbc. Wathoo, ober gaet/ baet ig haretpfet kunftop een epnbc ; enbe ban berften fp upt met hoer Ounfa awara, bat tg te fcggcn/ foo beel alg hap;op onfe hooft, ^pgaen in 3ee met gefchilberbe Canoas ofte bootg bie ban een fluchpcmaccktfjjn /upt eenhoorn bie uptgcholt ig alg een trogh/ enbe bic foo groot i^bat't alternet tWccofteb;ie laflgoeothan ingeboert Wo;bcn. i^areWacpcngfjn ^ogen met bergifte pijlen/ enbekoneftotken ban gcfpichelt Ijout. cëommigcbwgcn tot Ijaec bcfchermingc Ifionbaffen ofte fchilben/ bie fracp gemactkt en met figuren ghefneben fpn. ^pen houben geen o?b;e in 'tbecl)tcn/cubc gaen oocliop geen aenflaglj/'ten Ware bot fp een mctchcljjck boo;bccl fagen / als bp nacht, ©cmang bic fp gebaugen krijgen b;cngcnfpom't lcben/mct bc mceftc W;ccbhept bie bloobc mcnfchcn bcbcntkcn können tegeng hare bpanben bicfp in hacr gcWclt hebben. Wchinbeten enbe bjouWen maken fp tot flaben/ cnbc bcrkoopcn fe acn b'(engclfchcboo;beufelin, gen:(§pobetbiclenccng bc feanfcljc in Surinam, enbe befocbtcn httoochmct bCngclfche/ Wanneet fp cet|ibaet quamen ; maer fp Wictben ban befe lactfte fo, banig bejegent/bat fp alg noch becouW hebben ban hare bWaeghept'lt;cgenWoo;:, biglj nube (Colonie mächtig tg geWo?ben/ en burben fp niet Webetkomen/ mact b^acgcnOacraltang belecfoelijtk : fp fijn heel W;acchgiccigonbec hacr felbcn/ enbe füllen hetleet bat hart gcbaen Wo;bt W2ceken bcn eeiicn tijbt ofte ben anberen; maet alttjbt bcccabetltjck/enbe niet buebenbe haten man onbec oogen fïen. geh hebbe nopt können bemertken bat fp cciitge ficliglc ofte OobO-bicnflighept fou' ben hcbben/hocWel fp alternet praten ban een Capitain banbe Wolckcn/maer fp en
C2 bic
(20)
bienen nocitebrm nociteeenigbander. Danben Vupbdbebben fp eenigehcn^ inffemocnoemenbem Yarakm,ende be beb^ieger^ ban'cbolch bief, Peks noe, men/rnbe boer in plaet^ ban »^iefler§ ofte papen berflrethen/ mahm Ijaer wag bat fp grootegemepnfcbap met bem bobben ; Ofbet in berbaet fooi$ ofte niet/en fonde ich niet bonnen feggen ; bet bientIjaer altübt bare toe / batfp tjaer fe ben een aenfien Niaehenbpbereft/ bte baer laten boo;ftaen bat boobt firchteenbeaioer# Danbeongeluchen / onmibbelbaec ban ben toupbel ban baen komen : ^pbebben bock een klepn bonekjen ban kenniffe ban een ander leben /alwaer bergelbinge en ftraffe fijn fal ban goetende ban quaei in dit leben beb?eben/maer fp fyn wel Wpfee a§ bat fp begeeren fouben te Weten toatboo?bergeldinge en fleoffe bet ftja fal/mbe cpwat plaetfe befclbe gefebieben fal. b'^inbeelbingebie fp Rebben ban der »tieg gemeenfaembept met ben ©upbd/ende ban bekenriffebie fp mocljtcn bebben betkregcnbankriipben ende jpeoiepnen/ maeckt bat fp befdbe geb?upcken al§ ©octo?en ; moer fp en Ijoeben bare niet teberbeffen in bare p^ofeffie ofte kunft: want Wanneer eeu ban liacr gebaelt Wo;bt by een fietk menfclj ende bat bP alOaer met fijne befWerringeende toobtrien niet en kan uptceeljten/ en bat ben patiënt komt te fterben / fo krijgt ben ^ottoo?ban be obergcblebenebjienben ben boot tot loonbooifyne moepte/bp albien bPbem met bacil ban baet maeckt. t^p berbjau' ben bet boobe kebaem/enbeneffen^befelbe al I)et gene Waer ban b'obetleben mee^ fier Wa$ in fijn leben/ ende Wat fp niet berb^anben können/ al0pferWerckenbe biergeltjeken / bat füllen fp op eenigerkanbe mamerebernielen/op bat ben booben bocljimmeri ^ geen geb;ech moge Rebben ban eenigedingen inraubet leben, gn# bicn |)p ootkecnigeflaben oftef[abinnen giijabt !)crft/bie boo.bcn-femebe/op bat fp Daten meenetopwacljten mogen. Belorgraefmffe Wo;bt geljouben meteen feeft/ met djintken / blinckenz ende een hlucbtigij ono^bentigch banflen/bet Welch onder hacr feet gebjupthelfjch '$ ; terWpl be Wpben/ die den obeeleben naefë beflaen/ daetneffen§ fitten/ ende maken een pfelijckgebuplober Detbetlieg ban Darebilenbcn en maegkfebap.
geh bebbe bit bobenflaenbé met fulthen Daefl gfyefeÃ^eben / ente mijn memorie bient my foo toepnigl) / bat ich becgeten bebbegeljabt een feheteacnmerthinge boet bpte boegen bie benchenei-toacroigljis enbeoie een gtooter bernant berepfcfyt oleioe mÿne/ om reden boer ban te geben. Detfyaeit enorbaft gefleit Ijebbcnbe/ bat be gebuurigfyc toarmte ende bocfyttgfyeyt ban dat Ãanbt doopahe ii^ ban b'onberandetlijcht groente ende bet genadig bloepen ban de planten in Surinam, Del bleiche maer testjn bcbonben too^dt/ niet alleen inde-3onmen/ fleuphen ende getooid/ die baet ban natuur groepen; mate ooch in de gene diealdaer ban bupten geb^aebt toonden; bpep empti / be IBijniioch / bie baet ter plaeta gedurig^ groen blijft / enbtttoet repfi Vjacra' Q^upben b?acgt ; §ooi^'tnocfytanei dat e een exceptie balt/ ten aenfien ban den (Curopifcfyen ?Uppciboom/ betoelche aioaet geplant too?benbe/ Verlieft niet tegenflaendebeenpaticljept ban Ijet fapfoen /fijn blatderen / enne blijft beel baet ban ontbloot / gelachtot onfent/geourenoe onfetointer maenden/ maet in 'tboo?-jaertoo2t bptoebet groen. Dan ljoe ljct tepae ihomt/ bat de Dette enoebocljtig^ Dept ban bat tandt niet en fonde honnen in d'2l]ppelboom te toeeg brengen een betgelrjchinge met de teif Ctipdat fp baet ban natuur getoaffen /ofte ban bupten komende geplant fyn)daten han ich niet batten naetbemael men fepbt bat de Decii bande toerelt ofte bannatuute ober albet^ b/epbt i% moer ich moet dit obergeben nendevirruoü, ofte grootegceften om baet ober met maihanbeten te rebenhabelen.