-r
! l?clt;!nWIEOKUNDIGE VERHANDELING ak 132 ^
OVER HET
TE
i DOOR DEN lik
1 -• . f
hierw. Puiav li. VAN KR UG TEN,
1
142 Stoom-Snelpevsilruk van
te \'s HERTOGEN BOS lt;JH.
amp; r.l/Q
\'c^ •/4j ^
I
\'«meiiiip ïeriiaflKUiiff ow »bmot üasiiis
il -J . il -J . i
I I 9
I;
I
TR
\'s-HERTOGENBOSCM.
OVEU HKÏ
TE
DOOR PEN
Eerw. F at er IJ. VAJSF KRUG TEN,
REDEMPTORIST.
BIB ^I OT i cA \\
RIJKSUKW^srfamp;f _
IHOMAAS3E j
___? -QNV.
BIBLIOTHEEK DER 1\\ r,P\'|
Stoom-Snelpersdnik van
P. STOKVIS EN ZOON
te \'sHERTOGENBOSCH.
_
RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT
2200 7656
UOEDKEURItfG.
Imprimatur, sei-vatis sei^\'andis.
Amsfeloclxtrnx, ha c 1 Jsfovertxhvts .1SS4.
P. OOMENquot;, O. S. S. R. Snp. Pi\'ov. Holl.
IMPRTM AT HR.
J. J. VERSTERREN, Rector. Ad hoc delegatus.
JBuscodxiet, 11 Noverribris 18S4.
OVER HET
TE
VHERTOGEN BOSCH.
quot;Waar liet KuthoJiok (Jolout\' levendig\' is, toont liet zulks door ijver voor den luister van den godsdienst en van alles, wat daarmede in betrekking- staat. Het sticht prachtige Kathedralen, Kerken en Kapellen, voorziet ze van kostbare menbeleu, en rijke benoo-digheden voor den eeredienst, draagt ruini-sehoots bij tot onderhoud der Geestelijkheid, tot oprichting van kloosters en broederschappen, en plant het kruis, als zijn heerlijk zinnebeeld, zoowel op den toren als op hot kerkhof.
Dusdanig was hot eertijds in de Katholieke eeuwen van geloot\' te \'s-Hertogenbosch; zoo hernam de wederlevende ijver zijn herstel-
1 ingswerk in onzo etniw, na de overheer-fsehing- (lev protestant,sehe \\rer\\voesters. Wij zien den Bisschop niet liet Kapittel van Kanunniken terugicomen in do Kathedraal van St. Jan, die in- en uitwendig luisterrijk hersteld wordt; wij ontmoeten weer Priesters en Kloosterlingen in nieuw opgerichte heiligdommen, en op gezette tijden vergaderen menigvuldige Broederschappen, als in vroegere eeuwen. Tiet kruis heerscht hoog in de lucht, cn wijst ook den Katholieken godsakker aan.
Evenzoo waar de Katholieke naasteliefde, die uit het levendig geloof voortkomt, in vollen gloed werkzaam is, vertoont zij zich duidelijk en overvloedig in de uitoefening der geestelijke en lichamelijke werken van liefdadigheid, in persoonlijke toewijding en opoffering voor het welzijn van den even-mensch, in milde geschenken van geld en goed, in het houwen en begiftigen van allerlei Godshuizen en geestelijke gestichten. Om heter haar doel te hereiken, stelt zij dezen onder de herderlijke hescherming der Geestelijkheid, en vertrouwt de verzorging daarvan toe aan geschikte kloosterlingen.
Dusdanig was het te \'s-IIertogenhosch vóór de protestantsche overhcersching, en wel overvloediger dan in vele andere plaatsen. Dit getuigt een kloosterling uit dien tijd, Alhertus Cuperinus, die eene kroniek heeft
nagelaten, en zich in de toenmalige schrijftaal op cle A-olgende wijze nitdi-nlvt; „Want in geen steden, noch in (Jelderlant, noch in \'t lant A an (quot;leve, Gnliek, Lndiclv (1), of oeclc mede in Vlaenderen of Brahant, soe groote charitate (i) van ahnissen te geven gedaen wordt alw tot llertogenboscli, als wel hlijclc en openhaer is allen menschen die harm-hertige charitate, dienien doet den zieken in \'t Groot Gast/Lzujs, item die ov ervloedige spine (:gt;) die daer geschiet in den lieijligen (Tcest II of III mael ter weke, voord aen wat eharitaten. men bewijst den hnijsarmen; item hoe diekwijls alst durentijt was, hoe hijstandicii die goede horgers hewesen heh-Ijen den armen menschen, die anders van honger bedorven (4-) sonden iiehhen, als te weten int jaer ons lleeren dusent vijf hon-dert en XXX; item int jaer van XLV; item int jaer van LVII.quot;
Toen de Protestanten zich van de stad en de regeering hadden meester gemaakt, matigden zij zich het opperbestuur der gestichten van Liefdadigheid aan, eigenden zich vele geestelijke goederen toe, of ge-hruikten die met de inkomsten ten bate hnnner aanhangers, vernietigden den heil-
ii) Luik.
(2) Liefdewerk.
(3j Spine of Spijnde. bbdeeliug, vuu siunde, sitcmlérm. i[et II. Geesthuis of Geelhuis is nu het oude mannen- en vrouwenhuis.
(4) Itedorven, dit is waarschijnlijk yestorven,
zamen invloed der Katholieke Geestelijkheid, en verdreven de kloosterlingen. Maar na dien harren winter is eene vernieuwende lente gekomen. Wij zien nu hoe de Katholieke naastenliefde haren weldadigen invloed herstelt of, waar zij in voormalig\'e eigendommen belemmerd wordt, door nieuwe stichtingen in de algemeene en bijzondere noodwendigheden van het hulpbehoevend mensehdom voorziet.
Wij zullen de toepassing dezer waarheden hoofdzakelijk nagaan in de geschiedenis van het Groot Gast/nxis.
Aan het gesticht, dat thans tot algemeen ziekenhuis in de stad \'s Ilertogenbosch dient, wordt de naam van Groot GastTuxis gegeven ter onderscheiding van andere kleine gestichten, die ook den naam van Gctstlxixis gekregen hebben. Er waren namelijk eertijds 34 gestichten in verschillende wijken der stad, waarin doorgaans oude mannen en vrouwen gehuisvest en onderhouden werden uit de inkomsten der goederen, daaraan door vrijwillige schenkingen vermaakt. Enkelen droegen den naam van een Heilige, de meesten dien van de stichters of stichteressen. Na verschillende lotgevallen in den loop der eeuwen zijn de meesten door Keizer Napoleon I den 28 December 1811 opgeheven, en de inkomsten daarvan vereenigd, tot oprichting van een nieuw gesticht ter plaatse van
het zoogenaamd GeefJvais, dat thans het Oizcle Mannen- en Vromven Jiuia quot;\'onoemd wordt.
In het voorbrjo-aan zij bemerkt, dat het woord „GastJiizisquot; of „Hospitaalquot; eigenlijk eeno verblijfplaats voor gasten of vreemdelingen (1) beteekent, die geen eig\'en onderkomen in de plaats, waar zij vernachten, hebben, en van de openbare liefdadigheid geherbergd en gespijsd moeten worden.
Wie bij familie of vrienden verbleef, ot op eigen kosten in de Avoning van oen herher-gier vernachtte, werd niet geacht in een algemeen (4asthnis (2) te zijn. Van lieverlede namen dikwijls allerlei lutlpbehoevenden wegens zwakte, ouderdom, en armoede de ledige plaatsen der onvermogende vreemdelingen in, en zoodoende werd een Gasthuis dikwerf een algemeen gemengd verblijf van behoeftige inwoners, en wat meer is, uitsluitend een openbaar ZielTerilaxis. Tiet is daarom niet te verwonderen, dat het Groot (4asthnis te \'s TTertogenhosch thans met den titel van ZieTcen-GastJiXLts prijkt, en daarin aan gezonde vreemdelingen geen kostelooze herberging verleend wordt. Voor melaat-schen ])estond er oudtijds een ieppozerütTxis binten de stad bijTTintham. De bestemming
Cl) Hospites.
2 Duitscli woord O ast li:: us heeft heter zijne oorspronkelijke betee-kenis van Logement, of herberg behouden.
van Iiet I£ranhzijuifgeiiJlzus, dat zolt\'s nog1 mooi\' nityfliToifl is dan vrnrovr. is g-onoog-zaam quot;bokond.
Om ficrc.u\'old dc gcschicdonis \\\'an liot (rroot (Tasthviis to kiuincii volgon, liolionvt mou to .gt;voton, dat or vóór dit oon (rastliuis of Hospitaal A\'ostaan hooft o]) do plaats, Avaar tlians do protostantsolio Icorlc staat tnssohon do TTinthamor- on do Korlvstraat, toy-onovor hot straatjo, dat naar liot to}vom\\\'ooi*d.iff f4astlmis loidt.
^Eon is liot niot oons over don tijd, waarop do oorsto stiolitiny lioo-oinion is; Avaarsoliijn-lijk zijn or oonigo jaron sodort don oorsten aanvang A\'orloopon, tot dat hot don hohoor-lijkon vorm van oon gorofrold 1 iofrloffosticht gokrog-on hooft. In oonon hriof dor Rohopo-non van \'s-IIortojrenhoscli, .u\'osohrovon in 12T;gt; tot hokvaehtiffins\' van hot tostamont van zokoron Willom van Gout, dio aan vor-sohoidono Kloostors, Godshuizon, Goostolljkon^ lt;^n do armon in liot alffoinoon, jaarlijkseho liodoolino-en vormaalito, Avordt molding go-inaakt A\'an hot hospitaal van Don Pgt;osoh, {7LOspttali da J3zisc7i.o) on a-an don Priostor in hodioninft\' van hot hospitaal {sacercioti liosrpitcdis.) Volgons do ovrrlovoi\'ing wordt do oorsto stiohting van hot Gasthuis toogo-sohreA\'on aan do mildo gosohonkon van tAvoo godATroozondo A roriAvon, Avior Aroorhoold spoedig dooi- andere gelooA\'igon gevolgd werd.
11
Den 7 Jnli 1^77 sgt;-nf do Bi.ssoliop van Lnilc, Joannes van Kn^hiën, den sticlitingstorief uit, waardoor liet (rastlnris als een Godslmis of geestelijk liefdeo-ostielit opgericht of erkend werd, onder de verzorg\'in.a- der Broeders en Zusters der Kloosterorde van den TTeilig-en AnjOfnstinns. T)e Lnikselie Ivei-kvoo^\'d, onder Aviens jproesteiyke reclitsniaeht toen ook \'s-lTei\'tog\'enboseli l)ehoorde, noemt hetzelve: Hospitaal der Zalige, englorierijlte 2/faagcl eix ^Aloe/ler Gods J^Iaria, opgeliouwd van de aalmoezen der jfeloovigren. ITij schrijft verder Injzondere verordening-en voor aan de Broeders en Znsters, die deii dienst of de verpleg-ing in het C4astlmis waarnamen, op de Avijze als thans in het onde mannen- en vi\'ovtAveidniis on in het krankzinnigengesticht de mannelijke en A-roviAvelijke leden der Congregatie van Ronee (Renaix) de zorg waarnemen.
De Broeders en Znsters hadden eene afzonderlijke woonplaats, refter, slaapzaal en Averkkaniers: zij deden ook de voorgeschreven e geheden afzonderlijk, en moesten minstens om de twee woken biechten. Ten opzichte der zieken, die in het hospitaal opgenomen wei-den, Avaron ook bijzondere reglementen voorgeschreven; onder anderen, dat zij spoedig na hnnne intrede behoorden to biechten, en, zoo noodig, aan den eA\'en-naaste voldoening geven. Hnnne goederen
12
werden aan lint hospitaal tov hewainng toevertrouwd, on na het liorstol van do ziekte terng\'geoeven. Bij sterfgeval werd de he-sehiklvino- daarvan volgons hot tostaraent uitgevoerd, na aftrok dei* onkosten. De zaken van lion, dio zonder testament stierven, kvarnon ton hato den- armon van liot gesticht. Do ziek on, die om zwaardere krankheid do grovovo spijzen niet konden verdragen, kregen lietgeen zij verlangden, zoo dit te hokoinen -was. TTad iemand in eene bijzondere ziekte do linl]) van Geneés-heeren noodig, en kon hij do kosten zelf niet vergoeden, dan hotaalde do ^[oesteres (Magistra) van liet hospitaal do verleende verzorging naar hillijke sehatting. De Meesteres of Overste dei- Zusters namelijk was met do gewone uitgaven van het Gasthuis belast, of mot hot algemeen bestuur van het huishouden. Wekelijks worden twee Broeders on twee. Zusters benoemd voor do gewone verpleging dor ziokon, die toomnaals minder in getal waren dan thans; overigens stonden hun ook wereldlijke dienstboden ter zijde. Er werd gezorgd, dat de kloostertucht en hot onderhouden van het geestelijk leven, met het bidden A an het officio of do getijden, niet ten gronde gingen door de verpleging der zieken en den omgang met wereldlingen. Daarom schreef do Bisschop voor, dat de Broeders en Zusters zich in houding en ma-
niorcMi, in zcflij^licid van en klooflinpr,
van de1 wereld en den omgang\' der wereld-lingen zonden onderselleiden. Met andere woorden, liet Ijesclionwend leven moest gepaard gaan met liet werkzame. Overigens moesten de tijdelijke belangen van het hospitaal behandeld worden volgens den raad van vier mannen, niet Gods ijver bezield, onder l-Wssel lopy el ijk gezag en met toestemming der Seliepenen en Gezworenen (1) der stad \'s-llertogenboseh gekozen, die met eed aan het Gesticht getrouwd heid beloofd hadden. De Bisschop behield zieii (ïn zijnen opvolgers do macht voor van deze voorschriften te wijzigen.
Tiet Convent der kloosterlingen stond onder de bijzondere besehennlng: der Heilige Elisabeth, landgravin van Thuringen, en waarsehijnlijk reeds sedert het begin der stichting. Want deze Heilige, den 19 November 125)1 overleden, werd den 2(5 Mei 1285 door rA. 11. Pans Gregorins IX geeanonizeei\'d, en weldra niet alleen in Duitse hl and, maar ook in België en Xederland, algemeen vereerd, ja zelfs op menigvuldige plaatsen als Patrones der Gasthuizen aangenomen. Deze vereering moet te \'s-Hcrtogenbosch vooral toegenomen hebben, toen hare oudste dochter Sophia niet Hendrik TI, Hertog van Bra-
Üe Schepenen werden een jaar na hiuiueii diensttijd Cetwurenen genoemd, en behoorden ook nog tot het pestuur der stad even als de llade^.
14
bant, in don oclit trad, mi zoo vorstin dczei landen werd. Deze leetde tot 1^84, en derhalve nog- tijdens de stichting van liet gast-Imis in 1277. In dien zelfden tijd was de H. Elisabeth reeds als Patrones der paroeliie-kerk te Grave aangenomen. De oudste zoon van Hendrik II, uit een vorig Imwelijk gesproten, en Hendrik III genaamd, \\-olgde zijnen vader op in liet Hertogdom lirabant, dat toen gedeeltelijk in Xederland en België gelegen was; (van daar Noord- en Zuid-Brabant.) Een zoem, nit liet Imwelijk niet Sop]]ia geboren, en ook Hendrik genoemd, doch met den bijnaam; Jie-L Jttriciquot; werd, volgens liet erfreelit zijner moedeer bij liet afsterven van mannelijke opvolgers, Hertog van Hessen en Landgraaf van Tl uiringen. Tan dezen stamt ook liet vorstenhuis Oranje-Nassan af, en zoo Z. M. de Koning van Nederland.
Ongeveer gedurende eene eeuw werden de zieken in het Gasthuis te samen door Broeders en Zusters der Orde van den Heiligen Augustinus verpleegd.
De Broeders werden er daarna van ontheven, en den 6 September J:!70 gaf de lgt;is-sehop van Luik, Joannes van Arkel, eenige nieuwe voorschriften aan de Zusters, die met de geheele verzorging belast bleven. Wijl de goederen en gebouwen geleden hadden door aanmatiging A an vreemden en
vorwaarlooziu^quot; der lic^tnurdcrs (Rectorcs) en Zusters, lt;lie te .samen zich niet ijverig genoeg daartegen verzot hadden, moest de Oftieiaal of geestelijke plaatsvervanger des lUsschops te \'s-Bosch, met overleg der Sche-])enoii en (iezworeiKüi der stad, twee eerbare en geseliiklo luiislionders (economen) aanstellen, die liet goed, dat aan liet (iasthuis verviel, zonden verdoelen. Namelijk de helft moest gegeven worden aan zeven gewielde (1) Nonnen (of Koorzusters) en oenen Leeke-broeder, die waarschijnlijk alleen ox\'erldeef. Do andere helft was voor de zieken of armen, die in het hospitaal kwamen, en tevens tot onderhoud der huizon, die er bij l)ehoorden. Kehter aan vijf mannen en niet gewielde \\rouwen, die in het (!asthu is woonden, moesten uit het deel der Zusters jaarlijks J.quot;) (Julden, en uit hot dool dor armen 2ö (lulden door de huishouders geschonken worden; dus S (iulden aan ieder dor vijf inwonende personen. Bij overlijden of vertrek van een hunner vervielen Gulden aan de Zusters en .quot;gt; aan de armen en aan het onderhoud dor huizen. Do twee huishouders moesten jaarlijks op het feest van den II. Joannes den Doopor (24 Juni) aan den gevolmachtigde van den Bisschop, in
11 Gewield, of met een sluier gedekt: uiel komt van relnm. voile, die de riool-zusters vau de Leekezusters ouderseheulde. riiuus dragon iu vot\' sclieideue Orden de geprofeste Koorzusters alleen eeli groeten zwarten sluier over de kleine witte kap of hul.
teg-einvoonlig-lioi,! dor ScIiojxmumi oh Ge-zworenen, rokojiscliaj) vau huimo uitgaven afleggen. Verder word dooi\' den Bisseliop ■bevestigd, dat het getal van zeven Zusters, jnet don Leolceln\'ooder, ten dienste der zieleen en van li(;t Gasthuis zoude hlijven; twee Zusters moesten wekelijks daartoe benoemd worden, en, volgens dat zij het passend oordeelden, in do noodwendigheden der Icranlcon ijverig voorzien. (1) Bonodcni den ouderdom van dertig jaren werden gooiie Zusters toegelaten. Allo gesel lonken en leg\'aton door de geloovigen aan het Gasthuis gedaan, moesten ten bate zijner armen bosteod worden. Waren zij uitdrukkelijk door de woldoeners voor do Zusters hestomd, dan behoorden zij aan haar. Wie zich. do goederen van hot Gasthuis o n roei it matig\' toeeigende, verviel in do exeommunieatie of den kerkelijken ban.
Dit is de hoofdinhoud der voorsehriften van den Luikschon Bisschop Joannes van Arkel, die do overige bestaande bepalingen van zijn voorganger Joannes van Enghiën bevestigde.
Tn 1419 brandde oen groot gedeelte dor Ilint-hamerstraat af, en ook liet Gasthuis, dat wederom opgebou wd werd.
lil De protestantsclie gesohiedsclnijver van Oudeuhoveu zegt: „üese plachten bij beurten weeckelijk twee endr. twee te dienen, hebbende in het dienen en het pleghen der sieckeu de lioochste serge boven de ordinaire dienstbodenquot;,
IT
Don -27 Scptciulx\'T g-al\' Joannes van
Hensber^\'h, Bisschop van Luik, aan de Meesteres, of Overste der Zusters, en de Voogden (Magistra; et inanïburnis) verlof om kleine ciijnseu, of rentengevende goederen, die bijna zooveel kostten als zij opbrachten, te ver-koopen.
Den 13 December 1456 gaf Z. H. Paus Ca-lixtus [II aan den Deken der kerk van S. Jan, Martiuus Steeul^erch, dn raaolit om de Gast-hu iskapel van lt; Lieve Vrouw tot parochie-kei\'k t(^ verherten, en t\\vlt;H5 Priesters te benoemen, die persoonlijk bij het Gasthuis moesten wonon in do daartoe bestemde kamers of verblijfplaatsen. Zij zouden z iel ezorg hebben voor de kloosterzusters, het huisgezin van het hospitaal, en alle personen, die daar voor tijd en wijle verpleegd worden. Dagelijks moest er eene 11. Mis door oen hunner gelezen worden. Zij zouden een gelijk aandeel van de opbrengst der kapel krijgen, en werden JPortLorcarit genoemd naar het woord Portin of aandeel. Hunne opvolgers werden benoemd door den Deken en het Kapittel van 8. Jan. Bij de eerste uitvoering van deze volmacht werd door den Deken een pensioen van 80 Gulden aan den toenmaligen Kapelaan of Reetor, den Eerw. Heer Willem Colensoen, toegekend.
Daar intussehen de bevolking der stad
18
jaarlijks talrijker werd, en daarmede liefcgetal der zieleen ook toenam, was het oude Gastlmi* te Iclein .ucwoi-dcn. Men hnsloot dan een nieuw te bou wen ter plaatse waar dit mi staat, en waar te voren de Hertog1 van Brabant zijn hot\'hield. Daarom hebben de liuizen dier buurt nog\'lang-den naam van Hof vcui Brctbaivt beiionden. Dezelfde Pans Calixtus III gaf, op verzoek van den Hertog Philippus II en liet verlangen van het stadsbestuur met de inwoners, den Juli 145T, aan den Kapittel deken van S. Jan de macht om deze verandering te doen uitvoeren, waarmede dan ook den Juni 1J-58 begonnen is. Voor liet voltrekken der nieuwe gebouwen waren eenige jaren noodig, waarseliijnlijk om gebrek aan overvloedige geldmiddelen. Den 7 Maart 1471 gaf de Aartsdiaken van Ivein-penland, namens den Bisseliop van Luik, aan de Provisoren Aran het (ïasthuis verlof om, ten einde daarin te gemoet te komen, eenige goederen te verkoopen. Den 11 Mei 1472 gaf Paus Sixtus IV zelfs vergnnning om, na het bouwen eener nieuwe kapel, de oude aan de Broederschap der 11. .V una te verkoopen, lietgeen in 148;) gesehiedde. Deze werd voortaan de S. Annakapel genoemd, (Ui is in 1020 door de Protestanten in bezit genomen met hare goederen, die echter den 19 Juli 163-quot;5 dooi- de landsregeering aangeslagen zijn. Eindelijk werd (leze kapel in 1819 afgebroken,
19
en oji 1 uirc phuitH i.s de tegciiwounligo kerk der Gcreforrneerden g-cbouwd, die in 1822 door lieu betrokken werd.
Keeren wij nu tot 1158 terug-, als het beg-in van liet tegenwoordig Groot Gasthuis. Wijl do gebouwen niet in eens te samen, maar achtereenvolgens opgetrokken zijn, is natuurlijk de bewoning ook geleidelijk geschied naarmate zij klaar waren. Tellen wij dan als dusdanig- de woning voor de zieken, of de ziekenzalen, verder daartegen de kapel van Onze Lieve Vrouw; (die thans voor eene ziekenzaal van het Militair-hospitaal gebruikt wordt;) het klooster of convent van S. Elisabeth voor de Zusters Augustinessen, dat ter rechterzijde nabij de kapel lag als men van de straat de A-oorpoort inkomt, en dat in 1784 gedeeltelijk in tuiniers woning veranderd en gedeeltelijk afgebroken is. De protestantsche geschiedschrijver Van Oudenhoven zegt daarvan :
,, TJamp; jyo/ntert ficcdcLen tot tuxre. woontnglxe een groote enxie beqixturie luzfJstngTte, met beqzicane ItcurLeve.rL eJicle. büirheih eerzen Hof, afgJiesclzeijden van cle andere IhxijsLnglte van Itet GastJuxijs.quot;
Rekenen wij verder daarbij de woningen voor de twee Eerw. Heeren Pastoors, of ten minste eenige kamers, en insgelijks voor het dienstpersoneel, met de werkplaatsen, als bakkerij, brouwerij, keuken enz. dan kan
20
moil zich (HMiig\' (leiilvlioold van dit (io l.slm is vormen vóór den tijd dor protcfstiUitHcho overli eersching\'.
Hoeveel men do 1 iefdodionnten der Zusters op prijs wist te stollen, blijkt hieruit, dat men in de stad uil achting-haar gewoonlijk: „cfe •Ta.ffroixweit Normen van het Groot Gasthuis,quot; noemde, en zelfs g-eduronde ecni-gen tijd werden er geeno N\'ovicon aangenomen, dan dochters van adellijke afkomst. Overigens waren er toenmaals, behalve verscheidene Nonnenkloosters van andere Orden, nog drie gestichten van Zusters Augus-tinessen in Den Bosch. Vooreerst het Klooster van S. Gertrudis aan het Ortheneind, waar thans het gasfabriek staat. Tn het begin woonden er Dominicanessen in; doch in 1449 vestigden or zieh Au.yustinossen. In hare Kapel werd liet mirakeleus beeldje van Onze Lieve Vrouw, dat thans in do Kerk van S. Pietor bewaard wordt, bijzonder vereerd. Het was driemaal in het vuur gespaard gebleven, en nadat in 1522 eono Zuster, door de pest aangetast, bij de vereering daarvan mirakeleus genezen was, kreeg het znlk eono vermaard he id, dat zelfs buiten-landsehe schrijvers er melding van maken.
Een ander klooster van Augustinossen lag op den Windmolenberg nabij S. Jaeobs kerkhof, en heette JBethantë tor gedachtenis aan Maria Magdalona en Martha, In 1466 werd
het als Ivloo.ster (M\'lcend door den Bissctiop van Luik, Lmlovienu van Bourbon, en onder de quot;•eestelijkc leiding\' van den Biechtvader der Zusters van het Convent van S. Gertrudis gesteld. Eenige jaren later werd een ander klooster van Augustinessen opgericht op den Papenhnlst, met den titel; Na-zcuretK, en onder do heschorming van don TI. Alexins. De Nonnen worden om do zwarte kleeding Zwcvptza.ste.rs genoemd, of ook S wester en. Deze Duitscho naam, die haar, en niet aan andere kloosterzusters in do stad, gegeven word, schijnt aan te duiden, dat in het begin de Nonnen van deze orde uit Duitschland gekomen zijn. Zij gingen de pestzieke vrouwen aan huis verplegen, evenals de Broeders Alex lanen toenmaals do zieke mannon aan huis verzorgden. Nabij de bouwvallen van haar klooster hebben de tegenwoordige Duitscho Broeders van don H. Joannes de Deo hun gesticht gebouwd.
Zoodra de Gasthuiskapol van Onze Lieve Vrouw, die in 1487 aanbesteed was, klaar was om gebruikt te worden, werd zij in plaats van de oude Kapel tot parochiekerk voor het gesticht verheven. Den 2 Juni 1513 stichtte Aloijdis Bogart er oeno Aveke-lijkscho Mis, en don 4 November 1536 Al it, weduwe van Jan van Berckol eene andere. Den \\-2 April 1540 gaf do Bisschop van Luik, Cornelius van Berghon, eenlge statuten of
22
voorschriffcoii, wijl or oon .yosoliil ontstaan was tu.sKeluMi don Roetor of lio^ont, Daniel van. Vliordon, on de Znstovs, omdat twee postal ante u in het Xovieiaat opgenomen en .later geprofest waren zonder A^oorstellingquot; der Schepenen en Gezworenen dei\' stad, die zulllt;s van oude tijden gewoonlijk deden, en bij het overlijden van eenig-e Zusters dit verzuimd hadden, onder voorwendsel van een verhod van Keizer Karei V, als Hertog van Brabant, waaraan de plaats vervangers des Bissehops niet meenden gehouden te zijn. ITet recht van voordracht door het stadsbestuur werd bevestigd. Twee Zusters moesten afwisselend om de .14 dagen de zieleen dienen, tenzij er meer noodig waren. A oortaan werd het geheel getal van zeven op acht gebracht. Viel er eene plaats open, dan moesten de Schepenen en Gezworenen binnen tien welven de nieuwe postulante aan den gevolmachtigden van den Bisschop voorstellen; bij verzuim hiervan verviel dit recht aan de Nonnen. T)e postulante moest eene eerzame en deugdelijke persoon zijn, ten minste 25 jaren oud. ])e Novice moest een g\'eheel jaar vóór de professie onder de Zusters en zieken beproefd worden. „Item die Snstereix snUen. ctencloejx cle.(icl.e.Te.n, cLiewelcke hewijsencle. zijn. oityrioedicheijl, \'vctTt geineijneji. z\'waT-ten Icüren, ninxpe-
23
lij elzen. (1) gernaecJtt en een scapelaris (2) \\\'oot en achter hangenrle. een luu\\t bveeci cor-tter clan dat voovscreven habijt, en oicTz stirepelijelzen op V hoofd. gedoeTct (3) wenende 7n et eenen tia/igfi end.e. wiele.quot; (4) Verder werel vooi\'jyesolivcvoi\\, hoe zij zLeh yedra.u\'en moesten lgt;i.i bezoeken in de stad, en vooral in tijd van pest, om die niet in hot Gasthuis over te hronjfon. Zij moesten zich hij gevaar van hesmettino-14 dag-en van andoren afzonderen.
Xadat den 11 Maart 15G0 het Bisdom van \'s-Hortoo-onhoseh door Z. TT. Paus Pius IV •was opo-eriolit, trokken deszeits kerkvoogden zieli ook hot helang van het Gasthuis, en het welzijn der Zusters aan, oven als vroeger do Bisschoppen van Luik. Bisschop Sonnius schroef den 5 Juni 1500 A\'oor, dat geeno dor Zustors zieken huiten hot Gasthuis mocht verplegen. Bisschop Mets ins hield don 7 Augustus 1573 het kerkelijk hezoek van het gesticht, en gaf oonigc A-oorschriften aan de Zusters en de twee Geestelijken. Bisschop Masius dood dit insgelijks den 31 Augustus 1590. Ouder Bisschop Zoësius ontstond or moeite mot do regeering in 1020 over het
11] Eonvoudig.
|2| Scliapnlier.
[Iti Waarsclnjiilijk is «lit eene sclirijftolit in plaats van gedeckt.
[4j Wiel of sluier.
24
aannemen van nieuwe Zusters, dat bij een verdrag geregeld werd.
Sedert de oprichting van liet eerste Gast-hnis tot aan 1629 is de stad \'s-TIertogenboseli onder de heerschap pij van den Hertog van Brabant gebleven, en genoot zij de vrije uitoefening\' van don Katholieken g-odsdienst; kerken, kapellen en geestelijke gestichten waren er talrijk, en ruim voorzien van bedienaren en middelen tot onderhond. AVat ook vreemde Hervormers beproefd hadden, om de inwoners aan de Katholieke Kerk en de wettige opperheerschappij, die toen dooiden koning van Spanje Pliilippns III bezeten werd, te ontrukken. Den Bosch bleef hem getrouw, en was er wel bij. De Vereenigde Provinciën van Nederland, die grootendeels het ware Geloof en het wettig gezag verworpen hadden, zonden in den zomer van 1629 een groot leger af, onder den Prins Frederik Hendrik van Oranje Nassau als bevelhebber, om Den Bosch in te nemen, en onder hare heerschappij te brengen. Na een langdurig beleg geschiedde dit den 14 September. De Protestanten namen de kerken, kapellen, kloosters en gestichten in bezit, en geboden den Bisschop Ophovius, den dienstdoenden Geestelijken, en mannelijken kloosterlingen binnen twee maanden de stad te verlaten. Verder werd bij artikel Hl van het verdrag bepaald: „Alle Nonnen ende
25
andere Geestclijcke vrou-persoonen sullen ■binnen stadt mog-hen blijven, ende liaer leven lang\'li g\'ealimenteert (1) worden nijtten incomsten van liaere respective (2) convents goederen, blijvende ter dispositie (3) van de Hoogii-Moghende Heeren Staten Generael, ofte deselve in de Conventen ofte met andere quot;vvo on in gii en sullen worden geaccommodeert.quot; (4) En bij Artikel XIX: „dat de Regeeringe der ïaeflel van den lieiligen Gheest, groote Gastliuijs, Fabricque der Kercken, Wees-lauij-sen, Leprosen, Vondelinek-luiijsen, Sinneloose huijsen, ende alle andere particuliere fundatiën van Mannen ofte Vrouwen Gastlmijsen, ende liet stellen van de Provisoors ende Rectors van dien, sullen bij de drie Leden gedaen ende geconfereert (5) worden, soo ende gelijck tot nocli toe in gevolcli van oude Privilegiën f6) der selver stadt is ge-ploglien.quot; (7) Verder nog bij Artikel XXVII: „Dat alle ziecken ofte geq netst en teglien-woordelijck int groot Gastliuijs oft andere Huijsen wesende, \'t sij soldaten oft andere daerinne sullen blijven tot dat sij volkoment-lijck sijn gecureort, (8; ende daer naer mog-
UI Ondcrhoudeii.
[2] Waartoe zij behoorden.
[3j Beschikking:.
[4] Voorzien.
[5J Aangesteld.
flij Voorrechten.
[7J Geployhen van plegen, gedaan worden.
[8] Genezen.
26
heil ver treeken ófte blijven daer \'t lieri believen zul, ende dat men de selve alsdan oock sal assisteren (1) met AVagdiens ofte Karren om liaere Bagagie te vervoeren, «onder beletsel van ijemandt.quot; Deze bepaling-geschiedde hoofdzakelijk vooi- de gewonden bij de verdediging der stad.
De Zusters en de zieleen van het Groot Gasthuis moesten weldra de noodlottige gevolgen der verandering van heerschappij gevoelen. De twee Pastoors van dit gesticht waren toenmaals de Eerw. Jleeren Joannes Gerardi Havens en Cornelius Poirters. Zij moesten de stad verlaten, en de uitoefening van den Katholieken eeredienst hield in de Kapel op; de H. Sacramenten mochten aan de zieken van het Gasthuis niet meer toegediend worden. Reeds den 10 December werd de Eerw. Heer Poirters tot Pastoor te Boxtel benoemd. De Eerw. Heer Havens wordt den 11 Augustus 1630 nog Pastoor van het Gasthuis geheeten. Of hij in het geheim nog soms de zieken kon bedienen, is onbekend. Zonder twijfel hebben de Zusters zich tot den Bisschop Ophovin s gewend, om te weten wat zij voor haar zelve te doen hadden bij dat gebrek aan voldoende geestelijke verzorging. Want deze Prelaat gaf haar van Geldrop, waar hij zich heen begeven had, den 20 November den raad
[11 Behulpzaam zijn.
27
van naar Broda te; vertreklcen. Dit geschiedde echter met, wijl men lutussclieu haar in liet Convent het verblijven, om met de verpleging der zieken voort te gaan; hetgeen duidelijk bewijst, hoe zij geacht werden hare taak behoorlijk waar te nemen. Het was haar verboden Novioen aan te werven.
Evenals in de stedelijke regeering matigden de Protestanten zich ook in het regentschap van het Gasthuis de heerschappij aan.(l)
Een gevolg daarvan was, dat den 25 Jan. 1638 het volgend besluit genomen werd; „Is verstaen ende geresolveert (2), dat den Gasthnijsmeester sal worden gelast, gelijck hij gelast Avert mits dese, dat hij de nonnen sal verbieden bij de siecken te comen, tsij onder wat pretext (8) het selffde sonde mogen wesen, ende dat hij de (selve) effectuelijck (4) (daer) toe sal houden, dat sij heur in het minste noch meeste met de siecken, ofte anderen in dienst van het voorsc. (5) Gasthuis sijnde, niet en sullen hebben te beinojen, ofte so sij contrarie (6) doen, dat hij het den heere provisoor ende heeren Schepenen sal hebben over te dienen, opdat daer in nae behooreu mach werden version; ende dat
|li ^i.j erkenden evenwel in 1636 enz. het Gasthuis als eene zelfstandige stichting met eigendommen, door er geld van op te nemen tegen renten.
[2] Besloten.
[3] Voorwendsel.
[4] Inderdaad.
• 5] Voorschreven, bovengenoemd,
[6] Het tegendeel,
28
hij tot dienste eude geriefF der sieoken in plaetse van de nonnen sal hebben te ge~ bruijcken dienstmaegden sijndc van de Gere-formeerde Religie, ende so hij die als noch niet en heeft, dat hij snelex (1) niette eerste gelegenheijt sal hebben te hneren ende aen te nemen.quot;
Het is niet bekend lioe lang de Zusters Angustinessen na dit ontslag in het Convent gebleven zijn, en wat verder haar lot geweest is. Wij hebben reeds vermeld, dat het gebouw in 1784 gedeeltelijk afgebroken en gedeeltelijk tot woning van den tuinier ii:-gerieht is. Intussehen had men in 10:il bij het Gasthuis een gebouw gevoegd voor de zieken, die aan den rooden loop leden, dien men het rood melisoen noemde. In 1635 waren er in het Gasthuis over de 300 zieken; er heersehte toen de pest in de stad, die in Augustus zeer hevig woedde; zij bleef min of meer aanhouden tot November 1638. Geen wonder derhalve, dat de Protestanten intussehen de Zusters Angustinessen lieten blijven, om de lijdenden te verplegen. Aangaande het jaar 1636 zegt de protestantsehe geschiedschrijver Van Heurn het volgende: „De oeffening des Hoomschen Godsdienst had na het overgaan der stad geheel opgehouden. De Kerken der V\'reuwenkloosters waren
1 ZulkS:
29
gesloten, en de Nonnen genoodzaakt, haaren Godsdienst in een der Kamers, van de zeiven te verrigten. (3) Do Roomschgezinde oeft\'en-den, niet tegenstaande de strenge Plakaaten, hnnnen Godsdienst in afgelegen Hnizen en Kelders, liet wolken hun somtijds gelukte, dooh dikwijls werden zi.j gestoord.quot;
In 3649 schreef de Hervormde Predikant •T. van Oudenhoven : „Voor de reductie (2) werdt dit groot Gasthuijs van twee Oapel-lanen bedient, ende waren voor deselve middelen om te leven, ende wordt nu in de plaats van deselve onderhonden tot ver-troostinglie der sieoken eenen Sieckon-Troo-ster.quot; Het laat zieii gemakkelijk hegrijpen, dat deze trooster alleen hij Protestanten te pas kwam, en als daar Katholieke zieken waren, zij van hom geen troost aannamen over het gemis van hediening door Priesters en van verzorging door Zusters.
In den loop der volgende tijden kregen do Katholieken der stad langzamerhand meer vrijheid van godsdienst, vooral wanneer zij de kwellingen der protestantsche amhtena-ren maar met grof o-eld wilden afkoopen. Als er in die dagen Katholieke zieken in het Gasthuis lagen, die in gevaar van sterven waren, dan mooht een Priester wel niet.
1 Misschien waren de Kanumiikcn hierin behulpzaam. Öaai* zij in de stad mochten blijven, maar geen openbaren dienst doen.
2 Overgave der stad.
iii de ziekenzaal komen, om hem de H. Sacramenten toe te dienen. Doch er werd een middel op gevonden. Een gedeelte van het voormalig klooster der Zusters werd tot koestal gein-nikt. Daar werd dc zieke heengedragen, en. de Priester mocht hem dan bedienen, onder voorwaarde, dat voor die gunst telkens aan den protcstantschen gast-huismeester twee schellingen (60 cents) ter hand gesteld werden. Den 14 Decemher 1673 gelastte de regeering der stad den Regenten van het Gasthuis zieke soldaten tegen vergoeding op te nemen, die op hevel van den Prins van Oranje uit het leger daar heen gebracht werden. Tn 1701 waren velen soldaten, die in dc stad kwamen, met den rooden loop besmet, zoodat het Gasthuis vol raakte, en ook vele burgers, daarvan aangestoken stierven. In latere jaren werden dikwijls zoo vele zieke en gekwetste soldaten uit de legers hier heen gevoerd, dat men ze in het Gasthuis niet bergen kon. Men gebruikte toen daartoe de voormalige Kerk van St. Gertrudisklooster als een lands-hospitaal; dit duurde tot 174:8.
Ten gevolge der Fransche omwenteling kwam eene groote verandering\' in Nederland, en hoewel niet voordeelig ten opzichte van het tijdelijk belang, toch ten slotte zeer gunstig voor de vrijheid van den Katholieken godsdienst. De vreemde overheersching
;51
maakte voor g-oed een einde aan vele kwelling-en en onreehtvaaiTliglierlen dei- prote-stantsehe ambtenaren.
Keizer Napoleon I beval in 1810, dat de Kathedraal van St. Jan aan de Katholieken ternggegeven werd, die ook nn meer invloed in het öeraeentebestnnr en. het Regentschap der Godslndzen verkregen. Daaruit ontstond de vrije toediening der TT. Sacramenten aan de zieken in het Gasthnis, en later de inrichting eener kleinere huiskapel, waarin op bepaalde dagen liet TT. Misoffer werd oygt;-gedragen.
Toen in 1629 de stad onder de heerschap pij der Vereenigde Provinciën kwam, werd het Bisschoppelijk gezag aangaande het Groot Gasthnis door do Protestanten miskend, en do nieuwe stadsregeering matigde zich het geheel opperbestuur daarvan aan. Zij stelde eene Commissie van Regeerders aan over het Gasthuis evenals over de andere Godshuizen, gaf een reglement en voorschrift voor den rentmeester, de geneesheei\'en en dienstboden.
Tijdens de Fransche overheersching werd de stadsregeering van alle aandeel in het bestuur van het Gasthuis uitgesloten, en de Regenten handelden onmiddelijk met den Prefect of met den Onderprefect van het Departement; de Godshuizen waren toen vereenigd volgens bijzondere verordeningen.
Xa de oprichting van het Koninkrijk der
32
Nederlanden werden zij bij besluit van 31 December 1814 door Willem I gescheiden, en den 22 Janaari 1815 werd het thans nog\' bestaand Collegic van Regenten tot stand gebracht, die, behalve het Gasthuis, ook nog andere Godshuizen besturen, en door het Gemeentebestuur aangesteld worden, dat de oppervoogdij daarover voert.
Sedert de inrichting der Meine Kapel den 8 Februari 1865 werd wekelijks op ecu werkdag de H. Mis opgedragen door den Eerw. Rector van het Krankzinnigen-Gesticht, en sedert 1876 ook op Zon- en Feestdagen door een ander Priester, of een der Paters quot;Redemptoristen.
Den 6 November 1880 is de verpleging der zieken van het Gasthuis aan de Barmhartige Zusters van den H. Karei Borromeus toevertrouwd, onder wier leiding tevens een gedeelte van het vorig dienstpersoneel, belast met de zorg der kranken van de burgerij, gebleven is. De Zusters zijn gehuisvest in eene afzonderlijke woning met een tuintje, tegenover het groot gebouw. Sedert den 28 Augustus 1881, feest van den H. Augustinus wordt het TT. Sacrament in de Kapel bewaard. Van September 1882 af is mede een afzonderlijk Priester met het verrichten der gewone Kerkdiensten belast, terwijl de Heilige Sacramenten den zieken door de Eerw. Geestelijken der verschillende parochiën toegediend worden.
• • •
\'• \'Ml
I \' * \'
Werken van denzelfden Schrijver.
1. De\' Zoete Lieve Vrouw van \'s-iJertogen^ p
^ lioseh. g
I %
% 2. Onze Lieve Vrouw in \'t Zand te Roer- ^
I mond. I
1H. Het mirakelcus quot;beeld van Onze Lieve |
M Vrouw in \'t Zand te Roermond, en de %
% P
^ waardige Joanna van Randenraedt. ^
1 4. Leven van Zuster Maria Rosalia, vroeger %
N
^ Hofdame, later Redemptoristin. %
i - %
I 5. Beknopte Geschiedenis der Barmhartige |
% Zusters van uen II. Karei Barromeus. ^
«N\\N\\XSS\\\\NX\\S\\\\S.NS\\\\.\\\\\\\\SSNSgt;.^S/:S
$